W - 3

^    i£

E

-3

w

CR

as

8

I

5*3

je,

03

o s

u

rr

tai

CD'

a

S

**

Mi

* V

-Vre

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

,

.

ŚWIAT I ŻYCIE

TOM V

oj <3(03)

Świat i Życie

ZARYS ENCYKLOPEDYCZNY WSPÓŁCZESNEJ WIEDZY I KULTURY

TOM V

REDAKTOR NACZELNY

Dr ZYGMUNT ŁEMPICKI

PROF. UNIW. J. P. W WARSZAWIE

REDAKCJA

Dr ANNA CHOROWICZOWA

uZjm

mE

KSIĄŻNIC A - ATLAS * L W Ó W - W A R S Z A W A

i KRAKÓW t

c hm Ł

\\ -

2323 -V

WYDAWCA : KSIĄŻNICA-ATLAS S. A., ZJEDNOCZONE ZAKŁADY KARTOGRAFICZNE i WYDAWNICZE T. N. S. W., LWÓW, CZARNIECKIEGO 12, ODDZIAŁ: WARSZAWA, NOWY ŚWIAT 59

ODBITO W ZAKŁADACH GRAFICZNYCH SP AKC. KSIĄŻNICA-ATLAS LWÓW, GEN ROZWADOWSKIEGO 20

COPYRIGHT, 1939, BY S. A. KSIĄŻNICA ATLAS, LWÓW-WARSZAWA PRINTED IN POLAND

,-Jcc. Nr.

V)W' P-jfolG

'BiŁ. fi

WSTĘP

Lepiej rozwija się umysł tych, którzy uczestniczą w intelektualnych wysiłkach i pracach badacza wielkiej miary, niż tych, którym dane jest słuchać poprawnych, planowych, jasnych wykładów popularyzatorów, niewiele mających wspólnego z prawdziwą nauką.

B. Suchodolski: art. Wychowanie, „Świat i Życie", tom IV.

Oddając w ręce naszych Czytelników całość zarysu encyklopedycznego „Świat i Życie", czujemy się w obowiązku wyjaśnić i wytłumaczyć, jakie stawialiśmy sobie cele i jakie zadanie pragnęliśmy spełnić, przystępując do tego wydawnictwa. -

„Świat i Życie" wychodzić zaczął w chwili, kiedy w całym społeczeństwie polskim bardzo wyraźnie uczuwać się dawał głód zupełnie nowego rodzaju encyklopedii. Niesłychanie złożone nasze życie współczesne z jednej strony, z drugiej zaś wspaniały rozwój najróżniejszych nauk, któremu nieraz towarzyszy burzenie podstaw dotychczasowych; skomplikowane prądy umysłowe, nurtujące dzisiaj ludzkość, głębokie przemiany społeczne, polityczne i gospodarcze — wszystko to domaga się wyjaśnienia, pogłębienia i oświetlenia. Człowiekowi dzisiejszemu nie wystarcza już sucha, rzeczowa, ale tym samym krótka i niepełna informacja — domaga się on autorytatywnego naświetlenia trapiących go zagadnień, chce się o nich dowiedzieć od ludzi, którzy w danym dziale nauki albo na danym wycinku życia odgrywają rolę przodującą, od ludzi, którzy by nie tylko umieli dać „poprawny, jasny, planowy wykład", ale którzy by wprowadzili swego czytelnika w warsztat badawczy i zapoznali go z prawdziwie owocnym wysiłkiem człowieka twórczego, budującego nowe dziedziny wiedzy i kształtującego życie na nową modłę.

Ludzi takich nie brak w Polsce.

Brakowało ich tylko dotychczas na polu wydawnictw popularnych. Zamknięci w pracowniach naukowych, tworzyli dla „wtajemniczonych"; porwani w wir spraw życiowych, rzadko tylko mówili o swych wysiłkach szerszym warstwom ludzi inteligentnych.

Najwyższą ambicją redakcji „Świata i Życia" było pozyskanie tych właśnie ludzi dla pracy w naszym wydawnictwie.

Dziś, oddając w ręce Czytelników polskich całość tego wydawnictwa, sądzimy, iż udało się nam to w dużej mierze. Skupiliśmy w ,,Świecie i Życiu" najwybitniejsze siły naukowe polskie, które dotychczas w pracach wydawni-czo-popularnych przeważnie udziału nie brały. Skłoniliśmy najwybitniejszych uczonych polskich, aby pisali nie tylko dla wybranych, ale i dla wszystkich : dostępnie, łatwo i zajmująco. Staraliśmy się usilnie o to, aby o każdym zagadnieniu naukowym pisał w ,,Świecie i Życiu" najznakomitszy specjalista w danym zakresie, który w danej dziedzinie wykazał się samodzielnymi, oryginalnymi pracami. Wytworzyło to w ,,Świecie i Życiu" atmosferę rzetelnej naukowości, która, mamy nadzieję, oddziała i na jego Czytelników.

,,Świat i Życie" chce zapoznać swych Czytelników nie tylko z nauką — chce mu ono pokazać także i życie. Nastawienie „Świata i Życia" jest na wskroś i przede wszystkim współczesne. Czytelnicy „Świata i Życia" spotkają się też na jego szpaltach z wybitnymi przedstawicielami naszej dzisiejszej rzeczywistości: o polityce mówią w nim czynni politycy polscy, o' życiu gospodarczym — jego najwybitniejsi przedstawiciele, o sprawach społecznych — ludzie, którzy odegrali w nich czynną i twórczą rolę. Wierzymy, iż udało się nam w ten sposób dać rzecz świeżą, tętniącą życiem i aktualną w najlepszym tego słowa znaczeniu. Wierzymy dalej, iż przez wciągnięcie do współpracy tych wszystkich przedstawicieli nauki i życia udało się nam stworzyć wydawnictwo popularne o nowym typie i charakterze, które szerokim warstwom naszej inteligencji oddać powinno rzetelne usługi.

Mamy niepłonną nadzieję, iż odda ono poważne usługi także i szkole polskiej. Dzisiejsza szkoła stawia sobie przecież za zadanie nie tylko dostarczenie naszej młodzieży pewnej ilości koniecznych wiadomości, ale i obudzenie w niej prawdziwego entuzjazmu i zapału do nauki. Pragnie ona nadto przygotować młodzież do życia i zbliżyć ją do niego — nie może więc obejść się bez „Świata i Życia". Jeżeli wydawnictwo nasze zachęci młodego Czytelnika do samodzielnych studiów, jeżeli wzbudzi w nim ten swoisty niepokój, który leży u podstaw prawdziwej pracy naukowej, jeżeli popchnie go w kierunku poważniejszej lektury — będziemy uważali, iż spełniliśmy nasze zadanie.

Zdajemy sobie jednak sprawę z tego, iż nasz zarys encyklopedyczny w części tylko realizuje te wszystkie ideały, które wytknęliśmy sobie, przystępując do wydawnictwa. Specjalne trudności nasuwały w naszej pracy dwie sprawy: selekcja zagadnień, które miały być obszerniej opracowane w pierwszych czterech tomach „Świata i Życia" (wszystkie omówione są pokrótce w tomie V) i zamknięcie wypowiedzi tak wybitnych osobistości pisarskich, jakimi niewątpliwie są nasi autorzy, w ciasne ramy krótkich bądź co bądź artykułów.

W selekcji zagadnień kierowaliśmy się przede wszystkim względami na ich aktualność, doniosłość i oryginalność. Świadomie pomijaliśmy często pro-bierny ważne, ale na ogół lepiej znane, wyczerpująco omówione w każdym podręczniku czy w każdym popularnym wydawnictwie. Woleliśmy czasami dać rzecz pozornie błahszą i mniejszego znaczenia, ale otwierającą szersze perspektywy myślowe, mającą w sobie więcej dynamizmu naukowego i mogącą łatwiej pobudzić Czytelnika do samodzielnego myślenia. Czasami przeważającym względem był tu po prostu fakt, iż mogliśmy dany temat powierzyć do opracowania autorowi wyjątkowo świetnemu, który w drobnym na pozór zagadnieniu mógł powiedzieć i pokazać więcej niż kto inny w fundamentalnym problemie naukowym. Z takiego postawienia sprawy wynikły zapewne drobne niekonsekwencje czy niedociągnięcia — tak się może przynajmniej wydawać komuś, kto niedostatecznie wniknie w ducha naszego wydawnictwa. Prosimy jednak naszych Czytelników, aby pamiętali o tym, iż „Świat i Życie" chce przede wszystkim pobudzać do samodzielnego myślenia, do samodzielnej pracy naukowej, że chce być nie suchym zbiorem informacyj encyklopedycznych — tę rolę spełnia tom V naszego wydawnictwa — lecz ulubioną książką do lektury, do której powraca się wiele razy, w której — zależnie od potrzeb i nastroju — odnajduje się coraz coś nowego; „Świat i Życie" chciałoby się stać dla swych czytelników książką-przyjacielem, książką-towarzyszem, książką, której zawdzięcza się niejedno i którą się naprawdę lubi.

Wydawnictwo i redakcja zarysu encyklopedycznego „Świat i Życie".

Tomy I —IV „Świata i Życia", które ukazały się przed r. 1936, mają starą pisownię; we wstępie, spisie artykułów, wykazie autorów i w tomie V wprowadzono nową pisownię.

Artykuły

Abecadło

Absolutyzm

Adwokat

Afekt

Afryka

Akademia

Akcent

Akcja — Akcyjna spółka

Aktor

Akwarium

Akwedukty i termy

Alchemia

Aleksander Wielki

Alkoholizm

Alpy

Amazonka

Ambasador

Ambicja

Ameryka

Ameryka Południowa

Ameryka Północna

Analfabetyzm

Analiza i synteza

Anarchizm

Antarktyda

Antropogeografia

Antropologia

Antyki

Apostołowie

Apteka

Arabowie

Arasy

Archeologia

Architekt

Archiwum

Arianie polscy

Ariowie

Arktyda

Arogancja

Artyleria

Arytmetyka i algebra

Astronomia

Asyria

Atelier filmowe Ateny

SPIS ARTYKUŁÓW

Tom I

Autor

A. Obrębska J. Feldman L. Okręt W. Witwicki

J.    Czekalski

S.    Łempicki

K.    Nitsch

L.    Fali

A.    Grzymała-Siedlecki

T.    Wolski

J. Parandowski

L.    Szperl

J.    Parandowski

M.    Kacprzak

B.    Olszewicz M. B. Lepecki B. Przezdziecki W. Rzymowski E. Romer

S. Pawłowski E. Romer

K.    Konarski K. Ajdukiewicz K. Srokowski J. Wąsowicz

S. Pawłowski J. Czekanowski M. Hartleb x. F. Rosłaniec B. Koskowski M. Jarosławski J. Starzyński

J.    Parandowski i W. Antoniewicz

H. Oderfeld

K.    Konarski K. Górski

S.    Schayer J. Wąsowicz W. Witwicki A. Hniłko

T.    Sierzputowski E. Rybka

A. Hertzówna J. B. Toeplitz J. Parandowski

Str.

Tablice

19

30

35

46

I. 2-5

55

60

68

77

83

6-7

89

97

106

117

131

134

147

151

157

172

192

204

213

218

226

229

235

240

CO

269

275

287

295

304

331

337

343

352

362

371

378

10-11

12-16

17-23

24-25

26-27

28

29

30

31-32

33-35

36-38

39- 40

41-42

43-44

45

46-48

Atlantyk Atmosfera ziemi Atom

Australczycy

Australia

Austria

Autorytet

Azja

Azja Przednia

S. Pawłowski E. Rybka S. Ziemecki S. Poniatowski S. Pawłowski S. Pawłowski A. Grzymała-Siedlecki J. Czekalski S. Pawłowski

389

398

406

419

430

440

474

49

49-51

52-53

54-68

59

Babilonia

Bagna

Bakterie

Bakteriologowie

Balzac i powieść francuska

Bałkany, ,,kocioł Europy"

Bałtyk

Banki

Bank Polski

Banzai

Barok

Barok w literaturze

Barwniki i przemysł barwnikarski

Baśń i bajka

Bawełna i przemysł bawełniany

Bazylika starochrześcijańska

Behawioryzm

Beton

Bezrobocie

Bezrobocie młodzieży

Białko

Białorusini

Biblia

Bibliofilstwo

Bibliografia

Biblioteka

Biegi

Biesiady polskie

Bismarck

Bitwa jutlandzka

Bitwa pod Warszawą

Bizancjum

Bohater

Boks

Bolivar

Bolszewizm

Bonza

Botanika

Ból

Braminizm

Brazylia

Broń w dawnej Polsce Budda i buddyzm Budżet Burżuazja

a „Sss-, s 1 |j,3il Mliii    si19 Na 3

I „i!31 slliil-siltl E s-allUJ! 83 §„J-gl 813i!fss o tsl

i—>i-AS ^ iń |—> hA c/i n § Ph i-i    S i-ńW •< S ^ PQ n >—1® P-i tń H << t/j H <i

483

494

499

510

518

529

536

543

559

561

60

II

61

62

63

566 65-74,75 b, 78 a

577

580

589

600

tr

w*

64

79

609    75 a, 76-78

614

622

626

637

642

648

658

667

670

674

681

690

698

707

718

728

744

752

756

763

774

780

786

792

803

813

825

835

845

80

81

82

83-85

86

87-88

89-93

94

95

96-98

99

100-110

Cechowa sztuka Cechy Celowość Celtowie

J.    Starzyński M. Hartleb

K.    Ajdukiewicz J. Reinhold

855

861

867

875

105-110

102-104

111

Cement

Cena

Cezarowie

Chanat

Charakter

Chata

Chemia

Chemia ustrojów żywych

Chiny

Chłop

Chopin

Choroba

Chrzęści j aństwo

Ciążenie powszechne

Ciepło

Cieśniny

Ciśnienie

Cło

Cukier i przemysł cukrowniczy

Curie-Skłodowska

Cyganie

Cyrk

Cywilizacja

Czartoryski Adam Jerzy Czas astronomiczny Czechosłowacja Człowiek

Psychika człowieka

Czyn

Czytanie

Czytelnictwo

Wr" W t-"r< ^ t-^-¹    ^    « cn H'- H w

I fllals i'liE*a § &§ rjjr |g.lf

m IiIjIih m *1*1

883

887

893

904

907

916

'G

923

931

O 00

969

978

989

997

1006

O CO

112

113-117

118-121

122

1032

1040    123-124, 125a

125 b —126

1050

1054

1063

1068

1081

1091

1128

1137

1144

1148

127

128

129-130

131

132-136

137

Dania

Darwinizm

Dekoracja teatralna

Demokracja

Demokratyzm

Diament

Długowieczność

Dom

Domowe zwierzęta

Doświadczenie

Dramat

Droga mleczna

Drogi

Drób

Drukarstwo

Historia drukarstwa

B. Olszewicz

J.    Dembowski R. Zrębowicz

K.    Grzybowski A. Hertz

J. Morozewicz J. Dembowski

J.    Starzyński i H. Oderfeld T. Marchlewski

K.    Ajdukiewicz Z. Łempicki

E. Rybka M. Nestorowicz M. Trybulski

1153

138-139

1162

1172

1180

1190

1194

1200

1207

1219

1226

1233

1247

1255

1263

140-144

145-151

152

153-155

156-159

160

S. P. Koczorowski

1270

Tom II

Drukarnia współczesna Drzewo i przemysł drzewny Dunaj

Dusza — Duch Dwory i dwrorki Dyktatura Dyplomacja

R.

R.

10

1-5

J.    Dylik

K.    Ajdukiewicz S. Wasylewski J. Feldman

J. Feldman i A. Zaleski

17

24

33

40

47

6-8

9-11

Dywan Dział wodny Dziecko Dziedziczność Dziennikarz

Dzieworództwo w świecie zwierząt Dźwięk

Egea

Egipt

Egoizm

Ekonomia

Ekspresjonizm

Elektron

Elektryczność

Elektryfikacja

Elita

Encyklopedia

Encyklopedyści

Energia

Epopeja i epika Erozja Estetyka Etnografia

Etyka

Europa

Europy kultura Ewolucja

T. Kowalski J. Czekalski M. Michałowicz

E.    Malinowski R. Zrębowicz J. Dembowski J. Koliński

T. Sinko A. Hertzówna M. Ossowska

F.    Zweig

R.    Zrębowicz L. Wertenstein

S.    Szczeniowski

T.    Czaplicki A. Hertz

Z. Łempicki T. Boy-Żeleński

L.    Wertenstein T. Sinko

J. Czekalski S. Ossowski

C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutzowa

M.    Ossowska S. Pawłowski Z. Łempicki J. Dembowski

60

68

12-13, 14

75

81

88

96

103

115

124

136

142

154

160

170

181

191

198

205

214

228

235

242

248

255

263

274

282

15-16 18-20, 21

22-27

28-32

Fakir

Fala

Faszyzm

Feminizm

Feudalizm

Film

Filologia

Filozofia

Fizjologia

Fizyka

Florencja, miasto sztuki

Fortyfikacje

Fotoelektryczność

Fotografia

Francja

Funkcja

Futerkowe zwierzęta Gady

Gady kopalne

Garncarstwo

Gatunek

Gazy bojowe

Gąbki

Gdańsk

Gdynia

Gentleman

Geografia

Geologia

Geometria

0 jg    O £    '%    >IH ’oi'w

sili!Isjiliis fisi 3..fs.„ II 3 B

ll&isg-B.tslIlijlJgi! -Ml* £311* lii

n ^ H 55 £    > w w h pj ^ £

H 1-4 C/i 1—łN ^ ńi O ►—ind c/i ^ c/i ÓS Ph >—>W H H H hd W <i c/i ^Ó

to

CO 00

rf* co

310

311

317

326

335

341

349

357

370

384

396

406

418

455

462

467

492

502

516

526

534

541

547

33-39

40-46

47-50

51-56

57

58-59

60-63

64-66

67-68

69-71

Germanowie

Giełda

Gleba

Głoska

Gniazda ptaków

Goethe

Gospodarka

Gospodarki rodzaje

Gotycka katedra

Górnictwo

Góry

Gramofon

Granice polityczne państw Grecja

Grecka sztuka

Gruczoły

Gruźlica

Grzyby

Gwary

Gwiazdy

Habsburgowie

Handel

Harcerstwo polskie

Harmonia

Hellenizm

Hetyci

Higiena

Hipnotyzm

Historia

Hiszpania

Hodowla roślin

Hodowla zwierząt domowych

Hormony

Huculi

Humanizm

Hutnictwo

M. H. Serejski T. Sławiński W. Miśkiewicz K. Nitsch J. Domaniewski Z. Łempicki

I.    Matuszewski T. Nałęcz

J.    Starzyński T. Sławiński

J. Lewiński i E. Romer W. Staszewski J. Moszyński J. Parandowski

J.    Parandowski P. Słonimski

S.    Rudzki W. Siemaszko

K.    Nitsch E. Rybka

J. Feldman

T.    Sławiński J. Sosnowski

B. Wójcik-Keuprulian T. Sinico

S.    Przeworski

T.    Janiszewski S. Miller

M. Handelsman E. Frankowski S. Wóycicki Z. Moczarski P. Słonimski M. Wróblewska S. Łempicki W. Olszewicz i E. Kahl

575

586

593

603

612

72-73

620

629

641

647

656

662

676

687

693

706

715

725

736

744

756

769

779

790

796

803

811

819

828

835

845

862

869

879

892

900

912

74-81

82-90

II, 91-95

96

97-100

101-107

108-109

110-112

I:

Idea

Imperializm

Impresjonizm

Indeterminizm

Indianie

Indie

W. Tatarkiewicz T. Wałek-Czarnecki J. Starzyński D. Sztejnbarg M. Wróblewska S. Schayer

927

934

943

949

960

970

113-119

Instynkt

Inteligencja

Intuicja

Islam

Izotopy

J. Dembowski Z. Łempicki

985

994

tom 1, 13 b, 22 a tom I, 54 i 96 — 98, tom II, 120-123

R.

1002

T. Kowalski S. Ziemecki

1006

1018

124-128

Jagiellonowie

Japonia

Jądro atomu

Jedwab naturalny

Jedwab sztuczny

Język

Języki

J ęzykoznawstwo Jony

H. Paszkiewicz

J.    Jaworski

L. Wertenstein H. Witaczek F. Wiślicki

K.    Nitsch A. Obrębska

K.    Nitsch

L.    Wertenstein

ooooooooo

r*H e-H r“H r*H    rH    ^

129-137

138-139

140

141

lly

Kalendarz Kanalizacja Kanały żeglugi Kapitalizm

Kartele, koncerny i trusty

Kaszubi

Kataliza

Katolicyzm

Kauczuk

Kinematograf

Klasycyzm

Klasycyzm w dziejach sztuki

Klimat

Koleje

Koloidy

Kolonie

Koloseum

Komedia

Komizm

Komórka

E. Rybka B. Biegeleisen M. Rybczyński T. Sławiński T. Sławiński M. Jarosławski

S.    Pleśniewicz x. Z. Kozubski E. Kahl

W. Staszewski

T.    Sinko

W. Tatarkiewicz

R.    Gumiński

S.    Skawiński S. Pleśniewicz J. Retinger

J. Parandowski Z. Łempicki W. Witwicki J. Zweibaum

1103

1111

1121

1132

142-144

145-147

^ io :o co

p-H p-H p-H p-H

to W Ci o

148

1174

1180

1193

1200

1204

1211

1224

1235

1247

1252

1264

1270

149

150

151-152

153-155

156

157

160

158-159

Tom III

Komunikacja

Komunizm

Konfucjanizm

Konserwatorstwo

Konserwatyzm

Konstytucja

Konstytucjonalizm

Koń

Kopernik

Kościec czyli szkielet Kościół

Kraj oznawstwo

Kredyt

Krew

Kryształy

Krytycyzm

Kryzys

Krzem

Książka

Księżyc

Kształcenie

Kultura

Kwanty

Kwiaty

A. Łukaszewicz A. Hertz J. Jaworski J. Remer S. Estreicher S. Estreicher E. Loth

S.    Glass E. Rybka E. Loth

J.    Sawicki

A.    Patkowski

T.    Sławiński P. Słonimski Z. Weyberg

K.    Ajdukiewicz

I.    Matuszewski Z. Weyberg

J.    Muszkowski E. Rybka

B.    Suchodolski B. Suchodolski

L.    Infeld W. Szafer

13

. 25

31

40

47

65

72

80

87

95

109

114

124

138

148

153

167

172

183

190

198

205

219

1-2

4-5

6-9

10-14

15-16

17-18

Lasy

Ląd

Legiony

Lekarz

Leki

Len

Liberalizm Liczba i cyfra Liga Narodów

B. Hryniewiecki i J. Miklaszewski

R.    Galon

E. Rydz-Śmigły

L.    Zembrzuski

M.    Proner

S.    L.

S. W. Rybicki O. Nikodym A. Chorowiczowa

227

244

256

268

275

283

292

303

19-24

25-26

Liryka

Literatura

Litwa

Logika

Lotnictwo

Lód

Lud

Ludność

K. W. Zawodziński Z. Łempicki T. Katelbach K. Ajdukiewicz J. Meissner J. Lewiński J. S. By stroń S. W. Rybicki

325

337

348

358

367

392

402

407

27-29

30-37

Łacina

Łódź podwodna

J. Parandowski O. Żukowski

419

425

38-41

Magnetyzm

Magnetyzm ziemski

Malarstwo

Małpy

Mapa

Marynarka

Matematyka

Materializm

Meble

Mechanika

Medycyna

Melioracje rolne

Metale

Meteorologia

Miara w geometrii

Miasta

Mieszkanie

Mięśnie

Mimikry

Minerały

Misje

Mistyka

Mleczarstwo

Mniejszości narodowe

Moda

Moralność

Morfologia

Morze

Mosty

Mózg i rdzeń

Mrówki

Murzyni

Muzeum

Muzyka

Myślenie

S. Kalinowski S. Kalinowski J. Starzyński L. Loth i J. Dembowski E. Romer

O.    Żukowski H. Steinhaus W. Tatarkiewicz S. Sienicki

A. Wundheiler

P.    Słonimski

L.    Gumiński S. Żukowski

R.    Gumiński A. Lindenbaum . i E. Szpilrajn Ł. Charewiczowa

Z .Niesiołowska-Rothertowa

E. Loth

J. Dembowski

Z. Weyberg

x. J. Pastuszka

x. K. Michalski

Z. Moczarski

W. J. Zaleski

A.    Chorowiczowa x. J. Pastuszka P. Słonimski

S.    Pawłowski i M. Bogucki S. Bryła

E. Loth J. Noskiewicz

M.    Wróblewska M. Walicki

B.    W£jcik-Keuprulian S. Baley

433

446

459

473

486

502

514

528

536

546

557

565

571

584

586

595

606

617

627

632

639

648

657

667

677

CO CD

702

723

737

748

759

769

778

790

42 a

42 b—45 I, 46-53 54-56

57-62

63-67

68-72

73-77

78

79-85

86-91

92

93

94

95-96

Nadbałtyckie państwa

Nafta

Naród

Narzędzia i maszyny

Naturalizm

Nauczyciel

Nauka

Nazwy i nazwiska Nerwy Niderlandy Niderlandzka sztuka

W. Kamieniecki W. Grossman W. Stpiczyński S. Żukowski K. Czachowski B. Nawroczyński

J.    Łukasiewicz

K.    Nitsch E. Loth

J. P. Kaczkowski J. Starzyński

799

808

827

834

849

858

861

871

884

892

902

97-102

103-108

109-110

111-112

113-121

Niemcy

Artykuły

Niewidomi

Niewolnictwo

Nowela

Nowotwory

Autor

S. Pawłowski, J. Feldman, Z. Łempicki H. Boguszewska

R.

Z. Szmydtowa J. Stein

Str.

Tablice

909

947

955

963

971

122-129

Obłoki czyli chmury

Obywatel

Ochrona przyrody

Oddychanie

Oddychanie roślin

Odkrycia i podróże geograficzne

Odporność

Odruchy warunkowe

Odżywianie

Odżywianie roślin

Ogrodnictwo

Ogrzewanie

Oko

Okręt

Opieka społeczna

Organizacja

Ormianie

Oszczędność

Oświecenie

Oświetlenie

Owoce i nasiona

A.    B. Dobrowolski J. Jędrzejewicz

B.    Hryniewiecki

S.    Gartkiewicz M. Korczewski B. Olszewicz

L.    Hirszfeld J. Dembowski j. Sosnowski

M.    Korczewski W. Skrzywanowa B. Biegeleisen

B. Zawadzki O. Żukowski M. Balsigierowa B. Biegeleisen B. Wójcik-Keuprulian

T.    Sławiński Z. Łempicki M. Pożaryski

B. Hryniewiecki

979

988

998

1005

130

1012

1020

1043

1053

1059

1069

1078

1097

1106

1117

1133

1140

1148

1152

1163

1172

1185

131

132-133

134-137

II

138-146

147

148

149-150

Palestyna

Pamięć

Państwo

Papier

Parlamentaryzm

Pasożytnictwo

Pasterstwo

Patriotyzm

Perfumy

S. Przeworski S. Baley S. Estreicher H. Karpiński S. Estreicher S. Markowski

i J. Kołodziejczyk Z. Hołub-Pacewiczowa A. Grzymała-Siedlecki M. Proner

1197

1211

1221

1235

1243

1259

1269

1282

1287

151-152

153-154

155-158

159-160

Tom IV

Persja

Pęd i korzeń

Piastowie

Pieniądz

Pierwotniaki

Pieśń

Piękno

Piłsudski Józef

Pismo

Poczta

Policja

Polska

Krajobraz polski Budowa geologiczna Szata roślinna Polski Fauna Polski

S. Przeworski J. Kołodziejczyk

S.    Arnold

T.    Sławiński

Z. Raabe i J. Dembowski S. Łobaczewska

S.    Ossowski M. B. Lepecki A. Hertzówna J. Głódkowski

T.    Hilarowicz

E. Romer J. Lewiński J. Kołodziejczyk T. Wolski

17

25

43

53

58

64

71

82

91

97-288

97

115

126

134

1-2

3-4

5-6

.7-8

9-24

Ludność Polski Język polski Lud polski Miasta polskie

J.    Czekanowski

K.    Nitsch A. Fischer

Ł. Charewiczowa

145

159

169

10

11, 12

tom I, 36,    69b,

71 a, 73, 74, 84 a, 147 do 149 b, 150; tom II, 9 b, 28, 67-71,78, 80,111,

152;

T. Sławiński S. Zakrzewski

Życie gospodarcze Polski Dzieje Polski Literatura polska Sztuka polska Muzyka polska Polska w kulturze międzynarodowej Z. Łempicki

S. J. Paprocki

J.    A. Piotrowski

K.    Nitsch O. Żukowski B. Suchodolski J. Krzyżanowski

R.    Ingarden W. Tatarkiewicz B. Suchodolski

i M. Balsigierowa

S.    Estreicher W. Antoniewicz A. Hertz

L.    Wertenstein S. Ziemecki J. K. Parnas A. Wierzbicki J. Dembowski

M.    Korczewski

S.    Baley J. Czekalski

R.    Ingarden W. Majewski

J.    Czekanowski

K.    Czachowski K. Górski W. Tatarkiewicz W. Miśkiewicz Z. Łempicki M. Walicki M. Korczewski

T.    Sławiński M. Skalińska K. Ajdukiewicz E. Biedrzycki M. Balsigierowa J. Starzyński J. Parandowski

S.    Strumph-Wojtkiewicz

T.    Hilarowicz J. Dembowski

J. Krzyżanowski J. Starzyński B. Wójcik-Keuprulian

Polacy za granicą Pomiary ziemi Poprawność językowa Porty Postęp Powieść Poznanie Pozytywizm Praca

Prawo

Prehistoria i protohistoria

Proletariat

Promieniotwórczość

Promieniowanie, promienie kosmiczne

Przemiana materii

Przemysł

Przystosowanie

Przyswajanie

Psychologia

Pustynie

Racjonalizm

Radio

Rasa

Realizm

Reformacja

Renesans

Rolnictwo

Romantyzm

Romańska sztuka

Roślin ruch i wrażliwość

Rozdział dochodu społecznego

Rozmnażanie

Rozumowanie

Rumunia

Rzemiosło

Rzeźba

Rzym

Samochód i motoryzacja

Samorząd

Sen

195

tom III, 69 a do 71 a, 72,133,147 b; tom IV, 13 do 14

207

221

234

249

258

277

289

309

315

324

332

345

355

363

376

384

398

406

425

441

457

472

479

486

499

507

515

537

546

555

568

579

589

15-24

25-26

27 --30

31-32

33

34

35-40

602    15a i 15b i 41-47

611

621

638

653

666

674

683

692

707

725

735

48-49

50-54

55-62

63-72

73-74

Artykuły

Serce i układ krążenia Silniki

Skandynawia

Skarbowość

Skóra

Słońce

Słowianie

Socjalizm

Socjalizm narodowy Socjologia Społeczeństwo Sport

Spółdzielczość Sprawiedliwości wymiar Stany Zjednoczone Ameryki Statystyka Stroje polskie Stronnictwa polityczne Style

Systematyka biologiczna Szczepionki i surowice Szekspirowskie tajemnice Szkolnictwo

Autor

Str.

Tablice

g > p H'—¹ > en w W > ^ H¹—¹ O > ><—i w hd I⁻¹ w w

pllg H    ⁵ p    lls~ll

7?    Kto    £.

742

753

774

789

804

816

826

835

847

855

862

868

874

889

900

915

926

937

946

961

970

981

989

75-82

83-86

87-88

89-92

93-97

98-105

Średniowiecze Światło spolaryzowane

Z. Łempicki S. Ziemecki

1005

1022

Tatarzy

Taternictwo

Teatr

Technika

Teoria poznania

Teoria względności

Tkanki

Tłuszcze

Tragizm i tragedia

Transplantacja

Trawienie

Turcy

Turystyka

T. Kowalski Z. Klemensiewicz Z. Nowakowski B. Biegeleisen R. Ingarden L. Infeld

P. Słonimski i J. Zweibaum J. K. Parnas Z. Łempicki J. Dembowski

J.    K. Parnas T. Kowalski

K.    Jodko-Narkiewicz

1029

1038

1047

1063

1073

1086

1097

1108

1116

106-107

Ubezpieczenia

Ucho

Ukraina

Uprawne rośliny Urbanistyka Uwaga Uzbrojenie

Z. Kmita

S. Baley

J. Wąsowicz

W. Miśkiewicz

H. Oderfeld i H. Rutkowski

S. Baley

S. Żukowski

1163

1172

1182

1186

1196

1202

1209

II

Wawel

Wersal

K. Estreicher J. Starzyński

Węgiel

Węglowodany

Węgry

Wiara

Wielka Brytania Wielka wojna Wiersz Wisła

T. Borkowski J. K. Parnas

J.    Dąbrowski

x. J. Salamucha S. Pawłowski i A. Tretiak Z. Krzemicka

K.    W. Zawodziński E. Romer

»"H r-H

Cl cc ^

<M

108-111 tom I, 1 b i 68, tom IV, 112—116 117-120

121 122

2 S

CO

Witaminy

Włochy

Wodociągi

Wojsko

Wola

Wszechświat Wychowanie Wychowanie fizyczne Wzrok

Autor J. K. Parnas

S.    Pawłowski i M. Brahmer B. Biegeleisen

E. W. Ginalski x. M. Dybowski E. Rybka B. Suchodolski

T.    Zygler

B. Zawadzki

1378

1386

1423

123-124

1433

1447

1457

1468

1479

1486

125

Zaczyny

Zakażenia i choroby zakaźne

Ziemia

Z. S. R. R.

J. Stein L. Hirszfeld

J. Lewiński i A. Karpowicz J. Czekalski i W. Kara

1493

1504

1511

1544

126-128

Życie i śmierć

J. Stein

1575

SPIS ARTYKULIKÓW

B. GEOGRAFIA

5. Arktyda i Antarktyda

IV. CZŁOWIEK

Absolutny układ jednostek fizycznych

Akroter

Aminokwasy

Arabski koń — rasa szlachetnych koni, hodowana n

Atmosfera najmniejsza cząstka pierwiastka chemicznego, wykazująca jeszcze własności chemiczne właściwe danemu pierwiastkowi. Atomowy ciężar — liczba wskazująca ile razy A. danego pierwiastka jest cięższy od A. wodoru, którego ciężar przyjmujemy za 1. Atomistyka — pogląd, że materia składa się z A. Atomiści — zwolennicy filozofii atomistycznej, czyli korpuskularnej. Klasycznymi przedstawicielami atomistyki są filozofowie gr.: Leucypp, jego uczeń Demokryt, Epikur i jego szkoła. -> art. I, 406 — 419; II, 161, 162. 163, 169, 179, 367, 368, 369, 1018, 1019, 1020, 1022, 1050, 1051, 1053, III, 208,216. 217, 442, 443, 556, IV, 409, 411, 412, 413, 416, 417, 418, 419. 421, 494, 820, 823.

;]

Beemaert Augustę Marie Franęois — (1829—1912), pol

Bimorfizm — dwupostaciowość.

Boży pokój -> Treuga Dei.

sione przez wielką rewolucję 1793, przywrócone p

Chapeau bas! (fr.) — kapelusz z głowy. Wezwanie do

rai-

Cukrowce -> Węglowodany.

Czołg (ang. tank) — nowoczesny silnie opancerzon

(-y Ludność).

Donieckie Zagłębie km2 na granicy Ukrainy i Rosji,

Dyck Antonius van — (1599—1641), malarz i grafik f

Egzotyk — bryła lub odłam skały obcej, np. granitu

Endolimfa

jezioro w Sudanie, w okolicy Timbuktu, połączone z

Filon z Aleksandrii — (20 prz. Chr. — 50 po Chr.),

III, 650, 651, 656, IV, 556, 1013,

Galacja

Gaz ziemny

wyrostkiem, t. zw. koziołkiem. Należą tu liczne

Graciosa, graczioza — mała wyspa pelagu Azorów, pa

Gródek Jagielloński

-> I V, 315.

Heraklldes z Pontu — (IV w. prz. Chr.), filozof gr

(1803—1929), pisarz niem., początkowo wraz z Johan

Hydrostatyczne ciśnienie

Interlinia — w drukarstwie linijka z tego samego m

Jakub

J. osiedli w Rzymie i przekształcili się w stowa

Kamień nazębny — złogi soli wapnia (pochodzących

Kaszalot.

Kleptomania — obłęd kradzieżny; objaw psychopatycz

Komorowski Ignacy Marceli 1858), kompozytor; senty

Korporał — biała chustka lniana, na której stawia

m-to pwt. nad Wisłokiem w dołach jasielsko-sanoc

Kurońska Mierzeja, niem. Kurische Neh-wąski płw.

Lejdejska butelka

Listy pasterskie — pisma okólne wydawane przez b

konieczności do-

Mahometanizm Islam.

Francuzom, którzy ze zrujnowanego kraju stworzyli

v ,W

parzyste kości, stanowiące u wyższych kręgowców 

Mitoza

Mosty — konstrukcje służące do przeprowadzenia a

/V\ I I I w

Nekton

Niewiadomski Stanisław prawy dopływ Niemna, dzielący Żmudź od górnej Litwy; skupia w dorzeczu dolnego biegu zwarty obszar językowy polski, sięgający aż po Kowno. 200 km. dług.

Nyborg — port duń. na Fionii, miejsce zwycięstwa d

Odradzanie -* Regeneracja.

Oliwna Góra

w tkactwie: nitki biegnące

Pancernik, czasem zwany okręt liniowy — okręt woje

JPfl^

Patronimia (łac.) — system tworzenia nazwisk od

Piarg

Ameryka dostarcza rocznie na rynki 16 mil. skórek.

Podżebrza (hypochondria) — boczne okolice górnej

Polski Komitet Wojenny na Syberii

osoba fizyczna lub prawna, przeciwko której wystąp

1910 r. została do niej wcielona. Bułgaria Proton 

Przysięgłych ława -* Sądy przysięgłych.

Radić Stiepan -• (1871 — 1928), polityk nie promie

Rejencja cyjno-terytorialna, część prow.

,Robotnik"

-> I, 349, 350, III, 522-523, 525.

5,

Sambor

Schneider-Greusot, Sznajder-krezo — największy k

Sforza — znakomity ród wł. 1. — Francesco — (140

Skobielew Michaił — (1843 — 1882), generał ros. Ws

Sodalicje mariańskie — najważniejsze z so-dalicyj

Spulchniacze — narzędzia do spulchniania i mieszan

krotnych (3) prawa

Supłikacja — błagalna pieśń rei., śpiewana w kości

Szczekociny

Szymanowski Wacław rzeźbiarz. Sztuka jego ukształt

Tairow Aleksandr, właść. Kornbliet — (* 1885), ros

'B

Tojeść (Lysimachia) — rodzaj roślin zielnych z r

Trój den

1 000 000 mieszk. • Na zasadzie pokoju w St.-Ger

Urania

W. do mistrzostwa. Jako twórca niem. opery narodow

Wełna — prawy dopływ Warty, uchodzi pod Obornikami

W.; odcinek łączący dwa wierzchołki W. nie r\~ leż

Władykaukaz, obecnie Ordżonikidze — sow. m-to u pn

Woluntaryzm

Wyzewa Teodor, de (Wyżewski) — (1863 — 1914), pisa

• Zapory — ważny czynnik fortyfikacyjny w czasie d

Złoże mineralne — większe lub mniejsze wyodrębnion

Żmudzini — mieszkańcy Żmudzi, antropologicznie z

OT

SPIS ARTYKULIKÓW

Życia"

umieszczanych pierwotnie na okładkach zeszytów „świata i a następnie w dodatku na końcu tomu (papier żółty).

Tom I

Mnożenie „na palcach “

Kubek w kubek Rękawiczki Nić pajęcza Wodzi baba Firleje Paszkwil

Wyprawa zoologiczna za króla Augusta II

Bambus

Broda i wąsy

Punktualność

Zaślubiny z morzem

Dwa odkrycia astronomiczne

Pierwsze wieczne pióro

Byliny

Wart Pac pałaca a pałac Paca

Gazety codzienne

Kartofle

Kość słoniowa

Sieć rurociągów naftowych

Bezlotki

„Ten zegar stary kuranty tnie"

Diabeł wenecki

Jak nasze prababki zdobywały polor i urodę

Krynolina

Sylwetka

Hejnał

Polowanie na trufle Wachlarz

Tom II

Nowy Rok Warcaby Ognie sztuczne Trucicielstwo Na barana

Fair play

Foki

Chusteczki do nosa Angielski Zagłoba Miód do picia Bojkot Amulety Robinson Crusoe

Kawa

Rybałt

Stańczyk

Pilnuj szewcze kopyta

Kalambur

Kichanie

Ptak listonoszem

Trójkąt Pascala

Olej karze

Częstochowskie rymy Złote kulki jedwabiu Banialuka Walki kogutów

Tom III

J emioła Bursztyn

Długowieczność drzew Janosik

Wyrwał się jak Filip z Konopi

Człowiek-ptak

Bazyliszek

Marionetki

Parasol chińskich kuglarzy Lokomotywa z r. 1.825

„Czcij ojca twego i matkę twoją" ... w Chinach

969 lat życia

Polowanie na słonie w Indiach Jak mieszkano w polskich dworach i dworkach

Szczyt grzeczności osiemnastowiecznej

Dawne mieszkania mieszczańskie

Zaklinacze wężów

Osa a kultura

Ujarzmiona błyskawica

Rozebrać kura na powietrzu

Groteska

Maszyna do pisania Rozwój zaludnienia Warszawy Pochodzenie nazw ulicy Warszawy Gdynia w r. 1914 He kosztowało odkrycie Ameryki Jak dowiedziano się w Polsce o odkryciu Ameryki

Polak, władca jednej z wysepek na Oceanie Indyjskim

Tom IV

Góra Magnesowa Tunele kolejowe Gregorianki

Polacy na dalekich morzach

Otrzęsiny

Spodnie i rękawy

Czy można bez przesiadania przejechać z Hiszpanii do Polski?

Zwierzęta przed sądem Pieniądze papierowe Polak w Mekce i Medynie Święto myśliwych

Projekt polskiego portu wojennego pod Gdynią sprzed 300 lat

Portugalska wyprawa wojenna do Abisynii

Polskość Śląska w oświetleniu geografa niemieckiego z XVI w.

Poczta w dawnej Polsce Harakiri

Staropolskie nazwy szarż wojskowych Gospodarstwo mleczne sprzed 5000 lat Figa

Z historii rachunku prawdopodobieństwa Dawne oświetlenie Lalka

Ława, stołek, tron Dach

Wieniec z kwiatów Stół

Węch psa, czyli rozmowa człowieka z psem

AUTORZY „ŚWIATA i ŻYCIA"

Ajdukiewicz Kazimierz Antoniewicz Włodzimierz Arnold Stanisław

Baley Stefan Balsigierowa Maria Beylinówna Stefania Białobrzeski Czesław Biedrzycki Emil Biegeleisen Bronisław Biesiekierski Kazimierz Bogucki Mieczysław

Boguszewska Helena Borkiewicz Adam Borkowski Tadeusz Brahmer Mieczysław Bryła Stefan

Bujak Franciszek Bystroń Jan Stanisław Cezak Jan Stanisław Chałasiński Józef Charewiczowa Lucja Chorowiczowa Anna

Ciechomski Wacław Czachowski Kazimierz Czaplicki Tadeusz Czekalski Józef Czekanowski Jan Dąbrowski Jan Dąbrowski-Junosza Wacław Dembowski Jan Dobrowolski Antoni Bolesław Dobrzański-Stalony Jerzy Domaniewski Janusz Dybowski Mieczysław ksiądz Dylik Jan Dzierzbicka Maria

dr, prof. filozofii U. J. K., Lwów

dr, prof. archeologii przedhistorycznej U. J. P., Warszawa dr, prof. historii gospodarczo-społecznej i geografii historycznej U. J. P., Warszawa

dr, prof. psychologii wychowawczej U. J. P., Warszawa dr, ekonomistka, Warszawa dr, publicystka, Warszawa

dr, prof. fizyki teoretycznej U. J. P., Warszawa dr, lektor jęz. rumuńskiego U. J. K., Lwów dr, inż., Kraków inż., major. Warszawa

dr, docent fizjologii zwierząt U. J. P., dyrektor Stacji Naukowej Morskiej w Helu, Warszawa literatka, Warszawa

podpułkownik, dyrektor Muzeum w Belwederze, Warszawa dr, ekonomista. Warszawa

dr, prof. historii i literatury włoskiej U. J. P., Warszawa dr, inż., prof. fundamentów oraz konstrukcyj stalowych i żelazo betonowych Pol. W., Warszawa, dr, prof. historii społecznej i gospodarczej U. J. K., Lwów dr, prof. socjologii U. J. P., Warszawa ekonomista-pedagog, Zgierz dr, docent socjologii U. J. P., Warszawa dr, docent historii miast i ich kultury U. J. K., Lwów dr, publicystka, redaktorka zarysu encyklopedycznego ..Świat i Zycie", Warszawa ekonomista, Katowice krytyk literacki, publicysta, Kraków inż.-elektryk. Warszawa

dr, adiunkt zakładu geografii U. P., Poznań

dr, prof. antropologii i etnologii U. J. K., Lwów

dr, prof. historii średniowiecznej U. J., Kraków

sportowiec-publicysta, Warszawa

dr, prof. biologii U. S. B., Wilno

dr, geofizyk, podróżnik. Warszawa

inż., doc. chemii Pol. W., Warszawa

dr, zoolog. Warszawa

dr, doc psychologii U. P., Poznań

dr, geograf. Poznań

pedagog, Warszawa

Ehrenkreutzowa (Jędrzejowiczowa)

Baudouin de Courtenay Cezaria prof. etnogratn polskiej U. J. P.. Warszawa Estreicher Karol

Estreicher Stanisław

Fali Leon Feldman Józef

dr, st. asystent zakładu historii sztuki U. J., Kraków dr, prof. historii prawa zachodnio-europejskiego i prawa porównawczego U. J., Kraków dr, ekonomista, Katowice dr. prof. historii nowożytnej U. J., Kraków

Fidler Anna Fischer Adam Frankowski Eugeniusz Galon Rajmund Gartkiewicz Stefan Ginalski Edmund Wiktor Glass Stanisław Głódkowski Józef Górski Konrad Grodyński Tadeusz

Grossman Wilhelm Grotowski Marian Grzybowski Konstanty Gumiński Romuald

Gumiński Leonard Handelsman Marceli f Hartleb Mieczysław Hertz Aleksander Hertzówna Amelia Hilarowicz Tadeusz Hirszfeld Ludwik Hniłko Antoni Hryniewiecki Bolesław Hu men Władysław Ichheiser Gustaw Infeld Leopold Ingarden Roman Iwasiewicz Jan Jaczewski Tadeusz

Jarosławski Mieczysław Janiszewski Tomasz Jaworski Jan Jedrzejewicz Janusz Kacprzak Marcin Kaczkowski Jan Piotr Kahl Eugeniusz Kalinowski Stanisław Kamieniecki Witold Kamiński Stanisław Karpiński Henryk Karpowicz Antoni Katelbach Tadeusz Kączkowski Wacław Kątska Zofia Kieszkowski Bohdan Klawek Aleksy, ksiądz Klemensiewicz Zygmunt Kmita Zygmunt Koczorowski Stanisław Kołodziejczyk January Konarski Kazimierz Korczewski Michał Koskowski Bronisław Kotarbiński Tadeusz Kowalski Tadeusz Kozubski Zygmunt, ksiądz

Krawczyńska Jadwiga Kronman Józef

mgr praw, Warszawa

dr, prof. etnologii U. J. K., Lwów

dr, prof. etnografii i etnologii U. P., Poznań

dr, docent geografii fizycznej U. P., Poznań

dr, adiunkt zakładu fizjologii człowieka U. J. P., Warszawa

kapitan dyplomowany. Warszawa

inż.-rolnik, Warszawa

mgr praw, Warszawa

dr, prof. historii literatury polskiej U. S. B., Wilno

dr, prof. prawa budżetowego U. J. P., wiceminister skarbu.

Warszawa inż., Warszawa

prof. fizyki doświadczalnej W. W. P., Warszawa dr praw, Kraków

dr, prow. zlecone wykłady z meteorologii na U. J. P. i S. G.

G. W., Warszawa inż.-meliorator, Warszawa

dr, prof. historii powszechnej U. J. P., Warszawa

dr, docent historii literatury polskiej U. J. P., Warszawa

dr, socjolog, Warszawa

dr, docent egiptologii W'. W. P., Warszawa dr, prof. prawa administracyjnego W. W. P., Warszawa dr, prof. bakteriologii i serologii U. J. P., Warszawa major, Warszawa

dr, prof. systematyki i geografii roślin U. J. P., Warszawa sportowiec, pedagog, publicysta. Warszawa dr, socjolog, Warszawa

dr, docent fizyki teoretycznej U. J. K., St. Zjednoczone dr, prof. filozofii U. J. K., Lwów dyrektor Związku Cukrowni Polskich, Warszawa dr, docent zoologii U. J. P.. kierownik Muzeum Zoologicznego w Warszawie. Warszaw*a dr, literat. Warszawa

dr, prof. higieny U. J. P., b. min. zdrowia. Warszawa prof. sinologii U. J. P., Warszawa b. premier, b. min. W. R. i O. P., Warszawa dr med i hig., Warszawa b. konsul R. P., Warszawa

adiunkt zakładu chemii nieorganicznej W. W. P., Warszawa prof. fizyki Pol. W., Warszawa.

dr, doc. historii Europy Wschodniej U. J. K.. Warszawa

inż.. Warszawa

inż.-papiernik, Warszawa

dr, starszy asystent zakładu fizyki Pol. W., Warszawa mgr praw, publicysta. W’arszawa

inż., adiunkt zakładu technologii Pol. W., Warszawa

ekonomistka. Warszaw-a

dr, docent filozofii U. J. P , Warszawa

dr, prof. nauk biblijnych Starego Zakonu U. J. K., Lwów dr, prof. fizyki i elektrotechniki Pol. L.. Lwów kandydat nauk społecznych, ubezpieczeniowiec, Warszawa dr, historyk-bibliotekarz, Warszawa

dr. prof. botaniki systematycznej W. W. P., Warszawa

dr, literat, dyr. Archiwum Akt Dawnych, Warszawa

dr, prof. fizjologii roślin S. G. G. W., Warszawa

dr, prof. farmacji stosowanej U. J. P., Warszawa

dr, prof. filozofii U. J P., Warszawa

dr, prof. filologii orientalnej U. J., Kraków

dr, prof. teologii moralnej specjalnej i pastoralnej U. J. P-,

Warszawa

publicystka, Warszawa dr, chemik. Warszawa

Krzemicka Zofia Krzyżanowski Julian Kukieł Marian

Kułakowski Sergiusz Lednicki Wacław Lepecki Mieczysław Bohdan f Lewiński Jan Lindenbaum Adolf Loth Edward Łempicki Stanisław Łempicki Zygmunt

Łobaczewska Stefania Łukasiewicz Jan Łukaszewicz August Majewski Witold

Malinowski Edmund

Manteuffel Tadeusz

Marchlewski Teodor Markowski Stanisław Matuszewski Ignacy Meissner Janusz Michalski Konstanty, ksiądz Michałowicz Mieczysław Miklaszewski Jan Miller Stefan Miśkiewicz Witold Moczarski Zygmunt Morozewicz Józef Moszyński Jan Moszyński Kazimierz Muszkowski Jan Mydlarski Jan Narkiewicz-Jodko Konstanty

Nawrocżyński Bohdan

Nestorowicz Melchior Nikodym Otto Nitsch Kazimierz Noskiewicz Jan Nowakowski Zygmunt Obrębska-Jabłońska Antonina Oderfeld Henryk •j- Okręt Leon Olszewicz Bolesław Olszewicz Wacław Ossowska Maria Ossowski Stanisław Pacewiczowa-Hołub Zofia Paprocki Stanisław Józef

Parandowski Jan Parnas Jakub K. Pastuszka Józef, ksiądz Paszkiewicz Henryk Patkowski Aleksander Pawłowski Stanisław

dr, historyczka, Warszawa

dr, prof. historii literatury polskiej, U. J. P., Warszawa dr, generał brygady s. s., doc. historii nowożytnej U. J., Kraków

lektor języka ros. U. J. P. Warszawa dr, prof. historii literatury rosyjskiej U. J., Kraków major, literat-podróżnik, Warszawa dr, prof. geologii ogólnej U. J. P., Warszawa dr, doc. matematyki U. J. P., Warszawa dr, prof. anatomii U. J. P., Warszawa dr, prof. historii oświaty i szkolnictwa U. J. K., Lwów dr, prof. filologii germańskiej U. J. P., redaktor naczelny zarysu encyklopedycznego „Świat i Życie,'*, Warszawa dr, muzykolog, Lwów dr, prof. filozofii U. J. P., Warszawa inż., Poznań

dr, st. asystent zakładu fizyki doświadczalnej U. J. P., Warszawa

dr, doc. botaniki U. J. P., prof. genetyki i hodowli roślin S. G. G. W., Warszawa

dr, doc. historii średniowiecznej zach.-europejskiej U. J. P. Warszawa

dr, prof. hodowli ogólnej U. J., Kraków

dr, doc. zoologii U. J. P., Warszawa

ekonomista-publicysta, b. min. skarbu, Warszawa

kapitan-pilot, literat, Kraków

dr, prof. filozofii chrześcijańskiej U. J., Kraków

dr., prof. pediatrii U. J. P., Warszawa

dr, prof. urządzania lasu S. G. G. W., Warszawa

dr med., Warszawa

inż.-rolnik, Warszawa

dr, prof. hodowli zwierząt U. P., Poznań

dr, dyr. Państw. Jnstytutu Geologicznego, Warszawa

dr, publicysta, Warszawa

dr, prof. etnologii i etnografii U. S. B., Wilno dr, prof. księgoznawstwa i bibliotekarstwa W. W. P., Warszawa dr, docent antropologii U. J. P. Warszawa dr, asystent zakładu fizyki doświadczalnej U. J. P., podróżnik, Warszawa

dr, prof. pedagogiki i organizacji szkolnictwa U. J. P., Warszawa

inż., prof. budowy dróg i robót ziemnych Pol. W., Warszawa

dr, doc. matematyki U. J. P., Warszawa

dr, prof. języka polskiego U. J., Kraków

dr, doc. zoologii systematycznej i zoogeografii U. J., Kraków

dr, literat-publicysta, Kraków

dr, doc. filologii słów. U. J. P., Warszawa

inż.-architekt, Warszawa

dr, adwokat, dziennikarz, Warszawa

dr, doc. historii geografii U. J. P., Warszawa

dr, ekonomista, Siemianowice Śląskie

dr, dóc. filozofii U. J. P., Warszawa

dr, doc. estetyki i socjologii U. J. P., Warszawa

dr, etnografka, Lwów

mgr praw, dyr. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych Warszawa literat, Warszawa

dr, prof. chemii lekarskiej U. J. K., Lwów

dr, doc. filozofii U. J.,prof. psychologii Kat. Uniw. Lub., Lublin

dr, doc. historii Europy Wsch. U. J. P., Warszawa

pedagog-krajoznawca, Warszawa

dr, prof. geografii U. P., Poznań

Pazdro Zdzisław Piotrowski Jan Adam Pleśniewicz Stanisław Poniatowski Stanisław Pożaryski Mieczysław Prejbisz Antoni

Proner Mieczysław

Przeworski Stefan Przezdziecki Rajmund Pulikowski Julian Raabe Zdzisław Radlińska Helena

Reinhold Joachim Remer Jerzy

Retinger Józef

Roliński Józef

Romer Eugeniusz

Romer Witold

Rosłaniec Franciszek, ksiądz

Rothertowa-Niesiołowska Zofia

Różycki Tadeusz

Rudzki Stefan

Rutkowski Hipolit

■f Rybczyński Mieczysław

Rybicki Sławosz Wiktor Rybka Eugeniusz

Rzymowski Wincenty Salamucha Jan, ksiądz Sawicki Jakub Sawicki Stanisław

Schayer Stanisław Serejski Marian Henryk

Siedlecki-Grzymała Adam Siemaszko Wincenty Sienicki Stefan Sierzputowski Tadeusz Sinko Tadeusz Skalińska Maria Skawiński Stanisław Skrzywanowa Wanda Sławiński Tadeusz Słonimski Piotr

Smogorzewski Kazimierz Sobociński Bolesław •f Sosnowski Jan Sosnowski Józef Sparrow Helena •f Srokowski Konstanty Starzyński Juliusz Staszewski Wacław Stein Józef Steinhaus Hugo Stempowski Jerzy

dr, docent geologii U. J. K. Lwów prof. geodezji niższej Pol. W., Warszawa dr, doc. chemii fizycznej Pol. W., Warszawa dr, prof. etnologii i etnografii ogólnej U. J. P , Warszawa inż., prof. elektrotechniki Pol. W., Warszawa mgr fil., asystent zakładu filologii angielskiej U. J. P., Warszawa

dr, asystent zakładu farmakognozji i botaniki lekarskiej U. J. P-, Warszawa

dr, doc. archeologii starożytnego Wschodu U. J. P., Warszawa literat, b. zastępca dyr. protokołu dyplomatycznego, Warszawa dr., docent muzykologii U. J, P., Warszawa mgr., asystent Państwowego Muzeum Zoologicznego Warszawa prof. historii i organizacji oświaty pozaszkolnej W. W. P.. Warszawa

dr, romanista, Warszawa

dr, zastępca prof. historii sztuki U. S. B., konserwator Min.

W. R. i O. P., Warszawa dr, publicysta, Londyn

dr, asystent zakładu fizycznego Pol. W., Warszawa dr, prof. geografii U. J. K., Lwów inż. doc. fotografiki Pol. L., Lwów

dr, prof. studium biblijnego Nowego Test. U. J. P., Warszawa

dr, historyczka sztuki, Warszawa

pułkownik, Warszawa .

dr med., pułkownik, Warszawa

architekt, Warszawa

inż. prof. budownictwa wodnego Pol. W., b. kierownik Min.

Robót Publicznych, Warszawa socjolog, Warszawa

dr, prof. astronomii U. J. K., kierownik Obserwatorium Astronomicznego we Lwowie, Lwów literat, publicysta, Warszawa

dr; prof. filozofii chrześcijańskiej, U. J., Kraków dr, doc. prawa kościelnego U. S. B., Warszawa dr, doc. filologii germańskiej i skandynawskiej U. J. P., Warszawa

dr, prof. filologii indyjskiej U. J. P., Warszawa dr, doc. historii powszechnej średniowiecznej U. J. P., Warszawa

literat-publicysta, Warszawa

dr, prof. fitopatologii S. G. G. W., Warszawa

architekt, Warszawa

matematyk, pedagog, Warszawa

dr, prof. filologii klasycznej U. J., Kraków

dr, doc. botaniki U. J., prof. genetyki W. W. P., Warszawa

inż., Warszawa.

inż-rolnik, Warszawa

mgr praw, ekonomista, asystent S. G. H., Warszawa dr medycyny i dr filozofii, doc. histologii i embriologii U. J.

P., Warszawa publicysta, Warszawa

dr., asystent seminarium filozofii matematyki, Warszawa dr, prof. fizjologii zwierząt S. G. G. W., Warszawa sektetarz generalny Związku Harcerstwa Polskiego, Warszawa dr, doc. bakteriologii U. J. P., Warszawa publicysta, Kraków

dr, doc. historii sztuki nowożytnej U. J. P., Warszawa dr, prof. mechaniki teoretycznej U. S. B., Wilno dr medycyny i dr filozofii, Warszawa dr, prof. matematyki U. J. K., Lwów dr, publicysta, Warszawa

n*

f Stpiczyński Wojciech Stromenger Karol Strumph-Wojtkiewicz Stanisław Suchodolski Bogdan Szafer Władysław Szczeniowski Szczepan Szmydtowa Zofia Szperl Ludwik Szpilrajn Edward Sztejnbarg Dina Szturm de Sztrem Edward Śmigły-Rydz Edward Tatarkiewicz Władysław Taube Karol Thugutt Stanisław Toeplitz Jerzy Tretiak Andrzej Trojanowski Wojciech Trybulski Maurycy

publicysta, Warszawa muzykolog, publicysta, Warszawa literat, publicysta, Warszawa dr, prof. pedagogiki U. J. K., Lwów dr, prof. botaniki U. J., Kraków dr, prof. fizyki teoretycznej U. J. K., Lwów dr, doc. historii literatury polskiej U. J. P., Warszawa prof. chemii organicznej Pol. W., Warszawa dr, asystent seminarium matematycznego U. J. P., Warszawa dr, doc. filozofii U. J. P., Warszawa dyr. Głównego Urzędu Statystycznego. Warszawa Marszałek Polski, Warszawa dr, prof. filozofii U. J. P., Warszawa kapitan marynarki. Warszawa b. premier, spółdzielca, Warszawa mgr praw, publicysta, Warszawa dr, prof. filologii angielskiej U. J. P., Warszawa sportowiec-publicysta, Warszawa

prezes Centralnego Komitetu do Spraw Hodowli Drobiu, Warszawa

dr, prof. historii sztuki Akademii Sztuk Pięknych, Warszawa dr, prof. historii starożytnej U. J. P., Warszawa b. minister spraw zagranicznych, Warszawa dr, literat, publicysta, Poznań dr, doc. antropogeografii U. J. K., Lwów dr, doc. prawa skarbowego i statystyki U. J. K., b. wiceminister skarbu, Warszawa

dr, prof. radiologii W. W. P., kierownik pracowni radiologicz-.

nej Tow. Naukowego Warsz., Warszawa dr, prof. mineralogii i petrografii U. J. P., Warszawa inż, naczelny dyr. Centralnego Związku Przemysłu Polskiego, Warszawa

inż., dyr. Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu, Warszawa

dyr. Centralnej Doświadczalnej Stacji Jedwabniczej w Milanówku

dr, prof. psychologii U. J. P., Warszawa dr, prof. zoologii W. W. P., Warszawa •j- Wójcik-Keuprulian Bronisława dr, doc. historii muzyki U. J., Warszawa Wóycicki Stanisław    inż, doc. kwiaciarstwa S. G. G. W., Warszawa

Wróblewska Maria    dr, etnografka, Warszawa

dr, asystent zakładu mechaniki teoretycznej, Warszawa dr, prof. historii Polski U. J. K., Lwów b. min. spraw zagranicznych, Warszawa

dr, naczelnik wydziału Min. Spraw Zagranicznych Warszawa dr, prof. psychologii U. S. B., Wilno literat-publicysta, Warszawa

dr, prof. historii i filozofii medycyny U. J. P., Warszawa dr, prof. fizyki S. G. G. W., Warszawa publicysta, Warszawa

dr, doc. histologii i embriologii U. J. P., Warszawa dr, doc. prof. tytularny ekonomii U. J., Kraków sportowiec-pedagog, Warszawa dr medycyny, literat, publicysta, Warszawa kapitan marynarki, Warszawa

inż, st. asystent gabinetu balistyki Pol. W., Warszawa.

Walicki Michał Wałek-Czernecki Tadeusz f Wasilewski Leon Wasylewski Stanisław Wąsowicz Józef Weinfeld Ignacy

Wertenstein Ludwik

Weyberg Zygmunt Wierzbicki Andrzej

Wiślicki Feliks

Witaczek Karol

Witwicki Władysław Wolski Tadeusz

Wundheiler Adam ■j* Zakrzewski Stanisław Zaleski August Zaleski Władysław Zawadzki Bohdan Zawodziński Karol Wiktor Zembrzuski Ludwik Ziemecki Stanisław Zrębowicz Roman Zweibaum Juliusz Zweig Ferdynand Zygler Tadeusz Żeleński Tadeusz (Boy) Żukowski Olgierd Żukowski Stefan

Sekretariat redakcji tomu V — mgr. fil. Aniela Kmita-Piorunowa. Ryciny dla tomu V wykonała inż. Anna Nowacka-Ptaszycka.

ZESTAWIENIE RYCIN UMIESZCZONYCH NA TABLICACH

WEDLE ZAGADNIEŃ

A. HISTORIA

Str.

1.    Prehistoria i archeologia........................

2.    Starożytny Wschód i Bliski Wschód...................

3.    Grecja starożytna...........................

4.    Rzym — państwo starożytne.....................

5.    Wczesne średniowiecze — styl romański.................

6.    Późne średniowiecze — styl gotycki...................

7.    Czasy nowożytne: a) odrodzenie — styl renesansowy, bj oświecenie — styl

barokowy i rokoko, c) styl klasycystyczny ...............

XXIII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

B. GEOGRAFIA

I. GEOGRAFIA OGÓLNA:

1.    Góry (wyżyny, lodowce) . . .

2.    Rzeki............

3.    Jeziora (źródła) ........

4.    Morza (wybrzeża, wyspy) . . .

5.    Szata roślinna (puszcze, dżungle)

6.    Pustynie. .    .......

7.    Człowiek...........

XXXI

XXXII XXXIII XXXIII XXXIII XXXIII XXXIII

II. KRAJE EUROPEJSKIE:

1.    Polska: a) Tatry, Podhale, b) Beskidy wschodnie, c) Śląsk, d) Pasmo kra

kowsko-wieluńskie, e) Wyżyna Kielecko-sandomierska, f) Wyżyna Lubelska, Roztocze, Podole, g) Wileńszczyzna, Polesie, h) Mazowsze i Podlasie, i) Wielkopolska i Kujawy, j) Pomorze i Bałtyk, k) Zabytki, 1) Sztuka plastyczna nowoczesna........................

2.    Belgia i Holandia (Niderlandy)....................

3.    Czechosłowacja.............................

4.    Dania................................

5.    Francja ...............................

6.    Hiszpania..............................

7.    Litwa................................

8.    Niemcy...............................

9.    Rumunia..............................

10.    Skandynawia .............................

11.    Szwajcaria . . ............................

12.    Wielka Brytania i Wolne Państwo Iryjskie...............

13.    Węgry................................

14.    Włochy...............................

15.    Z. S. R. R. (Sowiety europejskie)...................

XXXIV

XL

XLI

XLI

XLI

XLII

XLII

XLII

XLIII

XLIII

XLIV

XLIV

XLIV

XLIV

XLV

III. KRAJE POZAEUROPEJSKIE:

1.    Afryka................

2.    Ameryka Północna i Ameryka Południowa

3.    Australia...............

XLVI XLVI XLVII

4.    Azja: a) Chiny, b) Indie, c) Japonia, d) Z. S. R. R. (Sowiety azjatyckie) . XLVII

5.    Arktyda i Antarktyda

XLVIII

C. ŻYCIE GOSPODARCZE i SPOŁECZNE

I. KULTURA MATERIALNA:

1.    Pasterstwo i hodowla .........................

2.    Użycie ziemi.............................

3.    Przemysł: a) górniczy, b) hutniczy, c) elektromechaniczny, d) włókienniczy, e) chemiczny, f) graficzny, g) budowlany ............

4.    Urządzenia użyteczności publicznej : a) ogrzewanie i oświetlanie, b) wodociągi i kanalizacja..........................

5.    Komunikacja: a) lądowa, b) wodna, c) lotnicza, d) kanały i mosty,

e) porty (przystanie .........................

6.    Sztuka stosowana: a) mieszkanie, b) meble...............

XLVIII

XLIX

XLIX

LI

LII

LIV

II. KULTURA DUCHOWA i SPOŁECZNA :

1.    Archiwa, biblioteki, uniwersytety, muzea.............. . .

2.    Rzeźba...............................

3.    Teatr i muzyka...........................

4.    Sport i higiena............................

5.    Miasto: a) ogólne widoki, b) kościoły, klasztory, świątynie, c) ważniejsze

budowle świeckie, d) zamki, pałace, rezydencje, dwory....... . . .

6.    Wieś................................

7.    Obrona kraju ............................

LV

LY

LVI

LVI

LYII

LX

LXI

D. PRZYRODA i TECHNIKA

I. BIOLOGIA. ..... II. ŚWIAT ROŚLINNY .

III.    ŚWIAT ZWIERZĘCY.

IV.    CZŁOWIEK.....

V. FIZYKA i TECHNIKA

VI. ASTRONOMIA . .

LXII

LXII

LXIII

LXV

LXVI

LXVII

•v

A. HISTORIA

1. Prehistoria i archeologia

Starsza epoka kamienna. (IV. 27) ¹

Środkowa i młodsza epoka kamienna. (IV. 28)

Epoka brązu. (IV. 29)

Epoka żelaza. (IV. 30)

Pithecantropus alalus według Marksa. (I. 137 a)

Człowiek neandertalski wg Mc. Gregora. (I. 137 b)

Dekoracja prehistorycznego pancerza z okresu brązowego. (IV. 100 a)

Grób z epoki kamienia gładzonego znaleziony koło Wormacji. (I. 33 a)

Mury szóstej, opiewanej przez Homera, a zburzonej rzekomo w r. 1184 przed n. Chr. Troi. (I. 33 b) Fortyfikacja VI Troi (II 16 a)

Piramida egipska w Medum z r- ok. 3300 przed n. Chr. (I. 34 a)

Kuty w skale grób króla perskiego. (I. 34 b)

Trup zalany lawą wulkaniczną w Pompei (rekonstrukcja z muzeum w Pompei). (I. 34 c) Świątynia Zeusa olimpijskiego w Atenach. (I. 35 a)

Grobowiec Cecylii Metelli z I w. przed n. Chr. (Rzym, Via Appia). (I. 35 b)

Zabytki sztuki celtyckiej. (I. 111)

Dom na palach (rekonstrukcja). (1. 145 a)

Łódź Wikingów odnaleziona w r. 1904. (III. 139 c)

2. Starożytny Wschód i Bliski Wschód

Król asyryjski walczy z lwem. (Płaskorzeźba). Niniwa. (I. 43 a)

Nebo, asyryjski król sprawiedliwości. (I. 43 b)

Scena religijna -(alabastrowa płaskorzeźba). Korsabad. (I. 43 c)

Ornament z emaliowanej cegły w pałacu królewskim w Nimrud. (I. 44 a)

Malowidło ornamentacyjne na murze pałacu w Nimrud. (I. 44 b)

Król Asurbanipal ze swą małżonką w ogrodzie (marmurowa płaskorzeźba). (I. 44 c)

Bitwa (płaskorzeźba z Nimrud). (I. 44 d)

Stela króla Hammurabiego (płaskorzeźba z r. 2000 przed nar. Chr.). (I. 60 a)

Stela króla Naram-sina (płaskorzeźba z około r. 2600 przed n. Chr.). (I. 60 b)

Część muru okalającego Babilon. (I. 60 c)

Fragment stronicy słownika sumerycko-babłlońskiego (tabliczka gliniana z VI w. przed nar. Chr.). (I. 60 d)

Stożki gliniane z „biblioteki" króla sumeryckiego (3000 lat przed nar. Chr.). (III. 10 a) Płaskorzeźba babilońska przedstawiająca łódź babilońską. (III. 138 a)

Statek fenicki. (III. 138 c)

Naczynie malowane w kształcie lwa. Z środkowej Anatolii. (II. 97 a)

Posążek hetycki z brązu. Z okolic Angory (ok. 1300 przed nar. Chr.). (II. 97 b)

Fasada budowli kultowej przy źródle Elfatun Bunar (Anatolia, XIII w. przed nar. Chr.). (II. 97 c) Hetyci w bitwie pod Kadesz. Płaskorzeźba egipska. (II. 98 a)

Płaskorzeźba skalna z Fraktin w południowo-wschodniej Anatolii przedstawiająca sceny ofiar-nicze (XIV i XIII w. przed nar. Chr.). (II. 98 b)

Polowanie na jelenia. Płaskorzeźba z ok. 1100 r. przed nar. Chr., z napisem w hieroglifach he-tyckich. (II. 99 a)

Płaskorzeźba na bloku architektonicznym. Ok. 1300 r. przed nar. Chr. (II. 99 b)

Tabliczka gliniana z biblioteki świątynnej w Hattusas, zawierająca w piśmie klinowym tekst rytuału. (II. 100)

Krajobraz Dolnego Egiptu (piramida). (I. 2 a)

Piramida egipska w Medum z r. ok. 3300 przed nar. Chr. (I. 34 a)

Piramida Cheopsa koło Gizeh w Egipcie z pierwszej poł. III tysiąclecia przed nar. Chr. (II. 20 b) Sala przyjęć króla Amenofisa III przed świątynią w Luksorze (ok. 1400 r. przed nar. Chr.). (II. 18) Królewicz egipski Rahotep i jego małżonka Nefert (Piękna). Ok. 1850 r. przed nar. Chr. (II 19 a) Sfinksy z twarzą króla Amemheta III (ok. 1850 r. przed nar. Chr.). (II. 20 a)

Mumie z grobu faraona Tutankhamena III (II tysiąclecie przed nar. Chr.). (II. 19 b)

Głowa królowej Nofret-Ete, rzeźba egipska. (IV. 55 a)

Statek królowej egipskiej. (III. 138 b)

Wizerunek Ramzesa III. Malowidło ścienne na grobie króla. Cmentarzysko w Tebach (Egipt) ok. 1400 r. przed nar. Chr. (II. 21 a)

Mieszkaniec Puntu (Somali nad M. Czerwonym). Malowana płaskorzeźba na grobie króla. Cmentarzysko w Tebach ok. 1600 przed nar. Chr. (II. 21 b)

Dom egipski (rekonstrukcja). (I. 145 b)

Portal. Wejście do świątyni egipskiej w Philae. (IV. 98)

Kapitel protokoryncki. Egipt. (IV. 99)

Petra (Transjordania). Fasada świątyni Izydy z II w. po nar. Chr. (I. 59 b)

Muzyka i taniec. Malowidło z grobu egipskiego (Muz. w Kairze). (II. 17 b)

Egipska rola papirusowa (III. 10 b)

Kuty w skale grób króla perskiego. (I. 34 b)

Kadzielnica z brązu, przedstawiająca króla sasanidzkiego w koronie, konno na piedestale (VI w.). (IV. la)

Akwamanila (naczynie, którego kapłan używa do umywania rąk podczas nabożeństwa) z brązu w kształcie ptaka (VII-VIII w.). (IV. 1 b)

Hełm perski ze stali damasceńskiej (XVI —XVII w.). (IV. 1 c)

Mihrab (nisza w świątyniach wschodnich) z kafli z meczetu w Kaszanie. (IV. 2 a)

Miniatura przedstawiająca Adama i Ewę jadących na smoku. XVI w. (IV. 2 b)

Teheran. Zajazd karawan czyli karawanseraj. (I. 68 a)

Minaret w Chosrugird koło Sebzewar (wschodnia Persja) z mozaiką ceglaną. (II. 125 c)

Dywan perski (z XVI w.) typu „Ispahan" zdobyty pod Chocimiem. (II. 12)

Dywan perski (z XVII w.) typu „Kaszan", znany pod nazwą „wilanowskiego." (II. 13 a) Dywan perski (z XVII w.) typu tzw. „tapis polonais". (II. 13 b)

Perski modlitewnik (z końca XVIII w.). W deseń wplecione są wersety Koranu. (II. 14)

Portal wielkiego meczetu w Diwrigi w Azji Mniejszej. Zabytek z czasów panowania Seldżuków (wiek XIII). (II. 125 b)

Gur-i-nur, mauzoleum Timura i jego rodziny w Samarkandzie wzniesione w latach 1490—1504 (II. 126 a)

Studnia przy Azab Kapu, Galata, Konstantynopol (wiek XVIII). (II. 126 b)

Nagrobki tureckie na cmentarzu w Ejjub w Konstantynopolu (wielk XVIII). (II. 127 a) Wnętrze kościoła św. Zofii w Konstantynopolu. (I. 89)

Sztylet i kindżał turecki. (II. 128)

Mihrab (nisza modlitewna) meczetu sułtana Muajjada (1415—1427) w Kairze. (II. 127 b)

Kapitel maurytański Alhambra (IV. 99)

Ruiny el Kerak, twierdzy krzyżowców (III. 151 a)

Haram esz Szerif, sanktuarium muzułmańskie w Jerozolimie (III. 1516)

Jerycho. Widok obecny (III. 152 a)

Fragment Jerozolimy z widokiem na Górę Oliwną i meczet Omara (III. 152 b)

Mekka z świętym meczetem Ka’bą, według sztychu z 1788 r. (II. 124)

Medyna. Minaret i kopuła nad grobem Mahometa (I. 59 a)

Minaret wielkiego meczetu w Aleppo (II. 125 a)

Arabowie (fotomontaż) (I. 30)

3. Grecja starożytna

Zapasy (malowidło na greckich wyrobach ceramicznych). (I. 46 a) Przygotowania do wyścigów konnych. (Ceramika attycka). (I. 46 b) Rzut dyskiem (wg greckiej rzeźby). (I. 46 c)

Nagrobek z cmentarza ateńskiego. (I. 46 d)

Krater. (I. 46 e)

Rekonstrukcja starożytnego domu ateńskiego. (I. 47 a, b)

Wygląd dzisiejszego Akropolis. (I. 48 a)

Ateny dzisiejsze. (I. 48 b)

Efeb lejący oliwę na dłoń. Jeden z tysięcy posągów wyobrażający ideał sportowy sztuki greckiej IV w. przed Chr. (II. 82 a)

Figura kobieca z Akropolis w Atenach. (Koniec VI w. przed nar. Chr.). (II. 82 b)

Amfora chalcydyjska. Malowidło przedstawia zaprząg czterokonny. (II. 83 a)

Walka na pięści. Rysunek na wazie greckiej (V w. przed nar. Chr.). (II. 83 b)

Wizerunek Ateny na pucharze, jaki wręczano zwycięzcom na igrzyskach (IV w. przed nar. Chr.). (II. 83 c)

Gra Orfeusza. (Rysunek na wazie greckiej z V w. przed nar. Chr.). (II. 84 a)

Zburzenie Troi. Rysunek na wazie greckiej (V w. przed nar. Chr.). (II. 84 b)

Odyseusz i syreny. Rysunek na starokorynckiej wazie (VI w. przed nar. Chr.). (II. 85 a) Zabawa w piłkę. Rysunek na wazie greckiej (VI w. przed nar. Chr.). (II. 85 b)

Nauka muzyki. Rysunek na wazie greckiej (V w. przed nar. Chr.). (II. 85 c)

Świątynia Posejdona w Paestum jeden z najlepiej zachowanych zabytków architektury greckiej w stylu doryckim. (II. 86)

Ołtarz Zeusa w Pergamonie. (II. 87 a)

Portret Peryklesa. (II. 87 b)

Atena. Płaskorzeźba z V w. (II. 88)

Hermes Praksytelesa. Jedyny zachowany oryginał wielkiego mistrza. (II. 89)

Laokoon. (Rzeźba z I w. przed nar. Chr.). (II. 90 a)

Głowa Laokoona, I w. przed nar. Chr. (IV. 55 b)

Epoka hellenistyczna wprowadza do rzeźby greckiej takie typy, jak ten rybak: zwyczajny człowiek, zaobserwowany w całej powszedniości swego wyglądu i życia. (II. 90 b)

Chór bachantek. Płaskorzeźba z wazy greckiej. (II. 160 a)

Gliniane statuetki przedstawiające typy nowej komedii greckiej. (II. 160 b)

Mury szóstej opiewanej przez Homera, a zburzonej rzekomo w r. 1184 przed nar. Chr. Troi. (I. 33 b) Fortyfikacja szóstej Troi. (II. 16 a)

Ruiny pałacu Minosa w Knossos na Krecie. (II. 15 a)

Rekonstrukcja pałacu Minosa w Knossos na Krecie. (II. 16 b)

Szczątki fresku w pałacu Minosa w Knossos na Krecie. (II. 17 a)

Grób Agamemnona w Mykenach. (II. 15 b)

Bitwa Aleksandra Wielkiego z Dariuszem (Mozaika z Pompei). (I. 9 b)

Tzw. grobowiec Aleksandra Wielkiego w Sydonie. (I. 9 a)

Świątynia Zeusa olimpijskiego w Atenach. (I. 35 a)

Grecka triera. (III. 139 a)

Kapitel dorycki. Partenon w Atenach. (IV. 99)

Kapitel joński archaiczny. (IV. 99)

Kapitel bizantyński, pochodny od jońskiego, kaplica św. Demetriusa w Tessalonikach. (IV. 99) Rozwinięty kapitel koryncki. Pomnik Lizykratesa w Atenach. (IV. 99)

Posąg Buddy ze szkoły grecko-indyjskiej. (I. 101 c)

4. Rzym (państwo starożytne)

Tu się narodził Rzym. Szczątki budowli na Palatynie z czasów królewskich. (IV. 63)

Dama etruska z czasów Cincinnata (fresk z grobowca). (IV. 64 a)

Bogini Roma prowadzi legiony rzymskie na podbój świata (płaskorzeźba antyczna). (IV. 64 b) Forum Romanum. (IV. 65 a)

Ruiny pałaców cesarskich na Palatynie. (IV. 68 a)

Via Flaminia, łącząca Rzym z doliną Padu. Założona w III w. przed Chrystusem. (IV. 65 b) Rekonstrukcja termów Dioklecjana. (I. 7)

Grobowiec Cycylii Metelli z I w. przed nar. Chr. Via Appia. (I. 35 b)

Rzymska kwadryga używana do gonitw cyrkowych. (I. 128)

Cloaca maxima w Rzymie. (II. 142 a)

Zapaśnicy rzymscy (rzeźba z II w. po nar. Chr.). (I. 94 a)

Dom Wetiuszów w Pompejach. (IV. 66 a)

Szczątki domu rzymskiego w Pompejach (I. 146 a)

Bitwa Aleksandra Wielkiego z Dariuszem (Mozaika z Pompei). (I. 9 b)

Trójnożny stolik, Pompeje. (III. 57 a)

Trup zalany lawą wulkaniczną w Pompei. (Rekonstrukcja muzeum w Pompejach). (I. 34 c) Ulice w Pompejach z kanalizacją dla wód użytkowych i deszczowych. (II. 142 b)

Rzymski sklep bławatny (płaskorzeźba antyczna). (IV. 66 b)

Marcus Tullius Cicero. (IV. 67)

Płaskorzeźba rzymska z Casa Torlonia, przedstawiająca port rzymski. (III, 139 b) Koloseum. (II. 157)

Szczątki akweduktów rzymskich (I. 6 a)

Tak wyglądały akwedukty rzymskie (rekonstrukcja). (I. 6 b)

Starożytna arena w Arles, w płd. Francji. (II. 54 b)

Akwedukt w Tarragona (Hiszpania). (II. 102 a)

Portal świątyni rzymskiej. Panteon. (IV. 98)

Portyk świątyni Fortuna Virilis w Rzymie. (IV. 98)

Kapitel tzw. toskański, rzymski, pochodny od doryckiego. (IV. 99)

Kapitel kompozytowy rzymski, świątynia w Nimes. (IV. 99)

Kapitel-pilastra. Rzym. Panteon. (IV. 99)

Most św. Anioła w Rzymie. (III. 87 a)

5. Wczesne średniowiecze (styl romański)

Bazylika Konstantyna na Forum Romanum. (IV. 69)

Bazylika św. Wawrzyńca „za murami" w Rzymie. (IV. 70 b)

Mozaika w absydzie kościółka św. Pudencjany, bodaj najstarszego z kościołów w Rzymie. (IV. 68 b) Wnętrze bazyliki św. Pawła „za murami". (I. 78 b)

Kościoły średniowieczne w Rzymie wyglądały jak twierdze (kościół Czterech Męczenników). (IV. 71 a)

Porta San Sebastiano (IV. 70)

Wnętrze kościoła św. Zofii w Konstantynopolu. (I. 89)

„Dobry Pasterz". Mozaika z V w. w mauzoleum córki cesarza Teodozjusza, Galii Placidii w Rawennie. (I. 76 a)

Wnętrze bazyliki S. Apollinare Nuovo w Rawennie. (I. 76 b)

Rawenna. Bazylika S. Apollinare Nuovo. Widok zewnętrzny. (I. 75 a)

Typ ołtarza starochrześcijańskiego z tzw. „ciborium" (bazylika S. Apollinare w Classe pod Rawenną) . (I. 77 a)

Tzw. „Tron biskupi Maksymiana" zdobią starochrześcijańskie płaskorzeźby z kości słoniowej (muzeum w Rawennie). (I. 77 b)

Wnętrze Bazyliki San Vitale w Rawennie. (VI w. po nar. Chr.). (I. 92)

Cesarz Justynian i jego dwór. Mozaika bizantyńska z kościoła San Vitale w Rawennie. (I. 93) Kapitel bizantyński, San Vitale. Rawenna. (IV. 99)

Clermont-Ferrand, wnętrze kościoła (po r. 1145). (IV. 41 a)

Florencja, S. Miniato al Monte, wnętrze (pocz. XII w.). (IV. 41 b)

Poitiers, Kościół Notre-Dame la Grandę (XII w.). (IV. 42 a)

Portal romański, kościół w Serąuiny. (IV. 98)

Portyk świątyni romańskiej w St. Trophlme w Arles. (IV. 98)

Romańska stylizacja kapitelu kompozytowego, St. Aignan-sur-Mer. (IV. 99)

Wnętrze kościoła romańskiego w Saint-Benoit-sur-Loire (Francja). (II. 81 b)

Tournay, katedra (druga połowa XII w.). (IV. 43 a)

Arles. St. Trophlme, portal zachodni (koniec XII w.). (IV. 43 b)

Moissac, kościół św. Piotra, figura z zachodniego portalu (pocz. XII w.). (IV. 44 a)

St. Denis, figura z portalu (XII w.). (IV. 44 b)

Lucca. Posąg św. Marcina z fasady katedry (pocz. XIII w.). (IV. 44 c)

Wormacja, katedra, widok ogólny (przełom XII i XIII w.). (IV. 42 b)

Innichen, kościół, grupa Ukrzyżowania (połowa XII w.). (IV. 45)

Figura króla Salomona ze srebrnego skrzynkowego relikwiarza w katedrze kolońskiej (1206—1230). (IV. 47 a).

Fragment drzwi w katedrze gnieźnieńskiej (około 1127). (IV. 47 b)

Hołd Trzech Króli, miniatura z ewangeliarza gnieźnieńskiego (koniec XI w.). (IV. 46 a) Chrystus w majestacie, miniatura romańska. (IV. 15 a)

Kościół parafialny św. Rocha w Brochowie (pow. sochaczewski). (IV. 15 b)

krzyżu. Iluminacja tzw. Mszału tynieckiego pochodzącego z VIII w. (III. 11 a)

Chrystus na

Kielich, którego wg legendy używał św. Wojciech (V. tab. II)

Infuła i pierścień pasterski z r. 1079 przypisywany św. Stanisławowi Szczepanowskiemu (V. tab. III) Polski dokument z XIII w. (I. 37 a)

Pamiątki po błogosławionej Kindze (V. tab. V)

Kubek szklany z XIII (V. tab. V)

Sąd ostateczny, miniatura irlandzka z VIII w. (IV. 102 a)

Ukrzyżowanie, miniatura z psałterza w British Museum (szkoła w Winchester, około 1000 roku). (IV. 46 b)

Dawid jako pasterz. Miniatura z X w. oparta na wzorze późnoantycznym. (IV. 102 b)

Mekka z świętym meczetem, Ka'bą, według sztychu z 1788 r. (II. 124)

Medyna. Minaret i kopuła nad grobem Mahometa. (I. 59 a)

Minaret wielkiego meczetu w Aleppo. (II. 125 a)

Wnętrze katedry w Kordobie. (II. 104 a)

Alhambra (Granada). (II. 105 a)

Kapitel maurytański. Alhambra. (IV. 99)

Alcazar. (Sewilla). (II. 105 b)

Ruiny el Kerak, twierdzy Krzyżowców. (III. 151 a)

Haram esz Szerif, sanktuarium muzułmańskie w Jerozolimie. (III. 151 b)

Fragment Jerozolimy z widokiem na Górę Oliwną i meczet Omara. (III. 152 b)

Łódź Wikingów. (III. 139 c)

6. Późne średniowiecze (styl gotycki)

Duccio: Madonna ze świętymi. Siena. Opera del Duomo. (XII w.). (III. 46)

Widok Wawelu z pocz. XVIII w. (miedzioryt) widać gotycką katedrę. (IV. 108)

Wawel. Do Kurzej Stopki przytyka laskowata fasada gotycka, pozostałość z zamku Kazimierza Wielkiego (IV. 109 a)

Wnętrze katedry na Wawelu. W gotyckiej nawie katedry stoi na środku barokowa kaplica św.

Stanisława. Na prawo piękny (gotycki) grobowiec Wład. Jagiełły. (IV. llOb)

Pomnik króla Kazimierza Wielkiego w katedrze na Wawelu. (II. 77)

Kościół N. P. Marii w Krakowie. (II. 78 a)

Kościół św. Katarzyny w Krakowie. (II. 78 b)

Polski ołtarz późnogotycki. (Kraków, Muzeum Narodowe). (II. 79)

Późnogotycki kościół św. Anny w Wilnie. (II. 80 a)

Kościół św. Krzyża w Krakowie. Wnętrze. (II. 80 b)

Zaśnięcie N. P. Marii. Z kościoła w Bodzentynie. (IV. 16 a)

„Piękna Madonna". Rzeźba późnogotycka z XV w. Kościół św. Jana w Toruniu (IV 56 a) Zdjęcie z krzyża, obraz z XV w. z kościoła św. Jana w Toruniu. (I. 105)

Zwiastowanie. Obraz z ołtarza w Olkuszu z poł. XV w. (I. 106)

Główny ołtarz w kościele N. P. Marii w Krakowie. Arcydzieło Wita Stwosza wykonane w latach 1477 — 1489, oraz cztery fragmenty. (I. 107, 108, 109, 110)

Katedra ormiańska we Lwowie od strony wschodniej, najstarsza część z XII w. (III. 147 b)

Płyta nagrobkowa ormiańska na dziedzińcu katedry ormiańskiej we Lwowie. (III. 147 c)

Kielich ofiarowany kościołowi w Trzemesznie przez Kazimierza Wielkiego w r. 1351 (V. tab. II) Graduał łęczycki z r. 1467 (V. tab. I)

Ornat perłowy z XV w., dar ks. Władysława Opolskiego (V. tab. III)

Kafel z zamku Wałek w Oświęcimiu z Orłem i Pogonią XV w. (V. tab. VIII)

Z pontyfikału Erazma Ciołka „Król w majestacie" (IV. 97)

Św. Franciszek. Miniatura z modlitewnika z XV w. (III. 11 b)

Iluminacja na pergaminie z modlitewnika z końca XV w. (III. 12)

Stroje polskie XIV w. (IV. 93 a, b)

Katedra w Amiens. (II. 74 b)

„Ecclesia" i „Synagoga", figury z katedry w Strasburgu. (II. 75 a)

Wnętrze gotyckiej katedry w Reims. (II. 81 a)

Kapitel gotycki o naturalistycznej dekoracji roślinnej, Notre-Dame w Paryżu. (IV. 99)

Wybrzeże Sekwany. W głębi Notre-Dame. (II. 52 b)

Iluminacje na pergaminie z modlitewnika francuskiego Soubise-Rohan z końca XV w. (III. 12) Święty Franciszek. Miniatura z modlitewnika francuskiego z XV w. (III. 11 b)

Carcassonne, stara twierdza francuska. (II. 56 a; III. 69 a)

Święta Barbara, w tle przedstawiona budowa katedry gotyckiej. Rys. van Eycka. (II. 74 a)

Jan van Eyck: Portret mężczyzny z goździkiem. (III. 114)

Katedra w Burgos. (II. 1031

Siedzibą parlamentu angielskiego w Londynie (IV. 121 a)

Opactwo westminsterskie w Londynie. (IV. 121 b)

Wiedeń. Centrum starego miasta z kościołem św. Stefana. (I. 53 a)

Szafa gotycka z herbami. Tyrol. (III. 57 d)

Późnogotycki stół z dekoracją płaską. (III. 57 c)

Albert Diirer: Św. Hieronim w pracowni — charakterystyczna sala gotycka. (III. 73 a) Albrecht Diirer: Melancholia (III. 122)

Albrecht Diirer: Apostołowie (I. 28)

Portal gotycki, kościół św. Elżbiety w Marburgu. (IV. 98)

Słynna katedra gotycka w Kolonii. (III. 125 a)

Św. Jan Ewangelista, rzeźba z katedry w Naumburgu. (II. 75 b)

Kościół św. Wawrzyńca w Norymberdze, zewnątrz i wewnątrz. (II. 76)

7. Czasy nowożytne

a) Odrodzenie — styl renesansowy

Giotto. Śmierć św. Franciszka. Fresk w kościele S. Croce we Florencji. (II. 40 b)

L. Ghiberti: Tzw. „Porta del Paradiso" w baptisterium. (Florencja). (II. 43)

Donatello: Zwiastowanie. Płaskorzeźba w kościele S. Croce (Florencja). (II. 44 a)

Donatello: Popiersie portretowe Niccoló da Uzzano. (IV. 57 a)

Donatello: Pomnik Gattamelaty. (IV. 60 a)

A. Verrocchio: Chrystus i Tomasz. Rzeźba przy kościele Or San Michele. (Florencja). (II. 45 a) A. Verrocchio. Chrzest Chrystusa. Obraz w Galerii Uffizi (Florencja). (II. 45 b)

Massaccio: Grosz czynszowy. Fragment fresku w kościele S. Maria del Carmine. (II. 41 a) Gozzoli: Pochód trzech magów. Fragment fresku w Palazzo Riccardi. (II. 41 b)

D. Ghirlandajo. Ostatnia wieczerza. Fresk w klasztorze San Marco. (II. 42 a)

S. Botticelli: Narodziny Wenus. Obraz z Galerii Uffizi (II. 42 b)

Andrea Mantegna: fresk na sklepieniu jednej z komnat w Palazzo Ducale w Mantui. (III. 47)

A.    della Robbia: Madonna adorująca. (Florencja). (II. 44 b)

G. Bellini: Madonna. (IV. 37 a)

Michał Anioł: Pietń (IV. 58)

Michał Anioł: Posąg Dawida. (Florencja). (II. 46 a)

Michał Anioł: Grobowiec Medyceuszów w kaplicy przy kościele San Lorenzo (Florencja). (II. 46 b) Michał Angelo Buonarotti: Św. Rodzina. (Florencja, Uffizi). (III. 48)

Michał Anioł: Bacchus w Bargello. (I. 27 b)

Michał Anioł: Mojżesz. Rzeźba z grobowca Juliusza II. (IV. 38)

Leonardo da Vinci: Św. Anna z Matką Boską i Chrystusem. (IV. 36)

Tycjan: Grosz czynszowy. (IV. 39)

Rafael: Cudowny połów ryb. (IV. 103 b)

Rafael: Portret papieża Juliusza II. (IV. 37 b)

Papież Leon X. (Obraz Rafaela w Muzeum Pitti we Florencji). (I. 26)

Rafael Sanzio: studium do jednej z grup we fresku „Pożar Borgo" w Watykanie. (III. 49) Rafael Sanzio: Madonna Sykstyńska. Obraz olejny. Drezno. (III. 50)

Portal wczesnorenesansowy, kościół S. Croce we Florencji. (IV. 98)

Późny renesans: Porta Pia w Rzymie. (IV. 98)

Kapitel toskański wczesnorenesansowy. Rzym. (IV. 99)

Włoski talerz majolikowy wczesnorenesansowy. (IV. 100 b)

Włoska skrzynia renesansowa. (III. 58 a)

Bazylika św. Piotra. (I 78 a, IV. 71 b)

Najpiękniejszy pałac renesansowy Rzymu. Palazzo Farnese. (IV. 72 a, I. 66 a; II. 151). Bazylika św. Marka w Wenecji. (I. 90, 91, II. 118 a)

Ca d’oro (Złoty Pałac) w Wenecji. (I. 146 b)

Florencja. Widok ogólny. Katedra (II. 40 a)

B.    Palladio: Villa Rotonda pod Vincenzą. (IV. 35 b)

A. G. Romano: Pałac del Tć (IV. 35 a)

Katedra w Krakowie. Szczegóły dekoracji rzeźbiarskiej w kaplicy Zygmuntowskiej, pocz. XVI w. (IV. 59)

Kaplica Wazów i Zygmuntowska na Wawelu. Kaplica Zygmuntowska posiada miedzianą pozłacaną kopułę. (IV. lila)

Wnętrze kaplicy Zygmuntowskiej. Bogate to wnętrze stanowi najpiękniejszy w Polsce przykład dekoracji renesansowej. (IV. 111 b)

Płyta nagrobna kardynała Fryderyka Jagiellończyka w katedrze krakowskiej, odlew brązowy z pocz. XVI w. (IV. 57 b)

Sala^„Pod Głowami" na Wawelu. (IV. 109b)

Zamek wawelski. (III. 1 a, b; IV. 108)

Pomnik Spytka Jordana w kościele św. Katarzyny w Krakowie. (IV. 16 b)

Kraków. Dom na rogu Mariackiej i Szpitalnej. (I. 147 b)

Kraków. Biblioteka Jagiellońska (I. 83 a, b)

Ratusz w Poznaniu. Architektura renesansowa w Polsce. (III. 72 a)

Kościół w Radzyniu. (IV. 40 a)

Ratusz w Sandomierzu. (IV. 13 a)

Kazimierz nad Wisłą. (I. 147 a; IV. 13 b)

Lwów. Tzw. „Czarna Kamienica" z XVI w. (I. 148 a)

Pastorał srebrny XVI w. nieokreślonego pochodzenia. Katedra płocka (V. tab. III)

Ornat z pierwszej połowy XVI w. Skarbiec katedry krakowskiej (V. tab. III)

Relikwiarz św. Zygmunta ofiarowany katedrze krak. przez Zygmunta I w r. 1518 (V. tab. IV) Miecz Zygmunta Augusta skruszony na pogrzebie w Krakowie (V. tab. IV)

Graduał augustiański z 1528 r. z klasztoru św. Katarzyny w Krakowie (V. tab. I)

Monstrancja Zygmunta I z r. 1542. Skarbiec częstochowski (V. tab. II)

Rękojeść miecza Stefana Batorego. (V. tab. IV4 Talerz króla Aleksandra. (V. tab. V)

Kufel i flasza Zygmunta Augusta (V. tab. V Orzeł brylantowy jagielloński (V. tab. VI)

Krzyż na łańcuchu Zygmunta I. (V. tab. VI)

Skrzyneczka na klejnoty w stylu odrodzenia, r. 1518. (V. tab. VI)

Okładka z XVI w. (I. 37 b)

Karta tytułowa Biblii Leopolity z r. 1561. (I. 81)

Karta tytułowa „Kroniki" Miechowity z 1521 r. (III. 13 a)

Stronica z książki „Nowy karakter polski" J. Januszowskiego 1594 r. (III. 13 b)

Karta tytułowa z książki „Historia o żywocie Aleksandra Macedońskiego" z r. 1550. (III. 14 a) Mapa Polski Grodeckiego-Pograbiusa z XVI w. (IV. 9)

Arrasy Jagiellońskie. (I. 31 a, b)

Stroje XVI w. (IV. 93, 94, 95)

Dwór szlachecki z XVI w. w Jeżowie. (II. 10 a)

Dwór Artusa (II. 67a)

Kopenhaga. Ratusz. (I. 138 a)

Sala rycerska w pałacu Frederiksborg pod Kopenhagą. (I. 138 b)

Ypres. Sukiennice. (III. 113 a)

Antwerpia. Ratusz. (III. 113 b)

Pałac w Blois (II. 56 b)

Kapitel renesansowy francuski, zamek w Chambord. (IV. 99)

Gewandhaus w Brunświku. (IV. 40 b)

Albert Diirer: Melancholia. (III. 122)

Albert Diirer: Apostołowie. (I. 28)

b) Oświecenie — styl barokowy i rokoko II Gesń, kościół jezuitów z końca XVI w. (I. 65 a)

A. Carracci: Fragment malarskiej dekoracji sklepienia pałacu Farnese w Rzymie. (Na przełomie XVI i XVII w.). (I. 66 a)

Caravaggio: Męczeństwo św. Mateusza. Rzym, kościół S. Luigi dei Francesi. (I. 66 b)

Piętro da Cortona: Dekoracja stiukowo-malarska, Rzym, Chiesa Nuova. (I. 67)

Rzym. Bazylika św. Piotra wraz z placem i kolumnadą Berniniego. (I. 78 a)

L. Bernini: Posąg Konstantyna Wielkiego. Rzeźba barokowa. (IV. 60 b)

L. Bernini: Wizja św. Teresy. Rzym, kościół Santa Maria della Vittoria. (I. 65 b)

Bibiena: Dekoracja teatralna. (I. 140 a)

Antwerpia: Portal barokowy flamandzki. (IV. 98)

Piotr Paweł Rubens: Ogród miłości. (III. 115)

P. P. Rubens: Cudowny połów ryb. (IV, 103 a)

Drobiazgowo realistycznie ujęty portret holenderski z pierwszej poł. XVII w. (IV. 104 a)

Tryumf wiary. Sztych z końca XVII w. wg obrazu P. P. Rubensa. (I. 122)

Antoni van Dyck: Portret lorda Wharton. (III. 116)

Frans Hals: Portret Mikołaja van Beresteijn. (III. 117 a)

Frans Hals: Portret kobiety. (III. 117 b)

Rembrandt Harmensz van Rijn: Pejzaż ż wiatrakiem. (III. 118)

>>

„ Portret starej kobiety. (III. 119)

Rembrandt: Chrystus i apostołowie w Emaus. (Paryż). (III. 52)

Jan Vermmer van Delft: Próba wina. (III. 120)

Meindert Hobbema: Pejzaż z aleją. (III. 121)

Willem Claasz Heda (1594—1680): Martwa natura. (Drezno). (III. 53)

Szafa barokowa. Płd. Niderlandy. (III. 57 b)

El Greco: Pogrzeb hr. Orgaza. (II. 106)

Murillo: Ulicznicy. (II. 107)

Velazquez: Kapitulacja Bredy. Madryt, (III. 51)

Pałac w Wersalu. Cour de marbre (Dziedziniec Marmurowy). (IV. 112 a)

Pałac w Wersalu. Słynna Galerie de Glace. (IV. 113 a)

Pałac w Wersalu. Sypialnia królewska. (IV. 113 b)

Pałac i park w Wersalu. (IV. 112 b; 114 a; I. 68)

Biurko francuskie w stylu Ludwika XV. (III. 58 c)

Biurko rokokowe (1745 r.). (IV. 101 a)

Komoda Ludwika XVI. (IV. 101 b)

Fotel Ludwika XVI. (III. 60 a)

Ludwik XIV. (L. Rigaud). (I. 1 b)

Portret w stylu Ludwika XVI. (IV. 98)

Komoda A. C. Boulć. Paryż, Louvre. (III. 58 b)

Sekretarzyk z intarsją. (III. 61 a)

Fotel z okresu Chippendale. Anglia. XVIII w. (III. 60 b)

Antoine Watteau: Pierrot. (IV. 116)

Bielany pod Krakowem. Wczesnobarokowy kościół wraz z klasztorem oo. kamedułów. (I. 69 a) Kraków Późnobarowowa dekoracja w kościele św. Anny. (I. 70 a)

Wnętrze katedry na Wawelu. W gotyckiej nawie katedry stoi na środku barokowa kaplica św. Stanisława. (IV. 110 b)

Poznań. Katedra. Krzysztof Boguszewski: św. Marcin, obraz ołtarzowy XVII w. (IV. 17 a) Katedra na Wawelu posiada trzy wieże. Na pierwszym planie wieża Srebrnych Dzwonów dalej barokowy hełm wieży. (IV. 110 a)

Pałac Krasińskich w Warszawie. Barokowa rezydencja magnacka z drugiej połowy XVII wieku. (I. 71 a)

Warszawa. Kamienica Baryczków z XVII w. (I. 148 b)

Pałac w Wilanowie od strony ogrodu (wg B. Canaletta). (I. 71 b)

Lwów. Kościół dominikanów, jeden z najpiękniejszych zabytków późnego baroku (XVIII w.). (I. 74 b)

Lwów. Kamienica rokokowa z XVIII w. (I. 148 a)

Wilno Wnętrze kościoła św. Piotra i Pawła na Antokolu (XVII w.). (I. 70 b)

Wilno. Fasada kościoła misjonarzy (XVIII w.). (I. 73 a)

Wilno. Kościół św. Jana, główny ołtarz z XVII w. (IV. 18 b)

Taniec śmierci. Płaskorzeźba z XVII w. Tarnów kościół paraf. (IV. 18 a)

Żółkiew. Ranek z XVII w. (IV. 13 c)

Pałac Sułkowskich w Rydzynie. Jedna z najpiękniejszych rezydencyj barokowych w Polsce (I. 72 a)

Rydzyna. Sala balowa w pałacu. (I. 72 b)

Pińsk. Kościół i kolegium jezuitów z XVII w. (I. 69 b)

Barokowy ratusz w Buczaczu. (I. 74 a)

Berezwecz. Fasada kościoła oo. bazylianów (XVII w.). (I. 73 b)

Zegarek Zygmunta III. (V. tab. VI)

Krzyżyk znaleziony w grobie Zygmunta III. (V. tab. VI)

Naszyjnik Marii Ludwiki. (V. tab. VI)

Klejnot z trumny Anny Austriaczki. (V. tabl. VI)

Kielich ofiarowany katedrze płockiej przez królewicza Karola Ferdynanda syna Zygmunta II.I (V. tab. II)

Naczynia kościelne ofiarowane kościołowi częstochowskiemu przez Michała Korybuta Wiśnio-wieckiego w r. 1670. (V. tab. II)

Część pochwy szabli hetmana Żółkiewskiego sprzed r. 1620. (V. tab. IV)

Buławy hetmańskie z XVII w. Skarbiec częstochowski. (V. tab. IV)

Zbroja króla Jana Sobieskiego spod Wiednia (1683). (V. tab, IV)

Kafel z II poł. XVII w. (V. tab. VIII)

Dzban cechu tkaczy w Lubieniu na Śląsku (XVII w.). (I. 102)

Skrzynia polska z XVII w. (III. 59 a)

MĆble kolbuszowskie. (III. 59 b, 61 b)

Dywany polskie. (II. 12, 13)

Stroje polskie z XVII w. (IV. 96)

Pałac-dwór warszawski z XVII w. (II. 96)

Dwór w Rogowie. (II. 73, 74)

Drezno. Późnobarokowa budowla tzw. Zwinger (pierwsza poł. XVIII w.). (I. 75 b) Matka Boska Niepokalanie Poczęta. Rokokowa rzeźba niemiecka z XVIII w. (IV. 56 b) Briihl nad Renem. Schody w pałacu (bogate rozwiązanie rokokowe). (IV. 105 a)

Apteka historyczna (z pierwszej poł. XVIII w.). (I. 29)

c) Oświecenie — styl klasycystyczny

Dziedziniec pałacu Farnese w Rzymie. (II. 151)

Petit Trianon w Wersalu. (II. 114 b)

Nicolas Poussin: Królestwo Flory. (IV. 115)

Kanapa w stylu empire (1809 r.). Wurzburg. (III. 62 c)

Warszawa. Pałac w Łazienkach. (II. 152 a; IV. 19 b)

Warszawa. Fasada Teatru Wielkiego. (II. 152 b)

Warszawa. Archiwum Główne. (I. 36 a)

Wilno. Fasada katedry. (IV. 19b)

Świątynia Sybilli w Puławach. J. P. Norblin. (I. 129)

Stary dwór kresowy z XVIII w. w Radziwiłłmątach. (II. 11 b)

Dworek w Sosnowicy z XVIII w. (II. 9 a)

Pałacyk-dwór myśliwski pod Grodnem. (II. 11 a)

Biurko ks. Poniatowskiego. Muz. Czapskich. (III. 62 b)

Gobelin polski z końca XVIII w. (I. 32 a)

Pas tzw. stambulski z warsztatu Marbonowicza (XVIII w.). (V. tab. VII)

Pas Franciszka Selimanda (XVIII w.). (V. tab. VII)

Dzbanuszek kamionkowy. Bolesławiec (Śląsk). XVIII w. (V. tab. VIII)

Wazonik fajansowy do kwiatów. Biała Podlaska (z XVIII w.). (V. tab. VIII)

Wazonik fajansowy fabryki warszawskiej Wolff i Bernardi z XVIII w. (V. tab. VIII)

Talerz fajansowy z farfurni króla Stanisława Augusta w Belwederze. (V. tab. VIII a)

Talerz porcelanowy z fabryki w Baranówce, z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki. (V. tab. VIII a) Wazon porcelanowy z fabryki ks. Czartoryskiego w Korcu pocz. XIX w. (V. tab. VIII a)

Waza fajansowa z fabryki w Ćmielowie pocz. XIX w. (V. tab. VIII a)

Insygnia cechów warszawskich (z XVIII w.). (I. 103, 104)

Officia patronorum Regni Poloniae et Sueciae 1726. (III, 14 b)

Portrety ks. A. Czartoryskiego. (I. 130 a, b)

¹

Cyfra rzymska oznacza tom, cyfra arabska tablicę.

B. GEOGRAFIA

I. GEOGRAFIA OGÓLNA I. Góry (wyżyny, lodowce)

Alpy (fotomontaż). (I. 10)

Lodowiec na Mont Blanc (I. 11)

Niemcy. Berchtesgaden w Alpach bawarskich. (III. 123)    ,    . .

Dolina Dunaju koło Grein. W tym miejscu Dunaj wcina się w tzw. „Masyw Czeski (Austria). (I. 53 b)

Krajobraz północnych stoków wapiennych Alp austriackich. (I. 62 a)

Austriackie Alpy wapienne. (I.. 52 b)

Kolej Oslo-Bergen. Norwegia. (IV. 85 a)    .

Lądolód grenlandzki schodzi do morza potężnymi językami lodowcowymi. (I.    )

Kopalnie żelaza w Bilbao. (Hiszpania). (II. 104 b)

El-Kantara w Algerze. (I. 3 b)

Himalaje. (I. 54)

Wyżynne pastwiska (Pamiry). (I. 58 b)

Widok Fudżi. (II. 129 a)

Jezioro Luizy w Kordylierach kanadyjskich. (I. 17)

Kordyliery w stanie Arizona. (I. 18 a)

Lodowiec Muir w płd.-wsch. Alasce rozlewa się u stóp gór. (I. 21 b)

Dolina „Dziesięciu Szczytów" w Kordylierach kanadyjskich (Góry Skaliste). (I. 23 c) Kanion rzeki Colorado w Arizonie. (I. 19 b)

Most kolejowy w Andach na wys. 15 tys. stóp nad poz. morza (I 15 b)

Masyw Góry Kościuszki w Australii. (I. 51 a)

Z lądolodu antarktycznego sterczą wierzchołki Gór Królowej Maud. (I. 24 b)

2. Rzeki

Jar na Muchawcu w Brześciu nad Bugiem. (II. 145 b)

Most na Prucie w Jaremczu. (III. 88 b)

Most stalowy w Łowiczu na Studwi. (III. 90 b)

Rusztowanie mostu kolejowego w Zaleszczykach na Dniestrze. (III. 91 a) Odbudowa mostu na Prucie koło Worochty. (III. 91 b)

Budowa tamy na rzece Sole. (II. 32 b)

Sylweta pomorskiej stolicy Torunia (nad Wisłą). (IV. 14 a)

Gdańsk. Ulica Mostowa. (II. 68)

Dolina Dunaju pod Diirsteinem (Austria). (II. 6 a)

Zamek Aggstein na krawędzi doliny Dunaju (Austria). (II. 7 a)

Widok Dunaju pod Budapesztem (Węgry). (II. 6 b)

Most wiszący w Budapeszcie. (III. 90 a)

Dolina Dunaju koło Grein. (I. 53 b)

Osada w Letei (delta Dunaju). Rumunia. (II. 7 b)

Dunaj pod Orsową. Rumunia (II. 8 a)

W delcie Dunaju. (II. 8 b)

Żelazna Brama na Dunaju. (IV. 51 a)

Niemcy. Oberwesel nad Renem. (III. 125 b)

Widok dawnego rynku. Frankfurt nad Menem. (III. 68 c)

Widok ogólny Pragi (Wełtawa). (I. 132 a)

Wybrzeże Sekwany. Paryż. (II. 52 b)

Toledo (Tag). (II. 102 b)

Berno szwajcarskie nad Aarem. (III. 68 a)

Krajobraz Dolnego Egiptu (Nil). (I. 2 a)

Wybrzeże Gangesu. (II. 123 b)

Kanion rzeki Colorado w Arizonie. (I. 19 b)

Wodospad Niagara. (I. 20 b)

Nawodna chata indyjska u brzegów Amazonki. (I. 12 a) Charakterystyczny brzeg Amazonki podczas małej pory suchej. (I. 13 a)

3. Jeziora (źródła)

Voss (Norwegia). (IV. 85 b)

Krajobraz Alp austriackich z jeziorami Mondsee i Attersee. (I. 52 a)

Jezioro Luizy w Kordylierach kanadyjskich. (I. 17)

Puszczę kanadyjską urozmaicają liczne jeziora. (I. 18 b)

Terasy gorących Źródeł Mamutowych w Parku Narodowym Yellowstone. (I. 20 a) Nacieki wapienne gorących źródeł Rotomahana na płn. wyspie Nowej Zelandii. (I. 51 b) Słone Jezioro Eyre w Australii. (I. 50 a)

4. Morza (wybrzeża, wyspy)

Brzeg polskiego Bałtyku. Hel. (I. 62 a)

Znad polskiego morza: Wielka Wieś. (III. 79 a)

Znad polskiego morza: Pod Oksywiem. (I. 62 b, III. 79 b)

Mury Akermanu nad Morzem Czarnym. (IV. 50 a)

Helgoland. (IV. 124 a)

Bornholm. . (I. 139 b)

Most na zatoce Forth w Szkocji. (III. 89 a)

Statki i dźwigi przy pracy zamykania Zatoki Zuidersee od strony morza. (III. lila) Tama zamykająca Zatokę Zuidersee. (III. 111 b)

Południowo-wschodnia część polderu Wieringen. (III. 112 a)

Krajobraz z wybrzeża Bretanii. (II. 55 b)

Palm Beach, znane kąpielisko na Florydzie (I. 19 a)

Brzeg lądolodu antarktycznego na morzu Weddella. (I. 24 a)

Z wybrzeży wschodniej Antarktydy. (I. 25 b)

Czoło lądolodu wchodzące do morza. Archipelag Franciszka Józefa. (I. 39 a)

Lądolód Grenlandii schodzi do morza potężnymi językami lodowcowymi. (I. 39 b)

Projekt wyspy pływającej na oceanie, która by umożliwiła lądowanie samolotów. (III. 37 a)

5. Szata roślinna (puszcze, dżungle)

Puszcza świerkowa u źródlisk Prutu. (III. 22 a)

Buki w rezerwacie na Górze Zamkowej pod Kartuzami. (III. 22 b)

Cisy w borach Tucholskich. (III. 23 a)

Rezerwat modrzewiowy w Górach Świętokrzyskich. (III. 23 b)

Las olchowy w Parku Narodowym w Białowieży. (III. 24 a(

Krajobraz Dolnego Egiptu. (I. 2 a)

Wieś w dżungli Cejlonu. (I. 65 b)

Puszcza podzwrotnikowa (Jawa) obfituje w wielką ilość lian i porośli. (III. 21 b) Puszcza kanadyjska. (I. 18 b)

Puszcza podzwrotnikowa (Meksyk) tworzy wiecznie zieloną ścianę (III. 21 a) Puszcza podzwrotnikowa (Floryda). (III. 20 a)

Lasy podzwrotnikowe Ameryki Południowej (Brazylia). (I. 14)

6. Pustynie

Sahara. Pustynia skalista. Labirynt suchych wąwozów Ain-Guettara. (IV. 31 a) Sahara.

Wydmy zasypujące oazę In-Salah. (IV. 31 b)

Sahara. Pustynia skalista. Hoggar. Pole bitwy. (IV. 32 a)

Sahara. Oaza Guerrara w dolinie uedu wśród pustyni skalistej. (IV. 32 b) Timbuktu. (I. tab. barwna I).

Podróż przez Saharę.. (I. 2 b)

Kordyliery w stanie Arizona wśród pustyni skąpo porosłej zaroślami. (I. 18 a) Preria w stanie Teksas. (I. 23 a)

Preria w stanie Colorado. (I. 23 b)

Gaucho na lamie przebywa pampasy. (I. 15 a)

Pustynię zachodniej Australii przecina 566 km długi wodociąg. (I. 49 c)

7. Człowiek (patrz: Życie gospodarcze i społeczne)

Narzędzia gospodarcze i budownictwo drewniane. (IV. tab. 11 i 12)

Chata kaszubska. Chata kurpiowska. Chata krakowska. Chata góralska. Chata podolska. Chata poleska. (I. 112)

Dom Muzeum Kaszubskiego (Wdzydze). Hel — ulica. Skrzynia kaszubska, Szlabancik, rodzaj rozsuwanej ławki kaszubskiej. (II. 148)

Okazy polskiej ceramiki ludowej: Wielkopolska, Żmudź, Łowicz, Podhale, Sokal, Huculszczyzna.

(II. 60, 61, 62, 63)

Kobziarz z Zakopanego. (I. 119 a)

Siewca (Polska). (I. 119 b)

Łowiczanka. (I. 120 a)

Łowiczanin. (I. 120 b)

Wnętrze chaty łowickiej. (I. 121 a)

Góralki z Wisły. (I. 121 b)

Józef Chełmoński: Bociany (ubiór chłopski). (I. 118)

Ormianie z Kut z XIX w. (III. 147 a)

Król Cyganów z Małopolski z XIX w. (I. 127 a)

Cyganka z Małopolski. (I. 127 b)

Słowak. (I. 135 a)

Drużyna weselna na Morawach. (I. 135 b)

Morawianka. (I. 136 a)

Narzeczona ze Słowaczyzny. (I. 136 b)

Osada w Letei. (II. 7 b)

Pasterze w górach Siedmiogrodu. (IV. 53 a)

Wieśniaczka przy warsztacie (Rumunia). (IV. 53 b) „Hora" rumuński taniec ludowy. (IV. 52 a)

Pastuch rumuński grający na trombicie. (IV. 52 b)

W obrębie Z. S. R. R. znalazły się różne plemiona, ludy a nawet rasy. (IV. 128) Typ starego wieśniaka litewskiego. (III. 27 a)

Wieśniacy litewscy. (III. 28 b)

Hiszpanka z okolic Toledo. (II. 101 a)

Wędrowny sprzedawca w Sewilli. (II. 101 b)

Wieśniacy spod Segowii. (II. 101 c)

Wieśniacy z Alicantu. (II. 101 a)

Zagroda baskijska. (II. 55 a)

Obiad w chacie wieśniaków w Schwarzwaldzie. (III. 128 a)

Typy ludowe niemieckie. (III. 129)

Pasterze szwajcarscy przed wyjściem na hale. (III. 157 b)

Murzyn szczepu Batutsi. (III. 94 a)

Murzyn szczepu Mulera w Ruandzie. (III. 94 b)

Murzyn szczepu Batwa. (III. 94 c)

Pigmej (III. 94 d)

Tuareg. (I. 5 a)

Murzyn z Gwinei. (I. 5 b)

Fechtujący się chłopcy murzyńscy. (I. 5 c)

Kobieta abisyńska niosąca wodę. (I. 4 a)

Zuluski przy toalecie. (I. 4 b)

Beduinka z Algeru. (I. 4 c)

Dziecko ulicy Algeru. (I. 4 d)

Kibitka turkmeńska. (III. 155 b)

Obóz Kirgizów. (III. 157 c)

Koczownicy tybetańscy. (I. 57 a)

Bramin. (II. 120 a)

Hinduska z Nepalu. (II. 120 b)

Kuliski. (II. 121 a)

Rodzina wędrujących ascetów hinduskich. (II. 121 b)

Bonzowie chińscy. (I. 95 a)

Riksza chińska. (I. 117 b)

Dziecko chińskie. (I. 114 a)

Ślepy muzykant chiński. (I. 114 b)

Cejlon — wieś w dżungli. (I. 55 b)

Dzieci japońskie. (II. 130 b, 131 a)

Indianin północno-amerykański. (I. 22 a)

Eskimoska z Alaski. (I. 22 b)

Gaucho (Płd. Ameryka) (I. 15 a)

Nawodna chata indyjska u brzegów Amazonki. (I. 12 a)

Kabokle. Mieszkańcy wybrzeża Amazonki. (I. 12 b)

Indianie z Peru. (I. 13 b)

Tasmańczyk. (I. 49 a)

Australczyk. (I. 49 b)

II. KRAJE EUROPEJSKIE

1. Polska

a) Tatry, Podhale

Kobziarz z Zakopanego. (I. 119 a)

Szałasisko na hali Tomanowej. (III. 156 a)

Dojenie owiec na hali Chochołowskiej Niżnej. (III. 156 b)

Studzenie żętycy przed szałasem. (Beskid Cieszyński). (III. 156 c)

Nowszy typ szałasu. Tatry Polskie. (III. 157 a)

Wnętrze komory w szałasie (Czantoria) w Beskidzie cieszyńskim. (III. 158 a) Sprzęt pasterski (Tatry Polskie). (III. 158 c)

Chata góralska. (I. 112)

Okazry polskiej ceramiki ludowej: Podhale. (II. 61 b)

Mieszkanie jaskiniowe pasterzy w Niżnich Tatrach. (III. 155 a)

b) Beskidy Wschodnie

Borysław, ośrodek małopolskiego przemysłu naftowego. (IV. 14b) Borysław, wieże wiertnicze. (III. 97 a, b)

Puszcza świerkowa u źródlisk Prutu. (II. 22 a)

Odbudowa mostu na Prucie koło Worochty. (III. 91 b)

Most na Prucie w Jaremczu. (III. 88 b)

Zwożenie nabiału konno na Huculszczyźnie. (III. 158 b)

„Góral" ogier rasy huculskiej. (III. 5 b)

Okazy polskiej ceramiki ludowej : Huculszczyzna. (II. 63)

Jan Stanisławski: Widok cerkwi. (II. 116 a)

Cyganie. (I. 127 a, b)

Ormianie z Kut z XIX w. (III. 147 a)

Sosna polska. (III. 24 b)

c) Śląsk

Chorzów. Ośrodek przemysłu nowoczesnego. (IV. 14 c) Górny Śląsk. Huta Hohenlohe (cynk). (II. 110)

Górny Śląsk. Huta Pokoju: wielkie piece. (II. 111) Góralki z Wisły. (I. 121 b)

d) Pasmo krakowsko-wieluńskie

Chata krakowska. (I. 112)

Wnętrze pałacu „Pod Baranami" w Krakowie. (III. 75 a)

Biblioteka Jagiellońska w Krakowie. (I. 83 a, b)

Kraków. Muzeum Czapskich. Biurko ks. Józefa Poniatowskiego. (III. 62 b)

Kościół N. P. M. w Krakowie. (II. 78 a)

Główny ołtarz w kościele N. P. M. w Krakowie. (I. 107, 108, 109, 110)

Późnogotycki ołtarz. Kraków. Muzeum Narodowe. (II. 79)

Kraków. Kościół św. Krzyża. (II. 80 b)

Kraków. Kościół św. Katarzyny. (II. 78 b)

Kraków. Późnobarokowa dekoracja w kościele św. Anny. (I. 70 a)

Kraków. Dom na rogu ulicy Mariackiej i Szpitalnej. (I. 147 b)

Jan Aleksander Tretko: Portret Jana III. Kraków. Uniwersytet. (IV. 17 b)

Chrystus na krzyżu. Iluminacja tzw. Mszału tynieckiego z VIII w. (III. 11 a)

Bielany pod Krakowem. Wczesnobarokowy kościół wraz z klasztorem oo. kamedułów. (I. 69 a) Kraków. Witraż Stanisława Wyspiańskiego w kościele franciszkanek (IV. 24 a)

Pomnik Spytka Jordana w kościele św. Katarzyny w Krakowie. (IV. 16 b)

Stanisław Wyspiański: Pejzaż z okolic Krakowa. (II. 118 b)

Widok Wawelu z początku XVII w., wycinek z miedziorytu Vischera i Meriana. (IV. 108) Zewnętrzny widok Wawelu. (IV. 109 a)

Sala „Pod Głowami" na Wawelu. (IV. 109 b)

Katedra na Wawelu (zewnątrz). (IV. 110 a); wewnątrz. (IV. 110 b)

Płyta nagrobna kardynała Fryderyka Jagiellończyka w katedrze krakowskiej. (IV. 57 b) Wawel. Katedra. Pomnik króla Kazimierza Wielkiego. (II. 77)

Wawel. Dziedziniec zamku. (III. 1 a, b)

Kaplice Wazów i Zygmuntowska na Wawelu. (IV. lila)

Wawel. Wnętrze kaplicy Zygmuntowskiej. (IV. 111 b). (IV. 59)

Wawel. Skrzynia polska z XVII w. (III. 59 a)

Zwiastowanie. Obraz z ołtarza w Olkuszu z poł. XV w. (I. 106)

Polska komoda kolbuszowska. Tarnów. Muzeum Diecezjalne. (III. 59 b)

Biuro kolbuszowskie. Koniec XVIII w. (III. 61 b)

Taniec śmierci. Płaskorzeźba z XVII w. Tarnów, kościół parafialny. (IV. 18 a)

Budowa tamy na rzece Sole dla projektowanej elektrowni wodnej w Porąbce. (II. 32 b)

1 ypowy dworek polski. Brzeszcze, pow. grójecki. (II. 10 b)

Dwór szlachecki z XVI w. w Jeżowie. (II. 10 a)

Filtry piaskowe wodociągu krakowskiego. (IV. 123 a)

e) Wyżyna Kielecko-sandomierska

Ratusz w Sandomierzu. (IV. 13 a)

Rezerwat modrzewiowy w Górach Świętokrzyskich. (III. 23 b)

Zaśnięcie N. P. M. Fragment z tryptyku z kościoła w Bodzentynie. (IV. 16 a)

m*

Antependium z kościoła oo. kapucynów w Sędziszowie. (I. 32 a) Siewca. (I. 119 b)

Krowa rasy czerwonej polskiej. (III. 78 a)

f) Wyżyna Lubelska, Roztocze, Podole

Widok Lwowa z drugiej połowy w. XVIII. (III. 69 b)

Lwów. ,.Czarna Kamienica" (z XVI w.). (I. 148 b)

Lwów. Kamienica rokokowa (z XVIII w.). (I, 148 a)

Lwów. Kościół dominikanów (z XVIII w.). (I. 74 b)

Lwów. Katedra ormiańska. (III. 147 b, c)

Lwów. Zakłady Graficzne S. A. „Książnica-Atlas". (II. 1, 2 a, 3 a, b)

Okazy polskiej ceramiki ludowej. Ceramika z pow. sokalskiego. (II. 62)

Żółkiew. Fragment najpiękniejszego z zabytków rynków w Małopolsce Wschodniej. (IV. 13 c) Uczta u króla Jana III w Jaworowie w r. 1684. (I. 86)

Kazimierz nad Wisłą. (I. 147 a; IV. 13 b)

Kościół w Radzyniu. (IV. 40 a)

Świątynia Sybilli w Puławach. (I. 129)

Barokowy ratusz w Buczaczu. (I. 74 a)

Chata podolska. (I. 112)

Most kolejowy w Zaleszczykach na Dniestrze. (III. 91 a)

g) Wileńszczyzna, Polesie

Wilno z lotu ptaka. (III. 71 a)

Wilno. Fasada katedry (IV. 19 a)

Wilno. Kościół św. Jana, główny ołtarz z XVII w. (IV. 18 b)

Wilno. Wnętrze kościoła św. Piotra i Pawła na Antokolu z XVII w. (I. 70 b) Wilno. Fasada kościoła misjonarzy z XVIII w. (I. 73 a)

Wilno. Kościół św. Anny. (II. 80 a)

Wilno. Matka Boska Ostrobramska. (III. 2 a, b)

Pałacyk myśliwski tzw. „Augustówek" pod Grodnem. (II. 11 a)

Pińsk. Kościół i kolegium jezuitów z XVII w. (I. 69 b)

Kanał Ogińskiego. (II. 146 a, b; 147 a, b)

Jaz na Muchawcu w Brześciu nad Bugiem. (II. 145 b)

Chata poleska. (I. 112)

Stary dwór kresowy z XVIII w. w Radziwiłłmątach. (II. 11 b)

Skunksy z farmy w Serweczu (woj. wileńskie). (II. 57 b)

h) Mazowsze i Podlasie

Warszawa. Kamienica Baryczków (z XVII w.). (I. 148 b)

Pałac Krasińskich w Warszawie (z XVII w.). (I. 71 a)

Warszawa. Pałac w Łazienkach. Śala balowa. (IV. 19 b); z zewnątrz. (II. 152 a) Warszawa. „Domki na Solcu" Aleksandra Gierymskiego. (IV. 22)

Pałac w Wilanowie wg B. Canaletta. (I. 71 b)

Biblioteka Narodowa w Warszawie. (I. 84 a, b; 85 a)

Biblioteka podręczna czytelni Wyższej Szkoły Handlowej w Warszawie. (I. 85 b) Archiwum Główne w Warszawie. (I. 36 a)

Ministerstwo Skarbu w Warszawie. Budowla z XIX w. (III. 70 a)

Gimnazjum Królowej Jadwigi w Warszawie. (III. 70 b)

Gmach Tow. „Prudential" w Warszawie. (III. 72 b)

Park im. Paderewskiego w Warszawie. (III. 133)

Teatr Wielki w Warszawie. (II. 152 b)

„Teatr Polski" w Warszawie. (I. 141 a, b; 142 a, b; 143; 144)

Warszawa. „Prasa Polska" (II. 2 b, 4, 5 a)

Nastawnia elektryczna węzła warszawskiego. (II. 155 b)

Obserwatorium magnetyczne pod Warszawą. (III. 42 b)

Instytut Radowy im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie. (I. 125 b; 126 a, b) Warszawa. Urządzenia wodociągu warszawskiego. (IV. 123 b; 124 a, b)

Warszawa. Domek drewniany na wystawie „Tani dom własny". (I. 149 a) Warszawa. Dom szeregowy na kolonii Staszyca. (I. 149 b)

Warszawa. Spółdzielnia mieszkaniowa na Żoliborzu. (I. 150 a, b)

Warszawa. Dom próbny przy ul. Grochowskiej. (I. 151 a, b)

Warszawa. Jednoizbowe mieszkanie robotnicze. (III. 76 c)

Warszawa. Projekt pokoju mieszkalnego. (III. 77)

Warszawa. Radiostacja raszyńska. (IV. 33 a, b, c)

Kościół parafialny św. Rocha w Brochowie (pow. sochaczewski). (IV. 15 b)

Drewniany most w Dobrzankowie na szosie Przasnysz-Maków. (III. 86 b)

Spawany most stalowy w Łowiczu na Studwi. (III. 90 b)

Łowiczanie. (I. 120 a, b)

Wnętrze chaty łowickiej. (I. 121 a)

Okazy polskiej ceramiki ludowej : ceramika łowicka. (II. 61 a)

Chata kurpiowska. (I. 112)

Łódź. Przędzalnia w fabryce Scheibler-Grohman. (I. 79 b)

Łódź. Elektrownia cieplna (parowa). (II. 28, 29)

Transformator w Rudzie Pabianickiej. (II. 31 a)

Samolot komunikacyjny wyk. przez Podlaską Wytwórnię Samolotów. (III. 34 a)

Las olchowy w Parku Narodowym w Białowieży. (III. 24 a)

i) Wielkopolska i Kujawy

Jeden z krzyży milowych na trakcie kalisko-kruszwickim i znak drogowy z XII w. (I. 156 a, b) Fragment drzwi w katedrze gnieźnieńskiej z XII w. (IV. 47 b)

Hołd Trzech Króli, miniatura z ewangeliarza gnieźnieńskiego (koniec XI w.). (IV. 46 a)

Ratusz w Poznaniu. (III. 72 a)

Krzysztof Boguszewski: Św. Marcin, obraz ołtarzowy z początku XVII w. w katedrze poznańskiej. (IV. 17 a)

Archiwum Państwowe w Poznaniu. (I. 36 b)

Okazy ceramiki ludowej : Wielkopolska. (II. 60)

Pałac Sułkowskich w Rydzynie. (I. 72 a, b)

j) Pomorze i Bałtyk

Piękna Madonna. Rzeźba z XV w. w kościele św. Jana w Toruniu. (IV. 56 a) Sylweta pomorskiej stolicy Torunia, miasta o 700 letniej przeszłości. (IV. 14 a) Zdjęcie z krzyża, obraz z XV w. z kościoła św. Jana w Toruniu. (I. 105).

Cisy w Borach Tucholskich. (III. 23 a)

Buki w rezerwacie na Górze Zamkowej pod Kartuzami. (III. 22 b)

Chata kaszubska. (I. 112)

Dom Muzeum Kaszubskiego (Wdzydze). (II. 148 a)

Skrzynia kaszubska. (II. 148 c)

Szlabancik, rodzaj rozsuwanej ławki kaszubskiej. (II. 148 d)

Ulica na Helu. (II. 148 b)

Hel. Fragment portu. (I. 62 a)

Gdynia. Ogólny widok. (II. 69)

Gdynia. Promenada. (II. 70 a)

Gdynia. Stocznia. (II. 71 b)

Gdynia. Dźwig mostowy. (IV. 25 a)

Gdynia. Dźwig taśmowy w porcie węglowym. (IV. 25 b)

Gdynia. Wywrotnica węglowa. (IV. 26 a)

Gdynia. Molo węglowe. (IV. 26 b)

Gdynia. Łuszczarnia ryżu. (IV. 26 c)

Gdynia. Wywrotnica wagonowa. (IV. 120 b)

Umacnianie brzegów w porcie gdyńskim. (II. 7Ta)

Brzeg Bałtyku pod Oksywiem. (III. 79 b)

Wielka Wieś. (III. 79 a)

m/s „Piłsudski", największy polski statek. (III. 141 b)

Wyładowywanie okrętu „Pułaski". (II. 70 b)

„Burza" i „Wicher" polskie kontrtorpedowce. (III. 144 a, b)

ORP. „Kujawiak" polski torpedowiec. (III. 144 c)

Polski stawiacz min „Żbik". (III. 38 b)

Łódź podwodna „Żbik". (III. 39 b)

Gdańsk. Dwór Artusa. (II. 67 a)

Gdańsk. Frauengasse. (II. 67 b)

Gdańsk. Ulica Mostowa. (II. 68)

Maszynownia elektrowni wodnej w Żurze. (II. 30)

Linia elektryczna napowietrzna do przesyłania energii z elektrowni wodnej w Gródku. (II. 31 b) Państwowa farma lisów srebrnych. Zbiczno, pow. Brodnica. (II. 57 c)

k) Zabytki

Archiwum państwowe w Poznaniu. (I. 36 b)

Archiwum Główne w Warszawie. (I. 36 a)

Biblioteka Narodowa w Warszawie (I. 84, 85)

Dom Muzeum Kaszubskiego (Wdzydze). Bibl. Narodowa w Warszawie. (II. 148 a)

Muzeum Narodowe Polskie w Raperswilu (Szwajcaria). (I. 38)

Kielich, którego wg legendy, używał św. Wojciech do odprawiania Mszy św. Przechowywany w kościele w Trzemesznie. (V. tab. II)

Kielich ofiarowany kościołowi w Trzemesznie przez Kazimierza Wielkiego w r. 1351. (V. tab. II) Monstrancja Zygmunta I z r. 1542. Skarbiec częstochowski. (V. tab. II)

Kielich ofiarowany katedrze płockiej przez królewicza Karola Ferdynanda (1613—1655), syna Zygmunta III i tamże przechowywany. (V. tab. II)

Drobne naczynia kościelne ofiarowane kościołowi częstochowskiemu przez Michała Korybuta Wiśniowieckiego w r. 1670. (V. tab. II)

Infułą i pierścień pasterski z r. 1079, przypisywane św. Stanisławowi Szczepanowskiemu. Skarbiec katedry krakowskiej. (V. tab. III)

Pastorał srebrny z XVI w. nieokreślonego bliżej pochodzenia. Katedra płocka. (V. tab. III) Ornat perłowy z XV w. Wg klasztornego podania dar Władysława, księcia opolskiego. Skarbiec częstochowski. (V. tab. III)

Ornat z I poł. XVI w., przedstawiający sceny z życia św. Stanisława. Ofiarowany kościołowi katedralnemu w Krakowie przez Piotra Kmitę. Skarbiec katedry krakowskiej. (V. tab. III) Polski ołtarz późnogotycki. Kraków. Muzeum Narodowe. (II. 79)

Trzonek od noża, trzonek od widelca i łyżka błogosławionej Kingi. Klasztor klarysek w Starym Sączu. (V. tab. V)

Kubek szklany z XIII w. Należał do św. Jad“wigi, żony Henryka Pobożnego. Skarbiec katedry krakowskiej. (V. tab. V)

Relikwiarz św. Zygmunta ofiarowany katedrze krakowskiej przez Zygnmuta I w r. 1518. Skarbiec katedry krakowskiej. (V. tab. II)

Chrystus na krzyżu. Iluminacja tzw. Mszału tynieckiego, pochodzącego z VIII w. (III. 11 a) Chrystus w majestacie. Miniatura romańska. (IV. 15 a)

Graduał Łęczycki z r. 1467. (V. tab. I)

Graduał Augustiański z 1528 z klasztoru św. Katarzyny w Krakowie. (V. tab. V)

Św. Franciszek. Miniatura z modlitewnika z XV w. (III. 11 b)

Iluminacja na pergaminie z modlitewnika z końca XV w. (III. 12)

Polski dokument z XIII w. (I. 37 a)

Z pontyfikatu Erazma Ciołka „Król w majestacie". (IV. 97)

Okładka z XVI w. (I. 37 b)

Karta tytułowa Biblii Leopolity z r. 1561. (I. 81)

Karta tytułowa „Kroniki" Miechowity z 1521 r. (111. 13 a)

Stronica z książki „Nowy karakter polski" Jana Januszowskiego z 1594 r. (III. 13 b)

Mapa Polski Grodeckiego-Pograbiusa z XVI w. (IV. 9)

Karta tytułowa z książki: „Historia o żywocie Aleksandra Macedońskiego" z r. 1550. (III. 14 a) Officia patronorum Regni Poloniae et Sueciae 1726 r. (III. 14 b)

Zygmunt August. (IV. 95 b)

Delaroche: Książę Adam J. Czartoryski. (I. 130 a)

Portret ks. Adama J. Czartoryskiego. Autor nieznany. (I. 130 b)

Autograf Chopina. (III. 96 b)

Okładka „Meleagra" rys. St. Wyspiański. (I. 82 a)

Okładka „Chimery". (I. 82 b)

Okazy ceramiki ludowej. (II. 60, 61, 62, 63)

Talerz emaliowany króla Aleksandra. Paryż, zbiór prywatny. (V. tab. V)

Kufel i flasza szklane Zygmunta Augusta. Paryż, zbiór prywatny. (V tab. V)

Dzbanuszek kamionkowy, Bolesławiec (Śląsk), z herbem Wieniawa, II połowa w. XVIII. (V tab. VIII)

Wazonik fajansowy do kwiatów. Biała Podlaska (Radziwilłowska), w XVIII. (V. tab. VIII) Wazon fajansowy fabryki warszawskiej : Wolff i Bernardi, II poł. XVIII w. (V. tab. VIII)

Talerz fajansowy z farfurni króla Stanisława Augusta w Belwederze. Z tzw. serwisu „sułtańskiego" ofiarowanego przez króla sułtanowi tureckiemu. (V. tab. VIII a)

Talerz porcelanowy z fabryki w Baranówce, z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki. (V. tab. VIII a) Wazon porcelanowy z fabryki ks. Czartoryskiego w Korcu, pierwsza ćwierć w. XIX. (V. tab. VIII a) Waza fajansowa z nakrywką z fabryki w Ćmielowie. Pierwsza ćwierć w. XIX. (V. tab. VIII a) Kafel z zamku Wałek w Oświęcimiu z Orłem i Pogonią. XV w. (V. tab. VIII)

Kafel z herbem Kryszpin oraz inicjałami. II poł. w. XVII. (V. tab. VIII)

Pocztowa „biedka" polska z pocz. XVIII w. (IV. 7 b)

Zaprzęg pocztowy polski z pocz. XIX w. (IV. 8 a)

Szlabancik, rodzaj rozsuwanej ławki kaszubskiej. (II. 148 d)

Skrzynia kaszubska. (II. 148 c)

Skrzynia polska z XVII w. Wawel. (III. 59 a)

Biurko kolbuszowskie, koniec XVIII w. (III. 61 b)

Polska komoda kolbuszowska. Tarnów. Muzeum Diecezjalne. (III. 59 b)

Szafa łowicka. (II. 61 a)

Dywan perski zdobyty pod Chocimiem. (II. 12) ; dywan tzw. „wilanowski". (II. 13 a); tzw. „Tapis polonais". (II. 13 b)

Arrasy jagiellońskie. (I. 31 a, b)

Antependium. Gobelin polski z końca XVIII w. (I. 32 a)

„Adam i Ewa w raju". Gobelin na Wawelu. (VI. 109 b)

Gobelin flamandzki na Wawelu. (IV. 106 b)

Pas tzw. Stambuski z warsztatu Marbonowicza (XVIII w.). (V. tab. VII)

Pas Franciszka Selimanda (XVIII w.). (V. tab. VII)

Nowoczesny gobelin polski podług kartonu Zofii Stryjeńskiej. (I. 32 b)

Bogato złocony „dzban uroczysty" cechu tkaczy w Lubieniu na Śląsku (koniec XVII w.).

(I. 102).

Godło cechu mydlarzy w Warszawie z XVIII w. (I. 103 a)

Wywieszka złocona cechu kopytkarzy w Warszawie z XVIII w. (I. 103 b)

Berła cechów krawieckiego i szewskiego w Warszawie. (XVIII w.). (I. 104 a)

Pieczęć cechu kowalskiego starej Warszawy (pocz. XIX w.). (I. 104 b)

Stroje z XIV w. (IV. 93.a b)

Stroje z XVI w. (IV. 93 d, e); (94 a, b, d); (95 a, b); z pontyfikału Erazma Ciołka. (IV. 97) Stroje z XVII w. (IV. 96 a, b, c, d, e)

Orzeł brylantowy z XVI w., prawdopodobnie jagielloński, wywieziony przez Henryka Walezego. (V tab. VI)

Krzyż na łańcuchu złotym Zygmunta I. Paryż, zbiór prywatny. (V. tab. VI)

Skrzyneczka na klejnoty w stylu odrodzenia. Ofiarowana królowej Bonie przez papieża Leona X, w r. 1518. (V. tab. VI)

Naszyjnik Marii Ludwiki. (V. tab. VI)

Krzyżyk (strona wierzchnia i spodnia). Znajdował się w grobie Zygmunta III. Paryż, zbiór prywatny. (V. tab. VI)

Zegarek Zygmunta III, podobno własnej roboty króla. Paryż, zbiór prywatny. (V. tab. VI) Klejnot w kształcie litery A wyjęty z trumny Anny Austriaczki. Paryż, zbiór prywatny. (V. tab. VI)

Miecz Zygmunta Augusta skruszony na pogrzebie w Krakowie. (V. tab. IV)

Rękojeść miecza należącego wg tradycji do Stefana Batorego. Miecz znajduje się w skarbcu częstochowskim. (V. tab. IV)

Część pochwy od szabli hetmana Żółkiewskiego sprzed r. 1620. Skarbiec częstochowski. (V. tab. IV) Buławy hetmańskie: Stanisława Rewery Potockiego, hetmana w. koronnego (k 1667) i Marcina Kalinowskiego, hetmana polnego koronnego (a 1652), złożona przy obrazie N. M. P. częstochowskiej po uwolnieniu z niewoli kozackiej w r. 1651. Skarbiec częstochowski. (V. tab.

IV)

Zbroja króla Jana Sobieskiego spod Wiednia (1683). Zbrojownia królewska w Dreźnie. (V. tab. IV) Dworek w Sosnowicy (z XVIII w.) pamiętny pobytem Tadeusza Kościuszki, spalony podczas wielkiej wojny. (II. 9 a)

Dwór szlachecki w Jeżowie (z XVII w.) wg rys. St. Wyspiańskiego. (II. 10 a)

Pałac-dwór warszawski (XVII w.) ks. de Nassau dziś nie istniejący. (II. 9 b)

Typowy dworek polski (Brzeszcze pow. grójecki). (II. 10 b)

Pałacyk myśliwski tzw. „Augustówek" pod Grodnem. (II. 11 a)

Dwór w Rogowie. (III. 73 b; 74)

Stary dwór kresowy (XVIII w.) w Radziwiłłmątach. (II. 11 b)

1) Sztuka plastyczna nowoczesna

Brodowski Antoni: Autoportret. (IV. 20 a)

Chełmoński Józef: Bociany. (I. 118)

Czyżewski Tytus: (II. 24 a, b; 25 a, b)

Fałat Julian: Zachód słońca. (II. 117 a)

Gierymski Aleksander: Domki na Solcu. (IV. 22)

Gierymski Aleksander: Wnętrze bazyliki św. Marka w Wenecji. (II. 18 a)

Gotlib Henryk: Gra w piłkę nożną. (II. 27)

Krzyżanowski Konrad: Portret staruszki. (II. 119 b)

Malczewski Jacek: Melancholia. (IV. 23)

Matejko Jan: Alchemik Sędziwój i Zygmunt III. (I. 8)

Matejko Jan: Stańczyk. (IV. 21 b)

Michałowski Piotr: Krakus na koniu. (IV. 20 b)

Pankiewicz Józef: Pejzaż. (II. 117 b)

Rodakowski Henryk: Wojna kokoszą. (IV. 21 a)

Stanisławski Jan: Widok cerkwi. (II. 116 a)

Szczepkowski Jan: Anioł w kompozycji ołtarzowej. Rzeźba w drzewie. (IV. 24 b)

Witkiewicz Ignacy Stanisław: Portret. (II. 23 a)

Wittig Edward: Nike polska. (IV. 62 b)

Wyczółkowski Leon: Połów raków. (II. 116 b)

Wyspiański Stanisław: Pejzaż z okolic Krakowa. (III. 118 b)

Wyspiański Stanisław: Stygmatyzacja św. Franciszka. Witraż w kościele franciszkanek w Krakowie. (IV. 24 a)

Wyspiański Stanisław: Okładka „Meleagra". (I. 82 a)

Wyspiański Stanisław: Dwór szlachecki w Jeżowie z XVII w. (II. 10 a)

2. Belgia i Holandia (Niderlandy)

Antwerpia. Portal barokowy flamandzki. (IV. 98)

Antwerpia. Ratusz. (III. 113 b)

Ypres. Sukiennice. (III. 113 a)

Hall w Muzeum Miejskim w Hadze. (IV. 105 b)

Ratusz w Hilversum (Holandia). (III. 112 b)

Statki i dźwigi przy pracy zamykania zatoki morskiej Zuidersee. (III. lila)

Tama zamykająca zatokę Zuidersee. (III. 111 b)

Południowo-wschodnia część „polderu" Wieringen z widokiem na miasto Medemblik. (III. 112 a)

Dojenie krowy na pastwisku w Holandii. (III. 78 c)

Szafa barokowa. Połud. Niderlandy, poł. XVII w. (III. 57 b)

Jan van Eyck: Portret mężczyzny z goździkiem. (III. 114)

Święta Barbara. Rysunek van Eycka w muzeum w Antwerpii. (II. 74 a)

Piotr Paweł Rubens: Ogród miłości. (III. 115)

Tryumf wiary. Sztych z XVII w. wg obrazu P. P. Rubensa. (I. 122)

P. P. Rubens: Cudowny połów ryb. (IV. 103 a)

Antoni van Dyck: Portret lorda Wharton (III. 116)

Frans Hals: Portret Mikołaja van Beresteijn. (III. 117 a)

Frans Hals: Portret kobiety. (III. 117 b)

Rembrandt Harmensz van Rijn: Pejzaż z wiatrakiem. (III. 118)

Rembrandt Harmensz van Rijn: Portret starej kobiety. (III. 119)

Rembrandt: Chrystus i apostołowie w Emaus.(III. 52)

Drobiazgowo realistycznie ujęty portret holenderski z pierwszej połowy XVII w. (IV. 104 a) Willem Claasz Heda (1594—1680): Martwa natura. (III. 53)

Jan Vermmer van Delft: Próba wina. (III. 120)

Meindert Hobbema: Pejzaż z aleją. (III. 121)

Grobowiec Władysława Jagiełły na Wawelu nad nim wisi gobelin flamandzki. (IV. 110 b) Zaśnięcie N. P. Marii (kościół w Bodzentynie) szczytowy utwór szkoły cechowej krakowskiej powstały pod wpływem malarstwa flamandzkiego (IV. 16 a)

N. Keyzer: Antykwariusz. (I. 27 a)

Vincent van Gogh: Portret kobiecy. (IV. 104 b)

Wincenty van Gogh: Gaj oliwkowy. (1888 r.). (II. 22 b)

3. Czechosłowacja

Widok ogólny Pragi. (I. 132 a)

Zlot Sokołów w Pradze. (I. 132 b)

Sala Władysława Jagiellończyka na Hradczanach. (I. 133 a)

Biblioteka uniwersytecka w Pradze. (I. 133 b)

Zakłady Skody. (I. 134)

Samolot sportowy RWD-9 wykonany w Warszawie na zamówienie Czechosłowacji. (III. 33 b) Narzeczona ze Słowaczyzny. (I. 136 b)

Słowak. (I. 135 a)

Drużyna weselna na Morawach. (I. 135 b)

Mora wianka. (I. 136 a)

4. Dania

Kopenhaga. Ratusz. (I. 138 a)

Kopenhaga. Przystań rybacka. (I. 139 a)

Pomnik Ch. Andersena w Kopenhadze. (I. 64)

Układanie warstwy wiążącej na podłożu betonowym (Ulica w Kopenhadze). (II. 159 a) Sala rycerska pałacu Frederiksborg pod Kopenhagą. (I. 138 b)

Bornholm. (I. 139 b)

5. Francja

Most de la Concorde w Paryżu. (III. 87 b)

Plac Zgody w Paryżu. (II. 52 a)

Wybrzeże Sekwany: Charakterystyczne stragany ze starymi książkami, w głębi Notre-Dame. (II. 52 b)

Kapitel gotycki naturalistycznej dekoracji roślinnej, Notre Damę w Paryżu. (IV. 99)

Ogród Palais Royal w Paryżu. (II. 53 a)

Pola Elizejskie w Paryżu w nocy. (II. 53 b)

Park w Saint-Cloud. (II. 51)

Kapitel kompozytowy rzymski, Świątynia w Nimes. (IV. 99)

Starorzymska arena w Arles w południowej Francji. (II. 54 b)

Portyk świątyni romańskiej w St. Trophfme w Arles. (IV. 98)

Arles. St. Trophfme, portal zachodni (XII w.). (IV. 43 b)

Carcasonne, stara twierdza francuska (II. 56 a)

Carcasonne, typ miasta średniowiecznego. (III. 69 a)

Clermont-Ferrand, wnętrze kościoła (XII w.). (IV. 41 a)

Poitiers, kościół Notre-Dame la Grandę (XII w.). (IV. 42 a)

Tournay, katedra (XII w.). (IV. 43 a)

Moissac, kościół św. Piotra, figura z portalu (XII w.). (IV. 44 a)

St. Denis, figura z portalu (XII w.). (IV. 44 b)

Portal romański, kościół w Śerąuiny. (IV. 98)

Romańska stylizacja kapitelu kompozytowego St. Aignan-sur-Mer. (IV. 99) Saint-Benoit-sur-Loire, wnętrze kościoła romańskiego. (II. 81 b)

Katedra w Amiens.- (II. 74 b)

Strasburgu figury: „Ecclesia" i „Synagoga". (II. 75 a)

Reims. Wnętrze gotyckiej katedry. (II. 81 a)

Święty Franciszek. Miniatura z modlitewnika francuskiego z XV w. (III. 11 b) Iluminacje na pergaminie z modlitewnika francuskiego z XV w. (III. 12) Kapitel renesansow-y francuski. Zamek w Chambord. (IV. 99)

Pałac w Blois. (II. 56 b)

Portal w stylu Ludwika XVI. (IV. 98)

Ludwik XIV (L. Rigaud). (I. 1 b)

Pałac i ogrody w Wersalu. (I. 68)

Pałac w Wersalu. Dziedziniec marmurowy. (IV. 112 b)

Pałac w Wersalu. Galeria zwierciadlana. (IV. 113 a)

Pałac i park w Wersalu. (IV. 112 b)

Pałac w Wersalu. Sypialnia królewska. (IV. 113 b)

Fontanna Latony w pałacu w Wersalu. (IV. 114 a)

„Petit Trianon" w Wersalu. (IV. 114 b)

Nicolas Poussin: Królestwo Flory. (IV. 115)

Antoine Watteau : Pierrot. (IV. 116)

Katedra w

Edward Manet: W oranżerii. (II. 113)

Edward Manet: Młoda dziewczyna w ogrodzie. (II. 114 a)

Paweł Signac: W porcie. (II. 114b)

Edgar Degas: Tancerka. (II. 115)

August Rodin: Rzeźba portretowa. (II. 119 b)

August Rodin: Zamyślony. (IV. 61 a)

August Rodin: Fragment rzeźby „Wiek brązu". (IV. 61 b)

J. B. Carpeaux: Taniec, płaskorzeźba marmurowa na gmachu Opery w Paryżu. (IV. 62 a) Balzak. (I. 61 a)

Korekta powieści Balzaka. (I. 61 b)

Biurko francuskie w stylu Ludwika XV (1730 r.). (III. 58 c)

Komoda Ludwika XVI. (IV. 101 b)

Fotel Ludwika XVI. (III. 60 a)

Komoda A. C. Boullć. Paryż. (III. 58 b)

Wnętrze mieszkalne. Projekt Le Corbusier i P. Jeanneret. (III. 76 b)

Zagroda baskijska. (II. 55 a)

Szałas kamienny w Pirenejach franc. (III. 155 c)

Krajobraz z wybrzeża Bretanii. (II. 55 b)

Winnica w Prowancji. (II. 54 a)

Grasse. Pole lawendowe w fabryce perfum. (III. 159 a)

Grasse. Zbiór kwiatu pomarańczowego. (III. 159 b)

Grasse. „Enfleurage". (III. 160 a)

Grasse. Wytrawianie kwiatów jaśminu. (III. 160 b)

Afisz pocztowy francuski z pierwszej poi. XIX w. (IV. 8 b)

Żaglowiec francuski. (III. 140 a)

„Normandie" największy współczesny statek handlowy. (III. 141 a)

„Normandie" w trakcie budowy. (III. 66 b)

„Algerie" francuski krążownik. (III. 143 a)

Francuski podwodny stawiacz min. (III. 38 a)

6. Hiszpania

Akwedukt w Tarragona. (II. 102 a)

Toledo. (II. 102 b)

Katedra w Burgos. (II. 103)

Wnętrze katedry w Kordobie. (II. 104 a) Alhambra (Granada). (II. 105 a)

Ogród arabski w Granadzie. (III. 132 a)

Kapitel maurytański, Alhambra. (IV. 99)

Alcazar (Sewilla). (II. 105 b)

El Greco: Pogrzeb hr. Orgaza. (II. 106)

Murillo: Ulicznicy.(II. 107)

Velazquez: Kapitulacja Bredy. Madryt. (III. 51) Hiszpanka z okolic Toledo. (II. 101 a) Wędrowny sprzedawca z Sewilli. (II. 101 b) Wieśniacy spod Segowii. (II. 101 c)

Wieśniacy z Alicantu. (II. 101 d)

Moda hiszpańska XVI w. (VI. 94 c)

7. Litwa

Jeden z gmachów uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. (III. 29 a) Nowy gmach ministerstwa sprawiedliwości w Kownie. (III. 29 b)

Wieśniacy litewscy. (III. 28 b)

Typ starego wieśniaka litewskiego. (III. 27 a)

Stary cmentarz litewski. (III. 28 a)

Typowa kapliczka przydrożna na Żmudzi. (III. 27 b)

Okazy ceramiki ludowej : Żmudź. (II. 60)

8. Niemcy

Plan twierdzy XVII w. Berlin. (III. 68 b)

Fryderyk II Pruski. (I. la)

Pochód oddziałów szturmowych (SS) w Berlinie. (III. 127 b)

Pociąg motorowy kolei niemieckiej. Szybkość jazdy 160 km na godz. (II. 153 b)

D O X. samolot komunikacyjny niemiecki, jeden z największych świata. (III. 35 a)

Film niemiecki: (II. 35 a, 38, 39)

Obiad w chacie wieśniaków w Schwarzwaldzie. (III. 128 a)

Typy ludowe niemieckie. (III. 129)

Widok uprzemysłowionych okolic zagłębia Ruhry. (III. 128 b)

Berchtesgaden w Alpach bawarskich. (III. 123)

Port w Kilonii. (III. 124 b)

Helgoland. (III. 124 a)

Oberwesel nad Renem. (III. 125 b)

Besiegheim nad Neckarem. (III. 126 a)

Heidelberg, stare miasto uniwersyteckie. (III. 126 b)

Dom Goethego w Weimarze. (III. 127 a)

Grób z epoki kamienia gładzonego znaleziony koło Wormacji. (I. 33 a)

Wormacja. Katedra XII/XIII wieku. (IV. 42 b)

Innichen, kościół. Grupa ukrzyżowania (XII w.). (IV. 45)

Figura króla Salomona ze srebrnego relikwiarza w katedrze kolońskiej (XIII w.). (IV. 47 a) Katedra gotycka w Kolonii. (III. 125 a)

Św. Jan Ewangelista, rzeźba z katedry w Naumburgu. (II. 75 b)

Kościół św. Wawrzyńca w Norymberdze. (II. 76 a i b)

Portal gotycki. Kościół św. Elżbiety w Marburgu. (IV. 98)

Widok dawnego rynku. Frankfurt nad Menem. (III. 68 c)

Albrecht Diirer: Melancholia. (III. 122)

Albrecht Diirer: Apostołowie: Mateusz, Marek, Jan i Łukasz. (I. 28)

Albrecht Diirer: św. Hieronim w pracowni. (III. 73 a)

Rafael Sanzio: Madonna Sykstyńska. Drezno. (III. 50)

Willem Claasz Heda: Martwa natura. Drezno. (III. 53)

Gewandhaus w Brunświku. (IV. 40 b)

Drezno. Późnobarokowa budowla tzw. „Zwinger" (XVIII w.). (I. 75 b)

Briihl nad Renem. Schody w pałacu (Rokoko). (IV. 105 a)

Matka Boska Niepokalanie Poczęta (rokoko). (IV. 56 b)

Wiedeń. Centrum starego miasta z kościołem św. Stefana. (I. 53 a)

Samochód taboru miejskiego miasta Wiednia. (IV. 74 b)

Dolina Dunaju koło Grein. (I. 53 b)

Dolina Dunaju pod Diirsteinem. (II. 6 a)

Zamek Aggstein na krawędzi doliny Dunaju. (II. 7 a)

Krajobraz Alp austriackich z jeziorami Mondsee i Attersee. (I. 52 a)

Austriackie Alpy wapienne. (I. 52 b)

Kanapa w stylu empire, 1809, Wiirzburg. (III. 62 a)

Szafa gotycka z herbami. Tyrol. (III. 57 d)

Oscar Kokoschka: Portret. (II. 23 b)

9. Rumunia

Mury Akermanu nad Morzem Czarnym. (IV. 50 a)

Mury twierdzy Chocimia. (IV. 50 b)

Żelazna Brama na Dunaju. (IV. 51 a)

Osada w Letei. (II. 7 b)

Dunaj pod Orsową. (II. 8 a)

W delcie Dunaju. (II. 8 b)

Uniwersytet w Bukareszcie. (IV. 54 b)

Klasztor w Suczawicy z końca XVI w. (IV. 54 a) Cerkiewka drewniana w górach. Siedmiogród. (IV. 51 b) Krzyż rzeźbiony. (IV. 51 c)

„Hora" rumuński taniec ludowy. (IV. 52 a)

Pastuch rumuński grający na trombicie. (IV. 52 c) Pasterze w górach Siedmiogrodu. (IV. 53 a)

Wieśniaczka przy warsztacie tkackim. (IV. 53 b)

10. Skandynawia

1904. (III. 139 a)

Łódź Wikingów odnaleziona w r.

Sztokholm, stare miasto (Szwecja). (IV. 83 a) Widok na Lund (Szwecja). (IV. 83 b)

XLIV

Aalesund (Norwegia). (IV. 84 a)

Kristiansund (Norwegia). (IV. 84 b)

Kolej Oslo-Bergen (Norwegia). (IV. 85 a)

Voss (Norwegia). (IV. 85 b)

Gallen-Kallela: Ilustracje do „Kalewali". (IV. 86) „Tor" — ogier rasy szwedzkiej. (III. 4 c)

Edward Munch : W pokoju zmarłego. (II. 22 a)

11. Szwajcaria

Miasto powstałe w pętli rzecznej. Berno Szwajcarskie nad Aarem. (III. 68 a) Nowoczesne wnętrze związane z ogrodem. Miasto-ogród w Neubiihl. (III. 76 a) Lodowiec na Mont Blanc. (I. 11)

Pasterze szwajcarscy przed wyjściem na hale. (III. 157 b)

Późnogotycki stół z dekoracją płaską. Bazylea. Muz.-Histor. (III. 57 c)

W Raperswilu w Szwajcarii powstało w 1870 r. Muzeum Narodowe Polskie. (I. 38)

12. Wielka Brytania i Wolne Państwo Iryjskie

Siedziba parlamentu angielskiego w Londynie. (IV. 121 a)

Opactwo westminsterskie w Londynie. (IV. 121 b)

Słynny Hyde Park w Londynie. (IV. 122 a)

Starożytny Zamek Tower w Londynie. (IV. 122 b)

Most na zatoce Forth w Szkocji. (III. 89 a)

Nakładanie asfaltu dwupowłokowego (Anglia). (I. 159 b)

Angielski dyliżans pocztowy z XVIII w. (IV. 7 a)

Pierwszy statek żelazny „Great Britain". (III. 140 c)

Liniowy okręt angielski „Nelson". (III. 142 a)

Angielski krążownik liniowy „Hood". (III. 142 b)

Angielski samolot komunikacyjny. (III. 34 b)

Mały tank armii angielskiej. (IV. 74 a)

„Villars" ogier pełnej krwi angielskiej. (III. 4 b)

Fotel z okresu Chippendale. Anglia XVIII w. (III. 60 b)

Ukrzyżowanie, miniatura z psałterza w British Muzeum (ok. 1000 r.). (IV. 46 b) Sąd Ostateczny, miniatura irlandzka z VIII w. (IV. 102 a)

13. Węgry

Widok Dunaju pod Budapesztem. (II. 6 b) Most wiszący w Budapeszcie. (III. 90 a)

14. Włochy

(Patrz: Rzym — państwo starożytne)

Rzym. Mozaika w absydzie kościółka św. Pudencjany. (IV. 68 b)

Rzym. Bazylika Konstantyna na Forum Romanum. (IV. 69)

Rzym. Porta San Sebastiano. (IV. 70 a)

Rzym. Bazylika św. Wawrzyńca „za murami", obok dzwonnica romańska XIII w. (IV. 70 b) Rzym. Kościoły średniowieczne wyglądały jak twierdze. (IV. 71 a)

Rzym. Bazylika św. Piotra. (I. 78 a, IV. 71 b)

Rzym. Bazylika św. Piotra. Michał Anioł: Pietń. (IV. 58)

Rzym. Wnętrze bazyliki św. Pawła „za murami". (I. 78 b)

Rzym. Palazzo della Cancelleria: Kapitel toskański, wczesnorenesansowy. (IV. 99)

Rzym. Porta Pia, późny renesans. (IV. 98)

Najpiękniejszy pałac renesansowy Rzymu: Palazzo Farnese. (I. 66 a, II. 151, IV. 72 a)

Rzym. Michał Anioł: Mojżesz, rzeźba z grobowca papieża Juliusza II w kościele S. Piętro in Vin-coli. (IV. 38)

Rzym. Luigi Bernini: Posąg Konstantyna Wielkiego. (IV. 60 b)

Rzym. Luigi Bernini: Wizja św. Teresy, Kościół Santa Maria „della Vittoria". (I. 65 b)

Rzym. II Gesń, kościół jezuitów z końca XVI w. (I. 65 a)

Rzym. Kościół S. Luigi dei Francesi. Caravaggio: Męczeństwo św. Mateusza. (I. 66 b)

Rzym. CJiiesa Nuova. Piętro da Cortona: Dekoracja stiukowo-malarska. (I. 67)

Rzym. Świeżo założona Via dell’ Impero. (IV. 72 b)

Rawenna. „Dobry Pasterz", mozaika z V w. w mauzoleum Galii Placidii. (I. 76 a)

Rawenna. Wnętrze bazyliki S. Apollinare Nuovo. (I. 76 b)

Rawenna. Typ ołtarza starochrześcijańskiego. (I. 77 a)

Rawenna. Tzw. „Tron biskupi Maksymiana". (I. 77 b)

Rawenna. Wnętrze bazyliki San Vitale (VI w.). (I. 92)

Rawenna. Cesarz Justynian i jego dwór. Mozaika z kościoła San Vitale. (I. 93)

Rawenna. Kapitel bizantyński San Vitale. (IV. 99)

Rawenna. Bazylika S. Apollinare Nuovo. Widok zewnętrzny. (I. 75 a)

Wenecja. Bazylika św. Marka. (I 90, 91).

Wenecja. Aleksander Gierymski: Wnętrze bazyliki św. Marka. (II. 118 a)

Wenecja. „Ca d’Oro“ (Złoty Pałac). (I. 146 b)

Florencja. A. della Robbia: Madonna adorująca. (II. 44 b)

Florencja: A. Verrochio. Chrzest Chrystusa. Obraz w Galerii Uffizi. (II. 45 b)

Florencja: A. Verrochio. Chrystus i Tomasz. Rzeźba przy kościele Or San Michele. (II. 45 a) Florencja: Michał Anioł: Posąg Dawida. (II. 46 a)

Florencja: Michał Anioł: Grobowiec Medyceuszów w kaplicy przy kościele San Lorenzo. (II. 46 b) Florencja: Michał Anioł: Święta Rodzina. (III. 48)

Florencja: Michał Anioł: Bachus w Bargello. (I. 27 b)

Florencja : Portal wczesnorenesansowy, kościół S. Croce. (IV. 98)

Florencja: Rafael: Papież Leon X, muzeum Pitti. (I. 26)

Florencja. Widok ogólny. Katedra. (II. 40 a)

Florencja. Giotto: Śmierć św. Franciszka, fresk w kościele S. Croce. (II. 40 b)

Florencja. S. Miniato al Monte, wnętrze (XII w.). (IV. 41 b)

Florencja. Massaccio: Grosz czynszowy. Fragment fresku w kościele S. Maria del Carmine. (II. 41 a)

Florencja. Gozzoli: Pochód trzech magów. Fragment fresku w Palazzo Ricardi. (II. 41 b) Florencja. D. Ghirlandaio: Ostatnia wieczerza. Fresk w klasztorze San Marco. (II. 42 a) Florencja. S. Botticelli: Narodziny Venus. Obraz w Galerii Uffizi. (II. 42 b)

Florencja. L. Ghiberti: Tzw. „Porta del Paradiso" w baptisterium. (II. 43)

Florencja. Donatello: Zwiastowanie. Płaskorzeźba w kościele S. Croce. (II. 44 a)

Florencja. Donatello: Popiersie portretowe Niccoló da Uzzano. (IV. 57 a)

Bergamo: G. Bellini: Madonna. (IV. 37 a)

Lucca. Posąg św. Marcina z fasady katedry, pocz. XIII w. (IV. 44 c)

Siena. Duccio: Madonna ze świętymi (XII w.). (III. 46)

Mantua. Andrea Mantegna: fresk na sklepieniu jednej z komnat Palazzo Ducale. (III. 47) Mantua. A. G. Romano: Pałac del Tć. (IV. 35 a)

Padwa: Donatello: Pomnik Gattamelaty, rzeźba renesansowa. (IV. 60 a)

Cortina d’Ampezzo: Turystyczna kolej linowa (II. 154a)

Rafael Sanzio: Studium do fresku „Pożar Borgo" w Watykanie. (III. 49)

Rafael Sanzio: Madonna Sykstyńska, Drezno. (III. 50)

Rafael: Cudowny połów ryb. (IV. 103 b)

Rafael: Portret papieża Juliusza II. (IV. 37 b)

Leonardo da Vinci: Św. Anna z Matką Boską i Chrystusem. (IV. 36)

Tycjan: Grosz czynszowy. (IV. 39)

G. Bellini: Madonna. (IV. 37 a)

B. Palladio: Villa Rotonda. (IV. 35 b)

Bibiena: Dekoracja teatralna. (I. 140 a)

Włoski talerz majolikowy. (IV. 100 b)

Włoska skrzynia renesansowa. (III. 58 a)

15. Z. S. R. R. (Sowiety)

Widok Czerwonego Placu w Moskwie, z poł. XIX w. (IV. 126 a)

Dzielnica mieszkaniowa w Moskwie. (IV. 126 b)

Układanie toru w tunelu kolei podziemnej w Moskwie. (II. 154 b)

Miasto górniczo-przemysłowe Stalińsk, dawniej Kuznieck na Syberii. (IV. 127 a)

Uprawa rozległych pól rolnych na zaoranym stepie rosyjskim wymaga użycia maszyn. (IV. 127 b) Wielki, czterosilnikowy samolot niszczycielski armii bolszewickiej (1934 r.). (III. 31 b)

Obraz z filmu sowieckiego „Bezdomni" typowy dla nowego kina sowieckiego. (II. 35 b)

Scena zbiorowa z filmu sowieckiego „Bezdomni". (II. 36)

W obrębie Z. S. R. R. znalazły się różne plemiona, ludy, a nawet rasy. (IV. 128)

XLVI

Wyżynne pastwiska „Dachu Świata" (Pamiry) zajęły trzody Kirgizów. (I. 58 b) Klasyczny typ namiotu, kibitka turkmeńska. (III. 155 b)

Obóz Kirgizów. (III. 157 c)

Berezwecz (Połockie). Fasada kościoła oo. bazylianów (XVII w.). (I. 73 b)

III. KRAJE POZAEUROPEJSKIE

1. Afryka

Mihrab (nisza modlitewna) meczetu w Kairze (XV w.). (II. 127 b)

Krajobraz Dolnego Egiptu. (I. 2 a)

El Kantara w Algerze. (I. 3 b)

Beduinka z Algeru. (I. 4 c)

Dziecko ulicy Algeru. (I. 4 d)

Kobieta abisyńska niosąca wodę. (I. 4 a)

Podróż przez Saharę. (I. 2 b)

Sahara. Pustynia skalista. Labirynt suchych wąwozów Ain-Guttara. (IV. 31 a) Sahara. Wydmy zasypujące oazę In-Salah. (IV. 31 b)

Sahara. Pustynia skalista. Pole bitwy. (IV. 32 a)

Sahara. Oaza Gunerrera w dolinie uedu wśród pustyni skalistej. (IV. 32 b) Timbuktu, według obrazu Oskara Lenza. (I. tab. barwna I)

Zuluski przy toalecie. (I. 4 b)

Tuareg. (I. 5 a)

Murzyn z Gwinei. (I. 5 b)

Fechtujący się chłopcy murzyńscy. (I. 5 c)

Murzyn szczepu Batutsi. (III. 94 a)

Murzyn szczepu Mulera w Ruandzie. (III. 94 b)

Murzyn szczepu Batwa. (III. 94 c)

Pigmej. (III. 94 d)

Kopalnia diamentów koło Kimberley. (I. 3 a)

2. Ameryka Północna i Ameryka Południowa

Lodowiec Muir w płd.-wsch. Alasce rozlewa się u stóp gór. (I. 21 b)

Eskimoska z Alaski. (I. 22 b)

Jezioro Luizy leży w jednym z najpiękniejszych pasm górskich w Kordylierach kanadyjskich. (Góry Skaliste). (I. 17)

Dolina „Dziesięciu szczytów" w Kordylierach kanadyjskich. (Góry Skaliste). (I. 23 c)

Śluzy na kanale Welland w Kanadzie. (II. 145 a)

Puszczę kanadyjską urozmaicają niezliczone jeziora. (I. 18 b)

Kordyliery w stanie Arizona wśród pustyni skąpo porosłej zaroślami. (I. 18 a)

Kanion rzeki Colorado w Arizona. (I. 19 b)

Indianin północno-amerykański. (I. 22 a)

Terasy gorących Źródeł Mamutowych w Parku Narodowym Yellowstone. (I. 20 a)

Wodospad Niagara. (I. 20 b)

Preria w stanie Texas nadaje się na hodowlę bydła. (I. 23 a)

Preria w stanie Colorado została wzięta pod maszynową uprawę roli. (I. 23 b)

Widok intensywnie eksploatowanego terenu naftowego w Stanach Zjednoczonych A. P. (III. 98 b) Charakterystyczny widok nowocześnie rozplanowanej rafinerii nafty. (III. 102)

Największe obserwatorium świata na szczycie Mount Wilson w Kalifornii. (I. 42 b)

Wieża słoneczna w obserwatorium na Mount Wilson. (IV. 89 a)

Dworzec w Filadelfii. (II. 153 a)

Amerykańskie „drapacze chmur". Nowy York. III. 71 b)

Drapacze nowojorskie od strony Centralnego Parku miejskiego. I. 21 a)

Palm Beach, znane kąpielisko na Florydzie. I. 19 a)

Puszcza podzwrotnikowa (Floryda). (III. 20 a)

Szkic kompozycji reżysera sceny zbiorowej w filmie amerykańskim „Bunt młodzieży". (II. 33) Obraz z sensacyjnego filmu amerykańskiego. (II. 37 b)

Pierwszy statek parowy Fultona „Clermont". (III. 140 b)

Puszcza podzwrotnikowa (Meksyk) tworzy wiecznie zieloną ścianę. (III. 21 a)

Kanał Panamski. (1. 16 b)

Nawodrlh chata indyjska u brzegów Amazonki. (I. 12 a)

Kabokle, mieszkańcy wybrzeża Amazonki. (I. 12 b)

Charakterystyczny brzeg Amazonki podczas malej pory suchej. (I. 13 a) Lasy podzwrotnikowe Am. Połud. (Brazylia). (I. 14)

Indianie z Peru. (I. 13 b)

Montevideo, stolica Urugwaju odznacza się pięknością. (I. 12 c)

Port w Buenos Aires (Argentyna). (I. 16 a)

Gaucho na lamie przebywa pampasy. (I. 15 a)

Most kolejowy w Andach. (I. 15 b)

3. Australia

Tasmańczyk. (I. 49 a)

Australczyk. (I. 49 b)

Pustynię zachodniej Australii przecina 566 km długi wodociąg zasilający miasto górnicze Kal-goorlie. (I. 49 c)

Słone jezioro Eyre w Australii. (I. 50 a)

Hodowla owiec w Australii. (I. 50 b)

Masyw góry Kościuszki w Australii. (I. 51 a)

Nacieki wapienne gorących źródeł Rotomahana na północnej wyspie Nowej Zelandii. (1. 51 b) Pandan australijski. (III. 20 b)

4. Azja (Patrz: Starożytny Wschód i Bliski Wschód) a) Chiny

Mur Chiński. (I. 113)

Himalaje. (I. 54)

Koczownicy tybetańscy. (I. 57 a)

Mury Pekinu, stolicy cesarskich Chin. (I. 56 b)

Pekin. Świątynia Nieba. (I. 117 a)

Cesarski Pałac Letni pod Pekinem. (I. 115 a, b)

Statek marmurowy w Pałacu Letnim pod Pekinem. (I. 116 a) Mandżuria. Starochińska dzielnica Mukdenu. (I. 56 a)

Nankin. (I. 116 b)

Bangkok — Wenecja wschodu. (I. 57 b)

Dziecko chińskie. (I. 114 a)

Ślepy muzykant. (I. 114 b)

Riksza chińska. (I. 117 b)

Bonzowie chińscy pod klasztorem. (I. 95 a)

Korzenie oddechowe drzew mangrowych (Syjam). (III. 19 a) Drzewo mangrowe (Syjam). (III. 19 b)

Puszcza podzwrotnikowa (Jawa). (III. 21 b)

b) Indie

Śiwa-posąg z południowych Indii z XVII w. (I. 96)

Annapurna, jedna z wielu form bogini Durgi, małżonki boga Śiwy. (I. 97 a)

Lakszmi, indyjska bogini piękności, małżonka Wisznu. (I. 97 b)

Poświęcona Śiwie świątynia w Khadżuraho w Indiach (ok. r. 1000). (I. 98 a) Świątynia w Bhuwaneśwara w Indiach (ok. r. 1000). (I. 98 b)

Bogowie nakłaniają Buddę do ascezy. (Płaskorzeźba z IV w. po nar. Chr. (I. 100 b) Budda (posąg kamienny z V w. po nar. Chr. z Mathury). (I. 101 a)

Bodghaja, śwńątynia w miejscu, w którym Budda otrzymał oświecenie. (I. 101 b) Posąg Buddy ze szkoły grecko-indyjskiej. (I. 101 c)

Bramin. (II. 120 a)

Hinduska z Nepalu. (II. 120 b)

Kuliski. (II. 121 a)

Rodzina wędrujących ascetów hindiuskich. (II. 121 b)

Klasztor buddyjski w Indiach. (II. 122)

Gandhi. (II. 123 a)

Wybrzeże Gangesu. (II. 123 b)

Cejlon. Nacinanie drzewa kauczukowego. (II 149 a)

Cejlon. Drzewo kauczukowe. (II 149 b)

Cejlon. Wieś w dżungli. (I. 55 b)

Cejlon. Posąg Buddy Medytującego z Aburadhapury. (I. 100 a)

c) Japonia

Widok Fudżi. (II. 129 a)

Brama pałacu cesarskiego w Kioto. (II. 129 b)

Wnętrze pałacu japońskiego. (II. 130 a)

Żłóbek dzieci japońskich. (II. 130 b)

Dzieci japońskie doskonale się czują w strojach europejskich. (II. 131 a)

Istnienie dwóch różnych rodzajów ubrania powoduje nieraz ciekawe kontrasty. (II. 131 b)

Stara i nowa Japonia: całkiem nowoczesne ulice w Tokio i charakterystyczny budynek japoński. (II. 132)

Stary klasztor buddyjski w Japonii. (I. 95 b)

Zbiór ryżu w Japonii. (I. 55 a, II. 133 a)

Zbiór herbaty w Japonii. (II. 133 b)

Rzeźba japońska z VIII w. (II. 134)

Sarna. Brąz japoński z XVI w. (II. 135 a)

Tygrys. Rzeźba w drzewie pokryta lakiem złoconym. (II. 135 b)

Krajobraz japoński. Obraz Hokusaja, jednego z najwybitniejszych malarzy japońskich zeszłego stulecia (1780-1849). (II. 136)

Po deszczu. Obraz współczesnego malarza Hótisu. (II. 137)

Lekki krążownik japoński „Aoba". (III. 143 b)

Japonia (fotomontaż). (I. 63).

d) Z. S. R. R. azjatyckie

pastwiska „Dachu Świata" (Pamiry) zajęły trzody Kirgizów. (I. 58 b)

nne

Wyży

Kibitka turkmeńska. (III. 155 b)

Obóz Kirgizów. (III. 157 c)

Miasto gorniczo-przemysłowe Stalińsk — dawniej Kuznieck na Syberii. (IV. 127 a)

5. Arktyda i Antarktyda

Brzeg lądolodu antarktycznego na Morzu Weddella. (I. 24 a)

Z lądolodu antarktycznego sterczą wierzchołki gór Królowej Maud. (I. 24 b)

Pies jest towarzyszem człowieka w podróżach podbiegunowych. (I. 25 a)

Z wybrzeża Wschodniej Antarktydy, na prawo lądolód na lewo lód morski. (I. 25 b)

Czoło lądolodu wchodzące do morza. Archipelag Franciszka Józefa. (I. 39 a)

Lądolód grenlandzki schodzi do morza potężnymi językami lodowcowymi. (I. 39 b) Powierzchnia lądolodu grenlandzkiego. (I. 40 a)

Nikła roślinność zachodniego brzegu Grenlandii uwieczniona została w nazwie tego „zielonego kraju". (I. 40 b)

G. ŻYCIE GOSPODARCZE i SPOŁECZNE

I. KULTURA MATERIALNA

1. Pasterstwo i hodowla

Mieszkanie jaskiniowe pasterzy i owiec w zimie w Niżnich Tatrach. (III. 155 a)

Typ okrągły. Klasyczny typ namiotu; kibitka turkmeńska. (III. 155 b)

Nieregularny szałas kamienny w Pirenejach francuskich. (III. 155 c)

Szałasisko stokowe na hali Tomanowej Liptowskiej Niżnej ze stałą strągą i komornikiem do suszenia serów. (III. 156 a)

Dojenie owiec na hali Chochołowskiej Niżnej. (III. 156 b)

Studzenie żętycy przed szałasem. (III. 156 c)

Nowszy typ szałasu. Tatry Polskie. (III. 157 a)

Pasterze szwajcarscy przed wyjściem na hale i krowy z dzwonkami i wieńcami. (III. 157 b) Wnętrze komory służącej do przechowywania nabiału w szałasie. (III. 158 a)

Zwożenie nabiału konno na Huculszczyźnie. (III. 158 b)

Sprzęt pasterski. (III. 158 c)

Pastefze w Górach Siedmiogrodu. (IV. 53 a)

Pastuch rumuński grający na trombicie. (IV. 52 b)

Hodowla owiec w Australii. (I. 50 b)

Prerje w stanie Teksas nadają się na hodowlę bydła. (II. 23 a)

Wyżynne pastwiska „Dachu Świata" (Pamiry) zajęły trzody Kirgizów. (I. 58 b)

Obóz Kirgizów. (III. 157 c)

Krowa rasy czerwonej polskiej. (III. 78 a)

Krowa „Wiktoria". Własność p. Michlera w Radzikowie. (III. 78 b)

Dojenie krowy na pastwisku w Holandii. (III. 78 c)

Koń Przewalskiego. (III. 4 a)

„Villars“, ogier pełnej krwi angielskiej. (III. 4 b)

„Tor", ogier rasy szwedzkiej. (III. 4 c)

„Kafifan", ogier czystej krwi arabskiej. (III. 5 a)

„Góral", ogier rasy huculskiej. (III. 5 b)

Typ ciężkiego konia roboczego. (III. 5 c)

Pies. 1. Wilk — protoplasta psiego rodu. 2. Dog. 3. Pies bezdomny. 4. Wyżeł. 5. Owczarek

6. Terier. (I. 152)

Kury rhode-islandy. (I. 160 a)

Jeden z typów kurnika nowoczesnego. (I. 160 b)

Sztuczna wychowalnia dla kurcząt. (I. 160 c)

Szopy. (II. 57 a)

Skunksy przy jedzeniu na farmie zwierząt futerkowych w Serweczu (woj. wileńskie). (Ii. 57 b) Państwowa farma lisów srebrzystych, pierwsza i największa hodowla w Polsce. Zbiczno, nadleśnictwo, pow. Brodnica. (II. 57 c)

Hodowla liszek jedwabników na liściach morwowych. (II. 138 a)

Liszki jedwabników na liściach morwowych. (II. 138 b)

Kokony jedwabników. (II. 139 a)

Rozwijanie nitek jedwabnych z kokonów jedwabnika. (II. 139 b)

2. Użycie ziemi

Siewca (Polska). (I. 119 b)

Winnica w Prowancji (Francja). (II. 54 a)

Grasse. Pola lawendowe i zbiór kwiatu pomarańczowego. (III. 159 a, b)

Uprawa rozległych pól rolnych na zaoranym stepie rosyjskim wymaga użycia maszyn. (IV. 127 b) Zbiór ryżu w Japonii. (I. 55 a; II. 133 a)

Zbiór herbaty w Japonii. (II. 133 b)

Preria w stanie Colorado została wzięta pod maszynową uprawę roli. (I. 23 b)

Wyżynne pastwiska Pamirów. (I. 58 b)

3. Przemysł

a) Górniczy

Chodnik w kopalni węgla. (IV. 117 a)

Zjazd do szybu głównego. (IV. 117 b)

Wiercenie młotkiem pneumatycznym. (IV. 118 a)

Płynna podsadzka. (IV. 118 b)

Sortownia węgla. (IV. 119 a)

Ręczne usuwanie kamieni w sortowni węgla. (IV. 119 b)

Wagony podstawione pod sortownię węgla. (IV. 120 a)

Wywrotnica wagonowa w Gdyni. (IV. 120 b)

Kopalnia diamentów koło Kimberley (Afryka). (I. 3 a)

Kopalnia żelaza w Bilbao. (II. 104 b)

Borysław, ośrodek małopolskiego przemysłu naftowego. (IV. 14 b)

Wieże wiertnicze na tle Borysławia. (III. 97 a)

Wytrysk ropy naftowej z świeżo odwierconego szybu. (III. 97 b)

Układanie rurociągu naftowego. (III. 98 a)

Widok intensywnie eksploatowanego terenu naftowego w Stanach Zjednoczonych A. P. (III. 98 b) Stacja przeładunkowa dla przetworów naftowych w porcie. (III. 99)

b) Hutniczy

Górny Śląsk. Huta Hohenlohe (cynk). (II. 110)

Górny Śląsk. Huta Pokoju: wielkie piece. (II. 111) Walcownia bloków.. (II. 112 a)

TV

Spust z pieca martenowskiego. (II. 112b)

Niemcy. Widok przemysłowych okolic Zagłębia Ruhry. (III. 128 b)

Z. S. R. R. Miasto górniczo-przemysłowe Stalińsk, dawniej Kuznieck na Syberii. (IV. 127 a)

c) Elektromechaniczny

Budynek radiostacji raszyńskiej na tle masztu antenowego. (IV. 33 a)

Antena radiostacji raszyńskiej. (IV. 33 b)

Studio radiostacji raszyńskiej. (IV. 33 c)

Latarnia kinematograficzna (projektor). (II. 150 a)

Dwa wycinki taśmy filmu dźwiękowego. (II. 150 b)

Szkic kompozycyjny reżysera sceny zbiorowej w filmie ameryk. „Bunt młodzieży". (II. 33) Tłum w scenie wielkiego filmu historycznego „Napoleon" reżyserii Abla Gance’a. (II. 34) Świetnie skomponowany obraz filmowy — głowa starca (Emil Tannings w „Portierze z hotelu Atlantic"). (II. 35 a)

Obraz z filmu sowieckiego „Bezdomni", typowy dla nowego kina sowieckiego. (II. 35 b)

Scena zbiorowa z filmu sowieckiego „Bezdomni". (II. 36)

Zdjęcia z prac w atelier. (II. 37 a)

Obraz z sensacyjnego filmu amerykańskiego. (II. 37 b)

Doskonale skomponowany obraz z filmu „Portier z hotelu Atlantic". (II. 38)

Scena z filmu niemieckiego „Świętoszek". (II. 39)

Atelier filmowe (fotomontaż). (I. 45)

d) Włókienniczy

Model pierwszej maszyny R. Arkwrighta, tzw. „Jenny". (I. 79 a)

Łódź. Przędzalnia w fabryce R. Scheiblera i K. Grohmana. (I. 79 b)

Hodowla liszek jedwabników na liściach morwowych. (II. 138 a)

Liszki jedwabników na liściach morwowych. (II. 138 b)

Kokony jedwabników. (II. 139 a)

Rozwijanie nitek jedwabnych z kokonów jedwabnika. (II. 139 b)

Rumunia. Wieśniaczka przy warsztacie tkackim. (IV. 53 b)

Skręcalnia przędzy jedwabiu sztucznego (wiskozowego). (II. 140 a)

Przędzalnia jedwabiu sztucznego (wiskozowego). (II. 140 b)

„Verdiura" z cyklu arasów jagiellońskich. (I. 31 a)

„Budowa wieży Babel" z cyklu arasów jagiellońskich. (I. 31 b)

Antependium z kościoła oo. kapucynów w Sędziszowie. Gobelin polski z XVIII w. (I. 32 a) Nowoczesny gobelin polski podług kartonu Zofii Stryjeńskiej (I. 32 b)

Dywan perski (z XVI w.) typu „Ispahan", zdobyty pod Chocimiem. Dziś własność ks. Romana Sanguszki w Gumniskach. (II. 12)

Dywan perski (z XVII w.) typu kashan, znany pod nazwą „wilanowskiego" nabyty przez hr. Bra-nickich z Wilanowa, obecnie własność zbiorów państwowych. (II. 13 a)

Dywan perski (z XVII w.) typu tzw. „Tapis polonais", obecnie własność hr. Alfreda Potockiego w Łańcucie. (II. 13 b)

Perski modlitewnik (z końca XVIII w.). W deseń wplecione są modlitwy koranu. (II. 14) Gobelin flamandzki na Wawelu. (IV. llOb)

„Adam i Ewa w raju" gobelin na Wawelu. (IV. 109 b)

Tzw. pas stambulski XVIII w. (V. tab. VII)

Pas Franciszka Selimanda. (V. tab. VII)

e) Chemiczny

Sala dyfuzorów i wyparników w cukrowni. (I. 123 a)

Sala wirówek w cukrowni. (I. 123 b)

Kotłownia — paleniska w cukrowni. (I. 124 a)

Sala pomp wirnikowych w cukrowni. (I. 124 b)

Sala turbin w cukrowni. (I. 125 a)

Chorzów, ośrodek przemysłu nowoczesnego. (IV. 14 c)

Cejlon. Nacinanie drzewa kauczukowego. (II. 149 a)

Cejlon. Drzewo kauczukowe. (II. 149 b)

Pole lawendowe w fabryce perfum w Grasse (Francja). (III. 159 a) Zbiór kwiatu pomarańczowego w fabryce. (III. 159 b)

„finfleurage" v> fabryce perfum w Grasse. (III. 160 a)

LI

Wytrawianie kwiatów jaśminu rozpuszczalnikami lotnymi w fabryce perfum w Grasse. (III. 160 b) Urządzenie do rozdziału dystylatorów naftowych (odbieralnia). (III. 100 a)

Wysokopróżniowa destylacja olejów smarowych w jednej z polskich rafinerii. (III. 100 b) Kotły do destylacji benzyny. (III. 101 a)

Aparatura do rektyfikacji benzyny w jednej z polskich rafinerii nafty. (III. 101 b) Charakterystyczny widok nowocześnie rozplanowanej rafinerii nafty (Kalifornia). (III. 102)

f) Graficzny

Część hali maszyn offsetowych Zakładów Graficznych S. A. Książnica-Atlas we Lwowie (II. 1) Zecernia ręczna. S. A. Książnica-Atlas we Lwowie. (II. 2 a)

Maszyna drukarska płaska. S. A. Książnica-Atlas we Lwowie. (II. 3 a)

Maszyna offsetowa. S. A. Książnica-Atlas we Lwowie. (II. 3 b)

Maszyna drukarska rotacyjna „Prasa Polska" w Warszawie. (II. 4)

Odlewnia stereotypu z matrycy „Prasa Polska" w Warszawie. (II. 5 a)

Maszyna rotacyjna wyrzuca gotowe gazety. „Prasa Polska" w Warszawie. (II. 2 b)

Linotyp — maszyna do składania. (II. 5 b)

g) Budowlany

Forma na pustaki, czyli tzw. „pustaczka". (I. 80 a)

Most żelbetowy. (I. 80 b)

Szkielet żelbetowy częściowo w opierzeniu deskowym. (I. 80 c)

Dom na palach (rekonstrukcja). (I. 145 a)

Dom egipski (rekonstrukcja). (I. 145 b)

Szczątki domu rzymskiego w Pompejach. (I. 146 a)

Trzypokojowy domek drewniany na wystawie „Tani dom własny" w r. 1932 w Warszawie. (I. 149 a) Dom szeregowy (trójniak) na kolonii Staszyca w Warszawie. (I. 149 b)

VII Kolonia Warsz. Spółdz. Mieszkaniowej na Żoliborzu. Dom zbiorowy zawierający kilkadziesiąt mieszkań dwuosobowych. (I. 150 a)

Kotłownie i pralnia na tejże kolonii. (I. 150 b)

Żelazny szkielet domu próbnego przy ul. Grochowskiej w Warszawie (wyk. firma Rudzki i S-ka) i ten sam domek po wykończeniu. (I. 151 a, b)

4. Urządzenia użyteczności publicznej

a) Ogrzewanie i oświetlanie

Nowoczesny piec kaflowy. (III. 134 a)

Przenośny piec kaflowy. (III. 134 b)

Piec żelazny dawniej i dzisiaj. (III, 134 c)

Kominek gazowy. (III. 135 a)

Ogrzewanie gazowe w kościele. (III. 135 b)

Kocioł do centralnego ogrzewania wodnego. (III. 136 a)

Grzejniki. (III. 136 b)

Kocioł do centralnego ogrzewania parowego. (III. 136 c)

Kotłownia. (III. 137 a)

Wentylator do ogrzewania powietrznego. (III. 137 b)

Ogrzewanie powietrzne hali. (III. 137 c)

Rekonstrukcja termów Dioklecjana. (I. 7)

Elektrownia cieplna (parowa) w Łodzi. (II. 28)

Maszynownia elektrowni łódzkiej. (II. 29)

Maszynownia elektrowni wodnej w Żurze. (II. 30)

Transformator w Rudzie Pabianickiej. (II. 31 a)

Linia elektryczna napowietrzna do przesyłania energii z elektrowni wodnej w Gródku. (II. 31 b) Kabel podziemny. (II. 32 a)

Budowa tamy na rzece Sole dla projektowanej elektrowni wodnej w Porąbce. (II. 32 b) Elektrownia z napędem za pomocą silników Diesla. (IV. 80 a)

Nastawnia elektryczna, regulująca ruch na jednej ze stacji węzła warszawskiego. (II. 155 b) Nowoczesne oświetlenie wnętrza. (III. 148 a)

Racjonalne oświetlenie stołu do pracy. (III. 148 b)

Efektowne oświetlenie wystawy sklepowej. (III. 148 c)

LII

b) Wodociągi i kanalizacja

Szczątki akweduktów rzymskich. (I. 6 a)

Tak wyglądały akwadukty rzymskie (rekonstrukcja). (I. 6 b)

Akwedukt w Tarragona. (II. 102 a)

Studnia przy Azab-Kapu; Galatta-Konstantynopol, wiek XVIII. (II. 126 b) Pustynię zachodnią Australii przecina 666 km długi wodociąg. (I. 49 c)

Filtry piaskowe wodociągu krakowskiego. (IV. 123 a)

Widok sali filtrów pośpiesznych wodociągu warszawskiego. (IV. 123 b)

Dopływ wody z Wisły do wodociągu warszawskiego. (IV. 124 a)

Wnętrze stacji pomp wodociągu warszawskiego. (IV. 124 b)

Cloaca maxima w Rzymie. (II. 142 a)

Ulice w Pompejach z kanalizacją dla wód użytkowych i deszczowych. (II. 142 b) Wejście do kanału. (II. 143)

Wnętrze nowoczesnego kanału miejskiego. (TI. 144 a)

Czyszczenie kanału. (II. 144 b)

5. Komunikacja

a) Lądowa

Angielski dyliżans pocztowy z XIII w. (IV. 7 a)

Pocztowa „biedka" polska z pocz. XVIII w. (IV. 7 b)

Zaprzęg pocztowy polski z pocz. XIX w. (IV. 8 a)

Afisz pocztowy francuski z pierwszej połowy XIX w. (IV. 8 b)

Podróż przez Saharę. (I. 2 b)

Gaucho na ląmie przebywa pampasy. (I. 16 a)

Teheran. Zajazd karawan, czyli karawanseraj. (I. 68 a)

Riksza chińska. (I. 117 b)

Kuliski (Indie). (II. 121 a)

Pies jest towarzyszem człowieka w podróżach podbiegunowych. (I. 25 a)

Via Flaminia łącząca Rzym z doliną Padu, założona w III w. przed Chr. (IV. 65 b)

Jeden z krzyży milowych postawionych przez wojewodę Piotra Dunina (XII w.) na trakcie kali-sko-kruszwickim, obecnie wmurowany w skarpę kościoła paraf, w Koninie nad Wartą (I. 156 a) Znak drogowy postawiony przez tegoż wojewodę na połowie drogi między Kaliszem a Kruszwicą, obecnie znajdujący się na cmentarzu kościoła parafialnego w Koninie. (I. 156 b)

Walec szosowy 14,5 tonowy. (IV. 77 b)

Układanie bruku klinkierowego. (I. 157 a)

Układanie nawierzchni drogi bitej. (I. 157 b)

Wygładzanie nawierzchni betonowej szczotką. (I. 158 a)

Wykończona nawierzchnia betonowa. (I. 158 b)

Układanie warstwy wiążącej na podłożu betonowym (Kopenhaga). (I. 159 a)

Nakładanie asfaltu dwupowłokowego (Anglia). (I. 159 b)

Zwożenie nabiału konno na Huculszczyźnie. (III. 158 b)

Lokomotywa polskiego wyrobu w Afryce. (IV. 77 c)

Wagony podstawione pod sortownię węgla. (IV. 120 a)

Kolej Oslo-Bergen (Norwegia). (IV. 85 a)

Dworzec w Filadelfii. (II. 153 a)

Pociąg motorowy kolei niemieckiej. (II. 153 b)

Turystyczna kolej linowa w Cortina d’Ampezzo we Włoszech. (II. 154 a)

Układanie toru w tunelu kolei podziemnej w Moskwie. (II. 154 b)

Podbijanie narzędziami pneumatycznymi toru na podsypce z tłucznia. (II. 155 a)

Nastawnia elektryczna zabezpieczająca i regulująca ruch na jednej ze stacyj węzła warszawskiego (II. 155 b)

Pierwszy wóz Mercedes-Benz. (IV. 73 a)

Pierwszy wóz Opel. (IV. 73 b)

Samochód z r. 1904 (Maxwell). (IV. 73 c)

Samochód taboru miejskiego miasta Wiednia, napędzany gazem świetlnym. (IV. 74 b) Aerodynamiczne podwozie wielocylindrowego samochodu Adler. (IV. 74 c)

b) Wodna

Płaskorzeźba babilońska przedstawiająca łódź babilońską. (III. 138 a)

Statek królowej egipskiej Hatshepsi z XVIII dynastii (rekonstrukcja). (III. 138 b) Statek fenicki (rekonstrukcja). (III. 138 c)

LIII

Grecka triera (rekonstrukcja). (III. 139 a)

Płaskorzeźba rzymska z Casa Torlonia przedstawiająca port rzymski. (III. 139 b)

Bang-kok „Wenecja wschodu" ma swój własny typ gondoli. (I. 57 b)

Łódź Wikingów odnaleziona w r. 1904. (III. 139 c)

Żaglowiec francuski z końca epoki żaglowej. (III. 140 a)

Pierwszy statek parowy Fultona „Clermont". (III. 140 b)

Pierwszy statek żelazny „Great Britain". (III. 140 c)

„Normandie", największy współczesny statek handlowy. (III. 141 a)

Stalowy kadłub wielkiego okrętu transoceanicznego „Normandie" w trakcie budowy. (III. 66 b) m/s „Piłsudski", największy polski statek handlowy. (III. 141 b)

Wyładowywanie okrętu „Pułaski". (II. 70 b)

Widok ogólny stoczni. (III. 145 a)

Budowa statku na pochylni. (III. 145 b)

Dok pływający. (III. 145 c)

Przekrój kadłuba statku. (III. 146 a)

Budowa dna statku. (III. 146 b)

Łódź motorowa pod mostem podnoszonym w śluzie. (II. 147 b)

Statki (patrz: Obrona kraju).

c) Lotnicza

Samolot komunikacyjny typu P. W. S.-24 wykonany przez Podlaską Wytwórnię Samolotów. (III. 34 a)

Angielski samolot komunikacyjny. (III. 34 b)

DOX niemiecki samolot komunikacyjny. (III. 35 a)

Projekt wyspy pływającej na oceanie, która by umożliwiała lądowanie samolotów podczas przelotów transoceanicznych. (III. 37 a)

Awionetka z katapultą. (III. 37 b)

Lotnictwo (patrz: Sport i higiena; Obrona kraju)

d) Kanały i mosty

Kanał Panamski. (I. 16 b)

Śluzy na kanale Welland w Kanadzie. (II. 145 a)

Jaz na Muchawcu w Brześciu nad Bugiem. (II. 145 b)

Śluza na Kanale Ogińskiego od górnej głowy, przed odbudową. (II. 146 a) Górna głowa i komora śluzy Kanału Ogińskiego podczas odbudowy. (II. 146 b) Odbudowana górna głowa śluzy Kanału Ogińskiego. (II. 147 a)

Łódź motorowa pod mostem podnoszonym w śluzie. (II. 147 b)

Most drewniany. (III. 86 a)

Drewniany most w Dobrzankowie, na szosie Przasnysz-Maków. (III. 86 b) Żelbetowy most kolejowy nad torem. (III. 88 a)

Most na Prucie w Jaremczu. (III. 88 b)

Most na zatoce Forth w Szkocji. (III. 89 a)

Most św. Anioła w Rzymie. (III. 87 a)

Most de la Concorde w Paryżu. (III. 87 b)

Stalowy most kratowy. (III. 89 b)

Most wiszący w Budapeszcie. (III. 90 a)

Spawany most stalowy w Łowiczu na Słudwi. (III. 90 b)

Rusztowanie mostu kolejowego w Zaleszczykach na Dniestrze. (III. 91 a) Odbudowa mostu na Prucie koło Worochty. (III. 91 b)

Most żelbetowy. (I. 80 b)

Most kolejowy w Andach. (I. 15 b)

e) Porty (przystanie)

Gdynia. Ogólny widok. (II. 69)

Gdynia. Promenada. (II. 70 a)

Wyładowywanie okrętu „Pułaski". (II. 70 b)

Wywrotnica wagonowa w Gdyni. (IV. 120 b)

Dźwig mostowy w Gdyni. (IV. 25 a)

Dźwig taśmowy w porcie węglowym w Gdym. (IV. 25 b) Gdynia. Wywrotnica węglowa. (IV. 26 a)

Gdynia. Molo węglowe. (IV. 26 b)

Gdynia. Łuszczarnia ryżu. (IV. 26 c)

LIV

Wzmacnianie brzegów w porcie gdyńskim. (II. 71 a)

Stocznia w Gdyni. (II. 71 b)

Hel. Fragment portu. (I. 62 a)

Gdańsk. Dwór Artusa. (II. 67 a)

Jedna z uliczek (Frauengasse) w Gdańsku. (II. 67 b)

Gdańsk. Ulica Mostowa. (II. 68)

Sztokholm, stare miasto. (IV., 83 a)

Aalesund (Norwegia) przystań rybacka. (IV. 84 a)

Kristiansund (Norwegia) przystań rybacka. (TV. 84 b)

Kopenhaga. Przystań rybacka. (I. 139 a)

Niemcy. Port w Kilonii. (III. 124 b)

Bang-kok „Wenecja wschodu". (I. 57 b)

Port Buenos Aires. (I. 16 b)

Widok ogólny stoczni. (III. 145 a)

Dok pływający. (III. 145 c)

Stalowy żuraw pływający do podnoszenia okrętów. (III. 67 a)

Stacja przeładunkowa dla przetworów naftowych w porcie. (III. 99)

Płaskorzeźba rzymska z Casa Torlonia, przedstawiająca port rzymski. (III. 139 b) Paweł Signac: W porcie (art. komp.). (II. 114 b)

Teheran. Zajazd karawan, czyli karawanseraj. (I. 58 a)

6. Sztuka stosowana (Patrz: Przemysł włókienniczy; Polska : Zabytki).

a) Mieszkanie

Sala „pod Głowami na Wawelu". (IV. 109 b)

Sala rycerska w pałacu Frederiksbork. (I. 138 b)

Wersal.. Sypialnia królewska. (IV. 113 b)

Bruhl nad Renem. Schody w pałacu. (IV. 105 a)

Albrecht Durer: Św. Hieronim w pracowni (miedzioryt z 1514 r.). Charakterystyczna sala gotycka. (III. 73 a)

Obiad w chacie wieśniaków w Schwarzwaldzie. (III. 128 a)

Dwór w Rogowie (z XVII w.). Wnętrze sieni. (III. 73 b)

Dwór w Rogowie. Fragment sali jadalnej. (III. 74)

Piękne wnętrze z pierwszej poł. XIX w. utrzymane w stylu biedermayer. Pokój w pałacu pod Baranami w Krakowie. (III. 75 a)

Sypialnia z drugiej połowy XIX w., typowe dla tej epoki niegustowne przeładowanie wnętrza. (III. 75 b)

Nowoczesne wnętrze związane z ogrodem. Miasto-ogród w Neubuhl, Szwajcaria . (III. 76 a) Wnętrze mieszkalne. Projektował Le Corbusier i P. Jeanneret. (III. 76 b)

Wnętrze chaty łowickiej. (I. (I. 121 a)

Wnętrze komory w szałasie. (III. 158 a)

Jednoizbowe mieszkanie robotnicze. Projekt. B. Brukalska dla spółdzielni mieszkaniowej na Żoliborzu w Warszawie. (III. 76 c)

Dwa fragmenty jednego pokoju mieszkalnego, łączącego sypialnię z gabinetem pracy. Projekt.

M. Bielska i J. Karpińska. Spółdzielnia artystyczna „Ład". (III. 77)

Dom Wetjuszów w Pompejach. (IV. 66 a)

Wnętrze domu ateńskiego (rekonstrukcja). (I. 47 b)

Sala przyjęć króla Amenofisa III. (II. 18)

Wnętrze pałacu japońskiego. (II. 130 a)

Żłóbek dzieci japońskich. (II. 130 b)

b) Meble

Trójnożny stolik. Pompeje. (III. 57 a)

Tzw. tron biskupi Maksymiana. (I. 77 b)

Szafa barokowa. Płd. Niderlandy. (III. 57 b) Późnogotycki stół z dekoracją płaską. (III. 57 c)

Szafa gotycka z herbami. Tyrol. (III. 57 d)

Kanapa w stylu empire 1809 r. Wurzburg. (III. 62 a) Włoska skrzynia renesansowa. (III. 58 a)

Komoda A. C. Boullć. Paryż, Louvre. (III. 58 b)

Biurko francuskie w stylu Ludwika XV (1730). (III. 58 c)

Fotel Ludwika XVI. Paryż, Louvre. (III. 60 a)

Sekretarzyk z intarsją, wykonany przez Oebana. (III. 61 a)

Komoda w stylu Ludwika XVI. (IV. 101 b)

Skrzynia polska z XVII w. Wawel. (111. 59 a)

Polska komoda kolbuszowska. Tarnów, Muzeum Diecezjalne. (III. 59 b)

Fotel z okresu Chippendale. Anglia, XVIII w. (III. 60 b)

Biuro kolbuszowskie. Koniec XVIII w. (III. 61 b)

Biurko ks. Józefa Poniatowskiego. Muzeum Czapskich, Kraków. (III. 62 b) Skrzynia kaszubska. Szlabancik, rodzaj rozsuwanej ławki kaszubskiej. (II. 148) Szafa łowicka. (U. 61 a)

II. KULTURA DUCHOWA i SPOŁECZNA

1. Archiwa, biblioteki, uniwersytety, muzea

Krużganek Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. (I. 83 a)

Wnętrze sali Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. (I. 83 b)

Lwów. Czarna kamienica, Muzeum m. Lwowa. (I. 148 a)

Warszawa. Kamienica Baryczków. (I. 148 b)

Gmach Biblioteki Narodowej w Warszawie przy ul. Rakowieckiej. (I. 84 a)

Magazyn książek w Bibliotece Narodowej. (I. 84 b)

Zbiór starych, przeważnie z XVI w., książek polskich na łańcuchach. (I. 85 a)

Biblioteka podręczna czytelni Wyższej Szkoły Handlowej w Warszawie. (I. 85 b)

Archiwum Główne w Warszawie (ul. Długa 24). (I. 36 a)

Archiwum Państwowe w Poznaniu. (I. 36 b)

Dom Muzeum Kaszubskiego (Wdzydze). (II. 148 a)

W Raperswilu w Szwajcarii powstało w r. 1870 Muzeum Narodowe Polskie, w którym gromadzono zabytki archiwalne naszej kultury w dobie niewoli. (I. 38)

Sala rycerska pałacu (dziasiaj muzeum) Frederiksborg pod Kopenhagą. (I. 138 b)

Sala Władysława Jagiellończyka w Hradczanach. (I. 133 a)

Biblioteka uniwersytecka w Pradze. (I. 133 b)

Niemcy, Heidelberg, stare miasto uniwersyteckie. (III. 126 b)

Drezno. „Zwinger". (I. 75 b)

Niemcy. Dom Goethego w Weimarze. (III. 127 a)

Londyn. Zamek Tower. (IV. 122).

Hall w Muzeum Miejskim w Hadze. (IV. 105 b)

Jeden z gmachów uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. (III. 29 a)

Uniwersytet w Bukareszcie. (IV. 54 b)

Fragment stronicy słownika sumerycko-babilońskiego (tabliczka gliniana z VI w. przed n. Chr.). (I. 60 d)

Tabliczka gliniana z biblioteki świątynnej w Hattusas, zawierająca w piśmie klinowym tekst rytuału. (II. 100)

Stożki gliniane z „biblioteki" króla sumeryckiego (3000 lat przed nar. Chr.). (III. 10 a)

Święty Franciszek. Miniatura modlitewnika francuskiego z XV w. (III. 11 b)

Ukrzyżowanie, miniatura z psałterza w British Museum (ok. 1000 r.). (IV. 46 b)

z końca XV w. (III. 12)

LV

Sąd Ostateczny, miniatura irlandzka z VIII w. (IV. 102 c)

Iluminacja na pergaminie z modlitewnika francuskiego Soubise Rohan Autograf Chopina. (III. 96 b)

Balzak. (I. 61 a)

Korekta powieści Balzaka. (I. 61 b) zbiory polskie patrz: Polska k) Zabytki.

2. Rzeźba (Patrz: Historia)

Jan Szczepkowski: Anioł w kompozycji ołtarzowej. Rzeźba w drzewie. (IV. 24 b)

Krzyż rzeźbiony (Rumunia). (IV. 51 c)

E. Wittig: Nike polska, Warszawa. (IV. 62 b)

Ch. Andersena w Kopenhadze (Rzeźba Duńczyka Kondrupa). (I. 64)

Rodin: Słynny „Zamyślony". Paryż. (IV. 61 a)

Fragment rzeźby Rod i na: „Wiek brązu". Paryż. (IV. 61 b)

J. B. Carpeaux: Taniec, płaskorzeźba marmurowa na gmachu Opery w Paryżu. (IV. 62 a) August Rodin: Rzeźba portretowa. (II 119 b)

LVI

Statek marmurowy w Pałacu Letnim pod Pekinem. (I. 116 a)

Śiwa, posąg z pld. Indji z XVII w. (I. 96)

Annapurna, jedna z Wielu form bogini Durgi, małżonki boga Siwy. (I. 97 a) Lakszmi, indyjska bogini piękności, małżonka Wisznu. (I. 97 b)

Posąg Buddy medytującego z Aburadhapury na Cejlonie. (I. 100 a)

Bogowie nakłaniają Buddę do ascezy. (Płaskorzeźba z IV w. po Chr.). (I. 100 b) Budda. (Posąg kamienny z V w. po Chr.). (I. 101 a)

Posąg Buddy ze szkoły grecko-indyjskiej. (I. 101 c)

Rzeźba japońska z VIII w. (II. 134)

Sarna. Brąz japoński z XVI w. (II. 136 a)

Tygrys. Rzeźba w drzewie pokryta lakiem złoconym. (II. 135 b)

3. Teatr i muzyka

Fasada Teatru Wielkiego w Warszawie. (II. 162 b)

„Dama kameliowa" A. Dumasa. Teatr Polski w Warszawie. Dekoracja Karola Frycza. (I. 140 b) „Książę Niezłomny" J. Słowackiego. Teatr Polski w Warszawie. Dekoracja Wincentego Drabika. (I. 141 a)

„Pastorałki" L. Schillera. Teatr Polski w Warszawie. Dekoracja Wincentego Drabika. (I. 141 b) „Dzieje grzechu" S. Żeromskiego. Teatr Narodowy w Warszawie. Dekoracja Karola Frycza. (I. 142 a)

„Nieboska komedia" Z. Krasińskiego. Teatr Narodowy w Warszawie. Dekoracja Karola Frycza. (I. 142 b)

„Sługa dwóch panów" Goldoniego. Teatr Polski w Warszawie. Dekoracja Karola Frycza. (I. 143). „Adrianna Lecouvrer"“ Scribe’a. Teatr Polski w Warszawie. Dekoracja Karola Frycza. (I. 144) Bibiena: Dekoracja teatralna (XVII w.). (I. 140 a)

Starożytna arena w Arles w połud. Francji. (II. 64 b)

Koloseum. (II. 157)

Gliniane statuetki przedstawiające typy komedii greckiej. (II. 160 b)

Chór bachantek. (II. 160 c)

Gra Orfeusza. (Rys. na wazie greckiej). (II. 84 a)

Nauka muzyki. Rys. na wazie greckiej. (II. 85 c)

Muzyka i taniec. Malowidło z grobu egipskiego. (II. 17 b)

„Hora" -rumuński taniec ludowy. (IV. 52 a)

Pastuch rumuński grający na trombicie. (IV. 52 b)

Ślepy muzykant chiński. (I. 114 b)

Przykład notacji neumatycznej. (III. 95 a)

Przykład notacji mensuralnej. (III. 95 b)

Notacja tabulatorowa organowa. (III. 96 a)

Autograf Chopina. (III. 96 b)

Notacja tabulaturowa organowa (III. 96 a)

J. B. Carpeaux: Taniec, płaskorzeźba marmurowa na gmachu Opery w Paryżu. (IV. 62 a) Edgar Degas: Tancerka. (II. 115)

4. Sport i higiena

Polowanie na jelenia. Płaskorzeźba hetycka. (II. 99 a)

Scena z polowania z pałacu Hiijiik. (II. 99 b)

Król asyryjski walczy z lwem. (I. 43 a)

Wizerunek Ateny na pucharze, jaki wręczano zwycięzcom na igrzyskach. (II. 83 c) Zabawa w piłkę. Rys. na wazie greckkej. (II. 85 b)

Walka na pięści. Rys. na wazie greckiej. (II. 83 b)

Zapasy. Malowidło na greckich wyrobach ceramicznych. (I. 46 a)

Przygotowania do wyścigów konnych. (I. 46 b, II. 83 a)

Rzut dyskiem. (I. 46 c)

Efeb. Ideał sportowy sztuki greckiej. (II. 82 a)

Rzymska kwadryga używana do gonitw cyrkowych. (I. 128)

Zapaśnicy rzymscy (rzeźba z II w. po nar. Chr.). (I. 94 a)

Rekonstrukcje termów Diokleciana. (I. 7)

Łucznik. (IV. 94 a)

Henryk Gotlib: Gra w piłkę nożną. (II. 27)

Współcześni bokserzy na ringu. (I. 94 b)

Zlot Sokołów w Pradze. (I. 132 b)

Fechtujący się chłopcy murzyńscy. (I. 5 c)

Konie. (III. 4, 5)

Samochód. (IV. 73, 74)

Samolot sportowy (chalenge 1934) P. Z. L. (III. 33 a)

Samolot sportowy (chalenge’owy) R. W. D.-9, wykonany w Warszawie na zamówienie Czechosłowacji (1934). (III. 33 b)

Polski samolot R. W. D.-9 w czasie Chalenge’u 1934 r. (III. 30 a)

Autogiro. (III. 36 a)

Ogrody. (III. 132, 133)

Mieszkanie. Patrz: Sztuka stosowana: a) Mieszkanie.

Kotłownie i pralnia VII kolonii Warsz. Spółdzielni Mieszkaniowej na Żoliborzu. (I. 150 b) Żłobek dla dzieci japońskich. (II. 130 b)

Oko. Tab. barwna. (III. 2)

Serce. Tab. barwna. (IV. 1)

Ucho. Tab. barwna. (IV. 2)

Skóra. (IV. 87, 88)

Mózg. (III. 92)

Nerwy. (III. 109,    110)

Kościec. (III. 6, 7, 8, 9)

Tkanki. (IV. 106, 107)

Typy konstytucyjne według Sigauda i Mc Auliffa. (III. 3)

Rozmnażanie. (IV. 48, 49)

Oddychanie. (III. 130)

Pasożytnictwo. (III. 153, 154)

Bakterie. Tab. barwna. (I. 2)

5. Miasto (Patrz: Urządzenia użyteczności publicznej)

a) Ogólne widoki.

Warszawa. Trzypokojowy domek drewniany na wystawie „Tani dom własny" 1932 r. (I. 149 a) Warszawa. Dom szeregowy. (I. 149 b)

Warszawa. VII kolonia Warsz. Spółdzielni Mieszkaniowej na Żoliborzu. (I. 150 a, b)

Warszawa. Żelazny szkielet domu próbnego. (I. 151 a, b)

Warszawa. Domki na Solcu. (IV. 22)

Widok Lwowa z XVIII w. (III. 69 b)

Borysław. (IV. 14 b)

Wilno. Widok z lotu ptaka. (III. 71 a)

Chorzów. Ośrodek przemysłu nowoczesnego. (IV. 14 c)

Toruń. Sylweta pomorskiej stolicy. (IV. 14 a)

Kazimierz nad Wisłą. (I. 147 a; IV. 13 b)

Gdańsk. Jedna z uliczek. (II. 67 b)

Gdańsk. Ulica Mostowa. (II. 68)

Gdynia. (II. 69, 70)

Kopenhaga. (I. 139 a)

Medemblik (Holandia). (III. 112 a)

Sztokholm. (IV. 83 a)

Widok na Lund (Szwecja). (IV. 83 b)

Aalesund (Norwegia). (IV. 84 a)

Kristiansund (Norwegia). (IV. 84 b)

Berlin w XVII w. (III. 68 b)

Berchtesgaden (Niemcy). (III. 123)

Kilonia, port. (III. 124 b)

Oberwesel n. Renem (Niemcy). (III. 125 b)

Frankfurt n. Menem. Widok dawnego Rynku. (III. 68 c)

Wiedeń. Centrum starego miasta. (I. 53 a)

Besiegheim n. Neckarem (Niemcy). (III. 126 a)

Chamonix w Szwajcarii. (II. 154 a)

Berno swajcarskie nad Aarem. (III. 68 a)

Widok ogólny Pragi. (I. 132 a)

LYIII

Londyn. Hyde Park. (IV. 122 a)

Toledo. (II. 102 b)

Park w Saint-Cloud. (II. 51)

Plac Zgody w Paryżu. (II. 62 a)

Wybrzeże Sekwany w Paryżu. (II. 52 b)

Ogród Palais Royal w Paryżu. (II. 53'a)

Pola Elizejskie. (II. 53 b)

Ulice w Pompejach. (II. 142 b)

Via dell’ Impero w Rzymie. (IV. 72 b)

Florencja. Widok ogólny. (II. 40 a)

Ateny. (I. 48 a, b)

Miasto górniczo-przemysłowe Stalińsk na Syberii. (IV. 127 a)

Widok Czerwonego Placu w Moskwie z poł. XIX w. (IV. 126 a, b) Dzielnica mieszkaniowa w Moskwie. (IV. 126 b)

Mury twierdzy Chocimia. (IV. 50 b)

Mury Akermanu nad Morzem Czarnym. (IV. 50 a)

Fortyfikacja szóstej Troi. (I. 33 b, II. 16 a)

Jerycho. (III. 152 a)

Część muru okalającego Babilon. (I. 60 c)

Wybrzeże Gangesu. (II. 123 b)

Nankin. (I. 116b)

Starochińska dzielnica Mukdenu. Mandżuria. (1. 56 a)

Mury Pekinu, stolicy cesarskich Chin. (I. 56 b)

Bang-kok. (I. 57 b)

Stara i nowa Japonia, całkiem nowoczesne ulice w Tokio. (II. 132) Palm Beach, znane kąpielisko na Florydzie. (I. 19 a)

Drapacze nowojorskie. (I. 21 a, III. 71 b)

Montevideo, stolica Urugwaju. (I. 12 c)

Timbuktu (I. tab. barwna I)

b) Kościoły, klasztory, świątynie (patrz: Historia, style)

Kościół N. P. M. w Krakowie. (II. 78 a)

Katedra na Wawelu. (IV. 110 a)

Kościół św. Katarzyny w Krakowie. (II. 78 b)

Kościół św. Krzyża w Krakowie. (II. 80 b)

Bielany pod Krakowem. Kościół z klasztorem oo. kamedułów. (I. 69 a)

Lwów. Kościół dominikanów. (I. 74 b)

Katedra ormiańska we Lwowie. (III. 147 b)

Wilno. Fasada katedry. (IV. 19 a)

Kościół św. Anny w Wilnie, (II. 80 a)

Wilno. Fasada kościoła misjonarzy (XVIII w.). (I. 73 a)

Kościół św. Rocha w Brochowie (pow. sochaczewski). (IV. 15 b)

Kościół w Radzyniu. (IV. 40 a)

Pińsk. Kościół i kolegium jezuitów. (I. 69 b)

Berezwecz. Fasada kościoła oo. bazylianów (XVII w.). (I. 73 b)

Jan Stanisławski: Widok cerkwi. (II.. 116 a)

Kapliczka przydrożna na Żmudzi. (III. 27 b)

Kolonia n. Renem. Katedra. (II. 125 a)

Heidelberg, katedra (Niemcy). (III. 126 b)

Wormacja, katedra. (IV. 42 b)

Kościół św. Wawrzyńca w Norymberdze. (II. 76 a)

Wiedeń. Centrum miasta z kościołem św. Stefana (I. 53 a)

Londyn. Opactwo westminsterskie. (IV. 121 b)

Poitiers. Kościół Notre-Dame la Grandę (XII w.). (IV. 42 a)

Tournay, katedra. (IV. 43 a)

Arles. St. Trophime (XII w.). (IV. 43 b)

Katedra w Amiens. (II. 74 b)

Rzym. Bazylika św. Piotra. (I. 78 a)

Bazylika św. Wawrzyńca „za murami" w Rzymie. (IV. 70 b)

Bazylika Konstantyna na Forum Romanum (IV. 69)

Kościół pod wezwaniem Czterech Męczenników w Rzymie. (IV. 71 a)

LIX

Kościół jezuitów il Gesń. Rzym. (I. 65 a)

Bazylika św. Marka w Wenecji. (1. 90)

Florencja. Widok ogólny. Katedra. (II. 40 a)

Katedra w Burgos. (II. 103)

Rawenna. Bazylika S. Apollinaire Nuovo. (I. 75 a)

Klasztor w Suczawicy z końca XVI w. (IV. 54 a)

Rumunia. Cerkiewka drewniana w górach. (IV. 51 b)-Ateny, świątynia Zeusa olimpijskiego. (I. 35 a)

Świątynia Posejdona w Paestum. (II. 86)

Fragment z Jerozolimy z widokiem na Górę Oliwną i meczet Omara. (III. 152 b) Haram esz Szerif, sanktuarium muzułmańskie w Jerozolimie. (III. 151 b)

Mekka (widok z XVIII w.). (II. 124)

Minaret w Chosrugird (wsch. Persja). (II. 125 c)'

Minaret meczetu w Aleppo. (II. 125 a)

Medyna. Minaret i kopuła nad grobem Mahometa. (I. 59 a)

Petra (Transjordania). Fasada świątyni Izydy z II w. po nar. Chr. (I. 59 b) Poświęcona Śiwie świątynia w Khajuraho w Indiach (ok. r. 1000). (I. 98 a) Świątynia w Bhuwaneśwara w Indiach (ok. 1000 r.). (I. 98 b)

Pekin. Świątynia Nieba. (I. 117 a)

Świątynia Bodghaja. (I. 101 b)

Stary klasztor buddyjski w Japonii. (I. 95 b)

Klasztor buddyjski w Indiach. (II. 122)

Ruiny świątyni w Luksor (1400 r. przed Chr.). (II. 18)

c) Ważniejsze budowle świeckie

Londyn. Siedziba parlamentu angielskiego. (IV. 121 a)

Nowy gmach ministerstwa sprawiedliwości w Kownie. (III. 29 b)

Budowla z pierwszej poi. XIX w. Ministerstwo Skarbu w Warszawie. (III. 70 a) Ratusz w Poznaniu. (III. 72 a)

Ratusz w Sandomierzu. (IV. 13 a)

Barokowy ratusz w Buczaczu. (I. 74 a)

Żółkiew, fragment rynku. (IV. 13 c)

Ratusz w Hilwersum (Holandia). (III. 112 b)

Antwerpia. Ratusz. (III. 113 b)

Ypres. Sukiennice. (III. 113 a)

Kopenhaga. Ratusz. (I. 138 a)

Gdańsk. Dwór Artusa. (II. 67 a)

Forum Romanum, magistrat rzymski. (IV. 65 a)

Gimnazjum królowej Jadwigi w Warszawie. (III. 70 b)

Jeden z gmachów Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. (III. 29 b) Uniwersytet w Bukareszcie. (IV. 54 b)

Gmach Biblioteki Narodowej w Warszawie. (I. 84 a)

Warszawa. Archiwum Główne. (I. 36 a)

Archiwum Państwowe w Poznaniu. (I. 36 b)

Muzeum Narodowe Polskie w Raperswilu. (I. 38)

Dom Goethego w Weimarze. (III. 127 a)

Świątynia Sybilli w Puławach. (1. 129)

Lwów. „Czarna kamienica". (I. 148 a)

Warszawa. Kamienica Baryczków. (I. 148 b)

Gur-i-nur, mauzoleum Timura w Samarkandzie (XV w.). (II. 126 a)

Rzym, Via Appia. Grobowiec Cecylii Metelli. (I. 35 b)

Starorzymska arena w Arles. (11. 54 b)

Fasada Teatru Wielkiego w Warszawie. (II. 152 b)

Koloseum w Rzymie. (II. 157)

Porta San Sebastiano w Rzymie (IV. 70 a)

Teheran. Karawanseraj. (I. 58 a)

Dworzec w Filadelfii. II. 153 a)

Największe obserwatorium świata w Kalifornii. (I. 42 b)

Elektrownia w Lodzi. II. 28)

Pawilon pracowni w Instytucie Radowym w Warszawie. I. 126 b)

Pierwszy „drapacz chmur" w Polsce. Gmach Iow. Prudential. (III. 72 b)

LX

d) Zamki, pałace, rezydencje, dwory

Wawel. (III. 1; IV. 108; 109)

Carcassonne, stara twierdza francuska. (II. 56 a; III. 69 a)

Zamek Aggstein na krawędzi Dunaju. (II. 7 a)

Londyn. Zamek Tower. (IV. 122 b)

Ruiny El Kerak — twierdzy krzyżowców. (III. 151 a)

Pałac w Łazienkach. (II. 152 a)

Pałac-dwór warszawski z XVII w., dziś już nieistniejący. (II. 9 b) Pałac Krasińskich w Warszawie. (I. 71 a)

Pałac w Wilanowie. (I. 71 b)

Pałac Sułkowskich w Rydzynie. (I. 72 a)

Pałac i ogrody w Wersalu. (I. 68; IV. 112, 114)

Alhambra. (II. 105 a)

Pałac w Blois. (II. 56 b)

Bruhl nad Renem. (IV. 105 a)

Gewandhaus w Brunświku. (IV. 40 b)

Drezno. Późnobarokowa budowla tzw. „Zwinger" XVIII w. (I. 75 b) Ruiny pałaców cesarskich na Palatynie. (IV. 68 a, 63)

„ Ca d‘Oro" Złoty pałac w Wenecji. (I. 146 b)

Największy pałac renesansowy Rzymu. Palazzo Farnese. (IV. 72 a) Pałac w Knossos na Krecie. (II. 15 a, 16 b)

Cesarski Pałac Letni w Pekinie. (I. 115 a, b)

Brama pałacu cesarsk,ego w Kioto. (II. 129 b)

Dwór w Rogowie. (III. 74)

Dworek w Sosnowicy z XVII w. (II. 9 a)

Dwór szlachecki w Jeżowie z XVII w. (II. 10 a)

Typowy dworek polski. (II. 10 b)

Pałacyk myśliwski pod Grodnem. (II. 11 a)

Stary dwór kresowy w Radziwiłłmątach. (II. 11 b)

Dom Wetiuszów w Pompejach. (I. 146 a, IV. 66 a)

Villa Rotonda. (IV. 35 b)

6. Wieś

Dom na palach (rekonstrukcja). (I. 145 a)

Chaty polskie. (I. 112)

Wiejskie domy kaszubskie. (II. 148)

Szałasisko na hali Tomanowej Liptowskiej. (III. 156 a, c) Nowy typ szałasu. (III. 157 a)

Polska. Siewca. (I. 119 b)

Cerkiewka w Siedmiogrodzie. (IV. 51 b)

Widok cerkwi. (II. 116 a)

Wieśniacy litewscy. (HI. 28 b)

Typ starego wieśniaka litewskiego. (III. 27 a)

Drużyna weselna na Morawach. (I. 135 b)

Słowak. (I. 135 c)

Morawianka. (I. 136 a)

Narzeczona ze Słowaczyzny. (I. 136 b)

Osada w Letei. (II. 7 b)

„Hora" rumuński taniec ludowy. (IV. 52 a)

Pastuch rumuński. (IV. 52 b)

Pasterze w górach Siedmiogrodu. (IV. 53 a)

Wieśniaczka przy warsztacie tkackim. (IV. 53 b)

' Zagroda baskijska. (II. 55 a)

Pasterze szwajcarscy przed wyjściem na hale. (III. 157 b) Obiad wieśniaków w Schwarzwaldzie. (III. 128 a)

Typy ludowe niemieckie. (III. 129)

Kibitka turkmeńska. (III. 155 b)

Obóz Kirgizów. (III. 157 c)

Krajobraz japoński. (II. 136)

Cejlon. Wieś w dżungli. (I. 55 b)

Wydmy zasypujące oazę. (IV. 31 b)

Oaza Guerreza na Saharze. (IV. 32 b)

Nawodna chata indyjska u brzegów Amazonki. (I. 12 a) Kabokle, mieszkańcy wybrzeża Amazonki. (I. 12 b)

7. Obrona kraju

Bitwa. Płaskorzeźba w Nimrud. (I. 44 d)

Hetyci w bitwie pod Kadesz. (II. 98 a)

Sahara. Pole bitwy. (IV. 32 a)

Fortyfikacja szóstej Troi. (I. 33 b, II. 16 a)

Zburzenie Troi. (II. 84 b)

Bitwa Aleksandra Wielkiego z Dariuszem. (I. 9 b)

Bogini Roma prowadzi legiony rzymskie na podbój świata. (IV. 64 b)

Zabytki sztuki celtyckiej. (I. 111)

Przedhistoryczne zabytki broni. (IV. 29, 30)

Dekoracja prehistorycznego pancerza z okresu brązu. (IV. 100 a)

Hełm perski ze stali damasceńskiej (XVI —XVII w.). (IV. 1 c)

Sztylet i kindżał turecki. (II. 128)

Miecz Zygmunta Augusta. (V tab. IV)

Część pochwy od szabli hetmana Żółkiewskiego sprzed 1620 r. (V. tabl. IV)

Buławy hetmańskie z XVII w. (V. tabl. IV)

Rękojeść miecza Stefana Batorego. (V. tabl. IV)

Zbroja króla Jana Sobieskiego. (V. tab. IV)

Karabele polskie. (IV. 96 b, c)

Mur chiński. (I. 113)

Mury Pekinu. (I. 56 b)

Część muru okalającego Babilon. (I. 60 c)

Mury Lwowa z drugiej poi. XVIII w. (III 69 b)

Carcassonne, stara twierdza francuska. (II. 56; III. 69 a)

Tower w Londynie. (IV. 122 b)

Mury Akermanu nad m. Czarnym. (IV. 50 a)

Ruiny el Kerak, twierdzy Krzyżowców. (III. 151 a)

Mury twierdzy Chocimia. (IV. 50 b)

Plan twierczy z XVII w. Berlin. (III. 68 b)

Kościoły średniowieczne w Rzymie wyglądały jak twierdze i były nimi naprawdę. (IV. 71 a) Mały tank armii angielskiej przewozi amunicję. (IV. 74 a)

Niemcy. Pochód oddziałów szturmowych (SS.) w Berlinie. (III. 127 b)

Okręt liniowy angielski „Nelson". (III. 142 a)

Angielski krążownik linjowy „Hood“. (III. 142 b)

Francuski krążownik typu waszyngtońskiego „Algerie". (III. 143 a)

Lekki krążownik japoński „Aoba". (III. 144 c)

„Burza" i „Wicher", polskie kontrtorpedowce. (III. 144 a, b)

ORP „Kujawiak", polski torpedowiec. (III. 144 c)

Francuski podwodny stawiacz min (w przekroju). (III. 38 a)

Polski stawiacz min „Żbik". (III. 38 b)

Działo na łodzi podwodnej. (III. 39 a)

Łódź podwodna „Żbik" w porcie. (III. 39 b)

Sternicy głębinowi. (III. 39 c)

Łódź zaczyna się zanurzać. (III. 40 a)

Łódź zanurzona do połowy. (III. 40 b)

Łódź w zanurzeniu bojowym. (III. 40 c)

Łódź wypuszcza torpedę. (III. 41 a)

Łódź zaczyna się wynurzać. (III. 41 b)

Dalsze wynurzanie się łodzi. (III. 41 c)

Samolot myśliwski P-7 zbudowany w Państwowych Zakładach Lotniczych w Warszawie (P. Z. L.). (III. 30 b)

Polskie samoloty wojskowe P. Z. L. (P-7) lecące rojem nad Warszawą w czasie rewii. (III. 31 a) Wielki czterosilnikowy samolot niszczycielski armii bolszewickiej (1934). (III. 31 b)

32 b)

Hydroplan. (III. 32 a)

Wojskowy patrol wywiadowczy samolotów liniowych (Polska). (III.

Zakłady Skody. (I. 134)

Husarz i towarzysz pancerny. (I; 99)

LXII

I Brygada    legionów    Polskich :    patrole nad    bagnami Wiesiołuchy.    (III.    25 a,    b)

I Brygada    Legionów    Polskich:    Okopy pod    Konarami. (III. 26 a)

I Brygada    Legionów    Polskich:    W okopach    pod Miedniczem w r.    1915.    (III.    26 b)

Naczelnik państwa Józef Piłsudski i gen. Edward Rydz-Śmigły w czasie bitwy pod Warszawą. (I. 87)

Obóz studentów-ochotników w Rembertowie w r. 1920. (I. 80 a)

Pociąg pancerny „Piłsudski" w bitwie pod Warszawą w 1920 r. (I. 88 b)

Wittig: Nike Polska. (IV. 62 b)

(Patrz też: Komunikacja lotn. i sport.).

D. PRZYRODA i TECHNIKA

I. BIOLOGIA

Larwa jątki Cloeon ze skrzelami tchawkowymi. (III. 130, 9)

Hodowla roślin jednego gatunku na rozmaitych pożywkach. (III. 131)

Kopulacja skrętnicy. (IV. 48 A)

Wytwarzanie i kopulacja gamet u Ulothrix .(IV. 48 B)

Gameta żeńska brunatnicy Cutleria otoczona gametami męskimi. (IV. 48 C)

Lęgnia z plemnią glonowca Perenospora przed i po zapłodnieniu. (IV. 48 D — E)

Lęgnia z plemnią glonowca Monoblepharis przed i po zapłodnieniu. (IV. 48 F — G) Pączkująca hydra. (IV. 49 a, b)

Zoosporangium glonowca Saprolegnia z wypływającymi zoosporami. (IV. 49, 2 a) Tworzenie zoospor u zielenicy Ulotriz. (IV. 49, 2 b, c)

Zarodnia z zarodnikami pleśni białej. (IV. 49, 3 a)

Konidia grzyba kropidlaka. Konidia grzyba pendzlaka. (IV. 49, 3 b i c)

Plemniki zwierząt i roślin. (IV. 49, 4 a — g)

Komórka jajowa. (II. 158 a)

Krwinka żaby. (II. 158 b)

Złuszcżona komórka z jamy ustnej. (II. 158 c)

Komórki walcowate migawkowe. (II. 158 d)

Komórka tkanki łącznej (fibroblast). (II. 158 e)

Komórka wędrująca tkanki łącznej (histiocyt). (II. 1581)

Komórka barwnikowa (ćhromatofor). (II. 159 a)

Komórki mięśnia gładkiego. (II. 159 b)

Komórka mięśnia sercowego żaby. (II. 159 c)

Komórka nerwowa z móżdżku człowieka. (II. 159 d)

Komórka nerwowa z rdzenia kręgowego. (II. 159 e)

Nabłonek sześcienny (jednowarstwowy). (IV. 106) (1)

Nabłonek jednowarstwowy walcowaty. (IV. 106 (2)

Nabłonek wielorzędowy migawkowy. (IV. 106)

Tkanka łączna wiotka człowieka. (IV. 106, 4)

Tkanka okrywająca i zasadnicza liścia. (IV. 107, 1)

Tkanka mechaniczna (komórki twardzieli) wiśni. (IV. 107, 2)

Izolowane włókna twardzieli. (IV, 107, 3)

Hormony. (II. 108)    »

Hormony. (II. 109)

Schemat płuc. (III. 130, 1)

Schemat pojedynczego pęcherzyka płucnego z jego naczyniami włoskowatymi. (III. 130, 2) Schemat rozmieszczenia worków powietrznych u gołębia. (III. 130, 3)

Tchawki karalucha. (III. 130, 4)

Schemat budowy tchawki owada. (III. 130, 5)

Przekrój przez płucotchawkę pająka. (III. 130, 6)

Poprzeczny przekrój przez głowotułów raka. (III. 130, 7)

Przekrój przez skrzela ryby. (III. 130, 8)

Przekrój poprzeczny przez walec osiowy korzenia ciemierzycy lekarskiej. (IV. 107, 4)

II. ŚWIAT ROŚLINNY

Bakterie chorobotwórcze. (I. tabl. barwna II.)

Choroba skórna na ciele Murzyna spowodowana przez grzyb. (II. 92 b) Storczyk: czynności przyswajania pełnią korzenie. (IV. 4 A)

Porosi z rodziny ananasowatych: czynności przyswajania pełnią liście. (IV. 4 B)

Podsłonecznik, roślina z pd. Afryki mająca liście podobne do okruchów skalnych. (IV. 4 C) Korzenie oddechowe (tzw. pneumatofory) drzew rnangrowych. (III. 19 a)

Hodowla roślin jednego gatunku na rozmaitych pożywkach. (III. 131)

Rozsiewanie nasion. (III. 150)

Muchomor. (II. tabl. barwna II)

Bedłka sromotnikowa. (II. tabl. barwna II)

Bedłka opieńka. (II. 91)

Borowik. (II. 95 a)

Purchawka olbrzyma. (II. 95 b)

Grzyb pasożytniczy. (II. 95 c)

Maczużniki: 1. na gąsienicy, 2. na trzmielu. (II. 92 a)

Dwa okazy owadorostów z chrząszczy. (92 c)

Grzyb domowy, niszczyciel budynków drewnianych, podłóg itp. (II. 93 a)

Brunatna zgnilizna jabłek. (II. 93 b)

Huba lekarska na pniach modrzewia. (II. 94 a)

Huba lekarska. (II. 94 b)

Kwiatostan baldachowaty hortensji. (III. 17 E)

Kwiaty urdzika. (III. 18 A)

Kwiat obówika. (III. 18 B)

Kwiaty szafrana spiskiego. (III. 18 c)

Kwiat kaktusa „królowej nocy". (III. 18 D)

Miłek wiosenny. (III. 18 E)

Kwiaty brzoskwini. (III. 17 A)

Kwiaty dziędzierzawy. (III. 17 B)

Kwiatostan obrazków. (III. 17 C)

Kwiatostan koszyczkowy złocienia. (III. 17 D)

Najprostszy typ owocu: mieszek a. ostróżki, b. peonii. (III. 149', 1)

Bardziej złożony typ owocu: strąk a. fasoli, b. laku. (III. 149, 2)

Najbardziej rozpowszechniony typ suchego owocu: torebka lulka czarnego. (III. 149, 3) Drzewo mangrowe. (III. 19 b)

Durio zibethinus (III. 149, 4)

Mango. (III. 149, 5)

Guayawa. (III. 149, 6)

Melony drzewne. (III. 149, 7)

Pandan australijski; z pnia kolumnowego wyrastają korzenie powietrzne, tzn. podpórkowe, zagłębiające się w ziemi. (III. 20 b)

Drzewo kauczukowe (Cejlon). (II. 149 b)

Amerykańska agawa: liście tworzą różyczki i pełnią czynności przyswajania. (IV. 3 A)

Kaktus: czynności przyswajania pełni łodyga. (IV. 3 B).

Sosna polska. (III. 24 b)

Algi morskie. (III. 83)

Puszcza podzwrotnikowa. (III. 20 a)

Puszcza podzwrotnikowa (Meksyk). (III. 21 a)

Puszcza podzwrotnikowa (Jawa). (III. 21 b)

Puszcza świerkowa u źródlisk Prutu. "(III. 22 a)

Buki w rezerwacie na Górze Zamkowej. (III. 22 b)

Cisy w borach Tucholskich. (III. 23 a)

Rezerwat modrzewiowy w Górach Świętokrzyskich. (III. 23 b)

Las olchowy w Parku Narodowym w Białowieży. (III. 24 a)

Ogród arabski. Fragment ogrodu „Generalife" w Granadzie. (III. 132 a)

Ogród francuski: strzyżone szpalery drzew w parku wilanowskim pod Warszawą. (111. 132 b) Angielski park pejzażowy: park im. Paderewskiego w Warszawie. (III. 133)

Pole lawendowe w Grasse. (III. 159 a)

Zbiór kwiatu pomarańczowego w Grasse. (III. 159 b)

Nacinanie drzewa kauczukowego (Cejlon). (II. 149 a)

III. ŚWIAT ZWIERZĘCY

Pterodactylus gotowy do odlotu; u góry Pteronodon w locie. (II. 08) Gady morskie: Ichtyosaurus. Plesiosaurus. (II. 58)

Stegosaurus. Brontosaurus. Iguanodon. (II- 59)

Anemony morskie. (III. 81)

LXIV

Ławica ostryg. (III. 82)

Szkarłupnie. (III. 84)

Gąbka morska. (II. 64 a)

Gąbka morska. (II. 64 b)

Gąbka szklana. (II. 65)

Gąbka morska. (II. 66 a)

Gąbka morska. (II. 66 b)

Bonellia viridis. (III. 153, 1)

Glochidium parasiticum. (III. 153, 2)

Caulophryne polynema. (III. 153, 3)

Ergasilus Sieboldi. (III. 153, 4)

Przy wora zewnętrzna. (III. 154, 1)

Stadia rozwojowe motylicy wątrobianej. (III. 154, 2)

Taenia echinococcus. (III. 154, 3)

Zielony wiciowiec. (IV’. 5, 1)

Osiadły wiciowiec słodkowodny. (IV. 5, 2)

Wiciowiec Trypanosoma wywołujący śpiączkę. (IV. 5, 3)

Wiciowiec morski Noctiluca. (IV. 5, 4)

Opancerzony morski Ceratium. (IV. 5, 5)

Pełzak, czyli ameba. (IV. 5, 6)

Słonecznica. (IV. 5, 7)

Żyjący w jelitach i wywołujący biegunkę pełzak. (IV. 5, 8)

Promienica. (IV. 5, 9)

Szkielecik promienicy. (IV. 5, 10)

Otwornica morska. (IV. 5, 11)

Spory sporowca w otaczającej je „cyście". (IV. 6, 1)

Poruszająca się gregarina. (IV. 6, 2)

Jeden z najbardziej typowych słodkowodnych wymoczków — pantofelek. (IV. 6, 3)

Wymoczek pasożytniczy. (IV. 6, 4)

Osiadły na kurczliwej łodyżce wymoczek — wirczyk. (IV. 6, 5)

Trębacz: (IV. 6, 6)

Siatka włókienek wiążących ciałka podstawowe rzęsek na ciele pierwotniaka. (IV. 6, 7)

Jeden z przedstawicieli wymoczków z rodziny Ophrioscolecidae żyjących w żołądku bydła. (IV 6, 8) Sphaenophrya. (IV. 6, 9)

Wymoczek Stylonychia. (IV. 6, 10)

Tocophrya. (IV. 6, 11)

Ryby głębinowe. (III. 85)

Żmije zygzakowate. (II. tabl. barwna I)

Mrówki. (III. 98)

Gniazdo trzciniaka. (II. 72, 1)

Gniazdo zięby (II. 72, 2)

Gniazdo dzięcioła. (II. 72, 3)

Gniazdo czerwonaka. (II. 72, 4)

Gniazdo tkacza towarzyskiego. (II. 73, 1)

Gniazdo jaskółki oknówki. (II. 73, 2)

Gniazdo wilgi. (II. 73, 3)

Gniazdo strzyżyka wole oczko (II. 73, 4)

Kapłon z rasy brunatnych Leghornów (II. 108, 1)

Kura po usunięcia jajnika. (III. 108, 2)

Kura z rasy białych Leghornów skastrowana. (II. 108, 3)

Kury rhodo-islandy, (I. 160 a)

Jeden z typów kurnika nowoczesnego. (I. 160 b)

Sztuczna wychowalnia dla kurcząt. (I. 160 c)

Wilk — protoplasta psiego rodu. (I. 152, 1)

Dog — potomek psów pasterskich i obronnych. (I. 152, 2)

Pies bezdomny tzw. parias z Konstantynopola. (I. 162, 3)

Wyżeł — potomek psa pośredniego m. typem pasterskim a owczarskim. (I. 152, 4)

Owczarek — potomek pierwotnych psów owczarskich. (I. 152, 5)

Pies stary przed operacją odmładzającą. (II. 109 a)

Ten sam osobnik wyraźnie zmieniony na skutek nowego dopływu hormonów. (II. 109 b)

Terier — typowy modny piesek dzisiejszy. (I. 152, 6)

Podłóż przez Saharę (wielbłąd). (I. 2, b)

Koń Przewalskiego. (II. 4 a)

„Villars“, ogier pełnej krwi angielskiej. (III. 4 b) „Tor“, ogier rasy szwedzkiej. (III. 4 c)

,,Kalifan“ ogier czystej krwi arabskiej. (III. 5 a) ,,Góral“, ogier rasy huculskiej. (III. 5 b)

Typ ciężkiego konia roboczego. (III. 5c)

Krowa rasy czerwonej polskiej. (III. 78 a)

Krowa K,,Wiktoria". (III. 78 b)

Dojenie krowy na pastwisku w Holandii. (III. 78 c) Szopy. (II. 57 a)

Skunksy. (II. 57 b)

Państwowa farma lisów srebrzystych. (II. 57 c) Goryl. (III. 54 a)

Cdowa goryla. (III. 54 b)

Głowa szympansa. (III. 54 c)

Szympans. (III. 54 d)

Orangutan. (III. 55 a)

Pawiany. (III- 55 b)

Makak.' (III. 55 c)

Kotawiec. (III. 56 a)

Lemur. (III. 56 b)

Ateles. (III. 56 c)

Małpa z rodziny szerokonosych. (III. 56.d)

IV. CZŁOWIEK

Szkielet chrząstny zarodka ludzkiego. (III. 6 a)

Ośrodki kostnienia. (III. 6 b)

Pozostałości chrząstne na szkielecie dorosłym. (III. 6 c)

Czaszka odwapniona ugniata się łatwo. (III. 6 d)

Kość odwapniona zgina się jak guma. (III. 6 e)

Kierunek układów beleczek kostnych. (III. 7 a)

Klucz Fritscha. (III. 7 b)

Zastosowanie klucza Fritscha do dorosłych i dzieci. (III. 7 c)

Schemat stawu kulistego i zawiasowego. (III. 7 d)

Kość piszczelowa wytrzymuje ciśnienie 1000 kg. (IV. 7 c)

Maksymalne ruchy kręgosłupa. (III. 8 a)

Akrobatyczne (nadmierne) wygięcie kręgosłupa. (III. 8 b)

Granice rozszerzalności klatki piersiowej przy wdechu. (III. 8 c)

Homologia kończyn. (III. 8 d)

Rozwój kończyny z płetwy. (III. 8 e)

Zanik twarzoczaszki, rozwój mózgoczaszki. (III. 9 a)

Frenologia według Galla. (III. 9 b)

Czaszka długa. (III. 9 c)

Czaszka szeroka. (III. 9 d)

Czaszka zniekształcona. (III. 9 e)

Schemat współdziałania układu nerwowego ośrodkowego i obwodowego. (III. 92)

Unerwienie ciała ludzkiego. (III. 109)

Działanie nerwów współczulnych, przeciwstawnych. (III. 110 a)

Współdziałanie centralnego i obwodowego układu nerwowego. (III. 110 b)

Skóra człowieka i jej budowa. (IV. 87)

Na cm² skóry mamy ... (IV. 88)

Serce i krwiobieg. (IV. tabl. barwna I.)

Błędnik. (IV. tabl. barwna II.)

Ucho (strona prawa). (IV. tabl. barwna II.)

Przekrój poziomy gałki ocznej. (III. tabl. barwna II)

Przednia część oka widziana od wewnątrz. (III. tabl. barwna II.)

Mięśnie gałki ocznej. (III. tabl. barwna II.)

Bryła barw. (II. tabl. barwna III. 4)

Typy konstytucyjne wg. Sigauda i Mc Aufliffa. (III. 3 a)

Dysplazja kończyn. (III. 3 b)

Rasy: I. Odmiana biała. 1. Rasa nordyczna. 2. Rasa śródziemnomorska. 3. Rasa armenoidalna.

II. Odmiana żółta. 1. Rasa laponoidalna. 2. Rasa pacyficzna. 3. Rasa arktyczna. III. Odmiana czarna. 1. Rasa negroidalna. 2. Rasa nigrycka. 3. Rasa austroidalna. (IV. 34)

LXVI

V. FIZYKA i TECHNIKA

Maria Skłodowska-Curie w swoim gabinecie w Instytucie Radowym w Warszawie. (I. 125 b) Sala maszyn w zakładzie roentgenologicznym w Instytucie Radowym w Warszawie. (I. 126 a) Dwa pawilony pracowni naukowych w Instytucie Radowym w Warszaw-ie. (T. 126b)

Jony. Tor cząstek a. (II. 141 A)

Jony. Bieg cząstek a■ w helu. (II. 141 B)

Jony. Ślad cząstki f}. (II. 141 C)

Koloidy. (II. 156)

Zdjęcie na płycie zwyczajnej (Fotografia). (II. 47 a)

To samo zdjęcie dokonane przy pomocy promieni pozaczerwonych. (II. 47 b)

Jan Bułhak: Wizja miasta. (II. 48)

David Octavius Hill: Portrety fotograficzne z r. 1843. (II. 49)

A. Lenkiewicz: „Przed poranną mszą". (II. 50)

Tablica barw. (III. tabl. barwna I.)

Największy na świecie elektromagnes. (III. 42 a)

Obserwatorium Magnetyczne w Świdrze pod Warszawą. (III. 42 b)

Izogony w r. 1922. (III. 43)

Izokliny w r. 1922. (III. 44)

Izodynamy H w r. 1922. (III. 45)

Mikrostruktura żelaza o różnej zawartości procentowej węgla. (III. 64)

Huta Hohenlohe (Górny Śląsk). II. 110)

Huta Pokoju (Górny Śląsk). (II. 111)

Walcownia bloków. (II. 112 a)

Spust z pieca martenowskiego. (II. 112 b)

Wiercenie młotkiem pneumatycznym. (IV. 118 a)

Płynna podsadzka. (IV. 118 b)

Sortownia węgla. (IV. 119 a)

Ręczne usuwanie kamieni w sortowni węgla. (IV. 119 b)

Wagony podstawione pod sortownię węgla. (IV. 120 a)

Wywrotnica wagonowa w Gdyni. (IV. 120 b)

Chodnik w kopalni węgla. (IV. 117 a)

Zjazd do szybu głównego. (IV. 117 b)

Wieże wiertnicze na tle Borysławia. (III. 97 a)

Wytrysk ropy naftowej. (III. 97 b)

Układanie rurociągu naftowego. (III. 98 a)

Widok intensywnie eksploatowanego terenu naftowego w St. Zj. (III. 98 b)

Stacja przeładunkowa dla przetworów naftowych w porcie. (III. 99)

Urządzenia do rozdziału destylatów naftowych. (III. 100 a)

Wysokopróżniowa destylacja olejów smarnych. (III. 100 b)

Kotły do destylacji benzyny. (III. 101 a)

Aparatura do rektyfikacji benzyn. (III. 101 b)

Charakterystyczny widok nowocześnie rozplanowanej rafinerii nafty. (III. 102)

Sala dyfuzorów i wyparników w cukrowni. (I. 123 a)

Sala wirówek w cukrowni. (I. 123 a)

Kotłownia — paleniska w cukrowni. (I. 124 a)

Sala pomp wirnikowych w cukrowni. (I. 124 b)

Sala turbin w cukrowni. (I. 125 a)

Skręcalnia przędzy jedwabiu sztucznego (wiskozowego). (II. 140 a)

Przędzalnia jedwabiu sztucznego (wiskozowego). (II. 140 b)

Część hali maszyn offsetów Zakł. Graf. Książnicy-Atlas. (II. 1)

Zecernia ręczna. (II. 2 a)

Maszyna rotacyjna. (II. 2 b)

Maszyna drukarska plaska. (II. 3 a)

Maszyna offsetowa. (II. 3 b)

Maszyna drukarska rotacyjna. (II. 4)

Odlewnia stereotypu z matrycy. (II. 5 a)

Linotyp. (II. 5 b)

Latarnia kinematograficzna. (II. 150 a)

Dwa wycinki taśmy filmu dźwiękowego. (II. 150 b)

Budynek Radiostacji raszyńskiej na tle masztu antenowego. (IV. 33 a)

Antena Radiostacji raszyńskiej. (IV. 33 b)

Podbijanie narzędziami pneumatycznymi toru na podsypce z tłucznia. (II. 155 a)

Statki i dźwigi przy pracy zamykania zatoki morskiej Zuiderzee. (III. 111 a)

Sieć Heusena do łowienia jaj pelagicznych. (III. 80 a)

Czerpacz wody. (III. 80 b)

Wieśniaczka przy warsztacie tkackim (Rumunia). (IV. 53 b)

Maszynowa uprawa pól. (IV. 127 b)

Tokarka polskiego wyrobu. (III. 108 a)

Walec szosowy. (IV. 77 b)

Trzpieniowy sprawdzian różnicowy. (III. 103 a)

Sprawdzian różnicowy szczękowy. (III. 103 b)

Suwmiarka precyzyjna. (III. 103 c)

Mikromierze precyzyjne. (III. 103 d)

Wiercenie otworu w płytce żelaznej za pomocą wiertła krętego. (III. 104 a)

Frezowanie płytki metalowej za pomocą frezu. (III. 104 b)

Frezowanie płaszczyzny na frezarce. (III. 104 c)

Maszyna do piłowania drewna (trak). (III. 105)

Pompa tłokowa. (III. 106 a)

Wiertarka do obróbki metali. (III. 106 b)

Transmisja. (III. 107 a)

Urządzenie do zasilania węglem kotłów parowych. (III. 107 b)

Olbrzymi hak stalowy. (III. 65 a)

Koło zębate z odlewu stalowego. (III. 65 b)

Prasa do kucia dużych bloków stalowych. (III. 66 a)

Stalowy żóraw pływający do podnoszenia statków. (III. 67 a)

Suwnica stalowa do transportu dużych ciężarów. (III. 67 b)

Maszyna do rozrywania próbek. (III. 63 a)

Część widocznej obok maszyny do rozrywania próbek z umocowaną żelazną próbką spawaną. (III. 63 b)

Staliwny wirnik turbiny wodnej. (IV. 75 a)

Rozmaite typy wirników turbin wodnych. (IV. 75 b)

Turbina wodna o mocy 40 000 KM. (IV. 75 c)

Turbokompresor napędzony za pomocą turbiny parowej. (III. 108 b)

Siłownia parowa. Silniki parowe napędzają prądnice. (IV. 76 a)

Maszyna parowa przekazująca energię za pomocą napędu linowego. (IV. 76 b)

Silnik parowy wentylowy. (IV. 77 a)

Lokomotywa polskiego wyrobu w Afryce. (IV. 77 c)

Schemat działania turbiny parowej. (IV. 78 a)

Wirniki turbiny parowej. (IV. 78 b)

Montaż turbiny parowej. (IV. 78 c)

Turbogenerator. (IV. 82 a)

Wirnik maszyny elektrycznej. (IV. 82 b)

Dwucylindrowy silnik Diesla. (IV. 79 a)

Silnik Diesla DW bez sprężarki o mocy 400 KM. (IV. 79 b)

Elektrownia z napędem za pomocą silników Diesla. (IV. 80 a)

Sześciocylindrowy silnik Diesla. (IV. 80 b)

Silnik lotniczy na paliwo lekkie. (IV. 81 a)

Silnik elektryczny. (IV. 81 b)

Pierwszy wóz Mercedes-Benz. (IV. 73 a)

Pierwszy wóz Opel. (IV. 73 b)

Samochód z r. 1904 (Maxwell). (IV. 73 c)

Mały tank armii angielskiej przewozi amunicję. (IV. 74 a)

Samochód taboru miejskiego miasta Wiednia. (IV. 74 b)

Aerodynamiczne podwozie sześciocylindrowego samochodu Adlera. (IV. 74 c)

Maszynownia elektrowni łódzkiej. (II. 29)

Maszynownia elektrowni wodnej w Żurze. (II. 30)

Transformator w Rudzie Pabianickiej. (II. 31 a)

Linia elektryczna napowietrzna do przesyłania energii o napięciu 10 000 w. (II. 31 b)

Kabel podziemny do przesyłania energii. (II. 32 a)

Lxvm

VI. ASTRONOMIA

Kwadrant z XVII w. (I. 41 d)

Luneta soczewkowa I m w obserwatorium Yerkesa w Ameryce Pn. (I. 41 e)

Prace nad przygotowaniem olbrzymich soczewek do współczesnego teleskopu. (I. 41 a, b) Teleskop zwierciadlany. (I. 41 c)

Największe obserwatorium świata na szczycie góry Mount Wilson w Kalifornii. (I. 42 b) Pięćdziesięciometrowa wieża słoneczna w obserwatorium na Mount Wilson. (IV. 89 a)

Koło południkowe służące do mierzenia czasu i położenia gwiazd. (I. 131 a)

Ruch dokoła bieguna niebieskiego. (I. 131 b)

Fotografia Drogi Mlecznej w gwiazdozbiorze Oriona. (I. 153 a)

Pozornie puste miejsce w Drodze Mlecznej, wywołane zasłonięciem gwiazd przez ciemne chmury gazów kosmicznych. (I. 153 b)

Chmury gwiazdowe Drogi Mlecznej w gwiazdozbiorze Strzelca. (I. 154).

Piękne chmury gwiazdowe w Tarczy Sobieskiego. (I. 155 a)

Ciemne chmury mgławicowe (w gwiazdozbiorze Wężownika), zasłaniające gwiazdy. (I. 155 b) Mgławica gazowa w gwiazdozbiorze Łabędzia. (I. 41 f)

Mgławica spiralna w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy odległa o ll/„ miliona lat światła. (I. 42 a)

Wielka gromada kulista gwiazd w gwiazdozbiorze Herkulesa. (II. 96 a)

Gwiazdozbiór Byka i Oriona (fragment dawnego atlasu). (II. 96 b)

Księżyc w pełni. (III. 15 a)

Okolica krateru Kopernika na Księżycu. (III. 15 b)

Fragment południowej górzystej części Księżyca. (III. 16 a)

Równina zwana Morzem Deszczów z łańcuchami górskimi na jej brzegu. U góry po prawej stronie widoczny krater Kopernika. (III. 16 b)

Fotografia Słońca z plamami. (IV. 89 b)

Wielka grupa plam z 8. VIII. 1917 r. (IV. 90 a)

Spektroheliogram wapniowy Słońca z jednoczesnymi zdjęciami wyskoków. (IV. 90 b)

Wiry wodorowe dokoła plam słonecznych na spektroheliogramie wodorowym. (IV. 91) Ogromny wyskok, wysoki na 225 000 km sfotografowany na widmie wapna. (IV. 92 a)

Korona słoneczna podczas zaćmienia 29. V. 1919 r. (IV. 92 b)

JAK NALEŻY KORZYSTAĆ Z ENCYKLOPEDII „ŚWIAT i 2YCIE“

„Świat i Życie" składa się z dwóch części. Część pierwsza obejmuje tomy I —IV, część druga tom V.

Część pierwsza zawiera wybór artykułów z różnych dziedzin życia i wiedzy, napisanych przez najlepszych specjalistów polskich, a obejmujących całokształt danego zagadnienia.

Część druga (tom V) jest encyklopedią informacyjną. Czytelnicy znajdą w niej krótkie wiadomości o postaciach i faktach oraz o miejscowościach geograficznych ; znajdą w niej ponadto wyjaśnienie trudniejszych terminów i pojęć.

Obydwie części związane są ze sobą w ten sposób, że przy poszczególnych objaśnieniach części drugiej (tomu V) podano stronice części pierwszej (tomów I —IV), na których dane zagadnienie jest potraktowane obszerniej lub też wspomniane w jakimś specjalnym związku.

Pragnąc więc znaleźć objaśnienie jakiegoś wyrazu, należy poszukać go najpierw w tomie V. Często objaśnienie tam podane wystarcza i to jest wielkim walorem ,,Świata i Życia", że tom V daje pierwsze objaśnienie wprawdzie zwięzłe, ale całkowite. Jeśli jednak ktoś szuka szczegółow'szych informacyj, powinien skorzystać z odpowiednich odsyłaczów, umieszczonych w tomie V, i odnaleźć odpowiednie strony w części pierwszej (tomy I —IV).

Np. ktoś chce się dowiedzieć, co to jest atom. W tomie V znajdzie najpierw krótką informację (najmniejsza cząstka pierwiastka chemicznego, wykazująca jeszcze własności chemiczne właściwe danemu pierwiastkowi). Z odsyłaczów podanych przy tym objaśnieniu dowiaduje się dalej Czytelnik, iż zagadnieniu temu poświęcony jest specjalny artykuł (-*■ art.) w tomie I, str. 406 — 419; dowiaduje się nadto, iż o atomie mowa jest w pierwszej części ,,Świata i Życia" na całym szeregu stronic, a więc w różnym związku, we wszystkich czterech pierwszych tomach.

Czytelnikom, którym na pierwszy rzut oka niektóre objaśnienia tomu V wydawać się mogą nie wyczerpujące, zwracamy uwagę, iż tom V nie powtarza informacyj szczegółowych zawartych w tomach I —IV. Pełne wyczerpujące objaśnienie dadzą w tym wypadku dopiero łącznie wszystkie tomy naszej encyklopedii.

Przy artykułach geograficznych i historycznych będzie często rzeczą wskazaną zajrzeć do odpowiedniego atlasu. Ponieważ istnieją doskonałe atlasy: „Powszechny Atlas Geograficzny" E. Romera i „Szkolny Atlas Historyczny" cz. I — „Historia starożytna", w opracowaniu J. Natansona-Leskiego, część II — „Historia średniowieczna i nowożytna", W. Semkowicza i Cz. Nankego, „Świat i Życie" podaje tylko mapki ilustrujące pewne zagadnienia geograficzne lub historyczne, nie podaje zaś map, które się znajdują w wymienionych atlasach.

TABLICA SKRÓTÓW i ZNAKÓW TOMU V

abisyń. — abisyński afryk. alb. amer. ang.

afrykański

albański

hiszp.

hol.

ar.

arch.

arg.

austr.

—    amerykański

—    angielski

—    arabski

—    archipelag

—    argentyński

—    austriacki

austral. — australijski Azja Mn. — Azja Mniejsza azjat. belg. bizant. boliw. bolszew.

—    azjatycki

—    belgijski

—    bizantyński

—    boliwijski

—    bolszewicki

brazyl.    — brazylijski

bryt.    — brytyjski

chiń. chorw.

chiński

chorwacki

chrześcij. — chrześcijański c. atom. — ciężar atomowy c. wł. czechosł.

czes.

dep.

dł.

dosł.

duń.

egips.

est.

europ. .

ew.

finl.

fiń.

flam.

—    ciężar właściwy

—    czechosłowacki

—    czeski

—    departament

—    długość

—    dosłownie

fr.

gat.

geogr.

geol.

germ.

gł-

głęb.

gr-

gwzb.

hebr.

—    duński

—    egipski

—    estoński —• europejski

—    ewentualnie

—    finlandzki

—    fiński

—    flamandzki

—    francuski

—    gatunek

—    geograficzny

—    geologiczny

—    germański

—    główny

—    głębokość,głęboki

—    grecki

—    gwiazdozbiór

—    hebrajski

—    hiszpański

—    holenderski

—    hrabstwo

—    i inni (inne)

—    indyjski indoeurop. — indoeuropejski

—    irlandzki

—    japoński i- jugosłowiański

—    katolicki

—    kanadyjski

—    książę

—    litewski

—    lata

—    liczba porządk.

—    łaciński

—    łotewski

—    między mahomet. — mahometański mai. marok. meksyk, m. i. mieszk. min. m-ko mong. m-to murz. muzułm. m. w. niderl. niem.

N. M. P.

paragw.

pd.

hr.

i i.

ind.

pers.

płw.

pn.

irl.

jap.

pocz.

jugosł.

kat.

kanad.

ks.

lit.

11.

1. porz.

łac.

łot.

polit.

poł.

portug.

po w.

prof.

protest.

prow.

prus.

prz. Chr.

m.

nord. norw. n. p. m.

N. Test. nwż.

ok.

opp.

pam.

państw.

par.

—    malajski

—    marokański

—    meksykański

—    między innymi

—    mieszkańcy

—    minister

—    miasteczko

—    mongolski

—    miasto

—    murzyński

—    muzułmański

—    mniej więcej

—    niderlandzki

—    niemiecki

—    Najświętsza Maria Panna

—    nordyjski

—    norweski

—    nad poziomem morza

—    Nowy Testament

—    nowożytny

—    około

—    oppositum

—    pamiątka

—    państwowy

—    paragraf

pseud.

pwt.

rei.

rum. rus. Rzplta rzym. s. chem.

sem.

serb.

słów.

sow.

strż.

St. Test.

—    paragwajski

—    południe, południowy

—    perski

—    półwysep

—    północ,północny

—    początek, po-. czątkowo

—    polityczny

—    połowa

—    portugalski

—    powierzchnia

—    profesor

—    protestancki

—    prowincja

—    pruski

—    przed Chrystusem

—. pseudonim —• powiat

—    religijny

—    rumuński

—    ruski

—    Rzeczpospolita

—    rzymski

—    symbol chemiczny

—    semicki

—    serbski

—    słowiański

—    sowiecki

—    starożytny — Stary Testament

—    stulecie

St. Zj. A. Pn. — Stany Zjedn.

Ameryki Półn.

—    szczególnie

—    szerokość, szeroki szkocki

—    szwedzki

—    sżwaj carski

—    średniowieczny

—    środkowy

—    tatarski

stul.

szczeg.

szer.

szkoc.

szw.

szwajc.

śrdw.

środk.

tatar.

tur.

tzw

ub.

ukr.

uniw.

uniwer.

—    turecki

—    tak zwany

—    ubiegły

—    ukraiński

—    uniwersytet

—    uniwersytecki

—    Wielki

—    wiek

—    według

w. ks.

wł.

właść.

woj.

wsch.

wys.

—    wielki książę, wielkie księstwo

—    włoski

—    właściwie

—    województwo

—    wschodni, wschód

—    wysokość, wysoki

wzgl.

x.

z ach.

s-

—    względnie

—    ksiądz

—    zachód, zachodni

—    założony

—    zwany

—    zwłaszcza

—    żydowski

Daty w nawiasach oznaczają daty urodzenia i śmierci.

O ile przy nazwisku jakiejś osoby nie podaje się narodowości, oznacza to tym samym, iż jest ona narodowości polskiej.

Wszystkie terminy naukowe, użyte w tekście tomu V „Świata i Życia", których zrozumienie mogłoby Czytelnikowi nasunąć jakiekolwiek trudności, są objaśnione w odpowiednich miejscach. Np. użycie terminu „keton" w objaśnieniu: „Aceton — najprostszy z ketonów..." usprawiedliwione jest tym, iż słowo „keton" jest objaśnione w odpowiednim miejscu (pod literą K).

Objaśnienia dwuwyrazowe (np. Sądy pracy) staraliśmy się w miarę możności dawać w dwóch miejscach — pod odpowiednimi literami (np. pod literą P. znajdzie Czytelnik hasło Pracy sądy -* Sądy pracy, pod literą S. hasło Sądy pracy zawierające pełne objaśnienie). W razie jednak gdyby Czytelnik, szukając hasła dwuwyrazowego, nie znalazł go pod literą, pod którą zaczął go szukać — prosimy szukać pod drugą literą.

O ile jakieś nazwisko występujące w tekście jakiegoś hasła nie jest zaopatrzone datami życia — oznacza to, iż stanowi osobne hasło pod odpowiednią literą.

KLUCZ DO ANGIELSKIEJ TRANSKRYPCJI FONETYCZNEJ

W TOMIE V

(zgodnie z uchwałą Min. W. R. i O. P.)

Znak fonetyczny

Przykłady zastosowania znaku w wyrazach angielskich

Dźwiękowa wartość znaku (w oparciu o system graficzny pisowni polskiej)

Samogłoski

i-4 <54 CĆ lO

France (fra:ns), arłistic (a:’rtystyk). care (ke:r), pear (pe:r). chalk (czo:k), cork (ko:rk). too (tu:), cool (ku:l). meat (mi:t), see (si:).

I. Długie

wymawiane przeciągle i szerzej niż polskie "a", “e", “o".

=    \ wymawiane przeciągle i węziej niż

=    / polskie "u", "i".

II. Krótkie

10. [a]

u. [*]

desk (desk), ten (ten) dog (dog), John (dżon) book (buk), fuli (ful) live (lyw), pity (pyty)

Jack (dżhk), match (mhcz)

front [frent], duck [dek]

Ji

= y — dźwięk pośredni między polskim “i" i "y" krótkim; należy wymawiać jak polskie "y" krótkie dźwięk pośredni między polskim “e" i “a", zbliżony do wymowy "a" np. w wyrazie: "niańka"

wymawiać należy jak podniesione “a" przy biernym położeniu warg

wymawiane o połowę krócej niż polskie "e", “o“, “u“

Znak fonetyczny

Przykłady zastosowania znaku w wyrazach angielskich

Dźwiękowa wartość znaku (w oparciu o system graficzny pisowni polskiej)

12. [9]

paper [’pejpsr], America (a’meryka)

13. [9:]

bird (be:rd) girl (ga:rl)

wymawiać należy jak francuskie “eu" lub niemieckie “ó“. Stopień otwarcia dwa razy mniejszy niż przy polskim “e“ ten sam dźwięk [a] zdłużony w zgłosce mocnej

III. Dwugłos ki (dyftongi)

14. [aj]

my (maj), idea (aj’dia)

15. [au]

house (haus), out (aut)

16. [ej]

name (nejm), James (dżejmz)

17.    [oj]

18.    [ou]

boy (boj), royal (’rojal) no (nou), omit (ou’myt)

wymawiać należy jak “ay", przy czym "a“ ulega częściowemu zmiękczeniu, "j" zaś zbliża się do polskiego “y"

= au, przy czym “a" ulega częściowemu zmiękczeniu

= ej, wymawiać należy, jak "ey“, przy czym “e" ulega częściowemu zmiękczeniu = oj, wymawiać należy jak “oy"

= ou, przy czym “o" jest zmiękczone i podobne dźwiękowo do niem. “ó“

Spółgłoski

(tylko te, których wymowa jest różna od polskiej)

r—11—1    1—11—11—1

too (tu:), not (not) desk (desk), send (send) wing (uyN), ring (ryN)

wymowa dziąsłowa zbliżona do wymowy polskiego "cz", “dż“

= n tylnojęzykowe, jak w wyrazach polskich “bank", “węglowy"

:S

very (wery), five (fajw) thing (-tfyN), earth (9:r$)

6. [ó]

that (ókt), with (uyó)

7. [r]

[r]

8- [u]

red (red), right (rajt) mister (’myster), four (fo:r)

wosk (uosz), Warsaw (’uo:rso:)

= w

dźwięk powstały przez utworzenie szczeliny między krawędzią górnych zębów a końcem języka. Pozycja języka jak przy polskim, “t", ale zamiast zwarcia występuje szczelina, jak przy “h“. Wymowa bezdźwięczna

ten sam dźwięk [#], ale wymówiony dźwięcznie

= r, bez elementu wibracyjnego = r “nieme"; w zgłoskach mocnych powoduje zdłużenie zastępcze samogłoski.

= u (“u" niezgłoskotwórcze). Wymawiać należy jak "ł" w wymowie warszawskiej. (łapa = uapa)

Przycisk (stress)

[’]

fifteen (fyf’ti:n), mother (’meÓ3r)

znak [’] stawia się przed zgłoską, na którą pada przycisk

KLUCZ DO FRANCUSKIEJ TRANSKRYPCJI FONETYCZNEJ

W TOMIE V

(zgodnie z uchwałą Min. W. R. i O. P.)

Samogłoski

Ol CO LS h-

arbre (arbr), action (aksjó)

Id (14), dćjd (dćż4) bonH (bótć), assez (asć) sucrAs (siiksó), reviche (rćvćsz) monde (móda)

= a

a otwarte szerzej niż polskie “a" e ścieśnione wymawiane węziej niż polskie “e" e otwarte wymawiane szerzej niż polskie “e“ e zredukowanie, artykulacja niepełna

LXXIV

Znak fonetyczny

Przykłady zastosowania znaku w wyrazach francuskich

Dźwiękowa wartość znaku (w oparciu o system graficzny pisowni polskiej)

6. [o]

beuf (bef), eux (o)

i-1 I-1 r—i . i I-1

£&£££

l> 00 OŚ O -i

obscur (obskur), ordre (ordr) Paul (pól)

Joseph (zózef) oui (uj), do u (klu)

Turc (tiirk), musiąue (miizik)

e o artykulacji przesuniętej ku tyłowi jamy ustnej, wymawiane wąsko jak “o", odpowiada niem. “o"

= o

o otwarte szerzej niż polskie "o“ o ścieśnione wymawiane węziej niż polskie "o" = u

12. [u]

Franęois (frasua); moins (mue)

u wymawiane węziej niż polskie “u" przy położeniu języka jak przy wymowie “i" u niezgłoskotwórcze; występuje w dyfton-gach. Wymowa jak polskie (w wymowie warszawskiej) ł w słowie “łapa" (uapa)

13.    [i]

14.    [a]

midi (midi), ięi (isi) entre (atr), cent (sa)

15.    [e]

16.    [ó]

timbre [tebr], cinque (sek) pont [pó], oncle (ókl)

nosowe “a“ wymawiane podobnie do polskiego "a“ w niektórych wyrazach obcych, np. “szansa"

Spółgłoski

Znaki fonetyczne nie wykazują na ogół odchyleń od znaków graficznych pisowni polskiej a ich wartość dźwiękowa odpowiada wartości dźwiękowej spółgłosek polskich.

Przycisk

Język francuski posiada przycisk stały na ostatniej zgłosce wyrazu.

Uwaga! Transkrypcja fonetyczna wprowadzona jest dopiero od str. 513. W następnym wydaniu „Świata i Życia" wprowadzona będzie od początku.

OBJAŚNIENIE ODSYŁACZÓW

1. Znak ->

w tomie I —IV oznacza, że słowu, przy którym się znajduje, poświęcony jest osobny artykuł, albo też, że dla zrozumienia danego artykułu należy przeczytać również i (podane w nawiasie) artykuły lub informacje zawarte w tomie V.

2.    Znak w tomie V bezpośrednio po wyrazie objaśnianym oznacza, iż objaśnienie tego wyrazu znajduje się przy haśle, do którego -> odsyła (np.: „Aachen > Akwizgran" oznacza, iż objaśnienie słowa „Aachen" znajduje się przy haśle „Akwizgran").

3.    Znak -> w tekście tomu V odsyłający do jakiegoś hasła i ujęty razem z nim w nawias

oznacza odsyłacz do odpowiedniego hasła w tomie V. Np. „Baba — ciężar stanowiący część urządzenia do wbijania w ziemię pali, rur itd....    (~> Kafar“) oznacza, iż przy haśle „Kafar"

znajdzie Czytelnik dalsze szczegóły tyczące się słowa „Baba".

4.    Jeśli w tomie V za znakiem -> podany jest numer tomu i strony, znak -> oznacza odsyłacz do podanego tomu i podanej strony.

Przed przystąpieniem do korzystania ze „Świata i Życia“ należy poczynić w tekście następujące zmiany

(oprócz zmian uwidocznionych na końcu każdego tomu)

TOM I.

Str. :

Wiersz :

393

584

8 od dołu 1 od dołu

647

3-4-5 od góry

Tabl. 98a

Wydrukowano:

13 400-7000 m

lub Stałemi (jak fenol, naftalen)

czyli fermentów. Białka, jak to mówiliśmy wyżej, nie przenikają przez skutek działania właściwych zaczynów

świątynia w Khajuraho

Zamiast:

8500-7000 m lub stałemi (jak np. naftalen)

skutek działania właściwych zaczynów, czyli fermentów. Białka, jak to mówiliśmy wyżej, nie przenikają przez świątynia w Khadżuraho

TOM II.

108

222

13 od dołu 8 od dołu

434

17 od dołu

470

710

827

1 od dołu (podpis pod ryciną)

19 od góry ¹/₂ od dołu

Na ryc. 10 widzimy o innej odmianie energii prądu;

ani duchownym, ani reli-ligijnym)

Bazyliszek

924

927-928

9 od góry ost. zdanie

944

1094

1099

8-9 od dołu 14 od dołu 16-17 od góry

1219

1220

13 od góry 11 od dołu

Parrasiosa (IV w.), stworzył katedrę h. społecznej

bezwodnik siarkowy Dzięki większej aniżeli u innych metali odporności na wpływy atmosferyczne cynk używany jest Ch. Henry'ego. próby nowej statystyki.

To zjawisko nazywa się elektrolizą (-> Elektryczność).

większość klientów kolei, jednakowo w dzień i w

Na ryc. 11 widzimy o innej odmianie, energii prądu;

ani duchownym ani zakonnikiem)

Jaszczurka latająca ( Draco).

Parrasiosa (V w.), stworzył docenturę h. społecznej.

bezwodnik siarkawy Cynk używany jest także

J. Henry’ego. próby nowej stylistyki.

To zjawisko nazywa się elektrolizą.

1221

21 od góry

1221

ryc. 152

Tabl.

Tabl.

13a

14

Tabl.

Tabl.

82a

82b

większych klientów kolei, jednakowe w dzień

nocy.    i w nocy.

nastawiania sygnałów unie-    nastawienia sygnałów uza-

zależnionego    leżnionego

opuszczono legendę do ryciny: 1. — Stój, 2a — Wolna droga w kierunku prostym, 2b — Wolna droga v»T kierunku zbocznym. typu Kashan

W deseń wplecione są modlitwy Koranu.

V w. przed nar. Chr.

Figura kobieca z Akropolis w Atenach.

typu Kaszan

W deseń wplecione są wersety Koranu.

IV w. przed nar. Chr. Figura kobieca z Akropolis w Atenach z końca VI w. przed nar. Chr.

LXXVI

Str.:

Tabl. 83b

Wiersz:

Tabl. 83c

Tabl. 84a

Tabl. 84b

Tabl. 85a

Tabl. 85b

Tabl. 85c

Tabl. 153a

Tabl. 154a

Wydrukowano:

(między VII a V w. przed nar. Chr.)

(między VII a V w. przed nar. Chr.).

(z V lub IV w. przed nar. Chr.).

(między VII a V w. przed nar. Chr.).

(między VII a V w. przed nar. Chr.).

(z VII —V w. przed nar. Chr.).

(z V — IV w. przed nar. Chr.).

w górnym poziomie przecinają się tory

Turystyczna kolej linowa w Chamonix w Szwajca-

Zamiast:

(V w. przed nar. Chr ).

(IV w. przed nar. Chr.).

(z V w. przed nar. Chr.).

(V w. przed nar. Chr.).

(VI w. przed nar. Chr.).

rji.

(z VI w. przed nar. Chr.).

(z V. w. przed nar. Chr.).

w górnym poziomie przecinają je tory Turystyczna kolej linowa w Cortina d’Ampezzo we Włoszech.

TOM III.

207

12 od góry

207

449

17 od góry 4 od góry

pracom Nielsa Bohra (-*- Atom). łac. ąuantum = ile). ± 0,00001 = 1 y

pracom Nielsa Bohra.

532

579

619

7 od dołu 20 bd dołu 3 od dołu

O O ® 00 00 co

W H

10 od góry 15 od dołu 5-6 od dołu

Haeckel (1843- 1916) aniżeli ze stali, cukru zwierzęcego, czyli glikogenu fosforzany

jakie jest jego mechanizm, a zatem w postaci kropel.

984

20 od dołu

986

20 od góry

986

21 od góry

987

17 od dołu

1100

1208

12 od góry 4 od góry

na chmurach, drutach telegraficznych, ten płaszcz pierzastowar-stwowych

płaszcz wysoko-warstwo-wych

skały lodowe, lodowce i lodowiska.

Watt (1720) arabski i żydowski

łac. quantum = ilość.

± 0,00001 F — y (w Erratach tomu III ka podana błędnie). Haeckel (1834-1919). aniżeli z żeliwa, cukru zwierzęcego, czyli krochmalu, fosforany

jaki jest jego mechanizm, a zatem najłatwiej w postaci kropel.

na drzewach, drutach telegraficznych, ten płaszcz pierzasto warstwowy

płaszcz wysoko-warstwowy

popraw-

skały lodowe: lodowce i lodowiska.

Watt (ur. 1736) arabski i hebrajski

TOM IV.

416

mapa 1 od góry 16 od góry

563

13 od góry

1251

16 od góry

Tebriz (939-1020), zwana regułą Fajansa-Soddy’ego (-> Izotopy), pozwala

ogłosił się głową kościoła anglikańskiego (1531). łatwo lotny, wydaje gaz bezbarwny

Tebryz (934-1020), zwana regułą Fajansa-Soddy’ego, pozwala

ogłosił się głową kościoła anglikańskiego (1535). łatwo lotny, gaz bezbarw

ny

TOM V.

Hasło, wiersz:

Wydrukowano:

00 05 Ol    tO frO    K)    tOU)    ł--

CO K) 05    Ol Ol    Ol    Ol h-

Abakanowicz Bruno, w. 2-3 wynalazca przyrządów do

mechanicznego kreślenia linij krzywych np. samochodach etc.

Zamiast:

wynalazca integrafu.

Aerodynamiczny kształt, w. 5

Akademia Krakowska, w. 5 W końcu XVIII w. Akty lub księgi stanu cy- I, 1238 wilnego, w. 3 Akumulator, w. 18

np. samolotach, samochodach etc.

Na pocz. XIX w. usunąć odsyłacz !

warstwą siarczanu miedzi (PbS0₄)

2,2 W 1,8 W

Akumulator, w. 20 Akumulator, w. 22 Ałun potasowo-glinowy, w. 3 o wzorze KA1(S0₂)₂. 12H₂0 Andruszów, w. 6

Antena, w. 13 Asfalt, w. 9

pozostawał IV, 577

lO 05 05 05

Ateński związek morski, w. 2

August III, w. 2

jako produkt suchej destylacji węgla lub ropy naftowej w r. 478

warstwa siarczanu ołowiu (PbS0₄).

2,2 V 1,8 V

o wzorze KAI(S0₄)₂. 12H₂0 pozostawać miał usunąć odsyłacz ! jako pozostałość destylacji ropy naftowej.

w r. 478 prz. Chr.

117

114

118

Bajan Jerzy, w. 1 Badeni (Stanisław), w. 5 Bakelit, w. 3

król polski (po abdykacji Leszczyńskiego) major-pilot w r. 1894

kruche, żółte, przezroczyste ciało stałe. Stosuje się

156

165

Berzelius, w. 1 Bieguny niebieskie, w. 3

168

Bilans handlowy, w. 7

Berzelius Johann Jacob przebija sferę niebieską.

(-*■ Sferyczne spólrzędne). od wartości wywozu.

król polski (przeciwko Leszczyńskiemu)

(* 1901), major-pilot od r. 1894

kruche, żółte, przezroczyste ciało stałe. Na gorąco pod ciśnieniem daje się prasować w formach, przy czym staje się bardzo mocny i nierozpuszczalny. Stosuje się Berzelius Jons Jacob przebija sferę niebieską.

173

175

196-197

199

Bizmut, w. 7 Blenda smolista, w. 5 Bragg, w. 3 Brąz, w. 2

tsO to Ul i—

tss i—i o ;o

O 00 ® 50

Brąz, w. 5 Brzeczka, w. 1-2 Burne Jones, w. 1 Busola, w. 2

i w lecznictwie B. S. jest kruszcem radu w sieciach krystalicznych używany jest gł. do walcowania i ciągnienia B. maszynowy produkt uboczny (1833-1998)

II, 360, III, 375, 452, 1044

od wartości wywozu.

788-790. i w lecznictwie (związki B.). B. S. jest źródłem radu w siatkach krystalicznych obrabiany jest gł. przez walcowanie i ciągnienie. B. łożyskowy półprodukt (1833-1898)

II, 366, III, 377, 452.

II,

LXXVIII

233

235

Hasło, wiersz:

Caustica, w. 1 Cechowanie, w. 12

236

Cegła, w. 10—12

238

Celuloza, w. 3

239

241

242

Centesimo, w. 2 C-entygram, w. 1 Ceramika, w. 18

Wydrukowano:

środki żrące,

Państwowy Urząd Miar i Wag

3. wypalanie: usuwanie wody, wypalanie właściwe, powolne stygnięcie ; 4. suszenie C. o budowie podobnej do skrobi

(-*■ Waluty). jednostka wagi. glina plastyczna, palna

245

Cez, w. 1

pierwiastek, metal

249

268

272

Champolion, w. 1 Chorwacja, w. 27 Chronos, w. 2

274

Chrześcijaństwo, w. 13

Champolion pobratymczej Słowenii upływający czas (-+ Saturn).

art. I. 989-996; I. 481.

Zamiast:

w medycynie: środki żrące, Główny Urząd Miar

3. suszenie C. 4. wypalanie : usuwanie wody, wypalanie właściwe, powolne stygnięcie.

o składzie chemicznym podobnym do skrobi usunąć odsyłacz ! jednostka masy. glina plastyczna, dająca się wypalać

pierwiastek, metal alkaliczny

Champollion pobratymczej Sławonii upływający czas.

275

Ciało absolutnie czarne w. 2

295

378

432

441

Lumierć’a

Louis

zał. w r. 1222

rycina, mylnie wstawiona,

-*» II, 227, 328, 365.

-*■ IV, 419

-+urt. I, 989-996; I, 481;

II, 275-276.

Lummera (1860—1925) Lovis

zał. w r. 1228 przedstawia opuncję -* II, 227, 365 IV, 413

482

497

508

541

Corinth, w. 1 Dobrzyńscy bracia, w. 2 Echinokaktus, rycina Einstein, w. 10 Emanacja, w. 12

Est modus in rebus, w 3/4 na wszystko jest sposób, we wszystkich rzeczach (we

z każdej sytuacji jest ja- wszystkim) jest miara, kieś wyjście.

u narodów cywilizowanych u narodów cywilizowanych.

-*■ art. II, 248-255. sir John (właśc. Fastolf) — gruby,

oksybenzen, C#H₆OH

Etnografia, w. 6

Falstaff, w. 1

sir John — gruby,

Fenole, w. 5 Fornier, w. 1

oksybenzen, C₃H₃OH Fornier, inaczej sklejka — Fornier — cieniutka cieniutka

546

575

586

758

787

908

Fotony, w. 2 Galwanometr, rycina G.

zwierciadłowy Gay-Lussac, w. 2 Hors concour, w. 1 Indie Wschodnie Holenderskie, w. 2-3 Kastylia, w. 9-10

-* III, 212 Ws-magnes

baoał

Hors concour

-*> II, 400, III, 212 M-magnes

923

929

929

1003

1018

Kalvin, w. 1 Kilowatt, w. 1 Kilowattgodzina, w. 1 Kotylion, w. 1 Kron, w. I

1018

Kron, w. 2

1038

1124

1145

1177

1199

1228 .v

Kubiat-Chan, w. 1 Ludwik, w. 64 Łużyce, w. 4 Mańkowski, w. 1 Mato Groso, w. 1 Miazga zębowa, w. 1

badał

Hors concours wyspy Archipelagu Malaj-skiego

Gł. m-ta: Madryt i Val-K.) i Valladolid (Nowa K.) ladolid (Stara K.) Kalvin Kilowatt Kilowattgodzina (fr. cotillon, kiti:jó) o dużym współczynniku załamaniu

i małym współczynniku dyspersji Kubiat-Chan ze Strassburgiem (około 30 000 głów’)

(1857-1899)

Mato Groso (-* Ząb)

wyspy Archipelagu Sun-daj skiego

Gł. m-ta: Madryt (Stara

Kelvin

Kilowat Kilowa tgodzina (fr. cotillon, koti:jó) o małym współczynniku załamania

i dużym współczynniku dyspersji Kublaj-Chan ze Strasburgiem (około 130 000 głów) (1837-1899)

Matto Grosso (-* Zęby)

1243

Hasło, wiersz: Mikrofon, w. 3

1262

1311

1346

Modiglioni, w. 1 Największego uprzywilejowania klauzula, w. 7 Niemcewicz, w. 9-10

Wydrukowano:

o zmiennym natężeniu, i odwrotnie Modiglioni ->//, 1036-1037

Zamiast:

o zmiennym natężeniu.

Modigliani ->/, 1036-1037

1395

Odbicie światła, rycina

walczył wraz z Kościuszką w Ameryce.

Odbicie światła

1520

1548

1616

Perl, w\ 3 Płonki, w. 1 Popyt, w. 5

od r. 1919 Płonki

627

Pośrednictwo pracy, w. 6-7

1670

Prysznic, w. 3

1670

1681

1749

1907

1918

Pryszczawkowate, w. 6-7 Przesłanka, w. 1 Rekiny, w. 1 Siatka dyfrakcyjna, w. 2 Siła, w. 11-12

1928

1950

1973

1982

Sklejka, w. 1 Snobizm, w. 1 Spektroskop, rycina Sprężystość, w. 9

możność zbytu towaru.

(-> Prawo popytu i podaży) (-*• Fundusz Pracy, Państwowy Urząd Pośrednictwa Pracy)

Wincentego Priessnitza ( Natrysk). kantaryha ( -> Sylogistyka)

Sclachii

(do 2000 na mm²) równoległoboku S. (fx i f2 S składowe, F — wypadkowa) .

(-> Dychta, Fornier) (ine)nob(litate)

wyjechał wraz z Kościuszką do Ameryki. Odbicie światła: AB — promień padający, BC — promień odbity, a, a’ — kąty padania i odbicia, od r. 1900 Pionki

możność zbytu towaru.

f-*- Fundusz Pracy)

Wincentego Priessnitza.

kantaryda (-> Sylogizm) Selachii

(do 2000 na mm) równoległoboku S.

(Dychta) s( in e ) nob (ilitate) rycina odwrócona!

odkształcenie trwałe, tj. złamanie lub zerwanie

odkształcenie trwałe, na-

1984

2003

2055

Srebrzenie, w. 2-3 Sterowanie, w. 5 Syrena, w 2-4

2057

2098

Syriusz, w. 9 Śląsk, w. 57/58

elektrolicznie przewodów regulowanie S., wynaleziona przez fizyka fr. Cagniard de la Tour (1777-1859), składa się (60 kg cm³)

Plebiscyt przeprowadzony dopiero 21 marca 1921 r. dał Niemcom ponad połowę głosów. Za Polską głosowało ok. ³/₇ gmin

stępnie złamanie lub zerwanie

elektrolitycznie przewodów, regulowanie S. wynaleziona przez fizyka fr. Cagniard de la Tour (1777-1859) składa się

(60 kg/cm³)

Plebiscyt przeprowadzony dopiero 21 marca 1921 r. dał Niemcom ponad połowę głosów. Za Polską głosowało około s/₇ gmin. Za Polską oświadczyło się mianowicie 479414 głosów, za Niemcami 706820, Cyfry te nie oddają jednak wiernie narodowego oblicza Górnego Śląska. Od sumy głosów padłych za Niemcami trzeba bowiem odliczyć: głosy emigrantów niemieckich w liczbie 182288 i głosy pwt. głubczyckiego i prudnickiego, silnie zniemczonych, w' liczbie 97664.

LXXX

Hasło, wiersz:

Wydrukowano:

Zamiast:

2272

Yorarlberg, w. 4

2284

2302

Wan-hsien, w. 2 Weimar, w. 10

wchodzi w skład Rzeszy, połączony z Tyrolem; w prow. Seczuan konstytucję republikańskich Niemiec, zniesioną w r. 1933.

Po uwzględnieniu tych głosów niem. okaże się, że ogólny stosunek głosów terenu plebiscytowego wypadnie na korzyść Polski. Mianowicie za Polską pozostanie wtedy 464543 głosów, za Niemcami 426868. Cyfry te ujawniają dopiero prawdziwy charakter narodowościowy terenu plebiscytowego i potwierdzają znakomicie odwiecznie polski charakter Górnego Śląska.

wchodzi w skład Rzeszy:

w prow. Syczuan konstytucję republikańskich Niemiec.

1. — (gr.) przedrostek w słowach obcych przynależna do Gruzji. 8600 km², 94 000 mieszk. oznaczający brak, zaprzeczenie (np. a-teizm = Stolica Suchum. bez-bożnictwo); 2. — ar (miara powierzchni); Abd el Kader 3. — w fizyce jednostka praktyczna natężenia prądu, Amper; 4. w muzyce w gamie C-Dur szósty dźwięk. A¹ posiada 435 drgań na sek; wg niego stroi się instrumenty. -> Kamerton.

Aachen -> Akwizgran.

Aalborg

stare duń. miasto portowe i eksportowe rolnictwa duń. na Piw. Jutlandzkim nad Limfiordem. 48 000 mieszk.

Aar (niem. Aare) w Szwajcarii, wypływa z lodowców Alp Berneńskich. Dl. 485 km, dorzecze 18 000 km².

IV, 1529.

Aargau Argowia.

Aarhus — gł. port Jutlandii w Danii nad Kattegatem i m-to przemysłowe. 91 000 mieszk.

Aaron — w St. Test. starszy brat i towarzysz Mojżesza, pierwszy arcykapłan Izraela.

Abacja (wł. Abbazia) — wł. miejscowość klimatyczna i kąpielisko morskie na wsch. brzegu Istrii. 3000 mieszk.

Abakanowicz Bruno — (1852—1900), matematyk i elektrotechnik, wynalazca przyrządów do mechanicznego kreślenia linij krzywych.

Abakus

lewy dopływ Renu

(1807-1883), emir ar. od r. 1832 sławny wódz Kabylów w świętej wojnie w Algerii przeciwko Francji.

Abd el Krim — (*1880), przywódca marok. ruchu niepodległościowego.

Abdera — strż. kolonia w Tracji, głośna z zaściankowej głupoty swych mieszkańców (,,Abderyci“).

Abd ul Hamid II — (1842—1919), sułtan tur. od 1876 — 1909, krwawy despota. Powszechnie znienawidzony, obalony został przez młodoturków 1909.

-> I, 265.

Abdykacja — zrzeczenie się przez monarchę tronu i przysługujących mu z tego tytułu uprawnień.

Abecadło

alfabet łac. w odmianie pol--»■ art. I, 1 — 9. Abel — w St. Test. drugi syn Adama i Ewy, pierwszy na ziemi pasterz ; zabity przez brata Kaina.

Abel Niels Henrik

skiej.

(1802-1829), mate--> III, 515. IV, 786.

1. — płyta spoczywająca na kapitelu kolumny; 2. do rachowania, liczydło.

precż 1

przyrząd

iimrn

Abakus.

A bas! (fr.)

Abbas — 1. — stryj Mahometa (566 — 652), założyciel rodu Abbasydów; 2. — I. Wielki (1557 — 1628), szach pers. od r. 1586, twórca potężnego państwa mahomet.

Abbasydzi

dynastia kalifów bagdadz-kich, panująca po obaleniu Oma jadów od 750 (Almanzor, Harun al Raszyd); 1258 zwyciężona przez Mongołów.

Abbazia ->■ Abacja.

Abbć (fr.) — ksiądz świecki, opat.

Abbś Ernst

-* I, 259, IV, 1032.

(1840—1905), fizyk niem., twórca teorii mikroskopu, konstruktor licznych przyrządów optycznych. A. refraktometr -> Refraktometr Abbćgo.

ABC państwa

i Chile.

matyk norw.

Abćlard Pierre — (1079—1142), filozof scho-lastyczny. Uznany przez kościół za kacerza. Znana jego miłość do Heloizy (listy).

IV, 1010.

Abelici — sekta istniejąca, w IV w. w Afryce pn.; jej wyznawcy uważali Abla za swego patrona i propagowali wstrzymywanie się od pożycia małżeńskiego, aby nie rozpowszechniać więcej skutków grzechu pierworodnego.

Abeokuta — m-to murz. w pd.-zach. Nigerii. 46 000 mieszk.

Aberacja — zboczenie, odchylenie.

A. umysłowa —    0.

zaburzenie umysłowe. A. w fizyce — niedokładności brązów wytwarza- Aberacja chromatyczna soczewek.

,    J    S S’ — soczewka, O O’ — oś so-

nych za pomocą so- czewicjj fi _ ognisko d!a promieni czewek. A. chro- fioletowych, cz — ognisko dla promieni czerwonych.

5’

fl cz

ze

o-

Abchazja — autonomiczna republika sow. u stóp Kaukazu nad brzegiem Morza Czarnego,

matyczna powstaje, gdy posługujemy Argentyna, Brazylia się światłem białym (złożonym). Ponieważ promienie czerwone (długofalowe) załamują się w mniejszym stopniu, aniżeli promienie fioletowe (krótkofalowe), kontury otrzymywanych

Świat i Życie. V.

s’

o_

Aberacja sferyczna soczewek.

SS’ - soczewka, O O' - oś so- czewki, aniżeli pro-czewki.

pomiędzy punktem, w którym pozornie znajduje się gwiazda, a jej położeniem rzeczywistym.

Aberdeen — port i m-to uniwers. pn. Szkocji nad brzegiem Morza Niemieckiego u ujścia rzeki Dee. 167 000 mieszk.

Aberystwyth

drobne

ba.

studnia wiercona,

nadzwyczajny poseł papieski, wysyłany w sprawach uroczystych mniejszej wagi, np. dla doręczenia jakiejś nominacji. Ableger Sadzonka.

Ablucja

obrazów są zabarwione. A. chromatyczna może być usunięta przez zastosowanie układów soczewek: achromatów. A. sferyczna powstaje niezależnie od tego, czy posługujemy się światłem jednobarwnym czy złożonym. Promienie przechodzące przez soczewkę bliżej środka przecinają się dalej od środka so-

mienie przechodzące przez soczewkę bliżej jej brzegów; kontury obrazów stają się rozmyte. A. sferyczna może być usunięta przez zastosowanie układów soczewek: aplanatów. A. w astronomii — odległość kątowa na niebie gł. kąpielisko morskie Walii nad Kanałem św. Jerzego, siedziba uniw. walijskiego. 12 000 mieszk.

Abeszr (fr. Abćchre) — gł. „miasto" dawnego sułtanatu Uadai we Francuskiej Afryce Równikowej (od r. 1903). Ok. 30 000 mieszk.

Abgarowicz Kajetan (pseud. Abgar Soł-tan) — (1856—1909), powieściopisarz, miłośnik staroszlacheckiej tradycji i tężyzny. „Klub nietoperzy", 1892, „Polubowna ugoda", 1894.

Abicht Henryk —    (1835—1863),    rewolu

cjonista ; przyjaciel Mierosławskiego. Stracony przez Rosjan w Warszawie.

Ab illo tempore (łac.) — od tego czasu.

Abisynia — w strż. i urzędowo: Etiopia — cesarstwo w pn. Afryce podbite przez Włochów (1936). Rozległy masyw górski, złożony z wielu wyniesionych bloków (do 4000 m — Ras Daszan), porozrywanych licznymi rowami o stromych ścianach. Największy z tych rowów, przecinający kraj od Morza Czerwonego do Jeziora Rudolfa, dzieli go na dwie prawie równe części. Peryferie A. z wyjątkiem zachodu zajęła pustynia lub step pustynny. Zach. część kraju odwadniają dopływy Nilu (Nil Błękitny, wypływający z jeziora Tana), decydujące o jego wodostanach, wsch. rzeki, ginące przeważnie w pustyni. Ich wodo-stany są bardzo zmienne, a w porze deszczowej przerywają zupełnie komunikację. Na pustyni nąd Morzem Czerwonym obserwowano najwyższe na świecie temperatury (Massaua, średnia temperatura roczna 30,2° C), u stóp gór malaryczny las tropikalny, dalej strefa rolnicza i wreszcie umiarkowana strefa hodowlana w górach. Ludność A. tworzy szereg grup rasowych, językowych i religijnych. (Hamici, Abisyńc^ycy, tj. mieszańcy hamicko-semiccy oraz Murzyni sudańscy). Język urzędowy państwa (Amhara) należy do pd.-sem. grupy. Od IV w. panuje w pn.-zach. części kraju chrześcijaństwo koptyjskie. Rolnictwo stoi nisko, a produkty hodowlane są podstawą pożywienia. Złoża mineralne są mało znane, złota jednak jest dość dużo. Nikły handel z zagranicą (ok. 1 500 000 funtów szterl.) skupia się na fr. linii kolejowej z fr. portu Dżibuti do stolicy, Addis-Abeba. Pow. 1 120 000 km², ludność ok. 12 000 000, stolica państwa Addis-Abe-Cesarstwo A. powstało ze zlania się feudalnych państewek: Tigre, Lasta, Amhara, Gojam, do których przyłączyło się 1889 Szoa pod negusem Menelikiem II. Zaczyna się walka z europ, imperializmem. Próba zamachu wł. na niepodległość A. została odparta przez Menelika II w walnym zwycięstwie nad Włochami pod Aduą 1896. Pokojowa penetracja kapitałów fr., ang. i wł. i ich konkurencja wywołały wł.-fr.-ang. ugodę, gwarantującą niepodległość polityczną A. (13 grudnia 1906 r.). Kolonialna ekspansja Włoch faszystowskich postawiła sobie za cel zagarnięcie A. Mimo wysiłków pojednawczych Ligi Narodów z Anglią na czele wojska wł. wkroczyły 3. X. 1935 na terytorium A. i 6. X. zdobyły Aduę i Adigrat. Zgromadzenie Ligi Narodów wypowiedziało się za ekonomicznymi i finansowymi sankcjami przeciw Włochom. Mimo to działania wojenne nie ustały. 5 maja 1936 r. Włosi zajęli Addis Abebę, w tymże miesiącu nastąpiła uroczysta aneksja A., a król wł. przyjął tytuł „cesarza A.“. -> I, 40, II, 1243, III, 644, IV, 508, 1389, 1390.

Abisyńska studnia sięgająca do głębszych warstw gruntu z wodą gruntową: rura metalowa zaopatrzona w pompę ssącą.

Abiturient — uczeń, który ukończył kurs szkoły średniej i ma prawo przystąpić do egzaminu dojrzałości (matury).

Ablacja lodowcowa — topnienie lodowca na skutek wyższej temperatury otaczającego go powietrza.

Ablativus (łac.) — szósty przypadek w deklinacji.

Ablegat

umywanie; w kościele kat. obmycie palców przez kapłana w czasie Mszy św.

Abnegacja — wyrzeczenie się, poświęcenie, nie dbanie o siebie (czasem dla wyższych celów).

Abo -> Turku.

Abolicjonizm (łac. abolitio = zniesienie) — ruch, mający na celu skasowanie pewnego prawa, stanu lub instytucji. Abolicjoniści — w St. Zj. A. Pn. przed aktem emancypacyj-

(1837-1913), malarz, uczeń Matejki. Najbardziej znany obraz: „Uczta Wierzynka".

Abramowicz Szalom Jakub — (1836 — 1917), najwybitniejszy pisarz żyd. w jęz. idysz i hebr. w Rosji ub. stul.

Abramowski Edward

niszcząca działalność morza, polegająca na ścinaniu stromych brzegów przez fale.

Abruzzi

wł.

nym 1863 zwolennicy skasowania niewolnic- coś, co jest doskonałe, skończone, całkowite, twa Murzynów.    -► III, 961. co istnieje samo przez się.

A bon marchć (fr.) — tanio.    Absolutna temperatura -> Temperatura.

Ab origine (łac.) — od początku.    Absolutna wysokość — wysokość liczona

Ab ovo (łac. = od jaja) — od początku. od poziomu morza.

Abraham — praojciec plemienia hebr. Absolutnie czarne ciało ->■ Ciało absolutnie Zgodnie z Biblią Bóg zawarł z A. przymierze. czarne.

Najcięższą próbą w życiu A. miała być z rozkazu Boga ofiara z syna Izaaka.

Abraham Władysław —    (*1860) prawnik

i historyk kościoła.

Abraham a Santa Glara (pseud. Ulricha Megerle) — (1644—1709), kaznodzieja i pisarz wiedeński, augustianin; w dowcipnych satyrach występował przeciwko dążeniom do przesadnej nowoczesności.

Abrahamowicz Dawid

słuchacz

—> I, 845. - władza

(1839-1926),

polityk, konserwatysta; w r. 1893 wicepre^y-    rym najwyższa władza skupiona jest w ręku

dent, w 1897 r. prezydent parlamentu wiedeń-    monarchy, będącego źródłem władzy prawo

dawczej, sądowej i wykonawczej i nie odpo-Abrakadabra — wyrazy kabalistyczne bez wiadającego przed narodem, żadnego znaczenia używane przez znachorów, wypisywane na amuletach w śrdw.

Abramowicz Bronisław

-+ ort. I, 9-19; 731, 732, II, 41, III, 1229.

Absorpcja

równomierne rozpuszczanie się -> II, 1235.

Abu Bekr

skrót a. u. c.) określania dat liczbą lat, jakie upłynęły od założenia Rzymu.

Abu Simbel

skiego, minister dla Galicji 1907 — 9.

(1868-1918), psycholog i socjolog, teoretyk kooperatyzmu i działacz socjalistyczny.    -> IV, 887.

Abraxas — u gnostyków wyraz tajemniczy, symbol istoty najwyższej, wypisywany na talizmanach i amuletach (znane w śrdw. gemmy abraxowe).

Abrazja wł. kraina geogr., tworząca wraz z regionem Molise górzystą prow. A.-Molise w środkowej części płw. 15 412 km², 1 499 000 mieszk.

Abruzzi Luigi Amadeo książę — (*1873), podróżnik wł., prowadził i finansował szereg wypraw badawczych.

Absalon — w Biblii trzeci syn króla Dawida; zbuntował się przeciwko ojcu.

Absenteizm (łac. absens = nieobecny) — 1. — stała nieobecność obszarników w ich posiadłościach, wypuszczanych najczęściej w dzierżawę. A. najbardziej rozpowszechniony w strż. Rzymie, potem w Irlandii, Rosji, Sycylii, Hiszpanii, Portugalii, Francji; 2. — systematyczna nieobecność jakiejkolwiek grupy społecznej w miejscu lub instytucji, gdzie jej obecność jest przewidziana, np. nie pojawienie się w parlamencie.

Absolucja — rozgrzeszenie, zdjęcie klątwy kościelnej.

Absolut (łac. ab, solutum — oddzielone od) — to, co jest poza wszelką względnością,

Absolutny układ jednostek fizycznych

Układy jednostek fizycznych.

Absolutorium — 1. — zaakceptowanie czyjejś czynności, rachunków; 2. świadectwo ukończenia kursu szkoły wyższej bez zdania końcowych egzaminów. Absolwent szkoły wyższej, który uzyskał A.

Abisolutum dominium (łac.) nie ograniczona.

Absolutyzm — ustrój państwowy, w któ-

pochłanianie gazów przez ciała stałe i ciecze, głosu i promieniowania przez materie; również zatrzymywanie przez tkanki organizmu promieni, którymi uprzednio był on naświetlony. A. gazów przez ciała stałe, oklu zj a

gazu w masie ciała stałego.

Absorpcyjne widmo -+Widmo absorpcyjne.

Abstrakcja — czynność psychiczna, polegająca na wyróżnianiu pewnych tylko cech w przedmiotach rzeczywistych (konkretnych) i pomijaniu wszelkich innych cech tych przedmiotów ; od tych pozostałych odrywamy (abstrahujemy) cechę wyróżnioną. Tak więc np. odrywamy cechę ,,dobry" od całości charakterystyki ludzi i tworzymy abstrakcyjne pojęcie „dobroci".

Absurd — sąd lub rozumowanie, które zawiera niekonsekwencję, sprzeczność, np. trójkąt czworokątny. Dowód, zw. sprowadzeniem do A., reductio ad absurdum, polega na udowodnieniu fałszywości jakiegoś twierdzenia.

Absyda    A psy da.

Absynt — likier, wyrabiany z piołunu, o szkodliwym działaniu na organizm.

(573 — 634), pierwszy kalif islamu, teść Mahometa, od 632 jego następca.

Abukir — miejscowość na wybrzeżu Morza Śródziemnego w pn. Egipcie na wsch. od Aleksandrii, pamiętna zwycięstwem floty ang. nad fr. (1. VIII. 1798 r.). W r. 1799 zwycięstwo Napoleona nad Turkami.

Ab urbe condita (łac. = od założenia miasta, w strż. Rzymie sposób

skalista miejscowość nad Nilem; ruiny dwóch świątyń egips. z czasów Ramzesa II (ok. 1275 prz. Chr.).

Abutilon, zaślaz — Aconcagua.

Abutilon', zaślaz — rodzaj roślin zielnych lub krzewów o długich liściach i barwnych kwiatach; należą do rodziny ślazowatych; rosną w obszarach tropikalnych.

Abydos — 1. — strż. m-to nad Hellespon-tem znane z podania o Herze i Leandrze ;

strż. m-to w Górnym Egipcie nad Nilem z ruinami świątyni Ozyrysa i grobów.

Abyssalna fauna -»■ Głębinowa fauna.

Abyssalna strefa — strefa wielkich głębin morskich i oceanicznych o swoistej faunie głębinowej i charakterystycznych dla wielkich głębin utworach osadowych, t. zw. szlamie, na dnie.

Achaja — w strż. kraik na pn. górzystej krawędzi Peloponezu. U Rzymian A. oznaczała wogóle Grecję.

Achajos — w podaniach gr. wnuk Hellena, założyciel plemienia Achajów.

Achajowie (Achejczycy, Achiwowie.) — starogr. szczep pochodzący z Tessalii, który zamieszkiwał Peloponez i został na schyłku drugiego tysiąclecia prz. Chr. wyparty przez Dorów do jego pn. krainy, nazwanej odtąd Achają. U Homera — ogólna nazwa Greków.

-> II, 117, 118.

Achaj ski związek

Ac

s. chem. pierwiastka aktynu (łac.

actinium).

A. C. (łac. skrót: antę Christum) — przed narodzeniem Chrystusa.

Acadśmie Franęaise — narodowa instytucja fr., powstała w r. 1634 dla opieki nad literaturą i językiem fr. Posiada czterdziestu członków dożywotnich, spośród znakomitych literatów i ludzi zasłużonych (t. zw. „nieśmiertelni").

A capite (łac. = od głowy) — od początku ; od nowego wiersza.

A capella (wł.) — śpiew chóralny bez akompaniamentu instrumentalnego.

Acapulco — gł. port meksyk, nad Pacyfikiem. 5000 mieszk.

I, 51, IV, 1234.

założony w r. 280 prz. Chr. związek 12 miast Peloponezu, zwrócony przeciw Macedonii, zmuszony jednak w r. 224 przez Macedonię do uległości i zniweczony przez Rzymian w r. 146

Achard Franz Karl — (1753 — 1821), chemik niem.; pierwszy otrzymał cukier z buraków (1801).

Aęhates — w podaniach rzym. przyjaciel Eneasza, towarzysz jego ucieczki z Troi.

Acheloos -> Aspropotamos.

Achemenidzi — staropers. dynastia, która do połowy VI w. prz. Chi. panowała nad Iranem, Azją Przednią i Egiptem. Wygasła 330 prz. Chr.

Achenbach

I, 1041.

Accelerando (wł.) — przyśpieszając.

Accius Lucius, Attius, Akcjusz —    (* 170

prz. Chr ), gramatyk i największy tragik strż. Rzymu. Przekładał i naśladował tragedie gr. Napisał dwie tragedie narodowe rzym. : „Brutus" i ,,Aenedae sive Decius".

Accra -> Akra.

Accrington

Lancaster (Anglia). 46 000 mieszk.

Accusativus (łac.) — w deklinacji łac.

Acernus (łac. = klon) bastiana Klonowicza.

Aceton — najprostszy z ketonów, dwume-tyloketon CH₃COCH₃. Ruchliwa, łatwo lotna i łatwopalna ciecz o charakterystycznym zapachu ; doskonały rozpuszczalnik tłuszczów. Otrzymuje się przez suchą destylację drzewa. Stosuje się w przemyśle chemicznym. Występuje w organizmach w pewnych stanach cho-

IV, 455, 1112.

Acetylen — gaz, w stanie czystym bez zapachu, nienasycony węglowodór o potrójnym wiązaniu, HC = CH. Otrzymuje się przez działanie wody na karbid, czyli węglik wapnia. Stosowany do oświetlania. -> IV, 1252, 1253.

octan celulozy, stosowany do wyrobu jedwabiu sztucznego, lakierów celulozowych itp.

Achad-Haam (pseud. Uszera Gincberga) — (1856—1927), najwybitniejszy publicysta hebr. ub. stul., teoretyk „syjonizmu duchowego".

przemysłowe m-to w hr.

czwarty przypadek

pseudonim Se-

1. — Andreas — (1815 — 1910), malarz niem. tworzył realistycznie ujęte pejzaże; 2. Oswald — (1827—1905), malarz, również pejzażysta, brat poprz.

Acheron (gr. = „rzeka boleści") — w wierzeniach strż. Greków rzeka w państwie umarłych, dopływ Styksu.

Achilles, Achilleus — w podaniach gr. syn Tetydy i Peleusa („Pelida"), gł. bohater wyprawy trojańskiej. Wykąpany przez matkę w Styksie — niewrażliwy na pociski. Padł z ręki Parysa, ugodzony w piętę, jedyne miejsce ciała nie zmyte wodą Styksową.

Achillesa ścięgno, ścięgno piętowe — ścięgno mięśnia trójgłowego łydki, przyczepiające się od tyłu do guza kości piętowej.

Achillesowa pięta — przenośnia, określająca dziś jedyną słabą stronę ogólnie pewnej sprawy-

Achmed Bey (* 1895),

Zogu

w r. 1925 prezydent, później (1928) król Albanii.

ol

robowych.

Acetyloceluloza

-> IJ, 1073.

Achromat — u-

kład soczewek usuwający

chromatyczną dla dla promieni {ioletowych> cz _ ₀. dwóch określonych gnisko dla promieni czerwonych, barw.

Achromatopsia -> Daltonizm. -> III, 1116. Achtyrka (ukr. Ochtyrka) — m-to nad górną Worskłą na Ukrainie, założone przez Polaków w I połowie XVII w. 30 000 mieszk.

Aconcagua (ok. 7030 m), położony w Andach na tery to rium argent.

aberację Achromatyczny układ soczewek.

00’ — oś soczewki, fl — ognisko

najwyższy szczyt Ameryki

łagodny środek uspokajający i nasenny. Pod względem chemicznym pochodna mocznika, zawierająca brom.

Adam

Adamici

Adampol (tur. Polenes) — polska osada w Azji Mn., 20 km na pn.-wsch. od Konstantynopola, założona (1835) przez ks. Adama Czartoryskiego.

John - (1735-1826), wybitny polityk St. Zj. A. Pn. i drugi ich prezydent w 11. 1797—1801. 2. — John Quincey (1767 — 1848) syn poprz., szósty prezydent St. Zj. A. Pn. w 11. 1825-1829.

Adams John Couch — (1816—1892), astro-

-> I, 1004.

Adamski Stanisław — (*1876), biskup, polityk i działacz społeczny, organizator spółdzielczości w Poznańskim.

Adams Peak — drugi z rzędu co do wys. szczyt na Cejlonie (2241 m).

Adana

-> IV, 1318. (1793-1860), lekarz

A condition (fr.) — pod warunkiem, że...

A conto (wł.) — na rachunek; zaliczka na poczet większej należności; skrót: a/c.

Acosta Uriel — (ok. 1590—1640), racjonalista żyd., zwalczający judaizm tradycyjny.

Acre — 1. —mały dopływ rzeki Purus, tworzący dziś część granicy boliw.-brazyl.; 2. — brazyl. terytorium nad rzeką A.

Acta Apostolicae Sedis (łac.) — oficjalny dziennik ustaw Stolicy Apostolskiej, wychodzący w Rzymie od r. 1903, w którym są ogłaszane wszystkie rozporządzenia i nominacje papieskie.

Acta Apostolorum (łac.) Dzieje Apostolskie.

Acta Sanctorum (łac.) -» Żywoty Świętych.

Acta Tomiciana — zbiór listów i dokumentów do panowania Zygmunta I, zebrany i skomentowany przez Stanisława Górskiego, opublikowany przez Tytusa Działyńskiego i i. Nazwa A. T. została nadana później, ponieważ przeważna część A. T. odnosi się do podkancler-stwa Piotra Tomickiego.

Action Franęaise — nacjonalistyczne, mo-narchistyczne i antysem. stronnictwo we Francji, zał. 1899; posiadało organ o tej samej nazwie; 14. II, 1936 rozwiązane przez rząd fr.

A. D. (łac.) — skrót z Anno Domini = Roku Pańskiego.

Ad absurdum -> Absurd.

Ad acta (łac.), skrót AA — do akt, odłożyć do akt, jako załatwione.

Adagio (wł.) — zwolna; w muzyce tempo pośrednie między largo i andante.

Adalberg Samuel — (*1867), językoznawca i paremiolog, autor zbioru polskich przysłów.

Adalbert — 1. — (ok. 1000—1072), biskup magdeburski, apostoł Słowian. 2. -» Wojciech święty.

Adalia, tur. Antalya — m-to portowe w pd. części Azji Mn. 17 000 mieszk.

Adalina

pierwszy człowiek, stworzony przez Boga, wedle relacji biblijnej, w szóstym dniu stworzenia. Mąż Ewy.

Adam Adolphe — (1803—1856), fr. kompozytor oper, uczeń Boieldieu’a.

Adam Ernest — (1868—1926), narodowo-demokratyczny działacz społeczny i oświatowy w Małopolsce, organizator T. S. L.

Adam Paul —    (1862—1920), pisarz fr.,

naturalista, później symbolista; cykl powieści, w których przedstawił dzieje rodziny fr. (He-ricourtów) w ciągu XIX w.

Adam Robert — (1728—1792), ang. architekt i dekorator wnętrz Adamów b-ci styl — styl w meblarstwie ang. (stworzony przez Roberta A. i jego brata Jamesa).

-> III, 544.

Adam z Bremy — (f 1076), kanonik bre-meński, autor „ Gęsta Hammaburgensis eccle-siae pontificum", gł. źródła do dziejów Skandynawii i Słowiańszczyzny pn.

Adama jabłko — wyniosłość krtaniowa, występująca u mężczyzn, uwypuklenie krtani ku przodowi.

Adama Most (ang. Adams Bridge) — szereg raf i ławic m. Cejlonem a Indiami.

Adamaszek — tkanina wzorzysta, wyrabiana z bawełny, lnu, wełny i jedwabiu. Nazwa pochodzi od m-ta Damaszek, gdzie początkowo A. był wyrabiany.

Adamello — grupa Alp wł. na pn. od jeziora Garda, sięgająca do 3564 m.

nazwa różnych sekt o podłożu gnostycznym i manichejskim, występujących w II, XV i XIX w. Wspólnym ich rysem było propagowanie rozwiązłości obyczajowej i wspólności dóbr.

Adams 1.

nom ang.

gł. m-to Cylicji w Turcji nad rzeką Seyhan przy linii kolejowej do Syrii. 76 000 mieszk.

Adaptacja — w szerszym znaczeniu tyle co „przystosowanie". W węższym znaczeniu mówi się o A. oka do ciemności (zmroku) i jasności.

-* art. ,,Przystosowanie", IV, 472 — 478.

Adare — przylądek, pn.-wsch. cypel Wschodniej Antarktydy u wrót do Morza Rossa z majestatyczną Mount Sabinę (ponad 3000 m).

Ad astra (łac.) — ku gwiazdom, przenośnie: wzwyż (także tytuł powieści Orzeszkowej).

Ad calendas graecas (łac.) — ,,do gr. kalend" czyli nigdy, ponieważ w gr. kalendarzu nie było kalend. -> Cdlendae.

Adda — lewy dopływ Padu, wypływający w Alpach pod przełęczą Stylfską z lodowców Ortleru. Dł. rzeki 380 km.

Addis Abeba — stolica Abisynii (Etiópii) we wnętrzu kraju na równinie śródgórskiej, położona na wys. 2400 m. Ok. 100 000 mieszk.

Addison Joseph — (1672—1719), ang. publicysta, dramaturg i krytyk. Współwydawca (ze Steele’m) pisma moralistycznego ,,The Spec-tator".

Addison Thomas amer.; opisał po raz pierwszy ciężką chorobę nadnerczy, nazwaną następnie chorobą A. Cisawica.    -*■ II, 885.

Admetos — w podaniach gr. jeden z Argonautów, król m-ta Fere w Tessalii, mąż Alcesty; Apollo, pasący jego trzody, wyjednał mu przedłużenie życia, gdyby ktoś inny zechciał umrzeć za niego. -> Alcesta.

Administracja

(jakąś instytucją, majątkiem) ; ogół czynności organów państwowych i samorządowych, po--> I, 470, 1014. dejmowanych w zakresie sprawowania władzy Adenoidalna tkanka -* Limfoidalna tkanka. wykonawczej.

Adenoidy — wyrośla guzowate w jamie    IV, 92, 380, 725, 726, 798, 897.

nosowo-gardzielowej, powstałe z rozrostu    mig-    Admiralicji Wyspy — archipelag    atoli

dałka gardzielowego.    na Pn- brzegu Nowej Gwinei. Dawniej niem..

Adept — 1. - wtajemniczony w jakąś wiedzę, obecnie są obszarem mandatowym Ligi Naro-sztukę, religię; 2. — zwolennik pewnej szkoły dów, zarządzanym przez Australię, filozoficznej.    Admirał    — najwyższy stopień oficerski

Ad exemplum (łac.) - dla przykładu.    w marynarce wojennej.    ->■ III, 512.

Ad extremum (łac.) — do    ostateczności.    Admirał (motyl) -* Rusałka.

Ad finem (łac.) - do końca.    Admonicja - upomnienie.

Ad feliciora tempora (łac.)    — do szczę-    Ad multos annos (łac.) —

śliwszych czasów.    ” życzenia długiego życia.

Adhezja — siła, z którą działają na siebie    Ad oculos    (łac) — naocznie,

cząsteczki ciała stałego i cieczy lub ciał    sta-    Adonaj —    hebr. imię Boże w Biblii    (dosł.

łych mocno ze sobą ściśniętych.    ,,Pan mój").

Ad hoc (łac.) - do tego, do specjalnych Adonis - w podaniach gr. piękny myśliwy, okoliczności.    ukochany przez Afrodytę; zginął na polo

waniu, rozdarty kłami dzika, nasłanego przez zazdrosnego Aresa.

Adopcja, adoptowanie

Adiabatyczne przemiany

-> III, 981.

granitowy masyw górski

A discretion (fr.) — wg. upodobania, dowoli. Adiunkt — pomocnik urzędnika.

Adiutant — bezpośredni pomocnik dowódcy pułku, batalionu itp. jednostek wojskowych.

Adler Alfred — (*1870), psycholog austr., twórca t. zw. psychologii, indywidualnej IV, 495, 496, 497.

Adler Max

Adler

akt prawny, wymagający zatwierdzenia przez sąd,, mocą którego można cudze dziecko uznać za swoje.

uwielbienie, oddawanie naj-

strż. Hadria-

150 km).

Adelaide — stolica Pd. Australii i port nad Zatoką św. Wincentego. 326 000 mieszk.

Adelajda — 1. — siostra Mieszka I, żona Gejzy, króla węg., zw. ,,Biała Knegini". 2. — A. Heska — (1341 — 1367), córka landgrafa heskiego Henryka II Żelaznego, druga żona Kazimierza W., odsunięta przez męża 1356.

Adelii Kraj — część brzegu Wsch. Antarktydy pod ok. 140° dł. wsch.

Aden — od r. 1839 port ang. w pd.-zach. Arabii i stolica przyległego terytorium bryt. 33 000 mieszk. Do A. przynależy nadto 194 km2 okolicy oraz ok. 25 000 km² t. zw. Protektoratu A. ż 100 000 mieszk

procesy zachodzące w układzie, gdy nie towarzyszy im wymiana ciepła z otoczeniem; np. nagłe rozprężanie gazu.

Adianthum — rodzaj paproci, występujących w obszarach ciepłych i nad brzegiem Morza Śródziemnego; niektóre gat. hodowane jako -ozdobne doniczkowe.

Ad infinitum (łac.) — do nieskończoności.

Ad interim (łac.) — tymczasem, w międzyczasie.

Adirondacks

w pn. części stanu Nowy Jork, do 1640 m wys. Zawiera źródła Hudsonu.

(*1873), socjolog austr., założyciel t. zw. austromarksizmu, próby powiązania marksizmu z kantyzmem.

1. - Victor (1852-1918), wódz i jeden z założycieli austr. socjaldemokracji (1888) i t. zw. austromarksizmu. 2. — Friedrich (*1879), syn Wiktora, 1911 — 16 sekretarz so-cjal-demokratycznej partii. W paźdz. 1916 zabił prez. ministrów Stuergka, od r. 1923 sekretarz generalny II Międzynarodówki.

Ad libitum (łac.) — dowolnie, bez ograniczeń. Ad majorem Dei gloriam (łac.) — dla większej chwały Boga.

Ad meliora tempora (łac.) — do lepszych czasów.

zarząd, kierownictwo do wielu lat;

Adoracja

wyższej czci.

Adour — rzeka w pd.-zach. Francji, 335km dł.

Ad personam (łac.) — ,,do osoby" (przywiązane np. pobory, tytuł itd.).

Ad rem (łac.) — do rzeczy.

Adrenalina — hormon, wydzielany w organizmach zwierzęcych i ludzkich przez nadnercze. Stosuje się w lecznictwie jako środek tamujący krwotoki, ponieważ wywołuje skurcz naczyń krwionośnych.

->//, 884, 885, IV, 454, 743, 1268.

Adrian (albo Hadrian) — (76—138) cesarz rzym. od r. 117, adoptowany syn Trajana; przyczynił się do rozkwitu przemysłu, literatury i sztuki, zreorganizował administrację.

Adrianopol (tur. Edirne) nopolis nad Maricą, stolica Turcji 1366—1453, tj. do zdobycia Konstantynopola. 36 000 mieszk.

Adriatycka rasa -> Dynarski typ.

Adriatyk (wł. Adria) — płytka zatoka Morza Śródziemnego m. Włochami i Bałkanem (pow. ok. 130 000 km², dł. 850 km, szer. ok.

IV, 1388, 1391.

Ad saecula saeculorum (łac.) — na wieki wieków.

pn. abisyń. krainie Tigre, pamiętne zwycięstwem Abisyńczyków nad Włochami w r. 1896, zdobyte 1935 przez Włochów w początkach wojny wd.-abisyń. 6000 mieszkańców.

m-to w

,,do użytku

sy

Adwent

Adwersarz

cesarza

śpiewacy gr.

(1854-1912) polityk austr.; jako min. spr. zagr. spowodował aneksję Bośni i Hercegowiny (1908).

trwalszy od

nauka obejmująca za-

-> III, 549.

—y III, 584.

stan psy-art. I, 30 — 35. -> IV, 1514. urzędowre stwierdzenie pewnych okoliczności faktycznych, szczególnie co do pochodzenia papierów wartościowych itp.

Afganistan (po afgańsku Pasztunsza) — ważny górski kraj przejściowy m. pn. i pd. Azją, tj. m. Persją, Turkestanem sow., Tur-kestanem Wsch. i Indiami, niepodległe lestwo. Osią kraju są góry Hindukusz, otoczone zewsząd stepami i pustyniami. Klimat kontynentalny z licznymi okresowymi rzekami (Hilmend, Herirud i i.). Rolnictwo i hodowla bydła. Ludność tworzą Afgano-

Adsorpcja — osiadanie cząsteczek gazów na powierzchni ciała stałego. Zjawisko A. ma zastosowanie w lecznictwie i w konstrukcji pochłaniaczy węglowych maski przeciwgazowej.

-> 11, 1235, IV, 1498.

Adua

Ad unum omnes (łac.) — wszyscy co do jednego.

Ad usum Delphini (łac.) delfina", napis na wydawnictwach klasyków łac., które były specjalnie opracowane dla

na Ludwika XIV; dzisiaj ironiczne określenie wydawnictw przystosowanych tendencyjnie do specjalnych celów.

Ad valorem (łac.) — wg wartości, np. cło w °/o°/o wartości towaru.

Advocatus Del (łac. = adwokat Boga) — duchowny, który w procesie kanonizacyjnym popiera kanonizację. A. diaboli (łac. = adwokat diabła) — duchowny, który w procesie kanonizacyjnym zwalcza kanonizację.

— czterotygodniowy okres, poprzedzający Boże Narodzenie i symbolizujący oczekiwanie ludzkości na przyjście Chrystusa.

Adwentyści — sekta amer. założona w r. 1816. Głosi rychłe powtórne przyjście Chrystusa i nastanie tysiącletniego Jego królestwa.

nieprzyjaciel, przeciwnik.

Adwokat — osoba upoważniona do prowadzenia spraw w sądzie, udzielania porad prawnych i bronienia oskarżonych.

-> art. 1, 19 — 30.

Adyga — alpejska rzeka adriatycka i ważna droga przez Alpy; wypływa na granicznej przełęczy Reschen-Scheideck. Dł. 414 km, dorzecze 22 000 km².

Adżarystan — autonomiczna sow. republika w Gruzji. 2900 km² pow., 147 000 mieszkańców.

Aecjusz — (395 — 454), wódz rzym., namiestnik zach.-rzym. cesarstwa za Wąlenty-niana III, sławny zwycięzca Attyli na polach katalauńskich (w r. 451), zamordowany przez Walentyniana III.

Aedzi, aoidzi, aoidowie w epoce przedhomerowej.

A. E. G. -> Allgemeine Elektrizitats-Oesell-schaft,

Aehrenthal Alois Lexa

Aere perennius (łac.) spiżu ; -> Exegi monumentum.

Aeroby -> Tlenowce.

Aerodynamiczny kształt — kształt o liniach płynnych. Przedmioty tak uformowane trafiają w ruchu na mały opór powietrza, stąd

zastosowanie tego kształtu w nowoczesnych środkach lokomocji, np. samochodach etc. ->IV, 473, 474.

Aerodynamiczny kształt.

Aerodynamika

gadnienia dotyczące sił działających podczas ruchu gazów.

Aerofagia — połykanie powietrza, połączone z uporczywym odbijaniem, występujące często u niemowląt; również u dorosłych w neurastenii i histerii.

Aerofotografia -> Fotografia lotnicza.

Aerofotogrammetria — metoda wykonywania mapy kraju za pomocą zdjęć fotograficznych robionych prostopadle z powietrza i ze znanej wysokości.    -> III, 492.

Aeroklub — organizacja mająca na celu popieranie i rozwój sportu lotniczego.

-* III, 392.

Aerologia — dział geofizyki, obejmujący badania własności górnych warstw atmosfery oraz zjawisk w nich zachodzących.

Aeromechanika — dział mechaniki, który zajmuje się badaniem gazów; dzieli się na aerostatykę i aerodynamikę.

-* III, 547.

Aeronautyka — żegluga powietrzna, obejmująca lotnictwo (loty na aparatach cięższych od powietrza) i balony. W języku potocznym mylnie zw. lotnictwem.    -> III, 392.

Aeroplan -> Samolot.

Aerostatyka — nauka o gazach w równowadze. Obejmuje zagadnienia dotyczące gęstości gazów i rozkładu ciśnienia w gazach.

Aeroterapia — leczenie za pomocą powietrza i światła.

Afazja — choroba mowy, niezdolność mówienia, powstała skutkiem uszkodzenia nie organów mowy, lecz kory mózgowej.

Afekt (emocja, wzruszenie) chiczny.

Afelium Aphelium.

Affidavit (łac.) —

kró-

ne-

Agapa

lilia afryk., rodzaj roślin zielnych z rodziny liliowatych; piękne, barwne kwiaty, często hodowane jako rośliny ozdobne; dzikie w pd. Afryce.

Agar-agar — suszony śluz pewnych glonów morskich. Rozgotowany w wodzie i ostudzony, zastyga już przy bardzo małych stężeniach (około 2°/₀) na galaretę. Używany w cukiernictwie ; jako pożywka dla kultur bakteryj; do apretury.

wie, Tadżykowie i Mongołowie, panującą re-ligią jest sekta mahomet. sunnitów. 731 000 km², ok. 10 000 000 ludności. Stolica Kabul. — Niezależność zdobywa dla A. Ahmat Szah Abdali (1724- 1773). W XIX w. A. staje się państwem buforowym m. ros. a ang. posiadłościami i polem tarć ros.-ang. Po wielkiej wojnie tendencje do europeizacji A. Król Aman-Ullah (*1892) dąży do wyzwolenia się spod wpływów ang. Doprowadza to do rozruchów 1928 r., ucieczki i abdykacji Aman-Ullaha.

-> I, 455, 457, II, 1082, III, 1028.

Afiks -> Przedrostek.

Afirmacja — potwierdzenie, opp. gacja.

Afonia -> Bezgłos.

Aforyzm — krótkie, dobitne zdanie, sentencja.

Afranius Lucius — (II w. prz. Chr.), komediopisarz rzym., jeden z najznakomitszych twórców rzym. komedii narodowej ,, fabuła togata".

Afrodyta — gr. bogini piękności i miłości; małżonka Hefajstosa, kochanka Aresa, matka Erosa. Wg Homera była córką Zeusa i Diony, wg Hezjoda narodziła się z piany morskiej, koło Cypru. (-»■ Venus).

Afryka — „czarny ląd“ i trzecia z rzędu część świata. A. to blok wyżynnych stoliw, ze sterczącymi z nich odosobnionymi górami Kilimandżaro, Kenia do 6000 m wys.; fałdowe góry typu europ. (Atlas, Góry Smocze) spotykamy tylko na krańcach kontynentu. Jedna tylko rzeka jest „ważna" w Afryce. To Nil. Pasom klimatycznym odpowiadają strefy roślinne, które dokładnie odzwierciedlają klimat. Świat zwierzęcy bardzo bogaty. W dżungli goryle, szympanse, w stepach i na pustyni słonie, dromadery, nosorożce, żyrafy, zebry, antylopy, lwy, lamparty, hieny, strusie, żółwie szyldrektowe, kameleony. W rzekach krokodyle, hipopotamy. W pn. A. świat zwierzęcy jak w strefie śródziemnomorskiej. — Pow. A. 29 700 000 km⁸, co tworzy 20°/₀ pow. lądów, zaludnienie 150 000 000 mieszk. (7°/₀ ludności globu). art. 1, 35—46; II, 641, 1087, 1177, 1243, 1244, 1247, III, 633, 759, 760, 761, 762, 1021, 1039, IV, 1243, 1319, 1392, 1529.

Afryka Południowa -> Związek Pd. Afryki.

Afryka Południowo-Zachodnia (Southwest Africa) — dawna kolonia niem., a od r. 1919 mandat Ligi Narodów pod zarządem Zw. Pd. Afryki. Obejmuje step pustynny tej części kontynentu z bogatymi złożami płodów kopalnych (diamenty, miedź) i rozwiniętą hodowlą bydła. Wyniosły płaskowyż z licznymi odosobnionymi górami. Prócz tubylczej ludności Hotentotów biali osadnicy pochodzenia hol. (Ęurowie), niem. i ang. 823 000 km², 125 000 mieszk., stolica Windhoek.

Afryka Równikowa Francuska (Afriąue Ź-ąuatoriale Franęaise) — grupa kolonii fr. m. ujściem rzeki Konga a górami Tibesti na Saharze. Obszar gospodarczo zaawansowany. 2 256 000 km², 3 200 000 mieszk., stolica Brazzaville nad Kongo.

Afryka Wschodnia Portugalska -> Mozambik.

Afryka Zachodnia Francuska (Afriąue Oc-cidentale Franęaise) — grupa kolonij fr. m. A-tlantykiem, Zatoką Gwinejską i jeziorem Czad. W pn. części Sahara, na pd. stepowa strefa su-dańska przechodzi nad Zatoką Gwinejską w podzwrotnikową dżunglę i plantacje Wybrzeża Kości Słoniowej, Togo i Dahomeju. Wysoka i intensywna gospodarka kolonialna. 4 660000 km², 14 53 i 000 mieszk. Stolica Dakar nad Atlantykiem.

Afryka Zachodnia Portugalska -> Angola.

Afrykander — Europejczyk z pochodzenia, urodzony w pd. Afryce (przeważnie Holender).

Afty — niewielkie plamki szarawe lub żółtawe, występujące na śluzówce jamy ustnej; objaw zapalenia jamy ustnej.

Ag — s. chem. pierwiastka srebra (łac. ar-gentum).

Aga (tur.) — starszy brat, pan, naczelnik janczarów.

Agada — zbiór urywków Talmudu i utworów potalmudycznych o treści rei.-dydaktycznej.

Agadir — port w fr. Marokku. 3600 mieszkańców.

Agamemnon — w podaniach gr. brat Menelausa, ojciec Elektry, Ifigenii i Orestesa; król Micen i Argosu, wódz Greków w wyprawie' trojańskiej. Po powrocie do ojczyzny zamordowany przez żonę Klitemestrę i jej kochanka, Egistosa. A. grób -> Atreusza grób.

-* II, 122-124.

Agami (Psophia crepitans L.) — gat. ptaków z rzędu żórawiowatych. Żyje towarzysko w lasach w Pd. Ameryce. Oswaja się łatwo i przywiązuje do człowieka.

Agamy (Agamidae) — rodzina gadów z pod-rzędu jaszczurek. Nieduże jaszczurki przeważr nie jaskrawo ubarwione. Żyją w klimacie ciepłym w Azji, Australii, Afryce, również w Europie w krajach śródziemnomorskich. Należy tu m. i.,: smok latający (Draco Volans L.).

u pierwszych chrześcijan uroczysta wieczerza spożywana na pamiątkę ostatniej Wieczerzy Pańskiej.

Agapanthus

-► I, 507.

Agasias — (I w. prz. Chr.), rzeźbiarz gr. z Efezu, twórca statui ,,Borghezyjskiego szermierza".

przedrostków i obecności przyrostków, z których każdy oddzielnie oznacza inną treść gramatyczną (liczbę, przypadek). -> II, 1085, 1086.

Agnaci — 1. — u Rzymian pozostający pod władzą ojcowską (także żona); 2. — w prawie staraniem, krewni po mieczu w przeciwieństwie do krewnych po kąd zieli (kognatów).

Agni — staroind. bóg ognia.

Agnieszka, św. umęczona za wiarę w 13 r. życia za Diokle-

Agat — bardzo twardy minerał, dwutlenek krzemu (Si0₂), włóknisto-krystaliczny. Używany jest jako kamień zdobniczy.

(f ok. 251) umęczona na Sy-

Agata św. cylii. Pam. 5 lutego.

(t303), Rzymianka,

Agatarchos z Samos — (V w. prz. Chr.) malarz gr. współczesny Eschylosowi, dla którego sztuk wykonał dekoracje perspektywiczne. cjana. Pam. 21 i 28 stycznia.

Agawa (Agave) — rodzaj roślin z rodziny Agnieszka — (^*1153), żona Władysława II, amarylkowatych; obejmuje koło pięćdziesięciu    ks. krakowskiego, przyrodnia    siostra cesarza

gat., dziko rosnących w Ameryce Środk.    niem. Konrada III. Wygnana    z mężem, spo-

Agenci dyplomatyczni — wysłannicy,    wodowała wyprawę cesarza na    Polskę,

którymi posługują się państwa w stosunkach Agnostycyzm (gr. agnostos = niepoznawal-między sobą.    -> I, 137 — 141. ny) — pogląd odmawiajający umysłowi ludz-

Agencja, agentura — pośredniczące biuro kiemu możliwości poznania rzeczywistości, handlowe; oddział banku, poczty. A. telegra- Agnozja — częściowa lub całkowita utrata ficzna — biuro korespondencyjne zajmu- zdolności rozpoznawania przedmiotów otaczające się zbieraniem i najszybszem przekazy- jących.

u strż. Greków

waniem drogą telefoniczną, telegraficzną, ra- Agnus Dei (łac.) — „Baranek Boży" ; w mu-diową aktualnych wiadomości.    -> II, 88. zyce: ostatnia część muzycznej mszy.

Agencja Żydowska — przedstawicielstwo Agon (gr. = spór) — 1. żyd. powołane w r. 1922 na podstawie mandatu    wszelka walka zapaśnicza. (Agonistyka —

palestyńskiego do kierowania społecznymi i go-    nauka o zapaśnictwie lub sztuka zapaśnicza),

spodarczymi sprawami Żydów palestyńskich.    2. — część środkowa tragedii i komedii starogr.,

-> II, 1255.

Agenda — 1. — książka do wpisywania bie-    w której dwa chóry (później dwie osoby dzia-

żących spraw do .załatwienia; 2. — liturgiczna    łające) wiodą ze sobą spór.

księga obrzędów kościelnych.    Agonia -y Konanie.

Agent handlowy — osoba, która zawodowo Agonus cataphractus L. (zw. lisicą) — gat. załatwia interesy na czyjś rachunek, albo    ryby z podrzędu cierniopromiennych. Żyje

w nich pośredniczy.    w strefie przybrzeżnej Atlantyku, Morza Pół-

Agesilaus II — (442—358 prz. Chr.), król    nocnego i Bałtyku. W lecie na tarło zbliża się

Sparty od r. 398; zwyciężył Persów w Azji Mn.    do ujść rzecznych. W polskim Bałtyku rzadki,

oraz sprzymierzone siły Aten, Koryntu, Teb Nie jadany.

i Argosu w t. zw. wojnie korynckiej.    Agora — rynek w strż. Atenach, miejsce

Agio, ażio (wł.) — nadwyżka kursu papieru zgromadzeń ludowych, wartościowego nad jego wartością nominalną, Agorafobia — obawa przestrzeni; uczucie wyrażona procentowo.    zawrotu głowy, strachu, bicie serca itp. przy

A giorno (wł.) — jak za dnia (oświetlenie). przechodzeniu przez otwarte, puste przestrzenie. Agis — l.-.-r- (ok. 1000 prz. Chr.) protoplasta Agoult, hr. Marie de Flavigny — (1805-1876), królewskiego rodu Agiadów w Sparcie. 2. — A.    pisarka fr. Ogłosiła pod pseud. Daniel Stern

IV — król Sparty w 11. 245 — 240, usiłował    szereg prac historycznych.

zmienić ustrój Sparty przez reformy agrarne, Agra — m-to na nizinie Hindostanu; zniesienie długów hipotecznych itp., został    znane z budowli marmurowych, wzniesionych

przez eforów stracony.    przez wielkiego mogoła Akbaza. Ośrodek ba-

niezdolność pisania wskutek

Agitacja — rozpowszechnianie pewnej idei wełniany. 230 000 mieszk. w masach, połączone z wzywaniem do odpo- Agrafia wiednich działań.    -> IV, 944. uszkodzeń mózgu.

Agitato (wł.) — burzliwie, gwałtownie.    Agram -»■ Zagrzeb.

Aglutyniny, zlepniki — swoiste niweczniki, Agrariusze — 1. — właściciele wielkich go-powstające w żywym ustroju pod wpływem    spodarstw rolnych; 2. — nazwa jednej z naj-

działania bakteryj i znajdujące się w surowicy    większych partyj polit. w Czechosłowacji,

krwi chorego lub ozdrowieńca. A. posiadają Agrarna kwestia — całokształt zagadnień zdolność zlepiania typu bakterii, który je wy-    gospodarczych i społecznych, związanych z go-

wołał. Aglutynacja — zlepiania się bakteryj spodarstwem wiejskim w danej epoce histo-(w postaci grudkowatych skupień) pod wpły- rycznej.

wem surowicy zawierającej zlepniki.    Agrarna polityka — środki, przy pomocy

-> III, 13.    których państwo wpływa na gospodarczo-

Aglutynujące języki (zlepiające) — języki społeczną strukturę wsi.

o budowie gramatycznej, polegającej na braku

Agrarna reforma -> Reforma rolna.

Agreement (ang.)

(39-93), wódz

Agricola Rudolf nista niem., nauczyciel Reuchlina. Agricola Rudolf (Młodszy)

Aguia Blanca, czyli Orzeł Biały — kolonia rolnicza polska w stanie Espirito Santo w Brazylii. 1500 mieszk.

Agyda (hebr.)

masyw górski z wulkanami do 3000 m w' centralnej Saharze. Zamieszkują go nieliczni Tuaregowie, żyjący koczowniczo z pasterstwa.

Ahaswer (hebr. Ahaszwerosz) — król pers. (przypuszczalnie Kserkses), jeden z bohaterów biblijnej księgi Ester.

Ahmedabad

(1746-1841), architekt;

II, 1203, IV, 242.

-* II, 1036, 1087.

Ainoska raśa -> Paleoazjatycki typ. IV, 808.

Air — masyw górski w pd. Saharze, do 1800 m wys. Skąpe rolnictwo w dolinach. Ludność murz. z najezdniczą warstwą Tuaregów.

Airedale terrler (ang.) -> Terriery obronne.

Ais — o półton podwyższone a ; A i s i s — o cały ton podwyższone a.

Aisne — dopływ Oise w pn. Francji, wypływający z Argonnów, 280 km dł.; odegrał dużą rolę w wielkiej wojnie.

Aisza

Tadeusz (1852 —

Agrarne cła — cła nałożone na produkty rolne.

Agrarne państwo — państwo, w którym przeważa rolnictwo, np. Litwa, Łotwa, Rumunia, państwa bałkańskie, Argentyna. Polska jest krajem agrarno-przemysłowym.

Agrarny kryzys — kryzys rolny, znaczne pogorszenie zbytu artykułów rolnych.

Agraryzm — polityka gospodarcza popierania wzgl. uprzywilejowania produkcji rolnej.

nieformalny układ, ustna, ale wiążąca umowa (np. gentlemen s agree-ment).

Agregat — skupienie, nagromadzenie oddzielnych cząstek. W technice grupa maszyn sprzężonych ze sobą, np. turbina parowa z dy-namomaszyną.

Agrement (fr.) — zgoda udzielana przez głowę państwa obcemu przedstawicielowi dyplomatycznemu na pełnienie jego funkcyj.

-> II, 58.

Agresja (łac. aggressio = napad, najście) — pojęcie prawa międzynarodowego, mające zastosowanie w wypadkach, gdy jedno państwo napada zbrojnie na drugie.

Agrest (Riles grossularia) — gat. rośliny z rodzaju porzeczek; krzew kolczasty, wydający jadalne owoce-jagody, często hodowany w ogrodach ; dziko rośnie w lasach i zaroślach Europy, Azji i pn. Afryki, w Polsce : w Karpatach i wpd.-zach. części.

Agricola Gnaeus lulius rzym., podbił ok. 80 r. pn. Brytanię.

(1444-1486), huma-(t 1521),

humanista szwajc., uczeń Pawła z Krosna; wykładał Owidiusza i Horacego w Akademii Krakowskiej.

Agrigento (dawn. Girgenti) — dzisiaj trzy-dziestotysięczne m-to w pd.-zach. Sycylii, w strż. kilkusettysięczne Akragas, największe i najbogatsze m-to „Wielkiej Grecji".

Agrippa — (II w.), filozof gr., sceptyk.

Agrippa Marcus Vepsanius —    (63 — 12

prz. Chr.), wódz rzym. i mąż stanu, zięć cesarza Augusta. Zwycięstwo A. M. V. pod Actium (31 r.) utorowało drogę jedy no władztwu Augusta.

Agrippa Menenius -* Meneniusz.

Agrippa Nettesheim Heinrich Cornelius — (1487 — 1535), filozof niem. renesansu.

Agrippina — 1. — starsza (*{• 33), wnuczka Augusta, córka Agrippy i Julii, żona Germanika, matka Kaliguli. Zmarła na wygnaniu; 2. — młodsza (16—59), córka poprzedniej, druga żona cesarza Klaudiusza, matka Nerona; zamordowana na jego rozkaz.

Agronom — wykształcony zawodowo rolnik, osoba obznajomiona z nauką o rolnictwie.

Agronomia — nauka rolnictwa, znajomość rolnictwa.

nazwa żyd. stronnictwa ortodoksyjnego, które powstało w Polsce w czasie okupacji niem.

Agulhas — przylądek afryk. wysunięty najdalej na pd.

Aguti (Dasyprocta) — rodzaj ssaków z rzędu gryzoni. Kilka gat., różniących się głównie ubarwieniem, zamieszkuje nizinne lasy Pd. Ameryki. A. żywią się owocami; mięso ich jest jadalne.

Ahaggar

m-to w Indiach Bryt. (prow. Bombaj). Przemysł bawełniany i artystyczny. 314 000 mieszk.

Aigner Piotr reprezentował kierunek klasycyzmu umiarkowanego. Zbudował w Warszawie kościoły: św. Aleksandra (dziś przebudowany), św. Andrzeja (pp. kanoniczek), pałac ks. Radziwiłła (dziś Rady Ministrów).

Aino — nieliczna resztka (koło 20 000 ludności) dawnej, przedhistorycznej ludności Japonii.

(•(•678), druga żona Mahometa, córka Abu Bekra, czczona jako prorokini. Aix en Provence — dawna stolica Prowan-cji na pn. wsch. od Marsylii. 38 000 mieszk.

Aix-la-Chapelle -v Akwizgran.

Aix les Bains — stara fr. miejscowość klimatyczna w Sabaudii. 13 000 mieszk.

Ajaccio — stolica Korsyki, twierdza i uzdrowisko klimatyczne, miejsce urodzenia Napoleona I. 24 000 mieszk.

Ajaks — imię dwóch bohaterów podań gr.: 1. — syn Telamona, bohater wyprawy trojańskiej ; współzawodniczył z Odysseuszem o zbroję Achillesa; 2. — syn Oileusza, bohater wyprawy trojańskiej ; za porwanie Kassandry uśmiercony przez Atenę.

A jamais (fr.) — na zawsze.

Ajdukiewicz — 1.

1916) — malarz. W 1882 osiadł na stałe w Wiedniu, został malarzem nadwornym Franciszka

(1861 — 1917), malarz, brat Tadeu-

Agent, agencja,

agentura.

Ajer Tatarak. Ajwazowskij Iwan

Akaba

Akacja

gat. roślin drzewiastych z rodziny mimozowatych pokrewnych motylkowatym; około 500 gat. rośnie w obszarach ciepłych, szczególniej w Afryce i Australii, u nas znane pod nazwą mimozy.

-* IV, 617.

Akad (Agade)

uniwersytet

w Krakowie zał. przez Kazimierza Wielkiego w r. 1364 (bez wydziału teologicznego); wiony przez Jadwigę i Jagiełłę w r. 1400. W końcu XVIII w. został nazwany Uniwersytetem Jagiellońskim.

Akademia Literatury Literatury.

Akademia Sztuki —

wyższa szkoła poświęcona studiom z zakresu sztuk plastycznych. W Polsce istnieją dwie: A. S. w Krakowie i w Warszawie.

->/, 46.

IV, 951, 952.

w strż. zach. część środko--> II, 699.

med

stowarzyszenie katolików świeckich, mające na celu wprowadzanie w życie prywatne i publiczne zasad wiary kat.

-* III, 101.

Akcjum — przylądek zach. Grecji przy wejściu do Zatoki Ambrakijskiej. Miejsce zwycięstwa Oktawiana nad Antoniuszem i Kleopatrą 31 r.

Akcydensowe roboty (w drukarni) — druk blankietów, formularzy, rachunków, ksiąg ewidencyjnych, buchalteryjnych, kalendarzy itp. druków bez zwartego tekstu.

Akcyza

IV, 790, 791, 799, 800. Akkerman.

Józefa. A. malował głównie portrety; 2. — Zygmunt

sza. Portrecista, podobnie jak brat zyskał powodzenie za granicą.

Ajent, ajencja, ajentura (1817-1900), malarz ros. Pejzażysta; głównie widoki morza.

port w Zajordanii nad zatoką Morza Czerwonego. 1000 mieszk.

powszechnie przyjęta nazwa drzewa Robinia pseudoacacia, należącego do rodziny motylkowatych; pochodzi z Pn. Ameryki. Często sadzona przy drogach i parkach; posiada białe, wonne, miodonośne kwiaty w zwisłych gronach; kwitnie w maju.

Akacje (Acacia)

sem. państwo ze stolicą tej samej nazwy, leżące na pn. od strż. Sumeru i tworzące z nim razem Babilonię.

— I, 485, 486.

Akademia — 1. — towarzystwo uczonych i literatów, poświęcone uprawianiu pewnej gałęzi wiedzy, sztuki itd.; 2. — szkoła o wyższym poziomie naukowym; 3. — uroczyste zebranie publiczne poświęcono uczczeniu znakomitych postaci lub wydarzeń historycznych.

-> art. I, 47-54; 386, II, 657, 903, IV, 1234.

Akademia Krakowska

wzno-

Polska A kademia

Akademia Umiejętności -> Polska Akademia Umiejętności.

Akademia Wileńska — szkoła zał. przez Stefana Batorego, 1578. Po zniesieniu zakonu jezuitów, 1773, zreformowana przez Poczo-buta; w r. 1919 wskrzeszona jako Uniw. Stefana Batorego.

Akademia Zamoyska — szkoła zał. przez Jana Zamoyskiego, 1595; zniesiona po pierwszym rozbiorze Polski.    -> II, 908.

Akademicki, akademicyzm' — nazwa, używana dla scharakteryzowania dzieła sztuki (bądź twórczości artysty), które nie wykazuje śmielszej inwencji, a wykorzystuje jedynie prawidła i umiejętności nabyte w akademii sztuki.

Akademos — podaniowy bohater ateński, właściciel posiadłości pod Atenami, czczonej przez Greków jako miejsce święte („Gaj A.“, później Akademia).

Akantus (Acanthus) — rośliny, występujące głównie w obszarze śródziemnomorskim; liść A. występuje często jako motyw ornamenta-cyjny; hodowane.

Akarnania —

wej Grecji.

Akatui — wsch.-syberyjska osada górnicza niedaleko granicy mandżurskiej, znana katorga zesłańców polskich.

Akbar (ar. = wielki) Dżalaladin Moham-(1542—1602) wielki mogoł (cesarz) Indyj z rodu Timura, jeden z najwybitniejszych władców Azji czasów nwż.

Akcent — przycisk czyli siła wydechu powietrza z płuc, wyróżniająca pewną zgłoskę wyrazu; w muzyce — uwydatnienie dźwięków za pomocą silniejszego nacisku. -> art. I, 55—59.

Akcept — weksel; adnotacja dłużnika wekslowego (akceptanta), na blankiecie wekslowym, że przyjmuje on zlecenie płatnicze wystawcy.

Akceptacja — akt prawny, mocą którego pewne prawa przechodzą z jednej osoby na drugą za jej wyraźną zgodą (np. A. weksla).

Akceptacyjny bank -> Bank Akceptacyjny.

Akcesoria — dodatki, przybory.

Akcja (łac. actio — czynię, działam) — działanie, czynność. W utworze literackim przebieg poczynań osób występujących i działających; poczynania te składają się na całość wydarzeń stanowiących treść dramatu, powieści itd.

-> I, '1238.

Akcja — dokument, stwierdzający, że jego właściciel jest wspólnikiem, akcjonariuszem spółki akcyjnej. -> art. I, 60 — 68; 552, 553, II, 1137, III, 1157.

Akcja Katolicka

podatek konsumcyjny, pobierany przez państwo od szeregu artykułów np. cukru, winą, octu.

Akerman

Akka — port w pn. części Palestyny, w czasie wypraw krzyżowych zw. Saint Jean d’Acre, miejsce lądowania krzyżowców, później zaś pielgrzymów do Palestyny. 8000 mieszk.

Akkerman, lub Białogród (rum. Cetatea Alba) — port rum. w Bessarabii nad limanem

okrzyknięcie, jednogłośne

Aklimatyzacja — powolne przystosowanie się człowieka, zwierzęcia lub rośliny do zmienionych warunków.

Akomodacja

-* II, 798, 800, 801. Akr (skrót a) — ang. i amer. miara gruntu == 4840 yardom = 40,47 arom = 4047 m² = = 0,722 morgi nowopolskiej.

Akra (ang. Accra) — port i stolica bryt. kolonii Złotego Wybrzeża w Afryce. 61 000 mieszk.

wyposażenie przedsta-

Ciecz o duszącym zapachu.

Akromegalia

-> II, 888.

na-

Akroteria.

Aksamitowski Wincenty — (1768—1828), generał, uczestnik insurekcji Kościuszki, potem kampanij legionowych, w 1803 wysłany na San Domingo.

Akselbanty

w sztuce — przedstawie-

Akt 5 listopada

Dniestru. Stara twierdza tur. 33 000 mieszkańców.

Aklamacja uznanie.

zdolność uwypuklania i spłaszczania soczewki ocznej dla ułatwienia wyraźnego widzenia przedmiotów niezależnie od ich odległości.    -* III, 1109.

Akompaniament — towarzyszenie czyli wtórowanie partii fortepianowej lub orkiestrowej śpiewakowi lub soliście instrumentaliście. -> II, 800

Akord — 1. — ugoda; ugoda za pracę od sztuki. IV, 1179. 2. — w muzyce — zorganizowane współbrzmienie przynajmniej trzech dźwięków, które wywołują wrażenie złożonej całości.

Akredytowanie

wiciela dyplomatycznego w pełnomocnictwa, uprawniające go do pełnienia swych funkcyj.

-► II, 54.

Akredytywa — pismo uwierzytelniające; zaświadczenie otwierające kredyt okazicielowi.

Akrobacje — najstarsza ze znanych form gimnastyki, mająca zastosowanie przeważnie dla celów popisowych. A. powietrzne — umiejętność opanowania samolotu przez pilota w każdej sytuacji, szczególnie ważna dla lotników myśliwskich ze względu na staczane w powietrzu walki.

Akroleina — nienasycony aldehyd CH₂ = — CH₂

Stosowana jako łzawiący i trujący gaz bojowy.

Akrolit — posąg z drzewa i kamienia, którego nagie części ciała wykonane były w kamieniu.

choroba polegająca na znacznym powiększeniu i zgrubieniu kości kończyn i głowy, oraz niektórych części miękkich, np. języka.

Akron — m-to w stanie Ohio St. Zj. A. Pn. Przemysł kauczukowy. 256 000 mieszk.

Akropol — wysoko położona, obwarowana i najczęściej najstarsza część strż. gr. miasta. Najsłynniejszy A. ateński. ->• I, 379, 380, 381, 387.

Akrostych — utwór wierszowany, w którym początkowe lub końcowe litery poszczególnych wierszy tworzą wyraz albo zdanie; także^ szereg słów, których początkowe litery tworzą wyraz.

Akroter

szczytek; szczytowa ozdoba frontonu strż. świątyni.

Aksakow —

1. — Sergiej (1791 — 1859), prozaik ros.

Gł. dzieła: „Kronika rodzinna" i „Lata dziecinne wnuka Bagrowa". 2. — Konstantin Sergiej ewicz (1817 — 1860), polityk, przywódca słowianofilów ros.

Aksamit — tkanina czysto jedwabna, lub jedwabna z bawełną i wełną, krótko strzyżona, b. gładka.

Aksamitka (Tagetes), zwana czasem szarańczą — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych, pochodzących z Ameryki, o grubych, wzniesionych łodygach. Kwiaty pojedyńcze i pełne o niezbyt przyjemnym zapachu, zabarwienie żółte lub brunatne w różnych odcieniach.

(nazwa dziś nieużywana), srebrne lub złote sznury naramienne noszone na mundurze wojskowym (oznaka adiutantów, oficerów dyplomowanych itd.).

Aksolott -> Amblystome Tigrinum Green.

Aksjomat -* Pewnik. ->■ II, 561, 562, 570, III, 518, 864. 865, IV, 510.

Aksum — podupadłe m-to odpustowe w pn. Abisynii, dawniej stolica Etiopii i odrębnego starochrześcij. państwa Aksumickiego.

Akt — 1. — pismo, stwierdzające pewną czynność urzędową lub prywatną, bądź też pewne prawa; 2. nie nagiej postaci ludzkiej w sztukach plastycznych ; 3. — w dramacie — pewne części akcji w sobie zamknięte i stanowiące pewną jedność. -* I, 1238. 4. — we współczesnej psychologii określenie stanów świadomości, np.

A. wyobrażeniowy, A. myślenia, A. uczucia, woli.

Akt nawigacyjny (Act of navigation) — ustawa wydana w Anglii przez Cromwella w 1651 r., przyznająca okrętom ang. wyłączne prawo prowadzenia handlu z koloniami.

proklamacja cesarzy niem. i austr. z 5. XI. 1916 tworząca niezależne królestwo polskie z ziem b. zaboru ros.

->///, 265-267, IV. 1336, 1337.

Akta ziemskie — księgi, do których w dawnej Polsce wpisywane były umowy, dotyczące kupna i sprzedaży majątków ziemskich. -> Hipoteka.

Akteon — w podaniach gr. piękny myśliwy; za podglądanie kąpiącej się Artemidy zamieniony przez nią w jelenia; rozszarpany przez własne psy.

Aktor — artysta dramatyczny.

-+art. I, 68-76; 377, 378, IV, 1056, 1237. Aktualizm — pogląd psychologiczny, wg którego ,,dusza", „duch", „psychika" nie jest niczym istniejącym substancjonalnie, lecz związkiem wszystkich poszczególnych funkcyj psychicznych, tzn. doznań zmysłowych, aktów myślenia, uczucia i woli.

Aktuariusz

A.

ilościowe wyznaczanie

Akumulator.

Akwamanila

Akwamanila.

wykonany.

Akwarium — zbiornik wody przeznaczony do hodowli zwierząt i roślin wodnych.

-+art. I, 77-83.

Akwatinta

Al — s. chem. pierwiastka glinu (łac. aluminium) .

A la (fr.) — na sposób, podług (np. <ł la modę = wg mody).

pisarz sądowy, archiwista, nazywamy również matematyków ubezpieczeniowych, posiadających fachowe wykształcenie statystyczno-gospodarcze.

Akty lub księgi stanu cywilnego — dokumenty pisemne, stwierdzające urodzenie, ślub lub śmierć jakiejś osoby. -> I, 1238.

Aktyn — rzadki pierwiastek promieniotwórczy, należący do III grupy układu periodycznego. L. porz. 89, c. atom. 227, s. chem. Ac.

Aktynometria reakcyj chemicznych, zachodzących pod wpływem promieniowania.

Aktynoskopia — badanie za pomocą promieni Roentgena. Aktynoterapia — leczenie za pomocą promieni Roentgena.

Aktywa, stan czynny — część majątku księgowana po lewej stronie bilansu. Gł. pozycje aktywne są to: majątek stały, majątek płynny, różne.

Aktywiści — polscy politycy, dążący w czasie wielkiej wojny (po zajęciu Króle.stwa Polskiego) do wskrzeszenia Polski przy pomocy państw centralnych (Niemiec i Austrii).

Aktywność — czynny stan (opp. pasywność, bierność); termin występujący głównie w psychologii na określenie czynnych stanów naszej świadomości.

Akumulacja (łac. = nagromadzenie, skupienie) — 1. — osadzanie materiału niesionego przez rzeki już to w formie stałej, już to w roztworze z wodą ; 2. — A. kapitału — nagromadzenie kapitału; zwiększenie kapitału w toku produkcji i zatrzymanie go w przedsiębiorstwie.

Akumulator — urządzenie do przechowywania energii. A. elektryczny — urządzenie do przechowywania energii elektrycznej w po-ta staci energii chemicznej; w razie §8 potrzeby może być użyty jako źródło prądu stałego. A. elek-tryczny ołowiowy składa się 1    z dwóch szeregu płytek oło-

Sff|S< wianych (elektrody) zanu-rzonych w roztworze wodnym tSegSgSg kwasu siarkowego (elektro-i||g!§|P lit) o gęstości 1,2—1,25. W A. “ * naładowanym elektroda dodatnia pokryta jest warstwą dwutlenku ołowiu (Pb0₂), elektroda ujemna jest ołowdana (Pb). Podczas wyładowania A. płyty pokrywają się warstwą siarczanu miedzi (PbSQ₄), elektrolit staje się uboższy w kwas siarkowy. Początkowe napięcie A. naładowanego wynosi 2,2 W. Podczas użycia napięcie stopniowo maleje. Gdy dojdzie do 1,8 W. A. musi być naładowany. Pojemność A. — iloczyn natężenia prądu przez ilość godzin, w czasie których prąd płynął od chwili naładowania A. do jego wyładowania wyrażana w amperogodzinach. Pojemność A. jest tym większa, im większa jest powierzchnia płyt. Wydajność A. — stosunek energii zużytej na ładowanie do energii oddanej przez A. wynosi 72°/₀ —80°/o.

Akustyka — część fizyki, która zajmuje się badaniem praw rządzących wytwarzaniem, rozchodzeniem się i odbieraniem fal głosowych.

-> II, 108, 109, 361, 362. 363, III, 547.

Akwaforta, kwasoryt — technika graficzna. Odbitki otrzymuje się z płyty miedzianej, pokrytej t. zw. werniksem, na któ- ^ rym igłą wydrapany rysunek tra- Aj wiony jest potem w kwasie.

naczynie o kształcie figuralnym (najczęściej formy zwierzęce) używane w śrdw. do polewania rąk.

Akwamaryn — kamień szlachetny, niebiesko - zielony, odmiana berylu.

Akwarela — 1. — farba wodna, którą maluje się na papierze, 2. — obraz tą techniką

III, 460.

technika graficzna, wynaleziona w XVIII w. Odbitki (otrzymane z odpowiednio przygotowanej płyty miedzianej, kilkakrotnie trawionej w kwasie) naśladują cały szereg tonów rysunku oryginalnego, wykonanego tuszem lub sepią.

Akwedukt — kanał wodociągowy na arkadach prowadzący wodę z dalekich źródeł do miasta. A. znane były w Egipcie i na Krecie, najsławniejsze w strż. Rzymie.

->art. I, 83-89; III, 723, 731.

Akwileja — małe m-ko lądowe w pobliżu lagun na zach. od Triestu (we Włoszech), w strż. potężny port rzym. Obecnie 3000 mieszk.

Akwitania — jedna z czterech prowincyj strż. Galii między Garonną a Pirenejami.

II, 422.

Akwizgran (niem. Aachen, fr. Aix-la Cha-pelle) — m-to w Nadrenii nad granicą hol. i belg. Rzym. uzdrowisko siarczane, siedziba Karola Wielkiego, m-to koronacyjne cesarzy niem. w śrdw., ośrodek okręgu górniczego z węglem, ołowiem, żelazem i miedzią. Słynne odpusty. 163 000 mieszk.

Akwizycja — zjednywanie klienteli. Akwizytor — agent, jednający dla firmy odbiorców.

Alabama — stan St. Zj. A. Pn. (od r. 1819) nad Zatoką Meksykańską, obejmujący pd. części Appalachów, przedgórze i nizinę. Ciepły klimat. Obszar rolniczy na nizinie, w górach górnictwo. Obszar bawełniany, nadto ryż, kukurydza i trzcina cukrowa. Gł. rzeka Alabama. 135 000 km², 2 646 000 mieszk. (36°/₀ Murzynów). Stolica Montgomery, największe m-to Birmingham 260 000 mieszk., port Mobile.

Alabaster — drobnokrystaliczna, zbita odmiana gipsu. Używany jako materiał rzeźbiarski.

A la bonne heure (fr.) — dosł. „na dobrą godzinę", na szczęście!

A la carte (fr.) — wg jadłospisu, do wyboru.

IV, 683.

Małgorzata Maria Alacogue św.

Alacoąue

Aladyn — bohater jednej z baśni z „Tysiąca i jednej nocy" („Lampa Aladyna").

Ala fourchette (fr.) — dosł.: na widelec; określenie zakładu gastronomicznego, w którym można otrzymać tylko gotowe potrawy.

Alagez — najwyższy wulkaniczny szczyt sow. Armenii, 4095 m.

Alagóas

stan brazyl. na brzegu Atlantyku. Produkcja bawełny, trzciny cukrowej, tytoniu. Hodowla bydła. Pow. 28 570 km², 1 190 000 mieszk.

A la guerre, comme k la guerre (fr.) — dosł. na wojnie jak na wojnie; przenośnie: trzeba dostosować się do okoliczności.

A la lettre (fr.) — dosł.: co do litery, dosłownie.

Alalia — niemota, polegająca na niemożności wydawania dźwięków artykułowanych.

przez dłuższy czas,

A la longue (fr.) stale.

trycznego, umieszczone na drzwiach i ramach okien. Obecnie olbrzymie zastosowanie posiadają obwody elektryczne, zawierające komórkę fotoelektryczną (w skarbcu) i dzwonki alarmowe.

Alaryk I — (ok. 370 — 410) król Wizygotów od 395; spustoszył Trację, Macedonię oraz Grecję (400), zdobył Rzym 410.

Alaska — płw. Ameryki Pn. i terytorium St. Zj., zakupione w 1867 r. za 7 200 000 dolarów od Rosji. Kraj dzieli się na pas Gór Nadbrzeżnych na pd., przekraczających 6000 m, pas wyżyn wzdłuż gł. rzeki Jukonu, Góry Brooksa do 3000 m sięgające oraz płaską tundrę nad Morzem Arktycznym. Góry Nadbrzeżne pokryte są olbrzymimi lodowcami. Nad Morzem Arktycznym wkraczamy w strefę lodu gruntowego. Ludność indiańska, eskimoska oraz biała. Myślistwo oraz rybołówstwo. Gł. płodem górniczym jest złoto, wydobywane od czasu słynnej gorączki w r. 1896 na pograniczu Jukonu i Alaski (Klondyke). Prócz złota dobywa się miedź, ołów, węgiel, naftę itp. A. odgrywa dużą rolę w projektach komunikacji lotniczej z Ameryki do Azji. 1 519 000 km². 60 000 mieszk., stolica Juneau.

Alastor (gr. = mściciel) — strż. Greków duch pomsty.

A la t&te (fr.) — na czele.

Alava — prow. baskijska (Hiszpania). Pow. 3045 km². 104 000 mieszk. Gł. m-to Vittoria.

Alba (łac. = biała) — biała szata duchownych kat., noszona podczas nabożeństwa pod ornatem.

Alba, ks. Fernando Alvarez z Toledo — (1507—1582), hiszp. wódz i mąż stanu; z wielkim okrucieństwem lecz bezskutecznie usiłował

^ IV, 902.

w wierzeniach

A la minutę (fr.) — na poczekaniu, natychmiast.    -

A la modę (fr.) — wg mody, modnie. Alandzkie wyspy (raczej Olandzkie) po fiń. Ahvenanmaa — archipelag fiń. u wejścia do Zatoki Botnickiej. Ludność szw. 1442 km², 27 000 mieszk. Gł. m-to Mariehamn.

lud scytyjski zamieszkały w okresie wędrówki ludów między Donem a Kaukazem.

Alanowie

stłumić powstanie w Niderlandach.

Albacete — prow. hiszp. ze stolicą tej samej nazwy. 14 863 km² pow., -300 000 mieszk.

Alba Longa — najdawniejsze m-to i rei. ośrodek Latium. Za czasów królewskich Rzymianie zburzyli A. L. i przesiedlili mieszk. do Rzymu.

Albani Francesco

Alarcón y Mendoza Juan Ruiz, de — (1580 — 1639), znakomity komediopisarz hiszp. Interesują go zagadnienia ogólnoludzkie : moralności, etyki, przyjaźni. Przestrzegał ściśle reguł klasycznych; utwory jego cechuje prostota akcji i budowy..

Alarm

1.

trwoga, popłoch, panika. 2. — w wojsku nagłe postawienie oddziału w stanie gotowości do natychmiastowego działania (marszu, walki itp.).

Alarmowe urządzenia ochronne — urządzenia wywołujące automatycznie alarm w chwili wejścia niepowołanych osób do chronionych pomjęszczeń : składów, skarbców itp. Są to np. kontakty, połączone z obwodem prądu elek-

(1578-1660), malarz wł. Sztukę jego cechuje dekoracyjność i zamiłowanie do wytworności.

Albania (Shąipnia)

królestwo na zach. wybrzeżu Płw. Bałkańskiego. Kraj górzysty, (do 2800 m), niedostępny, z malarycznymi bagnami na wybrzeżu. Klimat śródziemnomorski. Brak lasów. Albańczycy, stara illi-ryjska ludność, uległa później rozlicznym obcym wpływom językowym i rasowym. Rozbicie plemienne, religijne, choć islam dominuje. Pow. 28 000 km², 1 070 000 ludności. Stolica Tirana, gł. port Szkodra. gusta część rzym. prow. Illirii, od 1479 prow. tur. Po bohaterskiej walce z młodoturka-mi A. zdobywa niepodległość, proklamowaną 28. XI. 1912 r. Po wojnie bałkańskiej A. staje się autonomicznym neutralnym księstwem z ks.

W strż. od czasów Au-*

Wilhelmem Wiedem na czele (1913). W czasie wojny światowej A. rozpadła się na drobne autonomiczne jednostki. W 1920 utworzył się narodowy ałbań. rząd w Tiranie. Od wiosny 1922 rządy sprawował obecny król Achmed Zogu, wybrany pierwszym prezydentem albań. republiki w styczniu 1925 r., a w 1928 za sprawą Włoch ogłoszony królem jako Zogu I. Układy z Włochami, zawarte w Tiranie 1925, 1926 i 1927, uzależniły A. od Włoch polit. i gospodarczo. A. jest konstytucyjną, dziedziczną monarchią z jednoizbowym parlamentem.

i polskich. 661 000 km², 732 000 mieszk., stolica Edmonton.

Alberta Jezioro — jezioro w gł. rowie afryk. na granicy Konga i Ugandy. Przepływa przez nie Nil Biały. 5335 km².

Alberti Leon Battista — (1404 — 1472), wł. humanista, architekt, teoretyk sztuki.

->//, 378, IV, 366.

Albertrandi Jan ks.

(1731-1808), historyk, numizmatyk, lektor i bibliotekarz Stanisława Augusta. Pierwszy prezes Warsz. Tow. Przyjaciół Nauk.

Albertus — charakterystyczna postać żoł-nierza-tchórza, występująca często w staropolskich komediach mięsopustnych. (,,Wypr plebańska"-, ,,A. Rotmistrz", ,,A. z wojny").

Albertyni — zgromadzenie zakonne zał. przez Adama Chmielowskiego w r. 1888 w Krakowie w celu roztoczenia opieki nad bezdomnymi i sierotami. Prowadzą po wielkich miastach domy noclegowe i przytułki.

Albi — m-to w pd. Francji nad rzeką Tarn, dawniej ośrodek sekty Albigensów. 30 000 mieszk.

awa

-*//, 1081, III, 671, IV, 829, 1388.

Albany — stolica stanu Nowy Jork (w St. Zj. A. Pn.) przy ujściu Kanału Erie do Hudsonu, zał. w 1614 r. przez Holendrów. 127 000 mieszk., 3000 Polaków.

mieszkańcy wsch. części adriatyckiego wybrzeża (m. Skutari i Korfu) ; wywodzą się od Illirów.

Albańskie Góry (Monti Albani) — wulkaniczny masyw na pd.-wsch. od Rzymu.

Albatros (Diomedea ezulans L.) ptaków z rzędu burzyków. Barwa upierzenia biała, lotki i koniec ogona czarne. Zamieszkuje morza pd. półkuli.

Albedo (białość) proszonego (przez wszystkie ciała o matowej powierzchni) do padającego.

Albeniz Isaac — (1860—1909), kompozytor

Albańczycy

gat.

Albigensl

sekta manichejska, odrzucająca dogmat o Trójcy św. i zmartwychwstaniu, stosunek światła roz- powstała w XII w. w pd. Francji. Wytępieni w XIII w. przez wyprawę krzyżową wszczętą

przeciwko nim.

Albigowa -

-> I V, 556. wieś w powiecie łańcuckim, i pianista hiszp. Opery impresjonistyczne, suity znana z wysokiego stanu kultury i gospodarstwa fortepianowe (narodowy koloryt andaluzyjski). dzięki spółdzielczości chłopskiej. 2300 mieszk. Albert (brat) -> Chmielowski Adam.    Albinizm — bielactwo; zaburzenie wro-

Albert — wójt krakowski, przywódca nie- dzone, polegające na braku barwnika w skórze, udałego buntu mieszczan krakowskich prze- włosach, tęczówce oka.

ciw Łokietkowi, 1311 — 12.    Albion — celtycka nazwa Anglii i Szkocji,

Albert Wojciech Jastrzębiec —    (J* 1473), dziś używana tylko w poezji,

kanclerz królowej Jadwigi i koronny za Wła- Alboin — (*f* 573), król Longobardów, zwy-dysława Jagiełły, arcybiskup gnieźnieński. Bie- cięzca Gepidów (566), zdobywca Italii (568) gły polityk i dyplomata.    aż do Tybru.

Albert Wielki —    (1207—1280), domini- Albrecht — imię licznych królów i książąt

Brandenburgia: A. I Niedźwiedź — I, 91.    (1100—1170), założyciel Marchii Brandenbur-

(1875—1934), król Belgów. skiej; A. III Achilles (Hohenzollern) —

1470 — 86 elektor (Kurftirst).

Austria: A. Friedrich arcyksiążę (1817 — 1895), zwycięzca z pod Custozzy, 1866.

Prusy: A. Hohenzollern — (1490—1560) siostrzeniec Zygmunta I, ostatni w. mistrz (1848—1922), książę Monaco, zakonu krzyżackiego, który przeistoczył w świec-zasłużony badacz głębin morskich, założyciel kie hołdownicze księstwo protest, w r. 1525, Instytutu Oceanograficznego w Monaco.

(1864—1932), kompo- towi I.

kanin, filozof, przyrodnik, teolog. Nauczyciel niem., brandenburskich, austr, prus., wirtem-Tomasza z Akwinu: Zwolennik metody do- berskich. świadczalnej. ₎₍Doctor unwersalis". Kanonizowany w r. 1934-ym.

Albert I

Bohaterski i wytrwały wódz Belgów w czasie wielkiej wojny, nieprzejednany wróg Niemców.

Albert — (1819 — 1861) książę Sachsen-Ko-burg-Gotha, od 1840 książę małżonek królowej ang. Wiktorii.

Albert I

złożywszy hołd w Krakowie królowi Zygmun-

-* IV, 563. (1528-1572), królowa

d’Albret Jeanne

Nawary, matka króla Henryka IV, gorliwa protestantka.

Albula — 1. — część Alp Retyckich w Szwajcarii, do 3422 m wys. 2. — przełęcz 2315 m wys. w tejże grupie, łącząca dorzecze Renu i górnego Innu.

d'Albert Eu gen

opery oraz

zytor i świetny pianista niem.; „Die toten Au-gen" (,,Zamarłe oczy") 1916 i i. utwory fortepianowe.

Alberta — prow. kanad. na wsch. stoku Gór Skalistych. Obszar intensywnej hodowli bydła na prerii i rolnictwa obejmującego coraz więcej obszaru. Liczne osady farmerów ruskich

Albuminy — rodzaj białek; znajdują się w białku jaj, w nasionach roślin, w osoczu krwi. -* III, 1067.

Albumozy

art. I, 89-97; 926. (1840-1917),

(1832-1888),

nuciusa.

IV, 559.

A. I

A. II Mikołajewicz —

-> IV, 1565.

Albuminuria -> Białkomocz.

produkty rozkładu białek, powstające z białek pokarmowych pod wpływem trawiącego działania soku żołądkowego.

Albuquerque (Albukerke) Alfons, zw. Wielki — (1453 — 1515), słynny żeglarz portug., zdobywca i wice-król IncLyj Wsch.

Alcala — nazwa różnych miast w Hiszpanii; np. A. de Henares — m-to w prow. Madryt, miejsce urodzenia Cervantesa, 11 000 mieszk.

Alcala Zamora y Torres Zamora.

Alcantara — graniczna twierdza hiszp. nad rzeką Tago; 3250 mieszk. Zakon A. — zał. w 1156 r. zakon rycerski dla obrony granic Hiszpanii przed Maurami.

Alcdzar -> Alkazar.

Alcejska strofa — używana przez Alceusza zwrotka czterowierszowa (ll-t-ll-f9-f-10 zgłosek) ; przez Horacego wprowadzona do literatury rzym.

Alcesta — w podaniach gr. żona Admetosa. Ofiarowała życie, by ocalić małżonka ód śmierci ; wskrzeszona przez Heraklesa.

Alceusz, Alkajos — (VI w. prz. Chr.), liryczny poeta gr. z wyspy Lesbos, autor „Pieśni walki", natchnionych polityką, miłością i winem.

Alchemia — chemia w okresie od III do XV w.

Alchimowicz Kazimierz malarz, uczeń Gersona. Obrazy historyczne Gł. dzieło: „Pogrzeb Giedymina"

Alcott Ludwika Maria — powieściopisarka amer. (powieść dla młodzieży pt. „Małe kobietki").

Alcyato Jan — (1809—1855), działacz i pisarz polityczny, uczestnik powstania listopadowego. Członek Polskiego Towarzystwa Demokratycznego. Organizował z Tyssowskim powstanie 1846 r.

Alcybiades — (450 — 404 prz. Chr.), mąż stanu i wódz ateński; umiłowany uczeń Sokratesa. Spowodował zgubną wyprawę na Sycylię 415. Oskarżony przed wyprawą o świętokradztwo, zbiegł do Sparty, stamtąd do Persii. Pogodziwszy się następnie z Ateńczykami, kilkakrotnie rozgromił Spartan, witany w Atenach jako zbawca ojczyzny. Zginął na wygnaniu w Frygii, zamordowany przez satrapę persk.

Alcyone (gr. alkyone = zimorodek) — w podaniach gr. córka króla Kola; za pychę przemieniona przez bogów w ptaka (zimorodka).

Alcyone — najjaśniejsza gwiazda w grupie Plejad.

Aldebaran — podwójna gwiazda pierwszej wielkości, barwy czerwonawej, w gwzb. Byka.

Aldegrewer Heinrich — (1502—1555), szty-ch^rz i złotnik niem. czynny w Seest. Pozostawał pod wpływem Diirera.

Aldehydy — produkty utlenienia alkoholi (gazy i ciecze). Odznaczają się przenikliwym zapachem. Posiadają silne własności redukujące, przyłączają tlen, przechodząc w kwasy.

->///, 1292, IV, 1259.

Aldona Anna — (■$■ 1339), królowa Polski, córka w. ks. Litwy Giedymina, poślubiona w r. 1325 Kazimierzowi Wielkiemu.

Aldyny — stare artystyczne druki z XV i XVI w., pochodzące z drukarni Aldów, założonej w Wenecji w r. 1448 przez Aldusa Ma-

-*• I, 1273.

Ale (ang.) — mocne, jasne piwo.

Alea iacta est (łac.) — kości zostały rzucone, słowa, które miał rzekomo wyrzec Juliusz Cezar, przekraczając w r. 49 prz. Chr. rzekę Rubikon i tym samym rozpoczynając wojnę domową. Przenośnie: powziąć śmiałą i nieodwołalną decyzję.

Alegat — cytat, załącznik, dowód.

Alegoria — przedstawienie obrazowe w literaturze i sztuce (personifikacja) pojęć abstrakcyjnych, jak : Sprawiedliwość, Odwaga, Wiosna itp.

Aleksander — imię wielu papieży. 1. — A. III — papież 1159—1181, prowadził zwycięską walkę z Fryderykiem Barbarossą, zwołał XI sobór powszechny. 2. — A. VI (Borgia) — papież 1492—1503, protektor sztuki i literatury. Jego życie prywatne, zwłaszcza przed obiorem na papieża, wywołuje zastrzeżenia natury moralnej.

Aleksander — imię carów ros.: 1. Pawłowicz — (1777 — 1825). Wstąpił na tron w r. 1801 po śmierci Pawła I, w którego zamordowaniu brał udział. Pozostawał w pierwszych latach panowania pod liberalnym wpływem Adama ks. Czartoryskiego, czego następstwem były próby złagodzenia regime’u. W przymierzu z Austrią i Prusami walczył z Napoleonem I. Pokojem w Tylży 1807 r A. ocalił Prusy i przyczynił się do utworzenia kadłubowego Księstwa Warszawskiego. Po zerwaniu z Napoleonem rozpoczął z nim 1812 wojnę, zakończoną klęską Napoleona w Rosji. A. uczestniczył w kongresie wiedeńskim, który powołał do życia Królestwo Polskie z liberalną konstytucją 1815, spowodował restaurację Burbonów i powstanie Św. Przymierza. Pod koniec życia nawrót do reakcji. ->/, 1083-1086, 1087, 1088, 1089, IV, 1563, 1564. 2.

(1818—1881), syn Mikołaja I, car od 1855. Zakończył wojnę krymską pokojem paryskim 1856. Zniósł poddaństwo chłopów 1863; po stłumieniu powstania polskiego 1863 administracyjnie wcielił Królestwo Polskie do Rosji. Zamordowany 1881 przez rewolucjonistów. -> IV, 1565. 3. — A. III Aleksandrowicz — (1845 do 1894), syn Aleksandra II, car od 1881. Rządy jego znamionują: wszechros. szowinizm i reakcja, ucisk narodowościowy i prześladowania wyznaniowe w zaborze ros. i krajach nadbałtyckich.

83

Aleksander I — Alergia.

34

Aleksander I

(1888-1934), król Jugo* ' sławii od 1921 r. W 1929 przez zamach stanu zawiesza konstytucję i zaprowadza samowładz-two. Zabity w Marsylii przez terorystów — emigrantów chorw., 1934 r.

Aleksander Jagiellończyk — (1461 — 1506), król polski od 1501 r., od 1492 w. ks. lit. Prowadził wojny z Moskwą, z Tatarami i Mołdawią. Oparł się na ogóle szlacheckim, nadając przywilej ,,Nihil novi" 1505.    -> I V, 1224.

Aleksander Karadżordżewicz —    (1806

do 1885), książę Serbii. 1858 zmuszony do abdykacji przez Skupczynę (zgromadzenie narodowe) na skutek intryg Rosji, emigrował do Węgier.

Aleksander Newski św.

skoncentrowanych w metropolii strż. świata, Aleksandrii, od III w. prz. Chr. do VI w.

Aleksandryn — wiersz jambiczny, dwunasto- lub trzynastozgłoskowy (sześciostopowy) z cezurą po szóstej zgłosce, rymowany parami.

Aleksandrynizm

(1219—1263), książę nowogrodzki i włodzimierski. Pobił Szwedów 1240 nad Newą (stąd przydomek ,,Newski'‘) oraz kawalerów mieczowych 1242. Przeszkodził próbom papieża Inocentego IV przyłączenia Rusi do kościoła kat. Kanonizowany później przez kościół wsch.

Aleksander I Obrenowicz — (1876 — 1903), król serb. (od 1893 r.). W 1900 obalił konstytucję, co spowodowało spisek wojskowy i zamordowanie pary królewskiej (A. i jego żony Dragi Maszin), 1903 r.

Aleksander Severus — (208 — 235) od 222 cesarz rzym., następca Heliogabala, zamordowany przez swoich żołnierzy.

Aleksander Wielki — (356 — 323 prz. Chr.), król macedoński, jeden z największych w dziejach zdobywców i wodzów, syn Filipa II, wychowanek Arystotelesa. ->■ art. I, 11, 97 — 105: 748, II, 804, 941, 975, III, 1027, IV, 3.

Aleksandra Fieodorówna (1872—1918) — żona ostatniego cesarza ros. Mikołaja II, księżniczka heska. Stracona wraz z rodziną carską w Ekaterynburgu.

Aleksandreidy śrdw., osnute na Wielkiego. Z polskich A. zachowana „Historia Aleksandra W., króla macedońskiego" (koniec XV w.).

Aleksandretta (ar. Iskenderun) w pn.-zach. Syrii nad zatoką tejże nazwy. Port. 14 000 mieszk.    -* I, 268-

Aleksandria — gł. port Egiptu, zał. w roku 331 przez Aleksandra Wielkiego. Nowoczesne m-to o

-> I, 899.

- fantastyczne powieści tle dziejów Aleksandra

m-to

charakterze kosmopolitycznym z dużą liczbą Europejczyków. Słynna latarnia morska na wyspie Farus. 573 000 mieszk.

Aleksandrów — 1. — m-to i siedziba staro-

I, 102.

stwa pwt. nieszawskiego w woj. warszawskim. 10 000 mieszk. 2. — m-to pod Łodzią, włókienniczy przemysł fabryczny i chałupniczy. 12 000 mieszk.

Aleksandryjska biblioteka

załóż, przez Ptolemeusza II; księgozbiór, liczący 700 000 tomów.

Aleksandryjska epoka -> Aleksandrynizm. Aleksandryjska szkoła — nazwa określająca całość wysiłków naukowo-badawczych,

-> I, 607. biblioteka

II, 703, 805-808.

czasy rozwoju gr. nauki i literatury w Aleksandrii w II. 323 — 30

II, 805-808.

Aleksiej l. — Michaj łowicz — (1629— 1676), drugi car moskiewski (od 1645 r.) z domu Romanowów, ojciec Piotra Wielkiego. W dwóch wojnach z Polską (1654 — 6, 1660 — 7) posiadł Smoleńsk, Czernihów i miasta siewierskie, przyjął poddanie się Chmielnickiego i części Ukrainy jego władzy. -> IV, 1560. 2. — Pietrewicz — (1690—1718), najstarszy syn Piotra Wielkiego, oskarżony o zamach na życie cara, został skazany na śmierć; zmarł w więzieniu. 3. — Nikołaj ewicz — (1904—1918), następca tronu pó ostatnim carze ros., Mikołaju II. Stracony wraz z całą rodziną w Ekate-rynburgu.

Aleksiejew Michaił generał, w wojnie ros.-jap. 1904 — 5 wódz trzeciej armii mandżurskiej, w 1915 wódz pn-zach. frontu

Aleksja (ślepota słowna) czytania.

Aleksy, św. — (f 417), Rzymianin bogatego rodu, który dobrowolnie stał się żebrakiem.

Alekto -> Erynie.

Aleman Mateo

prz. Chr.

(1857-1918), ros.

niezdolność

(ok. 1547- ok. 1614), powieściopisarz hiszp.; autor powieści „Guzman de AlfaracĄe", 1599, zapoczątkowującej kwitnącą w Hiszpanii w XVII w. t. zw. „powieść szelmowską i obyczajową".

Alemanowie (Alamanowie) — zach.-germ. plemię, wywodzące się od Swebów (skąd późniejsza nazwa Szwabów). Osiedlili się ostatecznie po obu stronach górnego Renu i w Alpach. Nazwę A. rozszerzyli Francuzi na wszystkie plemiona germ.; stąd wywodzi się fr. Allemands (— Niemcy).    -> II, 586.

d’Alembert Jean le Rond — (1717 — 1783), filozof fr., w 11. 1753 — 72 współpracownik Diderota w Encyklopedii, do której napisał wstęp i artykuły matematyczne. Wyraziciel prądów filozoficznych fr. oświecenia.

-*/, 350, II, 207-209, IV, 357.

Alembik — kocioł, używany w przemyśle chemicznym i gorzelnictwie do destylacji.

Alenęon — stolica dep. Orne na zach. od Paryża nad rzeką Sarthe. Słynny przemysł koronkarski. Jeden z ośrodków tworzenia się armii polskiej we Francji w r. 1918. 17 000 mieszk.

Aleppo (fr. Alep, ar. Haleb) — największe m-to fr. terytorium mandatowego w Syrii, węzeł drogowy. 177 000 mieszk.

Alergia, innoczynność — szczególna własność organizmu, powstająca po dostaniu się doń lub wprowadzeniu pozajelitowym — podskórnie, domięśniowo lub dożylnie

I, 255, 268.

pew-

świat i Życie. — V.

handlowe i przemysłowe m-to w wł. Piemoncie. 83 000 mieszk.

pierwsza litera gr. alfabetu.

jądra atomów helu. Posiadają ładunek dodatni równy 2 jednostkom, ciężar 4 razy większy od atomu wodoru.

-> I, 413, 414, II, 1020, 1054, 1055, 1057, IV, 409, 411, 413, 414, 415, 416, 418, 419, 420, 421, 422, 423, 424.

Alfa (a) promienie — cząstki alfa wypro-mieniowywane przez atomy ciał promieniotwórczych, pędzące z prędkością kilkanaście tysięcy km/sek. --»■ II, 1055, IV, 409, 410, 411.

Alfa (a) przemiany — przemiany, którym podlegają atomy ciał promieniotwórczych, wyrzucające z jądra cząstkę a. Ciężar atomu podlegającego A. P. zmniejsza się o 4 jednostki. Nowopowstały atom zajmuje w układzie periodycznym pierwiastków miejsce przesunięte względem atomu pierwotnego o dwa miejsca na lewo.

-r art. ,,Abecadło", I,

Alfarabi

-► IV, 1417.

po w.

Alfons -- imię wielu królów.

Kastylia: A. X. Mądry - (1226-1284), astronom i filozof, król Kastylii 1252—1282,

Aletsch — największy lodowiec europ, w Alpach Berneńskich, dl. 20 km, pow. 130 ltm².

archipelag pn. amer., łączący 1257 wybrany na cesarza rzym. przez niem. 1750 km łukiem Alaskę z Kamczatką, należy książąt; pobił Maurów, połączył Murcję z Kasty-do St. Zj. A. Pn. Około 150 wulkanicznych lią, sprzyjał naukom.

wysp, klimat wilgotny i mglisty. Brak drzew; Portugalia: 1. — A. I Zdobywca (1112 — ludność zbliżona do Eskimosów. 3000 mieszk. 1185), po zwycięstwie nad Maurami (1139)

przyjął tytuł królewski; 2.

Irański (1432—1481); zdobył Alkazar 1458 i Tauger 1470. Wyprawy geogr,, organizowane przez jego stryja Henryka Żeglarza, kładą podwaliny pod przyszłą kolonialną potęgę Portugalii; prawodawstwo.

Hiszpania: A. XIII — (*1886), król od r. 1902 (do r. 1902 regencja jego matki); w oparciu o armię i kościół sprzyjał dyktaturze wojskowej gen. Primo de Rivery, usunął ją w 1930, opuścił kraj 1931 po proklamowaniu republiki. Alfred Wielki

dział matematyki, zajmujący się głównie równaniami oraz formami. Arytmetyka i Algebra", I, 343 — 351; III, 525.

nych substancyj, zwł. obcego gatunkowo białka. Obecnie przez A. rozumie się w ogóle wszelkie nieprawidłowe oddziaływanie organizmu na najrozmaitsze czynniki zewnętrzne. Ważniejsze choroby na tle alergicznym: dychawica oskrzelowa (astma), sienna gorączka, rozmaite typy idiosynkrazyj pokarmowych.

Alessandria

Aleuty

-► I, 465, 466. Alfa (a) -Alfa (a) cząstki

-* IV, 414, 415, 416.

Alfabet — zbiór liter ułożonych wg pewnego określonego porządku.

1-9, IV, 79, 82, 167, 778.

Alfa i omega — pierwsza i ostatnia litera gr. alfabetu; przenośnie: początek i koniec wszystkiego.

Alfano Franco — (* 1877), jeden z najwybitniejszych kompozytorów dzisiejszych Włoch. Dokończył operę „Turandot" Pucciniego; opery, symfonie, muzyka kameralna i i.

(IX w.), lekarz, matematyk i filozof ar., komentator pism Arystotelesa; pozostawał pod wpływem neoplatonizmu.

Aifaraid — gwiazda drugiej wielkości w gwzb. Hydry.

Alfeios — największa rzeka Peleponezu wypływająca z Arkadii, przecinająca Elidę (O-limpię) i spływająca do Morza Jońskiego.

Alfieri Vittorio — (1749—1803), znakomity pisarz wł., autor licznych tragedyj, których bohaterami są wzniosłe postaci, głównie strż., przedstawiane jako wzór do naśladowania. W innych tragediach, pisanych z zamiarem wywołania narodowej reakcji, stale pow-tarza się motyw walki despotyzmu i tyraństwa z tendencjami wolnościowymi.: ,,Saul‘', ,,Mirrha‘‘, ,,Virginia“ i i., także liryki, satyry, komedie.

Al fine (wł.) — do końca.

Alfóld — wielka bezleśna nizina węg. pomiędzy Karpatami, Rudawami słowackimi, Karpatami siedmiogrodzkimi i Dunajem, obejmująca w gł. zarysie całe dzisiejsze państwo węg. 100 000 km²

A. V. Afry-

(849 — 901), król Anglii od 871; zwycięsko walczył m. 878 — 897 z Normanami; wzmocnił kraj, budując zamki, miasta i drogi; światły, sprawiedliwy i uczony.

Al fresco (wł.) — technika malarstwa ściennego (na świeżo zaprawionym i wilgotnym murze) znana już w strż.

Algebra

-+ art.

Algebraiczne liczby — liczby, będące pierwiastkami równań algebraicznych o spćłczyn-nikach wymiernych (-r Przestępne liczby). Np.

_    3 _

2¹/₂, -5, y 3, 1 + y 3 są A. L.

-> III, 519, 520, 525.

Algeciras — port hiszp. i kąpielisko w sąsiedztwie Gibraltaru. 1801 zwycięstwo fr.-hiszp. floty nad ang.; 1906 międzynarodowa konferencja w spraw-ach marok. 21 000 mieszk.-

Algenib — najjaśniejsza gwiazda (a) w gwzb. Perseusza.

Alger — stolica fr. Algerii w pn. Afryce, od r. 1830 zajęty przez Francuzów i z biegiem lat w ²/₃ zeuropeizowany. Gł. port Afryki fr. 257 000 mieszk.

Algeria — prowincja fr. w pn. Afryce, sięgająca na pd. głęboko w Saharę. Tworzy ją na pn. pasmo gór Atlasu, w środku piaszczysta Sahara, na pd. zaś liczne pustynne masywy górskie. W pasie przybrzeżnym klimat śródziemnomorski i płynące stale rzeki oraz lasy — reszta to piaszczysta lub skalista pustynia bez opadów i z silnymi wahaniami temperatury we dnie i w nocy. Ludnością starą są tu Berberzy,

Algol

część wcześniejsza).

Alias (łac.) — inaczej, czyli.

Ali-Baba — bohater jednej z baśni z „Tysiąca i jednej nocy" („Ali-Baba i czterdziestu rozbójników").

Alibi (z łac. alibi = gdzie indziej)

środki, niezbędne do utrzy-

I. 581, IV, 1264.

Alka olbrzymia (Alca impennis L.) — gat. ptaków z rodziny alk, należącej do rzędu mewowatych. W początkach ub. stul. zamieszkiwała morza arktyczne, obecnie wytępiona całkowicie; pozostało kilkadziesiąt okazów muzealnych.

Alkaliczne metale

inaczej potasowce, * jednowartościowe metale, należące do I grupy układu periodycznego pierwiastków. Najważniejsze sód i potas, rzadsze lit, rubid i cez.

Alkaliczne wody Mineralne wody.

Alkaloidy — obszerna grupa skomplikowanych związków organicznych, zawierających azot. Występują w pewnych gat. roślin. Posiadają reakcję zasadową (alkaliczną, stąd nazwa). Wykazują silne działanie fizjologiczne (trucizny, narkotyki, środki znieczulające). Najważniejsze A.: chinina, morfina, kodeina, nikotyna, kofeina, kokaina, strychnina, atropina.

Alkamenes z Aten

rzeźbiarz gr., uczeń i współzawodnik Fidiasza.

-► I, 381.

Alkazar

fale najeźdźcze Arabów przyniósł wiek VII i XII, obecnie zaś imigrują tu Francuzi i Włosi. Rolnictwo i ogrodnictwo, hodowla bydła oraz leśnictwo i rybołówstwo. Z płodów górniczych odgrywa rolę cynk i fosforyty. — W strż. A. stanowiła rzym. prow. Maurytanię i Numidię; w VII i VIII w. pod władzą kalifatu; od XIII w. państwo korsarskie. 1519—1830 — tur., w r. 1830 przechodzi pod władzę Francji. Obecnie A. składa się z trzech dep. na pn., równorzędnych dep. fr. oraz z czterech terytoriów, rządzonych wojskowo na pd. 2 196 000 km*, 7 184 000 mieszk., w tym 882 000 Europejczyków. Nieliczni Polacy. Stolica Alger. -> 1, 40.

Algezja — przeczulica bólowa, nadmierna wrażliwość na ból.

najdawniej znana, zmienna, podwójna gwiazda w gwzb. Perseusza ([}).

Algoncka era -* Eozoiczna era.

-* II, 553, IV, 1525, 1526.

Algonkinowie — plemiona Indian zamieszkujące pn.-wsch. Amerykę. -»■ II, 963, 964.

Algorytm — postępowanie w matematyce, polegające na periodycznym wykonywaniu pewnego zespołu działań. Np. znaną metodę wyciągania pierwiastka kwadratowego nazywa się A.    -*■ III, 312.

Alhambra — forteca i pałac królów maury-tańskich w Grenadzie, arcydzieło architektury muzułm. (XIII i XIV w., — najstarsza

II, 859.

udowodnienie przez oskarżonego, iż nie mógł popełnić zarzuconego mu przestępstwa ze względu na to, że w czasie, kiedy przestępstwo zostało popełnione, przebywał w innym miejscu.

Alicante — port wsch. wybrzeża Hiszpanii. Winnice. 73 000 mieszk.

Alifatyczne związki (inaczej parafinowe lub tłuszczowe) — związki organiczne, pochodne węglowodorów nasyconych.

Aligator (Alligalor) — rodzaj gadów z rzędu krokodyli. A. mississippiensis Daud. żyje w Pn. Ameryce; A. sinensis Fauv. w Azji w rzece Jangcykiang.

Alighieri -> Dante Alighieri.

Alikwota -> Dźwięk.

Alimenty

mania, które z mocy prawa lub umowy obowiązana jest dostarczyć jedna osoba drugiej, uprawnionej do takiej pomocy (np. mąż żonie, ojciec dzieciom).

A limine (łac. = od progu) — od razu, bez wnikania w treść (np. odrzucić czyjś projekt). A l’improviste (fr.) — bez przygotowania. A linea (łac.) — od nowego wiersza.

Aliot — gwiazda drugiej wielkości w gwzb. Wielkiej Niedźwiedzicy.

Aliteracja — użycie w wierszu lub zdaniu tej samej głoski na początku kilku sąsiadujących ze sobą wyrazów (,,Zdała mu wtórzą z bagien basem bąki").

Alizaryna — wartościowy barwnik zaprawowy. Otrzymywana dawniej z korzenia rośliny marzanny barwierskiej, ostatnio prawie wyłącznie syntetycznie.

(V w. prz. Chr.)

ar. nazwa zamku. Słynne A. w Hiszpanii, np. w Toledo, Segovii etc.

Alki (Alcidae) — rodzina ptaków z rzędu mewowatych. A. pływają i nurkują doskonale, latają niechętnie, na lądzie poruszają się niedołężnie. Zamieszkują morza arktyczne. Tępione dla mięsa, jaj i pierza. Należą: alka olbrzymia, nurzyk, mormon. -*■ II, 615, 619.

Alkierz — dawniej nazwa pokoju narożnego, później w ogóle izb bocznych, ustronnych, często sypialnych.

Alkinoos — w podaniach gr. król Feaków, ojciec Nauziki („Odyssea").

Alkman, Alkmeon — (VII w. prz. Chr.) liryk gr., przedstawiciel liryki chóralnej, autor hymnów dziewczęcych (parteniów).

Alkmena — w podaniach gr. małżonka Am-fitriona, kochanka Zeusa, matka Heraklesa.

Alkmeonidzi — arystokratyczny, potężny ród w Atenach w VII w.' prz. Chr., wywodzący się od Alkmeona, prawnuka Nestora,

Alkohole — grupa związków organicznych, dających się wyprowadzić z węglowodorów przez podstawienie grupy wodorotlenowej OH w miejsce jednego lub więcej atomów wodoru,

A. etylowy (lub etanol) — C₂H₅OH, najpospolitszy z A„ w życiu codziennym zwany wprost A. lub spirytusem. Czysty A. E. jest bezbarwną, ruchliwą cieczą o miłym zapachu. Wrze w temperaturze 78° C. Jest łatwopalny, pali się bezbarwnym płomieniem. Otrzymuje

naj-

Alkoholizm

3.

->art I, 106-117; II, 732, III, 564.

Alkoholometr

Alkuin

„święte miasto" w Hindo-stanie (Indie Brytyjskie) nad Dżamną. 184 000 mieszk.

Allier

Węgiel.

-► III, 278.

(*f* 1538), konkwi-

(1836-1912), malarz, czynny głównie w Anglii, z pochodzenia Holender. Malował obrazy z życia strż. Rzymian i Greków.

Almełda don Francisco — (J'1510), bohater portug. zdobywca i pierwszy wicekról Indyj portug. (1505).

Almeria

się przez fermentację alkoholową cukrów, odbywającą się pod wpływem drożdży. Czysty handlowy spirytus zawiera 95°/₀ A. Wielkie ilości A. E. w postaci wódki i innych napojów alkoholowych zużywane zostają do picia. A. E. służy do celów opałowych („maszynki" spirytusowe) i do napędu silników w mieszaninie z benzolem lub benzyną, jako rozpuszczalnik (żywice, tłuszcze, olejki eteryczne i wiele i. substancyj) i surowiec chemiczny do wyrobu eteru, preparatów leczniczych, barwników, lakierów, perfum i i. A. metylowy (metanol, karbinol) prostszy z A., CHsOH; bezbarwna, lotna ciecz, w stanie czystym o miłym zapachu. Otrzymuje się przez suchą destylację drzewa, dlatego bywa zw. spirytusem drzewnym. Stosuje się jako rozpuszczalnik do lakierów i politury, do palenia i w przemyśle chemicznym. Ma własności trujące. A. amylowy — A. o 5 atomach węgla w cząsteczce, C₅HnOH. ->/, 106 — 109, 112, 514, III, 437, 892, 1018, 1019. IV, 752, 1111, 1112, 1258, 1265, 1497, 1502, 1503.

1. — nadużywanie alkoholu; 2. — chorobliwa, nałogowa żądza alkoholu ; zatrucie alkoholem.

areometr do oznaczania procentowej zawartości czystego alkoholu w roztworze wodnym.

Alkoran -> Koran.

(735 — 804), znakomity anglosaski teolog i pisarz; przyjaciel, nauczyciel i doradca Karola Wielkiego.

Alla breve (wł.) — czteroćwierciowy takt (*/«)> dyrygowany jako dwudziałowy (a/₂). Znak:i .

Allah (wyraz ar., złożony z al i ilah — bóg) — u mahometan jedyny bóg, wszechpotężny twórca świata i litościwy władca, od którego los człowieka jest całkowicie zależny.

II, 1007.

Allahabad

Allan William — (1782—1850), malarz ang. (Szkot). Obrazy historyczne, portrety. 1805 do 1814 — w Polsce. Z tego okresu pochodzi 6 pejzaży „Zofiówki", także „Żydowskie wesele", i i.

Allegheny -> Appalachy.

Allegretto (wł.) — wesolutko, żywo; tempo muzyczne nieco powolniejsze niż allegro.

Allegr! Antonio -»■ Corregio.

Allegro (wł.) — ruchliwie, prędko; tempo muzyczne żywsze niż moderato, wolniejsze niż presto.

Alleluja, Halleluja (hebr. = chwalcie Boga) — już w najstarszej synagodze koloraturowy śpiew radosny, od IV w. solowy śpiew mszalny.

Allenby Edmund, wicehr. — (1861 — 1936), marszałek ang., wódz trzeciej armii 1916—17.

W 1917 przeprowadza kampanię w Palestynie, zdobywając Jerozolimę 9/XII 1917 r.

Allgau — kraina obejmująca pd.-zach. część Bawarii i sąsiednie obszary Wirtembergii, wkracza i w Alpy u źródeł Illeru.

Allgemeine Elektrizitdts Gesellschaft (skrót A. E. G.) — obok Siemensa największy koncern elektryczny Niemiec.

Alliance franęaise (fr.) — stowarzyszenie „dla rozpowszechniania mowy fr. w koloniach i zagranicą", zał. 1883 w Paryżu.

lewy dopływ Loary z Masywu

Centralnego, 400 km dł.

Allobrogowie — szczep celtycki m. Rodanem a Izerą, podbity przez Rzymian w II w prz. Chr. Allochtoniczny węgiel Allonge (fr.), alonż — przydłużek; kartka przyklejona do zapisanego weksla, przeznaczona dla indosantów.

„Allons enfants de la patrie“ (fr.) — „Naprzód, dzieci ojczyzny" (początek Marsylianki).

Allopatia -* Alopatia.

Ali right (ang.) — słusznie, dobrze, wszystko w porządku; popularne powiedzenie ang.

Almadćn — m-to w górach Sierra Morena w Nowej Kastylii (pd. Hiszpania) ; najbogatsze, od dawna eksploatowane złoża rud rtęci, dostarczające około ¹j₃ światowej produkcji tego metalu. 10 000 mieszk.

Almagro Diego de stador hiszp., towarzysz Pizarra w czasie podboju Peru (1524), zdobywca Chile 1535 — 3-7-, zamordowany przez Pizarra.

->/, 163, ' III, 1034.

Alma Mater (łac. = „żywiąca matka") — uroczyste określenie uniw. w śrdw., używane czasami i obecnie;

Almanach — rodzaj kalendarza, zawierający dawniej różne dane astronomiczne i meteorologiczne, później także drobne utwory literackie; dzisiaj właściwie księga zbiorowa, rocznik. A. gotajski (Almanach de Oołha) — rocznik genealogiczny i statystyczny, wydawany od r. 1763 przez Justusa Perthesa w Gocie.

-► I, 1274.

Almanzor — 1. — (712 — 775), drugi kalif dynastii Abbasydów w 11. 754 — 775, założyciel Bagdadu, opiekun sztuk i nauk; 2. — (939 — 1002), wódz Maurów, namiestnik kalifa w. Kordobie. Podejmował zwycięskie wyprawy przeciw chrześcijanom.

Alma Tadema Lawrence

m-to w Andaluzji (Hiszpania) port morski. Słynna katedra. 54 000 mieszk.

Almohadowie — nazwa piątej dynastii hiszp -maurytańskiej, panującej w 11. 1147 — 1269.

41

Almorawidowie — Altair.

to

Almorawidowie — nazwa sekty muzułm. oraz należącej do niej czwartej maurytańskiej dynastii berberyjskiego pochodzenia, panującej w 11. 1036-1147.

Almąuist Carl Jonas Love — (1793 — 1866), szw. romantyk; prekursor realizmu w literaturze szw.

występuje w Europie środkowej, zwł. w krajach alpejskich.

Alpidy — różne pasma górskie na globie powstałe równocześnie z powstaniem Alp w trze-

II, 666, 667.

Alpinizm — gałąź sportu wysokogórskiego na terenie Alp. W szerszym znaczeniu wogóle I, lii), IV, 1)61, 1162.

I V, 543, 544.

ciorzędzie.

Almukantarat, koło wysokości — przecię- sport wysokogórski, cie sfery niebieskiej płaszczyzną równoległą do płaszczyzny horyzontu astronomicznego. Dwie gwiazdy znajdujące się na tym samym A. mają tę samą wysokość astronomiczną. (-> Sferyczne spółrzędne).

Aloe (Aloe) — rodzaj roślin z rodziny lilio-

Alpinus homo -> Alpejski typ.

Alpuhara (hiszp. Alpujarra)

Betyckich na pd. od Grenady (Hiszpania), ostatnie miejsce oporu ar. w walce z Hiszpanami (koniec XV w.).

Alpy — najwyższe fałdowe pasmo górskie watych ; ok. 170 gat. rośnie na stepach i w gó- w Europie (Mont Blanc 4810 m), przedłuża-rach Afryki. Niektóre gat. hodowane jako jące się na pd.-zach. w Apenin a na pn.-wsch. ozdobne.    w Karpaty. A. powstały w trzeciorzędzie,

wewnątrz ich spotykamy jednak starsze, granitowe trzony górskie. O współczesnym wyglądzie krajobrazu alpejskiego decyduje przede wszystkim dyluwialna epoka lodowa. W epoce tej przykryte zostały A. zwartą czapą lądolodu, spod którego sterczały tylko najwyższe szczyty. Podczas tej epoki powstały, podobnie jak w Tatrach, skaliste turnie, a pozostały po niej grube pokłady materiału lodowcowego w formie moren i rozległe górskie jeziora (Lago Maggiore, Leman, Zurychskie, Czterech Kantonów i in.). Najważniejszą różnicą między Tatrami i A. jest poza rozmiarami i wysokością obecność do dziś lodowców, które są ważnym III, 278. elementem krajobrazu alpejskiego. Charakte-Alotropia — zdolność wielu pierwiastków che- rystyczny klimat wysokogórski wpłynął na micznych do występowania w różnych odmia- powstanie w A. szeregu cenionych uzdrowisk nach. Odmianami alotropowymi są tlen o 2 ato- (np. słynne sanatorium w Davos dla chorych mach (0₂) i ozon (Oa) o 3 atomach w cząsteczce.    na płuca) oraz czyni je licznie uczęszczanym

Aloza (Alosa vulgaris Cuv.) — ryba z ro-    terenem sportów zimowych (St. Moritz). Dł.

A. 1200 km, szer. 130 — 250 km, pow. 220 km².

-*arf. I, 118-131; 441, 442, 877, II, 421, 423, 665, 666, III, 250, 399, 401, 912, IV, 123, 1364, 1394, 1395> 1534.

Alpy Australijskie — pasmo górskie w Nowej Pd. Walii, sięgające do 2241 m (Góra Kościuszki) ; zawiera złoża złota.

I, 432, 433, 434.

Alpy Południowe — pasmo górskie na pd. wyspie Nowej Zelandii, sięgające do 3768 m (Góra Cooka) o silnym zlodowaceniu.

Alraune — korzeń mandragory o kształcie przypominającym postać człowieka.

Alsen — wyspa ma wsch. wybrzeżu duń. Szlezwiku; miejsce słynnej przeprawy jazdy polskiej w r. 1658 pod wodzą Czarnieckiego. 313 km² pow., 27 000 mieszk., gł. m-to Son-derburg.

Alt

Aloisi Pompeo — (*1875), wl. dyplomata. W czasie rozpatrywania konfliktu wł.-abi-syń. przez Ligę Narodów 1935 był szefem delegacji wl.

Alojzy Gonzaga, św. — (1568—1591) z rodu margrabiów na Castiglione (Włochy), jezuita. Patron studiującej młodzieży. Pam. 21 czerwca.

publiczna mowa, wygłoszona przez papieża na konsystorzu lub z okazji jakiejś uroczystości (np. kanonizacji). Ogólnie: przemówienie.

Alopatia — leczenie przeciwnicze; polega na stosowaniu środków, wywołujących w ustroju chorym objawy przeciwne do objawów danej choroby.

Alokucja

->

dżiny śledzi. Wyglądem przypomina śledzia. Dł. ciała do 60 cm, waga do 2 kg. Bardzo podobna do A. jest finta (Alosa finta Cuv). Oba gat. żyją w Bałtyku i wchodzą na tarło do rzek. Mięso cenione. Gat. amer. Alosa sapo-dissima Wilson został z Atlantyku przeniesiony do Oceanu Spokojnego.

Alpaga, alpaka — 1.

surowa wełna czesankowa, pochodząca od pd.-amer. owcy Alpaka; 2. — wełna przerabiana, otrzymywana ze szmat półwełnianych; 3. — rodzaj białego metalu, stop niklu, miedzi i cynku, -> Nikiel.

Alpaka ->• Alpaga.

Al parł (wl.) — na równi; A. P. przy papierach wartościowych oznacza, że ich kurs giełdowy osiągnął swą wartość nominalną, przy dewizach i walutach, że kurs ich odpowiada ściśle równi monetarnej.

Alpejska flora — roślinność wysokich gór, występująca przeważnie poza granicą lasów; rośliny trwałe, przeważnie niskie, tworzące często różyczki lub poduszkowate darnie.

Alpejski fiołek -> Gdula.

Alpejski typ (homo alpinus) — mieszaniec rasy armenoidalnej i laponoidalnej. Najczęściej

część gór

1. — niższy głos u kobiet i chłopców, m. w. od a —f². -> Glos ludzki; 2. — w kompozycjach orkiestrowych oznacza się wyrazem A. instrumenty zastępujące drugi

-► II, 798.

gwiazda I wielkości w gwzb.

głos (A. puzon itp.).

Altair —

Orła (a).

tkanina jedwabna

drugie ja, powiernik,

-> III, 506. (1657

Altona

Altruizm

-► III, 582.

^ IV, 386.

Ałdan

pasmo górskie w środkowej Azji, odgraniczające kotlinę Tarymu od Tybetu; najwyższe szczyty do 7000 m.

Ałun potasowo-glinowy (często zw. wprost ałunem) — uwodniony siarczan potasowo-glinowy o wzorze KAI (S0₂)₂ . 12 H₂0 lub K₂S0₄ . Al₂ (S0₄)₃ . 24 HaO; stosuje się jako zaprawa farbiarska, w białoskórnictwie, w papiernictwie, w lecznictwie jako środek ściągający.

Amadeusza Jezioro — słone bagno o trudnej do ustalenia pow. kilku tysięcy km² w środkowej Australii.

Amadis de Gaula — rycerski romans śrdw. przechowany w narzeczu kastylijskim. Fantastyczny ten romans oddziałał na obyczaje rycerskie śrdw. i na literaturę hiszp. i fr. XVI i XVII w.

Altamira — miejscowość w Hiszpanii (prow. Santander); słynne jaskinie z malowidłami z młodszego okresu paleolitu.

Altazymut — dawny przyrząd astronomiczny do wyznaczania wysokości i azymutu gwiazdy.

Altdorfer Albrecht — (1480—1538), malarz i grafik niem., czynny w Ratysbonie. Celował w pełnych ekspresji pejzażach leśnych.

Altea — w podaniach gr. matka Meleagra. Mszcząc śmierć swych braci, zabitych przez Meleagra, spaliła głownię, która była symbolem jego życia.

Altembas, ałtembas o wątku złotym, używana w Polsce w XVII w.

Altenberg Peter -> Enylander Richard.

Alter ego (łac.) zaufany.

Alternatywa — termin logiczny: połączenie dwu zdań w jedno zapomocą słówka „lub".

Altmark — stara nazwa niem. dla obszarów zdobytych na Słowianach. Dziś odnosi się do obszaru na pn. od Magdeburga na lewym brzegu Łaby.

Altomonte Martin (Hohenberg) do 1745), malarz prawdopodobnie narodowości wł. Od 1684—1703 działał w Polsce na dworze Jana Sobieskiego. Zdobił wnętrze Wilanowa, poza tym obrazy: „Bitwa pod Wiedniem", „Bitwa pod Ostrzyhomem i Parkanami".

wyodrębnione administracyjnie pd.-zach. przedmieście Hamburga. 242 000 mieszk.

Altówka (hiszp. viola) — strunowy instrument smyczkowy, większy od skrzypiec.

Altranstaedt — wieś saska; tu August II rzekł się (w traktacie z Karolem XII w 1706) korony polskiej na rzecz Leszczyńskiego.

termin wprowadzony przez Augusta Comte’a. A. oznacza wszelkie uczucia, postawy, poczynania mające na celu pomaganie innym ludziom i życzliwe ustosunkowanie się do nich.

Aluminiowy brąz -> Brązy.

Aluminium -> Glin.

-► III, 917, IV, 787, 1275.

Alumnat — zakład, w którym uczniowie, przygotowujący się do stanu duchownego, otrzymują bezpłatnie naukę, mieszkanie i utrzymanie. Alumn — uczeń A.

Alupolon — wyrabiany w Polsce kuźniczy stop glinu.

Aluta (rum. Oltu) — lewy dopływ Dunaju, wypływa w Siedmiogrodzie. 556 km dł.

Aluwium — najmłodsza, współczesna epoka geol., której początek przypada na czas cofnięcia się na pn. lodowca dyluwialnego w Europie.

Alwar — gramatyka łac. jezuity portug. Emanuela Alvareza (1526— 1582), której w szkołach jezuickich uczono na pamięć.

Alzacja (fr. Alsace) — kraina fr. m. Renem a Wogfczami; tworzy część rowu górnoreń-skiego. Gęsto zaludniona. Ludność o języku niem., ale uważająca się za Francuzów. Kraj rolniczy i ogrodniczy, złoża nafty a przede wszystkim soli potasowych. Silny przemysł. 8300 km², 1 200 000 mieszk. Gł. m-ta Strasburg i Metz. Skupienie emigracji polskiej w górnictwie. — Dawniej kraj celtycki, 870 przyłączony do Niemiec. Traktatem westfalskim A. 1648 r. przyłączona do Francji. W 1871 r. wraz z częścią Lotaryngii ustąpiona Niemcom i bezskutecznie germanizowana. 1918 na mocy traktatu wersalskiego wraca do Francji.

-*/, 702, II, 442, 443, IV, 1344.

Ałbazin — osada na lewym brzegu średniego Amuru i nad rzeczką Jaksą, zał. w r. 1665 przez Nicefora Czernihowskiego, Polaka-kon-kwistadora Syberii w służbie ros.

prawy dopływ Leny w Syberii pn.-wsch., dł. 2000 km.

Ałma Ata, dawniej Wiernyj — stolica sow. Kazakstanu u stóp Tiańszania. 108 000 mieszk.

Ałtaj — pasmo górskie, dł. 1500 km, w środkowej Azji m. Niziną Syberyjską a pustynią Gobi, sięgające na obszarze sow. do 4540 m wys. (Biełucha), a niższe w Mongolii. Bogate złoża mineralne (złoto, srebro, miedź, węgiel).

IV, 1550.

Ałtajskie ludy — ludy zamieszkujące pn. Azję; pod względem rasowym przedstawiają mieszaninę typu mong. z elementami turk-skimi, paleosybiryjskimi i fińskimi. Na ogół niskorośli, czarnowłosi, skośnoocy, o cerze żółto-brunatnej. Hodowcy rena i konia, myśliwcy i rybacy, pod wpływem Rosjan i Chińczyków zaznajomili się z rolnictwem. Żyją w niewielkich grupach pod wodzą patriarchy ludu. Szamanizm z wpływami lamaizmu i chrystianizmu. Dzielą się na Buriatów, sy-biryjskich Tatarów. Kałmuków, Jakutów, Ałtajów, Sojotów, Samojedów, Tunguzów, Mongołów, Mandżurów i szereg pomniejszych plemion. J ę z y k i A., ściślej uraloałtajskie — dzielą się na turkskie, tunguskomandżurskie, ugrofińskie, samojedzkie, japoński, koreański.

-* II, 1085.

Ałtyntag

gat.

szara, woskowata masa o swoi

stym zapachu, znajdowana na wybrzeżach krajów podzwrotnikowych; pochodzenie jej jest niepewne: prawdopodobnie stanowi ona mestrawiony pokarm potwała. -> III, 1288.

Ambrozja — w mit. gr. cudowny pokarm, dający szczęście, młodość i nieśmiertelność, spożywany przez bogów na Olimpie.

Ambrozjański śpiew — śpiew kościelny przedgregoriańslci, stworzony przez św. Ambrożego w Mediolanie w IV w.

Ambroży św., doktór kościoła do 397). Na stanowisku biskupa Mediolanu rozwinął wydatną działalność jako organizator życia kościelnego i wróg arianizmu. Twórca liturgicznego śpiewu hymnów' na Zachodzie. (-* Ambrozjański śpiew).

Ambulans — 1. — ruchomy szpital wojskowy ; 2. — wóz służący do przewożenia ran nych lub chorych żołnierzy (nazwa już dzisiaj nieużywana).

Ambulatorium

(333

Ameba -> Pełzak.

Amałekici — w epoce biblijnej ar. koczownicy na krańcach pd. Palestyny, na pograniczu egips. i piw. Synaj, odwieczni wrogowie Izraela.

Amalgamaty ->■ Ortęcie.

Amalteja — w podaniach gr. koza, której mlekiem karmił się Zeus w niemowlęctwie. A. róg — róg obfitości — odłamany róg A.; pobłogosławiony przez Zeusa, nabrał cudownych własności napełniania się tym, czego pragnął jego posiadacz.

Aman Ullah — (*1892), król Afganistanu, od r. 1919. W r. 1929 zmuszony do ucieczki.

Amarna, el — ruiny m-ta zał. przez Ame-nofisa IV nad Nilem, w połowie drogi m. Mem-fisem a Tebami. Bogate wykopaliska.

Amarylka (Amaryllis belladonna) rośliny cebulkowej z rodziny amarylkowatych; posiada ozdobne kwiaty; pochodzi z Afryki pd.

Amarylkowate (Amaryllidaceae) — rodzina roślin przeważnie cebulkowych, jednoliścien-nych; należy tu koło 650 gat., z których wuele jest hodowanych jako rośliny ozdobne. Do najbardziej rozpowszechnionych A. należą: amarylka, narcyz, tuberoza.

Amati — rodzina słynnych konstruktorów skrzypiec w Cremona (we Włoszech) w XVI i XVII w.

Amator — I. — miłośnik, 2. — niefachowiec, nie specjalista, ktoś, kto daną gałąź sztuki lub umiejętności uprawia nie zawodowo. Amator-stwo np. w sporcie — uprawianie sportu bez ciągnięcia z tego korzyści materialnych.

Amazis — (570 — 526 prz. Chr.). król egips. uzurpator, na krótko powstrzymał ostateczny upadek Egiptu.

Amazonas — stan brazyl. nad Amazonką, 1 826 000 km². Stolica Manaos. 450 000 mieszk.

Amazonka — największa rzeka świata, w górnym biegu zw. Maranionem, wypływa w Andach w Peru. Atlantyk osiąga wśród archipelagu wysp. Dł. 5500 km, dorzecze 7 milionów km². (Błędnie podane w artykule t. I.).

-> art. I, 131-134: 159, 174, 495, 803, IV, 1363.

Amazonki — w podaniach gr. wojownicze plemię niewiast, zamieszkujące Azję Mn.; walczyły z mężczyznami. Imię ich stało się dziś symbolem dzielności kobiet.

Ambasador — najwyższa godność dyplomatyczna, przedstawiciel głowy państwa.

-+art. I, 134-147; II, 57.

Ambicja — dyspozycja do osiągania wywyższeń i do unikania poniżeń. -*■ art. I, 147 — 151.

Ambiwalencja — zjawisko w’ życiu uczuciowym, polegające na tym, iż ta sama rzecz ma dla kogoś dwojaką: i dodatnią i ujemną wartość, jest mu zarazem miła i nienawistna.

Amblyopsidae — rodzina ryb z podrzędu szczupakokształtnych (Esociformes). Należy tu szereg gat. ryb żyjących w wodach podziemnych jaskiń Ameryki Pn. Najbardziej znany i hodowany w akwariach gat. Amblyopsis spelaeusDek.

z jaskini Mamutowej w Kentucky dochodzi do dł. 12 cm. Żywi się drobnymi zwierzątkami wodnymi.

Amblystoma tigrinum Green — gat. ogoniastego płaza z rodziny salamander. Dojrzewa płciowo i rozmnaża się w stadium larwy zw. aksolotlem. Żyje w Pn. Ameryce i w Meksyku. Larwa często hodowana w akwariach.

Amboina — wyspa w archipelagu Mołuk-ków w Hol. Indiach Wsch. ze stolicą tejże nazwy. 1000 km², 50 000 mieszk.

Ambo meliores (łac.) — dosł. obydwaj lepsi; wart jeden drugiego.

Ambra

przychodnia lekarska. -* I V, 44, 639.

Amebowce (Amoebozoa) — rząd korzenio-nóżek nagich lub opatrzonych pancerzem. Ważniejsze rodzaje: pełzak Diftlugia, AtceUa, otwornica i numulit.

Amen (hebr.) — niech się tak stanie, zwykłe zakończenie modlitwy, kazania itd.

Amenofis — 1. — III, król egips.; panował od ok. 1410—1375 prz. Chr., za czasów najwyższego rozkwitu Egiptu; 2. A. IV — panował od ok. 1375 — 1358 prz. Chr., syn poprzedniego, król-kacerz. Założyciel A marny; wprowadził do Egiptu wiarę w jednego powszechnego boga Atona.

American Telephone and Telegraph Go.,

Newr-York — jedna z najbogatszych spółek akcyjnych śwńata, zał. w r. 1885, eksploatuje 80°/₀ sieci telefonicznej St. Zj. A. Pn.

Amerighi Michelangelo Caravaggio.

Amerigo Vespucci -> Vespucci Amerigo.

Ameryka — drugi z kolei kontynent światowy; składa się z A. Pd. i A. Pn., której część pd. wyodrębnia się często wraz z sąsiednimi archipelagami jako tzw. A. środkową. Pow. 41 900 000 km². -* art. I, 151-157, II, 1087, 1235. 1236, III, 252, 502, 1033, IV, 911, 912, 913, 914, 1069, 1070, 1243, 1340.

1.

Amfibol

skała metamorficzna, zawierająca A. jako gł. składnik. Krystaliczna, łupkowa, posiada barwę szmaragdowo-zieloną.

-► III, 143, 637.

Amfibrach — gr. stopa wierszowa trzysy-labowa. z długą (akcentowaną) pośrodku

Amfikarpia — w botanice zjawisko polegające na wytwarzaniu przez niektóre rośliny owoców podziemnych obok owoców zwykłych.

III, 1195.

Amfiktionie

^ IV, 706, 707.

Amfitrion — w podaniach gr. król tebański, mąż Alkmeny, matki Heraklesa. W literaturze — symbol zdradzonego męża, lub gościnnego gospodarza.

Amf itry ta — w mit. gr. córka boga wodnego, Oceanosa, małżonka Posejdona, królowa morza.

Amfora — naczynie gr. o dwu uszach przeznaczone do przechowywania płynów.

Amhara — prowincja abisyń. nad jeziorem Tana, stanowiąca ośrodek państwa. Język am-haryjślii był w Abisynii językiem urzędowym.

(1821-1881), poeta i myśliciel szwajc. piszący po francusku, subtelny liryk.

Amiens — gł. m-to Pikardii w pd. Francji, ośrodek przemysłu włókienniczego, ważny węzeł komunikacyjny. Miejsce gwałtownych walk podczas wielkiej wojny. Słynna katedra, jedna z najpiękniejszych budowli gotyckich. 90 000

-> II, 651, 653. związki organiczne, za-

Aminy

akt władzy ustawodawczej lub władzy wykonawczej, umarzający postępowanie karne lub darowujący kary w całości lub w części.

Amnezja — brak pamięci, utrata pamięci całkowita lub częściowa.

Amoeba Pełzak.

ostry obłęd morderczy,

początkowo bó-

zwńązek azotu z wodorem, NH₃. Gaz o charakterystycznym zapachu, łatwo ulegający skropleniu (wrze przy — 34°C), bardzo łatwo rozpuszczalny w wodzie. Powstaje

Ameryka Południowa — czwarta z rzędu część świata, odkryta i poznana w pierwszych latach epoki wielkich odkryć (pocz. XVI w.). Pow. 17 800 000 km², co tworzy 12°/₀ lądów, 90 000 000 mieszk., co tworzy 4°/₀ ludności globu. A. Pd. uczestniczy w 5,5°/₀    (1935)

w światowym handlu zagranicznym. -> art. I, 157-172; 757, 759, //, 1241, IV, 561.

Ameryka .Północna — druga z rzędu część świata, 24 100 000 km², tj. 16,2°/₀ pow. lądów, ok. 170 000 000 mieszk., tj. 8,2°/₀ ludności globu, 17°/₀ udziału w światowym handlu zagranicznym. -*■ art. I, 172 — 192; 390, III, 297, 402. 644, IV, 501, 502, 904, 907, 908.

Amerykański pojedynek — umowa dwóch przeciwników, polegająca na tym, iż ten, na którego padnie los, musi odebrać sobie życie.

Ametyst — kwarc zabarwiony na fioletowo. Kamień półszlachetny, używany w zdobnictwie.

-* I, 1198.

Amfibia (gr. amphibia = płazy)

-* Płazy. 2. — samolot, który może lądować na lądzie i wodzie. 3. — czołg ziemno-wodny.

grupa minerałów o złożonym składzie chemicznym (krzemionka, glin, żelazo, magnez, wapń w różnych stosunkach). Amf ibolit

WJLW.

u strż. Greków rel.-polit.

związki gr. szczepów i miast.

Amfilada — pokoje uszeregowane w linii prostej, przy czym do jednego wchodzi się z drugiego.

Amfion — w podaniach gr. władca Teb, syn Zeusa i Antiope, mąż Niobe. Lutnista i śpiewak, dźwiękami swej czarodziejskiej harfy poruszał kamienie i w ten sposób bez wysiłku otoczył Teby murami.

Amfiteatr — w rzym. architekturze budowla bez dachu, okrągła lub eliptyczna z areną w środku i wznoszącymi się dokoła niej miejscami dla widzów.

Amicis Edmondo, de — (1846—1908), pisarz wł., autor powieści i nowel o charakterze społecznym i barwnych opisów podróży. Sławę zdobył sobie powieścią z życia uczniów wł.: ,,Il cuore“ (,,Serce").

Amiel Henri Frćdćric mieszk.

Aminokwasy

wierające w cząsteczce grupę aminową NH2 i kwasową (karboksylową) COOH. Posiadają jednocześnie własności kwasowe i — dzięki grupie aminowej — zasadowe. -* I, 645, 646, III, 1065, 1066, IV, 1138. 1139, 1262, 1379.

związki organiczne, dające się wyprowadzić z węglowodorów przez zastąpienie atomu wodoru grupą aminową NH₂ lub z amoniaku przez zastąpienie wodoru alkilem. Stanowią ważne półprodukty przy wyrobie barwników.

Amiranty — bryt. archipelag drobnych wysp koralowych na pn. od Madagaskaru (Ocean Indyjski). 83 km² pow.

Amitoza — podział bezpośredni komórki.

Amiza (niem. Ems) — rzeka Niziny Niemieckiej ; wypływa na stokach Lasu Teuto-burskiego i uchodzi do Morza Niemieckiego. 335 km dł., dorzecze 12 000 km².

Ammianus Marcellinus — (IV w.) historyk rzym., Grek z pochodzenia; autor dziejów rzym. w 11. 96 — 378; kontynuator Tacytą. -*■ II, 578.

Amne Maczyn — pasmo górskie w wielkiej pętli górnego biegu rzeki Huangho, ze szczytami ok. 8500 m wys.

Amnestia

Amoj — port w pd. Chinach, ważny dla eksportu herbaty i emigracji zarobkowej kulisa chińsk. na pd. 234 000 mieszk.

Amok (mai.)

występujący u Malaj czy ków.

Amon (Amen, Amun) -stwo lokalne Teb; od połowy II tysiąclecia ptz. Chr. gł. bóg strż. Egiptu. -> II, 129, 130.

Amon — rodnik nieorganiczny jednowarto-ściowy NH^, zachowujący się w związkach, jak metal alkaliczny. -> Amoniak.

Amoniak

Ml

wygasła grupa zwierząt z rzędu głowonogów.

Posiadały skorupę wapienną spiralnie zwiniętą w kształcie krążka, złożoną z jednej komory mieszkalnej i szeregu komór pustych t. zw. powietrznych, ozdobioną licznymi guzami, pręga-

IV, 1532.

roślina jednoroczna

Ciałami

skrzydlate postaci dziecięce, przedstawiane najczęściej w obrazach, których tematem jest scena miłosna.

Amoroso (wł.) — w muzyce: czule, pieszczotliwie.

Amortyzacja — stopniowe umarzanie, spłata kapitału częściami.

Amoryci — sem. lud występujący w Syrii już w połowie, a w Babilonii w końcu III tysiąclecia prz. Chr.

Amos — (VIII w. prz. Chr.), pierwszy z proroków hebrajskich, którego przemówienia przechowały się w Biblii.

Amozis

— II, 367, III, 441, 442, 443.

ilość elektryczności,

Hmi

Amperomierz. JV, S — bieguny magnesu.

ilość elektryczności,

1. Amjibia; 2. -> Płazy.

Amphiuma means Gard — gat. z rzędu ogoniastych płazów. Żyje w stojących mu-listych wodach Pn. Ameryki.

Amplifikator

Amplituda — 1. — największe wychylenie z położenia równowagi ciała lub cząstki poruszającej się ruchem drgającym; 2. — różnica m. temperaturą najwyższą i najniższą w ciągu doby (A. dobowa); różnica m. najwyższą i najniższą średnią temperaturą miesięczną w ciągu roku (A. roczna); jeden z ważnych elementów klimatycznych.

Amputacja — operacyjne usunięcie pewnej określonej części ciała.

Amritsar — m-to w Pendżabie w Indiach Brytyjskich, znane z tkanin kaszmirskich i wyrobu dywanów. 265 000 mieszk.

Amsterdam — 1. gł. m-to Holandii nad rzeką Amstel, ważny port oraz centrum handlowe śrdw. Europy, powstał na palach na osuszanych bagnach depresji hol. Rozwój współczesny A. datuje się od otwarcia w połowie XIX w. Nordzeekanal. Wspaniałe zabytki

przy gniciu i rozkładzie azotowych substancyj organicznych; tworzy się z zawartego w węglu kamiennym azotu przy suchej destylacji; otrzymuje się więc A. jako produkt uboczny przy fabrykacji gazu świetlnego i koksu. Ostatnio otrzymuje się A. w coraz większych ilościach syntetycznie wprost z pierwiastków metodą chemika niem. Habera. A. stosuje się w różnych gałęziach przemysłu chemicznego. Związki amonowe, stosowane są jako cenny azotowy nawóz sztuczny. Roztwór wodny A. (woda amoniakalna) posiada własności zasadowe. Przez zobojętnienie roztworu wodnego lub bezpośrednie połączenie A. z kwasami, powstają sole amonowe (np. chlorek amonu t. zw. salmiak NH₄C1, siarczan amonu (NH₄)₂ S04 itp.), substancje krystaliczne, łatwo rozpuszczalne w wodzie, rozkładają się przy ogrzaniu.

-► I, 1031, II, 1163, 1164, III, 1060, 1072, IV, 1249, 1250, 1251.

Amonici — sem. szczep zajordański z okresu biblijnego, pokrewny Izraelitom, zamieszkały na wsch. od Morza Martwego. Bóstwem A. był Moloch, któremu nieraz hołdowali i Izraelici.

Amonit — materiał wybuchowy, zawierający jako gł. składnik azotan amonu; stosowany w górnictwie.

Amonity

mk

Amonit.

mi i żebrami.

Amonowe sole Amoniak.

II, 1163, 1164, III, 1060, 1072.

Amor, Kupido — rzym. bożek miłości,'utożsamiany z gr. Erosem.

„Amor i Psyche" — słynna opowieść o miłości boga Amora (Erosa) do ziemianki Psyche, występująca w romansie Apuleiusa „Metamorfozy" ; stanowi częsty motyw w literaturze wszystkich wieków, (np. dramat Żuławskiego „Eros i Psyche").

Amorek (Acroclinium ruseum), zw. także nagniastką różową o kwiatach ładnych, różowych, czasem białych, przypominających nieśmiertelniki.

Amorfijność, bezpostaciowość — wykazywanie przez ciała we wszystkich kierunkach tych samych własności fizycznych, amorfijnymi są gazy, ciecze i niektóre ciała stałe, jak opal, szkło, żywica, bursztyn.

-*■ HI, 141, 142.

Amorki

król egips., ok. 1580—1555 prz. Chr.; odnowiciel państwa, wygnał Hykso-sów z Egiptu.

Amper (A) — (od nazwiska Ampćre’a) — jednostka praktyczna natężenia prądu elektrycznego.

Ampere Andró Marie — (1775—1836), matematyk i fizyk fr., uważany za twórcę elektrodynamiki.

Amperogodzina która przepływa przez przewodnik w ciągu 1 godziny, o ile natężenie prądu wynosi 1 A. ( = 3600 kulombów). W przewodniku płynie prąd 1 A., o ile w ciągu 1 sek przez jego przekrój poprzeczny przepływa 1 kulomb elektryczności.

Amperomierz — przyrząd do mierzenia prądu elektrycznego stałego i przemienne go. A. termiczny — przyrząd do mierzenia natężenia prądu oparty na zasadzie cieplnego działania prądu elektrycznego.

Amperosekunda która przepływa przez przewodnik w ciągu 1 sek, o ile natężenie prądu wynosi 1 A.

(= 1 kulomb).

Amphibia.

Wzmacniacze, radiowe.

-> III, 601, 902.

przedmiot obdarzony rzekomo magicznymi własnościami, noszony najczęściej jako zawieszka.

Amundsen Roald

naboje, materiały do strze-

-> I, 464.

Amygdalina — związek organiczny, należący do grupy glukozydów, występuje w gorzkich migdałach.

Amylaza — zaczyn zawarty w ślinie (A. ślinowa albo ptyalina) lub dostarczany przez trzustkę (A. trzustkowa) rozkładający skrobię.

IV, 1132, 1138, 1496, 1499, 1500, 1501.

Amylowy alkohol -> Alkohole.

Anabaena

sekta

Anabioza

ryba

zespół twórczych procesów fizyko-chemicznych, powodujących wzrost wartości energetycznych (podwyższenie potencjału energetycznego) materii żywej. Np. tworzenie

pustelnicy chrześcij. (od

III w.); w ogóle pustelnicy.

Anachronizm —

-> III, 1059. stadium podziału pośredniego

Anafilaksja

gat:

III, 331.

architektoniczne. Dom Rembrandta. 742 000 mieszk.

2. — wulkaniczna, bezludna wyspa w pd. części Oceanu Indyjskiego. A. należy do Francji. 66 km².

Amu Daria (Amudaria) — strż. Oxus, gł. rzeka Niziny Turańskiej; wypływa z Pamirów na granicy sow.-afgańskiej, uchodzi bagnistą deltą do Jeziora Aralskiego. Częściowo żeglowna. 2200 km dł. 450 000 km² dorzecza.

-* I, 463.

Amulet

(1872-1928), jeden z najświetniejszych podróżników XX w., Norweg. W 1911 r. po przebyciu 3000 km na nartach osiągnął jako pierwszy biegun pd. Zginął na samolocie w r. 1928 na wodach pn. Atlantyku w akcji ratunkowej po katastrofie wł. sterowca „Italia" koło Szpicbergu.

-* I, 222, 324, 328, 329, III, 1040, IV, 1153.

Amunicja lania z broni palnej. -> Nabój.

Amur (chiń. Heilungkiang) — druga pod wzgl. wielkości rzeka azjat. A. tworzą źródłowe potoki Arguń, Kerulen, Szyłka, wypływające z Gór Jabłonowych i Chinganu; uchodzi do Morza Ochockiego. Rzeka żeglowna, choć jeszcze liczne tu porohy i zmienne wodo-stany. Miejsce tarć sow.-jap. 4500 km dł. 2 000 000 km² dorzecza.

glony mikroskopowe klasy

sinic; występują w planktonie.

Anabaptyści (nowochrzczeńcy) protest, w XVI w», odrzucająca chrzest dzieci.

-► I, 310.

Anabasis (gr. = pochód w-ojskowy w głąb kraju) — tytuł dzieła Ksenofonta, opisującego wyprawę Cyrusa Młodszego przeciwko Artakser-ksesowi II.

termin biologiczny, określający swoistą zdolność niektórych drobnych bezkręgowców powrotu do życia po przejściowym zapadaniu w stan pozornej śmierci.

IV, 1588.

Anableps tetrophthalmus BI.

z rodziny Cyprinodontidae, należącej do ryb kościstych. Żyje w wodach przybrzeżnych Ameryki Środkowej i Brazylii.

Anabolizm się cukrów z dwutlenku węgla i wody lub gli-kogenu z kwasu mlekowego.

Anachoreci skojarzenie (w historii, literaturze, sztuce itd.) dwóch zjawisk w istocie niewspółczesnych (np. żołnierze strż. Rzymu strzelający z armat); rzecz przestarzała.

Anaconda — miejscowość górnicza w St. Zj. A. Pn. (Montana), największe kopalnie miedzi na świecie. 15 000 mieszk.

Anacykliczne wiersze — krótkie utwory poetyckie o misternej budowie, które czytane od końca zawierają tę samą, lub też zupełnie odwrotną treść (por. Kochanowski: fraszka „Raki").

Anadyr — rzeka na Płw. Czukczów w Azji 1070 km dł. oraz sow. osada nadmorska nad Morzem Berynga.

Anadyrskie Góry — kręgosłup Płw. Czukczów i pn.-wsch. cypla Azji. Wys. do 2300 m.

Anaeroby -*■ Beztlenowce.

Anafaza komórki.

przewrażliwość, uczulenie; stan szczególnej wrażliwości w stosunku do wprowadzonego pozajelitowo obcogatunkowego białka (również pewnych ciał niebiałkowych, np. niektórych leków).

Anafora — figura poetycka, polegająca na powtarzaniu tych samych wyrazów na początku sąsiadujących ze sobą zdań.

Anagram — odwracanie wyrazów lub przestawianie wewnątrz jakiegoś wyrazu sylab i głosek w ten sposób, aby otrzymać inne wyrazy (np. Roma - amor).

Anakonda (Eunectes murinus L.) węży z grupy dusicieli (Boaeformia). Żyje w Pd. Ameryce, przebywa chętnie nad brzegami rzek lub w wodzie, poluje na ptaki i niewielkie ssaki.

Anakreon (II poł. VI w. prz. Chr.) — jeden z najznakomitszych poetów gr.; pochodził z Jonii; początkowo jambograf, później, jako liryk, przedstawiciel poezji dworskiej, śpiewak wina i miłości. Od A. wziął nazwę popularny w w. XVI —XVIII rodzaj utworów lirycznych zw. „anakreontykami".

Anaksagoras — (f 427 prz. Chr.), filozof gr., przedsokratyk, oskarżony o bezbożność, umarł na wygnaniu. Uczył, że świat składa się z rzeczy pod zielnych, powstałych z połączenia niezmiennych i niepodzielnych cząsteczek.

I, 381.

Anaksymander z Miletu — (VI w. prz. Chr.), filozof gr. przedsokratyk, uczył, że z pierwotnej nieokreślonej substancji powstały elementy (ziemia, powietrze, woda), z których rozwinął się świat i istoty żywe.

Anaksymenes z Miletu — (J* ok. 528 prz. Chr.), joński filozof przyrody; uczył, że pierwotną materią jest powietrze.

Analfabeta — człowiek nie umiejący czytać i pisać. A. wtórny — człowiek, który umiał czytać i zapomniał.

Anarchizm — społeczno-gospodarcza doktryna o prawie jednostki do nieskrępowanej wolności i samodzielności.

-+art. 1, 213-218, IV, 844.

Anastatyczny druk — sposób kopiowania starych druków przez przedruk na kamień litograficzny lub blachę cynkową, z których robi się nowe odbitki.

Anastazja św. — (f 304), męczennica za wiarę, spalona za czasów Dioklecjana. Pam. 15 kwietnia.

ari. ,,Analfabetyzm", 1, 192—204.

Analgezja — bezbołesność; brak (porażenie, zniesienie) czucia bólu, ew. z zachowaniem czucia dotyku.

Analityczna chemia -> Chemia.

Analityczna geometria -> Geometria analityczna.

Anastygmat — układ soczewek, np. objektyw

Analiza (gr. anulyein — rozkładać) — czynność badawcza, polegająca na rozkładaniu

pewnej całości na części składowe, a mająca    aparatu fotograficznego wolny od astygmatyzmu.

klątwa kościelna, wyklęcie, stara nazwa Azji Mn.

Anatema

Anatolia

-+II, 812, 813.

Anatomia — nauka o budowie organizmów

za cel zbadanie danego przedmiotu. A. chemiczna — 1. — reakcja zachodząca z rozkładem substancji na składniki prostsze (np. rozkład tlenku rtęci przy ogrzewaaiu na rtęć i tlen); 2. — badanie składu substancyj. A. ma-    żywych. A. opisowa zajmuje się budową pra-

tematyczna — w znaczeniu szerszym: gałąź    widłową. A. mikroskopowa -> Histologia.

matematyki, zajmująca się liczbami, funkcjami,    A. patologiczna zajmuje się zmianami cho-

równaniami etc.; zalicza się więc do niej wszyst-    robowymi i zaburzeniami rozwojowymi. A.

kie prawie działy matematyki, nie należące do    plastyczna zajmuje się zewnętrznymi kształ-

geometrii. Do A. M. w znaczeniu węższym,    tami ciała. A. topograficzna zajmuje się

zw. inaczej rachunkiem nieskończonościowym    dokładnym umiejscowieniem różnych części

wchodzą tylko działy, operujące pojęciem gra-    ciała oraz ich wzajemnym położeniem wzglę-

nicy. A. widmowa Widmowa analiza.    dem siebie. A. porównawcza — gałąź nauk

-> art. „Analiza i synteza", 1, 204 — 213; 929,    morfologicznych, mająca na celu nie tylko

11, 365, III, 525, IV, 408, 440, 820, 916, 925.    wykazanie pewnych cech wspólnych czy też

Analogia — podobieństwo; zgodność przedmiotów pod pewnymi określonymi cechami. A. językowa — dostosowywanie się pewnych form gramatycznych i wyrazów do innych częściej używanych form i wyrazów. -»■ II, 1094.

Analogiczne narządy — u różnych zwierząt występujące narządy o podobnej czynności, lecz różnej budowie i pochodzeniu. A. N. są np. skrzela ryb i skrzela małży; skrzydła motyli skrzydła ptaków oraz błony lotne nietoperzy; u roślin np. kolce i ciernie, wąsy pędów i wąsy liści.

różnych wśród przedstawicieli szeregu gromad świata roślinnego i zwierzęcego, ale i poznanie stosunków wzajemnego pokrewieństwa między grupami. A. roślin — nauka o budowie wewnętrznej rośliny. I, 783, III, 548, 559, 695, 696, 697, 698, IV, 1481.

Anchizes — w podaniach rzym. książę trojański, kochanek Wenery, ojciec Eneasza; był przewodnikiem syna po państwie cieniów. („Eneida").

Anchois Sardela.

-* III, 698, 699.

Anamneza — 1. — inaczej reminiscencja pogląd Platona, że cale poznanie polega na przypominaniu wiedzy, którą umysł ludzki przynosi już z sobą od urodzenia; 2. -> Wywiady.

Ananas

Ancien regime (fr.) — ustrój polit. i społeczny Francji przed -wielką rewolucją (1789).

Ancona — (zał. w 387 r. prz. Chr.) wojenny port wł. na zach. brzegu Adriatyku; stocznia. 90 000 mieszk.

jadalne owoce rośliny Ananas sativus z rodziny Bro-meliaceae, o niskiej, krótkiej łodydze, liściach twardych, kolczastych i dużych owocostanach, składających się z jagód oraz mięsistego, rozrośniętego dna kwiatowego.

-* IV, 1187.

Ananke (gr. = konieczność) — w mitologii gr. fatu,m, bogini przeznaczenia, decydująca o losie ludzi i bogów już w chwili ich narodzin.

Anapest — gr. stopa wierszowa trzysylabo-wa, z długą (akcentowaną) sylabą na końcu:

Ancylusowe Jezioro — słodkowodny zbiornik wodny na miejscu dzisiejszego Bałtyku, istniał po ustąpieniu lodowca pn.

fj

Anczyc Władysław Ludwik (pseud. Kazimierz Góralczyk) — (1824—1883), pisarz dla ludu i młodzieży. Napisał m. i. patriotyczne widowisko „Kościuszko pod Racławicami" (1881). IV, 1060.

Owoc

ananasu.

i Sierra Nevada na

Andaluzja, tj. kraj Wandalów — kraj. w dorzeczu Gwadalkwiwiru w pd. Hiszpanii m. górami Sierra Morena na pd.

pn. obejmuje dziś 8 prowincyj : Huelva, Kadyks z Ceutą, Sewilla, Malaga, Almeria, Grenada, Yaen i Kordoba. Gł. m-to Sewilla. Najgorętszy klimat Europy.

Anarchia — stan społeczeństwa, gdy ustaje panowanie prawa i wszelkiego autorytetu, bezrząd.

Andamany — archipelag w zatoce Bengalskiej. 5000 km², 27 000 mieszk. Posiadłość ang. Gł. m-to Port Blair.

Andante (wł. = chodząc)

najpierw hrabiowski.

w r.

(*1876), pisarz amer., porusza w powieściach i nowelach problemy współczesnego życia ameryk.

Andezyt — skała magmowa, wylewna. A. stanowi cenny materiał techniczny, używany w brukarstwie i w budowie nawierzchni dróg bitych.

Andiżan — ośrodek produkcji bawełny sow. u stóp Tianszania w Kotlinie Fergańskiej. 72 000 mieszk.

Andrassy — 1. — Gyula — (1823 — 1890), w 1848 rewolucjonista węg., 1867 pierwszy węg. prezes ministrów, 1871/79 jako austro-węg. min. spraw zagranicznych, zawarł sojusz 1879 z Bis-markiem. 2. — Gyula — (1860—1929), syn poprzedniego, 1918 ostatni austr.-węg. min. spraw zagranicznych.

Adrea del Sarto -* Sarto.

Andrśe Salomon

(1871-1919), ros.

(1837-1893), rysowmik polski (z ojca Włocha), popularny ilustrator dzieł Mickiewicza, Malczewskiego, niewolnik

Androkles

z czasów

w podaniach gr. żona

Hektora. („Iliada").

Andromeda — 1. — w podaniach gr. córka Kasjopei i C.efeusza, króla Etiopii; dla ocalenia kraju rodzinnego od powodzi oddana na pożarcie smokowi; ocalona przez Perseusza, który ją poślubił; umieszczona wśród gwiazd. 2. — gwz.b- w pn. części nieba.

-* IV, 1461, 1463,

Andronicus Livius

matyczny.

Andronik z Rodos

Andruszów

brat św. Piotra

imię królów węg. z dynastii

A. II, panował 1222 przyznał praw*a szlachcie

Kolomana na tron halicki.

Andrzej Bogolubski

-> I V, 1559.

Andrzejki — zwyczaj obchodzony 29 listopada w wilię św. Andrzeja; dziewczęta modlą się do niego o męża i lejąc wosk, ołów lub białko na wodę, z figur, jakie się utworzą, czytają przyszłość.

Andy

krótkie, dowcipne opowiadanie, zawierające często zwięzłą • a dobitną charakterystykę jakiejś postaci, epoki itd.

Aneksja — przyłączenie, wcielenie do państwa obcego terytorium.

Anemia -> Niedokrwistość.

Anemograf -+ Anemometr.

w muzyce

szybkość przeciętnego kroku, tempo pośrednie

m. adagio i moderato.

Andantino (wł.) — w muzyce tempo trochę prędsze niż andante.

Andegawenia -*■ Anjou.

Andegawenowie później książęcy ród fr. z Andegawenii (Anjou). Karol, syn Ludwika VIII fr., który 1246 dostał Andegawenię w lenno, był założycielem starszej gałęzi rodu A., z której wyszli królowie Neapolu, Sycylii i Węgier: m. in. Ludwik Wielki (1342-1382)    -* IV, 1277.

Andersen Hans Christian — (1805—1875), baśniopisarz duń. światowej sławy.

-* I, 599-600, IV, 788.

Andersen, Nexó Martin — (*1869), powieścio-pisarz duń.; powieści z życia proletariatu. Anderson Sherwood

Andorra — półsuwerenna republika w Pirenejach na granicy fr.-hiszp., znajdująca się pod wpływami fr. Ludność katalońska kat. 452 km², ok. 6000 mieszk. Stolica Andorra, ok. 700 mieszk.

II, 383. (1854—1897), Szwed, podjął wraz z dwoma towarzyszami w r. 1897 lot balonem ze Szpicbergu do bieguna pn. W czasie lotu cała załoga zginęła.

Andrejew Leonid prozaik i dramatopisarz. Impresjonistyczne nowele („Czerwony śmiech", „Opowiadanie o siedmiu powieszonych"), symboliczne dramaty.

Andriolli Michał Elwiro

rzym.

Tyberiusza, bohater opowieści Aulusa Gel-liusa („Noce Attyckie"): za ucieczkę od pana rzucony na pożarcie dzikim zwierzętom, został jakoby poznany i oszczędzony przez lwa, któremu kiedyś na pustyni wyciągnął kolec z chorej łapy.

Andromacha

(III w. prz. Chr.) niewolnik gr., pierwszy rzym. pisarz drama-

III, 420. (I w.    prz. Chr.),

filozof gr., pierwszy wydawca i komentator pism Arystotelesa.

Andros — wyspa gr. w archipelagu Cykla-dów na Morzu Egejskim. 400 km², 5000 mieszk.

wieś w    Rosji,    w dawnej

gub. smoleńskiej, pamiętna rozejmem pomiędzy Polską a Rosją w 1667, mocą którego Smoleńsk, Siewierz,    Starodub,    Czernihów pozo

stały przy Rosji, Sicz Zaporoska podlegać miała obu państwom, a Kijów do 1669 pozostawał w ręku Rosji.

Andrzej Apostoł, św.

Apostoła. Ukrzyżowany w r. 62. Patron Słowian. Pam. 30 listopada.    -> I, 242.

Andrzej Bobola, błog. —    (1591 — 1657),

jezuita, gorliwy    misjonarz    wśród    schizmaty-

ków na Polesiu, umęczony przez Kozaków.

Andrzej

Arpadów. 1. — A. I, panował 1046 — 60, sprzyjał chrześcijaństwu;    2.

1205-35;

w „Złotej Bulli"; 1224 wprowadził syna swego

-> IV, 1277.

(1110-1174), w. ks. suzdalski, jeden z budowniczych jedyno-władztwa wielkoros.

młode, pd -amer. pasmo górskie nad Pacyfikiem, sięgające do 7030 m (Aconcagua), przedłuża się lukiem Pd. Antylów do Ziemi Grahama w Antarktydzie. A. składają się z dwóch wysokich pasm zewnętrznych i m. niemi położonej wyżyny, która, rozwinięta najlepiej w Peru i Boliwii, stanowiła podstawę terytorialną państwa i kultury Inków. Szczyty A. przeważnie czynne wulkany, wieńczą liczne lodowce. A. mieszczą w sobie wszystkie krainy roślinne do dżungli podzwrotnikowej nad źródłowymi rzekami Amazonki włącznie.

-* 7, 161.

Anegdota

-* II, 936, 937.

Anemometr — przyrząd do wyznaczania prędkości wiatru. Anemograf — przyrząd zapisuj ący przebieg pulsacji wiatru lub jego średniej prędkości.

Anemone -> Zawilec.

Anerołd Barometr.

Anestezja — 1. — bezczu-łość, brak czucia; brak wrażliwości na podniety zmysłowe; 2.    — znieczulenie sztuczne

•)

(w chirurgii).

Anewryzm -»• Tętniak.

prawy dopływ

Angara

Jeniseju, wypływający z Bajkału. później nazywany Wierchnią Tunguzką.

-* I, 464.

Angelico Fra Giovanni (da Fiesole) — (1387 — 1455), malarz wł. wczesnego renesansu. Sztuka jego o głęboko rei. nastroju, stylem bliska jeszcze śrdw.. Gł. dzieła: freski w klasztorze S. Marco (Florencja).

Angelus Silesius Anioł Ślązak.

Angers — m-to fr. nad rzeką Maine i stara stolica księstwa Anjou. Jeden z ośrodków formowania armii polskiej we Francji. 86 000 mieszk.

Angielska choroba —> Krzywica.

Angielska sobota — skrócony czas pracy w sobotę.

Angielski koń — rasa koni szlachetnych, licząca około 200 lat istnienia. A. K. pochodzi od koni sprowadzanych z Azji, pn. Afryki i Hiszpanii. A. K. posiada budowę b. kształtną i silną, wysokość w kłębie ok. 160 cm, odznaczają się wielką szybkością, wytrzymałością i siłą.

Angielski plaster

Anemometr.

i komunię.

ogólna nazwa trzech

muślin lub jedwab, powleczony warstwą kleju z dodatkiem środków antyseptycznych. Używany do zalepiania niewielkich uszkodzeń skóry.

Angielskie ziele

suszone niedojrzałe owoce rośliny Myrta pimenta, używane jako przyprawa do napojów wyskokowych i potraw.

Angina — zapalenie gardła, wywołane najrozmaitszymi bakteriami ropotwórczymi, zajmujące bądź całą jamę gardzieli, bądź pewne jej części, np. migdałki.

Angina pectoris (łac.) -> Dusznica bolesna.

Angkor — słynne ruiny świątyni chmeryj-skiej w Kambodży w Indochinach.

Anglaise (fr., polski — anglez) ang. taniec w takcie dwumiarowym, pochodzenia ludowego, przejęty przez Francuzów.

Anglesey — wyspa przy brzegu Wabi, ważna jako stacja komunikacji z Londynu do Dublina.

715 km², 50 000 mieszk.

Anglez — 1. -* Anglaise; 2. — długi surdut.

Anglia (England) — część Wielkiej Brytanii ostatni delfin Francji.

ośrodek tworzenia się państwa bryt, obej- Angra Peąuena — zatoka i najdogodniejszy muje także i Walię. Panująca religia anglika- port naturalny na wybrzeżu Pd.-Zach. Afryki nizm, katolików 2,3 mil. Najwięcej znane ośrod- (16 000 mieszk ).

stary

Charente w

ki przemysłowe : Manchester dla bawełny, Leeds N dla wełny i lnu, Birmingham i Sheffield dla żelaza i stali oraz Cardiff dla hutnictwa. Szereg potężnych portów morskich. Nad wszystko wreszcie wybija się miejsko-przemysłowe skupienie londyńskie u ujścia Tamizy. 132 000 km², 38 000 000 mieszk. (bez Walii). Stolica i gł. port Londyn. (-»- Wielka Brytania). -> art. ,, Wielka Brytania", IV, 1294-1330; I, 44, 178, 187, 391, 535, 707, 805, 1181, II, 135, 279, 823, 938, 1082, 1095, 1238, 1241, 1243, 1244, III, 55, 295, 297, 413, 503, 822, 960, 1023, 1036, 1163, 1169, 1224, 1250, 1257, IV, 205, 206, 558, 563, 583, 584, 591, 592, 597, 724, 778, 840, 841, 880, 881, 899, 1064, 1069, 1070, 1284. 1332, 1333, 1339, 1341, 1343, 1388, 1484.

Anglikanizm — państwowa rei. ang., wprowadzona w r. 1534 przez Henryka VIII. Wyznanie protest., które zachowało wiele z obrzędów i zwyczajów kat. A. za swoją głowę uważa króla ang., nie uznaje Przeistoczenia w czasie mszy, z sakramentów przyjmuje tylko chrzest -> IV, 563 1315, 1316. Anglo Persłan Oil Company Ltd. London — ang. trust naftowy, zał. w r. 1909; posiada koncesje naftowe w Persji. Gł. odbiorcą jest flota bryt.

Anglosasi — 1.

germ. plemion (Anglów, Sasów i Jutów), które w poł. V w. zdobyły celtycką Brytanię, założyły tam 7 królestw (anglosaska heptarchia) i panowały aż do podboju Normanów (1066)>

2. — dzisiejsze ludy mówiące językiem ang. -> I, 183, 184, 185, 880, II, 1239, 1240. Angola (Portugalska Afryka Zachodnia) — wraz z enklawą Cabinda na prawym brzegu art. „Koń", III, 72-80. Konga, największa kolonia portug. Płaskowyż

wzniesiony ponad 1000 m, pokryty sawanną i stepem oraz wąski pas gorącej przybrzeżnej niziny. Na pd. wkracza pustynia Kalahari. Ludność tubylcza — Murzyni Bantu, prócz nich silna grupa Mulatów, mieszańców murz.-białych. Pow. wraz z Cąbindą 1 256 000 km². Stara stolica-port Loanda, nowa — Huambo na płaskowyżu. 4 200 000 mieszk., w czem 40 000 białych.

Angora (starż. Ancyra, tur. Ankara) — m-to w Azji Mn., za czasów rzym. ośrodek handlu wsch., od r. 1920 stolica Turcji. 124 000 mieszk. -*• IV, 1144.

Angorska koza Koza.

Angorski kot -> Kot.

AngoulSme — gł. m-to dep. zach. Francji. Katedra, port lotniczy. Fabryki papieru i likieru. 37 000 mieszk.

Angoul&me Louis Antoine de Bourbon — (1775—1844), najstarszy syn Karola X, 1823 na czele armii interwencyjnej w Hiszpanii,

Angriff, Der

Anhalt

Anhydryt

(1377-1435),

-> III, 652.

I, 581, IV, 1251.

-* II, 973.

(1624—1677), niem, mistyk

—► III, 618.

(1810-

(1693-1740),

narodowo-socjalistyczna gazeta, ukazująca się w Berlinie, organ partii narodowo-socjalistycznej.

Angstróm Anders Joans — (1814—1874), fizyk szw.; badał widmo absorpcyjne słońca przy pomocy siatek dyfrakcyjnych, rysowanych na szkle. A. j e d n o s t k a t. zw. Angstróm, A — jednostka wyrażająca dł. fal prążków widma; jest równa jednej stumilionowej cm.

kraj niem. nad średnią Łabą. Księstwo A. utworzone zostało w r. 1863 z połączenia dwu księstw domu askańskiego. 2314 km², 364 000 mieszk Stolica Dessau.

Anhuei — prow. chiń. nad dolnym Jang-cykiangiem. 149 000 km², 20 milionów mieszk.

minerał, bezwodny siarczan wapnia, CaS0₄. Pobierając wodę, A przechodzi w gips.

Aniela de Foligno, bł.

mistyczka wł., założycielka żeńskiego zakonu św. Elżbiety.

Anielin — wieś niedaleko Dęblina; miejsce brawurowej walki IV batalionu Legionów pod dowództwem majora Śmigłego-Rydza z przeważającymi siłami ros., 22 października 1914 r.

-► III, 261.

Anielskie pozdrowienie -+ Zdrowaś Mario.

Anilina — fenyloamina (-> Aminy) fcH₅NH₂. Oleista ciecz o słabym zapachu, trudno rozpuszczalna w wodzie. Stanowi surowiec przy wytwarzaniu całego szeregu barwników syntetycznych oraz pewnych środków leczniczych (np. antyfebryny).

Anima (łac.) — dusza.

Animizm — wiara ludów pierwotnych w istnienie duchów, zwł. w uduchowienie drzew, kamieni, zjawisk natury itp.

Animozja — niechęć, wstręt.

Anin — letnisko podwarszawskie przy linii kolejowej do Dęblina.

Anioł j(gr. angelos — posłaniec, zwiastun) — wg nauki chrześcij. istota bezcielesna, duch obdarzony rozumem i wolną wolą. A. zostali stworzeni przez Boga przed stworzeniem świata. Część z nich zbuntowała się przeciw Bogu i za karę została na zawsze potępiona i strącona do piekła (szatani).

Anioł Ślązak (Angelus Silesius), właśc. Jan Szeffler protest.

Anion — jon ujemnie naładowany, wędrujący do anody.

-> II, 1097.

Anisomyaria — rząd małżów o skrzelach dwu blaszkowych. 'Ważniejsze rodzaje: perło-pław, ostryga, omułek i przegrzebek.

Anizotropia — zmiana własności ciał stałych w zależności od kierunku, charakterystyczna dla kryształów.

Anjou, Andegawenia — fr. kraina i stara prow. nad dolną Loarą; słynie z wysokiej kultury ogrodowej. Gł. m-to Angers.

Ankieta — badanie jakiejś sprawy przez rzeczoznawców; wywiady w pewnym środowisku socjalnym lub gospodarczym; zbieranie informacyj bezpośrednio u źródła dla opracowania określonego tematu społecznego, gospodarczego.

Ankwiczówna Henrietta Ewa 187!)), Mickiewiczowska „Ewunia", którą poeta poznał w Rzymie 1829 i uwiecznił w III cz. „Dziadów" i w „Panu Tadeuszu".

Anna. św. — matka N. Marii P., żona św. Joachima. Pam. 26 lipca.

Anna — (pierwsza połowa XVI w.), córka ks. Konrada II, ostatnia z rodu książąt mazowieckich.

Anna — (1503—1547), córka Władysława II Jagiellończyka, żona arcyks. Ferdynanda austr., królowa Czech i Węgier; wniosła na mocy układów sukcesyjnych (1515) państwa te Habsburgom.

Anna — królowa Polski. 1. — A. Austriaczka — (1573—1598), żona Zygmunta III, matka Władysława IV, córka arcyks. Karola Ferdynanda Habsburga. 2. — A. Jagiellonka — (1523—1596), córka Zygmunta Starego i Bony Sforza. Po ucieczce Walezego (1576) wybrana królową Polski z „przydanym małżonkiem" Stefanem Batorym. Po śmierci Batorego przeforsowała elekcję siostrzeńca, Zygmunta Wazy.

Anna Waza — (1568—1625), królewna szw. siostra Zygmunta III Wazy, protestantka Przybyła do Polski z bratem 1587.

Anna — imię wielu królowych:

Anglia: 1. — A. Boleyn — (1507—1636), druga żona Henryka VIII, matka królowej Elżbiety, niesłusznie oskarżona o zdradę małżeńską, ścięta; 2. — A. Stuart — (1665 — 1714), córka Jakuba II, wstąpiła na tron po Wilhelmie III Orańskim. Po połączeniu się Anglii i Szkocji 1707 została królową Wielkiej Brytanii.

Francja: A. Austriacka — (1601 — 1666), żona Ludwika XIII od 1643 w imieniu małoletniego syna Ludwika XIV sprawowała regencję pod kierunkiem Mazariniego do 1661.

Rosja: A. Iwanowna córka Iwana III, wdowa po ks. Kurlandii, caryca Rosji od r. 1730; po śmierci Piotra II powołana na tron ros., powierzyła rządy ulubieńcowi swemu, Bironowi; osadziła na tronie polskim Augusta III saskiego, kontrkandydata Stanisława Leszczyńskiego.

Annały (łac. annales tabulae lub libri) — w rzym. historiografii roczniki, w których zapisywano współczesne zdarzenia w chronologicznym porządku. -> Roczniki.

Annam — wsch. część fr. Indochin, wąski pas ziemi nad Morzem Pd.-Chińskim, wypełniony prawie całkowicie pasmem t. zw. Kordy-lierów A. Klimat tropikalny, deszcze monsu-nowe. Ludność — przeważnie Annamici. Uprawa kukurydzy, ryżu, cukru trzcinowego, kawy,

Anonimowy przemysł — bezimienny przemysł, przedsiębiorstwa, przeważnie drobne, które nie wykupują patentów przemysłowych, nie płacą podatków, świadczeń, nie są objęte kontrolą władz, pracują jak gdyby nielegalnie.

herbaty, bawełny itd. Wywóz produktów głównie do Francji i Chin przez port Turan. Królestwo podległe Francji. Pow. 148 000 km², 5 122 000 mieszk. Gł. m-to Hue.    —*■ II, 1086.

Annasz — arcykapłan żyd., który razem z Kaifaszem brał udział w wydaniu wyroku śmierci na Chrystusa.

Anno (łac.) — roku; A. currente (łac.) — w roku bieżącym (skrót: a. c.). A. Domini — roku Pańskiego (skrót: A. D.).

Annopol — przedmieście Warszawy ; miejskie baraki dla bezdomnych.

Anosmia — brak węchu wrodzony lub jego zanik wskutek choroby.

-> I. 446, 447, IV, 1342. An-ski (pseud. Szymona Rapoporta) — d’Annunzio Gabriele — (* 186.‘ł), znakomity (1863—1920), pisarz żyd. w języku ros. i idysz, pisarz wł., mistrz kunsztownej formy. Pisał autor popularnej sztuki scenicznej „Dybuk", liryki, powieści z życia arystokracji wł. {,,11 fu-oco“ — „Ogień“, ,,Trionfo del Morte" — „Triumf

Anschluss (niem. = przyłączenie) — dążenie po wojnie światowej narodowo usposobionych grup polityków niem. do przyłączenia Austrii do Rzeszy Niem.

rywalizacja, nieprzyjaźń.

Antagonizm

^ 11, 762, 763, 764. Antarktyda — szósta z rzędu część świata, której uznanie jako części świata i badania rozpoczęły się dopiero pod koniec XIX w. ~>art. I, 218-226, III, 252, 401, 987.

Antę (łac.) — przed.

Antecedens — to, co poprzedza określony

Antares — olbrzymia gwiazda pierwszej śmierci" i i.), dramaty dla Eleonory Duse (,,La wielkości barwy czerwonawej w gwzb. Skor-citła morta" — „Zamarłe miasto", ,,La Gioconda" piona. i i.). Twórczość A. odznacza się, zwłaszcza w początkowych okresach, niepohamowaną zmysłowością i bogactwem fantazji. Gorący zwolennik przystąpienia Włoch do wielkiej wojny; wr. 1919 na czele ochotników wł. zajął port Fiume, traktatem wersal-    ----

fakt.

skim przyznany Jugosławii.    _L+    -- Antę Christum (natum) — przed narodze-

-> IV, 1422.    4444 + 4. niem Chrystusa (skrót: a. C.).

Anoda — doda-    ióiióA Antena — urządzenie do wysyłania lub

tni biegun baterii    ,_ chwytania fal elektromagnetycznych. A. jest

elektrycznej. (-> E-    '    częścią każdej radiostacji nadawczej i odbior-

łektrody).    czej, każdego odbiornika radiowego. Działanie

II, 1097, III,    1    A. stacji nadawczej polega na zamianie energii

1181.    a!    prądu elektrycznego szybkozmiennego, pły-

Anodowa bate-    ° !    nącego przez A., na energię fal elektromagne-

od

ria — bateria ogniw    ——    ,    . tycznych wypromieniowywanych w przestrzeń.

lub akumulatorów, -- - I r Każda A. nadawcza może służyć jako

której bieguny    biorcza.    A. może być każdy przedmiot meta-

przyłączamy do a- Anodowa bateria.    A - anodowa Iowy, zwłaszcza gdy stacja nadawcza jest w

nody i katody lam-    bateria.    pobliżu.    A. posiada najrozmaitsze kształty,

py katodowej.    promienie hrnrłowe    IV, 5/7, 526, 527, 533. 534, 577.

Anodowe pro-    \    Antenat — przodek,

mienie, (kanaliko-    \ + Antenor — 1. (II poł. VI w. prz. Chr.),

we, kanałowe) -    Pf.-;"'------~S~Tp> rzeźbiarz gr- Twórca gruPY Tyranobójców, u-

cząstki gazów na-    ---V--' stawionej na agorze ateńskiej po r. 510, 2.

ładowane dodatnio,    promienie    w P°daniach gr- m4dry Trojańczyk; doradzał

dolna ścianka fron-

biegnące w rurce    rrtooohe    ziomkom pokój ze Spartą.

próżniowej w kie- .    ,    ,    ,    Antepedium (łac.) —

runku do katody. ^    j{°- ‘katod! ~ “ ’ towa ołtarza, pierwotnie zasłona okrywająca

Jeżeli w katodzie    przednią    część ołtarza.

zrobimy szereg otworków (kanałów), cząstki    Anteusz    — w podaniach gr. olbrzym, syn

przechodzą (ryc.) poza katodę; dlatego nazy-    Posejdona i Gai;    był niezwyciężony, póki do-

wamy A. P. — kanalikowymi (kanałowymi).    tykał ziemi; uniesiony przez Heraklesa w po-

IV, 407, 409.    wietrze, został przez niego uduszony.

Anodyna, krople Hoffmana, spiritus aethe-    Anti (gr.    anty) — przeciw.

reus — mieszanina eteru ze spirytusem, środek    Anti-Atlas    — najwięcej na pd.    wysunięte

uśmierzający bóle wskutek odurzenia.    pasmo Atlasu.    .

Anomalia - nieprawidłowość, odstępstwo    Antibes    -    kąpielisko morskie    na Riwie-

od ogólnych norm.    rze ^r' 12 000 mieszk.

Anomalurus — gat. gryzoni z rodziny wie- Anti-corn-law-league (ang.) — iga za-wiórek. Szereg gat. tego rodzaju zamieszkuje    wiązana w Anglii    w r. 1838, której celem była

lasy środkowej i pd. Afryki, prowadząc tryb    walka przeciwko    cłom zbożowym. ozwią

życia nadrzewny.    zana w 1849 r.

Epifanes, panował 175—164 prz. Chr.; przez swoją tyranię wywołał powstanie Makabeuszów.

przesącz bulionowy hodowli drobnoustrojów chorobotwórczych, głównie ro-potwórczych. A. stosowany jest do leczenia zapaleń skóry, wrzodów, zapaleń ropnych i niektórych chorób zakaźnych (dur brzuszny).

Antocyjany — substancje barwne, zawarte w roślinach, barwią płatki kwiatów a niekiedy i liście.

-* III, 222, IV, 1264.

Antofagasta — port w pn. Chile z koleją do Boliwii, ośrodek okolicznych złóż srebra, miedzi i guana. 54 000 mieszk.

Antoine Andrć — (*1858), fr. artysta dramatyczny, reformator teatru. Założył w r. 1887 ,,Thćatre librę", (od 1897, „Thćatre Antoine").

I, 1176, III, 856.

Antokol — przedmieście Wilna; barokowy kościół Piotra i Pawła.

Padewski

(1195—1231). Znakomity kaznodzieja i cudotwórca. Umarł w Padwie. Jeden z najpopularniejszych świętych kat. Pam. 13 czerwca.

Antoniewicz-Bołoz Jan krytyk literacki i historyk sztuki. -> II, 159.

Antoninus Pius (Pobożny) cesarz rzym., następca Adriana, sprawiedliwy i miłujący pokój.

Antoniusz Marek

skomplikowany węglowodór C₁₄H1#. Otrzymuje się ze smoły pogazowej. Utleniony daje antrachinon.

Antrachinon

chorobliwa obawa, lub

antropologia

przyrząd do mierzenia wzrostu oraz wszelkich dłuższych odcinków ciała człowieka.

Anticosti — bezleśna, skalista wyspa w Zatoce św. Wawrzyńca na pd. brzegu Labradoru 8150 km⁸, 500 mieszk.

Antidota -> Odtrutki.

Antigua — bryt. wyspa w Małych Antylach z ludnością murz.; produkcja trzciny cukrowej.

Antilochos — w podaniach gr. syn Nestora, przyjaciel Achillesa; poległ pod Troją z ręki Memnona.

Antinous — piękny Rzymianin, ulubieniec cesarza Adriana.

Antiochia — zał. w r. 300 prz. Chr. m-to w Syrii, za cesarstwa rzym. jedno z najludniejszych m st strż. (300 000 mieszk.) i trzecie po Rzymie i Aleksandrii; później siedziba patriarchów Azji, ośrodek kultury, wiedzy i handlu. Obecnie 20 000 mieszk.

Antiochos — imię królów Syrii (Seleucy-dów) : 1. — A. III Wielki, panował 222—187 prz. Chr., rozszerzył państwo na wsch. (Partia i Baktria) i zach. (Azja Mn.), pobity (przez Rzymian) pod Termooilami i Magnezją (190);

2. - A. IV

Antiope — w podaniach gr. królowa Amazonek, porwana przez Tezeusza i poślubiona przez niego.

Antipatros, Antypater — (f 319 prz. Chr.), wódz macedoński, zastępca Aleksandra Wielkiego, po jego śmierci rządził Grecją i Macedonią.

Antiąuo modo (łac.) — dawnym obyczajem.

Antivirus

-► I, 575.

Antologia (gr. = zbiór kwiatów) — wybór drobnych utworów literackich przeważnie jednego gat. (np. ,,A. Bajki Polskiej") lub dzieł jednego autora.

Antonello da Messina — (1430—1479), malarz wł. wczesnego renesansu. Wprowadził do Wenecji technikę malarstwa olejnego (ok. 1475).

Antoni, św. — 1. — (J-SSO), pustelnik, jeden z założycieli życia zakonnego. Skupił wkrótce koło siebie całe środowisko uczni-pustelników. Pam. *17 stycznia. 2.

(1858-1922).

(86-161),

-► /, 898. —    (83 — 30 prz. Chr.),

rzym. triumwir, wódz i stronnik Cezara w wojnie jego z senatem i Pompejuszem; uzurpował władzę w Rzymie po zabójstwie Cezara, 44; zawarł z Oktawianem i Lepidem triumwirat, który zwyciężył partię republikanów, 42. Związek jego z Kleopatrą, królową egips., spowodował senat do odebrania mu władzy. Pobity w bitwie morskiej pod Akcium 31, uciekł do Aleksandrii, gdzie zadał sobie śmierć.

Antracen

związek organiczny powstający przez utlenienie antracenu, C₁₄H₈0₂, surowiec dla wielu cennych barwników.

Antracyt — węgiel kamienny najdawniej utworzony, o dużej (powyżej 90u/₀) zawartości węgla. Jest spoisty, twardy i błyszczący, pali się bardzo trudno, lecz nie wydziela dymu, daje dużo ciepła i pozostawia mało popiołu.

IV, 1241, 1242.

Antropocentryzm (gr. anthropos = człowiek, łac. centrum, — środek) — pogląd, wg którego człowiek uważany jest za centrum świata, całkowicie mu podporządkowanego.

Antropofagia — ludożerstwo, jedzenie ludzi. Spotyka się w Europie w starszej epoce kamienia, częściej rozpowszechniona jest w neolicie. Poza Europą A. znana po dziś dzień u wielu ludów pierwotnych, zwł. w Ameryce, Oceanii, Afryce.

Antropofobia

niechęć do ludzi.

Antropogeografia, albo geografia człowieka — nauka o rozmieszczeniu człowieka i jego dzieł w związku z przyrodą.

-+arł. I, 226-229, II, 550.

Antropografia, albo antropologia etniczna — dział antropologii zajmujący się przyrodniczym opisem, klasyfikacją i określeniem składników rasowych populacyj ludzkich, złożonych z osobników współżyjących ze sobą jako grupy etniczno-społeczne i terytorialne.

Antropoidy — małpy człekokształtne (szympans, goryl, orangutang i gibnn).

Antropologia — historia naturalna człowieka. -+art. I, 229-235, IV, 538, 542, 543, 544, 1481.

Antropologiczne nauki —

właściwa, prehistoria i etnografia.

Antropometr

Antropometria — zbiór metod, służących do mierzenia różnorodnych właściwości człowieka.

Antropomorfizm (gr. anthrOpómorfos, człe-przypisywanie bóstwu, zwie-

kokształtny) rzętom, roślinom cech (kształtów, postępowania, uczuć) ludzkich.

Antropozofia wstałe w r. 1912, którego celem ma być uzgodnienie mistyki starohinduskiej, kabalistycznej i teozoficznej ze współczesną nauką.

port mandżurski na granicy Korei u ujścia rzeki Jalu. i00 000 mieszk.

Antwerpia (flam. Antwerpen, fr. Anvers) — gł. port i twierdza flam. części Belgii nad Skaldą; po Hamburgu drugi z rzędu port Europy i jeden z największych portów świata. Wielkie m-to przemysłowe (m. i. szlifiernie diamentów). Tonaż portu około 35 mil. tonn rocznie. 417 000 mieszk.

odgałęzienie teozofii po-

Antung

-5. III, 906.

Anty Anti.

Antychryst

wysłannik szatana, przeciwnik Chrystusa.

Antycyklon — wyż barometryczny, maksy-mum barometryczne, obszar atmosfery ponad pow. ziemi, w którym ciśnienie atmosfery rośnie w kierunku do pewnego centralnego punktu. W obszarach objętych A. pogoda jest jasna i słoneczna, zimą mroźna, latem gorąca.

Antycypacja, czyli presumpcja (przypuszczenie) — tymczasowe twierdzenie lub koncepcja, która wyprzedza doświadczenie; przeciwstawia się twierdzeniom sprawdzonym w doświadczeniu.

wg Apokalipsy św. Jana

Antyczny — starożytny. Sztuka A. — sztuka Greków i Rzymian.

Antyfebryna — jeden z najdawniej znanych w lecznictwie środków przeciwgorączkowych ; wytwarza się z aniliny i kwasu octowego.

Antyfona — 1. — śpiew kościelny, intonowany przez kapłana, któremu odpowiada chór ; 2. — krótka modlitwa, w której jest streszczona myśl przewodnia całego nabożeństwa lub jego części.

Antyfont z Ramnos — (V w. prz. Chr.), mówca ateński, jeden z twórców gr. wymowy sądowej.

Antygona — w podaniach gr. córka Edypa i Jokasty ; towarzyszyła ojcu na wygnanie w Ko-lonos. Wbrew zakazowi Kreona pochowała ciało brata Polinika; zamurowana żywcem w grobowcu, gdzie się powiesiła.

Antyk (łac. antiąuus = starożytny) — 1. — świat strż., rzym. i gr.; 2. — zabytek staro-żytniczy (posąg, obraz itd.); 3. — przedmiot przestarzały, niemodny.

art. /, 235-240, IV, 571, 572, 959.

Antykatoda

elektroda dodatnia, umieszczona wewnątrz lamp roentgenowskich przeciwko katódy.

Antyklina, albo siodło — część fałdu skalnego, złożona z warstw wyniesionych do góry

na-

w rodzaj grzbietu, od którego nachylają się w głąb ziemi w dwie przeciwne strony.

II, 664, IV, 122.

Antykwa — rodzaj czcionek drukarskich.

Antykwariat — miejsce handlu antykami (sprzedaż i kupno). Antykwariusz — handlujący zawodowo aątykami.

Antyle, lub Indie Zachodnie — wielki archipelag Ameryki Środkowej (m. Florydą a Wenezuelą). Składają się nań Wielkie A. (Kuba, Jamajka, Haiti = San Domingo, Porto Rico) i Małe A. (m. i. Martynika, Gwadelupa, Barbados, Trynidad) oraz wyspy Bahama. Wyspy górzyste, sięgające ponad 3000 m (Haiti), poza niskimi wyspami Bahama, z wulkanami. Klimat i roślinność podzwrotnikowe; Murzyni, Mulaci i stosunkowo mała liczba białych. Językiem A. jest przede wszystkim hiszp. W gospodarce plantacyjnej wybija się na pierwsze miejsce trzcina cukrowa, kakao, banany, tytoń, korzenie itd. Handel przede wszystkim ze St. Zj. A. Pn. i Wielką Brytanią.

Antyliban — równolegle do Libanu i rowu Jordanu pasmo górskie w Syrii, wzniesione do 2700 m. Uboga roślinność, pastwiska Beduinów

Antylopy (Anłilopinae) — podrodzina z rodziny pustorożców, należącej do rzędu parzysto-kopytnych. Żyje przeważnie na stepach, głównie w Afryce i Azji. Bardziej znane gat.: ga-zela, kozica, suhak, bawolec, dżeiram, kudu,

-* I V, 137, 138.

Antylskie Morze -> Karaibskie Morze.

Anty mach z Kolofonu — (ok. 400 prz. Chr.), poeta gr. elegii erotycznej.

Antymilitaryzm -> Militaryzm.

Antymon — pierwiastek należący do V grupy układu periodycznego (~> Azotowce). L. porz. 51, c. atom. 120,2, c. wł. 6,6, s. chem. Sb. — A. jest krystaliczną substancją szaro-srebrnej barwy, o metalicznym połyskh, od typowych metali różni się jednak kruchością. Używa się do stopów z metalami.

Antynomia (paradoks) — jeżeli, opierając się na jakichś tezach, w których prawdziwość bezwzględnie wierzymy, udowodnimy za pomocą metod, uznanych przez nas za słuszne, dwa twierdzenia między sobą sprzeczne, tj. otrzymamy sprzeczność, to w takim razie mamy A. Bliższa analiza znanych A. wykazuje, żenią, z których one wynikają, są fałszywe, chociaż wydają się intuicyjnymi i prawdziwymi.

Antypapież — kandydat na papieża wybrany przez mniejszość kolegium kardynalskiego i uzurpujący sobie władzę papieską (ostatnim A. był Feliks V w 11. 1439-1449).

Antypasaty -> Pasaty.

Antypatia — ujemne uczuciowe ustosunkowanie się do innych ludzi, o charakterze raczej instynktownym.

Antypiryna — środek przeciwgorączkowy, o wielkim zastosowaniu w lecznictwie. Skomplikowany azotowy związek organiczny. -> 111,282.

gnu.

że zało-

Świat i Zycie. - V.

-* IV, 1505.

teza przeciwstawiająca się

-► I, 509.

J, 491.

gat. roś-

IV. 744, 745.

-> 111,637.

Apeks — punkt na niebie, do którego pędzi układ słoneczny z prędkością 19,5 km/sek. Antyapeks — punkt przeciwległy. A. znajduje się w okolicy gwzb. Herkulesa.

Apel — 1. — zwołanie, zbiórka. 2. — w wojsku: zbiórka połączona ze sprawdzeniem obecności, także sprawdzenie stanu umundurowania, wyposażenia, czystości itd.

Apelacja — środek prawny, mocą którego strona (w procesie karnym oskarżony albo prokurator), uznająca wyrok sądowy za niesłuszny, ma prawo odwołać się do instancji wyższej, żądając zmiany wyroku w całości lub części.

Apeldoorn — m-to hol. w pow. Geldrii. Przemysł papierniczy. 60 000 mieszk.

Apelles — (połowa IV w. prz. Chr.), słynny gr. malarz. Dzieła jego znamy tylko z przekazań literackich.

Apenin

Antypody — dwa punkty ziemi, których najbliższa odległość przechodzi przez środek ziemi. A. Polski są na Pacyfiku m. Nową Zelandią a Antarktydą.

Antysemityzm — narodowa lub rasowa nienawiść do Żydów (a nie do Semitów w ogóle) skojarzona z żądaniem ograniczenia obywatelskich i polit. praw Żydów, a niekiedy też z bojkotem ekonomicznym i towarzyskim.

Antyseptyka — postępowanie przeciwgnil-ne; polega na stosowaniu chemicznych środków bakteriobójczych, w celu zniszczenia drobnoustrojów, dostających się do rany (również operacyjnej).

Antystenes — (IV w. prz. Chr.) filozof gr. w Atenach, uczeń Sokratesa, założyciel szkoły cyników.

Antystrofa Strofa.

Antytaurus — pasmo górskie wys. do 4000 m w pd.-wsch. części Azji Mn. na skraju wyżyny Anatolii.

Antyteza

innej jakiejś tezie. A. jest członem rozumowania dialektycznego w logice Hegla.

Antytoksyny — przeciwiady; swoiste ciała, powstające w organizmie po zadziałaniu nań toksyn (jadów), przede wszystkim bakteryjnych ; łączą się one z danymi jadami i w ten sposób zobojętniają je.

Antytrynitarłusze — wspólna nazwa sekt chrześcij., odrzucających dogmat Trójcy św.

1, 307, 308.

Anu — sumerycki, później ogólnobabiloński bóg nieba.

Anubis — bóg staro egips. z głową szakala, odgrywający po Ozyrysie gł. rolę w sądzie nad umarłymi.

Anuncjaty order — najwyższy order królestwa wł., ustanowiony w r. 1362 przez Amadeusza VI, króla Sabaudii.

Anyż (Pimpinella Anisum) liny zielnej z rodziny baldaszkowatych; rośnie dziko w pd. Europie; hodują ją u nas dla owoców, mających zastosowanie lekarskie oraz jako przyprawa kuchenna.

Anzelm Polak — kaznodzieja, autor najstarszego opisu Ziemi Św., którą zwiedził w latach 1507/8.

Anzelm z Aosty —    (1033 — 1109), arcy

biskup Canterbury, filozof scholastyczny i teolog, autor tzw. ontologicznego dowodu istnienia Boga.

Anzengruber Ludwig — (1839—1889), pisarz austr.; jego dramaty z życia wieśniaków austr. cechuje realizm, wierność w oddaniu środowiska i trafność charakterystyki. Dramaty ,,Der Pfarrer von Kirchfeld“ („Proboszcz z Kirchfeld"), ,,Das vierte Gebot" („Czwarte przykazanie") i i., romans ,,Der Sternsteinhof".

-Aorta — tętnica główna; największa, gł. tętnica ciała kręgowców, niosąca krew od serca do \etnic obwodowych.

Aoryst — w języku gr. nieokreślony czas przeszły w koniugacji czasowników (zbliżony do fr. jkl8s4 defini).

Apage! (gr.) — precz, odejdź !

Apagogiczny dowód — dowód pośredni, uzasadniający słuszność jednego twierdzenia przez wykazanie absurdalności przeciwieństwa.

Apalachy -* Appalachy.

Apanaże — w monarchiach dobra i dochody, ustanowione przez państwo na uposażenie członków rodu panującego.

Apasze — plemiona Indian należące do wielkiej grupy Atapasków na prawym brzegu Rio-Grande del Norte nad Zatoką Meksykańską. Wojownicy i myśliwcy, pędzą koczowniczy żywot. Słyną z napaści, grabieży osiadłych plemion Indian rolniczych. Apasz — w żargonie (argot) Paryża podejrzany osobnik żyjący z kradzieży i napadów bandyckich i pozostający stale w kolizji z prawem i policją.

Apatia — chorobliwe zobojętnienie, obojętność uczuciowa w stosunku do zjawisk otaczających.

Apatyt — minerał, fosforan trójwapniowy z domieszką chlorku albo fluorku wapnia (3Ca₈(P0₄)₂ . CaF₂). Występuje w małych kryształach, jest biały, żółtawy, zielonawy, brunatny lub szary. Dostarcza roślinom niezbędnego dla nich fosforu.

-» II, 710.

młode fałdowe pasmo górskie we Włoszech, stanowi kręgosłup piw., ciągnąc się od Alp liguryjskich aż na Sycylię raz przy zach., drugi raz przy wsch. jego brzegu. Towarzyszy mu między Arnem a Neapolem tzw. Preapenin, szereg gniazd górskich, upstrzonych starymi i współczesnymi zjawiskami wulkanicznymi (Wezuwiusz). Charakterystyczne dalej są, prócz trzęsień ziemi, na wielką skalę rozwinięte zsuwy górskie. A. dzieli się na pn., środkowy (najwyższy — Abruzzi — sięgający do2921 m w Gran Sasso dTtalia) i pd. -*■ IV, 563, 1364, 1390, 1391, 1393, 1395, 1396.

Apercepcja — końcowy proces aktu spostrzegania, kiedy spostrzeżoną treść zmysłową

IV, 1208.

IV, 1514.

ii

i!

li

objektyw, układ

Obiektywy ' aplanatyczne, używane do lunet astronomicznych.

-> 7, 30.

cja.

zezro-

I, 381.

(I w.), filozof,

-> art. I, 240-248; 660, 661, 662.

mo-

sem

cześć boska oddawana żywe

mu.

rzom

ujmuje się jako przedmiot określonego rodzaju na podstawie dawniejszych wiadomości i zainteresowań.

Aphelium, afelium — punkt odsłoneczny (najbardziej oddalony od słońca), leżący na torze eliptycznym planety w jej biegu dokoła słońca. W A. szybkość planety jest najmniejsza.

Apia — gł. m-to i port mandatu nowozelandzkiego Samoa (zach. część), przed wojną posiadłość niem. 1400 mieszk.

Apis — początkowo lokalny bóg Memfisu (Egipt) w postaci byka, później gł.bóg Egiptu za czasów gr.

Aplanat

soczewek, usuwający aberację sferyczną i chromatyczną.

Aplikacja — technika hafciarska (części materiału nakładane na inny materiał i przyhaftowane).

Aplikant — stanowisko przygotowawcze do objęcia urzędów sądowych (sędziów, prokuratorów) lub pełnienia obowiązków adwokata i notariusza.

Apodyktyczny sąd — w logice sąd, wyrażający się za pomocą zdania, w którym występuje zwrot „musi być", np. Jan musi być ukarany.

Apoftegmat — krótka przypowieść, senten-

Apogeum — punkt odziemny (najbardziej oddalony od ziemi), leżący na torze księżyca w jego ruchu dookoła ziemi.

Apokalipsa — jedyna księga prorocza Nowego Testamentu, napisana przez św. Jana Ewangelistę. W formie przenośni i symboli przepowiada losy chrześcijaństwa i wypadki, które będą poprzedzały koniec świata. Apokaliptyczni jeźdźcy — w A. św. Jana symboliczne przedstawienie: zarazy, głodu, wojny i śmierci w postaci czterech konnych rycerzy.

Apokryfy (gr. = ukryte) — żyd. i chrześcij. pisma rei., nie włączone do Kanonów. Znane są A. St. i Now. Test., podrobione Ewangelie, Dzieje i Listy Apostolskie. -> 1, 241, 662, 663.

Apolinary św. — (fT3 ?), pierwszy biskup Rawenny, męczennik. Pam. 23 lipca.

Apollinaire Wilhelm, de (Kostrowicki) — (1880—1918), poeta i powieściopisarz fr., pochodzenia polskiego. Powieści i poematy. A. odznaczał się dużą erudycją i ekscentryczno-ścią, występował jako pisarz awangardy, najpierw kubista, potem surrealista.

Apollo (Parnassius apollo L.) — gat. motyla z rodziny Papilionidae, o dużych, półpr czystych, białych skrzydłach w nieliczne czarne plamy.

Apollo — najpiękniejszy i jeden z najwcześniej czczonych bogów gr., bóg wyroczni, muzyki, poezji, sztuki lekarskiej, trzód pasterskich

i słońca (Febus); syn Zeusa i Latony, brat Artemidy.

Apollo Belwederski — kopia rzym. gr. posągu Apollina z IV w. prz. Chr.; znajduje się w Belwederze pałacu watykańskiego, stąd nazwa.

Apollodoros z Damaszku — (ok. 60—125) jeden z najsłynniejszych architektów strż. Budował „mosty Trajana" na Dunaju; w Rzymie : Odeon, cyrk, forum Trajana.

Apollo z Tenei — rzeźba gr. z r. ok. 525 prz. Chr.; dziś w Monachium.

Apolloniusz z Pergi — (III —II w. prz. Chr.), matematyk gr. W jego dziełach znajdują się zaczątki geometrii analitycznej.

-► I, 345, 347, II, 556.

Apolloniusz z Rodosu — (III w. prz. Chr.), pisarz gr. uczeń Kallimacha, jeden z dyrektorów biblioteki aleksandryjskiej.

Apolloniusz z Tiany gr., mag, odnowiciel tradycyj pitagorejskich i misteriów gr.; głosił wyższość hellenizmu nad chrystianizmem.

Apologeci -> Apologetyka.

Apologetyka — dział teologii, zajmujący się obroną prawdziwości wiary chrześcij. za pomocą dowodów rozumowych o jej prawdziwości. A. nazywa się inaczej teologią fundamentalną, a teologowie ją uprawiający — apologetami.

Apologia (gr. = obrona) — forma literacka filozoficznego traktatu polemicznego.

Apopleksja -> Udar mózgowy.

Apostazja — odstępstwo od wiary chrześcij.

Aposterioryzm (łac. a posteriori — wg późniejszego) — kierunek teorii poznania, wg którego każde poznanie opiera się na doświadczeniu, nauki zaś opierają swe twierdzenia na podstawie doświadczenia (opp. a priori).

-* I, 1228.

Apostołowie — wybrani uczniowie Chrystusa.

Apostrof — znak graficzny (’). 1. — oznaczający w niektórych językach wypuszczenie jakiejś samogłoski (np. fr.: l’ami — ,,le ami"). 2. — oddzielający końcówkę od wyrazu (np. Laplace’a).

Apostrofa — figura retoryczna, w której mówca (pisarz) zwraca się bezpośrednio do postaci boskich, abstrakcyjnych, lub do pojęć personifikowanych. Np. „Litwo, ojczyzno ja..." A. były ulubioną figurą retoryczną mówców i poetów strż. (Cicero, Homer), z cza-zaczęły oznaczać uroczysty zwrot, przemowę („apostrofować").

Apotema ostrosłupa — wysokość jego ściany bocznej opuszczona na krawędź podstawy.

Apoteoza

lub umarłemu człowiekowi, specjalnie cesa-strż. Rzymu; później w ogóle ubóstwienie, podniesienie do idbału.

droga

z Rzymu do Kapui, zbudowana przez Appiusza Klaudiusza w r. 312 prz. Chr. (później przedłużona aż do Brundisium). Wzdłuż słynne grobowce.

Apponyl Albert, hr. — (1846—1933), węg. mąż stanu.

Apr6s nous le dćluge (fr.)

Apsydy.

(1822-

1.

zach. źródłowa rzeka

-> I. 253.

na cztery ręce. s. chem. pierwiastka argonu, jednostka miary powierzchni systemu metrycznego = 100 m² (centarom) = 0,01 ha. Skrót a.

Appalachy — fałdowe pasmo górskie w Pn. Ameryce między Alabamą a Rzeką św. Wawrzyńca; dzieli się na Allegheny na wsch., obniżenie Great Yalley we wnętrzu oraz na Góry Kumberlandzkie na zach. Przedgórze na wsch. gór nazywamy Piedmontem; dotyka on Niziny Atlantyckiej. A. to długie, równoległe, trudno dostępne pasma, ciągnące się wzdłuż całego łańcucha. Przekraczają 2000 m wys. na pd. Najbogatsze na ziemi zasoby węgla, olbrzymie złoża nafty i gazów ziemnych oraz żelaza. Dzisiaj tworzą A. jeden wielki okrąg górniczo-przemysłowy i podstawę bogactwa St. Zj. A. Pn. -► I, 172.

Appassionato (wł.) — namiętnie.

Appendicitis (łac.) — zapalenie wyrostka robaczkowego.

Appiusza droga (via Appia)

,,po nas

choćby potop", słowa przypisywane Ludwikowi XV, charakteryzujące lekkomyślność tego monarchy.

Apretura — zespól czynności mających na celu wykończenie i nadanie wyrobom fabrycznym, przede wszystkim wyrobom tkackim, pięknego wyglądu. Stosowana jest A. mechaniczna i chemiczna.

A prima vista (wł. = od pierwszego spojrzenia) — wykonać utwór muzyczny (grać lub śpiewać), przetłumaczyć utwór literacki bez przygotowania.

Aprioryzm (łac. a priori — wg pierwotnego) — kierunek teorii poznania, wg którego nasze poznanie zależne jest nie tylko od doświadczenia, lecz również od jakichś warunków wyprzedzających doświadczenie, np. od wrodzonych nam form poznawania (opp. a posteriori).

-> /, 211, 1227, 1228, 1229. III, 364. 365, 864, 865.

Aproksymacja Przybliżenie. -> III, 590.

A propos (fr.) — nawiązując do...

Aprowizacja — zaopatrywanie w żywność (głównie większych obiektów, np. miast, armij).

Apsyda — wnęka, * nisza okrągła lub wie-loboczna, zamykająca budowlę, np. kościół od tyłu i zawierająca ołtarz lub — Słońce, Z — Ziemia,

kaP,icY    li — Periheliuin }

Apsydy — punk- a II — linia apsydów. tv, leżące na torze

eliptycznym planety, w których planeta jest najbliżej i najdalej od słońca.

Apszeron — płw. na zach. brzegu Morza Kaspijskiego; złoża ropy naftowej, gazów ziemnych i wulkanów błotnych, pierwszy sow. okręg naftowy i jeden z pierwszych na świecie. Gł. m-to Baku.

Apteka — miejsce, gdzie się sprzedaje, lub tylko przechowuje lekarstwa; placówka służby zdrowia, zajmująca się przyrządzaniem i wydawaniem leków oraz kontrolą ich dobroci.

-> nrt. I, 248 — 254.

Apuchtin Aleksander Lwowicz 1904), kurator okręgu naukowego warszawskiego 1879—1897, zaciekły rusyfikator.

Apuleius Aulus Lucius, Apulejusz — (II w.), pisarz rzym., autor znanego romansu awantur-niczo-satyrycznego o Lucjuszu, zamienionym w osła, pt. „Metamorfozy". Tam znajduje się popularna opowieść o Amorze i Psyche.

-► III. 422.

Apulia — prow. wł. na pd.-wsch. Płw. Apenińskiego. Gł. m-ta Bari, Brindisi. 19 000 km², 2 487 000 mieszk.

Apurimac

Ucayali w Peru ; wypływa z zach. Kordylierów. 1000 km dł. 2. - dep. w pd. Peru.

Aqua (łac.) — woda; A. destillata — woda destylowana; A. vitae — dosł.: woda życia, wódka (stąd okowita).

A quatre śpingles (fr.) — dosł. na cztery szpilki; określenie stroju (zachowania) zdradzającego troskę o poprawność.

A quatre mains (fr.)

Ar — 1.

2.

Ara -> Papugi.

Arabeski -r- ornamenty, pochodzenia ar. z kunsztownie splecionych ze sobą linij, czasem przedstawiających stylizowane motywy roślinne.

Arabia — płw. zach.-azjat. (ok. 3 milj. km³, ok. 9 mil. mieszk.), wyodrębniony ze wszystkich stron rowami tektonicznymi Jordanu, Morza Czerwonego, Zatoki Adeńskiej i Zatoki O-manu. Składa się nań krystaliczna wyżyna na zach. z krawędziowym pasmem górskim, wielka zapadłość pd. ar. pustyni i Oman, przynależny już tektonicznie do gór pers. Pustynie piaszczyste (Nefud, Rub'el Khali) skupiają się we wsch. części kraju oraz ogarniają pd. obniżenie płw. Resztę kraju tworzy pustynia kamienista i step, który skupia koczowniczych pasterzy. Klimat suchy i gorący (Dżidda do 50° C). Opad skupia tylko Jemen (Arabia Fe-lix) i Oman (monsuny). Brak rzek. Brak rolnictwa poza oazami i Jemenem. Ludność dość jednolita, ar. Brak poważniejszego handlu i produkcji. Dużą rolę gospodarczą odgrywa największe m-to Arabii, Mekka, święte miejsce Mahometan i cel ich pielgrzymek. — Od najdawniejszych czasów A. była zaludniona przeważnie przez sem. nomadów. Z wystąpieniem Ma-

III, 635, 637, 638.

Arak

rodzina roślin

-> II, 1084.

->art. 1, 269-275, IV, 1228. Araukanowie — tubylcza ludność indiań-

->/, 161.

Araukaria (Araucaria)

sędzia

hometa i powstaniem islamu (634) Arabowie jednoczą się, tworzą nowe państwo, które się rozrasta za następców Mahometa — kalifów, przekraczając narodowe granice (zdobycie Persji, Syrii, Palestyny, Egiptu, Afryki pn. i Płw. Iberyjskiego, Azji środk. i Indyj). W 1517 sułtan tur., Selim I, przyłączył A. do Turcji, lecz na pocz. XVII w. kruszy się panowanie tur. w A. Na pocz. XIX w. Wahabici podbili cały Płw. Arabski wraz z Mekką. Potęgę Wahabitów złamał po długiej walce twórca dzisiejszego Egiptu, kedyw Mehmed Ali. Dopiero sułtan tur. Abd ul Hamid, wyzyskując wewnętrzne walki sekt ar. przywrócił panowanie tur. Spotęgowało to narodowy ruch ar. W czasie wielkiej wojny A. opowiedziała się po stronie entente’y. W 1916 r. Hussein wszczął powstanie przeciw Turkom i ogłosił niepodległość A. W 1917 r. ententa uznała Husseina królem Hedżasu i Jemenu. W 1924 sułtan Nedżdu, Ibn Saud zmusił Husseina do ustąpienia i ogłosił się w 1926 r. królem Hedżasu. W 1932 r. nowe królestwo

Ibn Sauda Hedżas i Nedżd otrzymało oficjalną nazwę Arabii Saudyckiej. — Arabowie — sem. plemiona zamieszkujące pn. Afrykę, Płw. Arabski, Arabię wewnętrzną, Syrię, Palestynę, Irak i El Dżesire, dawniej także pd.-zach. A-zję aż do Indyj pn Język ar., należący do grupy języków sem.,dzieli się na szereg dialektów. -> art. „Arabowie", 254 — 269 i „Islam",

II,    1006-1018; 35, 41,43, 232, 337, 347, 467, 477, 481, 483, 539, 730, II, 270, 1060, 1084,

III,    312, 500, 501.1200, 1206, 1207, 1235, IV, 500, 501, 505, 506, 695, 1177, 1400.

Arabski koń — rasa szlachetnych koni, hodowana na Piw. Arabskim. A. K. posiada wielkie przymioty użytkowe, głównie jako koń wierzchowy oraz doskonale piękną budowę ciała, kształtną głowę o szerokim czole i dużych wyrazistych oczach, wysoki kłąb i głęboką klatkę piersiową, ogon odsądzony, suche b. silne nogi, gładki lśniący włos.

-> art. „Koń", III, 72-80.

Arabskie cyfry -*• Cyfry.

-+III, 309, 310, 311.

Arabskie Morze — pn. część Oceanu Indyjskiego między Arabią a Indiami, 3000 — 4000 m głęb.

Aracaju — gł. m-to brazyl. stanu Sergipe. 37 000 mieszk.

Arachne — w podaniach gr. księżniczka li-dyjska; prześcignęła Atenę w sztuce tkackiej; zawistna bogini zamieniła ją w pająka.

Arad — m-to nad Maroszem znane z węg walk wolnościowych, dziś przynależne do Rumunii. Ludność mieszana. 77 000 mieszk.

Arago Dominiąue Franęois — (1786—1853), fizyk i astronom fr. Badał zjawiska elektromagnetyczne i polaryzację światła.

Aragonia — kraina hiszp. nad środkowym Ebro, ograniczona Pirenejami, wyżyną kasty-lijską i brzeżnym pasmem katalońskim. Obszar suchy z rolnictwem tylko na obszarach nawadnianych. 50 000 km², 1 000 000 mieszk. Gł. m-to Saragossa.

Aragonit — minerał, węglan wapnia (CaC0₃); krystalizuje się najczęściej z roztworów gorących źródeł.

Araguaya — wraz z rzeką Tocantins potężny dopływ prawoboczny dolnej Amazonki.

napój alkoholowy, otrzymywany w Indiach przez destylycję sfermentowanego soku palmowego lub z ryżu. Zawiera powyżej 50°/₀ alkoholu.

Arakan — góry do 3300 m wys., na wsch. brzegu Zatoki Bengalskiej w Birmie ze złożami ropy naftowej na przedgórzu.

Araliowate (Araliaceae) dwuliściennych, pokrewna baldaszkowatym; należy tu 660 gat., głównie drzew, rosnących w obszarach ciepłych.

Aralskie Jezioro — jedno z największych jezior świata na Nizinie Turańskiej w Azji, zasilane wodą rzeki Syr i Arnu Darii; 64 500 km², 68 m gł.

Aramea — w strż. kraj m. Libanem, Tau-rusem, Armenią, górnym Tygrysem, Eufratem i Arabską Pustynią. Aramejczycy — koczowniczy lud sem., zalewający w XIV w. prz. Chr. pn. Syrię i pn.-zach. Mezopotamię. Ar a me js ki język — gałąź pn. sem. języka, od VI w. prz. Chr. rozpowszechniona w Azji Przedniej.

Aranjuez — m-to hiszp. na pd. od Madrytu, nad Tagiem, z pięknym zamkiem królewskim. 15 000 mieszk.

Aranyos — prawy dopływ Marosz (Siedmiogród). 130 km dł.

Arapaho — szczep ind. w Ameryce Pn.

Arapaima gigas Cuv. — ryba z rodziny Osteoglossidae (rząd ryb kościstych). Zamieszkuje Amazonkę i jej dopływy. Największa z ryb słodkowodnych. Dł. do 4 m, waga do 200 kg.

Ararat — najwyższy szczyt Wyżyny Armeńskiej na pograniczu tur.-pers., 5198 m wys.; posiada lodowce; wznosi się wśród stepu.

Aras, lub Araks — rzeka w Armenii, uchodząca do Morza Kaspijskiego. 1000 km dł., 88 000 km² dorzecza.

Arasy (od m-ta Arras w pn. Francji) — pierwotnie kobierce ścienne, później wszelkie figuralne kobierce wełniane, fr., ang. i niderl. XV —XVII w.

ska w Chile.

rodzaj drzew klasy szpilkowych; 16 gat. rośnie w pd. Ameryce i Australii; niektóre gat. są często sadzone jako rośliny pokojowe.

Arbiter — osoba powołana przez strony będące w zatargu do rozstrzygnięcia ich sporu.

Arbiter elegantiarum (łac.) w sprawach gustu i mody.

Arbuz

pierwszy ptak, który

IV, 1532.

II, 553, IV, 1525, 1526.

Archaiczny — starożytny. Sztuka A. — sztuka wczesna pewnego zespołu czasowego; zwł. gr. do pocz. V w.

Archaizm — wyraz albo wyrażenie przestarzałe, staroświeckie; archaizowanie — umyślne używanie przestarzałych form języ-

->/P, 956.

Archangielsk — m-to ros. na wsch. brzegu Morza Białego i port, dostępny przez pół roku dla okrętów. 195 000 mieszk.

Archanioł

nauka badająca i odtwa-

— pierwszy z diakonów diecezji, który dawniej zarządzał w imieniu biskupa jej majątkiem. Obecnie godność honorowa w kapitule.

Archidiecezja — biskupstwo, na czele którego stoi arcybiskup.

bractwo

(*1887), rzeź-

wZZm

przednia strona łuku lub

274.

Archi wolta.

Arbitraż — rozjemstwo, powierzanie rozstrzygnięcia sporów osobom trzecim; rozpowszechniony w Polsce A. państwa w zatargach między kapitałem a pracą. A. giełdowy — interes, polegający na wykorzystaniu różnic kursowych tych samych walut na różnych giełdach. A. międzynarodowy — międzynarodowe sądownictwo polubowne, powołane do pokojowego likwidowania zatargów m. państwami.

owoc-jagoda jadalna rośliny Ci-trullus edulis, należącej do rodziny dyniowatych; jest to roślina zielna, jednoroczna, o pędach płożących się, liściach pierzastych i kwiatach żółtych. A., czyli kawon jest to owoc okrągły lub jajowaty, koloru zielonego, czasem czarno żyłkowany, mięsiwo słodkie, soczyste o barwie przeważnie czerwonej lub różowej. Ojczyzną jest pd. A.; są uprawiane zwł. w pd.-wsch. Europie. W Polsce, z powodu warunków klimatycznych, wzgl. mniej rozpowszechniony, w gruncie uprawiany głównie na pd.-wsch. kraju, poza tym w inspektach.

Arcachon — fr. uzdrowisko morskie, w dep. Gironde nad zatoką Biskajską. 12 000 mieszk.

Arc de Triomphe ->• Łuk triumfalny.

Arcella — rodzaj amebowców o pancerzu w kształcie grzyba. Żyje w wodzie słodkiej.

Archaeopteryx pojawił się w dziejach świata organicznego. Żył tylko w epoce jurajskiej.

Archaiczna era -> Azoiczna era.

kowych.

— anioł wyższego stopnia, przeznaczony czasami do zwiastowania woli Boga ludziom. Pismo św. wymienia imiona trzech A.: Michała, Rafaela i Gabriela.

Archeologia rzająca dzieje człowieka w tym okresie przeszłości, w którym ludzie, nie znając pisma, nie umieli utrwalać i przekazywać swoich dziejów dla potomności. -> art. I, 275 — 286, 362, 363, II, 703, IV, 397.

Archi (gr.), arci (wł.), arcy (polskie) — przysłówek oznaczający: bardzo, nadzwyczaj, w wysokim stopniu, np. arcydzieło, arcymistrz, arcykapłan.

Archidiakon

Archijerej — wyższy duchowny w kościołach wsch.

Archikonfraternia literacka

kościelne, założone w XVI w. w Warszawie, mające za zadanie m. i. szerzenie umiejętności czytania i pisania.

Archiloch z Parosu — (VII w. prz. Chr.), znakomity liryk gr., twórca elegii żałobnej i epodu, pierwszy indywidualista w poezji gr.

Archimandryta — przełożony większych klasztorów u bazylianów i w kościołach wsch.

Archimedes — (III w. prz. Chr.), największy matematyk i fizyk gr. Zginął od ciosu zadanego przez rzym. żołnierza po zdobyciu Syrakuz. A. zasada — ciało zanurzone w cieczy traci pozornie tyle na ciężarze, ile waży ciecz w jego objętości. Na zasadzie A. oparta jest metoda wyznaczania gęstości ciał stałych i cieczy. Spirala A. — krzywa zakreślana przez jeden z końców odcinka, który obraca się dokoła drugiego końca i którego długość rośnie proporcjonalnie do kąta obrotu. Pewnik A. — orzeka, że dla dwóch dowolnych odcinków można zawsze znaleźć wielokrotność pierwszego z nich, większą od drugiego.

I, 345, II, 358, 556, 702, 807. III, 515, 519.

Archipelag — pierwotnie gr. nazwa Morza Egejskiego, upstrzonego licznymi wyspami, oznacza dziś wyodrębnione grupy wysp.

Archipenko Aleksander biarz ukr., czynny w Paryżu i New-Yorku. Rzeźby jego cechują ksżtałty niemal abstrakcyjne (silnie zdeformowane) z zaznaczeniem ich dynamizmu.

Architekt — budowniczy.

-*■ art. I, str. 287 — 295.

Architektonika — układ, budowa kompozycyjna dzieła sztuki.

Architektura — 1. — nauka i sztuka wznoszenia budowli różnego rodzaju (domy, kościoły, etc.) ; 2. — zespół wytworów (dzieł materialnych) z tego zakresu. II, 449, 450, 451, 452, IV, 248. 249, 672, 706, 957, 958, 1281, 1416.

Architraw lub e-pistyl — nadsłupie, dolna część belkowania spoczywająca bezpośrednio na ścianie kolumn lub na głowicach.

Archiwolta

sklepienia, zdobiona lub gładka.

Archiwum — zbiór aktów, u-porządkowanych systematycznie przez rozmaite władze i urzędy.

->ar/. I, 295-304, 906, IV,

Archontowie — w strż. Atenach najwyżsi urzędnicy wybierani po upadku władzy królewskiej z grona arystokracji, z początku dożywotnio, później na 10 lat (752), w miarę de-

mokratyzacji w VII w. na 1 rok, w liczbie 9. Z byłych A. składał się areopag.

Arcis sur Aube — m-to we Francji na pd. od Troyes, pamiętne bitwą Napoleona z koalicją w r. 1814. 3000 mieszk.

Arciszewski Krzysztof Wielkopolanin; zmuszony do ucieczki za granicę, zaciągnął się do floty hol. Walczył z Portugalczykami w Brazylii w 11. 1629 — 37. Położył wielkie zasługi dla kolonizacji hol. Po powrocie do kraju w r. 1646 zorganizował artylerię polską w czasie wojen kozackich.

I, 806, III, 1040.

Arcole

Arcybiskup

dep. pn.-wsch. Francji. Gł.

Arena

Arenda

dzierżawa. Arendarz

kara dyscyplinarna

Argentan

podmiejska osada paryska

(1592-1656),

miejscowość koło Werony we Włoszech; klęska Austriaków, zadana przez Napoleona w 1796 r.

Arctowski Henryk — (*1871), klimatolog i geofizyk; brał udział w belg. wyprawie ant-arktycznej de Gerlache’a w 1897/9 r. Badał wahania klimatyczne na kuli ziemskiej i organizował badania geofizyczne w Karpatach i na Podolu. A. Góra — góra na Szpicbergu w pobliżu osady Longyearbyen, ok. 1100 m wys. A. Nunatak — szczyt górski, sterczący z lodu szelfowego na wsch. brzegu Kraju Grahama.

-> I, 221, III, 1042.

Arcy Archi.

Arcybaszew Michaił — (1878—1927), po-wieściopisarz ros. Gł. powieść ,,Sanin". Umarł w Warszawie.

biskup sprawujący pewną władzę zwierzchnią nad biskupami sąsiednich diecezyj. A. metropolita — biskup, sprawujący pewną władzę zwierzchnią nad biskupami sąsiednich diecezyj i posiadający nadto własną diecezję. Oznaką A. jest paliusz. -> III, 100.

Arcydzięgiel (Archangelica officinalis) — gat. rośliny zielnej z rodziny baldaszko-wratych; tworzy pęd do 1,5 m wys., kwiaty zielonawe; dziko rośnie w Tatrach; kwitnie w lecie. Korzeń jest stosowany w lecznictwie.

Arcyksiążę — tytuł książąt z domu Habsburgów.

Ardennes

m-to Mezieres.

Ardenny — stary masyw górski w pd. Belgii, wkraczający do Francji, przedłużenie gór Nadreńskich. Równa wyżyna, przecięta głębokimi jarami rzek. Gęste zaludnienie koło kopalni węgla i potężnego przemysłu metalurgicznego (żelazo).

-> II, 421, III, 76. IV, 1529.

Ardżysz (rum. Argesul) — lewoboczny dopływ Dunaju, spływający z Gór Transylwańskich przez Nizinę Wołoską. 250 km dł.

A rebours (fr. ) — na odwrót.

Areka [Areca) — palmy z wysp indo-mal.; należy tu 14 gat.; młode liście tej palmy są jadalne; nasiona są stosowane w lecznictwie.

1. — część środkowa amfiteatru rzym., zasypana piaskiem; 2. — w ogóle nazwa miejsca walk, zapasów.

~ Pewien typ dzierżawcy, w szczególności dzierżawca karczmy w dawnej Polsce.

Arendal — ,,norw. Wenecja" w pd. części kraju rozłożona na drobnych wyspach nad Skagerrakiem. 10 000 mieszk.

Arenga — palmy wysp indo-mal.; należy tu 8 gat.

Arenski Anton St. — (1861 — 1906), wybitny kompozytor ros. z grupy Czajkowskiego.

Areometr — przyrząd do wyznaczania gęstości ciał stałych i cieczy.

Areopag — w strż. Atenach jeden z najwyższych i kierujących organów władzy państwowej, obradujący na wzgórzu Aresa i złożony z byłych archontów; sprawował najwyższe sądownictwo, kontrolę nad całym zarządem państwa i nadzór nad obyczajami i prawami.

Areąuipa — m-to w Peru, stolica dep. tejże nazwy. 58 000 mieszk.

Ares — gr. bóg wojny, syn Zeusa i Hery, kochanek Afrodyty. Kult A. był mało rozpowszechniony.

Areszt — 1. — pozbawienie wolności osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa (aresztowanie tymczasowe) lub skazanej wyrokiem sądu: 2. — zajęcie rzeczy albo nieruchomości z mocy wyroku sądowego; 3. — miejsce aresztu. A. wojskowy wojskowa.

Aretino Piętro — (1492 — 1556), pisarz wł., autor komedyj satyrycznych i złośliwych paszkwilów okolicznościowych. Znane są jego „Dialogi", rzucające ciekawe światło na obyczajowość epoki.

Aretuza — w podaniach gr. nimfa z Elidy, muza poezji pasterskiej; zamieniona przez Artemidę w źródło.

Arezzo — stare m-to Etrusków w Toskanii we Włoszech. 57 000 mieszk.

nowe srebro, stop miedzi, cynku i niklu, stosowany przede wszystkim w elektrotechnice.

Argentario — płw. na zach. brzegu Włoch, połączony dwiema mierzejami z lądem; niegdyś odrębna wyspa.

Argenteuil nad Sekwaną. 71 000 mieszk.

Argentlno — jezioro w Andach patagońskich z „cielącymi" się górami lodowymi lądo-lodu patagońskiego.

Argentyna — republika w Pd. Ameryce. Rozciąga się od podzwrotnikowego Chaco po subpolarną Ziemię Ognistą. Wielkie jednostki naturalne tworzą Andy, Wyżyna Patagońska, góry Kordowy (Córdoba), stepowa nizina Pam-oraz skrawki Wyżyny Brazylijskiej w Mis-Wielka różnorodność klimatu i szaty roślinnej : krajobrazy leśne wyłącznie na pn. wsch. kraju i w pd. części Andów⁷, obszar zach. części kraju to suchy step z wciętymi gdzie-

✓•Z*

py

siones.

1.

m-to wsch. Peloponezu w Grecji, w strż. stolica Argolidy. 10 000 mieszk.; 2. — wierny pies Odysseusza; jedyny poznał swego pana, wracającego do domu w przebraniu.    -> II, 115.

Argot (fr.) — pierwotnie język przestępców, później w ogóle gwara specjalnia jakiegoś środowiska (np. A. teatralny).

kanton szwaj c.,    1404 km²,

Argument

zestawianie A.

Argus (Argusianus argus L.)

(1474-1533). znakomity pisarz wł. Nieśmiertelną sławę zdobył jako autor „Orlanda Szalonego" (..Orlando furioso"), najznakomitszej epopei wł. renesansu (kontynuacja „Orlanda Zakochanego" Bajarda), w 46 pieśniach (oktawa). W poemacie tym, którego treść stanowią walki rycerzy Karola Wielkiego z Saracenami i fantastyczne przygody Orlanda,

niegdzie dolinami okresowych rzek i białymi taflami soli w miejsce jezior. W A. przeważa dziś ludność biała, (Indianie i mieszańcy stanowią niewielkie grupy), potomkowie Hiszpanów i Indianek, osiedli tutaj od XVI wieku oraz nowi przybysze, przede wszystkim Włosi i Hiszpanie, którzy przybyli tu w w. XIX i XX. Nieliczna grupa polskich rolników i robotników rolnych w ilości około 60 000 głów skupia się na pn. wsch. w prowincji Missiones i po miastach. Język urzędowy hiszp. Podstawę gospodarki arg. stanowi bydło i konie oraz owce, eksport bydła, przede wszystkim w formie mięsa mrożonego. Rolnictwo stoi pod znakiem pszenicy, kukurydzy (ca 55 mil. ton) i trzciny cukrowej. Z płodów górniczych ważniejsze: nafta, wolfram i miedź. Pow. 2 802 000 km², 11 700 000 mieszk Stolica i gł. port Buenos Aires. Ważniejsze miasta: La Plata, Córdoba, Rosario. — Odkryta (w r. 1515) i opanowana przez Hiszpanów, pozostawała A. pod władzą korony hiszp. aż do rewolucji 1810, która proklamowała, 1816, republikę Stanów Zjednoczonych La Platy. Po oddzieleniu się Paragwaju i Urugwaju, 1822 — Argentyńska federacyjna republika (1826). Wraz z ostatecznym ustaleniem granic z Chile i Brazylią (1895, 1899, 1902) A. zdobywa pierwsze miejsce w szeregu państw łac. Ameryki. Od r. 1898—1915 układy m. A. a Brazylią i Chile („państwa ABC") w sprawie wspólnej obrony przeciw imperializmowi Anglii i St. Zj. A. Pn. W czasie wielkiej wojny A. zachowuje neutralność. W 11. 1916—1922 prezydentem A. jest przywódca radykałów Irigoyen; wybrany ponownie w r. 1928, został w r. 1930 obalony przez opozycję kół wojskowych i obszarniczych pod wodzą gen. Uriburu, które w lutym, 1932 powołały na prezydenta gen. Justo. -> I, 159, 165, 170, 604, 807, IV, 583, 584. 1191, 1192.

Argo — gwzb. pd. nieba.

Argolida — w strż. nazwa górzystej okolicy pn.-wsch. części Peloponezu ograniczona Morzem Egejskim, Lakonią, Arkadią, Achają i Istmusem.

Argon — gaz szlachetny, pierwiastek grupy zerowej układu periodycznego. L. porz. 18, c. atom. 39,9, s. chem. Ar. Używany bywa do napełniania żarówek elektrycznych i jako domieszka do reklam neonowych.

-> I, 398, 411, III, 1180.

Argonauci — w podaniach gr. uczestnicy wyprawy Jazona po złote runo (->■ Złote runo).

Argonny — nie wysokie pasmo wzgórzy na lewym brzegu Mozy pod Verdun.

Argos

Argowia

260 000 mieszk. Gł. m-to: Aarau.

zdanie przytoczone celem uzasadnienia lub też obalenia jakiegoś twierdzenia. Argumentacja w celu udowodnienia lub obalenia jakiegoś twierdzenia.

Arguń — źródłowa rzeka Amuru; tworzy część granicy sow.-mandżurskiej. 945 km dl.

gatunek

ptaków z rzędu kurowatych. A. żyje w lasach na Sumatrze i Piw. Malajskim. Hodowany dla pięknych piór i smacznego mięsa.

Argus — w podaniach gr. stuoki potwór, strzegący nimfy Io. Zabity przez Hermesa, po śmierci zamieniony przez Herę w pawia. Argusowe oczy — wyrażenie przenośne, używane dziś na określenie oczu wszystko widzących, przenikliwych.

Aria — wokalny utwór muzyczny; w operze ustęp solowy jednego z bohaterów.

-> III, 786, IV, 56.

Ariadna — w podaniach gr. córka króla Krety, Minosa; obdarzyła Tezeusza, kłębkiem nici, z pomocą których po zabiciu Minotaura wydostał się z labiryntu.

Arian Flawiusz, Arrianus Flavius — (95 — 175), polityk i historiograf gr., uczeń Epikteta, autor tlAnabasis‘‘ Aleksandra Wielkiego.

Arianizm — sekta zał. w r. 318 przez Ariu-sza, który nauczał, że Syn Boży został stworzony przez Boga Ojca i nie jest Mu ani współ-istotny, ani równy. Sekta potępiona na I soborze powszechnym w r. 325. Przyjęła się u ludów germ. (Goci, Wandalowie) i trwała u nich do VII w. Arianie polscy->■ art. I, 304 — 316; II, 583, III 15, IV, 264, 564, 565.

Arica — port pn. Chile nad Pacyfikiem połączony koleją z La Paz, stolicą Boliwii. Najsuchsze miejsce ziemi. Opad roczny wynosi ok. 1 mm. 13 000 mieszk.

Ariel (hebr. = lew Boży) — 1. — nazwa kilku postaci St. Test. 2. — W „Burzy" Szekspira dobry duch powietrza. 3. — W „Raju utraconym" Miltona nazwa jednego z upadłych aniołów.

Ariergarda — (nazwa obecnie w Polsce nieużywana) -> Straż tylna.

Arion z Lesbosu — (VI w. prz. Chr.), poeta i muzyk gr., postać napól podaniowa; odegrał rolę w dziejach powstania tragedii gr. jako twórca dytyrambu dionizyjskiego.

Arioso (wł.) — krótki liryczno-melodyjny utwór wewnątrz lub na końcu recytatywu.

Ariosto Lodovico

Arkady.

dł.,

-* IV, 501.

łona rusznica.

Arkona

na

okres przedhisto-

szce,

Arktyczne kraje. -> I, 324 — 331.

względu na wielkość stronic).

Arkwright Richard wynalazca, który ulepszył wynalezioną przez Hargreaves’a maszynę przędzalniczą (1767). I, 603.

Arlberg Arula.

Arlekin

(-> Cornedia delkarte).

Arles

ośrodek handlu lewantyńskiego. Zabytki rzym. 32 000 mieszk.

Armata — działo o długiej lufie, silnym ładunku prochu, płaskim torze pocisku i dużej donośności.

-> IV, 1210, 1211, 1212, 1213. 1217.

Armator — osoba zajmująca się zawodowo werbowaniem załogi statku i wyposażaniem statku w materiały niezbędne do żeglugi. Często właściciel statku.

Armatura

1. — wyżynny i górzysty kraj

oszalałego z miłości do pięknej Angeliki, z mistrzostwem połączył poeta wzniosłą poezję z subtelną ironią i satyrą. Przekład polski Piotra Kochanowskiego (1605). A. pisał poza tym komedie, satyry i sonety.

-* II, 232, 1197, IV, 1414.

Ariowie (Aria w sanskr. i staropers. = szlachetny, dobrze urodzony) — najwyższa kasta ludności w Indiach, wywodząca się od Ariów-Indoeuropejczyków, którzy koło 1000 r. prz. Chr. przyszli z zach. i podbili dawniej osiadłą tu ludność o ciemnej barwie skóry (Drawida, Munda). -> art. I, 316 — 324; 794, II, 971, 972, 1090, IV, 545, 853.

Ariowist — wódz germ. plemienia Suewów^; wtargnął do Galii i zwyciężył Eduów ok. r. 61. prz. Chr. Pokonany przez Juliusza Cezara w r. 58.

Arizona — jeden z pd.-zach. stanów St. Zj. A. Pn. nad dolnym Colorado; stepowo-pustynna wyżyna z jarem rzeki Colorado 2000 m głęb. Hodowla bydła. Eksploatacja miedzi. 295 000 km², 436 000 mieszk. Stolica Phoenix.

Arka (Arca) — rodzaj małżów z rzędu Eu-lazodonta o muszli okrągłej lub owalnej. Żyją w morzach, w piasku blisko brzegów.

Arka Noego -> Noe.

Arkadia — 1. — kraina gr. w środkowym Peloponezie. W poezji gr. symbol sielskiej szczęśliwości : 2. — wieś nad rz. Skier-niewką pod Łowiczem z pięknym parkiem.

Arkady — szereg łuków opartych na kolumnach lub filarach.

Arkan — 1. — długi Sznur zarzucany z odległości, na który pasterze chwytają konie. Przenośnie — więzy, niewola, jarzmo; 2. — tajemnica, -Ąi \\ sekret.

Arkansas — 1. — prawy dopływ Mississippi, wypływający z Gór Skalistych w stanie Colorado. 2400 km 480 000 km² pow. dorzecza;

2. — rolniczy stan St. Zj. A. Pn. na prawym brzegu dolnej Mississippi na skraju prerii. Bawełna i kukurydza. Czwarta część ludności Murzyni. 138 000 km², 1 854 000 mieszk. stolica Little Rock.

Arka Tag (Ułuk Mustag) — część Knen Łunia w środkowej Azji, do 7700 m wys.

Arkebuz — ręczna broń palna, udoskona-

-> I, 820.

pn. przylądek wyspy Rugii. Na wsch. cyplu wyspy znajdowała się słyn-słow. drewniana świątynia czworokątna. W 1168 r. A. została zdobyta i zniszczona przez Duńczyków.

Arkturus — bardzo jasna gwiazda (pierwszej wielkości) wr gwzb. Wolarza.

Arktyczna kultura ryczny w Europie pn. przypadający na ostateczne cofanie się lodowców.

Arktyczne kraje, zw. niekiedy Arktydą — kraje w pobliżu bieguna pn.

art. ,,Arktyda,“ I, 324—331.

Arktyczny typ — jedna z form żółtej odmiany człowieka: niskorosły, krepo i silnie zbudowany skrajny długogłowiec, o wys. cza-wielkiej, wydłużonej twarzy, masywnej żuchwi i wąskim, niewklęsłym nosie. Skóra oliwkowo-żółta, włosy czarne i proste, oczy ciemne. Terytorium najliczniejszego występowania tego typu obejmuje w Ameryce Pn. wszystkie ziemie zamieszkałe przez Eskimosów. 1 V, 543, 544.

Arktyda

Arkusz drukarski — 16 stron druku (bez

-> II, 5. (1732-1792), ang.

błazen z wł. komedii ludowej m-to fr. w delcie Rodanu, śrdw.

-* IV, 607.

Armada Wielka hiszpańska — olbrzymia flota wojenna Filipall hiszp. Poniosła w r. 1588 dotkliwą klęskę w walkach z Anglią.

-* IV, 1321.

zespół wszystkich części, należących do uposażenia gotowej maszyny lub technicznego urządzenia (kotła parowego, samolotu, okrętu, wodociągu, elektrowni).

Armawir — m-to na pn. Podkaukaziu nad rzeką Kubanią, ośrodek obszaru rolniczego. 90 000 mieszk.

Armenia

na granicy Azji Mn. i Iranu (pow. ok. 100 000 km², 3 mil. mieszk.) z zewsząd widnym białym szczytem Araratu; pusta, bezleśna naogół i stepem pokryta ziemia, przynależna dziś częściowo do Persji (gł. m-to Tebriz), Turcji (gł. m-to Erzerum) i Rosji (gł. m-to Erywań). Wielkie jeziora: Gogcza, Urmia i Wan. Bogate złoża miedzi. Ludność: Armeńczycy - Ormianie (chrześcijanie), Kurdowie i Turcy (mahometanie) zajmuje się hodowlą bydła. 2. — Armeńska Socjalistyczna Republika Sowiecka, na pn. wsch. terytorium A., od r. 1936 jest związkową republiką sow. Pow. 30 000 km⁵, ludność 1 i09 000 mieszk. (z ogromną przewagą Ormian). Stolica Erywań. — W strż. A. wchodzi kolejno w skład Asyrii, Medii, Persji, monarchii Ale-

(ormiano-tat. rzezie). Zbrojna zaś walka powstańcza w tur. A. stłumiona zostaje w straszliwej rzezi Ormian 1895 — 96. Podczas wielkiej wojny za sprzyjanie Entencie pada ofiarą zemsty tur. 600 tys. Ormian. 27. V. 1918 tworzy się ormiańska republika. 12. III. 1922, ros. A. wchodzi w skład Zaltaukazkiej Republiki. Zach. część A. pozostaje pod władzą tur., pd. pod władzą pers.

-► I, 455, 483, 613, III, 1149.

Armenoidalna rasa

Ormianie. -> art. III, 1148 —

Armentieres — uprzemysłowione m-to nad rzeką Lys, w pn. Francji we Flandrii. 23 000 mieszk.

Armia — najwyższa jednostka operacyjna i dyspozycyjna wojska. Często błędnie używa się nazwy A. w znaczeniu : wojsko, siła zbrojna. ->art. „Wojsko", IV, 1454-1460.

Armia Zbawienia

(16 prz. Chr. do 21), książę Cherusków, odniósł walne zwycięstwo nad namiestnikiem rzym. Varusem (9 r.) w Lesie Teutoburskim.

Armiński Franciszek — (1789—1848), astronom, dyr. obserwatorium na Isle de France. Założyciel i dyr. Obserwatorium Warszawskiego.

Armoryka dziś. Bretanii.

Arnhem

Aromatyczne związki

aron.

Arosa — górska stacja klimatyczna w Szwajcarii w kantonie Graubiinden, 1860 m n. p. m.

ksandra Wielkiego (od 328), królestwa Seleu-cydów. W 190 prz. Chr. powstały dwa państwa ormiańskie: Wielka i Mała A. zjednoczone w I w. prz. Chr. przez Tygrana Wielkiego. Za jego następców A. podpadła pod władzę Rzymu, później — Bizancjum i Persji. W r. 300 A. jako pierwsze państwo na świecie przyjmuje chrześcijaństwo. 636 podbój ar. W XI w. najazdy tur., w XIII i XIV w. podboje Mongołów. W XVI w. Wielką A. opanowują Turcy, reszta znajduje się w mocy Persów. W XIX w. A. jest wpleciona w węzeł kwestii wschodniej. Po wojnach z Persją, 1828, i Turcją 1878, Rosja anektuje część A. (Erywań) i roznieca tam krwawe waśnie narodowościowe

jedna z czterech zasadniczych ras ludności europ, należąca do odmiany białej. Charakteryzuje się średnim wzrostem, masywną budową ciała, wybitnie krótką, wysoką czaszką o płaskiej, jakby ściętej potylicy, dość wydłużoną twarzą, bardzo wysokimi oczodołami, wybitnie wąskim, wydatnym, mięsistym i wypukłym lub orlim kształcie nosie. Skóra A. R. jasna, matowa, łatwo opalająca się, oczy ciemne, włosy ciemne, często granatowo-czarne, niekiedy faliste. Uwło-sienie ciała zwykle obute. Właściwym terytorium A. R. są górzyste terytoria pd. zach. Azji. W Europie występuje najliczniej na ]Płw. Bałkańskim. W Polsce naogół nieliczna, występuje w większym odsetku jedynie u Ormian i Żydów.

-> /, 230, III, 915, IV, 153, 154, 543, 544.

Armeńczycy

1151; II, 1081, III, 105, IV, 2, 184.

Armeński kościół -> Ormiański kościół.

ang. rei.-filantropijna organizacja założona przez Williama Bootha w 1880 r., mająca na celu opiekę nad biednymi i umoralnianie ludzi z myślą o ich zbawieniu; zorganizowana na modłę wojskową.

Arminianie — sekta protestancka o zabarwieniu skrajnie kalwińskim założona pod koniec XVI w. w Niderlandach przez Jakuba Ar-mińiusa (1560—1609).

Arminius albo Hermann

stara nazwa części Galii, -* I, 880.

Armorykańskie Góry — starokrystaliczna jednostka w Bretanii fr., wzniesiona niewiele ponad 400 m. Obszar łąk i pastwisk.

->/F, 1364.

Arndt Ernst Moritz — (1769—1860), patriotyczny poeta niem. i pisarz polit., bojownik myśli narodowej ; w swoich utworach odzwierciedla żywo tragedię narodu niem. w okresie zwycięstw napoleońskich. Gł. dzieło : ,,Dcr lihein, Deutschlands Strom, nicht Deutschlands Grenze”, („Ren, rzeka niem., ale nie granica Niemiec") 1813.

m-to handlowe w Holandii wsch. nad Renem Niskim. Muzea. 77 000 trieszk.

Arnhema Kraj — pn. płw. austral. przynależny do Australii Pn.

Arnica -*■ Kupalnik (roślina).

Arnim Bettina, von — (1785—1859), małżonka Ludwika A., siostra Klemensa Brentano. Romantyczna i egzaltowana marzycielka, wielbicielka Goethego. Wydała swoją z nim korespondencje.

Arnim Ludwig Achim, von — (1784—1831), pisarz niem.; obok Brentana i Górresa jeden z przywódców heidelberskiego ośrodka romantyzmu niem. Powieści i nowele: ,,Die Kronen-wdchter", („Strażnicy korony"), ,,Grdfin Dolores” i i.

Arno — wł. rzeka w Toskanii; wypływa w Apeninie i uchodzi pod Pizą do Morza Liguryjskiego. 250 km dł.

Arnold z Brescii — reformator wł. i trybun ludowy XII w., zwalczał nadużycia duchowieństwa i świecką władzę papiestwa. Usiłował w drodze rewolucji odrodzić strż. rzym. republikę ; jako heretyk powieszony i spalony 1155.

Arnulf — (850 — 899), cesarz niem., w r. 880 książę Kaiyntii, w r. 887, po upadku Karola Grubego, wybrany na króla niem. w Rzymie, w r. 896 koronowany na cesarza rzym.

Arogancja (z łac. arrogare = domagać się, rościć sobie prawa) — skłonność do zachowania się pyszałkowatego i nieuprzejmego. art. 331 — 336.

związki organiczne, pochodne benzenu. Wiele spośród tych związków posiada silny zapach.

Aron A

gazowy związek arsenu z wodorem, AsH₃. Posiada zapach czosnku.

sztuka

Ars longa vita brevis (łac.) długa, życie krótkie.

„Ars poetica“ (łac. = sztuka poetycka) — list poetycki Horacego pisany do Pizonów (,,ad Pisones“); wykład teorii twórczości poetyckiej w zakresie dramatu i epopei.

Arszenik — związek arsenu z tlenem, trójtlenek arsenu As₂0₃. Biały krystaliczny proszek. Występuje w przyrodzie jako minerał arsenit, powstaje przy spalaniu arsenu i prażeniu rud, zawierających domieszkę związków arsenu. Silna trucizna. W drobnych ilościach stosuje się w lecznictwie.

Arszyca

-* I. 239.

Artel

IV, 454, 455.

z nim

I, 882.

Artykulacja

\'.'c

Arpad — ok. r. 900 pierwszy książę Madziarów, założyciel dynastii Arpadów, która panowała na Węgrzech do r. 1301.

-*■ IV, 1275, 1276.

Arpeggio (wł.) — szybko następujące rozłożenie akordu, rozpoczynające się od dźwięków najniższych.

Arras — miasto w pn. Francji, nad rzeką Scarpe. Pola bitwy wielkiej wojny.

-> I, 269, 272.

Arrhenius Svante — (1859—1927), fizyko-chemik szw. Twórca teorii dysocjacji elektrolitycznej. Badacz fizyki atmosfery i zjawisk kosmicznych. Nagroda Nobla w r. 1903.

I, 930, II, 1096.

Arriere pensśe (fr.) — myśl ukryta.

Ars (łac.) — sztuka.

Arsen — pierwiastek, należący do grupy V układu periodycznego (-> Azotowce). L. porz. 33, c. atom. 74,96, c. wł. 5,72, s. chem As. Występuje w przyrodzie w stanie wolnym oraz w postaci związków. A. i jego związki są silnymi truciznami, mimo to jednak niektóre związki stosowane są -w lecznictwie (arszenik).

-> I, 933^934, 939, 940, III, 1074.

Arsenał — magazyn broni; nazwa obecnie nie używana.

Arsenowodór

długi grzbiet górski w Gorganach w Karpatach Wschodnich ze szczytem Gorgan Iłemski. 1589 m wys.

Arszyn — ros. miara długości = 71,12 cm.

L’art pour Part (fr.) -> Sztuka dla sztuki.

Artafernes — wódz drugiej wyprawy pers. przeciw Grekom (491 i 490 prz. Chr.) pobity pod Maratonem.

Artakserkses — imię kilku staro- i nowo-pers. królów: — 1. — A. I, panował 464 — 424 prz. Chr., syn Kserksesa, walczył szczęśliwie przeciw Atenom, z którymi w r. 449 zawarł pokój, zw. pokojem Cymona; 2. — A. II Mne-monpanowat 404 — 359 prz. Chr., pokonał swego brata Cyrusa, odzyskał w pokoju Antalcydasa (386) gr. miasta Azji Mn. i Cypr; -3. — A. III — panował 358 — 338 prz. Chr., wskrzesiciel pers. Potęgi, odzyskał Egipt i Fenicję;    4. — A. I

(Ardaszir) — założyciel nowo-pers. państwa (226 po Chr.) i dynastii Sassanidów.

zespół robotniczy, podejmujący wspólnie wykonanie jakiejś pracy i odbierający wspólnie zapłatę.

Artemida — gr. bogini lasów, łowów i zwierząt, opiekunka życia i młodości; córka Zeusa i Latony, siostra Apollina; wyrzekła się małżeństwa.

Artemowsk, dawniej Bachmut — górnicze m-to (węgiel, sól, rtęć, alabaster), w zagłębiu donieckim na Ukrainie. 52 000 mieszk.

Arteria -> Tętnica.

Arterioskleroza -> Miażdżyca tętnic.

Artiemowsk Artemowsk.

Artes liberales (łac. = sztuki wyzwolone) — w strż. i w śrdw. nauki, które zdobywało się pracą umysłową; w uczelniach śrdw. wydział A. L. dzielił się na dwa stopnie: niższy, tzw. trivium (gramatyka, retoryka, dialektyka) i wyższy, tzw. quadrivium (arytmetyka, astronomia, muzyka i geometria).

Artezyjska studnia — studnia sięgająca do warstwy wody płynącej pod ziemią pochyło m. dwiema, nie przepuszczającymi wody, warstwami gruntu. Pod wrpływem ciśnienia hydrostatycznego woda wytryskuje w górę. A. S. zał. była po raz pierwszy w hr. fr. Artois w XYII w. (stąd nazwa).

Artois — dawna prowincja w pn. Francji, wchodząca obecnie w skład dep. Pas de Calais. Gł. m-to Arras.

Artretyzm -> Dna.

Artur (Artus) — podaniowy król bryt. Celtów w VI w., bohaterski pogromca Sasów i Piktów. Rezydować miał w Caerleonie, otoczony gronem wybranych rycerzy, którzy siadywali wokół „okrągłego stołu". Dokoła postaci A. i rycerzy „okrągłego stołu" osnuto w Anglii, Francji i w Niemczech szereg romansów, zw. cyklem Artusowym.

Artus -> Artur.

dobitne, wyraźne wymawianie, często z dzieleniem słów na głoski.

Artykuły grodzkie — w dawnym prawie polskim cztery artykuły karne obejmujące występki sądzone z urzędu przez starpstę grodo-go (podpalenie, napad na drodze publicznej, na>ście domu, zgwałcenie).

Artykuły Henrycjańskie — poręczenie zasadniczych praw szlachty przez obejmującego tron monarchę polskiego, wprowadzone za Henryka Walezego 1573.

Artykuły hetmańskie — prawa wojskowe, wydawane i ogłaszane w dawnej Polsce przez hetmanów wielkich koronnych.

Artykuły Prawa Magdeburskiego — polski przekład orzeczeń magdeburskiego sądu ławniczego, dokonany w łatach 1440—1460, zachowany w ośmiu rękopisach.

Artykuły wiary — prawdy podane przez Kościół do wierzenia; dogmaty.

Artyleria — najważniejszy, obok piechoty i kawalerii, rodzaj broni, przeznaczony dla

Aruakowie

w Ameryce pd.

Ar ula (niem. Arlberg)

-► II, 193. (I lub II w. prz.

Arystydes „Sprawiedliwy" — (ok. 540 — 467 prz. Chr.) — ateński wódz i polityk, jeden z 10 wodzów ateńskich w bitwie pod Maratonem, przyczynił się do zwycięstw pod Salaminą 480 i pod Plateami 479.    -* II, 697.

Arystyp z Cyreny — (*ok. 435 prz. Chr.), filozof gr., uczeń Sokratesa, założyciel szkoły cyrenaików.

Arytmetyka

Rachunkowe maszyny.

-► I, 828, 829.

stare m-to w Bawarii

obsługi ciężkiej broni palnej, dział różnego kalibru

-+art. I, 337-343, IV, 1213, 1218, 1434.

Artysta — człowiek czynny twórczo w jakiejś gałęzi sztuki, np. malarz, muzyk etc. A. dramatyczny — aktor.

Aru wyspy — na pd. brzegu Nowei Gwinei, niski, otoczony rafami archipelag, przynależny do Holandii. Ok. 8000 km² i 20 000 mieszk.

grupa językowa Indian przełęcz łącząca podłużne doliny alpeiskie Innu i Ulu oraz austr. Yorarlberg z Tyrolem. 1802 m wys.

Aryjczycy -* Artowie. -> art. „Ariowie", I, 316-324; 794, II, 971, 972. 1090, IV, 545, 853.

Aryman — w staropers. rei. bóg ciemności i zła, przeciwnik Ormuzda.

Arystarch z Samosu — (III w. prz. Chr.), twórca poglądu heliocentrycznego w strż.

-> 11, 807.

Arystofanes — (450 — 385 prz. Chr.), największy komediopisarz strż. Grecji i jeden z największych komediopisarzy świata. Napisał ok. 40 sztuk; zachowało się jedenaście; z tych najważniejsze: „Rycerze", „Chmury", „Ptaki", „Żaby". A. iest przedstawicielem głównie ko-medii-satyry polit., kwitnącej w epoce Pery-klesa. Utwory jego cechują: bogata fantazja obok zdolności obserwacji i realistycznego przedstawiania faktów; odwaga, złośliwość, poczucie komizmu. A. doprowadził do szczytu i upadku starą komedię gr.

-> I, 381, 1242, II, 701, 1256.

Arystokrac ja — (gr. aristokrdteia — panowanie najlepszych obywateli). 1. — ustrój polit., w którym władza znajduje się w rękach pewnej uprzywilejowanej warstwy społ. Przeciwieństwem ustroiu arystokratycznego jest ustrój demokratyczny 2. — wysoka szlachta rodowa, najwyższa klasa społeczna (także A. pieniądza = klasa ludzi bardzo bogatych).

Arystydes milezyjski —

Chr.), pisarz gr., twórca noweli strż.

Arystoteles — (384 — 322 prz. Chr.), filozof i uczony gr., twórca logiki formalnej; zadanie nauki i filozofii określa jako poznanie przyczyn rzeczy i zjawisk danych nam w doświadczeniu. Odrzuca teorię Platona o wiecznych ideach istniejących poza rzeczami, przyjmując natomiast koncepcję istoty, tkwiącej w samych rzeczach. Rzecz wg. A. to tyle, co byt, substancia, składająca się z elementu biernego, materii, oraz elementu czynnego, źródła zmiany i ruchu, formy. Rzeczy, odpowiednio do tego, jaki z tych elementów przeważa, ułożone sa hierarchicznie : punktami granicznymi są po jednej stronie czysta forma (Bóg), po drugiej pierwsza materia. Poza filozofią teoretyczną, na którą składają się powyższe* rozważania, A. rozróżnia filozofię praktyczną, składającą się z z etyki i polityki. W tej dziedzinie głosi pogląd, że celem każdego czynu człowieka jest dążenie do szczęścia (eudaimo-nizm). Człowiek jednak jako istota społeczna (zoon politikon) urzeczywistnia swe szczęście w pełni nie w życiu indywidualnym, lecz kolektywnym (koinonia), którego formą najbardziej rozwiniętą jest państwo. A jest twórcą kierunku filozoficznego rozwijającego się już w strż. pod nazwą szkoły perypatetyckiej, ośrodkiem której było założone przez niego Liceum. Wpłynął w sposób decydujący na rozwój filozofii śrdw. dzięki swym komentatorom łac., ar. i hebr. -> I, 89. 90, 101, 386, 874. 875, II. 143, 343, 344, 358, 929, III, 85, 416, 531, 532, 558, 1215, IV, 62, 365, 366, 486, 514. 546, 569, 855, 964. 1011, 1011, 1118.

w języku potocznym: nauka praktycznych rachunków na liczbach naturalnych i ułamkach. -*■ art. „Arytmetyka

i algebra", I, 343 — 352; III, 525.

Arytmia -> Tętna niemiarowość.

Arytmometr

As — s. chem. pierwiastka arsenu.

As — o półton obniżony dźwięk a.

Asafetyda — gumożywica smrodzieńcowa, żółte grudki o silnej woni czosnku, otrzymywane z kilku azjat. roślin, gat. rodzaju Feruła.

Asan (acan, aspan) — zniekształcony zwrot „wasza miłość pan".

Asauł -> Assawul.

Ascension, lub Wyspa Wniebowstąpienia — wyspa na pd. Atlantyku, ważna ang. stacja węglowa i kablowa. 88 km², 188 mieszk.

Asceza — sposoby życia stosowane przez ludzi wierzących z myślą o udoskonaleniu własnej duszy (posty, przestrzeganie milczenia, umartwianie ciała, bezustanne modlitwy). A-scetyka, lub teologia ascetyczna — dział teologii kat., traktujący, w jaki sposób należy uprawiać należytą A.

Aschaffenburg nad Menem. Piękny pałac renesansowy. Ożywiony przemysł. 36 000 mieszk.

Aschelmłnthes — gromada robaków o ciele przeważnie obłym. Swobodnie żyjące lub pasożytnicze. Ważniejsze rzędy: wrotki, obleńce nematomorpha.

Ascoli Piceno — stolica prow. wł. tej samej nazwy. Katedra z XV w. 37 000 mieszk.

Ascot — ang. miejscowość na pd.-zach. od Windsoru; słynne wyścigi konne.

Asekuracja Ubezpieczenie.

-* art. Ubezpieczenia", IV, 1163—1172; 381.

Aseptyka

-> IV, 1505. Asertoryczny sąd — wg Kanta takie zdanie, w którym coś stwierdzamy albo też zaprze-y. Np. zdania ,,S jest P“, albo ,,S nie

jest P“.

Asesor sądowy — stanowisko sądowe, polegające na czasowym pełnieniu czynności sędziego lub prokuratora.

Asfalt

ropy naftowej.

Ashburton

700 km dł..; złoża złota.

„Książę Józef", „Łukasiński", „Gdańsk a Polska", „Napoleon a Polska", „Uwagi" i in.

Asklepiades z Samos — (IV w. prz. Chr.), poeta gr.; przyjaciel Teokryta; pisał epigramaty. Stworzył wiersz „asklepiadejski", używany też przez Horacego.

Asklepios, Eskulap — gr. bóg sztuki lekarskiej, syn Apollina.

Asmara

stolica wł. Erytrei. 22 000

przedmieście Paryża, 55 000

zespoły roślinne o określonych gatunkach. (-> Socjologia roślin).

(+ 237 prz. Chr.), cesarz ind. w 11. 274 — 237 prz. Chr. z dynastii Mauriów, gorliwy wyznawca i krzewiciel nauki Buddy. 1. 832, II, 975.

As’oka

IV, 1356.

zespół towarów iednako-

Aspropotamos (strż. Acheloos)

Asenizacja — 1. — poprawa warunków zdrowotnych, uzdrowienie; 2. — usuwanie nieczystości.

współczesna metoda obrony ustroju przed wtargnięciem drobnoustrojów chorobotwórczych, polegająca na nie dopuszczeniu do zakażenia.

czam

ciemny minerał, połyskujący, miękki, prawdopodobnie powstały z nafty, c. wł. 1,1 —L2, topi i pali się łatwo. W przyrodzie zmieszany z piaskiem, gliną, wapniem. Przez wytopienie, wygotowanie wodą albo wyługowanie wapna kwasem siarkowym, otrzymuje się właściwy A., barwy czarnej, struktury twardej. Można go otrzymać także sztucznie jako produkt suchej destylacji węgla lub

I, 1263. III, 814.

rzeka w Australii zaeh.,

Ashton under Lyne — m-to .ang. koło Manchesteru ; przędzalnie bawełny; 43 000 mieszk.

Asinus asinorum (łac.) — osioł nad osłami.

Askalon — jedno z pięciu gł. miast filistyńskich na pd. wybrzeżu Palestyny; strż. ruiny.

Askarl — oddziały wojskowe złożone z tubylców organizowane przez państwa europ, w Afryce wsch.

Askenazy Szymon — (1867—1935), historyk

polityk, badacz dziejów Polski porozbioro-wej ; od 1920 — 3 delegat Polski przy Lidze Narodów.

mieszk.

Asnieres

mieszk.

Asnyk Adam (pseud. F.L.y, Stożek) — (1838—1897), znakomity liryk, głosiciel postępu i pracy; zwalcza romantyzm, jako źródło narodowej niemocy, chociaż w poezji jego często odzywają się echa romantyczne. Piewca tatrzańskiej przyrody („W Tatrach"). Jako poeta filozoficznej refleksji wzniósł się najwyżej w cyklu „Nad głębiami". Największą popularność zdobyły drobne wiersze liryczne A., zawarte w „Albumach pieśni". Dramaty i ko-medje A. słabsze. Uczestnik powstania 1863 r (członek Rządu Narodowego); współzałożyciel i redaktor Reformy" (1882), później „Nowej Reformy", inicjator T. S. L. (1891). Pochowany w grobach zasłużonych na Skałce.

Asocjacja -> Skojarzenie.

Asocjacje roślinne

Asonans — rym niezuoełny. oparty na identyczności samogłosek przy różnym brzmieniu spółgłosek; stosowany w poezji dawnej (np. u Reja: „jutrzniej — tej nigdy nie słychać: podobno musi zasypiać").

Asortyment wego rodzaju.

Asparagus -> Szparag.

Aspazia — (*470 prz. Chr.) — sławna Gre-czynlca, żona Peryklesa. Wywierała duży wpływ na polityków ateńskich.

Aspern i Essling — wsi w Dolnei Austrii w pobliżu Wiednia; 1809 — zwycięstwo Austriaków nad Napoleonem I. Lotnisko wiedeńskie.

Aspidistra elatior czvli przestrojna — roślina trwała o dużych liściach: należy do rodziny liliowatych i pochodzi z Japonii. Często hodowana w mieszkaniach jako ozdobna.

Aspidobranchia — podrząd ślimaków przo-doskrzelnych o skrzelach typu pierzastego. Naogół morskie, w wodach słodkich Europy żyje Nerelina fluriatilis Muli. o skorupie prostej budowy.

Aspiracja — pożądanie, pragnienie czegoś, dążenie do czegoś. Aspirant — ubiegający się o coś, kandydat, konkurent. Aspirant w policji -> Policja.

Aspiryna — środek leczniczy wywołujący poty (przeciwgorączkowy), przeciwreumatyczny i uśmierzający bóle; otrzymuje się z kwasu salicylowego i octowego.

Aspromonte — masyw górski pd. Włoch nad cieśniną Messyńską, sięgający do 1958 m.

największa rzeka Grecji, wpada do M. Jońskiego; 220 km dł.

Asąuith Herbert Henry Earl of Oxford and Asąuith —    (1852 — 1928), wybitny ang. mąż

stanu, 1892 — min. spr. wewn. w gabinecie Glad-stonc’a. W 1915 utworzył gabinet koalicyjny, ustępując miejsca w 1916 r. Lloyd George’owi.

Assal Jezioro — jezioro w Somali Fr., położone w depresji 174 m poniżej poziomu morza, ze złożami soli.

Assam — prowincja Indyj; od 1826 należy do Indii bryt.; w pn.-wsch. części opiera się o stoki Himalajów, zajmuje nizinę nad Brahma-putrą. Dominująca w gospodarstwie jest herbata (85°/₀ całej produkcji ind). 137 000 km4 8 622 000 mieszk. Gł. m-to Szillong. -*■ II, 970.

I, 362, 363, II, 812. (panował 668 — 626 prz.

Astarte

typ konstytucjonalny,

-* 1, 910, III, 68.

(*1877), fizyko-chemik ang. Zbudował spektrograf masowy, za pomocą którego odkrył izotopy pierwiastków. Nagroda Nobla w r. 1922.

I, 931, 11, 1023.

Astrachań — przemysłowe i handlowe m-to w delcie Wołgi i gł. port Morza Kaspijskiego. Rybołówstwo (kawior astrachański).    225 000

mieszk.

Astrachań

-* I, 359, 361. przyrząd do fotografowania

Astrolabium — instrument używany dawniej na morzu do oznaczania kątów pionowych, dzisiaj zastąpiony przez sekstant i teodolit. -> IV, 300.

Astrologia

nauka o istocie zjawisk

Assassyni (Hanaszyn) — gałąź szyickiej polit.-rel. sekty Izmaelitów w Persji i Syrii znana z okrucieństw i mordów. Stąd fr. assas-sin ( = morderca).

Assawuł, assawuła, asauł — oficer tur.

Assiut -> Siut.

Assemblóe Nationale (fr.) — zgromadzenie przedstawicieli wszystkich stanów za czasów wielkiej rewolucji fr. (1789).

Assuan -> Asuan.

Assur -y A szur.

Assurbanipal Chr.), ostatni potężny król asyryjski, wojował szczęśliwie z Egiptem, Elamem i Arabami, założył słynną bibliotekę, odkrytą w ruinach pałacu królów asyryjskich w Niniwie w r. 1844. -> I, 370, 371, III, 173.

Assyż (wł. Assisi) — m-to w Umbrii, miejsce urodzenia i grób św. Franciszka. 20 000 mieszk.

u pn. Semitów bogini miłości i wojny, czczona głównie w Fenicji.

Astatyczny układ — układ dwóch igiełek magnetycznych, który nie reaguje na działanie pola magnetycznego ziemskiego.

Astenia — bezsilność, ogólna słabość.

Asteniczny typ skrajna, niemal patologiczna forma typu lepto-somatycznego.

Aster (Aster) zw. także gwiazdosz — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; ok. 200 gat. występuje głównie w Ameryce, poza tym w Azji, Europie i Afryce; w Polsce rośnie kilka gat. W ogrodach hodują Aster rhine.nsis, sprowadzony z Chin do Europy ok.1732 r. ; tworzy liczne odmiany i kwitnie jesienią.

Asterabad -- m-to pers. blisko pd.-wsch. brzegu Morza Kaspijskiego u stóp Elbursu. 40 000 mieszk.

Asteroidy -> Planetoidy.

Asti — m-to wł. w Piemoncie; słynne wina (Asti spumanie).

Astma -> Dycha wicu.

Aston Francis William

skórki (najczęściej czarno farbowane) młodego barana astrachańskiego (Rosja pd. i centralna Azja); także pluszowa imitacja tych skórek.

Aśtragal — gzymsik ozdobiony perełkami, odgraniczający trzon kolumny od kapitelu ; w architekturze strż. jest częścią trzonu, w śrdw. częścią kapitelu.

Astralne ciało — rzekomo spostrzegana prżfez spirytystów na seansach istota o mglistym wyglądzie, wydobywająca się z ciała medium.

Astrea, Astraja — gr. bogini sprawiedliwości, córka Zeusa i Temidy.

Astrofizyka — część astronomii, która zajmuje się badaniem fizycznego stanu ciał niebieskich. W A. oprócz dawno stosowanej fotometrii gwiazd — najgłówniejszą rolę odgrywa analiza widmowa. Z widma absorbcyjnego gwiazdy można wywnioskować, z jakich pierwiastków składa się zewnętrzna warstwa, atmosfera gwiazdy oraz jej wnętrze. Metody analizy widmowej pozwalają wyznaczyć temperaturę gwiazd i prędkość, z którą się one od nas oddalają lub przybliżają. Badaniem fizycznych własności gwiazd zajmują się specjalne obserwatoria astrofizyczne.

Astrograf -ciał niebieskich.

nauka uprawiana w strż. i śrdw., która bada wpływ ruchów i położeń ciał niebieskich na życie poszczególnych jednostek i grup ludzkich. Systematyczne badania doświadczalne ciał niebieskich stwierdziły bezpodstawność tych wierzeń i, pomimo, że po wojnie zaznaczył się pewien zwrot ku A., obecna astronomia nie ma z nią nic wspólnego. Przeszłość i przyszłość ziemi oraz układu słonecznego odczytane być mogą tylko na podstawie badań nad ewolucją gwiazd, planet i różnych układów ciał niebieskich. -*■ I, 354., 492.

Astrometria — część astronomii, której zadaniem jest obserwacja ruchów planet, komet, meteorów, wyznaczanie położeń planet i gwiazd stałych, badanie ich ruchów sferycznych, pomiary odległości gwiazd na podstawie para-laksy.

Astronomia

odbywających się na niebie. -> art. I, 352—362; II, 756, 1103-1106, III, 81, 82, 85, 548.

Astronomiczna jednostka — średnia odległość ziemi od słońca, połowa wielkiej osi toru ziemskiego; wynosi 150 milionów km;

Astronomiczne spółrzędne Sferyczne spólrzędne.

Asturia — kraina pn.-zach. Hiszpanii położona na pn. stokach Gór Kantabryjskich nad Atlantykiem. Przemysłowy obszar oparty na złożach węgla i żelaza. 11 000 km², 792 000 mieszk., gł. m-to Oviedo. Książę A. v— tytuł hiszp. następcy tronu.

Astygmatyzm — wada soczewki lub układu soczewek, polegająca na tym, że obrazy punktów leżących nie na osi soczewki są rozmyte. A. oka spowodowany jest nienormalnym zakrzywieniem soczewki lub rogówki ocznej.

-* III, 1114.

Asuan (strż. Syene) — m-to górnego Egiptu przy I katarakcie Nilu i końcowa stacja kolei egips. Olbrzymia tama na Nilu dla nawodnie-

Asymetryczny węgiel

w związkach organicznych, połączony z czte-. rema różnymi atomami lub grupami atomów. Taki atom węgla nadaje związkom, w których występuje, zdolność skręcania płaszczyzny polaryzacji światła. (-»- Izomeria, Optyczna czynność). -> IV, 1261, 1263.

Asymilacja -> Przyswajanie.

-> art. „Przyswajanie", IV, 479—486; 1582.

linia prosta

Asyria

ma-

Asystent

(*1881), najpoczytniejszy

królestwo murz. XIX wieku

->• III, 763.

stolica Turkmenistanu sow.

IV, 387, 389.

I, 362, 363, II, 812.

Atanazy Wielki, św.

doktór kościoła, biskup Aleksandrii; nieubłagany wróg arianizmu. Rozwinął i pogłębił naukę Kościoła o Trójcy -św.

Atapaskowie

-* III, 529.

Atena Partenos — najsłynniejszy w strż. posąg Ateny, dłuta Fidiasza, ustawiony w Panteonie na Akropolis w 438 r. prz. Chr. Ateneum (Alhenaion) :

nia i regulowania wodostanów. Zimowa miejscowość klimatyczna. 16 000 mieszk.

Asunción — stolica Paragwaju, na lewym brzegu rzeki Paragwaj, 102 000 mieszk.

-> III, 601.

Asygnaty — pieniądze papierowe, wprowadzone podczas rewolucji fr. dla pokrycia długu państwowego; przekaz na bank, asygnacja; banknot.

atom węgla

Asymptota linii krzywej taka, że punkt posuwający się do nieskończoności po krzywei. zbliża się nieograniczenie do tej prostej. Hiperbola posiada dwie A.

strż. monarchia w Azji, obejmująca pierwotnie kraj na wsch. brzegu Tygrysu na pn. od górnego biegu Zabu, później Babilonię, Mezopotamię, Azję Mn., Egipt, Palestynę itd. Asy ryj czy cy — lud sem. z Silną przymieszką krótkogłowych elementów łoazjat. Język — dialekt babilońskiego. -> art. I; 362-371; 480, 483, 486, II, 48, III, 1118.

Asyriologia — nauka mająca na celu poznanie historii i kultury strż. Babilonii i Asyrii.

pomocnik. Asystencja — towarzyszenie komuś, współdziałanie (np. pomoc udzielana przez wojsko władzom administracji państwowej, w wypadkach zbiorowych aktów gwałtu, klęsk żywiołowych itd.).

Asyż -»■ Assyż.

Asz Szalom współczesny powieściopisarz i dramaturg żyd. w jęz. idysz, rodem z Polski.

Aszanti

nad Zatoką Gwinejską, ośrodek okrutnego handlu niewolnikami; Anglicy podbili A. w r. 1896 i wcielili do Złotego Wybrzeża.

Aszchabad

w pustyni Karakum przy kolei turkestańskiej. 75 000 mieszk.

Aszelski okres, kultura (od stanowiska St. Acheul, dep. Somme, we Francji) — starsza faza paleolitu, koniec przedostatniego okresu międ zylodo wego.

Aszera — bogini kanaanejska i syryjska, której kult uprawiali również Izraelici w epoce biblijnej.

Aszur — 1. — najstarsza stolica Asyrii, położona na prawym brzegu Tygrysu, m. górnym a dolnym Zabem; 2. — gł. bóg Asyrii, pan wojny.

Aszyche — m-to mandżurskie na wsch. od Charbina, ongiś cukrownia polska; dziś nieliczni Polacy. 50 000 mieszk.

Atacama — wyżynna pustynia pn. Chile ze złożami saletry, srebrem i miedzią. 1000 do 2500 m n. p. m.

Ataksja, bezład — zaburzenie koordynacji ruchów celowych. A. jest objawem uszkodzeń różnych części układu nerwowego, w pierwszym rzędzie rdzenia kręgowego (np. wiąd rdzenia) i móżdżku.

Atalanta — w podaniach gr. królewna arkadyjska. Wykarmiona przez niedźwiedzicę, znana z siły i z szybkiego biegu, postanowiła oddać rękę temu, kto ją prześcignie; dokonał tego podstępem Hippomenes. (-> Meleager).

Ataman — dowódca kozaków.

(ok. 295-373),

Indianie zamieszkujący wybrzeże rzeki Mackenzie (Ameryka Pn.).

Atawizm (łac. atavus — przodek) — występowanie u roślin, zwierząt i ludzi pewnych cech przodków, niewidocznych ani w danym pokoleniu, ani w pokoleniu rodzicielskim.

Atbara -> Nil Błękitny.

Ate — w mit. gr. córka Zeusa, wygnana z Olimpu; bogini zła, bezprawia i nienawiści.

Ateizm — pogląd zaprzeczający twierdzeniu o istnieniu Boga.

Atelier (fr.) — pracownia artysty, w ogóle pracownia, warsztat artystyczny; pomieszczenie, w którym odbywają się prace nad przygotowaniem filmu.

A tempo (wł.) — w muzyce: w tempie pierwotnym.

Atena, Pallas (gr. = potrząsająca dzidą), Parthenos (gr. = dziewica) — gr. bogini mądrości, sztuki wojennej, opiekunka miast i rzemiosł. Z głowy Zeusa wyskoczyła w pełnej zbroi.

1. — świątynia Ateny; 2. — nazwa założonej przez cesarza rzym. Adriana 135 akademii poezji i retoryki; 3. — czasopismo literacko-naukowe, wychodzące w Wilnie pod redakcją J. I. Kraszewskiego 1841 — 1851; 4. — czasopismo literackie, wychodzące w Warszawie 1876 — 1901, zał. przez Włodzimierza Spasowicza.

Ateny — jedno z najważniejszych miast-państw strż. Grecji. A. stanowiły pierwotnie jedno z 12 państewek Attyki. Po zjednoczeniu Attyki w VIII w. prz. Chr. stolica jońskiego państwa. Do początków VI w. prz. Chr. tworzą arystokratyczną republikę. Od 594 r. prz. Chr. (Solon) timokracja, w której ciężary publiczne (służba, podatki) i prawa polityczne zależne były nie od pochodzenia, lecz stanu majątkowego. Przejściowo w VI w. prz. Chr. tyrania (Pizystrat i jego synowie).

-> ort. I, 378-389, II, 696, 705, IV, 1052.

Ateński związek morski

Athabaska

stolica amer. stanu Georgia z prawie połową ludności murz. M-to przemysłowe, handlowe i węzeł komunikacyjny. 270 000 mieszk.

Atlantic City

materia jedwabna lub półjedwab-na o gładkiej, lśniącej powierzchni.

mieszanina gazów otaczających ziemię, słońce oraz niektóre planety i gwiazdy. art. I, 398-406; 1025, II, 1104, IV; 818, 819, 1527.

Atmosfera — jednostka ciśnienia; ciśnie ńe, jakie normalnie wywiera powietrze na pow. morza pod 45° szer. geogr. Równoważna jest ciśnieniu, które wywiera słup rtęci o wysokości 760 mm i o temperaturze 0°C tj. 1,033 kg/cm². W technice A. równoważna jest 1 kg/cm² czyli wysokości słupa rtęci 735,5 mm o temp. 0° C.

Atol — rafa koralowa w kształcie pierścienia różnej średnicy, mało wystająca nad poziom

morza.

Atom

II, 803.

Wkrótce po upadku tyranii nastąpiła demokratyzacja A. Dla zapobiegnięcia tyranii działał co roku sąd skorupkowy (ostracyzm) 408 r. prz. Chr. W wojnach gr.-pers. A. walnie przyczyniły się do zwycięskiego odparcia najazdu Persów. Wojny te wysunęły A na czoło morskiego związku delfickiego, zapewniły im bezsporne przodownictwo w rozwoju kultury gr. Wzmogło się międzynarodowe znaczenie demokracji ateńskiej, która ustaliła się ostatecznie za czasów Peryklesa (490—429 prz. Chr.). Wojna peloponeska (431 — 404 prz. Chr.) z współzawodniczącą Spartą oraz katastrofalna wyprawa na Sycylię (415 — 413 prz. Chr.) zadały cios morskiej potędze A. W bitwie pod Cheroneją (338 prz. Chr.) uległy Macedończykom. W r. 250 przystąpiły A. do związku achajskiego ; po jego upadku A. wchodzą w skład imperium rzym. W 1456 r. A. zostały opanowane przez Turków, 1835' ogłoszone stolicą wyzwolonej Grecji. Dzisiejsze A., duże nowoczesne m-to, zrosłe w jedną całość z portem Pireusem. Ludność A. 460 000 mieszk.

zawiązany

w r. 478 w celu wsoólnej walki z Persami związek morski dwustu naństewek pod naczelnym dowództwem Aten.

1. — rzeka zach. Kanady, uważana za trórny bieg rzeki Mackenzie ; 1 200 km dł.; 2. — jezioro (pow. 7500 km²) odwodnione do Wielkiego Jeziora Niewolniczego.

Athos — wsch. płw. Chalkidike w pn. Grecji; na płw. potężna, do 1935 m sięgająca góra tejże -nazwy, zasiedlona przez mnichów gr. i ros.

Atlant — posąg męski, stosowany jako podpora w architekturze.

Atlanta

nadmorskie kąpielisko amer. w stanie New Jersey. 66 000 mieszk.

Atlantycka rasa -> Litoralny typ.

Atlantyda — wspominana przez Platona wyspa bajeczna na Atlantyku; miała zatonąć w ciągu jednej doby.    -> I, 393.

Atlantydy — w podaniach gr. córki Atla-sa; zamienione w gwiazdy.

Atlantyk — ocean dzielący kontynent amer. od Europy i Afryki; pow. ok. 82 mil. km², łącznie zaś z morzami pobocznymi i przynależnym doń Morzem Arktycznym 106 mil. km². Największe głębokości przekraczają 8000 m (a nie, jak omyłkowo podano w I t. 13 400 m) i znajdują się koło Haiti i Pd. Orkadów. Zasolenie średnie 35°/₀o-

art. I, 389-398; 157, III, 251, 720.

Atlas (Attacus Atlas L.) — gat. motyli z rodziny Saturnidae, żyjących w Chinach i Indiach Wschodnich. Należą tu największe motyle, o rozpiętości skrzydeł przeszło 25 cm.

Atlas — góry fałdowe w pn.-zach. Afryce, zbliżone budową do gór Europy; składają się z pn. A. Tellskiego, przechodzącego na zach. w Średni A. i A. Saharyjskiego na pd., przechodzącego na zach. w Wysoki A. ze szczytami ponad 4000 m (Tubkal). Na pd.-zach. od Wysokiego A. znajduje się Anti-A. Między nimi zalegają Wysokie Płyty. Ludnością autochtoniczną są Berberzy, natomiast Arabowie i biali są przybyszami późniejszymi.

-> I, 36, IV, 1162.

Atlas — w podaniach gr. jeden z tytanów; skazany przez Zeusa na podpieranie sklepienia niebieskiego.

Atlasy geograficzne — zbiory map, zestawionych i opracowanych wg jakiegoś planu.

Atletyczny typ — jeden z typów budowy ciała ludzkiego, ujęty jako typ konstytucjonalny przez Kretschmera. Cechuje się silnym rozwojem mięśni i kośćca przy równoczesnym słabym wykształceniu podściółki tłuszczowej.

Atletyka -> Ciężka atletyka.

Atłas

Atmosfera najmniejsza cząstka pierwiastka chemicznego, wykazująca jeszcze własności chemiczne właściwe danemu pierwiastkowi. Atomowy ciężar — liczba wskazująca ile razy A. danego pierwiastka jest cięższy od A. wodoru, którego ciężar przyjmujemy za 1. Atomistyka — pogląd, że materia składa się z A. Atomiści — zwolennicy filozofii atomistycznej, czyli korpuskularnej. Klasycznymi przedstawicielami atomistyki są filozofowie gr.: Leucypp, jego uczeń Demokryt, Epikur i jego szkoła. -> art. I, 406 — 419; II, 161, 162. 163, 169, 179, 367, 368, 369, 1018, 1019, 1020, 1022, 1050, 1051, 1053, III, 208,216. 217, 442, 443, 556, IV, 409, 411, 412, 413, 416, 417, 418, 419. 421, 494, 820, 823.

Aton — żywa tarcza słoneczna, bóg egips., którego kult — jako jedynego boga — wprowadził Amenofis IV (Echruiton).

Atonalizm — nietonalna, z żadną tonacją nie związana muzyka, przy czym każdy półton istnieje dla siebie i ma być też tak użyty, a harmonia jest tylko przypadkowa (nie ma „akordów").

Atonia — wątłość, zmniejszenie pobudliwości tkanek, zwiotczenie mięśni. A. żołądka i kiszek — choroba polegająca na osłabieniu ruchów żołądka i jelit, pociągającym za sobą zaleganie pokarmów w żołądku i jelitach.

Atos -> Athos.

A tout prix (fr.) — za każdą cenę.

Atramenty — l. — zawiesina (koloidalna) związku żelaza z garbnikiem otrzymanym z galasówek (A. galasowy); 2. — roztwory barwników w wodzie (A. kolorowy).

Atreus — w podaniach gr. król Micen, ojciec Agamemnona i Menelausa, grób lub skarbiec (zwany grobem Agamemnona) — okazały grobowiec z XIII w. prz. Chr., odkryty w Micenach.

Atrium — 1. — centralna część domu rzym Mieściło się w nim ognisko domowe, ołtarze penatów; 2. — Przedsionek bazyliki starochrześcijańskiej.    -> I, 1210.

Zanik.    -► III, 622.

Atropina — trujący krystaliczny alkaloid z wilczej jagody, Atropa Belladonna. Używany w lecznictwie.

larów i

Atrofia

Atropos (gr. = nieubłagana)

najstarsza

z trzech Mojr: przecinała nić życia ludzkiego.

Atrybucja — uprawnienia, przysługujące władzy państwowej, samorządowej czy innej, na zasadzie przepisów prawnych.

Atrybut — 1. — właściwość, cecha istotna; 2. — godło, akcesorium towarzyszące przedstawieniu bóstw, świętych lub postaci alegorycznych, po którym można je poznać. Np. w mitologii gr. trójząb był A. Posejdona.

Atrydzi — synowie mitycznego Atreusza, króla Micen; najsławniejsi z nich Agamemnon i Menelaos.

Atszyn, Atich — państewko na pd.-zach. Sumatrze, podległe Holandii. Ludność miejscowa (650 000 mieszk,) wyznaje mahometa-nizm; posiada własną, po ar. pisaną literaturę; zajmuje się uprawą ryżu. Pow. 55 550 km², 740 000 mieszk. (poza tubylcami — Europejczycy, Chińczycy i inni Azjaci). Gł. m-to Kota Radja.

Attachć

agent dyplomatyczny niższej rangi, przydzielony do danej placówki dyplomatycznej, którego działalność ogranicza się do jednej dziedziny, np. A. wojskowy, handlowy itp. -* II, 58.

Atterberg Kurt

symfonie, koncerty, kantaty, suity, muzyka do „Burzy" Szekspira.

Atterbom Per Daniel Amadeus — (1790 — 1855), jeden z twórców szw. romantyzmu; usiłował stworzyć syntezę ducha helleńskiego ze staronordyjskim.

Attycyzm — prąd w nauce i literaturze gr. okresu rzym., dążący do przestrzegania w języku wykształconym form mowy attyckiej w celu zachowania jego czystości.

(*1887), kompozytor

szw. ;

-► II, 1195.

górzysty płw. na Morzu Egejskim w środkowej Grecji (najwyższe szczyty Pentelikos i Hymetos). Gł. m-to Ateny. Zjednoczona politycznie w VIII w. przez Ateńczy-ków, dzieli odtąd losy historyczne z Atenami. Attycki — słowo używane dla oznaczenia subtelności i dowciDU. które cechowały umysł ateński, np. sól attycka — dowcip, wykwint. Attycki styl-> Wymowa grecka.

I, 382, II, 699, 803, 804, 1081.

Attyka

Attyka — mur ponad gzymsem wieńczącym dach, element czysto dekoracyjny.

-* I, 1213, IV, 238.

Attyla — (•f453), król Hunnów w Panonii; zjednoczył wszystkich Hunnów, podbił ludy germ., słów. i scytyjskie i założył olbrzymie, różnoplemienne państwo od Wołgi aż w głąb Niemiec. Rozbity w krwawej bitwie na polach katalauńskich (Chalons sur Marne) przez Aecjusza w 451 r., za sprawą papieża Leona cofnął się spod Rzymu. Żyje w podaniach ludów europ, jako „Bicz Boży".

Atum — jedno z bóstw słonecznych Egiptu.

-► II, 129.

Atwood Georges — (1745 — 1807), fizyk ańg., prowadzi! badania w dziedzinie mechaniki. Skonstruował spadkownicę służącą do okazania praw swobodnego spadania ciał.

Au — s. chem. pierwiastka złota (łac. au-rum).

Aubanel Theodore

(1829-1886), obok Mistrala jeden z twórców poezji nowoprowan-salskiej. Dramatopisarz i liryk.

Aube

1.

prawy dopływ Sekwany, 248 km dl.; 2. — departament fr., gł. m-to Troyes.

Auber Daniel Franęois gł. przedstawiciel fr. opery komicznej : ,,La Maęon“, 1825. ,,La Muette de Porlici“ („Niema z Portic.i"), 1828, „Fra Diavolo“, 1830 i w. i.

Aubervilliers — przemysłowe przedmieście Paryża, 56 000 mieszk.

Aubigne Theodore Agrippa — (1552—1630), fr. poeta, historyk i żołnierz, hugonota, gorliwy, obrońca protestantyzmu.

Auckland — port na wyspie pn. Nowej Zelandii i dawna jej stolica. 220 000 mieszk.

Aucklandzkie Wyspy — wulkaniczne wyspy nowozelandzkie na Pacyfiku.

Au contraire (fr.) — przeciwnie.

Au courant (fr.)

(1782-1871),

(być poinformowanym) o stanie bieżącym jakiejś sprawy.

Audaces fortuna iuvat (łac.) — odważnym sprzyja los.

Audiatur et altera pars (łac.) — należy wysłuchać i drugiej strony.

Audion — nazwa nadana lampie katodowej trzyelektrodowej przez wynalazcę, Lee de Fo-resta.

Audycja — słyszenie; w radiofonii nadawanie programu radiowego; poza tym = kon cert.

Świat i Życie. — V.

(1858-1929),

Auera światło -> Gazowo-żarowe oświetlenie.

Auerbach Berthold

wieś w regencji Mersebur-skiej; tu w r. 1806 marsz. Davout pobił liczniejszą armię prus. ks. Brunświckiego.

Au fond (fr.) — w rzeczywistości, w gruncie

rzeczy.

Augiasz — w podaniach gr. król Elidy, jeden z Argonautów; posiadał stajnie nie czyszczone od 30 lat; uprzątnięcie ich było jedną z prac Heraklesa.

Augier Emile

-> IV, 1060.

-> I V, 561, 562.

-> IV, 216.

August III — (1690—1763), elektor saski, od 1736 król polski (po abdykacji Leszczyńskiego). Fatalna polityka wszechwładnego faworyta królewskiego Briihla uwukłała Saksonię w wojnę śląską i siedmioletnią. Nieudolne rządy A. doprowadziły Polskę do zupełnej martwoty politycznej, gospodarczej i kulturalnej.

-> I V, 1059.

Augwst Oktawian pierwszy cesarz rzym Zawarłszy triumwirat

(354-430),

(* 1865),

przetarg publiczny; sprzedaż towaru temu, który oferuje najlepsze ceny i najdogodniejsze warunki.

Aukub.a (Aucuba japoniea), czasem zw. ośpie-licą — gat. krzewów, należący do rodziny de-reniowatych; pochodzi z pd. i wsch. Azji.

Aula — w rzym. i gr. domach podwórzec wewnętrzny; obecnie sala uroczystych zebrań w uniw., szkołach średnich itd.

Aulis, Aulida wymieniane często przez pisarzy gr. (np. Eurypides: „Ifigenia w Aulidzie").

Aulos — starogr. instrument dęty z dwóch rur, zbliżony do naszego klarnetu.

Aulus Gellius — (II w.), gramatyk i krytyk

Audytor — od XVII wieku sędzia wojskowy ; obecnie w ogóle oficer-prawnik.

Audytorium — 1. — sala przeznaczona do wykładów; 2. — ogół słuchaczy.

Auer v. Welsbach Carl chemik niem., pracował nad zbadaniem metali ziem rzadkich. Wynalazł siatki żarowe do oświetlenia.

(1812-1882), popularny i ceniony swego czasu pisarz niem., pierwszy wybitny przedstawiciel powieści i życia wiejskiego.

Auerstadt

(1820—1889), komediopisarz fr. Pisał komedie obyczajowe ze świata mieszczańskiego. Najcelniejsze komedie: ,,Le Gendre de M. Poirier" („Zięć pana Poirier") i ,,Maitre Guerin".

Augsburg — m-to bawarskie nad Lechem, założone przez Rzymian; ośrodek przemysłu włókienniczego. — Katedra gotycka. 177 000 mieszk.

Augsburskie wyznanie — wyznanie wiary, przedstawione przez protestantów cesarzowi Karolowi V w Augsburgu w r. 1530. Stało się podstawą luteranizmu (wyznanie augsbursko-reformowane).

Augurowie — w strż. Rzymie kolegium kapłanów, którzy z lotu i krzyku ptaków, z grzmotów i błyskawic itp. przepowiadali przyszłość i wolę bogów.

August II Mocny — (1670—1733), elektor saski, król polski (wybrany 1698). Dbały o potęgę dynastyczną nawet kosztem całości Pol-.ski (plany rozbioru). Z carem Piotrem I walczył przeciw szw. Karolowi XII; pobity, odstąpił, pokojem w Altranstadt, tron polski wybranemu przez konfederację warszawską Stanisławowi Leszczyńskiemu. Po klęsce Karola XII pod Poltawą (1709) wezwany przez konfederację sandomierską, objął ponownie rządy w Polsce. Opierał się o Rosję, zapoczątkował ingerencję jej w sprawy polskie.

(63 prz. Chr. — 14),

z Antoniuszem i Lepidem (r. 43), z którymi podzielił państwo, zwyciężył republikan pod Fi-lippi (r. 42). Po usunięciu Lepida i pokonaniu Antoniusza pod Akcjum (r. 31) utorował sobie drogę do jedynowładztwa (przyjął tytuły Imperatora i Augusta), ustalił nową formę rządów — cesarstwo. Opromieniony we współczesnej mu literaturze chwalą „zbawcy ludzkości".

-* I, 895, 899.

Augustianie (zakon pustelników św. Augustyna) — zgromadzenia zakonne, żyjące wg reguły św. Augustyna, połączone w r. 1256 w jeden zakon A. A. są zakonem żebrzącym.

Augustowska Puszcza — wielki kompleks leśny m. Augustowem a granicą lit.

Augustowski Kanał — kanał łączący Wisłę z Niemnem. Zaczyna się u spływu Netty i Biebrzy, wyzyskuje dolinę Netty i Czarnej Hańczy i dochodzi do Niemna poniżej Grodna. Dla pokonania spadku J.5 m służy 18 śluz. 97 km dł.

-> II, 1130.

Augustów — m-to powiatowe w woj. białostockim nad rz. Nettą i Kanałem Augustowskim, założone przez Zygmunta Augusta. 12 000 mieszk.

Augustyn św., Aurelius

biskup Kartaginy, ojciec kościoła, filozof. Filozofia A., który przyjął zą podstawę platoński dualizm o dwojakiej naturze świata i człowieka, do połowy XIII wieku była oficjalną doktryną kościoła łacińskiego. Najbardziej charakterystycznym momentem w filozofii A. jest tzw. woluntaryzm : poznanie jest uwarunkowane nie tylko rozumem, lecz również aktem woli. Filozofia A. nastawiona jest teocentrycznie. Do filozofii A. nawiązuje tzw. augustynizm, prąd filozofii średniowiecznej o tendencjach mistycznych i intuitywistycznych, przeciwstawiający się od XIII wieku tomizmowi.

II, 929, III, 532, 640, 654, IV, 1006, 1009, 1284.

Augustynowicz Aleksander malarz; akwarelista. Znane barwne obrazy z życia ludu.

Aukcja

m-to w dawnej Beocji,

rzym.

Au naturel (fr.) — w stanie naturalnym. Aura (łac.) — stan pogody.

Aurea mediocritas (łac. = złoty środek) — filozofia życiowa, głoszona przez Horacego w jego gawędach (,,Sermones“). Zaleca — zachowania spokoju w życiu — unikanie zarówno nędzy jak bogactwa.

Aurelianus Lutius Domitius — (214 — 275), cesarz rzym. Przywrócił spokój w państwie („Wskrzesiciel państwa"). Obwarował Rzym do dziś zachowanymi aureliańskimi murami.

Aureola

dla

krąg świetlisty, złoty, okalający na obrazach (bądź rzeźbach) głowy świętych. Przenośnie: A. sławy, bohaterstwa etc.

Aurós — grupa najwyższych szczytów Atlasu Saharyjskiego w Algerii (Szelia 2331 m).

Au revoir (fr.) — do widzenia.

Aurignac — miejscowość we Francji, dep. Haute-Garonne. z jaskinią odkrytą w 1852, która dała nazwę kulturze i okresowi t. zw. oryniackiemu (aurignacien) w młodszym paleolicie. (->■ Oryniacki okres).

Aurora — bogini rzym. (-> Eos).

Auryga delficki — gr. posąg brązowy z pocz. V w. przed Chr., wyobrażający⁷ woźnicę odzianego w długą szatę. Znaleziony w czasie wykopalisk w Delfach.

Aurignac rasa —* Oryniacka rasa.

Auskultacja -> Osłuchiwanie. -> III, 559.

Ausonius Decimus Magnus, Auzoniusz — (* 310), pisarz rzym., autor przygodnych i okolicznościowych utworów, dających obraz kultury świata rzym. w. IV.

Austeria — karczma, gospoda.

Austerlitz (inaczej Sławków) — miejscowość na Morawach ; zwycięstwo Napoleona nad ros.-austr. armią, dowodzoną przez Kutuzowa, 2. XII. 1805.

Austin — stolica stanu Texas St. Zj. A. Pn. nad Colorado. 53 000 mieszk.

Australczycy — koczownicze plemiona zamieszkujące stepy i pustynie kontynentu au-art. 1, 419-430: 437, IV, 808.

Australia — najmniejsza część świata, oddzielona od innych kontynentów a połączona przez Archipelag Sundajski z Azją. — Odkryta przez Portugalczyków i Holendrów jeszcze w epoce wielkich odkryć. Właściwym jej zdobywcą był James Cook, wielki żeglarz ang. (1770). Pierwotnie kraj zesłańców-zbrodnia-rzy, później dopiero napłynęli tu ludzie wolni, zwabieni doskonałymi warunkami rolnictwa i hodowli oraz złożami złota. Od r. 1901 jest A. państwem związkowym (Commonwealth of Australia) i dominium brytyjskim. -*■ art. tlAustral-czycy", I, 419—430 i [„Australia"], I, 430 — 440; 1198, II, 483, 1244, III, 253, IV, 501, 506, 583, 584, 1189, 1191, 1192, 1254, 1319, 1320, 1529.

Australia Południowa

stral.

stan Związku Australijskiego. 984 000 km³, 581 000 mieszk. Stolica Adelaide.

Australia Północna — terytorium Związku Australijskiego. 1 356 000 km², 4300 mieszk. Stolica Darwin.

Australia Zachodnia — stan Związku Australijskiego. 2 528 000 km², 438 000 mieszk. Stolica Pertb.

Australoidalny typ — charakterystyczny składnik rasowy czarnej ludności Australii. Cechuje go średni wzrost, wysmukła budowa ciała, bardzo wydłużona czaszka o uderzająco silnie wystającej części nadoczodołowej, długa, prognatyczna żuchwie i bardzo szeroki nos. Skórę posiada barwy czarnobrunatnej, włosy czarne o niezwykle charakterystycznym falistym kształcie.

-> I V, 543, 544.

Austria (Osterreich) — szczątek przedwojennej Austrii habsburskiej, ograniczony do obszarów z kat. ludnością niem. i do krajów alpejskich. — A. jako Wschodnia Marchia została wyodrębniona z ks. Bawarskiego za Karola W. W r. 1279 wraz z Styrią i Karyntią dostała się rzym.-niem. cesarzowi, Rudolfowi Habsburgowi. Od połowy XV w. (1437) Habsburgowie, drogą związków małżeńskich jednoczą z A.. Krainę i Tyrol. W r. 1526 Ferdynand I przyłącza do A. Czechy i Węgry.. W XVII w. A. staje się opoką reakcyjnego absolutyzmu. W tymże czasie nazewnątrz A. pełni rolę bariery przeciwko muzułm. inwazji, przy czym w r. 1683 w czasie oblegania Wiednia przez Turków zostaje ocalona przez odsiecz polską. Po wojnie sukcesyjnej (1741 — 48) A. traci na rzecz Prus większą część Śląska, lecz wynagradza sobie tę stratę zaborami Ii III rozbioru Polski oraz odebraniem Bukowiny Turkom (1776). W drugiej połowie formatorska polityka Marii Teresy, szczególnie zaś Józefa II, przedstawiciela oświeconego absolutyzmu. Następcy Józefa II wrócili do dawnej konserwatywnej polityki. W wojnie z fr. rewolucją i cesarstwem A. ponosi klęskę, tracąc szereg posiadłości. Wtedy też (1806) powstał likwidacją Św. Cesarstwa rzym. narodu niem. tytuł cesarza austr. Triumf reakcji europ, na kongresie wiedeńskim zwrócił A. prawie wszystkie utracone posiadłości z przydaniem Wenecji i zapewnił jej przewagę w Niemczech i Włoszech. Kanclerz, ks. Metternich, staje się duszą „Świętego Przymierza". Społeczne i narodowo-wyzwoleńcze ruchy „wiosny ludów" (1848), zostają stłumione przy pomocy Rosji, która zgniotła powstanie węg. republikan. Reakcja po 1848 oraz nieudane wojny austro wł. (1848 — 49, 1859 i 1866) i austro-pruska (1866) połączone z wyparciem A. z pn. Włoch i Związku Niem., zmusiły rząd Franciszka Józefa do nadania A. konstytucji (1860). W r. 1867 A. została przekształcona w Austro-Węgry. (-> A astro-Węgry). Klęska państw centralnych w wielkiej wojnie przynosi rozpad austro-węg. monarchii, z której wyłoniła się m. in. Republika Austriacka, proklamowana przez Zgromadzenie Narodowre 12. XI. 1918, potwierdzona przez traktaty pokojowe w Saint

twarz o wysokiej, masywnej

XVIII w. re-

wraz z

**

austr. kraj związkowy z wyłączeniem miasta Wiednia. 19 000 km², 1 480 000 mieszk. Władze krajowe w Wiedniu.

Austria Górna — austr. kraj związkowy. 19 000 km², 1 480 000 mieszk. Stolica Linz.

Austroafrykański typ — jedna z form czarnej odmiany człowieka. Cechuje go średni wzrost, krępa, muskularna budowa ciała z krótkimi nogami i długimi rękami, niezbyt wydłużona czaszka, szeroka twarz i bardzo szeroki często wklęsły nos. Skórę posiada ciemno brunatną, włosy czarne, niezbyt wełniste, oczy ciemne. Lesista strefa Afryki środkowej, kontynent austral., Tasmania, rozproszone stanowiska w pd. części lądu azjat.

Austro-Węgry

na początku wyrazu — sam.

IV, 712.

sposób fotografii w bar--> //, 416-417.

Węgiel.

-> III, 382.

pismo własnoręczne, rękopis III, 174.

Autohemoterapia — leczenie za pomocą wstrzykiwali domięśniowych własnej krwi chorego ; rodzaj t. zw. leczenia bodźcowego. (-> Pro-teinoterapia).

Autohipnoza siebie.

Autoinfekcja -> Samozakażenie.

Autointoksykacja Samozatrucie.,

Autokataliza -> Kataliza.

II, 1168, 1169, III, 106, 107. Autokefalia (niezależność) —

uzna-

Germain en Laye (10. I. 191.9) i Trianon (4.

VI.    1920). Ciężka sytuacja gospodarcza Republiki Austr., wpływa na zaostrzenie się przeciwieństw społecznych: nasilenie nacjonalizmu, organizującego Heimwehrę, idzie w parze z ra-dykalizacją proletariatu, który tworzy zbrojną organizację samoobrony tzw. Schutzbund. Od r. 1933 potęguje się propaganda hitlerowców za Anschlussem. Sprzeciwia się jej wódz chrześcij.-społecznych, kanclerz Dollfuss, tworząc tzw. front ojczyźniany 1934. Rozwiązanie przez Dollfussa Schutzbundu w oparciu o wojskową dyktaturę prowokuje w lutym 1934 r. zbrojne powstanie robotników w całym kraju, krwawo stłumione przez wojsko i policję. Nowa zmiana konstytucji, 1934, skreśla nazwę . republiki, otwierając drogę dążeniom restauracyjnym Habsburgów. Pod wpływem gwałtownej propagandy hitlerowskiej dochodzi 25.

VII.    1934 do puczu narodowo-socjalistycznego, w którym ginie z rąk zamachowców kanclerz Dollfuss. Po stłumieniu rozruchów w Karyntii i Styrii nowy kanclerz Schuschnigg opanowuje sytuację, kontynuując politykę frontu ojczyźnianego. -* art. 1, 440 — 447 i art. „Habsburgowie:' , II, 769-779; I, 700, 701, 705, III, 413, 671, 914, 925, III, 1250, IV, 91, 217, 563, 1241, 1242. 1279, 1342, 1388, 1415, 1417, 1420.

Austria Dolna

.-*■ I V, 543, 544.

monarchia dualistyczna złożona z Austrii i Węgier, powstała w r. 1867 na mocy ugody określającej związek obu państw jako unię dwóch równouprawnionych państw w ramach jednej monarchii, zapewniającej hegemonię Niemców i Węgrów wobec licznych narodowości słów. i ustalającej : wspólność dynastii, spraw wojskowych, finansowych, polityki zagranicznej, kolejnictwa i monety, a odrębność parlamentów i rządów. A.-W. obejmowały pow. 676 620 km² i liczyły 51 400 000 mieszk. (1910 r.). W skład A.-W. wchodziły kraje austr. i kraje korony węg. oraz Bośnia i Hercegowina (okupowane od r. 1878, anektowane w r. 1908). W ciągu 50 lat swego istnienia A.-W. stanowiły wrzący kocioł narodowościowych i społecznych tarć. Ekspansja A.-W. na Bałkanach powoduje zawarcie przymierza z Niemcami (1879), do którego przyłączają się

Włochy (Trójprzymierze). Aneksja Bośni i Hercegowiny, poparcie Bułgarii w wojnie bałkańskiej (1912) zaostrzyły stosunki A.-W. z Serbią i Rosją; zabójstwo arcyksięcia Franciszka Ferdynanda (28. V. 1914) w Serajewie stało się bezpośrednim powodem wybuchu wielkiej wojny. W r. 1916, po śmierci Franciszka Józefa, na tron A.-W. wstępuje cesarz Karol. Klęska wojenna państw centralnych przynosi rozpad A.-W., z których wyłoniła się Republika Austriacka, Czechosłowacka i Węgierska, inne zaś terytoria wcielone zostały do państw sąsiednich : Galicja do Polski, Bukowina i Transylwania do Rumunii, Istria z Triestem, Trentino i pd. Tyrol do Włoch, inne słów. ziemie do Jugosławii. ->ur/. „Austria", 1, 440 — 447 iWęgry, IV, 1272- 1283; II, 775, 776, III. 55, IV, 1331, 1333, 1334.

Auta — prawy dopływ Dzisny, mała rzeczka na pograniczu polsko-sow.

Autarkia — dążenie danego kraju do samowystarczalności. do wytwarzania w własnym zakresie wszystkich potrzebnych produktów.

Aut aut (łac.) — albo... albo...

Aut Caesar aut nihil (łac.) — zostać Cezarem, albo niczem; dewiza ludzi ambitnych.

Autentyk — w odniesieniu do przedmiotu sztuki — oryginał, przeciwieństwo do falsyfikatu lub kopii.

Auto (gr.)

Autocar, autokar — otwarty autobus wycieczkowy i turystyczny.

Autochromia — wach naturalnych.

Autochton — tubylec; w geologii warstwa pozostająca na miejscu i nie przesunięta ruchami górotwórczymi.

Autochtoniczny węgiel

Autodafe (hiszp., portug.) — ,,akt wiary" polegający na uroczystym paleniu heretyków, skazanych przez św. inkwizycję.

Autogiro (fr.), autożyro — samolot, przysto sowany do wznoszenia się pod bardzo dużym kątem (niemal pionowo).

Autograf autora.

hipnotyzowanie samego

w kościele

prawosławnym przyznanie jakiejś prawosławnej organizacji kościelnej praw jednostki niezależnej w gronie kościołów prawosławnych, a jącej jedynie duchowe pierwszeństwo patriarchy konstantynopolitańskiego. Cerkiew prawo-

III, 106, 107.

->■ II, 148-150.

sekcja zwłok, oględziny pośmiertne, w celu ustalenia przyczyny zgonu.

Autorskie prawo — przepisy prawne chroniące w dziedzinie sztuki prawo twórcy do jego dzieła, jego eksploatacji i dochodów z nią związanych. Ustawa o prawie autorskim została w Polsce wydana w 1926 r. Prawo spadkobier-

upoważnienie. 2. —

I, 1261

wmawianie w siebie sa-

wstęp, przedmowa, bądź pozdrowiony, witaj.

(1843-1896), filozof niem., usiłujący stworzyć podstawy filozofii naukowej, zw. empiriokrytycyzmem.

IV, 363.

Avenol Joseph — (*1879), polityk fr., od 1932 sekretarz generalny Ligi Narodów.

Averescu Alexander i polityk rum., prezes ministrów 1918 i 1920, organizator i przywódca konserwatywnej Narodowej (ludowej) partii.

sławna w Polsce została uznana za autokeia-liczną dekretem patriarchy konstantynopolitańskiego w r. 1924.

Autoklaw — kocioł służący do badań zjawisk odbywających się pod zwiększonym ciśnieniem i w wysokiej temperaturze. Służy często do sterylizacji instrumentów lekarskich.

Autokracja — samowładztwo, torma rządu, w której głowa państwa ogniskuje w swym ręku w sposób nieograniczony władzę prawodawczą i wykonawczą. Stąd autokrata — jedynowładca, samowładca.

Autolitografia — odbitka litograficzna, wykonana własnoręcznie przez artystę (nie sposobem mechanicznym). (-> Litografia.)

Automat — urządzenie, które pod wpływem określonego bodźca, najczęściej mechanicznego, wykonać może szereg czynności. W czasach strż. i śrdw. były znane jedynie A. naśladujące ruchy żywych istot; służyły one jako zabawki i nie miały praktycznego zastosowania. Automatyczne maszyny — maszyny wykonujące jedną łub szereg czynności zupełnie samodzielnie (A. pełny) lub z pomocą człowieka (półautomat). Używane są do wyrobu gotowych przedmiotów, części maszyn, pzzedmiotów codziennego użytku przy masowej produkcji.

Automatyzm — bezwiedne wykonywanie celowych ruchów; należą tu np. ruchy przy chodzeniu, oddychaniu itp.

Automatyzm gospodarczy — teoria samorzutnego przywracania raz zakłóconej równowagi gospodarczej, głoszona przez klasyczną ekonomię końca XVIII w. (z fizjokratami i Ad. Smithem na czele). Np. gdy robotników w pewnym zawodzie jest za dużo, spada płaca, która odstrasza innych od tego zawodu; gdy jest za mało, następuje zwyżka płacy, która przyciąga robotników. Wyznawcy A. G. występowali przeciw wszelkiej interwencji państwa w dziedzinę gospodarstwa, byli zwolennikami liberalizmu gospodarczego.

Automobil ->• Samochód.

Autonomia — samorząd, swoboda rządzenia się własnym prawem; prawo poszczególnych stanów (mieszczaństwa, szlachty), korporacyi, gmin, terytoriów, stanowienia i wykonywania praw w zakresie przyznanym im przez państwo.

/ V, 734.

Autoplastyka — operacja plastyczna, polegająca na pokryciu ubytku (skórnego, kostnego itp.) odpowiednim materiałem, pochodzącym od tego samego chorego.

Autoportret — portret artysty, wykonany przez niego samego.

Autopsja

ców do reprodukowania dzieła i korzystania z zysków gaśnie po upływie lat pięćdziesięciu od śmierci twórcy.    IV, 381.

Autorytet — uznanie, którym się cieszy jakaś jednostka (grupa, instytucja) w pewnym kręgu społecznym i dzięki któremu jest w stanie wpływać na inne jednostki, grupy, instytucje. -+art. I, 447-453.

Autoryzacja — 1.

stwierdzenie na drodze formalnych obowiązujących przepisów wyłącznego prawa twórcy do jego dzieła i na tej podstawie udzielenie pozwolenia na tłumaczenie, wystawianie, reprodukcję itd.

Autostrada — droga o gładkiej i trwałej nawierzchni, przeznaczona wyłącznie dla ruchu samochodowego.

Autosugestia mego za pomocą różnych zabiegów — przede wszystkim częstego powtarzania — stanu wiary, przekonania o czymkolwiek.

(-> Sugestia i Hipnotyzm).

Autoszczepionka -» Szczepionka własna.

Autotypia — fotomechaniczny sposób reprodukcji obrazów, w którym rozkładamy pełną powierzchnię na punkty.

Autyzm — zaburzenie umysłowe, polegające na całkowitym zamknięciu się w swoim świecie wewnętrznym, z zupełnym brakiem zainteresowania i nie reagowaniem na zjawiska świata otaczającego. Ważny objaw schizofrenii.

Auvergne —> Owernia.

,,Aux armes, citoyens“ (fr.) — ,,do broni, obywatele"! (początek refrenu „Marsylianki").

Auxerre — gł. m-to fr. departamentu Yonne w Burgundii. Tu mieszkał na emigracji i umarł Maurycy Mochnacki. 22 000 mieszk.

Aval — weksel gwarancyjny; powstaje w ten sposób, że obok zobowiązanej wekslowo osoby gwarantuje odnośny weksel jeszcze ktoś drugi.

Avanti! (wł.) — naprzód!

Avant-propos (fr.)

Ave (łac.)

„Ave Caesar,morituri te salutant“ (łac. — „Bądź pozdrowiony, Cezarze, ci którzy mają umrzeć, pozdrawiają cię") — okrzyk gladiatorów rzym., idących na śmiertelne igrzyska, wznoszony przed lożą Cezara.

Ave Maria (ład.) — bądź pozdrowiona. Mario, pierwsze słowa „Pozdrowienia anielskiego" ; tytuł wielu pieśni religijnych (Bach, Schubert i i.).

Avenarius Richard

(*1859), generał

(1126-1198),

-* II, 1082. (980-1037), filo-

wulkan i zatoka na Kamczatce z gł. portem Petropawłowskienr

Awangarda — straż przednia r oddział wojska postępujący przed siłą główną. W sztuce i literaturze — pionierzy nowych haseł i prądów.

Awanport — część wewnętrznej redy osłoniona falochronami lub molo, gdzie statki chronią się przed burzą, lub stojąc na kotwicach, czekają na miejsce przy nadbrzeżach portu.

IV, 319.

Awans — 1. — przeniesienie na wyższe stanowisko lub urząd, nadanie wyższego stopnia służbowego. 2. — zaliczka pieniężna, a konto.

Awaria okrętu lub statku 1. — uszkodzenie okrętu (statku) lub jego urządzeń, wpływające na zmniejszenie jego zdolności bojowych lub nawigacyjnych. 2. — szkody powstałe wskutek przewozu towaru morzem; ubezpieczenie ładunku morskiego.

Awarowie

sko-ałtajskiego, wywędrował ze stepów na pn. od Kaukazu w VI w. do krain nad Dunajem. Przez pięć stuleci pustoszył najazdami środkową Europę, pokonany przez Karola W i jego syna Pepina w VIII w., znika w w. IX; 2. — jeden z kaukaskich, mahomet. szczepów lezgińskiego pochodzenia zamieszkały w Dagestanie.

A we j de Oskar

Rządu Narodowego 1863. Złożył w więzieniu

(1881-1925), pi-

niechęć, wstręt, obrzydzenie.

II, 1082.

siedziba pa-

Averroes (Ibn Roszd) filozof ar., jeden z największych komentatorów Arystotelesa; głosił „monopsychizm" (istnieje jeden tylko duch uniwersalny, którego częściami są dusze ludzkie); twierdził, że mogą spółistnieć dwie różne prawdy, z których jedna odpowiada religii, druga zaś filozofii. Od A. wywodzi się prąd w śrdw. filozofii łacińskiej, zw. awerroizmem.

Avesta — święta księga staropers. religii Zoroastra; pochodzi prawdopodobnie z VI w. prz. Chr. -* Mazdeizm.

Avicenna (Ibn-Sina) zof ar., studiowany przez scholastyków śrdw., głosił naukę o powstaniu świata w drodze emanacji z substancji boskiej.

Avignon -> Awinion.

Avila — kraina Starej Kastylii w Hiszpanii; m-to odpustowe. 12 000 mieszk.

A vista (wł. = za okazaniem) — zwrot używany w zobowiązaniach płatniczych, np. we wkładach płatnych na każde żądanie.

1, 545, 546.

Avogadro di Quaregna Amadeo —    (1776

do 18fi6), fizyk wł., zajmował się fizyką gazów. A. liczba — liczba molekuł zawarta w 22,4 litra gazu w temperaturze 0° C pod ciśnieniem 760 mm słupa rtęci, N — 6,4 X 10²³ molekuł. A. zasada — jednakowe objętości różnych gazów w tej samej temperaturze i pod tym samym ciśnieniem zawierają jednakowe ilości cząsteczek.

Awacza

1. — lud pochodzenia ural-

(1836—1890), członek

zeznania, z powodu których u współczesnych uchodził za zdrajcę.

Awentyn — jedno z 7 wzgórz Rzymu, w czasach republiki zaludniony przez plebejuszów.

Awerczenko Arkadi sfarz ros., humorysta.

Awers — główna, przednia strona monety, medalu.

Awersja

Awesta ->■ Avesta.

Awinion (fr. Avignon) — m-to pd. Francji u spływu Rodanu i Durance w dep. Vaucluse. Przemysł jedwabniczy. Od 1348 do 1797 stolica należącego do Państwa Kościelnego hr. A.; 1309 — 1377 rezydencja papieży („niewola awiniońslca"), 1378—1477 pieży schizmatyckich. 57 000 mieszk.

— I V, 557.

Awiomatka —► Plyirajaca baza lotnicza.

-> III, 381.

Awionetka — lekki samolot sportowy.

Awitaminoza — choroba (np. gnilec) spowodowana brakiem w pożywieniu pewnej określonej witaminy. (-* Witaminy).    -> / V, 1381.

Awiz — piśmienne zawiadomienie o wysłaniu lub załadowaniu towaru, zmianie cen, wystawieniu weksla.

Axentowicz Teodor — (*1859), malarz. Jeden z założycieli krakowskiego stowarzyszenia „Sztuka". Pastelowe portrety kobiece, sceny z życia ludu.

Ayacucho — dep. w Peru ze stolicą tejże nazwy (20 000 mieszk.); złoto, srebro, rtęć.

Ayuthia — niegdyś stolica Siamu. 272 000 mieszk.

Ayr — gl. m-to w hr. tejże nazwy w Szkocji. Kopalnie węgla. 36 000 mieszk.

Azalia (Azalca) — rodzaj roślin pokrewnych do różanecznika. Pochodzą z Azji wsch. Niektóre gatunki hodowane w doniczkach.

Azana Manuel — (*1880), hiszp. mąż stanu i pisarz. Od października 1931 — 1933 — premier lewicowego rządu. Po zwycięstwie wyborczym Frontu Ludowego 16 lutego 1936, stanął na czele rządu, w maju 1936 — wybrany na prezydenta.

Azara — polska osada rolnicza w prowincji Missiones w Argentynie.

Azbest — minerał barwy białej, zielonawej lub brunatnawej, struktury włóknistej. Wydobywa się go sposobem górniczym, jest elastyczny i giętki, nie pali się i źle przewodzi ciepło. Używa się go w budowie maszyn do wszelkiego rodzaju uszczelnień. Można go także z nićmi bawełnianymi lub konopnymi prząść. Z gumą można go przerabiać na płyty, pierścienie. Stanowi materiał dla niepalnych przędz i tkanin.

Azef Eugeniusz (Jewno Fiszlewicz) — (1869 — 1918), głośny prowokator carskiej policji, członek partii socjalistów-rewolucjonistów.

-> IV, 1565.

wieś w dep. Pas-de-Calais

nadmiar ciał azotowych we

Azoiczna, archaiczna era

górzysty archipelag atlantycki

morskiej roślinność. Ludność portug. 2299 km², 254 000 mieszk.

Cyjanamid wapnia.

Azotowce — pierwiastki należące do V grupy układu periodycznego. Należy do nich azot, fosfór, arsen, antymon i bizmut.

Azotowy kwas — HNOs, jeden z najważniejszych związków azotu. Posiada ogromne zastosowanie w przemyśle chemicznym, głównie przy fabrykacji barwników i materiałów wybuchowych. Do niedawna otrzymywany był wyłącznie z saletry (-> Azotany). Ostatnio coraz większe ilości wytwarza się syntetycznie powietrza; ekonomiczniejsze jest otrzymywanie A. K. przez spalanie syntetycznego amoniaku w obecności katalizatora; sposób ten stosuje się w Polsce w fabryce w Mości-cach (-* Kataliza). A. K. czysty jest ciężką, bezbarwną cieczą, wrzącą przy 86°. Stężony A. K. znajdujący się w handlu zawiera około

Azerbejdżan — kraina na pd.-zach. brzegu Morza Kaspijskiego na obszarze sow. i pers. Część pers. to wyżynny step z pasterską ludnością, na obszarze sow. nizina z ludnością rolniczą, a nawet przemysłową (Baku). Republika azerbejdżańska wchodzi dziś w skład Związku Sowieckiego. Pow. jej 86 000 km², ludność 2 891 000 mieszk. Stolica i gt. port Baku.

Azincourt

(Francja), zwycięstwo Anglików nad Francuzami (r. 1415).

Azlr — kraina pd. Arabii między Jemenem a Hedżasem, po wielkiej wojnie niepodległy sułtanat, później podbity przez Wahabitów i włączony do Arabii Saudyjskiej. 40 000 km², ok. 750 000 mieszk. Gł. m-to Abu Arisz.

Azja — największa i najludniejsza część świata. 44 200 000 km², tj. 30°/o lądów, około 1 200 000 000 mieszk. -> art. I, 453-474; III, 253, 644, 1021, IV, 100, 101, 1145, 1146, 1243, 1547.

Azja Mniejsza, zw. także Anatolią lub Małą Azją — płw. zach. Azji o ok. ,500 000 km² pow., główny zrąb współczesnej Turcji i obszar rozmieszczenia Turków, wyżyna okolona krawędziowymi pasmami górskimi (Taurus, G. Pon-tyjskie) z kilkoma wulkanami (Erdżias Dag); klimat suchy i kontynentalny, liczne jeziora słone i okresowe rzeki. Jest to step nadający się przede wszystkim do hodowli. Brzegi piw., znajdujące się w obrębie klimatu śródziemnomorskiego są bogatym ogrodem z odwiecznymi kulturami sadowniczymi. Ludność tur. Od wieków na wybrzeżu mieszkający Grecy zostali w 1923 r. całkowicie wydaleni do Grecji. W rozproszeniu mieszkają dziś jeszcze Ormianie. Współczesny rozwój płw. zdaża w kierunku rozwoju gospodarczego (eksploatacja skarbów mineralnych, rozbudową kolei i europeizacja kraju, forsowana przez rząd tur.). Gł. m-to Angora.

IV, 695, 1342.

Azja Przednia — nazwa geogr. obejmująca Azję Mn., Wyżynę Irańską, Mezopotamię, Syrię, Palestynę oraz Płw. Arabski.

-> art. I, 474-484.

Azjatycki styl -> Wymowa grecka.

Azocica krwi.

najstarsza era dziejów' ziemi, która trwała od skrzepnięcia skalnej skorupy ziemi do pojawienia się pierwszych śladów życia. Kontynenty ówczesne, złożone ze skał magmowych, stanowią prastare zręby, dookoła których powstawały powrnli obecne lądy.

Azory

złożony z 9 wysp pochodzenia wulkanicznego, posiadłość portug, najważniejsze wyspy:

S. Miguel, Terceira, Fayal, Pico (z najwyższym szczytem Pico Alto — 2320 m). Łagodny i zdrowy klimat oceaniczny, zbliżona do śródziemno-

Azot — pierwiastek, należący do V grupy układu periodycznego (-> Azotowcc). L. porz. 7, c. atom. 14, s. chem. N. W przyrodzie znajduje się w stanie wolnym, stanowiąc 80°/₀ powietrza i związanym w postaci azotanów oraz w substancjach białkowych (-> Białko). A. jest gazem bezbarwnym i bez zapachu, trudno się skrapla (wrze w temperaturze —194°). Bardzo trudno łączy się z innymi pierwiastkami; przemysł rozporządzał do niedawna ograniczonymi ilościami związków azotowych, głównie w postaci amoniaku, otrzymywanego przez rozkład związków organicznych zawierających A., oraz pokładów saletry chilijskiej, azotanu sodu. Ostatnio coraz większe ilości związków azotowych otrzymuje się z A. powietrza. Substancje azotowe są niezbędnym składnikiem pożywienia dla roślin i zwierząt. Zwierzęta pobierają A. wyłącznie w postaci związków organicznych (białka), rośliny potrafią przerabiać na białko A. z soli mineralnych, nie mogą jednak czerpać A. z zapasów powietrza.

-► I, 398, 403, 505, 645, 933, 934, 936, 937, II, 1163, 1164, III, 131, 437, 1060, 1071 1072, 1075, 1180, IV, 419, 420, 423, 447, 448, 1241, 1254.

Azotany — sole kwasu azotowego. W największych ilościach występuje w przyrodzie A. sodu NaNOs (saletra sodowa czyli chilijska). A. łatwo oddają swój tlen, dlatego zmieszane z substancjami palnymi (jak węgiel, siarka) dają mieszaniny wybuchające (-> Proch strzelniczy). A. srebra — sól srebrowa kwasu azotowego AgNOj. Biała krystaliczna substancja, łatwo rozpuszczalna w wodzie. Otrzymuje się przez rozpuszczenie srebra w kwasie azotowym. Stosowany bywa w lecznictwie (lapis, kamień piekielny), w przemyśle do srebrzenia metali i zwierciadeł i do fotografii.

-y II, 1163, III, 1060, 1072.

Azotawy kwas -> Azotyny.

Azotemia -> Azocica.

Azotniak

azotu

62°/₀ kwasu bezwodnego. A. K. jest kwasem bardzo mocnym i jednocześnie silnym środkiem utleniającym. Rozpuszcza w sobie wszystkie metale, prócz szlachetnych (złoto, platyna). Stężony A. K. zmieszany z kwasem solnym utlenia go, wydzielając wolny chlor. Mieszanina ta, dzięki zawartości chloru, rozpuszcza metale szlachetne.

cywilizację i państwo, zburzone przez konkwistadora Ferd. Korteza.

-> II, 1163, 1164, III, 1072, IV, 1251.

Azotu tlenki

związki azotu z tlenem. Istnieje 6 A. T.: podtlenek N₂0, tlenek NO, trójtlenek N₂0₃, dwutlenek NOa, czterotlenek N₂Ó₄ i pięciotlenek N₂0₅..

Azoturia — nadmierne wydzielanie z moczem ciał azotowych, zwłaszcza mocznika.

Azotyny — sole kwasu azotawego HN0₂. Najważniejsze A.: A. sodu NaN0₂ i potasu KN0₂. Stosowane w przemyśle chemicznym.

Azowskie Morze — płytka zatoka Morza Czarnego, połączona z nim przez cieśninę Kercz, dostępna tylko dla małych statków.

Aztekowie — gł. i jedno z najdawniejszych ind. plemion Meksyku, które stworzyło bogatą

-> 111, 988.

1. — s. chem. pierwiastka boru (łac. borax). 2. — o półton obniżony dźwięk h.

Ba — s. chem pierwiastka baru (gr. bary fes).

Baal

starosem. lokalny bóg płodności czczony przez Fenicjan, Babilończyków, Asy-ryjczyków i — pomimo napomnień proroków Jehowy — Żydów.

Baalbek — m-to u stóp Antylibanu w Syrii. Ruiny wspaniałych świątyń z czasów rzym. Wykopaliska 1898—1905. 5000 mieszk.

Baba

1. — rzeczka pod Olkuszem. 2. — w archeologii posąg kamienny, żeński albo męski, znajdowany w kurhanach. 3. — ciężar stanowiący część urządzenia do wbijania w ziemię pali, rur itp., ważący od kilku do kilkuset kg. (-* Kaf(tr).

Baba Ludowa — górski grzbiet m. Białym i Czarnym Czeremoszem; t sięga do 1586 m.

Babakoto (Indris in-dris Gm )

ssaka z podrzędu mał-piatek. Żyje w lasach górskich wsch. Madagaskaru, żywi się owocami. Oswaja się łatwo, przez tubylców używany do polowań na ptaki.

BabęJ — wg. Biblii wieża wznoszona przez potomków Noego; miała sięgnąć nieba. Budowa

gatunek

Babakoto.

I, 180, II, 964, 965, IV, 76, 77.

Azymut — współrzędne używane w astronomii i geodezji do określania położenia punktu na sferze niebieskiej lub napow. Ziemi : kąt zawarty m. płaszczyzną południka i płaszczyzną koła przechodzącego przez zenit, dany punkt i miejsce obserwacji, liczony w kierunku od pd. przez zach., pn., wsch.

-h* III, 497, IV, 302, 307.

Azuryt

—Sferyczne '-■półrzędne.

zasadowy węglan miedzi (2 CuCO., . Cu(OH)₂), minerał barwy niebieskiej ; produkt wietrzenia kruszców miedzi.

Azyłski okres, kultura — końcowy okres paleolitu, czyli tzw. epipaleolit.

-> I V, 3S7, 389.

Azylu prawo nienia) dla ściganych przez Ażio, Ażiotaż ->

Ażur — motyw w sztuce stosowanej (różnych technik), powstały z przebicia materiału na wskróś otworami. Ażurowy — przezroczysty, dziurkowany.

prawo przytułku (schro-

prawo. Agio, Agiolage.

wieży B. nie została ukończona, ponieważ Bóg, karząc zuchwałość budujących, pomiesza! ich języki.

Bab el Mandeb (ar. Cieśnina Łez) — cieśnina, łącząca Morze Czerwone z Oceanem Indyjskim (przez Zatokę Adeńską), 26 km szer.

I, 1014, 1017.

Babeuf Franęois Noel — (1760—1797) rewolucjonista fr., głowa komunistycznego „spisku równych" za Dyrektoriatu. Zgilotynowany.

IV, 837.

Babia Góra

najwyższa grupa górska Beskidu Zachodniego (1725 m). Tereny narciarskie.

IV, 132.

nici pajęcze służące jako środek lokomocji dla małych pająków. Zjawisko to obserwujemy w ciepłe dni jesienne.

Babilon (hebr. Babel) — strż. m-to na lewym brzegu Eufratu, za Hammurapiego (1955—1913 prz. Chr.) stolica i ośrodek kulturalny i handlowy, 538 zdobyta przez Persów, 332 — przez Aleksandra W. We wsch. części wielki zamek królewski, gdzie zmarł Aleksander W.; wiszące ogrody Nebukadne-zara, grób Belusa. Słynne wykopaliska (od

I, 483, 486. Babilonia, gr. Chaldea — żyzna dolina Mezopotamii m. Tygrysem a Eufratem, dziś Irak.

-> arl. I, 483-494; 11, II, 48, 1104, III, 312, 1118, IV, 80.

Babie lato

1899 r.)

nazwa

nazwa

gat.

Baccalaureus

1.

Bachczyseraj

pers. plemiona koczow-

Dionizos.

(1561 -

II, 199, 200. IV, 982, 983, 1317. Bacon Roger — (1214—1294), śrdw. filozof i przyrodnik ang., uznający w badaniu trzy zasady: doświadczenie, eksperyment i mate-

1, 91.

Babilońska niewola papieży

okresu od r. 1309 do 1377, w którym papieże rezydowali nie w Rzymie, lecz w Awinionie.

Babilońskie wygnanie (niewola) — okresu, w którym Izraelici, uprowadzeni przez Nebukadnezara (VI w. prz. Chr.), przebywali w Babilonii w niewoli (aż do uwolnienia przez Cyrusa).

Babińska Rzeczpospolita — związek towarzyski szlachty założony za Zygmunta Augusta (przez Stanisława Pszonkę we wsi Babinie w woj. lubelskim), który dotrwał do XVII w. Przez piętnowanie wad społeczności szlacheckiej wpływała na umoralnianie życia publicznego. Za inicjatora B. R. uchodził Jan Zamoyski.

Babirusa {Babirussa babirussa L.) ssaka z rodziny świń, należącej do rzędu parzy-stokopytnych. Wyglądem zewnętrznym przypomina dzika.

Babka (Planlago) — rodzaj roślin zielnych z rodziny babkowatych; około 200 gat. występuje głównie w obszarach umiarkowanych.

-* III, 1190.

Babki (Gobidae) — rodzina ryb z podrzędu cierniopromiennych, licząca przeszło 600 gat., zamieszkujących wody morskie i słodkie. W polskim morzu wj^stępuje kilka gat., najpospolitszy w Dniestrze i jego dopływach.

Babko watę (Plantaginaceae) — rodzina roślin zrosłopłatkowych, dwuliściennych; należą tu głównie rośliny zielne o liściach, wyrastających poiedyńczo z łodygi, tworzących często różyczkę, i drobnych kwiatach w główkach lub kłosach

Baca — stary góral, pod którego przewodnictwem juhasi pasą bydło i owce na halach górskich i wyrabiają sery. (Tatry). -> III, 1269. Bakalarz.

Baccarat. — 1. — m-to fr. w dep. Meurthe-et-Moselle, słynne fabryki szkła. 5900 mieszk.

2. — bakarat, gra hazardowa w karty.

Bacciarelli Marcello — (1731 — 1818), malarz wł., działający w Polsce na dworze St. Augusta (od 1765), gł. doradca artystyczny króla. -* IV, 242.

Bach — rodzina słynnych muzyków niem. — Carl Philipp Emanuel (1714—1788), syn Jana Sebastiana; przyczynił się Wo rozwoju sonaty fortepianowej; utwory fortepianowe, kameralne, kościelne i i., oraz ważne prace z teorii muzyki. 2. — Johann Sebastian (1685—1750), najznakomitszy przedstawiciel protest, muzyki kościelnej i organowej ; twórczość B., stanowiąca jeden z punktów kulminacyjnych w rozwoju muzyki europ., jest mistrzowską syntezą śrdw. stylu polifonicznego i rodzącego się na początku XVII w. we Włoszech stylu ariosa, w którym jedna melodia dominuje nad całością. Muzykę B. trudną, mało przystępną cechuje charakter typowo niem., abstrakcyjny. Napisał m. i. :    200 kantat, pasje św. Mateusza, św. Jana, mszę h-moll oratorium Bożego Narodzenia, magnifikat, u-twory fortepianowe i organowe, koncerty brandenburskie itd. 1. 666. III, 941. 3. — Wilhelm Friedemann (1710—1784), najstarszy syn J ana Sebastiana: sonaty, koncerty, symfonie, polonezy, kantaty i i.

Bachanalie -> Bakchanalie.

Bachantki -h» Bakchantki.

stara siedziba chanów krymskich na Płw. Krymskim z wieloma zabytkami sztuki muzułm. 10 000 mieszk.

Bachelier (fr.) — tytuł naukowy w Szwajcarii, odpowiadający m. w. polskiemu pół-dyplomowi; we Francji maturzysta.

Bachmat — staropolska nazwa konia tatar., mocnego i b. wytrzymałego.

Bachmut -* Artemowsk.

Bachorza — błotniste łąki na Kujawach, pozostałość doliny łączącej niegdyś wody Gopła z Wisłą.

Bachtiarowie

nicze.

Bachus

Backa — urodzajna nizina m. dolną Cisą a Dunaiem. dziś część jugosl. Wojwodiny.

Bacon Francis (z Werulamu)

1626), kanclerz ang.. filozof; zerwał z tradycjami filozofii śrdw. w imię badania przyrody w myśl hasła opanowania natury i postępu ludzkości. Autor metody indukcji i eksperymentu.

matykę.

Baczka Backa.

Bad (niem.) — kąpiel; miejscowość kąpielowa, uzdrowisko.

Badachszan — kraina geogr. na obu brzegach górnej Arnu Darii w Azji; sow. jej część wyodrębniono jako autonomiczny obszar Górnego B. w Tadżykistanie. 57 000 km², 31 000 mieszk. Gł. m-to Chorog.

Badajoz — m-to hiszp. i stara twierdza na pograniczu portug. 44 000 mieszk.

Baden — uzdrowisko w Szwajcarii; gorące źródła siarczano-słone.

Baden-Baden — uzdrowisko w Niemczech, w Badenii; gorące źródła słone.

Baden bei Wien — uzdrowisko w Dolnej Austrii; źródła siarczane.

Badeni — 1. — Kazimierz (1846 — 1909), polityk, mąż stanu, od 1888 namiestnik Galicji; 1895 — 7 austr. prezydent ministrów i min. spr. wewn. 2. — Stanisław (1850—1912), polityk, brat Kazimierza B. W 1894 marszałek sejmu krajowego we Lwowie.

Badenia (niem. Baden) — kraina niem. na prawym brzegu Renu; obejmuje urodzajną i gęsto zaludnioną dolinę górnoreńską oraz Schwarzwald ze znanym przemysłem chałup-

niczym (zegarki). 15 000 km², 2 413 000 mieszk. Gł. m-ta Karlsruhe, Heidelberg. — W XII i XIII w. B. jako część Szwabii jest wraz z Alzacją ośrodkiem władzy cesarskiej. Za Napoleona I B. jako Wielkie Księstwo, wchodzi do Zw. Reńskiego, 1870 należy do Rzeszy Niem. 1919 po abdykacji (1918) w. ks. Ferdynanda II. republika związkowa, w r. 1933 prowincja Rzeszy.

-> I, 702, IV, 563.

Baden-Powell Robert — (* 1857) generał ang. W 1908 założył organizację „skauting". Naczelny skaut Anglii i świata. -* II, 791.

Badian, anyż gwiaździsty,

(fructu8 Anisi stellati) — owoc pd.-azjat. drzewa Illicium rerum, stosowany w lecznictwie oraz do wyrobu wódek i likierów.

(1801 —1859w), ydawca

Baffin William

sona.

krzew rodziny

(1765-1812), wódz

-* I, 1197.

m-to argent. w prow. Buenos-Aires, ważny port i ośrodek gospodarczy w pd. Pampie. 102 000 mieszk.

Bahr Hermann

Owoc badianu.

Badoglio Piętro — (*1871), marszałek wł. WT wojnie wł.-abisyń. (1935/0) szef sztabu, po odwołaniu gen. de Bono objął naczelne dowództwo 16. XI. 1935 r., 5 maja 1930 r. zajął Addis Abebę; po aneksji Abisynii mianowany vice-królem.

Badylarka (Micromys minutua Pall.) — gat. gryzoni z rodziny myszy. Żyje na polach i łąkach w Europie środkowej. W Polsce spotykana w całym kraju, niezbyt pospolita.

Baedeker Karl niem., założyciel firmy wydawniczej (obecnie w Lipsku), znanej ze słynnych przewodników podróżnych zw. od jego nazwiska „bedeke-rami".

Baeyer Adolf, von — (1835—1917), chemik niem., przyczynił się wybitnie do rozwoju chemii organicznej. Nagroda Nobla w r. 1905.

żeglarz ang. z pocz. XVII w.; próbował zdobyć „przejście pn.-zach.“ (opłynąć pn. wybrzeże kontynentu amer.). Odkrył przy tym otoczenie Zatoki Hud-

III, 1036.

Baffina Wyspa — największa wyspa Archipelagu Franklina; ponad 600 000 km², 1000 mieszk. (Eskimosi).

Baffina Zatoka — morze m. Grenlandią a Wyspą Baffina, przeważnie zatłoczone lodem.

-> III, 1036.

Bagdad — stolica Iraku nad Tygrysem, m-to o charakterze muzułm.; metropolia rei. i kulturalna islamu w wiekach średnich. Po wojnie rozrasta się B. jako stolica niepodległego państwa. 359 000 mieszk.

-* I, 256, 268, IV, 1032.

Bagdadzka kolej — projekt kolei Konstan-tynopol-Aleppo-Mosul-Bagdad, powstały przed wielką wojną z inicjatywy Niemiec wskutek ich polit. i gospodarczej ekspansji na Bliski Wschód. Klęska Niemiec i Turcji przerwała prace nad tą koleją, a wznawia je obecnie porozumienie Turcji, Syrii i Iraku.

Bagna — grząskie obszary błotniste.

-* art. I, 494 — 499.

Bagnćres — nazwa fr. miejscowości kąpielowych z ciepłymi źródłami siarczanymi; np.

B. de Bigorre (w dep. Hautes Pyrćnnćes), B. de Luchon (w dep. Haute Garonne) i i.

Bagnet — część karabinu, służąca do walki wręcz, rodzaj noża z rękojeścią. B. nosi się normalnie w pochwie, umocowanej na pasie. Do walki zakłada się B. na karabin. -> I, 824.

Bagni — nazwa wł. miejscowości kąpielowych np. B. di Lucca (w Toskanii), B. di Romania (w prow. florenckiej), B. di San Giu-liano (w prow. pizańskiej) i i.

Bagno (wł.) — we Włoszech i Francji ciężkie więzienie.

Bagno (Ledum palustre) wrzosowatych; pędy Jego dochodzą do l*/* m wys.; rośnie na wysokich torfowiskach i w wilgotnych lasach sosnowych.

Bagration Piotr ks.

ros., dowódca 2 armii zach. w r. 1812; poległ w bitwie pod Borodinem.

Bagrownłca, ekskawator (pogłębiarka) — urządzenie mechaniczne do kopania i usuwania ziemi, używane przy budowie torów kolejowych, kanałów, pogłębianiu koryta rzek i portów, w górnictwie, napędzane silnikiem parowym łub elektrycznym.

X.

;]

I*J

Bagrownica.

Bahama Wyspy — koralowy archipelag (690 wysp) w Ameryce Środk., bez rzek, klimat podzwrotnikowy. Posiadłość W. Brytanii. 12 000 km², 62 000 mieszk. (Murzyni). Gł. m-to Nassau.

Bahia (Sao Salvador de Bahia) — port brazyl. nad Zatoką Wszystkich Świętych. Stolica stanu tejże nazwy. Duża liczba Murzynów. 346 000 mieszk.

Bahia Blanca

(1863-1934), pisarz austr., krytyk, essayista i autor cieszących się powodzeniem sztuk teatralnych.

Bahr — po ar. morze, rzeka, strumień, np.

B. el Abiad — Nil Biały, B. el Azrak — Nil Błękitny i i.

Bahr el Ghazal — 1. — lewoboczny dopływ górnego Nilu. 2.    — prow. w anglo-egips.

Sudanie nad rz. B. e. G.

Bahrein Wyspy — wyspy w Zatoce Perskiej, posiadłość ang. z miejscowym sułtanem; handel perłami. 550 km², 120 000 mieszk. Stolica Manama.

Baiae

spadek kursu giełdowego walut, papierów wartościowych, spadek cen towarów. Opp. — haussa. Gra a la baisse — gra na zniżkę.

Baja

sukno surowe z

-> III, 391.

żaglowa barka ruska, węższa

krótka powiastka dydaktyczna,

przez rzekę Angarę, dopływ Jeniseju. Zamarznięte od połowy stycznia do połowy maja. Zawiera sobie tylko właściwą faunę z foką na czele.. 34 000 km².

Bajonna Bayonne.

Bajońskie sumy

1808 r.:

śrdw.

oznacza-

1.

lasecznik; 2. — wogóle

— wapienne pasmo górskie, rozdzielające Małą od Wielkiej Niziny Węgierskiej, do 713 m wys. Liczne zjawiska wulkaniczne.

Baku

zdrojowisko we Włoszech, blisko Neapolu; siarczane źródła gorące (znane już w strż.).

Bains (fr. = kąpiele) — nazwa wielu miejscowości kąpielowych we Francji.

Baissa

wełny zgrzebnej. Bajadera — 1. — tancerka i śpiewaczka ind. stale zamieszkująca w obrębie świątyni bra-mańskiej. 2. — dawna tkanina ind.

Bajan Jerzy — major pilot, zwycięzca challenge^ w r. 1934.

Bajazet — imię sułtanów tur. Najwybitniejszy B. I — (1347 —1403), zdobył Azję Mn., Bułgarię, część Serbii, Macedonię i Tesalię, pobił krzyżowców pod Nikopolis (1396), pokonany przez Tamerlana (1402).

Bajdak

z przodu niż z tyłu.

Bajka

której bohaterami są często zwierzęta.

-*■ art. „Baśń i Bajka", 1, 589 — 600.

Bajkał — największe górskie jezioro Azji, i najgłębsze jezioro świata (1523 m), odwadniane

określenie wielkich, nieosiągalnych sum pieniędzy; pochodzi od układu Napoleona z Ks. Warsz. w Bayonne wzamian za 20 mil. fr. wypłaconych w gotówce przez rząd Ks. Warsz. w ciągu 3 lat, przekazał Napoleon nigdy nie odebrane wierzytelności rządu prus. u obywateli prus.

Bajram — tur. nazwa dwóch uroczystych świąt mahomet.

Bajronizm — 1. — dążność romantyków do urabiania postawy życiowej wg typu stworzonego w dziełach Byrona. 2. — kierunek w literaturze romantycznej o znaczeniu europ., będący konsekwencją tej postawy. B. w literaturze cechowało: wysunięcie osobowości autora na plan pierwszy, rewolucyjny lub ironiczny stosunek do społeczeństwa, przedstawianie gry wielkich namiętności, nastrój melancholii i tajemniczości, poszukiwanie niezwykłych sytuacyj i dramatycznej scenerii i i. Gł. reprezentantami B. w polskiej literaturze byli: Malczewski, Goszczyński i Słowacki (w pierwszym okresie twórczości).

Baka Józef — (1707—1780), jezuita z Wilna, wierszokleta, autor „Uwag o śmierci niechybnej" (1766).

Bakalaureat (fr. baccalaureat) tytuł uniwers.; obecnie we Francji egzamin dojrzałości' uprawniający do studiów uniwers.

Bakałarz (łac. baccalaureus) — tytuł uniwers. w śrdw. (,,baccalaureus in arlibus“), jący kandydata na profesora. W Polsce wogóle pogardliwa nazwa profesora, nauczyciela.

Bakan Boja.

Bakarat -► Baccarat.

Bakchanalia — rzym. uroczystości na cześć Libera (Bakchusa). Stopniowo zatraciły charakter kultu rei. i stały się rozpustnymi zabawami.

Bakchantki, menady — kapłanki Bakchusa.

Bakchus -»- Dionizos.

Bakcyl bakteria.

Bakczyseraj Bachczyseraj.

Bakelit — „sztuczna żywica" ; otrzymuje się przez kondensację fenolu z aldehydem mrówkowym ; kruche, żółte, przezroczyste ciało stałe. Stosuje się do wyrobu izolatorów, wyłączników elektrycznych i najrozmaitszych drobnych przedmiotów.

Bakoński Las

Bakst Leon — (1867—1924), malarz ros. Znakomite projekty kostiumów i dekoracyj do baletów Djagilewa.    I, 1176.

Bakterie (schizomycetes) — najmniejsze drobnoustroje jednokomórkowe, zaliczane przez większość uczonych do roślin, do typu rozprątek.

art. I, 499-510; 516, III, 1019, 1076, 1077, IV, 639, 972, 1140, 1495.

Bakteriofagi (gr. = pożeracze bakteryj) — twory odkryte w kale chorych na czerwonkę, rozpuszczające bakterie czerwonki; później odkryto B. niszczące i inne rodzaje bakteryj.

-> I, 502.

Bakterioliza — zjawisko polegające na rozpuszczaniu bakteryj przez tzw. bakteriolizyny, zawarte we krwi ozdrowieńców po pewnych chorobach zakaźnych.

Bakteriologia — nauka o bakteriach, zajmująca się ich morfologią, fizjologią, warunkami życia, klasyfikacją, właściwościami biologicznymi, szkodliwością i pożytecznością, wreszcie ich zwalczaniem.

-> art. „Bakteriologowie"i I, 510 — 518; II, 823, III, 559, 561.

Baktria — w strż. kraj w górnym biegu rzeki Oxus, (Amu-Daria) m. Hindukuszem a rzeką Margos (Murgab). Ośrodek silnego państwa ze stolicą Baktra (dzisiejszy Balch), później kolejno pod władzą Medów, Persów, Aleksandra W., Seleucydów, Arabów, Mongołów, Turków. Obecnie należy do Afganistanu.

stolica sow. Azerbejdżanu i gł. ośrodek sow. eksploatacji nafty; leży nad brzegiem Morza Kaspijskiego. 710 000 mieszk.

I, 215, IV, 840.

(1802-1876),

-► III, 427.

zeschnięty sok mleczny rośliny Mimusopt* Balata. Produkt zbliżony do gutaperki pod względem własności i zastosowania.

Balaton, albo Jezioro Błotne — największe jezioro węg., znane z kąpieli. 690 km², do 11 m głęb.

Balbo Italo

Baldach (u roślin) — kwiatostan typu gro-niastego, posiadający skróconą łodygę kwiatostanową i kwiaty na szypułkach, długich, równych, tak że kwiaty leżą jakby w jednej płaszczyźnie.

Baldachim (wł. baldacchino z Baldaccio = początkowo materia jedwabna

rodzina

(ok. 1480-1545)

cesarze Bizancjum. Najważniejszy B. I, hr. Flandrii (1171 — 1206), po zdobyciu Konstantynopola 120 4 przez krzyżowców, założył Łacińskie Cesarstwo. J⁻ w niewoli bułg.

1.

Baldwin Stanley stanu, przywódca konserwatystów, krotnie premier i minister.

Bale, brusy, dyle

Balet

(1817-1864) poeta; towiańczyk; autor ultraromantycznego ..Parysa wieszcza", 1844.

Baliński Michał

Bakunin Michaił — (1814—1876), rewolucjonista ros., spółzałożyciel anarchizmu kolektywistycznego.

Bakuń -* Tytoń.

Bakwark, Bekwark (właściwe nazwisko Va-lentin Greff) —    (1507 —1576), najsłynniejszy

lutnista XVI w., 1549 — 65 w Wilnie, w kapeli królewskiej Zygmunta Augusta.

Balansjer — część maszyn, drążek podparty w środku, obracający się dokoła osi pionowej lub poziomej. Siła wywierana przez część maszyny na jedno ramię B., przenosi się przez drugie ramię na inną część maszyny.

Balard Antoine J ćróme chemik fr., odkrył pierwiastek bromu, zbadał własności bromowodoru i dokonał szeregu innych prac, również w dziedzinie związków organicznych.

Balast — ciężar, w który zaopatrywane są balony, samoloty i okręty w celu regulowania wysokości lotu balonów i samolotów oraz uzyskania odpowiedniego obciążenia a więc i zanurzenia okrętu. Jako B. służy woda, piasek, kamienie, sztaby żelazne, przy balonach piasek w workach i woda.

Balata

(* 1896), znakomity wł. lotnik, pierwszy „marszałek powietrza". W 1920 przystąpił do ruchu faszystowskiego. Pierwszy lot transatlantycki do Brazylii w r. 1929; w 1933 r. na czele eskadry 24 hydroplanów do St. Zj. A. Pn. i z powrotem.

Balboa Vasco-Nunez — (1475—1517), konkwistador hiszp., zdobywca przesmyku Panam-skiego i odkrywca Oceanu Wielkiego.

III, 1034.

Balch — m-to w pn. Afganistanie na drodze z Hindukuszu do Turkestanu; ruiny strż. Baktrii. 15 000 mieszk.

Baldach u roślin. 1 — schemat 2 — baldach u wiśni.

Bagdad)

z Bagdadu. Materiał rozpięty nad tronem, łóżkiem, katafalkiem na architektonie z drzewa, marmuru lub metalu.

Baldaszkowate (IJmbelliferue) roślin wolnopłatkowych, dwuliściennych; należą tu rośliny zielne, o drobnych kwiatach tworzących baldachy przeważnie złożone.

Balder, Baldur — starogerm. bóg światła, syn Odina i Friggi, w którego postaci połączyły się pierwiastki pogańskie i chrześcij. Wg podania B. zostaje zabity za namową Lokiego.

Baldung Grien Hans malarz i grafik niem. pozostający pod wpływem Diirera.

Baldwin (Balduin)

Królowie jerozolimscy:

B. I (1058 do 1118) jeden z wodzów I wyprawy krzyżowej, po śmierci brata, Gotfryda de Bouillon, 1100 zostaje królem jerozolimskim. 2. — B. II, następca B. I, panował od 1118—1131. Za jego panowania powstały zakony joannitów i templariuszy.

(*    1867), ang. mąż

Kilka-materiał budowlany podobny do desek, posiadający grubość: 50, 60, 70 do 120 mm o bardzo dużym zastosowaniu w budownictwie drzewnym.

Baleary — hiszp. archipelag na Morzu Śródziemnym, tworzący łącznie z sąsiednimi Pityuzami przedłużenie gór Betyękich. Największa z wysp Majorka, znane zimowe kąpielisko śródziemnomorskie. 5000 km², 366 000 mieszk. Gł. m-to Palma.

taniec widowiskowy, dawniej istotna część opery, od XVIII w. także samodzielne widowisko jako pantomina.

-► IV, 1050.

Balfour Arthur James, sir — (1848—1930), ang. mąż stanu i filozof. Jako min. spr. zagr. w gabinecie Lloyd George’a, złożył w listopadzie 1917 obietnicę utworzenia po wojnie przy pomocy rządu bryt. żyd. siedziby narodowej w Palestynie w tzw. deklaracji B. Brał udział w wersalskiej konferencji pokojowej.

-> III, 1207.

Bali — wyspa w Archipelagu Sundajskim, najbliższa na wsch. od Jawy; urodzajne i gęsto zasiedlone równiny. Ludność malajska i bramińska. 5600 km², 1 000 000 mieszk.

Balicki Zygmunt — (1858—1916), polityk i publicysta; początkowo socjalista, potem jeden z twórców ruchu narodowo-demokratycznego.

Balilla (wł.) — faszystowska, wojskowa organizacja młodzieży od 7 do 14 lat.

-> II, 307, 308.

Baliński Karol

(1794-1864) historyk i publicysta, współzałożyciel „Tygodnika Wi-

leńskiego", „Wiadomości Brukowych" i „Biblioteki Warszawskiej".

Balista

strż. i śrdw. do miotania

-> I, 337.

Ballada

1. — rodzaj wierszowanej noweli dramatycznej osnutej na wątku fantastycznym lub historycznym; w Polsce najsłynniejsze B. pisali Niemcewicz i Mickiewicz („B. i romanse", 1822).    2.    — w muzyce:

śpiew taneczny trubadurów; jednoczęściowa forma o epicznym (lirycznym) charakterze z kontrastującymi ze sobą grupami tematycznymi. Słynne B. (na fortepian) Chopina.

-> III. 332, IV, 58.

Balleny — archipelag antarktyczny w bliskości Pd. Kraju Wiktorii; wulkany.

tancerka. Prima-B.

IV, 1566.

na zasa-

Balsamina, balsaminka — rośliny ozdobne, oddawna hodowane w ogrodach; należą do rodzaju niecierpka i pochodzą z Indyj Wsch.

Balsamo Giuseppe — bohater powieści A. Dumasa (ojca). -> Cagliostro.

Balsamowanie zwłok

-> IV, 285.

(1858-1933),

w sow.

Bosfor i Dardanele

— maszyna pocisków (kamieni).

Balistyczna krzywa — tor pocisku wystrzelonego, krzywa zbliżona do paraboli, odbiegająca od niej nieco kształtem wskutek oporu powietrza i innych sił działających na pocisk.

Balistyka — nauka o biegu pocisków, czyli ciał rzuconych (wvstrzelonvch itp.).

III, 547.

Ballerina (wł.) gł. tancerka (w balecie, w teatrze).

Balmont Konstantin — (* 1867), poeta ros. Poezje jego charakteryzuje barwność obrazów, śpiewność wiersza i bogactwo rytmiki. „Płonące gmachy", „Będziemy jak słońce" i inne zbiory liryków.

Barmoral — ang. rezydencja królewska nad rzeką Dee w Szkocji.

Balneologia (lac. balineum — kąpiel) — nauka o działaniu i stosowaniu wód i kąpieli leczniczych.

Balon — statek powietrzny, przyrząd do latania lżejszy od powietrza; powłoka kulista lub gruszkowata napełniona gazem lżejszym od powietrza (wodór, hel, gaz świetlny) wykonana z płótna, bawełny lub jedwabiu, która dzie prawa Archi medesa może wznieść pewien ciężar do góry. Do powłoki B. przyczepiony jest koszlub gondola. Powłoka jest przesycona preparatami, czyniącymi ją nieprzepuszczalną dla gazów i zaopatrzona w zawór, dzięki któremu można w razie potrzeby gaz wypuszczać. Siła nośna B. zależy od rodzaju gazu wypełniającego B. Objętość B. dochodzi obecnie do 14 000 m³. Wynalazcami B. są bracia Montgolfier, (pierwszy lot w r. 1783). Odróżniamy: l. — B. na uwięzi, zakotwiczone linką do powierzchni ziemi i używane przez wojsko do celów obserwracyj oraz jako t. zw. B. zaporowe, jeden z czynników obrony przeciwlotniczej. 2.    — B. wolne,

dawniej służyły do celów komunikacyjnych, obecnie tylko dla celów sportowych. 3. — sondy, czyli rejestrujące, małe baloniki zaopatrzone w aparaty samoczynne do badania atmosfery. 4. — B. sterowe -> Sterówce. -> I, 401.

Balotowanie (ew. balotaż) — tajne głosowanie, w sprawach dotyczących przyjęcia nowego członka do organizacji.

Balsam — półpłynna masa, wyciekająca z drzew, najczęściej podzwrotnikowych, złożona z olejków eterycznych i żywic o aromatycznym zapachu, używana w lecznictwie i w perfumerii.

zabezpieczanie zwłok od rozkładu gnilnego, najczęściej za pomocą nastrzykiwania naczyń krwionośnych środkami antyseptycznymi i utrwalającymi.

Baltazar — (VI wr. prz. Cbr.) syn Nebukad-nezara, wg Biblii ostatni król Babilonu, któremu podczas „uczty Baltazara" Bóg przepowiedział zgubę. B. uczta — biesiada, podczas której B. sprofanował naczynia świętyni jerozolimskiej, zagarnięte przez Babilończyków jako łup wojenny, pijąc z nich wino z współbiesiadnikami. -* Manę Tekel Fares.

Baltimore — port stanu Maryland (St. Zj. A. Pn.); potężny przemysł (konserwy mięsne) i intensywny eksport zboża. 805 000 mieszk., 25 000 Polaków.

Baltistan — pn. część ind. Kaszmiru nad górnym Indusem; obejmuje najwyższe szczyty i lodowce Karakoram. Pow. 34 684 km², 60 000 mieszk. Gł. m-to Skardo.

Balzac Honorć de — (1799 —1850), powie-ściopisarz fr., twórca realistycznej powieści obyczajowej. -> por. art. ,,Balzak i powieść francuska XIX w.“, I, 518 — 529:854, II, 447, III, 852, 854, IV, 335, 551.

Balzer Oswald Marian historyk prawa polskiego, badacz ustroju Polski, wydawca źródeł; „Genealogia Piastów" i i.

Balabajka, albo bałałajka — rodzaj gitary; ros. narzędzie muzyczne ludowe.

Bałakirew Miliusz Aleksiejewicz — (1837 do 1910) kompozytor ros., w muzyce symfonicznej reprezentant programowości w stylu Berlio-za i Liszta; wydawca pieśni ludowych, 1866.

Bałałajka Balabajka.

Bałchasz, Bałkasz — bezodpływowe jezioro Azji Środk. ze słodką wodą; w zimie zamarza. 18 000 km². Gł. dopływ: rzeka Ili.

Bałkan (bułg. Stara Pianina) — przedłużenie Karpat na pd. od Dunaju. Najwyższy szczyt 2375 m (Jumrukczał). Gł.grzbiet przerywa szereg wygodnych przełęczy, z których najważniejsza jest Szypka.

I, 529, IV, 1364.

Bałkański Półwysep — pd. wsch. cypel Europy, łączący ją przez z Azją Mn. Kraj przeważnie górzysty z fałdowymi pasmami : Bałkanem na pn. wsch. i Górami Dynarskimi na zach. Wnętrze zalega krystaliczna granitowa masa Rodopów. Wśród tych gór jedynymi równinami są odcięte od siebie kotliny o płaskich dnach. B. P. należy na pery-

dów bałtyckich.

morze śródziemne pn. Europy.

Bambino (wł. = dziecko) — termin określający w sztuce postaci małego Jezusa, leżącego w żłobku, także postaci dziecięce, szczególnie w plastyce wł. renesansu (np. u Andrea della Robbia).

Bambusy

rjjr.

Bambusy.

(* 1882) astro-

Banackie Góry — pd. część Karpat, łącząca je z Bałkanem ; sięgające niespełna 1500 m, pełne są złóż żelaza.

Banan, figa rajska (mai. pisany) — owoc jagoda, najbardziej pożywny, powszechnie uprawianej pod zwrotnikami rośliny jednoliściennej Musa paradisiaca.

-* III, 1196, IV, 1187.

Banat

II, 19.

Banan z owocami.

obecnie zarzucana ros. nazwa

obręczy koła.

Bandello Matteo — (1485—1562), nowelista wł.; -zebrał i wydał nowele wł., m. in. „Romeo i Julia".

Bandera — flaga o barwach państwowych, wywieszana na statkach i okrętach.

Banderia — eskorta konna, orszak tworzony przez włościan niektórych okolic podczas uroczystości.

Banderilla (hiszp.)

-* IV, 336. Bandtkie (Stężyński) — 1. —Jan Win-(1783—1846), jeden z pierwszych

ferii do obszaru klimatu śródziemnomorskiego, we wnętrzu zaś zbliża się do środkowoeurop. Ludność jest silnie zróżnicowanym językowo konglomeratem starej ludności illiryjskiej, starogr. i trackiej, z licznymi późniejszymi najazdami, z których największy był słów. Dwa państwa słów. (Jugosławia i Bułgaria) opanowały pn. B. P., dwa z ludnością starszą (Albania, Grecja) pd. Reliktem panowania osmańskiego jest i małe terytorium tur. koło Konstantynopola. Niespełna 500 000 km² i 24 mil. mieszk. -»• art. ,,Bałkany, kocioł Europy".

I, 529-536; II, 693, IV, 1145.

Bałkasz -* Bałchasz.

Bałtowie — ludy, zamieszkujące wsch. wybrzeża Morza Bałtyckiego, do których zalicza się Litwinów, Łotyszów, Prusów, Galindów, Sudów-Jadźwingów, Kurów, Zemgalów, Selów i Goliadów. Stanowili grupę Indoeuropejczy-ków, najbliżej spokrewnionych ze Słowianami. Rasowo przedstawiają typ nordyczny przemieszany z mongoloidalnym.

Bałtycka grupa językowa — grupa języków indoeurop. obejmująca języki: dzisiejszy lit., łot. oraz innych, wymarłych już dziś lu-

-> II, 1082.

Bałtyckie państwa — państwa położone nad Bałtykiem, stanowiącym dla nich jedyny wylot na świat: Polska z Gdańskiem, Litwa, Łotwa, Estonia i częściowo Finlandia.

-*■ art. ,,Nadbałtyckie państwa", III, 799 — 808.

Bałtyk

->art. I, 536-543; 392, III, 502, 720, IV, 144, 1547.

Bałucki Michał (pseud. Elpidon) — (1837 — 1901), komediopisarz: ,, Radcy pana radcy" (1867), „Grube ryby" (1881), „Dom otwarty" (1883), „Klub kawalerów". -> II, 1262, IV, 1060.

Bamberg — m-to w dolnej Bawarii. Słynna katedra późno-romańska z XIII w. 54 000 mieszk.

■*.

SU

3P&

rośliny

z rodziny traw, charakterystyczne głównie dla obszarów tropikalnych; rosną nadzwyczaj szybko, tworzą zdrewniałe pnie i dochodzą do znacznej wysokości. Młode pędy są jadalne, pnie służą do wyrabiania stolików, lasek, mebli, belek i i.; z włókien wyrabiają papier.

Ban — dawny tytuł namiestnika na kresach (ban*ty) Węgier, do 1918 tytuł namiestnika Kroacji i Sławonii.

Banach Stefan — (* 1892) matematyk, jeden z twórców nowoczesnego rachunku funkcjonalnego.

Banachiewicz Tadeusz nom, kierownik obserwatorium w Krakowie, założyciel stacji astronomicznej na Łysinie w Beskidach.

pd. zach. część Niziny Węgierskiej m. Cisą,

Dunajem i Karpatami, traktatem w Trianon (1920) podzielona między Rumunię i Jugosławię. 28 000 km².

1 500 000 mieszk. (Serbowie,

Węgrzy i Niemcy).

Banca Commerciale Italiana, Włoski Bank Handlowy — bank wł. założony w 1883 r., jeden z trzech największych banków wł.

Banca dTtalia — wł. państwowy bank emisyjny, zał. w r. 1893 z siedzibą w Rzymie.* Od r. 1926 jedyny wł. bank emisyjny.

Banda Wyspy — Wyspy na morzu Banda w Archipelagu Sundajskim. Posiadłość hol. 45 km², 10 000 mieszk.

Bandaż

lanca zapaśników hiszp. walczących z bykami, zaopatrzona w haki i ozdobiona chorągiewkami. Ban der i lle-ro — zapaśnik używający B.

Banderola — opaska naklejona na opakowaniu artykułów monopolowych lub podlegających opłacie akcyzowej jako dowód uiszczenia podatku akcyzowego.

Bandolet — rodzaj pasa rzemiennego; również krótki karabinek (muszkiet) w XVII w.

Bandos — żniwiarz, kosiarz wędrujący z dalekich stron latem za zarobkiem w dalekie strony.

Bandrowski Kaden Juliusz -> Kaden-B. Juliusz.

centy

badaczy prawa polskiego, „Historia prawa polskiego", 1850 i i. 2 — Jerzy Samuel —

Banff

2.

stych.

Bang Herman — (1857 — 1912), duń. powieściowi sar z i nowelista, twórca pesymistycznych powieści: „Beznadziejne pokolenia", „Przy drodze", „Biały dom".

Bangalore

-> IV, 32.

zał.

emisyjny

bank Niemiec (z centralą w Berlinie), zał. w 1876 r. Kapitał zakładowy wynoszący 180 mil. marek został po przeprowadzeniu stabilizacji waluty w 1924 r. przeliczony na 122,8 mil. RM a w 1931 podwyższony do 150 mil. RM. -> IV, 31.

Banksa Wyspa — wyspa w zach. części Archipelagu Franklina w Pn. Ameryce. 65 000 km²., bezludna tundra.

Banksa Wyspy (ang. Bankslands) — grupa w archipelagu Nowych Hebrydów na Oceanii. 800 km². 5000 mieszk.

Banque de France -* Bank Francji.

-* IV, 31, 34.

Bantam — stara, dziś podupadła stolica Jawy w zach. części wyspy.

(1768—1835), historyk i bibliograf, dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej.

Bandung (hol. Bandoeng) — m-to w zach. części Jawy. 167 000 mieszk.

Bandura — instrument strunowy, podobny do lutni, rozpowszechniony głównie wśród Kozaków.

Bandurski Władysław — (1865 — 1932) ks. biskup, wybitny kaznodzieja, gorący patriota i działacz niepodległościowy, nieoficjalny kapelan Legionów.

Bandżermasin — port rzeczny pd. Borneo i m-to mal.-chiń.-ar.; skupia górniczy i drzewny eksport kraju. 64 000 mieszk.

1. — hrabstwo pn.-wsch. Szkocji w Górach Grampian i gł. m-to tego hrabstwa, kanad. „Zakopane" u stóp Gór Skali-

m-to na wyżynie Dekanu, stolica państwa hołdowniczego Mysore w In-•diach bryt. 306 000 mieszk.

Bangkok — od XVIII w. stolica Syjamu nad Menamem. Ludność w połowie chiń. Gł. port Syjamu. Słynne świątynie. 695 000 mieszk.

Bangweolo —. wysychające jezioro pd. Afryki w Pn. Rodezji. Ok. 3000 kma.

Banialuka (w liczbie mnogiej: banialuki) — głupstwa, niedorzeczności (od wierszowanego romansu Hieronima Morsztyna pt. „Historia ucieszna o królewnie Banialuce ze wsch. krainy" 1650).

Banicja — wygnanie z ojczyzny, najwyższa kara dla szlachcica polskiego za zdradę stanu, obrazę majestatu, mord, gwałt itd.

Banjaluka — stolica banowiny wrbaskiej w Jugosławii, położona w Bośni na lewym brzegu Wrbasu. W okolicy kolonie rolnicze polskie. 22 000 mieszk.

Banjo — murz. instrument muzyczny w rodzaju gitary. Dziś używany b. często w jazz-bandzie.

Bank — instytucja finansowa, skupiająca kapitały i oszczędności, za które płaci ich właścicielom określony procent i udzielająca z kolei przedsiębiorstwom przemysłowym, rolniczym, handlowym oprocentowanego kredytu.

art. „Banki" I, 543-559; 560, III, 117, IV, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 198.

Banka — hol. wyspa na wsch. od Sumatry; (Archipelag Sundajski) eksploatacja cyny. Ludność mai. i chiń. 11 000 km². 150 000 mieszk. Gł. m-to Muntok.

Bank Akceptacyjny — powołany do życia ustawą z 24 marca 1933 r. dla pomocy zadłużonym gospodarstwom rolnym.

Bank Angielski (Bank of England) — zał. w 1694 r„ od 1844 jedyny bank emisyjny

Anglii. Kapitał zakładowy B. A. wynosi (od 1816 r.) 14 553 tys. Ł, kontyngent banknotów, które można emitować bez pokrycia w złocie 18 450 tys. Ł.

Bank Francji (Banąue de France) przez Napoleona I w Paryżu w 1800 r., od 1848 r. posiada monopol emisji banknotów. Kapitał akcyjny B. F. wynosi 182,5 milionów franków i jest podzielony na akcje imienne wartości nominalnej 1000 franków.    -* IV, 31, 34.

Bank Gospodarstwa Krajowego — skrót BGK. — bank państwowy polski (z centralą w Warszawie), założony w 1924 r. celem popierania życia gospodarczego kraju. Kapitał zakładowy po dwukrotnej podwyżce wzrósł w 1927/8 do 150 milionów zł. Nadzór nad BGK. wykonuje Ministerstwo Skarbu.

-> I, 557, IV, 804.

Banknot — bilet bankowy; nieoprocento-wany papier wartościowy, wypuszczony przez specjalnie do tego uprawniony przez państwo bank, drukowany wg określonych wzorów i opiewający na określoną okrągłą kwotę.

-* I, 560, IV, 30, 31, 32, 33. 34, 35, 36, 37.

Bank of England Bank Angielski.

-* IV, 32.

Bank Polski — jedyny w Polsce bank emisyjny ; bank akcyjny z przewagą wśród akcjo-narjuszy kapitału prywatnego. art. I, 559—561.

Bank Rolny — bank państwowy (z centralą w Warszawie) założony w r. 1919 celem popierania parcelacji państwowej i prywatnej, melioracji, komasacji gruntów, osadnictwa. Kapitał zakładowy wynosił w r. 1934 100 mil. zł. B. R. podlega Ministerstwu Rolnictwa i Reform Rolnych oraz Ministerstwu Skarbu.

I, 557, IV, 804.

Bank Rozrachunków Międzynarodowych — zał. w 1930 r. w Bazylei przez 7 największych banków emisyjnych Europy w celu dokonywania operacyj finansowych, związanych ze spłatą odszkodowań przez Niemcy. ( -> Younga plan).

Bankructwo -> Upadłość.

Bank Rzeszy, Reichsbank

Banting Fred

II, 1087, III, 761. - (1823-1891), poeta fr., mistrz wytwornej formy. Zbiory wierszy, humorystyczne powieści, komedie.

Banzai (jap. = dziesięć tysięcy lat!) — okrzyk używany przez Japończyków na podobieństwo polskiego „Niech żyje!".

J®

Baobab.

monii chrztu.

Baptyści — sekta powstała w Anglii w XVI w. na tle kalwi-nizmu. chrzest dzieci, dorosłych chrzczą przez zanurzenie w wodzie. Liczą ogółem 5 000 000 członków (głównie w Ameryce Pn.).

Bar

Podolu sow.

Odrzucają

n|ir

xr

iiii 1 i-JILUJIILLlj

EHanmiJ

Baptysterium we Florencji.

IV, 415.

osobnik płci męskiej u

(1814-1892),

\l

a tai

Winr

MA

Barbakan w Krakowie.

komedii

(1520-1551),

lekarz araer., odkrywca t. zw. insuliny. Nagroda Nobla w r. 1923 (wraz z Macleodem).

Bantock Granville — (* 1868), jeden z nai-większych współczesnych kompozytorów ang.; opery, poematy symfoniczne, utwory kameralne.

Bantu — wielka pd.-afryk. grupa plemion murz., mówiąca narzeczami, należącymi do grupy sudańskich języków o prefiksyjnej budowie. Niektóre szczepy stworzyły państewka rządzone przez despotycznych dziedzicznych królików.

Banville Thśodore de

'■-V

—*■ art. I, 561 — 566.

Baobab (Adansonia di-gilata) — drzewo liściaste Jgf-z rodziny Bombacjiceae, pokrewnej ślazowatym; rośnie tylko w sawannach Afryki środkowej; na o-kres suszy nagromadza wodę w bardzo grubym pniu; żyje kilka tysięcy lat.

Baon — skrót wojskowy oznaczający batalion. Baptysterium — w śrdw. specjalna kaplica, przeważnie okrągła    *

lub wielokątna, prze-    ^

znaczona do cere-    JU-V.

Hrrrr    r ~ vrf(

Oofimfami 00

TL

m-ko na nad

rzeką Rów. Tu zawiązała się w r. 1786 konfederacja barska.

Bar — pierwiastek, ciężki metal, należący do II grupy układu periodycznego (-> Wapnio-wce). L. porz. 56; c. atom. 137,4; c. wł. 3,6; s. chem. Ba. Występpje w przyrodzie w postaci związków. Siarczan B. stosuje się jako biała farba (blanc fixe). Związki B. barwią płomień na zielono. Z nadtlenku B. otrzymuje się wodę utlenioną.

Baraba — step w zach. Syberii m. Irtyszem a Obią. Koczownicza ludność kozacka.

Bacabasz Jan (Barabaszeńko) — (■}• 1648), pułkownik zaporoski, wierny stronnik Polski przeciw Chmielnickiemu, zamordowany przez Kozaków.

Barabra — hamickie plemię rolników, zamieszkujące dolinę Nilu; wyznają mahometa-nizm.

Barak — prymitywny budynek drewniany, buda, szałas, namiot płócienny.

Baran (tryk) owiec, służący do rozpłodu.

Baran (Aries) — gwzb. pn. nieba na eklip-tyce i pierwszy znak zodiaku 0° — 30°

Baranek Boży -> Agnus Dei.

Barania Góra — najwyższy szczyt (1214 m) Beskidu Śląskiego; kryje w swych lasach źródła Białej i Czarnej Wisły.

Baraniecki Adrian — (1828—1891), lekarz, działacz polityczny i społeczny, założyciel muzeum techniczno-przemysłowego w Krakowie; zorganizował wyższe kursy żeńskie.

Baranowicze — osada miejska i m-to powiatowe we wsch. części woj. nowogródzkiego 27 000 mieszk.

Baranów — m-to pod Tarnobrzegiem z renesansowym zamkiem z XVI w. 2000 mieszk.

Baranówka — m-ko nad Sluczą na Ukrainie. W roku 1802 zaś tu znaną fabrykę porcelany. Najświetniejszy okres do r. 1832, potem powolny upadek.

Barącz Sadok Wincenty dominikanin, historyk polsko-ormiański.

Barbados — jedna z najważniejszych wysp w archipelagu Małych Antyli, posiadłość bryt. 430 km², 177 000 mieszk. (protestanccy Mulaci) Gł. m-to Bridge-town.

Barbakan —

śrdw. budowla o-bronna na planie 'i

okrągłym, usta- ^TTl!Qi!f^f\rfertrkrMi wioną poza mura-mi i broniąca dostępu do bramy miejskiej. Np. B. w Krakowie zbudowany ok. 1500 r.

Barbara, św. — (f 240), umęczona w Ni-przez własnego ojca za wyznawanie chrześcijaństwa. Patronka górników. Pam. 4 grudnia.

Barbara Radziwiłłówna

królowa Polski, druga żona Zygmunta Augusta, potajemnie poślubiona na Litwie (1547), koronowana i uznana 1550 (17/XII) na krótko przed śmiercią. Małżeństwo wywołało niezadowolenie w kraju, opozycję szlachty i rodziny królewskiej.

Barbara Zapolya — (1495—1515), królowa Polski, pierwsza żona Zygmunta Starego, córka Stefana Zapolyi, wojewody siedmiogrodzkiego.

Barbarorum leges — zbiory praw szczepów germ. osiadłych w granicach b. cesarstwa rzym., zawierają przeważnie przepisy prawa karnego i procedury sądowej.

(1858-1929), je-

Barents Willem

Barkarola — pieśń marynarzy, zwł. weneckich gondolierów, zwykle w takcie ®/₈. Słynne B. Chopina, Rubinsteina.

Barkla Charles

-* IV, 1382.

Barbarossa -* Fryderyk I.

Barbaryzm — skażenie czystości języka przez używanie słów, zwrotów i form cudzoziemskich, lub w sensie niezgodnym z ich po-wszechhie przyjętym znaczeniem.

Barbarzyńca — u strż. Greków każdy cudzoziemiec, który nie posiadał gr. (lub później w Rzymie — rzym.) wykształcenia; ogólnie — człowiek surowy, nieokrzesany.    -> 1, 951.

Barberini — strż. znana rodzina florencka, której gałąź rzym. wydała papieża Urbana VIII i wielu innych dostojników duchownych i świeckich. Synowiec Urbana VIII, kardynał Francesco B., był założycielem Biblioteki B., obecnie części Biblioteki Watykańskiej.

Barbey d’Aurevilly Jules — (1808—1889), powieściopisarz i krytyk fr., spóźniony romantyk, bonapartysta, zagorzały katolik ze skłonnością do mistycyzmu i fantastyki. ,,Les Diaboligues".

Barbiton — starogr. instrument strunowy.

Barbizońska szkoła malarska (od miejsc. Barbizon w fr. dep. Seine et Marne) — grupa pejzażystów (XIX w.) o podejściu realistycznym.

Barbusse Henri — (1874—1935), pisarz fr., pacyfista i komunista; zawdzięcza sławę powieści ,,Le Feu“ (,.Ogień") 1916.

Barcelona — największy port i m-to Hiszpanii oraz stolica Katalonii. M-to przemysłowe z liczną klasą robotniczą. Przemysł włókienniczy, metalurgiczny, budowa okrętów. W XX w. jest B. ośrodkiem wolnościowych dążeń narodu katalońskiego, które doprowadziły do przyznania Katalonii autonomii. 1 006 000 mieszk.

Barcewicz Stanisław den z naj słynniej szych skrzypków polskich, kompozytor utworów skrzypcowych.

Barchan — 1. — tania tkanina, z jednej strony kosmata, produkowana z bawełny odpadkowej lub używanej. 2. — wydma piaszczysta, w kształcie krótkiego półksiężyca o rogach zwróconych w kierunku, w którym wieje stale wiatr.

Barclay John — (1582—1621), Szkot osiadły we Francji i piszący po łacinie, autor „Argenis“ (polska przeróbka Wacława Potockiego).

Barclay de Tolly Michaił - (1767-1818), generał ros., dowódca ros. zach. armii w wojnie z Napoleonem (1812), później — wszystkich sił zbrojnych ros. pod Dreznem, Kulmem i Lipskiem.

Barczatka sosnówka (Dendrolimus pini

L.) — gat. ćmy z rodziny Lasiocampidae. Motyl duży, ciemno-brunatny. Gąsiennice — szkodniki sosen.

Barć — sztuczna dziupla wydłubana w drzewie (najczęściej w sośnie) w celu osadzenia tam pszczół.

Bard (irl. bdrd) — u dawnych Celtów śpiewak, poeta opiewający czyny wojenne wodzów.

-» I, 879.

świat i Życie. — V.

(•j* 1597), żeglarz hol. szukał „przejścia pn.-wsch.“ (usiłował dotrzeć do Japonii i Chin drogą na pn. od kontynentu eurazjat.); zbadał wybrzeża Nowej Ziemi, odkrył Szpicberg i Wyspę Niedźwiedzią.

-> III, 1036.

Barentsa Morze — płytka część Atlantyku między Szpicbergiem, Nową Ziemią i Europą.

Barga — stepowa część Mandżurii na zach. od Chinganu. Gł. m-to Chajłar.

Bari — największe m-to Apulii i wł. prowincji B. nad Adriatykiem. 197 000 mieszk.

Bariatinskij Aleksandr, ks. — (1815 — 1879), generał ros., jeden ze zdobywców Kaukazu.

Baribal (Ursus americanus Pall.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny niedźwiedzi; B. zamieszkuje lasy Pn. Ameryki.

Bark — górna część kończyny górnej, złożona z łopatki i obojczyka; niekiedy zaliczają jeszcze do B. ramię aż do stawu łokciowego.

Barka, w strż. Cyrenajka — wyżyna we wsch. Libii (Afryka pn.), wzniesiona ponad 500 m n. p m.; niektóre szczyty dochodzą do 850 m.; nazwa od strż. m-ta tej samej nazwy, dziś w ruinach; 235 000 mieszk. Gł. m-to Ben-gazi.

Barka — łódź do przewożenia ludzi lub towarów poruszana przy pomocy wioseł i żagli na rzekach lub holowana przez parostatki na rzekach i morzach.

-> IV, 58. (*    1877), fizyk ang.

Ważne prace w spektroskopii promieni Rónt-gena. W r. 1917 nagroda Nobla.

Bar-Kochba — wódz powstania żyd. w Palestynie przeciw Rzymowi 132 — 135 za cesarza Adriana. Zginął po zaciętej walce w twierdzy Betar. Bohater podań talmudycznych.

Bar le Duc — m-to we wsch. Francji, stolica dep. Meuse. 17 000 mieszk.

Barlowa choroba — odmiana skorbutu u dzieci. Charakteryzuje się objawami analogicznymi do objawów gnilca dorosłych. Jest to awitaminoza, zależna od braku w pożywieniu witaminy C.

Barmen -> Wuppertal.

Barnaba św. — uczeń i towarzysz św. Pawła Apostoła. Pam. 11 czerwca.

Barnabie! — zgromadzenie zakonne, założone w r. 1530 w Mediolanie. Ma na celu duszpasterstwo, wychowanie młodzieży i misje.

Barnauł — m-to zach. Syberii; przemysł hutniczy. 109 000 mieszk.

Barnaye Pierre Joseph — (1761 —1793), rewolucjonista fr., współzałożyciel klubu jakobinów. Za próbę ratowania króla zgilotyno-wany.

Baroda — stolica udzielnego księstwa ind. tej nazwy (21 000 km², 2 442 000 mieszk.) w Gudżeracie. 113 000 mieszk.

Barograf.

I — Barometr naczyniowy. II — Barometr lewarowy.

(1862-1934), fr.

Pam. 24 sierpnia.

Barograf — przyrząd notujący przebieg ciśnienia w pewnym czasie; barometr metalowy, którego wskazówka zakończona jest pi-szącym ostrzem. j|jrirBg| r

Barok — styl    t\

panujący w sztuce SrFHT i literaturze od koń- L ca XVI w. do XVII w., w niektórych i krajach do XVIII w. -> art. I, 566 —

576 i art. „Barok to literaturze", 1,577—580; II, 860, 905, 909, 1201, IV, 239, 240, 567, 577, 705, 949, 958, 959, 960, 1234.

Barometr — przyrząd do wyznaczania ciśnienia atmosferycznego. B. rtęciowy — rurka szklana dł. ok. 100 cm napełniona rtęcią, zamknięta u góry, zanurzona otwartym ^ końcem w naczyniu z rtęcią, (i Ponad rtęcią w rurce znajduje Hg się próżnia, zw. próżnią Toricel-IpB lego. Gdy ciśnienie atmosfery się g zmienia, wysokość słupka rtęci I ulega również zmianie. Pierwszy § " B. rtęciowy skonstruował w XVII ⁹ w. Toricelli. Obecnie znamy dwa rodzaje B. rtęciowych: naczyniowe i lewarowe. W życiu praktycznym, w balonach, samolotach, podczas trudnych wypraw posługujemy się B. metalowym czyli aneroidem. Działanie jego oparte jest na wyginaniu się pofałdowanej pokrywy metalowej hermetycznie zamkniętej puszki, wewnątrz której ciśnienie powietrza jest mniejsze niż zewnętrzne. -> I, 1025.

Barometryczne maksymum (wyż) i minimum (niż) -> Antycyklon i Cyklon.

-> I, 1020, III, 985, 986.

Baron (niem. Freiherr) — tytuł szlachecki pochodzący z epoki feudalnej niższy od tytułu hrabiowskiego; w Anglii niższa klasa parów.

Baronet — ang. dziedziczny tytuł niższej szlachty (gentry), ustanowiony przez Jakuba I (1611).

Barotse — plemiona inurz. w górnym biegu Zambezi, należące do wsch. grupy Bantu. Ruiny warownych miast świadczą o bogatej przeszłości.

Barozzi Giacomo — architekt wł. -> Vignola.

Barras Paul Jean Franęois — (1755—1829), polityk rewolucji fr. Po obaleniu Robespierre’a jako dowódca sił zbrojnych i prezydent Konwentu stłumił przy pomocy Napoleona powstanie rojalistów. Od 30. X. 1795 członek Dyrektoriatu. Usunięty przez Napoleona z rządów po przewrocie 18 brumaire’a.

Barrós„Maurice — (1862—1923), powieścio-pisarz i publicysta fr., obrońca praw jednostki

i ideolog nacjonalizmu, regionalista-lotaryń-czyk.

Barrett Elizabeth -> Browning Elizabeth.

Barrie, Sir James — (* 1860), powieścio-pisarz i dramaturg ang. Najpopul. powieść „Peter Pan", („Piotruś duszek") potem udrama-tyzowana.

Barska konfederacja — pierwsze powstanie przeciw Rosji, spowodowane polityką Katarzyny II; poseł jej Repnin wymusił na Polsce pełne uprawnienie różnowierców i przyjęcie gwarancji Rosji a sparaliżował opozycję przez porwanie i wywiezienie senatorów (Załuskiego, Sołtyka i Rzewuskiego). B. K. zai-nicjonowana w Barze 29. II. 1768 r. dla „obrony wiary i wolności". Twórcami: Pułascy (ojciec i syn) i biskup kamieniecki Adam Krasiński; celem: oswobodzenie Polski spod supremacji Rosji i usunięcie króla powolnego Rosji. Pozyskała poparcie Turcji, min. fr. Choiseula i Austrii. Po czteroletnich zmaganiach B. Iv. uległa przemocy Rosji. Powodem upadku B. K. — brak jedności i karności, rozgrywki ambicji poszczególnych przywódców, utrata sympatii w narodzie i u państw obcych wskutek ogłoszonej 22. X. 1770 detronizacji i nieudałego porwania króla. Bezpośrednim następstwem B. K. był I rozbiór Polski (1772). Zasługą B. K. obudzenie ducha narodowego wśród biernych mas szlacheckich.

Barss Franciszek — (1760—1812), adwokat warszawski, rzecznik praw mieszczaństwa w o-kresie sejmu wielkiego. Ajent dyplomatyczny insurekcji Kościuszki w Paryżu.

Barszcz (Heraclcum) — rodzaj roślin z rodziny baldaszkowatych; 70 gat. rośnie w obszarach umiarkowanych pn. półkuli.

Bartel Kazimierz — (* 1882), matematyk i polityk. Po przewrocie majowym stał pięciokrotnie na czele gabinetu, jako mąż zaufania Piłsudskiego. „Geometria wykreślna", „Perspektywa malarska" i i.

Barth Heinrich — (1821 — 1865), największy niem. podróżnik afryk. w XIX w.; odkrył rzekę Bernie, masyw Airu itd.

Barthou Jean Louis mąż stanu. Od 1889 deputowany, wielokrotnie minister i premier. Padł ofiarą terorystycznego zamachu na króla Jugoławii Aleksandra w Marsylii.

Bartkiewicz Zygmunt — (* 1870), nowelista, realista, rozmiłowany w tradycji szlacheckiej. „Słabe serca", 1907, „Psie dusze", 1910, „Polityka w lesic", 1925 i i.

Bartłomiej Apostoł, św. — jeden z dwunastu apostołów, umęczony w r. 71 w Armenii.

-+/, 243.

Bartłomieja św. noc — rzeź przywódców^ hugonotów dokonana przez rząd Karola IX w Paryżu w nocy z dn. 24 na 25 sierpnia 1572 w czasie uroczystości weselnych z powodu ślubu Henryka z Navarry z Małgorzatą, siostrą króla.

Bartnictwo

Pszczelarstwo.

Bartosz Głowacki Wojciech Wojciech.

Bartoszewicz Julian — (1821 — 1879), dziennikarz i historyk. „Anna Jagiellonka", „Panowie niemieccy na dworze St. Augusta", „Dzieje Unji", „Pamiętniki" i i.

Barwa

-> II, 61.

art. I „Barwniki

ocz-

Bartók Bćla — .(* 1881), kompozytor węg., pianista i muzykolog; stworzył oryginalny, zdumiewający śmiałością styl na podstawie składników ludowej muzyki.

Bartolommeo Fra (Baccio della Porta) — (1472 — 1517), malarz florencki epoki rozkwitu renesansu. „Madonna", „Salvator Mundi".

Głowacki

wrażenie wywołane działaniem fal świetlnych na siatkówkę oka. Wrażenie tej lub innej B. zależne jest od długości fali świetlnej oraz szeregu czynników psychicznych. Fizyczną istotą zjawiska B. zajmował się Newton. Udowodnił on, że światło słoneczne (białe) składa się z szeregu B. tworzących widmo ciągłe. Newton wyróżnił 7 B. zasadniczych: czerwoną, pomarańczową, żółtą, zieloną, niebieską, błękitną, fiołkową i szereg barw przejściowych, np. żółto-zieloną. W rzeczywistości istnieje nieskończenie wiele odcieni B. Wg teorii falowej światła, powszechnie dziś uznawanej, wrażenie B. czerwonej dają najdłuższe fale (ok. 7000 Angstrómów), wrażenie

B. fiołkowej najkrótsze fale (ok. 4000 A). Jeżeli na siatkówkę oka działa mieszanina B., otrzymujemy wrażenie t. zw. B. neutralnej: białej lub szarej. B. dopełniające są to. takie pary B., które zmieszane ze sobą dają wrażenie B. neutralnej. Są to: czerwona i zielona, niebieska i pomarańczowa, żółta i fiołkowa.

-> II, 414, 415, III, 466, 467, 468, 1114, 1115, 1116, 1117.

Barwa ochronna — barwa umożliwiająca ukrycie przed czyjąś obserwacją, upodobniająca do tła, otoczenia; np. w wojsku umundurowanie koloru khaki, podczas działań zimowych kolor biały dla narciarzy itp. (~> Mimicry)

Barwena (Mullus barbatus L.) — ryba z pod-rzędu cierniopromiennych. Żyje w wielkich gromadach w Atlantyku i Morzu Śródziemnym, .Odznacza się bardzo pięknym karminowym ubarwieniem całego ciała i wyjątkowo smacznym mięsem.

Barwienie — nadawanie tkaninom i innym materiałom barwy; polega na trwałym połączeniu włókien' roślinnych lub zwierzęcych z barwnikami. B. tkanin odbywa się w specjalnych zakładach: farbiarniach.

Barwienie przyżyciowe — metoda barwienia żywych tkanek i komórek, jedna z najnowszych metod badań biologicznych, znajdująca coraz szersze zastosowanie w studiach analitycznych nad budową i czynnością komórek, tkanek i narządów zarówno roślinnych, jak zwierzęcych.

Barwinek (Vinca minor) — gat. drobnego krzewu z rodziny toinowatych; liście slcórzaste, zimotrwałe; kwiaty o dość dużej, jasnej, lub fioletowo-niebieskiej koronie; rośnie w lasach i zaroślach Europy.

Barwniki — substancje, służące do barwienia (farbowania) włókien roślinnych i zwierzęcych, skóry, papieru itp. i przemysł barwnikarski", I, 580 — 589.

Barwoślepota — ślepota na barwy; zawsze prawie dotyczy nieodróżniania pewnych tylko barw, np. czerwonej (t. zw. daltonizm).

Barwy broni i służb — barwy, służące dla zewnętrznego odróżnienia żołnierzy należących do różnych rodzajów wojska, ew. różnych jednostek. Nosi się je na kołnierzu munduru i płaszcza (łapki lub proporczyki), na czapkach (otoki) i na spodniach wieczorowych (lampasy). Np. piechota ma barwę granatową, artyleria — zieloną, służba zdrowia — wiśniową, broti pancerna — pomarańczową itd.

Barwy państwowe — barwy, przyjęte przez dane państwo cywilizowane, jako oznaka państwowa, pozostająca pod ochroną prawną. B. P. polskimi są barwy biała i czerwona.

Barycz lub Barycza — prawy dopływ Odry, wypływa ze stawów w okolicy Odolanowa w Poznańskim. 165 km dł.

Baryczków kamienica — zabytkowy dom na Starym Mieście w Warszawie, pochodzący z XVI w., przebudowany w XVII w.

Baryka Piotr — mieszczanin z Sieradza, autor pierwszej komedii dworskiej: „Z chłopa król" (1637).

Barysfera, albo jądro ziemi — środkowa część kuli ziemskiej o promieniu około 3500 km. Składa się prawdopodobnie tylko z żelaza i niklu.

Baryt — szpat ciężki, siarczan baru (BaS0₄); ciężki minerał, występuje najczęściej w żyłach.

Baryton — głos męski m. tenorem i basem, G — g¹. (->■ Ołos ludzki).

Barzykowskł Stanisław —    (1792 — 1872),

polityk i pamiętnikarz. Członek Rządu Narodowego w 1831. Autor „Historii powstania listopadowego" pisanej na podstawie wspomnień.

Bas — 1. — najniższy głos ludzki (F—f¹).

2. — Kontrabas. 3. — nazwa instrumentów, które wykonują najniższy lub podstawowy głos wielogłosowego dzieła muzycznego. .

II, 798, III, 785.

Baseball — palant amer., gra sportowa, rozgrywana przez dwie partie, złożone z dziewięciu ludzi. Niesłychanie popularny w St. Zj. A. Pn.

Basedowa choroba — choroba zależna od nadczynności ew. nieprawidłowej czynności tarczycy. Objawy: wole, wytrzeszcz gałek nycli, przyspieszenie czynności serca, zaburzenia nerwowe i psychiczne (podniecenie).

-> II, 881.

Basel -> Bazyleja.

Basetla — dawna nazwa wiolonczeli.

alchemik niem. z

słone jezioro w depresji

Bastardy — mieszańce; rośliny lub zwierzęta, powstałe przez skrzyżowanie różnych gat., lub rzadziej odrębnych rodzajów, np. muł, pochodzący ze skrzyżowania osła z klaczą.

Bastien-Lepage Jules — (1848—1889), malarz fr. Realista. Malował portrety, obrazy rodzajowe z życia wsi.

Bastion

Bataliou.

Batawowie — plemiona germ. w I w. osiadłe u ujścia Renu.

Batawska Republika — republika utworzona z Holandii w następstwie fr. wojny rewolucyjnej (1795) i zamieniona (1806) na królestwo hol. pod Ludwikiem Bonapartem.

III, 895.

Bateria

rmnrtf

szeregowe.

ze-

"CEUl

Bateria galwaniczna — połączenie równoległe.

Schematyczne oznaczenie baterii akumulatorów.

Basileus (gr. = król) — w Atenach drugi archont; także tytuł cesarza bizant.

Basilius Valentinus XV w.

Baskina — rodzaj śrdw. kurtki, bez rękawów, ściśniętej w pasie. Obecnie: część bluzki damskiej wystająca spod paska.

Baskowie — ludność pn.-wsch. części Płw. Pirenejskiego i pd.-zach. Francji (koło 700 000 ludzi). Uważani są za resztki przedindoeurop. ludności — Iberów, lub za przediberyjską rdzenną ludność pd.-zach. Europy. Język baskijski należy do grupy języków aglutynacyjnych. W kulturze baskijskiej zachowały się prastare formy. Po wielkiej wojnie wśród B. hiszp. występują tendencje narodowe, które w formie dążeń autonomistycznych przejawiły się bardzo silnie podczas hiszp. wojny domowej 1936/37.

-+II, 432, 849, 850, 1083.

Baskuńczak Wołgi z produkcją soli. 123 km².

Basra — port Iraku nad połączonym Tygrysem i Eufratem (Szat-el-Arab); ważny punkt handlowy. 80 000 mieszk.

Bas-relief -> Plaskorzeiba.

Bassein — wywozowy port dla ryżu w delcie Irawaddi w dolnej Birmie (Indie bryt.) 42 000 mieszk.

szczególnie umocniony punkt murów obronnych śrdw. twierdzy.

Bastylia — we Francji nazwa zamków warownych z wieżami. B. paryska, zbudowana 1370—83, z czasem więzienie polit. Zburzenie B. przez lud paryski 14 lipca 1789 r. zapoczątkowało rewolucję fr.

Basutoland — protektorat bryt, z pewną autonomią Murzynów na obszarze Unii Pd. Afryki. 30 000 km², 500 000 mieszk. Stolica Maseru.

Basza — wielkorządca tur.

Baszkircew Maria — (1860—1884), malarka ros., działająca głównie w Paryżu. Malowała portrety, obrazy rodzajowe. W 1886 r. wydany jej pamiętnik, zyskał dużą popularność.

Baszkiria lub Baszkurdistan — autonomiczna sow. republika w pd. Uralu z mieszaniną Rosjan, Baszkirów, Tatarów itp. Pokłady żelaza, miedzi, drogie kamienie. 142 000 km², 2 888 000 mieszk. Gł. m-to Ufa.

Baszkirowie — lud mongolski o ciemnej barwie skóry, ciemnych włosach i skośnych oczach. Mówią językiem tat. Niegdyś prowadzili koczowniczy tryb życia, obecnie zamieszkują Baszkirię, gdzie trudnią się głównie prymitywnym rolnictwem.    IV, 1146.

Baśń — opowieść fantastyczna. -> art. ,, Baśń i bajka", 1, 589—600.

Batalia — walka, bitwa, bój. Wyraz używany często w staropolszczyźnie.

Batalion (skrót: baon) — podstawowa jednostka bojowa piechoty, saperów itd. Stan liczebny B. 500—1000 żołnierzy.

Batalion, zw. bojownik (Machetes pougnaz

L.) — gat. ptaków z rodziny bekasów, należącej do rzędu siewkowa-tych.Zyje na bagnach w Europie i środk. Azji, w Polsce pospolity, przelotny. Mięso jadalne, b. smaczne.

Bataty (Ipomaea Bata-tas) — gat. rośliny uprawianej pod zwrotnikami, pokrewnej powojom; wytwarza bulwy, zawierające mączkę i dające pokarm smaczny i pożywny.

IV, 1187.

Batawia — gł. port Jawy i stolica hol. Indyj Wschodnich. Eksport rolniczy Jawy. 435 000 mieszk.

-> III, 893. ,

1. — zespół przyrządów łączonych w celu wzmocnienia ich działalności. W

B. łączy się karabiny maszynowe, reflektory w celu powiększenia przestrzeni obstrze-liwanej lub oświetlanej. B. elek- Bateria galwaniczna — połączenie tryczna spół akumulatorów lub ogniw (B. galwaniczna), kondensatorów, termoele-mentów (B. termoelektryczna). Ele- _i t i i i menty B. elek- HI ¹1¹1¹1¹11 trycznych mogą być łączone szeregowo lub równolegle, np. elementy B. galwanicznej łączy się szeregowo w celu powiększenia napięcia, równolegle w celu powiększenia natężenia prądu.

2. — podstawowa jednostka organizacyjna, wyszkoleniowa i ogniowa artylerii. -> I, 342.

Bath — uzdrowisko pd. zach. Anglii z termą mineralną znaną już Rzymianom. 69 000 mieszk.

Bathurst — 1. — m-to u stóp Gór Błękitnych w Nowej Pd. Walii w Australii, niegdyś kopalnie złota, dziś ośrodek hodowli bydła. 10 000 mieszk. 2. — stolica bryt. Gambii w zach. Afryce. 14 000 mieszk.

Batiar

Batory Stefan -> Stefan Batory.

II, 906, 907.

Battenberg — niem. ród książęcy, pochodzący od Aleksandra ks. Heskiego i jego morga-natycznej małżonki Julii hr. Hauke. Tytuł księżnej B., który otrzymała hrabina 1858 r., przeszedł na jej dzieci, z których Aleksander został 1879 r. księciem Bułgarii.

Batu-chan

-* I, 905, IV, 106, 1031, 1035.

pomiar głębokości wody; batymetryczne mapy wskazują głębokości.

Batyst — cienka gładka tkanina bawełniana lub lniana.

dekadentyzmu.

podziałka areometru, której punkt 0 odpowiada zanurzeniu areometru w czystej wodzie, punkt 10° — zanurzeniu w 10°/₀ roztworze soli kuchennej.

Baumgarten Alexander Gottlieb — (1714 do 1762), filozof niem., twórca współczesnej estetyki.

Bawaria (niem. Bayern) — drugi po Prusach kraj Niemiec; składa się z dwóch części:

ność.

-> art. „Bawełna i przemysł bawełniany", /, 600-609; 812, II, 1066, IV, 910, 1110, 1187, 1269.

Bawełna strzelnicza

-> I, 601.

(1826-1895),

gwarowe wyrażenie lwowskie, tyle co łobuziak, wesoły ulicznik (mw. = fr. gavroche).

Batik — jawajska technika zdobienia barwnym rysunkiem tkaniny, którą pokrywa się cieniutką warstewką wosku. Na wosku wydrapuje się dowolny rysunek i w te rowki zapuszcza się farbę, która wsiąka w części tkaniny, niepokryte woskiem. Niedawno wszedł B. w modę w krajach europ., stosowany tu jest także do papieru i drzewa.

Batolit — olbrzymie nieregularne skupienie skał głębinowych zajmujące pow. setek kma.

Baton Rouge — stolica stanu Luizjany w St. Zj. A. Pn., nad dolną Mississippi, 31 000 mieszk.

(ok. 1207-1256), władca mong., wnuk Dżengis Chana; zdobył Władimir, Riazań i Kijów, w 1241 wkroczył do Polski, zadał krwawą klęskę Henrykowi Pobożnemu pod Lignicą (1241). Założyciel Złotej Hordy.

Batum — stolica autonomicznej sow. republiki Adżarystanu i gł. port eksportowy sow. nafty oraz manganu. 67 000 mieszk.

-+IV, 1550.

Batymetria

Baucis — w podaniach gr. małżonka File-mona.

Baudelalre Charles — (1821 — 1867), poeta i krytyk fr. Poeta rozkładu, choroby i śmierci, wyraziciel rzadkich, wyrafinowanych uczuć ,,Fleurs du mai" (,,Kwiaty zła"), 1857, ojciec -> II, 449, III, 852.

Baudouin de Courtenay Jan Ignacy — (1845 — 1929), znakomity językoznawca. Badacz psychologicznych podstaw języka.

-* II, 1162.

Baudouin de Courtenay Piotr Gabriel — (1689—1768), ks. misjonarz i filantrop, założyciel szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie.

Bauhina zastawka — fałd śluzówki jelita, zamykający ujście jelita cienkiego do kątnicy.

Baumśgo skala terytorium B. właściwej i t. zw. B. reńskiej, lub Palatynatu na lewym brzegu Renu (z gł. m-tem Speyer). B. właściwa ograniczona jest od pd. Alpami (z najwyższym w Niemczech szczytem Zugspitze — 2963 m wys.), od wsch. Lasem Czeskim. Kraj wyżynny usiany na pd. licznymi jeziorami, przecięty m. w. w środku Dunajem, dzielącym B. na część pn. i pd.; przez pn. część B. przepływa Men. Odrębność wyznaniowa (katolicyzm), dialektyczna, rasowa i historyczna od centrum Niemiec, tj. od Prus, decydowała o dużym separatyźmie Bawar-czyków. Ludność B. zajmuje się rolnictwem, hodowlą bydła, leśnictwem i uprawą wina i chmielu (doskonale postawione browarnictwo). Bogactwa mineralne: węgiel brunatny, grafit, rudy żelazne. 76 500 km² pow., 7 833 000 mieszk., stolica Monachium, gł. m-ta Norymberga, Augsburg. — B. stanowiła za Augusta rzymską prow. Noricum. W czasie wędrówki ludów zajęta przez germ. szczep Boju warów (Bawarów), od których pochodzi nazwa kraju. W 788 wcielona do monarchii frankońskiej, w 1180 r. oddana w lenno hr. Palatynatu Ottonowi Wittelsbachowi. Ród ten panuje w B. do XVIII w. W r. 1623 otrzymuje godność elektorską i Palatynat Górny. W r. 1806 B. sprzymierzona z Napoleonem zostaje królestwem i przystępuje do Związku Reńskiego. W 1870 r. B. przystępuje do Rzeszy, zastrzegłszy sobie większą niż inne państwa niem. samodzielność wobec prus. centralistycznej polityki, zachowując królewską dynastię, landtag, rząd itd. W kwietniu 1919 r. obwołanie Republiki Rad. Nową władzę usunął wkrótce rząd Rzeszy przy pomocy siły zbrojnej. Tu założył Hitler wraz z gen. Ludendorffem narodowo-socjalistyczną partię i w rocznicę republiki przeprowadził nieudany zamach stanu. Po objęciu przez narodowych socjalistów władzy w Rzeszy (1933 r.) B. straciła swą polityczną samodziel--> I, 702, III, 919, IV, 563.

Bawełna — roślina z rodziny ślazowatych, której łupiny nasienne pokryte są długimi, miękkimi włoskami, tworzącymi rodzaj puchu.

materiał wybuchowy, otrzymuje się przez działanie mieszaniny kwasu azotowego i siarkowego na włókno bawełny.

Bawełniany olej — olej roślinny, wytłaczany z nasion bawełny.

Bawolec (Bubalis) — rodzaj ssaka z rodziny pustorożców, należącej do rzędu parzystoko-pytnycli. Zaliczany do antylop. Żyje w Afryce i na Płw. Arabskim.

Baworowski Wiktor hr. bibliofil, literat, fundator Biblioteki im. Bawo-rowskich we Lwowie.

'W

it?

Bawół.

(1647-1706), pisarz fr.

Baza kolumny.

skała wylewna barwy ciemnej lub czarnej, złożona głównie z minerałów zawierających żelazo i magnez oraz z kwarcu, cenny surowiec używany w brukarstwie (kostki), w ceramice i w hutnictwie szklanym.

—> IV, 683.

Bazar — stałe miejsce postoju dla handlujących na wschodzie ze specjalnymi urządzeniami (sklepy, kramy), później wogóle targowisko.

Bazyleja (niem. Basel, fr. Bale) — m-to szwajc., drugie pod wzgl. wielkości, stolica kantonu tej nazwy; leży na lewym brzegu Renu ; ^pierwszorzędny węzeł komunikacyjny; przemysł chemiczny i włókienniczy. 195 000 mieszk. Tu zawarto w r. 1795 dwa pierwsze trak-

w t. zw. bażantarniach w sta-

Bawół pospolity (Buffelus bubalus L.) — gat. ssaka z rodziny pustoróżców, należącej do rzędu parzysto-kopytnych. Wyglą-j dem zewnętrznym 1 przypomina bydło | . domowe. W stanie ) dzikim żyje w In-1 diach, jako cenione r zwierzę domowe — w Indiach, zach. A-zji, Egipcie i pd.-wsch. Europie.

Bayard Pierre Terrail — (1473—1624), fr. rycerz „bez skazy i strachu" (,,Chevalier sans peur et sans reproche" ), okryty sławą bohaterskich czynów w wojnach Karola VIII, Ludwika XII i Franciszka I.

Bayle Pierre autor „Słownika", występował przeciw autorytetowi w religii i w nauce. Uważany jest za poprzednika encyklopedystów.

1, 315, II, 200, 201, III, 895.

Bayonne — 1. — m-to i port wojenny pd. zach. Francji, ludność baskijska. 32 000 mieszk.

2. — m-to portowe w stanie New-Jersey w St. Zj. A. Pn. Rafinerie nafty. 89 000 mieszk.

Bayreuth — m-to pn. Bawarii. W tutejszym teatrze wystawia się opery Wagnera dla widzów z całego świata. 37 000 mieszk.

Bazaine Achille Franęois - (1811-1888), marszałek Francji, w wojnie fr.-prusk. oddał w ręce Prusaków twierdzę Metz. 1873 skazany na śmierć „za zdradę", uciekł do Madrytu.

Baza — dolna część kolumny (kolumna dorycka nie posiada B.); ogólnie: podstawa, np. B. lotnicza — podstawowy organ zaopatrujący lotnictwo, także duże f lotnisko stanowiące podstawę p do działań większych jedno- • stek lotniczych. B. morska — ufortyfikowany port lub rejon postoju flot wojennych zaopatrzony we wszelkie środki do wyposażenia i remontu okrętów.

Bazalt taty pokojowe Francji republikańskiej z monarchiami Prus i Hiszpanii.

Bazylejski sobór -> Sobór.

Bazyli Wielki, św. - (329-379), doktór kościoła. Ułożył reguły zakonu bazylianów. Walczył z arianizmem, położył kres jego rozwojowi na wschodzie. Pozostawił liczne pisma. Wywarł wielki wpływ na rozwój teologii.

Bazyli — imię cesarzy bizant. Najważniejszy: B. II (976-1025), w 11. 990-1018 podbił państwo bułg.

Bazylianie — zakon zał. przez św. Bazylego w IV w.; jedyny zakon, jaki powstał na wschodzie; na regule bazyliańskiej oparte są wszystkie klasztory wsch. wyznań.

Bazylijka, bązylia (Ocimum basilicum) — roślina z rodziny wargowych; uprawiana jako zaprawa.

Bazylik Cyprian — (II poł. XVI w.), pisarz, przekład polski dzieła Modrzewskiego „O naprawie Rzeczypospolitej" (1577).

Bazylika — 1. — w strż. czworokątna, kolumnowa sala zakończona absydą, przeznaczona na sądy lub targi; w architekturze chrzęścij. kościół wielonawowy z wyższą nawą główną. -» art.,, Bazylika starochrześcijańska'' I, 609—614; 571, IV, 602—605. 2. — kościół o specjalnych przywilejach.

Bazyliszek — wg wierzeń strż. potwór, mający ogon węża, skrzydła nietoperza, ciało koguta itd. Kto na niego spojrzał — padał nieżywy.

Bazyliszek -> Legwany.

Bażant (Phasianus) — rodzaj ptaków z rzędu kurowatych. Ogon b. długi o poziomo ustawionych sterówkach, u samców świetne barwy upierzenia. Ojczyzną B. jest pd. Azja. W Europie hodowany nie na pół dzikim. Mięso b. smaczne.

Bąblowiec (Echinococcus) — twór pęcherzo-waty, larwa tasiemca bąblowcowego (Taenia echinococcus), pasożytującego w jelicie psa (-+ Tasiemiec). B. może powstać w ustroju człowieka lub niektórych zwierząt na skutek zakażenia jajami tego tasiemca.

Bądarzewska Tekla — (1831 — 1862), lcom-pozytorka salonowych utworów fortepianowych („Modlitwa dziewicy").

Bąk — ciało sztywne symetryczne względem osi, dokoła której obraca się wprawione w ruch za pomocą sznurka lub motoru. Ruch B. wirującego posiada szereg cech bardzo charakterystycznych : 1. oś B. zachowuje swój kierunek w przestrzeni, 2. B. przeciwstawia się wszelkim obcym oddziaływaniom, które by chciały jego ruch zahamować lub zmienić kierunek osi w przestrzeni, tym silniej, w im szybszy ruch obrotowy został wprawiony, 3. pod wpływem stale działającej siły zewnętrznej oś B. zakreśla powierzchnię stożkową (ruch precesyjny); 4. oś B., który może swobodnie się ustawić w przestrzeni, ustawia się równolegle do południka geogr.,

ków z

sow-

Aleksander hr.

1.

Bebel August — (1840—1913), socjalistyczny polityk niem., poseł do parlamentu, tkacz z zawodu. W 1869 zakłada z W. Liebknech-

-> III, 675.

I, 1051, IV, 410

Bćcu August — (1771 — 1824), lekarz, prof. uniw. wileńskiego, ojczym Słowackiego; za służalczość wobec Rosji napiętnowany przez Mickiewicza w III cz. „Dziadów".

Beczka (w lotnictwie) — jedna z figur akro-bacyj powietrznych, polegająca na obrocie samolotu naokoło jego osi podłużnej.

Beczuana — terytorium w bryt. Afryce pd. Mniejsza część pd. m. rzekami Oranią i Molopo; pn. część, większa (712 000 km², 151 000 Murzynów i 2000 białych) m. rzekami Molopo i Zambezi, obejmuje pustynię Kalahari.

Bede Czcigodny (Venerabilis), św. — (j* 375) doktór kościoła, benedyktyn ang., autor ważnego dzieła: „Historia kościelna narodu angielskiego".

Bedłka opieńka Opieńki.

B. wirujący, znalazł zastosowanie w wielu urządzeniach technicznych: giroskop, girostat, po-chyłościomierz (girorektor), kompas giroskopo-wy, giropilot, Przykładem B. jest ziemia.

Bąk (Botaurus sfellaris L.)    — gat. pta-

rzędu bocianowatych. Żyje w zaroślach nad brzegami stawów i jezior. Zamieszkuje środkową i pd. Europę i zach Azję, w Polsce pospolity. Ptak przelotny.

Bąk (Tabanus) — rodzaj owadów z rodziny bąków (Tabanidae), rzędu muchówek, o silnej budowie ciała. Żywią sie krwią człowieka i zwierząt. Larwy drapieżne żyją w wodzie.

BCG — szczepionka zapobiegawcza przeciwko gruźlicy, stosowana u noworodków w ciągu pierwszych 10 dni życia. Nazwa BCG pochodzi od nazwisk dwóch uczonych fr. — Calmette’a i Guórina: bacille (prątek) Calmette-Gućrin.

IV, 974.

Be — s. chem. pierwiastka berylu (gr. birillos).

Beaconsfield Beniamin Disraeli, lord — (1804—1881), ang. mąż stanu, znakomity mówca i powieściopisarz, pochodzenia żyd. Z początku liberał, od 1837 przeszedł do partii konserwatywnej ; przyczynił się do odrodzenia ang. konserwatyzmu. Jako premier (1868, 1874—80) Współpracował z królową Wiktorią nad utrwaleniem i rozszerzeniem imperium bryt.

Beardsley Aubrey — (1873 — 1899), ry nile ang., ilustrator dzieł Wilde’a, Pope’a etc.

Beatrycze — ukochana Dantego, opiewana przez niego w „Boskiej komedii" (postać pod względem historycznym niezidentyfikowana).

Beaty David — (1871 — 1936), admirał ang.

I, 711, 712, 713, 714.

Beatyfikacja — uznanie przez papieża zmarłej osoby za błogosławioną.

Beaufort Henri — (f i 447), kardynał i biskup z Winchester; przewodniczył w sądzie, który skazał Dziewicę Orleańską na śmierć.

Beauforta skala — skala służąca do oceniania praktycznie prędkości wiatru, ustalona na kongresie meteorologicznym w r. 1913.

Beauharnais (1760—1794), poślubił Józefinę Tascher de la Pagerie (późniejszą cesarzową). 1789 członek Zgromadzenia Narodowego, 1793 generał armii nadreńskiej, zgilotynowany. 2. — Józefina, żona poprz. (-> Józefina, cesarzowa Francuzów).

3. — Eugeniusz — (1781 — 1824), syn poprz. i Józefiny, adoptowany przez Napoleona, za cesarstwa — wicekról Włoch. 4. — Hortensja — (1783 — 1831), siostra Eugeniusza, żona Ludwika Bonapartego, króla Holandii, matka Napoleona III.

Beaumarchais Pierre Augustin Caron, de — (1742—1799), pisarz fr., ,,Le Barbier de Sćville" („Cyrulik sewilski") (1779); pełna temperamentu, tendencyjna komedia ,,Le Mariage de Figaro" („Wesele Figara") (1784), zwrócona przeciw przeżytym formom „ancien rćgime’u".

-> II, 1261.

Beaumont Francis — (1584—1616) i Flet-cher John — (1579—1625), ang. spółka autorów dramatycznych, współpracująca w lł. 1606 — 1616. Sztuki ich odznaczają się werwą komiczną i napięciem dramatycznym (,,The Maid’8 Tragedy") („Tragedia dziewicy").

Beauplan Wilhelm le Vasseur — inżynier fr. w służbie wojskowej polskiej z czasów Władysława IV; budował twierdze polskie na Ukrainie.

tem w Eisenach socjal-demokratyczną partię na zasadach Międzynarodówki. „Kobieta i socjalizm", „Fourier", „Z mego życia", „Nasze cele":

-> II, 313.

Becaria Cezar — (1738 — 1794), filozof wł * zwalczał tortury śrdw. i karę śmierci.

Becchi Stanisław — (1828—1863), Włoch, uczestnik powstania 1863, rozstrzelany w Włocławku.

Bćchamel — zaprawiony korzeniami sos do potraw, z rosołu, śmietany i masła, nazwany tak od swego wynalazcy, ochmistrza dworu Ludwika XIV, markiza B. de Nointel.

Bechstein Karl — (1826—1900), założyciel fabryki świetnych fortepianów o subtelnym brzmieniu (1853, Berlin).

Beck Adolf — (* 1863), fizjolog, autor licznych prac z zakresu fizjologii.

Beck Józef — (* 1894), polityk; uczestnik walk legionowych, od r. 1932 minister spraw zagranicznych.

Becque Henri — (1837—1901), dramaturg fr.; napisał sztuki „Les Corbeaux" („Kruki"), „La Parisienne" i i. B. pierwszy wprowadził na fr. scenę realistyczną, amoralną komedie, dającą pesymistyczny obraz życia.

III, 856.

Becąuerel Antoine Henri — (1852 — 1908), fizyk fr. W r. 1896 odkrył promieniotwórczość promieni uranowych. Wspólnie z Marią Curie-Skłodowską oraz Piotrem Curie otrzymał w r. 1903 nagrodę Nobla.

Bedłkowate (Agaricaceae) — rodzina grzybów obłoczniaków; należą tu grzyby jadalne: pieczarka, rydz, pieprznik i inne oraz trujące, niektóre muchomory.    -> II, 740, 741.

Beduini — koczownicze plemiona na stepie i pustyni syr.-ar. Jedne plemiona zajmują się hodowlą wielbłąda i konia; inne — półosiadle — hodują owce. Żyją też z grabieży ludności rolniczej. Na czele plemienia stoi szeik.

-* I, 255, 268, III, 1199.

Beecher Stowe Harriet

IV, 932.

Behring Emil von — (1854—1917), bakteriolog niem., odkrył i zastosował po raz pierwszy (1891) antytoksynę dyfterytu; nagroda Nobla I, 516, 517, IV, 975, 976.

Bej, beg — tur. tytuł wyższego cywilnego i wojskowego urzędnika, nadawany także wybitnym cudzoziemcom.

Bejrut -> Beyreuth.

Bekas dubelt (Oalinago media Frisch) — gat. ptaków z rodziny bekasów, należącej do rzędu siewkowatych. Upierzenie pstre: czarno-rudo-płowe; przez środek głowy płowa smuga. Żyje na bagnach i zalewach w Europie i Azji. Jest przedmiotem polowań dla b. smacznego mięsa. B. kszyk (Oallinago galli-nago J..) — gat. ptaków z rodziny bekasów, należącej do rzędu siewkowatych. Podobny

komitat na pd.-wsch. Węgier.

•i

Belem-

nit.

-> IV, 1300.

(1811-1896), powieściopisarka pn. amer., autorka ,,Uncle Tom’* Cabin" („Chata Wuja Toma"), powieści skierowanej przeciw niewolnictwu w Ameryce.

Beemaert Augustę Marie Franęois — (1829—1912), polityk belg., jako członek haskiej konferencji pokojowej otrzymał nagrodę pokojową Nobla 1909.

Beethoven Ludwig, van — (1770—1827), kompozytor niem., jeden z największych kompozytorów wszystkich czasów. Od r. 1800 zaczął tracić słuch, pod koniec życia ogłuchł zupełnie. Doprowadził klasyczną muzykę instrumentalną do punktu szczytowego, zapoczątkował muzyczny romantyzm. Cechą jego muzyki jest gigantyczna, demoniczna energia, nie pozbawiona jednak zdrowego humoru i subtelności (religijność, liryzm). W budowie form muzycznych, zwł. ostatnich utworów, wykazuje imponującą logikę w wykorzystaniu motywów i tematów muzycznych. 2 msze, opera „Fidelio", muzyka do „Egmonta", uwertury do „Corio-lana" i „Leonore", koncert skrzypcowy i 6 koncertów fortepianowych, 9 symfonij, 32 sonaty fortepianowe, 10 sonat skrzypcowych, 6 wiolonczelowych, 16 kwartetów smyczkowych i i.

-> III, 941, 942.

Begonia -> U konnica.

Behawioryzm (z ang. behavior — zachowanie się, postępowanie) — nauka o zachowaniu się zwierząt i ludzi.

-> art. I, 614-622; II, 350, IV, 493.

Behema kodeks — zbiór przywilejów cechów krakowskich z XVI w. ozdobiony miniaturami.

w r. 1901.

do dubelta, różni się białym brzuchem. Żyje na bagnach, łąkach, brzegach wód w Azji, Afryce i Europie.

Bćkćs Gł. m-to Gyula.

Bekon (ang. bacon) — termin techniczno-gospodarczy na oznaczenie wieprzowego boczku solonego, peklowanego, suszonego lub wędzonego. Ważny artykuł eksportowy z Polski do krajów anglosaskich, szczególnie do Anglii.

Bekwark -> Bakfark.

Bela — imię królów węg. z dynastii Arpa-dów. 1. — B. I, panował w 11. 1060—1003, twórca przedstawicielstwa sejmowego, jedno-stajności miar, wag i monet; poślubił Ryksę, córkę Mieczysława II. 2. — B. II Ślepy, panował w 11. 1131 — 41, znany z pijaństwa; od niego podobno przysłowie „Pijany jak Bela".

3. — B. IV, panował w 11. 1236 — 70, ojciec św. Kingi, podźwignął kraj z upadku, spowodowanego spustoszeniem przez Tatarów.

Bela — jednostka miary papieru, zawiera 10 ryz; paka bawełny (ok. 227 kg).

Bel canto (wł.) — „piękny śpiew", miękki gładki ton, wirtuozowstwo wykonania, wykształcony zwłaszcza przez wł. szkołę śpiewu.

Gł. rozkwit B. C. w pocz. XVIII w.

Belem, lub Para — port brazyl. nad rzeką Parń, koncentruje eksport kauczuku. 295 000 mieszk.

Belemnity — grupa głowonogów, żyjących od epoki triasowej do kredowej.

Bel esprit (fr.) — dosł. pięknoduch; człowiek roszczący sobie pretensje do bogatego i skomplikowanego życia duchowego i umysłowego.

Beletrystyka (fr. belles lettres — dosł. = literatura piękna) — termin pierwotnie obejmujący poezję i prozę rozrywkową (powieści i nowele), obecnie głównie powieści i nowele.

-+III, 341.

Belfast — stolica i port Pn. Irlandii (Ulste-ru), potężny przemysł tkacki i okrętowy. 415 000 mieszk.

Belfort — jedna z najpotężniejszych dawniej twierdz fr. w Bramie Burgundzkiej nad kanałem Ren-Rodan. 43 000 mieszk.

II, 391, 421.

Belga — jednostka monetarna Belgii, ustanowiona w związku ze stabilizacją waluty w 1926 r. = 5 frs. belg.

Belgia — królestwo na wybrzeżu Morza Niemieckiego, kraj przejściowy m. Europą romańską a germańską, graniczy z Francją, Luksemburgiem, Niemcami i Holandią. Wyróżniamy tu Ardenny — kraj rud, lasów i pastwisk, wyżynę — główny obszar rolniczy i ogrodniczy kraju oraz nizinę i żuławy — nie urodzajne obszary piasków, torfowisk i bagien. Gł. rzeki B. to Moza, wypływająca z Ardennów i Skalda, u której ujścia do Morza Niemieckiego leży Antwerpia, gł. port belg. Klimat łagodny, atlantycki. B. jest

Belgowie — plemiona celtyckie, zamieszkujące pn. Galię w II poł. pierwszego tysiąclecia prz. Chr.

Belgrad (serb. Beograd) — stolica Jugosławii u spływu Dunaju i Sawy. 239 000 mieszk.

II, 22.

Beliniacy

Bell Alexander Graham

stolica stanu Minas

krajem dwóch równouprawnionych języków: fr. i flam. Ludność B., na pn. germańscy Fla-mandowie, na pd. romańscy Wallonowie, skupia się zwł. w Brabancji i nad Mozą (b. wysoka gęstość zaludnienia). Religia: katolicyzm. B. jest od dawna jednym z najważniejszych obszarów gospodarczych Europy (flandryjski przemysł włókienniczy w śrdw.). Rozwinięta hodowla bydła, rolnictwo (zboże, buraki cukrowe, tytoń, ziemniaki, len), intensywne górnictwo, skupiające się u stóp Ardennów (węgiel, żelazo, cynk, sól), potężny przemysł (włókiennictwo: sukna i płótna, przemysł rolniczy i spożywczy, metalurgia, elektrotechnika, przemysł szklany), najgęstsza sieć kolejowa. B. stoi na pierwszym miejscu na świecie w zakresie komunikacji (drogi wodne i lądowe, koleje). Ważny kraj tranzytowy. Najwyższy na świecie eksport produktów przemysłowych na głowę mieszkańca. Olbrzymi eksport kapitałów. 30 000 km⁸ pow., 8 092 000 mieszk. Stolica Bruksela, gł. m-ta Antwerpia, Lićge, Gandawa, Brugia. Licznie odwiedzane uzdrowiska nadmorskie (Ostenda, Blankenberge). — Podbita w 57 r. prz. Chr. przez Cezara, stanowiła B. w strż. rzym. prowincję (Belgica). W ww. średnich tworzyła pd. część Niderlandów. W XIV w. B. wchodzi w skład burgundzkiego państwa położonego m. Francją a Niemcami. W r. 1482 dostała się pod panowanie Habsburgów. W połowie XVI w.

B. stanowi część niderlandzkich posiadłości Karola V, a w 1555 przypada synowi jego, Filipowi II hiszp. W czasie rewolucji niderl. w B. zwyciężył katolicyzm, wskutek czego kraj pozostał pod władzą korony hiszp. Po pokoju utrechckim 1714 r. B. przeszła pod panowanie Austrii. W epoce pierwszej republiki i cesarstwa Napoleona B. była wcielona do Francji. Kongres wiedeński złączył ją w 1815 z Holandią. Przewaga Holandii i rozbieżność interesów gospodarczych obu krajów spowodowała 1830 r. rewolucję w B. i jej oddzielenie się od Holandii. Niepodległość B. uznała londyńska konferencja 1830—31. W 1908 r. B. uzyskała afryk. kolonię Kongo. W czasie wielkiej wojny B. stała się terenem walk i okupacji wojsk niem., które pogwałciły neutralność B. w marszu na Paryż. Od czasów wielkiej wojny B. zmienia swe międzynarodowe stanowisko: zasada neutralności z 1839 r. ustępuje miejsca konwencji militarnej z Francją w 1919 r. i z Anglią 1922 r. B. bierze udział w obsadzeniu Nadrenii i Ruhry. W ostatnich latach podkreślić trzeba wzrost separatystycznego narodowego ruchu flam., który, mimo represyj, zdobywa coraz więcej praw dla języka flam. W październiku 1936 r. wobec wzrastającego niebezpieczeństwa wojennego król Leopold III wypowiedział się za zmianą zewnętrznej polityki B. w sensie powrotu do zasady neutralności. I, 221, II, 1243, III, 285, 894, 896, 906, 907, 1224, IV, 91, 579, 580, 1189, 1190, 1254, 1333, 1341.

popularna nazwa żołnierzy i oficerów I pułku ułanów Legionów Polskich. Pochodzi od przydomka rodowego organizatora i dowódcy, Władysława Beliny-Prażmowskiego.

-► III, 267.

Belizariusz — (505 — 565), wódz bizantyński za Justyniana I, zwyciężył Persów, zburzył państwo Wandalów w Afryce 533—4 i Ostrogotów w Italii 644—9, oskarżony o spisek i uwięziony 662, w 563 zrehabilitowany.

(1847-1922), fizjolog amer. * w Szkocji, prof. w Bostonie, wynalazca telefonu (1876 r.).

Belladonna -> Atropina.

Bellammy Edward — (1850—1891), powie-ściopisarz amer. „Looking back" („Spojrzenie wstecz, 2000 do 1887"), 1888.

Bellarmin Roberto, św. —    (1542 — 1621),

doktór kościoła, toskańczyk, jezuita, od 1697 kardynał, jeden z najwybitniejszych teologów doby poreformackiej, przeciwnik reformacji.

—> I, 14.

Bellay Joachim du — (1525—1560), fr. poeta liryczny, humanista, członek Plejady i autor jej manifestu (1549). Napisał zbiory sonetów i satyrę: ,,Le poŁte courtisan“ („Poeta-dworak")

Belle Alliance — wieś w Brabancji, w pobliżu Waterloo. W Niemczech bitwa pod Waterloo (18. VI. 1815) nazywa się bitwą pod B. A.

Bellerofon, Bellerofontes — w podaniach gr., piękny młodzieniec, który wzniósł się w powietrze na skrzydlatym koniu Pegazie i zabił Chimerę.

Bellevue (fr. dosł. = piękny widok) — nazwa różnych zamków: np. zameczek pod Se-danem, miejsce podpisania kapitulacji fr. armii

2. IX. 1870 i spotkania się króla Wilhelma z cesarzem Napoleonem III.

Bełlini — rodzina malarzy weneckich epoki renesansu. Najwybitniejsi: Gentile — (1429 — 1507), malarz pełnych przepychu pro-cesyj na tle Wenecji iGiovani — (1430 — 1516), brat poprz. (słynne Madonny).

Bellini Vincenzo — (1801 — 1835), wł. kompozytor wartościowych oper; „Norma" ii.

I, 1421.

Bellman Carl Michael — (1740—1795), poeta szw.; jeden z największych poetów rokoka; Pieśni B. śpiewane są do dziś dnia w całej Skandynawii.

Bello Horizonte

Geraes w Brazylii. 166 000 mieszk.

Bellona — 1. — rzym. bogini wojny, siostra lub żona Marsa. 2. — wojskowe czasopismo naukowe, wychodzące w Warszawie.

Belona.

1818-1820

Bem Józef — (1794—1850), generał polski iwęg., uczestnik kampanij napoleońskich. W powstaniu 1831 kieruje lekką artylerią. Na emigracji pod wpływem A. Czartoryskiego. W 1848 r. kieruje obroną rewolucyjnego Wiednia. Jako wódz naczelny powstańczych sił węg. przeprowadził świetną kampanię zimową 1848/9. W zamiarze uformowania legii polskiej przeciw Rosji po stronie tur. wszedł w służbę Turcji (Murat Pasza) i przyjął islam. Zmarł w Aleppo. W 1929 zwłoki B. przywieziono do Polski (Tarnów).

-> I, 292, IV, 1279.

Bembo Piętro

m-to pwt. w Besarabii nad Dniestrem. 37 000 mieszk.

(750-821),

Bell oto (lub Belotti) Giuseppe — architekt wł., czynny w Polsce na dworze Jana Sobieskiego. Wg jego planów kościół św. Krzyża w Warszawie (fasada późniejsza). B. był też współtwórcą pałacu Wilanowskiego i pałacu Krasińskich (Warszawa).

Belloto Bernardo -> Canaletto.

Belona (Belone belone L.) — ryba z rodziny Scombresocidae, należącej do ryb kościstych. Mięso niezbyt smaczne, kości zielone. . ,

Pospolita w morzach rf 'S europ., przy polskich \W brzegach rzadka. ® ^

Beludżystan — pd. wsch. część Wyżyny Irańskiej, administrowana Częściowo wprost, częściowo z pomocą hołdowniczych sułtanatów przez Anglię. Obszar pustyn-no-stepowy z żywszą wegetacją jedynie w suchych korytach rzek, Ludność tworzą mahomet. Beludżowie i Persowie. 348 000 km², 870 000 mieszk. Gł. m-to Quetta. -> I, 455, III, 1028.

Belweder (wł. „piękny widok") — budowla, z której roztacza się piękny widok. Nazwa różnych pałaców, np. B. w Rzymie, skrzydło Watykanu. B. w Warszawie — pałacyk kla-sycystyczny, zbudowany w 11. przez architekta Jakuba Kubickiego na miejscu dawnego pałacu Krzysztofa Paca; miejsce zamieszkania w. ks. Konstantego, po upadku powstania listopadowego — wielkorządców ros. W Polsce odrodzonej miejsce zamieszkania i śmierci Józefa Piłsudskiego — obecnie przekształcone na Muzeum jego imienia.

Belwederczycy — grupa powstańców cywilnych, którzy 29 listopada 1830 wykonali zamach na w. lcs. Konstantego, (poeta Goszczyński, Nabielak i inni).

Belwedery — nazwa wazonów porcelanowych z wytwórni królewskiej Stan. Augusta.

Belzebub — bóstwo filistyńskie, u późniejszych Żydów i w N. Test. — najważniejszy z demonów.

' Bełchatów — m-to w powiecie piotrkowskim; przemysł włókienniczy. 9000 mieszk.

Bełty — cieśniny m. wyspami duń. 1. — Wielki B. m. Fionią i Zelandią, najgłębsza droga z Bałtyku do Kattegatu 15 — 30 km szer., 30 m głęb. 2. — Mały B. m. Jutlandią a Fionią przecięty mostem. -> I, 1014, 1017, 1018.

Bełz — m-to w powiecie sokalskim nad So-łokiją, przed rozbiorami stolica odrębnego województwa. 5000 mieszk.

Bełza Władysław — (1847 — 1913), poeta i publicysta, pisarz dla dzieci i młodzieży („Katechizm polskiego dziecka", 1900).

Bem Antoni Gustaw — (1848—1902), badacz literatury i pedagog, pozytywista. Nauczyciel* Żeromskiego „Teoria poezji polskiej" (1892 r.).

(1470 — 1547) humanistyczny poeta wł.) od r. 1538 kardynał. Wielbiciel klasycznej łaciny; świetny stylista. Walczył o podniesienie dialektu toskańskiego do godności języka literackiego Włoch.

Bemol (|>) — znak w piśmie nutowym, który obniża dźwięk o pół tonu; podwójny B. o dwa pół tony (=cały ton). (-> Nnlowe pismo).

Ben (liebr.) — syn.

Ben Akiba — mędrzec żyd., znany głównie jako autor przysłowia „wszystko już było"; występuje w dramacie Gutzkowa „Uriel Acosta".

Benares — odwieczne święte m-to hinduskie na lewym brzegu Gangesu; cel niezliczonych pielgrzymek do oczyszczającej wody Gangesu. 205 000 mieszk.

Benavente Jacinto — (* 1866), hiszp. pisarz dramatyczny. Realistyczne dramaty obyczajowe, poematy chłopskie, dramaty symboliczne. Laureat nagrody Nobla w r. 1922.

Bender Abbas — szybko rozwijający się port pers. nad cieśniną Ormuz. 10 000 mieszk.

Bender-i-Szach i Bender Szapur — dwa nowe porty pers.; krańcowe punkty budowanej obecnie kolei z pn. części Zatoki Perskiej do Teheranu i Morza Kaspijskiego.

Bendery (rum. Tighina)

Bendigo — m-to austral. stanu Wiktoria; kopalnie złota. 34 000 mieszk.

Bene (łac.) — dobrze.

Benedictus (łac. = błogosławiony) — 1. — początek hymnu Zachariasza (Łuk. I, 68 — 79), wchodzi w skład kat. modlitwy godzinowej;

2. — jedna z 5 części mszy św.

Benedykt — imię piętnastu papieży. B. XV, papież w 11. 1914—1922, ogłosił w r. 1917 nowy kodeks prawa kanonicznego, starał się o zakończenie wielkiej wojny, przychylnie ustosunkował się do sprawy niepodległości Polski. -> II, 1251.

Benedykt z Aniano, św. benedyktyn, reformator i odnowiciel zakonu benedyktynów.

Benedykt z Nursjl, św. — (ok. 480 — 543), organizator zakonu benedyktynów, dla którego w r. 529 napisał regułę; był właściwym twórcą życia zakonnego w zach. Europie.

Benedykt Polak — franciszkanin, towarzyszył Włochowi Piano di Carpino w podróży do stolicy chana mong. w Karakorum (1245/6).

Benedyktyni

dobrze uro-

pn. część Oceanu Indyjskiego m. Dekanem a Indiami zagange-sowymi, do 2000 m głęb.

Bengalski ogień Bengazi —

42 000 mieszk.

Benguella

— wg St. Test. najmłodszy syn patriarchy hebr. Jakuba, ojciec jednego z rodów izraelskich.

— fort twierdzy Zegrze pod Warszawą; po odmówieniu przysięgi przez Legiony w 1917 r. internowano tu oficerów legionowych.

Benin —

-> III, 763.

-> IV, 1297 (1010—1106), benedyktyn

Benoit Pierre — (* 1886), współczesny po wieściopisarz fr., autor powieści o sensacyjnej lub egzotycznej fabule: itKoenigsmark“, „L’At-lanłide", ,,Pour Don Carlos" („Dla Don Car-losa") i i.

Bentham Jeremy teoretyk prawa i filozof, twórca kierunku etycznego, zw. utylitaryzmem.

Benthos — zespół organizmów morskich, żyjących na dnie lub w dnie morza. (—> Denna fauna).

Bentkowski Feliks — (1781 — 1852), historyk literatury, autor pierwszej „Historii literatury polskiej", 1814.

Benue

najstarszy na Zachodzie zakon założony przez św. Benedykta z Nursji w r. 575. B. położyli ogromne zasługi w chrystianizacji Europy i szerzeniu cywilizacji w śrdw. Z biegiem czasu z ich pnia powstały inne zakony (kameduli, cystersi, trapiści). Do Polski przybyli wraz z zaprowadzeniem chrześcijaństwa. Jednocześnie z B. powstały benedyktynki, zał. przez św. Scholastykę, siostrę św. Benedykta z Nursji.

->IV, 1009.

Beneficium (łac.) — dobrodziejstwo, zezwolenie. W śrdw. oddanie gruntu z dóbr koronnych, kościelnych lub senioralnych na czasowy, dożywotni lub dziedziczny użytek w zamian za świadczenia lub służbę wasalną.

B. kościelne — każdy urząd kościelny, do którego przywiązane jest określone uposażenie.

-> II, 320, 324.

Benefls — przedstawienie, koncert na rzecz jednego z biorących w nim udział artystów.

Benelli Sem — (* 1874), pisarz dramatyczny i polityk wl.; wspólnie z Marinettim wydawał pismo ,,Poezje". Największe powodzenie osiągnęła jego komedia wierszowana „Uczta szyderców".

Benenat, benenatus (łac.) dzony — szlachcic.

Benesz Edward — (* 1884), czes. mąż stanu, ekonomista i socjolog, jeden z najbliższych współpracowników prez. Masaryka, sekretarz generalny Czechosłow. Rady Narodowej w Paryżu 1917 r., członek delegacji pokojowej; od 1918 r. min. spraw zagr., 1921/23 prezes ministrów, w r. 1935 obrany prezydentem republiki. W polityce zagranicznej oparł się na Francji i stworzonej przez siebie Małej Entencie.

I, 1113, 1115.

Beneyento albo Benewent — stare m-to wł.

w Kampanii koło Neapolu. 37 000 mieszk.

Bengalia — prow. Indyj bryt. w dolnej części niziny Hindostanu nad dolnym Gangesem i Brahmaputrą; uprawa ryżu i juty; bogactwa mineralne; gęste zaludnienie. 214 000 km², 51 000 000 mieszk. Gł. m-to i port Kalkuta.

-> II, 970.

Bengalska Zatoka

Ognie sztuczne. port i stolica wł. Cyrenajki,

niegdyś ożywiony port dla handlu niewolnikami w Angoli. 6000 mieszk.

Benguelski prąd — zimny prąd, opływający pd.-zach. wybrzeże Afryki; decyduje o pustynnym klimacie tej części kontynentu.

Beni — rzeka w Boliwii, jedna z źródłowych arteryj Madeiry.

Beniamin

Beniaminów

despotyczne państewko murz. w pn.-zach. Afryce (Wybrzeże Gwinei), słynące z okrutnych i krwawych obyczajów. Sztuka na wysokim poziomie. W r. 1899 poddane Anglii.

Beniowski Maurycy August — (1741 — 1786), zmadziaryzowany szlachcic słowacki; brał u-dział w konfederacji barskiej; zesłany na Kamczatkę (1769) organizuje tam bunt towarzyszy; zwiedza mało znane wówczas brzegi Ameryki i Aleuty. W 1772 r. dokonuje podboju Madagaskaru, ogłasza się królem wyspy i jako buntownik ginie w walce z Francuzami. Bohater

m. i. poematu Słowackiego „Beniowski" i powieści Sieroszewskiego „Beniowski".

Beni Suef — m-to górnoegips. nad Nilem z przemysłem bawełnianym i cukrowniczym. 40 000 mieszk.

Bennett Arnold — (1867 — 1931), powieścio-pisarz ang., autor naturalistycznych powieści z życia okręgów przemysłowych: ,,The Old Wives Tale." („Opowieść starych kobiet").

-> IV, 1329.

Ben Nevis — granitowy szczyt gór Grarn-pian w Szkocji, najwyższy punkt W. Brytanii (1343 m).

Benno, św.

Patron Bawarii.

(1748-1832), ang.

-> III, 293.

-> III, 718, 719.

gł. lewostronny dopływ Nigru (w Sudanie). 1400 km dl., z tego w porze deszczowej 800 km spławnych.

Benz Karl Friedrich - (1844-1929), inż. niem., konstruktor motoru benzynowego, założyciel firmy samochodowej Benz et Co.

-> III, 818, IV, 711, 718, 719.

Benzaldehyd (aldehyd benzoesowy) — najprostszy aldehyd aromatyczny, C₆HsCHO. Bezbarwna oleista ciecz o zapachu gorzkich migdałów^. Stosuje się w mydlarstwie, perfumerii i cukiernictwie.

Benzen (benzol) — najprostszy węglowodór aromatyczny, C„H₆. Bezbarwna, łatwopalna ciecz o charakterystycznym zapachu. Otrzymuje się ze smoły pogazowej (—> Oaz kwietlny).

Benzylu bromek

gaz bojowy z grupy gazów łzawiących.

Benzylu bromocyjanek — kamit, związek organiczny; gaz bojowy z grupy gazów łzawiących.

Benzyny — łatwiej wrzące (do 120—140°) części ropy naftowej, stosowane do napędu silników spalinowych: samochodowych i lotniczych oraz jako rozpuszczalnik tłuszczów.

-> I, 1032, III, 814, 817, IV, 767, 768, 1115.

Beocja — w strż. państwo gr. ze stolicą Teby; dziś tworzy z Attyką jednostkę administracyjną. Mieszkańcy B. uchodzili za prostaków (stąd beocki — prostacki, głupkowaty, nieokrzesany).

Beograd Belgrad.

Beowulf — staroang. epos bohaterski z X w., opiewający czyny króla Getów, Beowulf a.

Bera — jedna z odmian gruszek (np. szare lub złote B.).

Bćranger Pierre Jean de — (1780 — 1857), słynny pieśniarz fr., mistrz piosenki bulwarowej (,,chanson").

Berar

/, 40.

rodzina

bawarskie uzdrowisko

Berengariusz — 1. — B. I (f 924), wnuk Ludwika Pobożnego, król Italii od 888. koronowany na cesarza rzym.; 923 zwyciężony przez Rudolfa II burgundzkiego. 2. — B. II, król Italii (J* 966), wnuk poprzedniego. Od r. 950 król wł., od r. 952 wasal Ottona I, który w r. 964 pozbawił go tronu.

Bereniki warkocz

IV, 232, 336.

IV, 316, 777.

Cenny surowiec w przemyśle chemicznym (barwniki, środki lecznicze, perfumeria).

III, 809, IV, 1251.

Benzoesowa żywica (rekina Benzoe) — żywica otrzymywana z drzew należących do rodzaju Slyrax, (Indie i wyspy Archipelagu Malaj skiego). Stosowana w lecznictwie, w perfumerii i do lakierowania czekolady.

Benzoesowy kwas (będźwinowy) — kwas aromatyczny, C„HsCOOH. Otrzymuje się z żywicy benzoesowej lub sztucznie z toluenu. Stosuje się w przemyśle chemicznym, do konserwowania przetworów owocowych i w przemyśle perf u mery j ny m.

Benzol -> Benzen.

związek organiczny;

bogaty okrąg ind. w Dekanie nad rzeką Puzną (bawełna, węgiel, żelazo).

Berbera — port i stolica Somali Bryt. nad Zatoką Adeńską. 20 000 mieszk.

Berberowie — koczownicze plemiona zach.-chamickie, pokrewne Iberom z Płw. Pirenej skiego; zamieszkują pn.-zach. Afrykę. Mówią językami berberyjskimi tworzącymi zach. grupę chamickiego pnia językowego. Trudnią się pasterstwem.

Berberys (Berberie) zw. także kwaśnicą — rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny berbe-rysowatych; należy 160 gat. występujących głównie w obszarach umiarkowanych półkuli pn.; owoc: kwaśna, czerwona podługo-wata jagoda, używana na konfitury; na liściach

B. rozwija się rdza, przerzucająca się na zboża i dlatego jest on tępiony.

Berberysowatę (Berberidaceae) roślin wolnopłatkowych, dwuliściennych; należą tu drzewa lub krzewy.

Berceuse (fr.) — kołysanka; utwór muzyczny (Wokalny i instrumentalny). Słynna B. Chopina.

Berchtesgaden

(solanka) w Alpach salzburskich. 3000 mieszlc.

Berchtold Leopold, hr.— (* 1863), austr.-węg. polityk, 1912—15 min. spraw zagr. Austrii, wystosował w lipcu 1914 r. ultimatum do Serbii, które rozpętało wielką wojnę.

Berdyczów — m-to zach. Ukrainy nad rzeką Hniłopiat, 53 000 mieszk., przeważnie Żydzi.

-► I, 576.

Berecci Bartolommeo — architekt florencki, zbudował kaplicę Zygmuntowską na Wawelu w U. 1617-1533.    -* II, 384, IV, 575, 1225.

Berek Joselewicz — (f 1809), dowódca regimentu żyd., broniącego podczas powstania kościuszkowskiego Pragi przed szturmem Su-worowa; uczestnik walk Legionów Polskich za Napoleona, zginął pod Kockiem w walce z Austriakami

016

gwzb. nieba pn., zawierający liczne mgławice i skupienia gwiazd.

Berent Wacław — (* 1873), powieściopisarz, członek P. A. L. Wirtuoz słowa, stylizator, mistrz analizy psychologicznej. „Fachowiec" (1895), „Próchno" (1901), to świetna analiza schyłkowców. Satyrą na zgniliznę warszawskiego „towarzystwa" w przeddzień rewolucji 1905 r. jest „Ozimina" (1911), W „Żywych kamieniach" (1917) daje Berent syntezę śrdw., a w „Nurcie" (1934) przedstawia narodziny po-rozbiorowej Polski.

Beresteczko — m-to nad Styrem w powiecie horochowskim; zwycięstwo polskie nad Kozakami w 1651.

Bereza Kartuska — m-to w powiecie pru-żańskim z ruinami klasztoru kartuzów. 5000 mieszk.

Berezyna — prawy dopływ Dniepru; wypływa w Polsce koło Dokszyc, reszta biegu znajduje się na Białorusi. Pod Studzianką koło Borysowa klęska Napoleona podczas odwrotu z Moskwy w r. 1812. 543 km dł.

Berg Fiedor, hr. — (1790—1874), generał i dyplomata ros., namiestnik Królestwa Polskiego 1863 do 1874.

Bergama — strż. Pergamon, m-to małoazjat. na pn. od Smyrny. 13 000 mieszk.

Bergamaskłe Alpy — grupa Alp wł. w prow. Bergamo do 3039 m wys.

Bergamota — odmiana gruszek.

Bergen (Biórgvin) — port i największe m-to zach. Norwegii, wrażny ośrodek handlu rybami. 100 000 mieszk.

Bergius Friedrich — (* 1884), chemik niem. Opracował metodę otrzymywania sztucznej

benzyny przez działanie wodorem na węgiel. Nagroda Nobla w r. 1931.

IV, 1380, 1383.

Bering Vitus — (XVIII w.), Duńczyk w służbie ros.; odkrył cieśninę i morze swego imienia, Aleuty, Komandory i dotarł do Alaski.

Beringa Cieśnina — cieśnina oddzielająca Azję od Ameryki; łączy Morze Arktyczne z Ameryką Pn. W zimie zamarza.

Beringa Morze — pn. część Pacyfiku, ogrodzona barierą Aleutów; składa się z pn. płytkiej i pd. głębokiej części (3900 m). 2 250 000 km².

(1685-1753), filozof

-> II, 931, IV, 1085.

Berliński kongres

nogóry, Rumunii; oddanie Bośni i Hercegowiny Austrii, części Besarabii, Karsu, Batumu i Ardaganu — Rosji oraz Dobrudży — Rumunii; zamknięcie cieśnin Bosforu i Dardaneli dla wojskowych okrętów.

Berlioz Hector — (1803—1869), znakomity kompozytor i pisarz muzyczny fr., reprezentant muzyki romantycznej: symfonie, uwertury, reąuiem, oratorium, opery.

Berlitza metoda — metoda nauczania języków obcych, polegająca na posługiwaniu się podczas lekcyj tylko językiem stanowiącym przedmiot nauczania.

Berło

człowieka.

odłam franciszkanów, zał.

Pies bernardyński.

-> III, 821.

Bergman Hjalmar — (1883—1931), jeden z najwybitniejszych powieściopisarzy szw. Powieści i dramaty z życia średnich sfer.

Bergson Henri — (* 1859), filozof fr.; pozytywizmowi i empiryzmowi przeciwstawia pogląd, że jedynie skuteczną metodą poznania samej natury rzeczy jest intuicja; w filozofii

B. dominują obok intuicji pojęcia trwania i zmiany. II, 455, 1005, IV, 348, 1079, 1080.

Beri-beri — ciężkie zapalenie nerwów, awitaminoza, powstająca przy żywieniu się ryżem polerowanym, oczyszczonym z łusek (Chiny, Japonia, Indie Wsch.)

Berkeley George ang.; twierdzi, że doznania psychiczne, zw. wyobrażeniami, stanowią jedyną znaną nam rzeczywistość.

Berlichingen Gótz, von (Gottfried), zw. „Żelazna ręka" — (1480—1562), rycerz niem., stracił w walce prawą rękę, zastąpioną później żelazną ręką; prowadził stale walki z miastami i księstwami niem., wódz chłopów w ich wojnie 1525.

Berlin — stolica Prus, a od r. 1871 i Niemiec nad Sprewą i Hawclą, wśród licznych jezior. Największy rozkwit B. datuje się od czasu zjednoczenia Niemiec w 1871 r. Dzisiejszy B. jest czwartym pod względem liczby mieszk. m-tęm na świecie (po N. Jorku, Londynie i Paryżu). Pow. m-ta 883,5 km². Najwyższe instytucje naukowe Niemiec, liczne wyższe uczelnie. O-gromnie rozwinięty przemysł (włókiennictwo, metalurgia, galanteria, przemysły precyzyjne). Ważny port rzeczny i lotniczy oraz gł. węzeł komunikacyjny w Europie (dworców kolejowych 78). B. otoczony jest wieńcem wzorowo rozplanowanych miast-ogrodów i osiedli. 4 236 000 mieszk.

-* III, 915, 920, 921, 932, 934.

Berlinka — bezmotorowy, holowany przez holowniki statek do przewożenia towarów na rzekach i kanałach.

konferencja (w r. 1878) Rosji, Niemiec, Austro-Węgier, W. Brytanii, Francji i Turcji pod przewodnictwem Bismarcka, zwołana dla rewizji traktatu w San-Stefano, który zakończył ros.-tur. wojnę 1877 do 78; wynikiem B. K.: podział Bułgarii na lenne wzgl. Turcji księstwo na pn. i tur. prow. Wsch. Rumelię; ogłoszenie niepodległości Serbii, Czar-

laska ozdobna, używana przez władców, jako godło władzy monarszej.

Bermudy — ok. 350 niskich i drobnych wysp koralowych na pn. Atlantyku; zimowe miejsce kąpielowe Amerykanów. Należą do W. Brytanii. 49 km², 28 000 mieszk. (11000 białych, reszta Murzyni). Stolica Hamilton.

-* I, 177.

Bern (szwajc.) -> Berno.

Bernadotte Jean — (1764—1844), marszałek Napoleona I, adoptowany w 1810 przez króla szw. Karola XIII, obrany królem Szwecji 1818 jako Karol XIV, zapoczątkował panującą dynastię królów szw.

Bernard Claude — (1813—1878), największy fizjolog fr. i jeden z najwybitniejszych przedstawicieli medycyny doświadczalnej w Europie. Wykrył rolę trzustki w trawieniu tłuszczów i wyjaśnił przemianę węglowodanową w ustroju -* I, 932, II, 348, 349, 852.

Bernard Tristan (Paul) — (* 1866), pisarz fr., autor popularnych komedyj bulwarowych.

Bernard z Clairvaux, św. — (1090—1153), doktór kościoła, fr. mistyk śrdw., odegrał wielką role w życiu rei. i kulturalnym śrdw.

III, 650, 651, IV, 1010.

Bernard z Mentony, św. — (923—1008), założyciel zakonu kanoników regularnych św. Bernarda i klasztoru na górze św. Bernarda (Alpy) celem opieki nad podróżnikami w Alpach. Patron alpinistów.

Bernarda św. Przełęcz -> Święty Bernard.

-> 1, 126.

Bernardin de St. Pierre -> Saint Pierre

Bernardin.

Bernardyni przez św. Bernardyna ze Sieny (1380—1444). Do Polski przybyli w r. 1453.    -*■ III, 646.

Bernardyńskie psy — psy ratunkowe chowane przez mnichów w klasztorze na górze św. Ber- i narda; przy pomocy B. P. P odnajdywano zaginionych ||j podróżnych. B. P. posia- W dają ok. 70 cm wys., silną¹' budowę ciała, nogi proste muskularne, ogon długi, sierść gęstą, średniej długości, lekko falistą, maść różną, od kaszta-

nowatej do brunatno-szarej w białe plamy. Inteligentne, łagodne i przywiązane do ludzi.

Bernatowicz Feliks

(1786-1836), po-wieściopisarz: ,,Pojata córka Lizdejki", 1826.

Berneńskie Alpy — grupa Alp na pn. od Rodanu, sięgająca do 4275 m. (Finsteraarhorn).

Bernhardt Sarah — (1844—1923), aktorka fr., jedna z najsławniejszych tragiczek świata.

Berni Francesco — (ok. 1497 — 1535), poeta wł., twórca specjalnego rodzaju poezji burleskowej, zw. ,,bernc8Co“.

Bernikla (Brania ber nicią L.) — gat. ptaków z podrodziny gęsi, należącej do rzędu blaszkodziobych. Dziób gruby garbaty, nogi czarne. Żyje na pn. Azji i Europy. W Polsce widywana niekiedy na przelotach.

Bernina — część Alp Retyckich na granicy wł.-szwajc., do 4052 m wys.

Bernini Giovanni Lorenzo — (1598—1680), najznakomitszy architekt i rzeźbiarz wł. baroku. Gł. dzieło architektoniczne — kolumnada

czynił się do zwycięstwa pod Marengo 1800; 1809 rozstrzygnął zwycięsko bitwę pod Wagram.

Berthollet Claude Louis

(1748-1822), chemik fr. Bertholleta sól ->Chloran potasu. -V I, 603, 604.

Bertrand Henri Gratieu

-> IV, 1413.

(1773-1844), generał napoleoński; towarzyszył Napoleonowi na wygnaniu na Elbie, później na Wyspie św. Heleny.

Bertrand de Born — (1145—1215), trubadur st. prowansalski, brał udział w wojnach Plantagenetów. Poezje B. odznaczają się saty-rycznością i głębokim liryzmem.

Berwiński Ryszard — (1819—1879), poeta i ludoznawca wielkopolski. Skrajny romantyk. ,.Poezje" 1844. Poemat: „Don Juan Poznański".

przed kość. św. Piotra (Rzym). Gł. dzieło rzeźbiarskie — św. Teresa, liczne portrety, grobowce papieży Urbana VIII i Aleksandra VII.

-->/, 566, 571, 572.

Berno (czes. Brno) — stolica ziemi moraw-slco-śląskiej w Czechosłowacji na granicy Niziny Morawskiej i pogórza. „Manchester czeski" (wełna), skupia handel rolniczy żyznej okolicy. 264 000 mieszk.

Berno (niem. Bern) — 1. — kanton w niem. Szwajcarii. Ożywiony przemysł i ruch turystyczny. 6880 km², 686 000 mieszk. 2. — od 1848 stolica Szwajcarii i kantonu B. nad rzeką Aar. 144 000 mieszk.

Bernouilli — 1. — Daniel — (1700—1782), fizyk i matematyk szwajc.; jeden z twórców teorii kinetycznej gazów. 2. — Jakob — (1654—1705), matematyk szwajc., jeden z twórców lcombinatoryki i rachunku prawdopodobieństwa.

Bernstein Eduard lista niem., twórca rewizjonizmu: teorii i praktyki reformistycznego obozu niem. socjaldemokracji.

Berry Charles Ferdinand — (1778—1820), drugi syn hr. d’Artois, późniejszego Karola X. Po pierwszej restauracji naczelny dowódca. 1820, jako jedyny następca Burbonów, został zasztyletowany przez wroga Burbonów, Lou-vela.

Beryl — 1. — pierwiastek, lekki metal, II grupa układu periodycznego (-> Wapniowce). L. porz. 4, c. atom. 9,02; c. wł. 1,84; s. chem. Be; ostatnio stosowany do lekkich stopów metalicznych. 2. — minerał z grupy glinokrzemia-nów (Be₃Al₂Si₆0J8), rzadki, występujący w bardzo pięknych wielościennych kryształkach. Odmiany B.: zielony szmaragd oraz jasnobłę-kitna akwamaryna.

Berzelius, Johann Jacob — (1779—1848), chemik szw. Wyznaczył ciężary atomowe szeregu pierwiastków, wprowadził do chemii symbole pierwiastków i związków. -> II, 1165.

Besanęon — twierdza wsch. Francji, gł. m-to dep. Doubs; ośrodek produkcji zegarów. 60 000 mieszk.

-> IV, 421.

Besant Annie — (1847 —1933), teozofka ang.; dzieła teozoficzne, m. i. „Odwieczna mądrość".

Besarabia

-> III, 521. (1850-1932), socja-

prow. Rumunii m. Dniestrem a Prutem; żyzna, lessem pokryta wyżyna, przecięta głębokimi dolinami rzek. Na po-brzeżu pontyjskim nieliczne szczątki stepu. Ludność mieszaną, z przewagą Rumunów, stanowią Rusini, Bułgarzy, Rosjanie, a w miastach Żydzi. Brak przemysłu, a hodowla bydła ustępuje wraz z zanikiem stepu na korzyść rolnictwa. Złoża fosforytów. 44 000 km², 2 866 000 mieszk. Gł. m-to Kiszyniów. — Od najdawniejszych czasów kraj był nawiedzany przez ludy koczownicze. Od 1367 r. B. należała do Mołdawii. Po pokoju bukareszteńskim 1812 r. przeszła pod panowanie Rosji, w r. 1856 Mołdawii, wraz z którą w 1859 r. weszła w skład królestwa rum. Berlińskim traktatem zwró-

Bersalierzy — lekka piechota wł.

Berta Bertrada z Laon, małżonka Pepina Małego, matka Karola W. W karolińskich podaniach występuje jako ,,B. wielkonoga" (Berthe au arand pied).

Berthelot Marcelin — (1827 — 1907), chemik fr., pracował w dziedzinie chemii organicznej i termochemii.

Berthier Alexandre Wagrajp i Neuchatel, marszałek Francji, cieszący się wielkim zaufaniem Napoleona I; przy-

córka hr. Chariberta

(1753-1815), ks.

cona 1878 r. Rosji. W 1918 r. rum. wojska okupowały B. i przeprowadziły aneksję B., uznaną 1920 r. przez Ententę. Odtąd stanowi B. przedmiot sporu m. Rumunią a Rosją, która nie uznała aneksji.

Beseler Hans — (1850—1921), generał niem 1914*zdobył Antwerpię i 1915 Modlin, 1915—18 generał-gubernator warszawski.

Beskidy — nazwa używana na oznaczenie zach. części Karpat polskich (bez Tatr). Używanie jej dla Karpat wsch. nie jest uzasadnione.

-> IV, 280, 670.

B. dzielą się na B. Wysoki i Niski. Podział dalszy wyróżnia B. Mały, Wyspowy, Gorce, Sądecki itp. Są to fałdowe góry trzeciorzędowe (flisz), zalesione, o formach łagodnych. Prawie zupełnie brak zlodowacenia dyluwialnego (tylko Babia i Pilsko). Najwyższy szczyt Babia Góra (1725 m). Szereg dogodnych przełęczy koło Jabłonkowa, Nowego Targu, Tylicza, Dukli, Łupkowa. Przez B. przełamuje się głębokim jarem Dunajec i Poprad.

Bessarion (Basilius) Johannes

-* IV, 571.

Gabor - (1580-1629),

Bewick Thomas

czar-

nasiona w sta-

sub-

(1403-

1472), teolog gr.; brał udział w soborze ferraro-florenckim w 1439, mającym na celu porozumienie kościoła wsch. z zach.; arcybiskup Nicei

1    kardynał. Dowodził zgodności filozofii Platona z nauką chrześcij.

Bessemer Henry — (1813 — 1898), inżynier ang., wynalazca urządzenia do wyrobu stali zlewnej, t. z w. stali bessemerowskiej. Stal tę otrzymujemy przez wlanie surowca żelaza w stanie płynnym przy temp. ponad 1700° do zbiornika, zw. gruszką B. i przeciskanie przez zbiornik zimnego powietrza pod ciśnieniem ok.

2    atm. Przeciskane powietrze spala całkowicie lub częściowo zawarte w rudach domieszki: węgiel, krzem, mangan, fosfor.

-> II, 914.

Besser Wilibald — (1784—1842), botanik, z pochodzenia Niemiec; pozostawił cenne prace o florze Galicji, Wołynia, Podola i Ukrainy.

Bestużew Aleksy, lir. — (1693 — 1766), ros. mąż stanu. Za cesarzowej Elżbiety wyniesiony do godności kanclerza, wszczął wojnę z Fryderykiem II Wielkim. Za Katarzyny II służył w dyplomacji.

Bestużew — 1. — Aleksandr (pseud. literacki Marliński) - (1797-1837), literat ros., dekabrysta. Po odbyciu kilkuletniego więzienia przeniesiony jako szeregowiec na Kaukaz, zginął w potyczce z góralami. Romantyczne powieści i nowele. 2. — Michaił — (1800—1871), dekabrysta, brat poprz. Skazany na 15 lat katorgi, odbywał ją w Szlisselburgu i Nerczyńsku.

3. - Nikołaj - (1791-1855), brat poprz., dekabrysta, oficer floty. Przygotowywał z Ry-lejewym powitanie 14 grudnia. Skazany na wieczną katorgę.

Beta ({]) — druga litera alfabetu gr.

Beta (/?) cząstki — elektrony, których źródłem są atomy ciał promieniotwórczych.

-> II, 1020, IV, 409, 413, 416.

Betania — wieś pod Jerozolimą, w której mieszkał Łazarz, wskrzeszony przez Chrystusa.

Beta (/?) promienie — elektrony wypro-mieniowywane przez atomy ciał promieniotwórczych. B. P. są analogiczne do promieni katodowych. -> IP 163, 1055, 1057, 1058, IV, 409, 410, 411, 424, 425.

Beta (/?) przemiany — procesy, które towarzyszą rozpadowi pierwiastka promieniotwórczego, gdy jego atomy wyrzucają cząstkę /?.

IV, 413, 415, 416, 424.

Beteigeuze — olbrzymia gwiazda pierwszej wielkości wr gwzb. Oriona (a). Posiada średnicę 480 razy większą niż Słońce. -> II, 762,

Betel (Piper betel) — gat. pieprzu. Mieszanina liści B. i wapna jest popularną na wschodzie używką do żucia.

Bethlen — 1. książę Siedmiogrodu od r. 1613, obrany królem węg. (1620 do 1621). Uczestniczył w wojnie trzydziestoletniej, walcząc przeciwko Habsburgom. 2. — Stefan, lir. — (* 1874), węg. mąż stanu, założyciel i przywódca węg. stronnictwa narodowego, 1921 — 31 prezydent ministrów.

Bethman-Hollweg Theobald — (1856—1921), niem. mąż stanu, 1909—17 kanclerz Rzeszy. Jeden z inicjatorów aktu 5 listopada 1916 r,

Bethsaba — wg St. Test. żona Dawida, matka Salomona.

Betleem (Betlejem) — m-to palestyńskie, miejsce urodzenia Chrystusa. Stary kościół ze świętą grotą, gdzie urodził się Zbawiciel. 7000 mieszk.

Beton — mieszanina cementu, piasku, żwiru i wody stosowana przy wznoszeniu wielkich i trwałych budowli, tam wodnych, mostów, przy budowie dróg. —> art. I, 622—626; 884, 885, 1219, III, 171.

Betuwe — część Holandii m. rzekami Waaj i Lek, siedziba strż. Batawów.

Betsaida — wieś nad jeziorem Genezaret, miejsce urodzenia apostołów św. św. Piotra, Andrzeja i Filipa.

Betyckie Góry — góry w pd. Hiszpanii nazywane czasem Małą Afryką. Wys. do 3480 ni (Mulhacen), z wiecznymi śniegami na szczytach, nagie i bezleśne, u stóp pokryte gajami dębowymi, kasztanowymi i pomarańczowymi, palmami.

(1753—1828), drzeworytnik ang.

Beyle Henri Marie -> Stendhal

Beyrut — od r. 1920 siedziba administracji fr. w Syrii, gł. port i węzeł kolejowy u stóp Libanu. 162 000 mieszk.    -+ I, 268.

Bez, bzowina (Sambucus) — rodzaj roślin z rodziny przewiertniowatych; 20 gat. rośnie prawie na całej kuli ziemskiej; B. ny, zw. także B. aptekarskim, jest zielem lub krzewem, rosnącym w lasach i zaroślach Europy i Kaukazu ; posiada owoce mięsiste czarne. Kwiat jest środkiem napotnym. B. kor alkowy o owocach czerwonych, rośnie w Karpatach.

B. pospolicie zwane są u nas lilaki.

Bezbielmowe nasiona — nie dojrzałym nie posiadające bielma; stancje pokarmowe wr tych nasionach gromadzą się w liścieniach; należą tu nasiona np. roślin motylkowych, drzew kotkowych i i.

Bezczaszkowce (Acrania) — typ zwierząt, należący do strunowców. Żyją w morzach. Ciało kształtu rybiego bez parzystych płetw. Charakteryzują się brakiem czaszki i mózgu, szkielet stanowi chrzęstna, jednolita, nie kostnie-

-i

mm

Bezmian

-+ III, 387.

brak wytwarza-

termin zo-

-* III, 47.

brak zajęcia zarobkowego u osób zdolnych do pracy, a nie posiadających innych wystarczających źródeł utrzymania poza wynajmem swej siły roboczej. -> art. „Bezrobocie", I, 626—637 i „Bezrobocie młodzieży", I, 637-642; IV, 403, 1071, 1072, 1345.

Bezsilnikowe lotnictwo ->• Szybowce.

Bezsilnikowe statki

-* IV, 456.

jąca w ciągu życia struna grzbietowa. Rozwój przechodzi przez stadium urzęsionej larwy, wiodącej życie pelagiczne. Dorosłe żyją zagrzebane w piasku, żywią się jednokomórkowymi żyjątkami, które chwytają za pomocą specjalnie ukształtowanego aparatu gębowego. Należy lancetnik (Branchiostoma lanceolatum Pall.), dł. ciała 6 cm, żyje w Morzu Śródziemnym i Północnym.

Bezdany — stacja kolejowa na pn. wsch. od Wilna; znana z zamachu Organizacji Bojowej P. P. S. z Piłsudskim na czele na ros. pociąg pocztowy wiozący pieniądze, 1908.

Bezgłos (aphonia) — niemożność wydawania dźwięków; niemożność głośnego mówienia na skutek zmian zapalnych lub uszkodzenia strun głosowych. Słabym stopniem bezgłosu jest chrypka.

Bezgotówkowy obrót — dokonywanie trans-akcyj bez wpłat i wypłat pieniężnych, a więc obrót żyrowy, obrót przy pomocy czeków przelewowych, wreszcie obrót izb rozrachunków. (-> Clearing i Obrót żyrowy).

Bezgrzebleniowce (Ratitae) — podgromada ptaków. Ptaki duże o pierwotnej budowie ciała; niezdolne do lotu. Żyją w ciepłym klimacie pd. półkuli. Należą: struś, nandu, kazuar, dro-maj, kiwi.

Bezik — rodzaj gry w karty.

Bezkręgowce (Evertebrata) — nazwa, którą niektórzy systematycy obejmują wszystkie typy zwierząt tkankowych z wyłączeniem kręgowców.

Bezkrólewie (łac. interregnum) — okres pomiędzy końcem jednego panowania a początkiem następnego. B. występuje w państwach o obieralnej władzy najwyższej (Niemcy i Polska). W Polsce od 1572 r. władzę najwyższą podczas B. sprawował prymas jako interrez.

Bezlotki, pingwiny (Impen-nex) — rząd ptaków. Skrzydła wiosłowate, pozbawione lotek, ogon b. krótki. B. żyją dużymi stadami na brzegach mórz zimnych pd. półkuli, żywią się skorupiakami, mięczakami itp.

Pływają i nurkują, wiosłując skrzydłami. Do lotu niezdolne. Pingwin królewski (Aptenodytes patagonica Forst.), dł. ciała do 100 cm, podgardle i boki głowy pomarańczowe, żyje na brzegach Pd. Ameryki, pingwin królewski.

t. zw. waga rzym., służąca do szybkiego, niezbyt dokładnego ważenia, dźwignia dwuramienna w postaci pręta metalowego; na końcu krótszego ramienia pręta znajduje .się haczyk do zawieszania ważonych przedmiotów.

Bezmiechowa — wieś w pow. leskim, ośrodek szybownictwa polskiego na stokach Gór Słonych. 1000 mieszk.

Bezmocz (anuria) — 1. nia się moczu (na skutek schorzenia nerek).

2. — niemożność oddawania moczu (na skutek zmian w drogach wyprowadzających mocz).

Beznogie płazy (Oymnophiona) — rząd z gromady płazów. Ciało robakowato wydłużone bez kończyn i ogona. Żyją w krajach gorących w ziemi, żywią się owadami, robakami.

Bezowodniowce (Anamnia) ologiczny łączący w jedną wspólną grupę te formy spośród kręgowców, których zarodki nie posiadają specjalnej błony płodowej zw. owodnią.

Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (B. B. W. R.) — ugrupowanie polityczne stojące na gruncie ideologii Marszałka Piłsudskiego, zawiązane w jesieni 1927 r. pod hasłem współpracy z rządem „naprawy Rzpli-tej". 1935 r. zlikwidowane.

Bezpieczeństwo i higiena pracy — dział ochrony pracy, mający na celu zapobieganie wypadkom przy pracy oraz zapewnienie pracownikom możliwie nieszkodliwych dla zdrowia warunków pracy.

-> art. „Ochrona pracy", IV, 372—376.

Bezpiecznik — 1. — urządzenie, które zapobiega przepływowi prądu elektrycznego o nadmiernym natężeniu. W najprostszej postaci jest to cienki drucik z łatwotopliwego metalu. Gdy przez obwód przepływa silniejszy prąd, drucik ulega szybkiemu stopieniu, wskutek czego prąd zostaje przerwany. 2. — niezbędna część zamka nowoczesnej broni palnej; uniemożliwia oddanie strzału z nabitej broni. Chcąc spowodować wystrzał, należy odsunąć lub odwrócić B.

Karabin).

Bezpostaciowe ciała -> AmorfijnoU.

Bezrobocie

żaglowce, statki wiosłowe i holownicze, poruszane siłą wiatru, wioseł lub ciągnione przez holowniki.

III, 1125.

Bezskrzydłe (Apterygogenea) — rząd owadów różniący się od większości pozostałych owadów brakiem skrzydeł i rozwojem prostym. Żyją w miejscach wilgotnych i ciemnych, żywią się szczątkami roślin. Ważniejszy gat. — rybik cukrowy.

Beztlenowce, anaeroby — bakterie żyjące i rozmnażające się w warunkach beztlenowych.

Bezwładność — własność wszystkich ciał materialnych, polegająca na tym, że pozostają one w stanie spoczynku lub poruszają się ruchem jednostajnym prostoliniowym, o ile nie działa na nie żadna siła zewnętrzna. IV, 1090.

Bezwodniki kwasowe

tlenki metalo-

idów, które przez przyłączenie wody dają kwasy. Np. trójtlenek siarki S0₈ jest B. kwasu siarkowego HaS0₄.

Bezwzględna temperatura -> Temperatura. Bęben

instrument perkusyjny (okrągłe pudło naciągnięte skórą) służący tylko do podkreślenia rytmu. 2. — walec do nawijania kabli, lin, dźwigów, lin okrętowych itp. 3. — walec osadzony na osi; element maszynowy, służący do przesyłania ruchu za pomocą pasów transmisyj nych.

Bębenkowa błona, zw. pospolicie bębenkiem (membrana tympani) — cienka błona, oddzielająca jamę bębenkową (ucho środkowe) od ucha zewnętrznego.

Będzin — przemysłowe m-to pwt. w woj. kieleckim nad Czarną Przemszą. Węgiel, cynk. 55 000 mieszk.

1.

-* IV, 1072, 1073.

B. G. K. -> Bank Gospodarstwa Krajowego. Bhagalpur — m-to ind. w Bengalii nad Gangesem. 84 000 mieszk.

Bhagawadgita

słynny ind. rei.-filozoficzny poemat dydaktyczny, wchodzący w skład ind. eposu Mahabharata.

I, 798.

Bi(s) (łac.) — przedrostek = dwu, podwójny (np. bi-gamia = dwu-żeństwo itd.).

s. chem. pierwiastka bizmutu (fr.

Bi

bismuth).

Biali — stronnictwo patriotyczne na terenie Królestwa, zorganizowane w przeddzień powstania 1863 r. B., zrazu przeciwni zbrojnej walce, przystąpili do powstania w lutym 1863.

Bialik Chaim Nachman -    (1873-1934),

najwybitniejszy poeta-klasyk odrodzonej he-brajszczyzny.

Biała — m-to pwt. w woj. krakowskim nad rzeczką tej nazwy; przemysł metalurgiczny. 29 000 mieszk.

m-to pod Kijowem, dawna siedziba Branickich. 22 000 mieszk.

Białaczka (leucaemia) — schorzenie narządów krwiotwórczych, polegające na znacznym wzmożeniu ilości białych ciałek krwi, podczas gdy ilość krwinek czerwonych znacznie się zmniejsza. B. jest nieuleczalna.

Biała Góra — miejscowość na lewym brzegu Wełtawy pod Pragą. Klęska czeska w wojnie z Austrią w r. 1620.

Biała odmiana człowieka — jedna z trzech zasadniczych odmian, na które rozpada się dziś żyjący gat. człowieka. Charakteryzuje się jasną barwą skóry, falistym kształtem włosów, stosunkowo silnym uwłosieniem, dużą skalą zmienności barwy włosów i oczu, najbardziej orto-gnatyczną twarzą, stosunkowo najwęższym i najwyżej sklepionym nosem. W obrębie B. O. wyróżniamy trzy rasy: nordyczną, śródziemnomorską i armenoidalną. Terytorium rozsiedlenia B. O. stanowi Europa i pd.-zach. Azja. Ekspansja B. O. w ostatnich stuleciach zmieniła zasadniczo skład rasowy ludności obu Ameryk,

Biała Cerkiew

rozprzestrzeniła się wzdłuż Azji pn. aż do Oceanu Spokojnego, wyparła autochtonów z Afryki pd., a w Australii zepchnęła tubylców do najmniej dostępnych części kontynentu.

Biała Podlaska — m-to pwt. w woj. lubelskim; drobny przemysł. 18 000 mieszk.

Biała Spiska — uzdrowisko na Spiszu słowackim u stóp Tatr. 3000 mieszk.

Białe ciałka krwi -> Krwinki.

-> III, 126, 132, 133, 134.

Białe Morze — płytka zatoka Morza Barentsa. 80 000 km² pow., 300 m największa głębokość. Gł. port Archangielsk nad Dźwiną.

Białe noce — jedno ze zjawisk zmrokowych (-> Zmierzch), jasne noce występujące w miejscowościach znajdujących się na szerokościach geogr. większych od 47°. Im dalej na pn., tym B. N. są jaśniejsze i okres ich trwania dłuższy.

Białka — prawy dopływ Dunajca i najpiękniejszy potok tatrzański. 35 km dł.

Białka — azotowe substancje organiczne o bardzo skomplikowanej budowie. Składają się z węgla, wodoru, tlenu, azotu i siarki, niekiedy również fosforu. -> art. I, 642—648; II, 1272, III, 1060, 1061, 1064, 1065, 1066, 1067, 1070, 1077, 1078, IV, 446, 447, 449, 451, 452, 453, 454, 479, 620, 740, 813, 1105, 1131, 1134, 1137, 1138, 1262, 1263, 1271, 1378, 1379, 1497, 1499, 1501.

Białka wierzbówka (Stilpnotia salicis L.) — śnieżno-biała ćma z rodziny brudnic (Lymantr iidae). Owłosione gąsienice, wyrządzają nieraz dotkliwe szkody na wierzbach i topolach.

Białkomocz, albuminuria — wydzielanie z moczem rozpuszczonego białka; objaw szeregu chorób nerek.

Białkówka, twardówka (łac. selera) — zewnętrzna warstwa ściany gałki ocznej (-> Oko),

Białobrzeski Czesław Autor wielu prac z zakresu fizyki teoretycznej i termodynamiki gwiazd.

Białodrzew (Populus alba) — gat. topoli, zw. topolą białą; sadzony przy drogach.

Białogród Belgrad.

Białołęka — wieś pod Warszawą, miejsce bitwy wojsk polskich z ros. 24. II. 1831.

Białomorski Kanał, Stalina Kanał—kanał łączący jezioro Onega z Morzem Białym za pośrednictwem jeziora Wyg i rzeki Wyg; przez Newę zaś, Kanał Ładoski i Świr także i z Bałtykiem. Zbudowany wr r. 1933. Długość 227 km, 19 śluz.

Białorusini — pn.-wsch. plemiona słów., zamieszkujące pn. część Polesia (dawna Czarna Ruś) i dawne woj. połockie, witebskie, mści-sławskie i część mińskiego, smoleńskie, nowogródzkie i trockie. -> art. I, 648—658; II, 1082, IV, 149, 150, 151, 281, 1183.

Białoruś — związkowa republika sow.; o-bejmuje te ziemie przedrozbiorowego W. Ks. Litewskiego, które należą do Z. S. R. R. Kraj niżowy, jedyny guz tworzy Wyżyna Mińska (350 m), na pograniczu z Polską. Na pd.

(* 1878), fizyk.

świat i Życie. — V.

-WF, 104.

art. I, 667-670; III, 178.

graniczna fr.-hiszp. rzeczka

Krzesła

w stylu biedermelerowskitn.

wielki obszar bagien i rzadkich lasów. Obszar leśny i rolniczy. Jako kraj przejściowy ma B. duże znaczenie w stosunkach polsko-ros. Około dwustutysięczna grupa polska na B. jest dzisiaj bez znaczenia i objęta wyrównywującymi tendencjami sow. 126 000 km², 5 290 000 mieszk. (gł. Białorusini, poza tym Rosjanie, Polacy, Żydzi). Stolica Mińsk.

-*■ art. ,,Białorusini", I, 648 — 658; IV, 281, 1551.

Białoskórnictwo — przemysł lub rzemiosło, zajmujące się garbowaniem skór cielęcych, owczych i kozich środkami mineralnymi celem otrzymania skóry jasnej, łatwo dającej się barwić.

Białowieska Puszcza — łącznie z Puszczą Świsłocką największy obszar leśny niżu środkowej Europy z przewagą lasu mieszanego. Od dawna znany teren łowów. Bogaty świat zwierzęcy (żubr). Wydzielony rezerwat Parku Narodowego. Należy w większości do państwa, które prowadzi tu gospodarkę leśną, tartaczną i przemysłową. 1300 km².

Białozór (Uierofalco candicans Gmel.) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny sokołów właściwych. Zamieszkuje pn. krańce lądów Europy i Azji. Poluje głównie na wodne ptaki.

Biały Dom — rezydencja prezydenta St. Zj. A. Pn. w Waszyngtonie.

Biały kruk — rzecz rzadka i przez to cenna, np. egzemplarz książki wyczerpanej, dawno wydanej itd.

Białystok — m-to wojewódzkie, w XVIII w. „Wersal Podlaski" Branickich. Przemysł włókienniczy. 100 000 mieszk. z większością Żydów.    -> III, 569.

Biały węgiel — energia spadających wód, wykorzystywana przy budowie silników wodnych (kół i turbin wodnych) i elektryezn. -> IV, 759.

Biały wiersz — wiersz nierymowany lecz rytmiczny. B. W. doprowadził do doskonałości Szekspir. W Polsce B. W. pisane są np. niektóre partie „Lilii Wenedy".

Biarritz — znane fr. kąpielisko morskie nad Zatoką Biskajską. 23 000 mieszk.

Bias — (VI w. prz. Chr.), jeden z siedmiu mędrców gr.; od niego ma pochodzić powiedzenie: „Wszystko co mam noszę przy sobie" (,,Orunia mea mecum porto").

Bibiena Galii da — rodzina wł. architektów i malarzy-dekoratorów, działających w XVII i XVIII w. Najwybitniejszy Giuseppe — (1696 — 1756), projektował dekoracje do opery wiedeńskiej, drezdeńskiej etc. -* I, 1175.

Biblia (od wyrazu gr. biblion = księga) — oznacza całość Pisma Świętego, St. i N. Test.

-*■ art. I, 658—667.

Biblia pauperum (łac. = biblia ubogich) — śrdw. ryciny przedstawiające histerię N. Test. zaopatrzone krótkimi objaśniającymi tekstami łao,, przeznaczone dla kleryków, którzy złożyli śluby ubóstwa.

Bibliofilstwo — zamiłowanie do pięknych książek.

Bibliografia — umiejętność dokonywania opisów i wykazów dokumentów pisanych kultury, najczęściej książek.

-* art. I, 670-673; 52, III, 178.

Biblioteka — uporządkowany zbiór książek, drukowanych albo rękopiśmiennych, zgromadzony do celów bezpośredniego użytkowania; także nazwa pomieszczenia, w którym przechowuje się książki. art. I, 674 — 681; 52, 671, 1152, III, 180, 183, IV, 1223.

„Biblioteka Warszawska*¹ — miesięcznik naukowo-literacki, wydawany w Warszawie w U. 1841-1914.

Błbracte — stolica Eduów w Galii Lugdu-neńskiej. W r. 58 zwycięstwo Cezara nad Helwetami.

Bibuła — papier porowaty, nie klejony, używany do sączenia i do osuszania świeżego atramentu; bibułka — papier b. cienki, często glicerynowany (bibułki przejrzyste), używany do celów zdobniczych, na gilzy do papierosów itd.

Biceps — mięsień dwugłowy; potocznie: mięsień dwugłowy ramienia.

Bicforda sznur — lont zwykły, wolno palący się. Składa się z powłoki plecionej ze sznureczka jedwabnego lub jutowego, wypełnionego miałem prochowym.

Bicykl — dawny rower, posiadający przednie koło większe, tylne mniejsze.

Biczownicy — ruch rei. w XIII i XIV w., powstały we Włoszech, a propagujący publiczne biczowanie się w celu przebłagania Boga; potępieni przez kościół.

Bida — stolica dawnego państewka murz. Nupe w pn. Nigerii, 50 000 mieszk.

Bidassoa wpadająca do Zatoki Biskajskiej.

Biebrza — prawy spławny dopływ Narwi, odcinek drogi wodnej Niemen-Wisła. 144 km dł., 7150 km² dorzecza.

Biecz — m-to w pow. gorlickim, jedno z najstarszych w Polsce. Kościół farny w stylu gotyckim z początku XIV w. 4000 mieszk.

Bieda-szyby — prymitywne płytkie 9£\ kopalnie węgla i ro- V) py, eksploatowane przez ubogą ludność na własny rachunek na terenach kopalnianych lub państwowych.

Biedermeier (styl) — nazwa epoki kultury, sztuki i literatury w Niemczech (ok. 1820—60).

Wyrażać miała cechy typowo mieszczańskie: rozsądną trzeźwość, praktyczność, wygodnictwo,

rodzaj roślin

(1855-1934), hi-

-> art. I, 681 — 690.

-> I, 1092, 1093.

gat. pta-

ucieczkę od życia publicznego w zacisze domowe. Styl ceniony dzisiaj szczególnie w zakresie meblarstwa, dekoracji wnętrz. Nazwa B. pochodzi od nazwiska fikcyjnej postaci satyrycznej, wówczas popularnej (uosabiającej właśnie cechy mieszczańskie).    III, 608, 929.

Biedka — 1. mały dwukolny wóz, używany w Polsce i na Rusi. 2. (w wojsku) — mały jednoosobowy wózek, służący do przewozu broni maszynowej, sprzętu telefonicznego itd.

Biedronka (Coccinella) — rodzaj małych chrząszczy z rodziny Coccinellidae, przeważnie czerwono-brunatnych lub żółtych, w czarne lub jasne plamy. Chrząszcze i larwy żywią się mszycami.

Biedrusko — wojskowy obóz letni pod Poznaniem.

Biedrzeniec (Pimpinella) z rodziny baldaszkowatych; B. mniejszy — roślina zielna, o pędzie do ¹/a m wys. i kwiatach białych; kwitnie latem i jesienią.

Biegacz (Carabus) — rodzaj dużych chrząszczy z rodziny Cnrabidue o często zmarniałych skrzydłach tylnych. Dorosłe i larwy drapieżne. Pożyteczne.

Biegeleisen Henryk storyk literatury i ludoznawca.

Biegi — jedna z trzech gałęzi sportu lekkoatletycznego.

Biegły — znawca pewnej dziedziny wiedzy (z wyjątkiem prawa) lub pewnego fachu, powoływany przez sąd w czasie toczącego się postępowania w celu wydania opinii o jakimś fakcie.

Biegunowa gwiazda -> Polarna gwiazda.

Biegunowe spółrzędne -> Spólrzędne.

Bieguny magnetyczne ziemskie — punkty leżące na powierzchni ziemi, w których przecinają się wszystkie południki magnetyczne oraz izogony. W punktach tych nachylenie magnetyczne (inklinacja) wynosi 90°. Położenie B.

M. Z. z biegiem czasu ulega zmianie. Obecnie

B. M. Z. pn. znajduje się pod 70° szer. pn. i 95° dług. zach., B. M. Z. pd. pod 72° szer. pd. i 155° dług. wsch.

Bieguny niebieskie (świata) — punkty, w których przedłużona w obie strony oś ziemi przebija sferę niebieską. (~> Sferyczne spółrzędne).

Bieguny ziemskie — dwa punkty przecięcia się osi ziemskiej z pow. ziemi. B. pn. znajduje się na pokrytym lodem Morzu Ark-tycznym, ok. 3000 m w tym miejscu głęb. Dzień trwa tu od 17 marca do 25 września, przez resztę roku panuje noc. Przeciętna temperatura: — 41° C. w styczniu, — 1° C. w lipcu.

B. pn. osiągnięty został po raz pierwszy przez Amerykanina Peary’ego w r. 1909; w r. 1926 osiągnięto B. pn. na płatowcu (Byrd) i na ste-rowcach (,,Norge‘‘ „Italia"). B. pd. znajduje się na lądolodzie antarktycznym w wys. ok. 3000 m. Dzień trwa tu od 25 września do 17 marca, przez resztę roku panuje noc. Przeciętna temperatura: — 6° C w styczniu — 33° C w lipcu. B. pd. osiągnął pierwszy R. Amundsen w r. 1911, w miesiąc zaś później (w r. 1912) Anglik R. F. Scott, który wraz z towarzyszami zginął z wycieńczenia w drodze powrotnej. Nad

B. pd. przeleciał na płatowcu Byrd w r. 1929.

-> art. ,,Antarktyda", I, 218 — 226 i ,,Arktyda", I, 324-331.

Biegus (Tringa canutus L.) ków z rodziny bekasów, należącej do rzędu siewkowatych. Żyje na pn. w Europie, Azji i Ameryce, jesienią wędruje na pd. wzdłuż brzegów morskich. W Polsce rzadki.

Biel — m-to w zach. Szwajcarii nad jeziorem tej nazwy (43 km²). 41 000 mieszk.

Biel w drzewie — zewnętrzne słoje drewna, zwykle jaśniejsze, pełniące czynności przeprowadzania soków i gromadzenia pokarmów. (-> Drewno).

Bielactwo, bielak -> Albinizm, Albinos.

Bielak -> Zające.

Bielany — 1. — wieś pod Krakowem z klasztorem kamedułów z 1604 r. i miejsce odpustowe. 2. — pn. część Warszawy z b. klasztorem kamedułów, grobem Staszica na sąsiednim cmentarzu, Centralnym Instytutem Wychowania Fizycznego i laskiem bielańskim, miejscem rozrywkowym ludności warszawskiej.

-> I, 574.

Bielawski — pseud. Stanisława Trembeckiego.

Bielawy lub Białe Karpaty — pasmo górskie wys. do 968 m (Wielka Jaworzyna), m. Wagiem i Morawą, dzieli Morawy od • Słowa-czyzny.

Bielce -> Termity.

Biel cynkowa — biała farba, tlenek cynku ZnO.

Bielecki Jan — tłumacz i poseł Stefana Batorego w stosunkach z Tatarami. Mszcząc się za krzywdy osobiste, przyjął islam i sprowadził na Ruś Tatarów w r. 1589. Bohater powieści poetyckiej Słowackiego.

Bielefeld — m-to przemysłowe w Westfalii; stary przemysł lniany i nowy metalowy. 121 000 mieszk.

Bielenie — usuwanie za pomocą środków chemicznych lub naturalnych (powietrze, słońce, woda) barwnych zanieczyszczeń naturalnych zawartych w włóknach tkanin, papieru, drzewa itp. Polega na utlenieniu lub redukcji tj. przemianie barwnika na połączenie bezbarwne lub dające się łatwo usunąć przez wymycie.

Bielice — gleby powstałe z gliny polodowco-wej.    -> II, 600.

Bielidło — używana głównie w Warszawie potoczna nazwa sody bezwodnej.

Bielik (Haliaetus albicilla L.), — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny orłów, należącej do rodziny sokołów. Żyje w pn. Europie i pn. Azji nad brzegami mórz i jezior, poluje na ryby

o*

Bielikrasa (Calla) -> Kala.

Biel indygowa -> Indygo.

Bielinek (Pieris) — rodzaj motyli dziennych z rodziny Pieridae o skrzydłach białych w czarny deseń. W Polsce żyje trzy gat., z których największy kapustnik (P. brassicae L.)

Bieliński Franciszek — (1683—1766), marszałek wielki koronny. Wsławił się uporządkowaniem Warszawy. Dla uczczenia jego pamięci nazwana ulica Marszałkowska w Warszawie.

Bieliński Piotr

~>IV, 1564.

(1495-1575), pisarz.

-*■ IV, 1566.

Biernacki Mikołaj (Rodoć) — (1836—1901), lwowski humorysta i satyryk. Fraszki, satyry i gawędy B. odznaczają się wielkim dowcipem i ostrością obserwacji.

Biernat z Lublina — (f po r. 1523), mieszczanin, pierwszy świecki pisarz polski; autor wierszowanego opracowania bajek Ezopa (1522) i pierwszej drukowanej książki polskiej: „Raj duszny" (drukowanej u Unglera w Krakowie m. r. 1511 a 1514).

Biernik — czwarty przypadek w deklinacji (łac. accusatiuus).

Bieruń Stary

Bierzmowanie

rozdwojenie, np. odpłvwu -* II, 74.

(1754—1829), senator i wojewoda Królestwa Polskiego; 1807 r. członek Rządu Tymczasowego i wojewoda Ks. Warsz. W 1828 prezes sądu sejmowego nad członkami Tow. Patriotycznego.

Bielinskij Wissarion — (1811 — 1848), ros. czołowy krytyk literacki, zwolennik filozofii Schellinga; uważał jedynie literaturę narodową za prawdziwą.

Bielistki -* Wiewiórka.

Bielmo (leucoma) — biała, nieprzezroczysta blizna w obrębie rogówki oka, powstająca w związku ze sprawami zapalnymi lub urazem.

Bielmo — część dojrzewającego lub dojrzałego nasienia; składa się z komórek, w których znajdują się nagromadzone substancje odżywcze.

Biel ołowiowa — biała farba, zasadowy węglan ołowiu. Otrzymuje się przez działanie na metal kwasu octowego w obecności dwutlenku węgla.

Bielowski August Jan — (1806—1876), poeta i historyk, uczestnik powstania listopadowego, wydawca źródeł do dziejów Polski. (,, Monumentu Poloniae historica").

Bielsk Podlaski — m-to pwt. w woj. białostockim; 7000 mieszk.

Bielski Marcin Autor m. i. pierwszej w języku polskim historii powszechnej („Kronika wszytkiego świata" 1551) i pierwszego polskiego moralitetu („Komedia Justyna i Konstancji" 1557). -> II, 906.

Bielskie Jaskinie — groty w wapieniach Tatr Bielskich (Czechosłowacja) ze stalaktytami ; 3,2 km dł.

Bielsko — m-to pwt. w woj. śląskim. Wielki przemysł z sulciennictwem na czele. 25 000 mieszk.

Bielszowice — osada przemysłowa w pwt. katowickim; 15 000 mieszk.

Bieluń dziędzierzawa (Datura stramo-nium) — gat. rośliny z rodziny psiankowatych ; roślina jednoroczna o dużych białych lejkowatych kwiatach; rośnie zwykle na rumowiskach i przychaciach.

Biełucha — najwyższy szczyt Ałtaju 4542 m wys.

Bielyj Andrej (Boris Bugajew) — (1880 do

1935), ros. poeta, prozaik, krytyk. Symbolista i mistyk, spokrewniony duchowo z A. Blokiem. Proza B. melodyjno-rytmiczno-obrazowa, zbudowana na obrazach dźwiękowych. W swojej trylogii: „Srebrny gołąb", „Petersburg", „Moskwa", rozstrzyga zagadnienie walki pomiędzy Wschodem a Zachodem

-*/, 1594.

m-to w pwt. pszczyńskim; fabryka dynamitu. 3000 mieszk.

sakrament, dzięki któremu, wg. nauki kościoła, wierny otrzymuje umocnienie Ducha św. w wytrwałości w wierze.

B. można przyjmować raz w życiu, udziela go biskup.

Bieszczady — część Karpat między Osławą a Świcą. Część pn. Bieszczad należy do Polski, część pd. do Czechosłowacji. Po stronie polskiej najwyższy szczyt Pikuj (1405 m), po stronie czechosł. najwyższe pasmo: Stój (1679 m) i Połonina Równa (1482). Po polskiej stronie najlepsze polskie tereny narciarskie (Sławsko, Sianki).

Bieżnia — część stadionu, teren, na którym rozgrywane są biegi sportowe.

Bifurkacja

rzeki do dwóch dorzeczy.

Bigamia (dwużeństwo) — przestępstwo, polegające na zawarciu małżeństwa wówczas, gdy poprzedni związek małżeński nie został prawnie rozwiązany.

Bigoteria — przesadna nabożność, polegająca przede wszystkim na przestrzeganiu form zewnętrznych.

Bihar — prow. ind. na pograniczu Dekanu i Bengalii.

Biharskie Góry — góry oddzielające Wyżynę Siedmiogrodzką od Niziny Węgierskiej. Sięgają do 1850 m (Kukuzbeta). W pd. ich części od strż. znane złoża złota.

Bilans — okresowe porównanie majątku i zobowiązań firmy, instytucji; zestawienie na kontach posiadanego majątku (aktywa, stan czynny) w nieruchomościach, ruchomościach, towarze, gotówce, należnościach u dłużników z sumami należnymi wierzycielom (pasywa, stan bierny), jak długi hipoteczne, towarowe, wekslowe, podatkowe itp.

Bilans handlowy — cyfrowe zestawienie wartości przywozu i wywozu danego kraju:

B. H. ujemny albo bierny — gdy wartość przywozu jest wyższa od wartości wywozu.

B. H. dodatni albo czynny — gdy wartość przywozu jest mniejsza od wartości wywozu.

Bilans płatniczy

Bilczewski Józef

(1829—1S94), znany

Bimetalizm

-> IV, 27.

-> II, 551.

Życiorys.

zestawienie cyfrowe obrotów gospodarczych danego kraju z zagranicą za określony czas.

-> II, 789, 790, IV, 35, 36.

Bilateralny — dwustronny (np. układ B.

m. dwoma państwami).

Bilbao — ważny port pn Hiszpanii nad Atlantykiem z awanportem w Portugalete. Stolica Kraju Basków. 162 000 mieszk.

Bilcze, Złote Bilcze — wieś w pow. bor-szczowskim na Podolu w jarze Seretu; wykopaliska przedhistoryczne. 4000 mieszk.

(1860—1923), arcybiskup Lwowa; pracował nad archeologią chrześcijańską.

Bilet bankowy -> Banknot.

Bilety skarbowe — krótkoterminowe zobowiązania skarbu, wypuszczane celem pokrycia bieżących wydatków państwa.

Bilety zdawkowe — papierowy bilon; papierowe znaki obiegowe, wypuszczane przez skarb państwa.

Biliński Leon — (1846—1923), ekonomista i polityk. Poseł do austr. parlamentu, austr. minister skarbu. Inicjator N. K. N. i rzecznik austr. orientacji polit. wśród Polaków w czasie wielkiej wojny. W Polsce odrodzonej min. skarbu 1919 r.

Bilirubina — barwnik żółci, koloru czerwo-no-brunatnego; złożony związek organiczny.

Biliwerdyna — zielony barwnik żółci, produkt utleniania bilirubiny.

Bilion — wg systemu fr. tysiąc milionów; wg systemu niem. milion milionów.

Bill (ang. dosł. = rachunek, ustawa) — projekt ustawy. B. of rights — zasadnicza ustawa państwowa w Anglii, uznana przez Wilhelma III w r. 1689, przyznająca rozległe prawa parlamentowi, pozbawiająca katolików praw polit. a zapewniająca hegemonię kościołowi anglikańskiemu.

Billet doux (fr.) — dosł.: słodki liścik; list miłosny.

Billaud Varennes Jean Nicolas — (1756 do 1819), rewolucjonista fr., jeden z wodzów jakobinów', inicjator sądu rewolucyjnego nad królową Marią Antoniną, przyczynił się do upadku dyktatury robespierzystów 1795.

Billiton — wyspa sundajska na wsch. od Sumatry; kopalnie cyny. 4600 km², 50 000 mieszk.

Billroth Theodor chirurg wiedeński, twórca wielu metod operacyjnych, m. in. resekcji (wycinania) żołądka.

Bilon — monety zdawdtowo; pieniądze bite na rachunek państwu, w których wartość metalu jest mniejsza niż ta, na którą opiewa dana moneta.

Biłgoraj — m-to pwt. na pd. stokach Roztocza (woj. lubelskie). Wyrób sit. S000 mieszk.

system pieniężny, oparty na dwóch kruszcach: złocie i srebrze, przy prawnie ustalonym stosunku wartości (relacji) obu metali.

Bimorfizm — dwupostaciowość.

Binet Alfred — (1857—1911), psycholog fr.; badał inteligencję dzieci; autor dotychczas stosowanych testów inteligencji.

-> III, 1218, 1219.

Bio (z gr. bios = życie) — w wyrazach złożonych : odnoszący się do życia (np. biografia, biologia itd.).

Bio-blo — największa rzeka Chile, wpadająca pod Concepción do Pacyfiku. 500 km dl.

Biochemia — dział chemii, zajmujący się procesami chemicznymi, zachodzącymi w żywych organizmach.

—> art. „Chemia ustrojów żyioych", I, 931 — 940;

927.

Biodra (coxae) — symetryczne boczne okolice ciała ponad kośćmi biodrowymi.

Biodrowa kość fos ilei) — kość wchodząca w skład miednicy.

Blofory — niewidzialne składniki (mikroorganizmy), których zespół tworzyć ma komórkę jako widzialną już jednostkę biologiczną. Obecnie termin przestarzały.

Biogenetyczne prawo — reguła dotycząca rozwoju zwierząt, sformułowana przez E. Haeckla:    ,,rozwój osobniczy (ontogeneza)

jest powtórzeniem rozwoju rodowego (filogenezy)" ; tj.: długi szereg form, przez które przechodzi osobnik w ciągu swego rozwoju od komórki jajowej do formy dorosłej, jest jakby skróconym przebiegiem rozwoju rodowego jego przodków w ubiegłych epokach rozwoju ziemi. Prawo to ma wartość ograniczona.

II, 284, 287, 288.

Biogeografia — gałąź geografii zajmująca się związkami między ziemią a światem roślinnym i zwierzęcym.

Biografia

I, 528, IV, 344.

Biologia (z gr. bios = życie i lógos — słowo, nauka) — w ogólnym znaczeniu nauka o istotach żywych, obejmująca trzy samodzielne poniekąd nauki, a mianowicie: botanikę, zoologię i antropologię. W ściślejszym znaczeniu nauka o przejawach życiowych organizmów w związku ze środowiskiem i warunkami ich bytowania. W tym sensie odpowiada B. ekologii. W Anglii przez B. rozumie się te dziedzinę wiedzy, która zajmuje się teorią pochodzenia gatunków i doboru naturalnego. W ten sposób B. wiąże się i z genetyką, tj. nauką o dziedziczności. W opinii innych badaczy, B. odpowiada pod względem swego zakresu fizjologii, tj. nauce o czynnościach organizmów.    -> IV, 1481.

Biologiczne czyszczenie — proces oczyszczania wód ściekowych z rozpuszczonych w nich nieczystości przy udziale pewnych ba-kteryj: wodę ściekową wpuszcza się do zbiornika, w którym znajduje się gruba warstwa ma-

teriału porowatego, tj. posiadającego b. dużą powierzchnię: koks, żwir, żużel. Na powierzchni materiału tworzy się warstwa osadu z nieczystości rozpuszczonych w wodzie ściekowej. Na osadzie rozwijają się bakterie, które mają własność oczyszczania ścieków z części organicznych.

Biologiczne stacje — placówki naukowe, służące różnym celom nauk biologicznych, zarówno czysto badawczym, jak i praktycznym. Na nowoczesną miarę zorganizowaną B. S. w Polsce jest stacja hydrobiologiczna na Wigrach pod Suwałkami

Bioluminescencja — świecenie zwierząt i roślin, np. świecenie robaczków świętojańskich i szeregu zwierząt, żyjących przeważnie w głębinie oceanów. -* Luminescencja.

Biosfera — przestrzeń zamieszkała przez żywe istoty na kuli ziemskiej, najbardziej powierzchowne warstwy (powietrze, ląd, wody słodkie i morskie) naszego globu. -*■ IV, 1524.

Biot Jean Baptiste - (1774-1862), fizyk fr.; odkrył zjawisko skręcania płaszczyzny polaryzacji światła. Zmierzył prędkość głosu w ciałach stałych.

Biotyt — minerał barwy zielonej lub brunatnej do czarnej, rodzaj łyszczyku czyli miki. Zawiera uwodnione krzemiany potasu, glinu, żelaza i magnezu.

Biret

-+1II, 714.

-> II, 970, 1086.

do

Biskwit

czterokanciaste czarne nakrycie głowy, noszone przez księży.

Birgitta św. — (ok. 1302—1373), mistyczka szw., której ,,revelationes" (objawienia), karcące władzę świecką i duchowną, osiągnęły europ, sławę. Założyła zakon brygidek; patronka Szwecji.

Birkeland Kristian — (1867—1917), chemik i fizyk norw. Zbadał zjawisko zórz polarnych.

Birkenhead — m-to ang. pod Liverpoolem; doki okrętowe i przemysł metalurgiczny. 148 000 mieszk.

Birkowski Fabian — (1566—1636), znakomity kaznodzieja staropolski. Do najświetniejszych kazań B. należy ,.Nagrobek Osmanowi", wygłoszony w r. 1622.

Birma — wsch. część Indyj bryt., w XIX w. objęta przez Anglię. Oś tego kraju tworzy rzeka Irawaddi. Od Indyj odgraniczają ją do 3000 m wys. góry Arakan, od Syjamu i Chin górzysta kraina Szan, przynależna administracyjnie do B. Klimat pozostaje pod decydującym wpływem pd.-zach. monsunu letniego. Ludność mongolska. Panuje tu buddyzm. Podstawą gospodarki rolniczej jest ryż i eksport drzewa tekowego. Ropa naftowa w górach Arakan (1 mil. tonn rocznie). Kraj jest rządzony bezpośrednio przez Anglię a tylko na wsch. jest kilka udzielnych państewek w Szanie. 606 000 km®, 14 667 000 mieszk. Gł. m-to i port Rangun.

Birmingham — 1. — największe po Lon-dynfe m-to Anglii i gł. ośrodek ang. metalurgii;

przemysł oparty na węglu i żelazie i ciężki przemysł maszynowy. Uniwersytet. Gotycki kościół św. Marcina z XII/XIII w. 1 002 000 mieszk. 2. — m-to w stanie Alabama (St. Zj.

A. Pn.) u stóp Appalachów. 260 000 mieszk.

Birobidżan — autonomiczna republika sow. nad środkowym Amurem. 39 000 km*, 60 000 mieszk. Stolica Birobidżan. Przewidziana jako żyd. jednostka administracyjna w Z. S. R. R.

Biron Ernest Jan, ks. kurlandzki — (1690 do 1772), faworyt carowej Anny Iwanówny. W r. 1737 — książę Kurlandii, w r. 1740 regent za małoletności Iwana VI

Biruta — żona Kiejstuta, matka Witolda; wg źródeł krzyżackich utopiona z polecenia Jagiełły.

Birże (lit. Birżai) — m-to powiatowe pn. Litwy, niegdyś siedziba Radziwiłłów i Tyszkiewiczów. 6000 mieszk.

Bis (łac.) — dwa razy. (-*■ Bi).

Biscaya (hiszp. Vizcaya) — prow. baskijska Hiszpanii. 2165 km®, 485 000 mieszk. Stolica Bilbao.

Bis dat qui cito dat (łac.) — dwa razy daje, kto prędko daje.

Bisior — 1. — białe, cienkie płótno wsch wyrobu. 2. — (Byssus) — włókna jedwabiste, wytwarzane przez niektóre gat. małży; służą tym mięczakom do przytwierdzenia się do podłoża. W strż. włókna z B. służyły do wyrobu drogocennych tkanin.

Biskajska Zatoka (fr. Gaskońska)

5000 m głęb. ramię Atlantyku m. pn. wybrzeżem Hiszpanii a zach. Francji. Cechuje ją wielka burzliwość.

Biskra — oaza daktylowa u stóp Atlasu Saharyjskiego w Algerii. Dziś zimowe uzdrowisko. 19 000 mieszk.

Biskup — kapłan, posiadający najwyższy stopień święceń, sprawujący władzę nad obszarem, zw. diecezją. B. in partibus infi-delium — B. tytularny, ma tytuł diecezji, którą faktycznie nie zarządza. -* III, 99, 100.

Biskupin — wieś w pow. żnińskim nad jeziorem tejże nazwy z odkopywanymi od r. 1934 szczątkami kopalnymi osiedla prehistorycznego kultury łużyckiej (z przed 2500 lat). 400 mieszk.

1. — porcelana lub fajans bez polewy, dwukrotnie wypalany; szczególnie często używany w XVIII w. 2. — suchar, biszkopt.

Bismarck Otto — niem. mąż stanu.

-> art. I, 698-707; II, 52, 1243, III, 918, 920, 925, 945, 1249.

Bissagos — przybrzeżny archipelag w Gwinei Portugalskiej z jej stolicą Bolama.

Bisurman, bisurmanin — 1. — muzułmanin. (Z ar. musulman = wyznawca islamu).

2. — urwis, łotr.

Bitolj (tur. Monastir) — m-to w jugosłow. części Macedonii; siedziba patriarchy wsch.; 33 000 mieszk.

-> art. I, 718-728; IV, 220, 221.

Bitynła — strż. nazwa części Azji Mn. nad

IV, 695.

Biureta — rura szklana z podziałką objętościową z kranem u dołu, służy do dolewania dokładnie mierzonych ilości odczynnika.

Biurokracja rzędników; ogół urzędników w danym kraju. W ujemnym znaczeniu przerost formalizmu i szablonów, zamiast rzeczowego załatwienia

Bizet Georges — (1838 — 1875), znakomity kompozytor fr ; muzyka jego przepojona melo-dyjnością, na wskroś dramatyczna; opery „Les plcheurs de perles" („Poławiacze pereł") 1867, „Carmen" 1875 i in.

Bizmut

Biorgvin -> Bergen.

Bjórnson Bjórnstjerne wielki poeta norw., autor nowel, powieści, dramatów i wierszy. Twórczość jego cechuje optymizm, patriotyzm, postępowość i humanitaryzm. Wielką sławę osiągnęły jego chłopskie nowele i dramaty, jak ,,Rękawiczka", „Bankructwo" i „Ponad siły". B. słynął jako mówca i obrońca uciśnionych (m. i. Polaków). W r. 1903 laureat Nobla.

Blacha — cienkie płyty z metalu (żelaza, cynku, glinu, miedzi, niklu, srebra, złota etc.), ze stopów metali (bronzu, mosiądzu), wyrabiane z odlanych bloków przez walcowanie lub młotowanie.

Blackburn

ny poeta i rysownik ang.

(1869-1928),

Bituminy — substancje mineralne, stanowiące mieszaniny kilkunastu węglowodorów. Rozróżniamy B. lotne czyli gazy ziemne, ciekłe czyli różne ropy naftowe i stałe, jak asfalt i ozokeryt. -> I, 1262, 1263, III, 813.

Bitwa — potocznie: starcie zbrojne dwóch wojsk lub ich części; ważny fragment, lub etap całości działań wojennych; udział w niej biorą poważne siły (armie), obejmując znaczne obszary; B. trwa szereg dni, nawet tygodnie i składa się z szeregu różnorodnych działań wojennych wielkich jednostek itp.

Bitwa narodów — trzydniowa bitwa pod Lipskiem 16. X—18. X. 1813, w której zjednoczone wojska Prus, Austrii, Rosji, Hiszpanii, Portugalii, Szwecji odniosły zwycięstwo nad armią Napoleona. W bitwie tej zginął ks. Józef Poniatowski.

Bitwa pod Warszawą — rozstrzygająca bitwa w wojnie polslco-bolszew. w sierpniu 1920 r.

dolną Sakarią.

dosłownie: panowanie u-spraw.

Biust -> Popiersie.

Biwa — największe jezioro jap

Biwak — obóz wojskowy (harcerski) pod gołym niebem.

Bizancjum — strż. nazwa Konstantynopola; od Konstantyna Wielkiego stolica państwa wscb. rzym. (bizant.). -> art. I, 727—744; 12, 530, IV, 602, 831, 959, 1557.

Bizantynizm (od sztywnego ceremoniału na dworze bizant.) — płaszczenie się przed jednostkami wpływowymi i pochlebianie im.

Bizerta — stary fenicki port w Tunisie, później gniazdo piratów. Dziś morska baza fr. 23 000 mieszk.

->//, 453. pierwiastek, ciężki metal, V grupa układu periodycznego (-*■ Azotowce). L. porz. 83; c. atom. 209; s. chem. Bi; c. wł. 9,78. W przyrodzie występuje w stanie rodzimym i w postaci siarczku Bi₂S₃. Stosuje się do łatwo topliwych stopów, najczęściej z cyną i ołowiem i w lecznictwie.    -* UL 437.

Bizon amerykański (Bison bison L.) — gat. ssaka z rodziny pustorożców, należącej do rzędu parzystokopytnych. Zamieszkiwał do niedawna w wielotysięcznych stadach stepy Pn. . Ameryki, obecnie prawie wytępiony.

(1832-1910),

-> IV, 786.

lub

ang. m-to pod Manchesterem z kopalniami węgla i przemysłem bawełnianym. 123 000 mieszk.

Black Hills — wyodrębniony masyw górski do 2350 m wys. na prerii amer. m. Dakotą a Wyomingiem; złoża złota.

Blackpool — port i kąpielisko morskie w Zatoce Liverpoolskiej. 102 000 mieszk.

Blake Robert — (1599 —1657), admirał ang., organizował z polecenia Cromwella flotę republikańską ; złamał potęgę morską Holendrów, zwyciężał Turków i Hiszpanów.

Blake William — (1757 — 1827), romantycz--s- IV, 597, 1326.

Blanc Louis — (1811 — 1882), socjalista fr., działacz polityczny i historyk. Głosił ideał państwa, które przez regulowanie produkcji i spożycia unicestwi konkurencję prywatnych przedsiębiorstw, a z nią nierówność stanów. Po lutowej rewolucji 1848 wybrany do Rządu Tymczasowego, 1870 członek Zgromadzenia Narodowego. „Historia rewolucji fr." „Historia rewolucji 1848 r.", „Historia 10 lat" (1830—40).

-> IV, 839.

Blanc Piotr — bankier warszawski, kasjer Stanisława Augusta. B. pałac — barokowy pałacyk w Warszawie (obok ratusza) z XVII w.; od 1777 należał do B.; od niego zachowała się nazwa. W 1936 pałac B. gruntownie odrestaurowany.

Blanchard Franęois — (1753—1809), aero-nauta fr., wynalazca spadochronu. Odbył 766 lotów balonowych.

Blanco (wł.) -> In blanco.

Blandrata Giorgio - (1515-1590), Włoch z pochodzenia, lekarz, reformator rei., dyplomata polsko-siedmiogrodzki, jeden z założycieli sekty arian w Polsce. -* I, 308, 309.

Blankizm — rewolucyjny, socjalistyczny ruch we Francji, nazwany od jego założyciela,

L. A. Blanąui.

Blanąui Louis Augustę — (1805—1881), socjalista fr., inspirator i uczestnik wszystkich paryskich rewolucyj 1830—1871. Żądał „rewolucyjnej dyktatury mniejszości".

Blasco Ibanez Vicente pisarz hiszp., autor realistycznych opowiadań

Blekot (Aethusa Cinapium) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny baldaszlcowatych; pospolity chwast Europy i Syberii; roślina trująca.

Blenda cynkowa Sfaleryt.

-> II, 922, 924.

Blenda smolista, lub uranowa albo urani-nit — rzadki minerał zawierający głównie tlen i uran. Występuje w stanie krystalicznym lub bezpostaciowym, smołowo-czarny lub zielona-wo-czarny. 13. S. jest kruszcem radu, który właśnie w nim po raz pierwszy odkryto.

-> I, 1052.

Blśriot Louis

-y III, 369. m-to algerskie u stóp Atlasu.

Blizzard

gł. m-to dep. Loir-et-Cher we Francji; piękny renesansowy pałac królów fr. (XIII — XIV w.) ze słynnymi schodami.

Blok — jedna z maszyn prostych, działająca na zasadzie dźwigni; krążek drewniany (metalowy) zaopatrzony na obwodzie w ro, wek, przez który przeciąga się linę.

B. służy do podnoszenia ciężarów. Użycie B. pojedyńczego pozwala zmienić kierunek siły na dogodniejszy. W połączeniu dwóch B. (rucho- _

mego z nieruchomym) lub fj kilku B.

ty

JL.

II

— Blok zwykły. II — Wielokrążek.

Blokhauz, ostróg

i powieści o tendencji socjalistycznej; najsłynniejsza: ,.Czterej jeźdźcy Apokalipsy".

Blastomery — komórki potomne (prze-wężne), powstające wskutek podziału jaja, jako komórki macierzystej dla przyszłego osobnika danego gatunku zwierzęcia tkankowego (-> liruzdkowanie).

Blastula — stadium zarodkowe w rozwoju wszystkich zwierząt tkankowych; najczęściej pęcherzyk zawierający w środku jamkę (jamę

B.) otoczoną jedną warstewką komórek.

Blaszkodziobe (Lamellirostrea) — rząd ptaków. Budowa ciała krępa, dziób szeroki, u nasady pokryty miękką skórą, na krajcach rogowe płytki. Zamieszkują naogół wody słodkie, pływają i nurkują doskonale. Należą: podrodzi-ny gęsi, kaczek właściwycłi, kaczek nurkowa-tych, traczy, łabędzi, flamingów.

Blaszkorogie (Scarabaeidae) — rodzina chrząszczy o mocnej budowie ciała, z przednimi nogami przystosowanymi do grzebania (żuk, chrabąszcz itd.).

Blaumanis Rudolf — (1861 — 1908), najwybitniejszy prozaik lot., uważany za klasyka.

Bied — jugosł. „Zakopane" w Alpach Julijskich.

Błędnica (chlorosis) — schorzenie krwi, występujące najczęściej u młodych dziewcząt, a polegające na zmniejszeniu ilości czerwonych krwinek.

(1872-1936), fr. lotnik i konstruktor samolotów. Pierwszy przeleciał przez kanał La Manche.

Blida 40 000 mieszk.

Blłziński Józef - (1827-1893), wybitny komediopisarz okresu pozytywizmu. „Marcowy kawaler", 1873, „Pan Damazy", 1876, „Roz-bitki", 1881 i i.    -► II, 1262.

Blizna (cicałriz) — zbita tkanka łączna, zapełniająca ubytek powstały w tkance na skutek urazu, zmian zapalnych itp.

gwałtowna zadymka śnieżna w Ameryce Pn. połączona z niską temperaturą.

I, 176.

Bliźnięta (Gemini) — gwzb. pn. nieba na ekliptyce i trzeci znak zodiaku 60°—90° z gwiazdami: Kastor i Pollulcs. -> I, 1248, 1464.

Bloch Jan Gotlib - (1836-1902), ekonomista 1 finansista. Propagator idei pokoju.

Bloemfontein — gł. m-to burskiej Oranii w pd. Afryce. 63 000 mieszk., w tym połowa Murzynów.

Blois

ruchomych i nie- ^ ruchomych (wielokrążek) f \ oprócz zmiany kierunku siły oszczędzamy na sile dwukrotnie lub kilkakrotnie.

Blokada — opasanie, o- rj sączenie kraju, portu, wy- t brzeża, fortecy; środek walki, stosowany podczas wojny, mający na celu odcięcie przeciwnika od dowozu koniecznych produktów, surowców, amunicji, żywności; zamknięcie, przez państwo wojujące dostępu do portu przeciwnika.

Blok dolarowy — państwa o walucie uzależnionej od dolara St. Zj. A. Pn. Do bloku tego należą: St. Zj., Filipiny, Kuba, Panama, Costarica, Guatemala, Haiti i Republika Dominikańska.

budynek drewniany przystosowany do obrony: zawiera strzelnice dla karabinów maszynowych i pojedyńczych strzelców, otwory obserwacyjne, magazyn żywności i amunicji itd.

Blok szterlingowy — państwa o walucie uzależnionej od funta ang. Obejmuje prawie wszystkie kraje imperium bryt. oraz Danię, Szwecję, Norwegię, Finlandię, Portugalię i Argentynę.

Blok złoty — grupa państw, niczym poza tym nie związanych, które w 11. 1933 — 36 nie zde-waluowały swych walut złotych. Należały do nich Polska, Francja, Szwajcaria, Holandia.

Blomberg Werner, von — generał nicm., min. Reichswehry od stycznia 1933, wpływowy przedstawiciel sfer wojskowych w rządzie Hitlera.

Blondyna — cienka koronka z surowego jedwabiu.

Blucher Gebhard, ks. — (1742 — 1819), generał prus., jeden z najwybitniejszych wodzów czasów napoleońskich. Wkroczył do Paryża 1814. W bitwie pod Waterloo 1815 przyczynił się do pokonania Napoleona.

Blues (ang.) — pierwotnie ludowy murz., potem towarzyski taniec o kołyszącym się kroku, melancholijny.

Blue Mountains -► Błękitne Góry.

(1831-1891), teo-

m-to w pow. rzeszowskim;

przemysł tkacki. 5000 mieszk.

Błędne koło w dowodzeniu -> Petitio prin-

cipii.

Błędnik -> Ucho wewnętrzne. -> IV, 1174. Błędowska Pustynia — pole piasków ruchomych o kilkunastu kms powr. nad górną Przem-szą.

Blok Aleksandr

-* II, 1271, 1276, IV, 1099.

nych ślimaków

-> I, 1046.

me-

Bluff (ang.) — taktyka działania polegająca na wywoływaniu u przeciwnika wrażenia, że się rozporządza środkami, których się jednak faktycznie nie posiada.

Blum Lćon — (* 1872), fr. polityk, przywódca fr. partii socjalistycznej, premier od maja 1930 r. (na czele rządu Frontu Ludowego).

Blumenbach Johann Friedrich — (1752 — 1840), anatom i antropolog niem., jeden z twórców anatomii porównawczej i antropologii.

-> IV, 539, 540.

Bluszcz (Hedera Helix) — 1. — gat. rośliny pnącej się z rodziny araliowatych; rośnie w' Europie i w pn. Afryce, w Polsce niekiedy dziko w cienistych lasach. 2. — ilustrowane pismo kobiece założone w r. 1865 przez Marię Unicką.

Bluszczy k kurdybanck (Glechoma hede-racea) — jedna z pospolitszych roślin na trawnikach i przydrożach; należy do wargowych ; kwiaty niebiesko-fioletowe.

Bliithner Julius — (1824—1910), założyciel znanej fabryki fortepianów (w 1853 r. w łapsku).

Błagowieszczeńsk — gł. m-to sow. okręgu amurskiego przy ujściu Zei do Amuru. 64 000 mieszk.

Błam — sztuka, płat futra.

Bławat — tkanina jedwabna (zwł. błękitna).

Bławatek (Centaurea cyanus) — pospolity chwast polny; należy do rodziny chabrów; roślina jednoroczna lub dwuletnia lub bylina o pędzie do 80 cm wys., zakończonym koszyczkiem niebieskich kwiatów.

Bławatsky Helena zofka ros.; zapoczątkowała międzynarodowy ruch teozoficzny.

Błazen — trefniś, żartowniś zawad owy, bawiący monarchów lub wielkich panów.

Błażej św. — (f 326), biskup umęczony w Armenii.

Błażowa

Błękit metylenowy — syntetyczny (sztuczny) barwnik niebieski. Stosuje się do farbowania jedwabiu, bawełny (na zaprawie) do drukowania tkanin.

Błękit pruski (berliński, paryski) — skomplikowany związek cyjanowy zelaza. Dzięki pięknej stalowo-niebieskiej barwie i odporności na działanie światła i kwasów stosowany jako farba malarska, do papieru i drukarska. Otrzymuje się głównie ze związków cyjanu, zawartych w surowym gazie świetlnym.

Błękitne Góry (Blue Mountains) — góry w Nowej Pd. Walii (Australia). Wys. ok. 1200 m.

(1880 — 1921), ros. po-eta-symbolista, najwybitniejszy liryk ros. w. XX. Rozwija w swojej poezji głoszoną przez Sołowiowa ideę walki pomiędzy Wschodem a Zachodem. „Wiersze o Pięknej Pani", „Radość niespodziana", „Ziemia pod śniegiem", „Noc śnieżna". Dramaty liryczne („Nieznajoma", „Róża i krzyż" i in.) -* IV, 1566.

Błona — w naukach biologicznych określenie dla bardziej odpornej na działanie czynników zewnętrznej osłonki, otaczającej bądźto całą komórkę (B. komórkowa), bądź też jądro (B. jądrowa). Specjalną postać B. posiadają niektóre pierwotniaki, przy jej pomocy się poruszające (B. falująca). Ciało rozwijającego się zarodka zwierzęcego często bywa osłonięte specjalnymi tworami, noszącymi nazwę B. płodowych.

Błonica, dyfteryt (diphteria) — ostra choroba zakaźna głównie wieku dziecięcego, wywołana przez prątki błonicze. -> IV, 978, 1506.

Błonie — m-to przemysłowe pod Warszawą. 8000 mieszk.

Błonkoskrzydłe ->• Blonkówlci.

Błonkówki błonkoskrzydłe (Hymenoptera) — rząd owadów o narządach gębowych gryzących, lub częściowo przekształconych w organ liżący. Dwie pary skrzydeł błoniastych. Trzy podrzędy: rośliniarki, owadziarki i żądłówki.

Błonnik ->■ Celluloza.

->//, 1067, IV, 1140, 1141.

Błony fotograficzne -> Fotografia.

->II, 410.

Błotne kąpiele -> Kąpiele.

Błotniak zbożowy (Gircus cyaneus L.) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny jastrzębi, należącej do rodziny sokołów. Zamieszkuje środkową Europę i Azję, w Polsce pospolity ptak przelotny.

Błotniarka (Limnaea) — rodzaj słodkowod-płucodysznych o jednej parze czułków trójkątnych. Żyją głównie w wodach stojących. Roślinożerne.

Błotny gaz Oaz błotny.

Błyskawica — wyładowanie elektryczne pomiędzy dwiema chmurami albo chmurą i ziemią. Podczas wyładowania świecą gazy, znajdujące się w powietrzu, jak azot, tlen, wodór oraz gazy szlachetne, z jednego bieguna do drugiego spływają olbrzymie ładunki elektryczne około 1000 coulombów, zaś natężenie prądu przeciętnie 10 000 — 20 000 A dochodzi do 100 000 A. Przeciętna długość B. 2 — 3 km, dochodzi do 10 km, szerokość 50—60 cm.

Błyszcz — nazwa niektórych kruszców talicznych, odznaczających się połyskiem metalicznym, o barwie głównie szarej lub czarnej; połączenie metalu, np. ołowiu, miedzi, srebra, z siarką, telurem, selenem. Najbardziej znane

B. ołowiu, siarczek ołowiu (PbS) czyli ga-lenit i B. miedzi, siarczek miedzi czyli chal-kozyn.

gat.

Bobak (Mar mota bobac Miill.)

-> IV, 137, 138.

Bób.

Bobkowe drzewo -> Wawrzyn. Bobkowe liście

IV, 138, 141. .

Bocian biały (Ciconia ciconia L.)

(1827-1901), malarz szwajc. Obrazy B. charakteryzuje naturali-styczne traktowanie świata baśniowego i fantastycznego.

Boczny korzeń -> Korzeń.

Boczny pęd -> Pęd.

Boćwina -> Burak.

Błyszczka (Phytomełra gamma L.) motyla z rodziny sówek ze srebrzystym znakiem y na skrzydłach przednich. Szkodnik wa-

rzyw.

Bniec (Melandryum) — rodzaj roślin z rodziny goździkowatych; 60 gat. rośnie głównie na pn. półkuli; B. biały i czerwony częsty u nas na polach lub w zaroślach.

Boa dusiciel (Boa con&trictor L.) — gat. węży z grupy dusicieli ( Boaeformia). Dł. ciała do 6 m. Ładnie ubarwiony: tło jasne, szaro-brązowawe, na nim skomplikowany, ciemnobrunatny rysunek. Żyje w lasach Śród. i Pd. Ameryki, żywi się niewielkimi ssakami i ptakami, które dusi w splotach swego ciała.

Boazeria — wyłożenie ścian całkowite lub częściowe drzewem dla celów dekoracyjnych.

gat.

gryzoni z rodziny wiewiórek. B. żyje towarzysko na stepach pd.-wsch. Europy i Azji, w Polsce występował dawniej na Podolu i Ukrainie.

Bober

Bober — lewy dopływ Odry z Sudetów; za Piastów oddzielał Polaków od Łużyczan. 255 km dł.

wysuszone liście wawrzynu, Laurus nobilis. Przyprawa kuchenna.

Bobrek trójiistkowy (Manyanthes trifolia-ta) — gat. rośliny z rodziny bobrkowatych; często rośnie na błotach; liście trójlistkowe i białe lub różowawe kwiaty w gronach wzniesionych.

Bobrinskij Władimir hr. — (* 1868), przywódca skrajnej reakcji za Mikołaja II, członek II i III Dumy, jeden z rzeczników oddzielenia Chełmszczyzny.

Bobroszczur zw. nutria (Myocastor coypus Mol.) — gat. gryzoni. Sierść gęsta., miękka, barwy szaro-brunatnej, włos ościsty, lśniący, brązowy. B. żyje w Pd. Ameryce na zarośniętych brzegach rzek i jezior, żywi się trawą. Futro wysoko cenione.

Bobrowski Stefan — (1841 — 1863), organizator ruchu powstańczego 1863 r., przewodniczący Centralnego Komitetu Narodowego.

Bobrujsk — m-to na Białorusi (Z. S. R. R.) nad Berezyną i twierdza. 40 000 mieszk. W r. 1918 siedziba I Korpusu Polskiego generała Dowbor-Muśnickiego,

Bobry (Castoridae) — rodzina ssaków z rzędu gryzoni. Przedstawicielem jest bóbr (Castor fiber L.). B. zamieszkują wolno płynące rzeki, kopią na brzegach rozległe nory, na mieliznach i wysepkach budują chatki z gałęzi, gdzie zimują i wychowują młode. Żywią się korą i młodymi pędami drzew. Futro B. jest wysoko cenione. Są to zwierzęta wymierające; żyją nielicznie w dorzeczu Dniepru, Prypeci, Elby, w Nprwegii i Syberii. W Polsce od najdawniejszych czasów były otaczane opieką, dzisiaj żyją jeszcze w dorzeczu Prypeci. Liczniej żyją B. w St. Zj. A. Pn.

Bobrzyński Michał — (1849—1935), polityk, mąż stanu, historyk, reprezentant ,,szkoły krakowskiej", od 1885 poseł na sejm krajowy i do austr. parlamentu jako reprezentant ,,stańczyków", 1908—13 namiestnik Galicji. W wielkiej wojnie zwolennik orientacji austropol-skiej. Autor syntezy dziejów Polski pt. ,.Dzieje Polski w zarysie".

Bobsleigh (ang.) — najcięższy z istniejących typów sań sportowych. B. składa się z dużych sań, na których siedzi osada oraz z ruchomej przedniej części, umożliwiającej zmianę kierunku za pomocą specjalnej kierownicy.

Boccaccio Giovanni — (1313—1375), humanista i poeta wł., przyjaciel Petrarki. Jeden z twórców literackiego języka wł. i literatury wł. Nieśmiertelną sławę zdobył B. jako autor ,,Dekamerona", zbioru 100 nowel, bajek i fraszek, żywego barwnego obrazu życia wł. XIV w. Pisał poza tym wiersze, powieści („Fia-metta"), dzieła o charakterze encyklopedycznym i i. -► II, 902, III, 963, 964, 963, IV, 1408.

Bochnia — m-to w woj. krakowskim u stóp Pogórza karpackiego. Najstarsze kopalnie soli kamiennej w Polsce i kąpiele solankowe. 12 000 mieszk.

Bochum — m-to w zach. Westfalii; potężny przemysł metalurgiczny (stal). 314 000 mieszk.

gat.

ptaków z rzędu bocianowatych. Żyje w śród. i pd. Europie i śród. Azji, przelotny, zimuje w Afryce. W Polsce pospolity. Zjada płazy, gady, ryby, pisklęta, drobne ssaki. B. czarny (G. nigra L.) nieco mniejszy; upierzenie czarne metalicznie połyskujące.    -> II, 618.

Bocianie gniazdo — na dawnych statkach i okrętach kosz umieszczony na szczycie najwyższego masztu, punkt obserwacyjny dla majtków.

Bocianowate albo brodźce (Giconiae) — rząd ptaków. Nogi wysokie szczudłowate. Szyja długa, dziób prosty, długi o gładkich krajcach, bez woskówki. Skrzydła dość długie. Żyją w pobliżu wód, na bagnach, żywią się głównie zwierzętami wodnymi. Należą tu: bociany, ibisy, czaple.

Bócklln Arnold

-> IV, 60.

Bodajbo — rzeka i m-to na Syberii wsch., ośrodek S3rberyjskich płóczkarń złota. 6000 mieszk.

Bodega (hiszp.) — oberża, winiarnia; także skład towarowy.

Bodeńskie Jezioro (niem. Bodensee) — jezioro na granicy Austrii, Niemiec i Szwajcarii,

— rośliny stepowe kolczaste, jak osty, popłoch, mikołajek.

Bodin Jean — (1530—1596), fr. teoretyk prawa; w głównym swym dziele ,,De la republi-que" dał pierwsze sformułowanie pojęcia suwerenności ludu.

(1320-1388)

rodzina

/, 41.

Boethius — (ok. 480—525), rzym. mąż stanu i popularny filozof śrdw., tłumacz i komentator Arystotelesa.

Bogarodzica Bogurodzica.

Bogatek (Buprestis) — rodzaj chrząszczy. Występują przeważnie w krajach tropikalnych.

Bogdo-chan, Bogdychan — święty, wielki władca (mong. tytuł cesarza chiń.).

Boginki — na Słowiańszczyźnie demony kobiece, rzekomo ukazujące się o północy, zwykle nad rzeką, gdzie piorą bieliznę.

(1757-1829),

(1720-1784),

przez które przepływa Ren w górnym swym biegu; 539 km², do 252 m głęb.

Bodiaki albo bodziaki

IV, 576.

Bodley Thomas — (1544—1612), polityk; uczony ang.; zreorganizował bibliotekę w Ox-fordzie, zw. odtąd „biblioteką bodlejańską".

Bodzanta (Bodzęta) arcybiskup gnieźnieński. Po śmierci Ludwika popierał następstwo tronu Marii z Zygmuntem Luksemburczykiem, potem Ziemowita, jako kandydata do ręki Jadwigi. Koronował Jadwigę i Jagiełłę.

Bodzechów — osada przemysłowa nad rzeką Kamienną pod Ostrowcem; pokłady rudy żelaznej i huta.

Bodzentyn — m-ko w powiecie kieleckim w Górach Świętokrzyskich, niegdyś własność biskupów krakowskich. 5000 mieszk.

Bodziec — termin fizjologiczny oznaczający jakąkolwiek zmianę w warunkach zewnętrznych, oddziaływującą pobudzająco lub hamująco na organizm, lub jego składowe narządy wzgl. komórki (-> Pobudliwość).

-> III, 1188, IV, 490, 491.

Bodziszek (Geranium) — rodzaj roślin z rodziny bodziszkowatych; występuje głównie w obszarach umiarkowanych. B. łąkowy (G. pra-tense) o dużych, niebieskich lub liliowych, przed-prątnych kwiatach i dużych, okrągłych liściach, rośnie pospolicie na łąkach lub w zaroślach.

Bodziszkowate ( Geraniaceae) roślin dwuliściennych; przeważnie zioła o podzielonych liściach i dużych, barwnych, owado-pylnych kwiatach.

Boehme Jakub —    (1575—1624), mistyk

niem. Autor mistycznego dzieła pt. „Aurora" („Jutrzenka"); głosił doktrynę o stawaniu się rzeczywistości przez ewolucję Boga w świecie.

B. zajmował się u nas Mickiewicz.

Boehmeria — rośliny z rodziny pokrzywo-watych; B. nivea i B. riridis rosną w obszarach umiarkowanych i tropikalnych Azji; dostarczają długich włókien, t. zw. ramie, lub trawę chińską, z których wyrabia się cienkie płótna.

Boerowie -> Burowie.

Eogota — stolica Kolumbii na wys. 2610 m w Andach. Nowocześnie zbudowane m-to kolonialne. 263 000 mieszk.

Boguchwał — (-}• 1292), franciszkanin, spowiednik św. Kingi, uważany przez Brucknera za autora pieśni Bogurodzicy.

Bogumili — sekta o zabarwieniu manichej-skim, powstała w X w. w Bizancjum.

Bogumin — ważny węzeł kolejowy i ośrodek przemysłowy na Śląsku czes.; w okolicy ludność polska. 14 000 mieszk.

Bogurodzica, Bogarodzica — najstarszy znany zabytek polskiej literatury rei. Powstał w II poi. XIII w., najstarszy znany odpis pochodzi z pocz. XV w.    -> IV, 162, 251.

Boguski Józef Jerzy — (1853 — 1933), chemik, jeden z pionierów nauki o szybkości reakcyj chemicznych.

Bogusławski Wojciech znakomity aktor i komediopisarz, właściwy twórca teatru polskiego i świetności sceny narodowej. Od 1784 do 1814 kierował (z małymi przerwami) teatrem warszawskim, w 1811 r. założył szkołę dramatyczną. Z oryginalnych jego utworów najważniejsza komedio-opera „Cud czyli Krakowiacy i górale" (1794).

1, 1178, IV, 227, 1059, 1060.

Boguszewski Krzysztof — malarz I poł. XVII w. „Św. Marcin" (Katedra, Poznań).

IV, 241.

Boh — jarowa rzeka zach. Ukrainy, uchodząca do Morza Czarnego. 935 km dł., 68 000 km² dorzecza.

Bohema -> Cyganeria.

Bohemia — łac. nazwa Czech.

Bohomolec Franciszek pisarz, rozwijał działalność reformatorską w duchu Konarskiego, jako pedagog, publicysta (redaktor „Monitora" 1765—1785) i komediopisarz. ,.Małżeństwo z kalendarza" (1766) i „Czary" (1775).

Bohorodczany — m-to nad Bystrzycą So-łotwińską w powiecie stanisławowskim. 3000 mieszk.

Bohr Niels — (* 1885), fizyk duń., jeden z twórców atomistyki współczesnej. Nagroda Nobla w 1922 r.

-> II, 369, III, 207, 217.

Bohun Iwan — (J* 1664), bohater kozacki, pułkownik winnicki, zwolennik i obrońca samodzielności Ukrainy. Walczył po stronie Chmielnickiego, potem z Wyhowskim po stronie Polski, za zdradę Rzplitej stracony w obozie pod Nowogródkiem Siewierskim 27. II. Bohater sienkiewiczowskiej Trylogii.

Boieldieu Franęois Adrien — (1775—1834), fr. kompozytor oper komicznych.

Boileau-Desprśaux Nicolas — (1636—1711), fr. krytyk i poeta; sformułował w „L’art poiti-que“ (1674) reguły tworzenia poetyckiego w duchu ideałów klasycznych swojej epoki.

-* II, 449.

Boja.

-> III, 232.

ryba

Bolechów

Boleń -> Rap. Bolśro

IV, 17, 208, 2§1, 927, 1222.

Bolesław II Szczodry albo Śmiały —

(1039 — 1081), król polski 1058 — 79, syn Kazimierza Odnowiciela, wojowniczy, przeciwnik Niemiec, walczył z pogańskimi Pomorzanami, występował przeciw Czechom, interweniował w sporach dynastycznych na Rusi, zajął Grody Czerwieńskie. W porozumieniu z Grzegorzem VII koronowany, 1076.. Skazanie na śmierć biskupa Stanisława Szczepanowskiego, podejrzanego o knowania przeciw królowi wespół z jego młodszym bratem Władysławem Hermanem, było bezpośrednim powodem upadku B., który schronił się na Węgry,; umarł jakoby w klasztorze w Ossiaku w Karyntii.

-> IV, 17, 209.

Bolesław III Krzywousty — (1086—1138), książę Polski 1102—38, syn Władysława Her-

Boim (Boym) Michał — (1612 — 1659), jezuita, podróżnik, misjonarz i przyrodnik, opracował pierwszy florę Chin („Flora sinensis“ 1656).

7, 952, III, 1041.

Bois de Boulogne -> Buloński Lasek.

Boisko — teren specjalnie przygotowany do ćwiczeń ruchowych na wolnym powietrzu, z odpowiednimi przyrządami stałymi, znakami itp.

Boja, bakan — pływający znak morski; umocowana na kotwicy beczka, wewnątrz pusta, w kształcie cylindra, kuli, stożka; często zabarwiona lub zaopatrzona w sygnały świetlne bądź dźwiękowe, stosowana dla wskazania jakiegoś miejsca na morzu lub rzece.

-> IV, 323.

Bojardo Matteo Maria —

(1434—1494), poeta wł., autor pierwszego poematu romantyczno rycerskiego ,,Orlando inamorato"

(„Orland zakochany"), którego sławną kontynuacją jest Ariosta ,,Orlando furioso“ („Orland szalony").

Bojarowie — wyższy feudalny stan dawnej Rusi, obowiązany do służby przy dworze, w zarządzie państwa i wojsku w zamian za otrzymane w dziedziczne władanie dobra ziemskie. Na Litwie — wyposażona w dobra ziemskie warstwa rycerska.

Bojer Johan — (* 1872), popularny powie-ściopisarz norw.; w swojej twórczości kładzie nacisk na psychologię osób i czerpie często motywv z życia ludu norw. Gł. powieść , .Wielki głód". '

Bojki — górale, zamieszkujący Małopolskę od Sanu po Łomnicę. Mówią ruskim dialektem pd.-zach. Duże wpływy pasterskiej kultury huculskiej i wołoskiej.

Bojko Jakub — (* 1857), włościański polityk i pisarz ludowy.

Bojkot — systematyczne i umówione zerwanie kontaktu społecznego z pewną jednostką lub grupą. B. ma na celu wywarcie nacisku lub ukaranie danej jednostki (grupy). B. gospodarczy — zaniechanie wszelkich trans-akcyj gospodarczych, w szczególności zakupu towarów u osoby, firmy, społeczeństwa, państwa, z którym powstał zatarg.

Bojowa Organizacja P. P. S. — organizacja wyłoniona z P. P. S. w 1905 — 06 r. dla czynnej walki zbrojnej z caratem. Na czele akcji bojowej : Piłsudski, Sławek, Arciszewski i i. Bojowiec — członek B. O. P. P. S.

Bojowie — szczep celtycki osiedlony w pn. części Italii, pokonany przez Rzym w 191 r.

Bojownik -> Batalion.

Bojownik (Betta splendens Reg.) z rodziny gurami (Osphrotnenidae). Samce w porze godowej przybierają piękne i jaskrawe barwy i staczają ze sobą boje. B. są często hodowane w podgrzewanych akwariach; znane są liczne odmiany różniące się barwami i kształtem płetw. B. pochodzą z Archipelagu Mai.

Boka Kotorska (dawniej zw. z wł. Bocche di Cattaro) — zatopiona przez morze dolina na wybrzeżu Dalmacji, wrzynająca się w formie fiordu ok. 20 km w głąb lądu wśród wys. gór.

Boks — walka na pięści, odbywająca się wg. obowiązujących reguł. -> art. I, 752—756 Bokserzy — członkowie tajnych związków chiń., zakładanych pod hasłem walki z cudzoziemszczyzną i mających „pięść" jako swój znak. W r. 1900 B. wzniecili powstanie chłopów (tzw. powstanie B.), zwrócone przeciw cudzoziemcom — przedstawicielom obcego kapitału, dążącego do rozbioru i eksploatacji Chin. Powstanie B. stłumiła 1900 r. zbrojna interwencja mocarstw europ.

m-to w powiecie dolińskim nad Świcą; kopalnia soli i rafineria nafty. 11 000 mieszk.

1. — taniec hiszp. w takcie s/4 (z częstą zmianą taktu) z towarzyszeniem kasta-nietów, wykonywany przez 2 osoby. Powstał ok. r. 1780. Stylizowany B.: Chopina B. op. 19.

2. — krótka zwierzchnia odzież górna, niekiedy z kosztownej tkaniny lub pięknie haftowana; odpowiednik naszego serdaka. Pospolite w Hiszpanii, u Cyganów.

Bolesław Chrobry, Wielki — (967 — 1025), król Polski od 992, syn Mieszka I i Dąbrówki, budowniczy państwowości polskiej, kontynuował politykę Mieszka I. Założył arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Związał Polskę z kulturą zach. (zjazd z cesarzem Ottonem III w

r. 1000 w Gnieźnie), wyzwolił ją spod supremacji Niemiec; prowadził następnie szereg zwycięskich wojen z Niemcami (1002 — 1018) zakończonych pokojem budziszyńskim, 1018. Przedsiębrał 2 wyprawy na Ruś, interweniując w sporach dynastycznych. („Złota Brama" Kijowa, którą B. ciął mieczem „Szczerbiec") i zajął dla Polski Grody Czerwieńskie. Uzyskał koronę królewską z Rzymu i koronował się w 1025 r.

nił Polskę od cesarstwa niem.

(1221-1279), ks.

(1783-1830), bohater

-> I, 169.

mana, jedynowładca Polski po pokonaniu przyrodniego brata Zbigniewa. Przez chrystianizację Pomorza i podbój Pomorza i Rugii uzyskał dla Polski dostęp do morza. Podziałem kraju pomiędzy pięciu swoich synów zapoczątkował okres książąt dzielnicowych.

-> III, 504, IV, 17, 1223.

Bolesław IV Kędzierzawy — (1125—1173), książę krakowski w 11. 1146—1173, drugi syn Bolesława Krzywoustego. Po śmierci ojca objął dzielnicę mazowiecką. Walki dzielnicowe 1141 — 46 przyniosły B. dzielnicę krakowską i tron wielkoksiążęcy. Utracił na rzecz Niemców zwierzchność Polski na Pomorzu. Uzależ-

IV, 17.

Bolesław V Wstydliwy — (1219—1279),

książę krakowski i sandomierski, syn Leszka Białego, mąż św. Kingi; za rządów B. pierwszy napad Tatarów. Wydał szereg przywilejów kościelnych. Popierał kolonizację niem. dla zaludnienia kraju, wyniszczonego napadami tatar. Zmarł bezpotomnie.    -> IV, 1223.

Bolesław — (1217 — 1278), książę śląski od 1242, znany pod przydomkami ,,Łysy“ i „Rogatka", syn Henryka Pobożnego. Zapoczątkował zniemczenie Śląska.    IV, 17.

Bolesław Jerzy — (-(• 1341), ostatni książę Rusi halicko-włodzimierskiej. Przekazał następstwo po sobie Kazimierzowi W. Otruty przez bojarów.

Bolesław Pobożny kaliski. Wydał pierwszy przywilej dla Żydów (statut kaliski 1264 r.).

Bolesław Wysoki — (f 1201), książę śląski, syn Władysława II, dążył do zwierzchniej władzy w Polsce. Na czasy B. przypadają początki kolonizacji na prawie niem.

Bolesławita — pseudonim J. I. Kraszewskiego.

Boletus — rodzaj grzybów kapeluszowych z rodziny żagwiowatych; obejmuje ok. 200 gat. (borowik, goryczak, koźlarz, złotawy grzyb, maślak).

Boleyn Anna -»• Anna Boleyn.

Bolidy -> Yeteory.

Bolimów — m-to w pow. łowickim; w sierpniu 1831 gł. kwatera Skrzyneckiego, który tam został pozbawiany dowództwa. 3000 mieszk.

Bolimuszka (Stomozys celcitrans L.) — gat. muchy z rodziny Muscidae, przenosi kar-bunkuł i jad z trupów zwierzęcych.

Boliyar Simon Ameryki Pd. w bojach o wyzwolenie spod panowania hiszp.

-> art. I, 756-763; II, 1241.

Boliwia — republika pd.-amer.; dzieli się na część andyjską i nizinną. Pierwsza to pustynna wyżyna do 4000 m wys., otoczona zewnętrznymi (nad 6000 m wys.) szczytami Andów, druga — kraj pagórkowaty, schodzący na pn. w niż Amazonki, na pd. zaś przechodzący w stepową równinę Chaco. Wyżyna i góry to

kraj prawie pustynny i suchy z dokuczliwym zimnem i wiatrami, na nizinie obszary subtro-pikowe, na pn. dżungla Amazonki. Ludność indiańska (przemieszana z białymi, a nawet z Murzynami) skupia się we wsch. zewnętrznym paśmie andyjskim. Bogate płody górnicze (niegdyś złoto, dziś cyna, srebro i bizmut); gospodarka roślinna tylko na pn. (kauczuk, kakao, kawa); większość ludności zajmuje się pasterstwem (lamy, owce, kozy). Język urzędowy hiszp. 1 215 000 km², 3 000 000 mieszk. Stolica La Paz. — Do r. 1825 dzieje B. stanowią część historii Peru. Od 1809—25 r. toczyła się tu walka o wyzwolenie spod jarzma hiszp. i ,,o wolność jednostki i własności", pod wodzą Bolivara, zakończona ogłoszeniem niepodległości górnego Peru, nazwanego B. od imienia jego oswobodziciela. Szybki postęp gospodarczy w XIX w. zawdzięcza B. cudzoziemskim kapitałom, szczególnie zaś swemu handlowi zewnętrznemu. Wojna z Chile (1879—83) pozbawiła B. pobrzeża. Zasobny w gumę kraj Acre zabrała Brazylia (1909). W wielkiej wojnie B. stanęła po stronie Entente’y. V/ przegranej wojnie z Paragwajem (w czerwcu 1932) B. straciła Chaco. W 1935 r. doszło do zawieszenia broni, a w styczniu 1936 r. do wznowienia stosunków dyplomatycznych

Bollandyści — grono uczonych z zakonu jezuitów, które pracuje nad wydawaniem dokumentów dotyczących życia świętych kat. Założycielem B. był jezuita JohannBolland (1596— 1665). B. wydali dotychczas 63 tomy in folio „Acta Sanctorum".

Bologna Giovanni da (Jean de Boulogne) — (1524—1608), rzeźbiarz niderl. baroku; wpływ Michała Anioła.

Bolonia — jedno z najsłynniejszych miast wł. u stóp Apeninu na drodze z Niemiec do Florencji i Rzymu. Najstarszy uniwersytet Europy (1158). Wspaniałe zabytki architektoniczne. W środku m-ta dwie pochyłe wieże (97 i 49 m). 246 000 mieszk.

I, 877, II, 904, IV, 1393.

Bolsena Jezioro — jezioro w środkowych Włoszech, położone w kraterze wygasłego wulkanu. 115 km², 146 m głęb.

Bolszewizm — pierwotnie (przed wojną) najbardziej radykalne grupy i tendencje wśród socjalistów rosyjskich. Od czasu rewolucji ros. (1917) oznacza się słowem B. zarówno nowy ustrój i system rządów panujących w Z. S. S. R., jak też wogóle wszelkie skrajne socjalistyczne (komunistyczne), rewolucyjne poglądy i dążenia, które wzorują się mniej lub bardziej na metodach B. ros.

->art, I, 763-774; III, 298, IV, 843, 1566, 1567.

Bolton — ośrodek bawełniany ang. w hr. Lancashire na pd. zach. od Manchesteru; już w XIV w. posiadał włókiennictwo. 177 000 mieszk.

wielkie działo, strzelające kulami kamiennymi. W użyciu od końca XIV w. (stąd bombardowanie) —> I, 338, 820. Bombardier — starszy szeregowiec arty-

Bombardon

(1494—1557), królowa Polski, druga jona. Zygmunta Starego (1518), córka ks. mediolańskiego J. G. Sforzy, krzewiła

drobno-szla-

(1858-1923) leader ang. stronnictwa konserwatywnego.

Bonawentura św. (Jan de Fidanza) — (1221 — 1274) mistyk śrdw.

Bonelia yiridis Roi. — pierścienica z gromady Echiuroidae, żyjąca pospolicie w piasku i szczelinach skał podwodnych w Morzu Śródziemnym i Atlantyku.

Bonerowie

Pam. 5 czerwca.

Bonifratrzy

założony w r. 1540 przez św. Jana Bożego. Mają za zadanie prowadzenie szpitali i opiekę nad umysłowo chorymi.

Boltzmann Ludwig — (1844—1906), fizyk austr. Badania w dziedzinie termodynamiki i mechaniki statystycznej. Zwolennik fizyki molekularnej. Wynalazca interferometru.

-> II, 368.

Bolzano (niem. Bożen) — piękne stare m-to alpejskie u zbiegu Adygi i Eisacku. Stolica niem. części pd. Tyrolu, która od wielkiej wojny należy do Włoch. 41 000 mieszk.

Bomha — od XVI w. pocisk artyleryjski, okrągła skorupa metalowa wypełniona prochem; dla spowodowania wybuchu służył lont, zapalany przed wystrzałem. Obecnie pociski, rzucane z samolotów. B. potocznie nazywa się • pociski rzucane przez zamachowców, będące właściwie prymitywnymi granatami ręcznymi.

Bombaj — gł. port i nowoczesne m-to przemysłowe Indyj bryt., stolica prow. tejże nazwy (320165 km², 21 000 000 mieszk.) na przybrzeżnej wysepce zach. brzegu Dekanu, z większością ludności hinduskiej. Przemysł bawełniany. Handel rozwinięty dzięki komunikacjom morskim oraz kolejom. 1 341 000 mieszk.

Bomba kalorymetryczna — naczynie żelazne o bardzo grubych ścianach, przy pomocy którego mierzymy ilość ciepła wytwarzanego przy spalaniu 1 gr jakiejś substancji..

-> IV, 445, 446.

Bomby lotnicze — pociski rzucane (pojedynczo lub seriami) z samolotów wojskowych.

B. L. dzielą się na: a) B. wybuchowe: odłamkowe (lekkie) i burzące (ciężkie); b) B. zapalające, zawierają materiały palące się, służące do wzniecania pożarów; c) B. gazowe zawierające ładunek bojowych środków chemicznych.

Bombarda lerii.

blaszany instrument dęty.

Bomba wulkaniczna — bloki lawy wielkości pięści i większe wyrzucane przez wulkany. Zastygają w czasie lotu.

Bon — kwit na należność; upoważnienie do otrzymania określonej kwoty zasiłku. B. skarbowe — krótkoterminowe pożyczki państwowe, np. bony złotowe w Polsce w 1922 r.

Bona — port Algerii. Wywóz fosforytów z Tebessy; żelaza i bydła. 69 000 mieszk., w tern 38 000 Europejczyków.

Bona — pływające zamknięcie wejścia do portu, stosowane podczas wojny i w niektórych portach wojennych. Składa się z dużych pływaków metalowych (beczek, pontonów). Połączone ze sobą służą B. do uniemożliwienia dostępu drobnym okrętom nieprzyjacielskim na redy i do portów.

Bona

w Polsce kulturę renesansu; wywierała wpływ polityczny, dążąc do wzmocnienia władzy królewskiej, czym spowodowała wybuch wojny kokoszej. Niepopularna w społeczeństwie; negatywnie ustosunkowała się do małżeństwa syna z Barbarą Radziwiłłówną. Po śmierci Zygmunta I B. opuściła Polskę. Tradycyjny ujemny sąd o działalności B. uległ obecnie rewizji.

-> II, 906, IV, 212, 1225.

Bona fides (łac.) — dobra wiara.

Bonaparte (Buonaparte) checka, urzędnicza rodzina na Korsyce, poch. wł., do której należał cesarz Napoleon I. Rodzice Napoleona I: Carlo (1746 — 1785) adwokat i Maria Laetitia Ramolino

(1756—1836). Rodzeństwo Napoleona I: bracia :

1. Joseph (1768—1844), król neapolit. 1806 do 1808, później przeniesiony na tron hiszp. 1808-1813. 2. Louis (1778-1846), król. hol. 1806 — 1810, literat i historyk. Żona jego Hor-tense Eugónie Beauharnais, córka generała Beauharnais i Józefiny; ich synem był Napoleon III. 3. Jćrome (1784-1860), król Westfalii 1807-1813.    4. Lu cień (1775-1840),

ks. Canino, jako prezydent Rady Pięciuset dopomógł Napoleonowi I. w przeprowadzeniu przewrotu 18 brumaire’a. Siostry: 1. Marie Annę Elise (1777 — 1820), żona F. Bac-ciocchi. 2. Marie Pauline (1780—1825), żona najpierw gen. Leclerca, później ks. Borghese. 3. Caroline Marie (1782 — 1839), żona Murata, 1808 królowa neapolitańska

Bonapartyzm — kierunek polityczny we Francji zmierzający do restauracji cesarstwa z Bonapartymi na czele.

Bonar Law Andrew

->III, 654.

III, 1262. rodzina znakomitych mie

szczan krakowskich (w. XVI).

Bonifacy św. — 1. — (III w.), męczennik z czasu Dioklecjana. Jego relikwie znajdują się w kościele św. B. w Warszawie (Czerniaków). 2. — (675 — 754), benedyktyn irlandzki, apostoł Niemiec, zamordowany przez Fryzów.

-> II, 583, III, 640.

Bonifacy VIII — papież (od r. 1294 do 1303) z rycerskiego rodu Gaetanich. Zezwolił na koronację Przemysława na króla polskiego, wydał bullę ,,Unam sanctum" (o stosunku władzy duchownej do świeckiej).

Bonifikacja, bonifikata — wynagrodzenie, odszkodowanie za poniesioną stratę.

zakon braci miłosierdzia

Bonin

dosł. dobry targ,

rodzaj pieska pokojowego

nach.

w kierunku od

— uwodniony czteroboran sodu, Na₂B₄0₇-10H₂O. Występuje w przyrodzie jako

Bordighera — m-to na Riwierze wł., zimowa stacja klimatyczna. 5000 mieszk.

Bordone Paris — (1500—1570), malarz wenecki epoki renesansu. Portrety, obrazy mitologiczne, religijne etc. Działał czas pewien we Francji na dworze Franciszka I.

Boreasz — w mit. gr. groźny i silny bóg wiatru pn., syn Eos.

Borelowski Marcin (pseud. Lelewel) — (1829—1863), pułkownik powstania styczniowego.

Boremel

znakomita rzym. rodzina książęca (pochodził z niej papież Paweł V). Villa Borghese — pałac w Rzymie, zbudowany w XVII w. dla kardynała Scipio B. Wspaniałe zbiory sztuki, szczególnie rzeźby antycznej. Borghezjański szermierz — słynna rzeźba antyczna (Agasiasa), niegdyś w Villa B. (stąd nazwa), obecnie w Luwrze.

-> IV, 1422.

Borgia — hiszp. rodzina szlachecka, osiadła we Włoszech, gdzie odegrała wybitną rolę polityczną w XV—XVI ww. 1. — Rodrigo — (1430—1503), 1492 — 1503 papież Aleksander VI. 2.

najbardziej na zach. wysu-

jap. archipelag drobnych wulkanicznych wysp na pd. od Japonii. 69 km2 6000 mieszk.

Bonis auspiciis (lac.) — pod dobrymi wróżbami.

Bon marchć (fr.)

tanio.

Bon mot (fr.) — dosł. dobre słowo; dowcip, zręczne powiedzenie.

Bonn — uniwersyteckie m-to niem. na lewym brzegu Renu. W historii Niemiec odegrało dużą rolę. Wiele zabytków. 99 000 mieszk.

Bonniyard Franęois — (1496—1570), przeor klasztoru św. Wiktora w Genewie 1531. Za obronę Genewy od ucisku ks. Sabaudzkiego więziony w zamku w Chillon. Bohater bajro-nowskiego poematu „Więzień z Chillonu".

Bonończyk —

(od m-ta Bononii).

Bon sens (fr.) — zdrowy rozsądek.

Bon ton (fr.) — dosł. dobry ton, elegancja, wytworność.

Bon vivant (fr.) — człowiek wesoły, umiejący dobrze użyć życia.

Bonza — kapłan buddyjski w Japonii i Chi-por. ort. I, 774-780.

Boom (ang.) — termin oznaczający najwyższy rozkwit interesów, wielką haussę. Opp. — slump (ang.) = depresja.

Booth — 1. - John Wilkes - (1839-1865), fanatyczny przeciwnik zniesienia niewolnictwa w wojnie o wyzwolenie Murzynów w Ameryce. Zabił prez. Lincolna. 2. — William — (1829—1912), założyciel Armii Zbawienia.

Boothia — płw. na pn. brzegu Ameryki Pn. w tundrze polarnej. Tu jest pn. biegun magnetyczny, odkryty w 1831 r. przez Rossa.

Bopp Franz — (1791 — 1867), sanskrytolog niem., twórca językoznawstwa porównawczego.

->■ I, 316, 317, II, 1090.

Bor -> Wierlło.

Bor — pierwiastek trójwartościowy, meta-loid, III grupa układu periodycznego. L. porz. 5; c. atom. 10,9; c. wł. 2,45, s. chem. B. W przyrodzie występuje wyłącznie w postaci związków, jak boraks i kwas borny.

-> III, 1074, 1076, IV, 419.

Bora — silny, suchy, zimny wiatr, wiejący zimnego lądu ku cieplejszemu morzu. Występuje m. i. w Istrii i Dalmacji.

Bora Katharina von — (1499—1552), niem. zakonnica benedyktyńska, w r. 1523 porzuciła klasztor, a w r. 1525 ożenił się z nią Marcin Luter.

Borah William Edgar — (* 1865), wpływowy, najbardziej niezależny pn. amer. polityk, senator (od 1907 r.), wybitny członek stronnictwa republikańskiego. Zwalczał politykę Wilsona.

Boraks minerał. Stosuje się w analizie (-> Perła boraksowa) oraz do oczyszczania powierzchni metali przy lutowaniu, w użytku domowym do zmiękczania wody do mycia.

Boratyński Piotr — (f 1558), rzecznik opozycji szlacheckiej na sejmie 1548 r. sprzeciwiającej się małżeństwu króla z Barbarą Radziwiłłówną.

Bordeaux — port fr. (dep. Gironde) w lejku ujściowym Żyrondy. Ważny węzeł dróg morskich, lądowych i przybrzeżnych oraz ośrodek produkcji rolniczej (wina). 263 000 mieszk.

Bordet Jules — (* 1870), bakteriolog i serolog belg. Wykrył wraz z Gengou zarazek ksztuś-ca. Laureat Nobla z r. 1919.

m-ko w pow. dubieńskim nad Styrem, pamiętne zwycięstwem Dwernickiego nad Rosjanami w 1831 r.

Borghese

Cezar — (1475 — 1507), naturalny syn Rodriga B., nie gardzący podstępem, przekupstwem, trucizną. Prawzór „Księcia" Ma-chiavellego. 3. — Lucrecia B. — siostra Cezara B., znana z piękności i lekkich obyczajów.

Borgis — nazwa czcionek drukarskich, większych od petitu a mniejszych od garmondu.

Borkowicz (Borkowic) Maćko — (f 1358), wojewoda poznański, organizator konfederacji przeciw królowi. Skazany przez Kazimierza W. na śmierć głodową w zamku olsztyńskim.

Borkum

nięta jedna z niem. Wysp Fryzyjskich; znane kąpielisko morskie. 36 km².

Borneo — trzecia z rzędu co do wielkości wyspa na świecie i największa z Wysp Sundaj-skich; przeszło ⁸/₃ B. z miastami Pontianak i Bandżermasin należy do Holandii, część pn. z półsuwerennymi sułtanatami Sarawak i Brunei

duń. wyspa na Bałtyku. Liczne kąpieliska morskie, rozwinięte rybołówstwo i rolnictwo. 582 km², 46 000 mieszk. Gł. m-to Ronne.

-> 11, 738.

rająca najróżniejsze sole oraz kwasy mineralne i organiczne. Znajduje się w okolicach wilgotnych, gdzie tworzy niekiedy rozległe pokłady. Posiada zastosowanie w medycynie (-> Kąpiele).

Borowiny (rędziny) — gleby powstałe ze zwietrzenia skał wapniowych.

Borromini Francesco

Borsuk.

Borys

B.

do W. Brytanii. Wielki masyw górski (najwyższy szczyt Kinibalu 4175 m), jedyne niziny rozwinęły się przy ujściu rzek. Bujna dżungla i puszcza podzwrotnikowa. Ludność malajska, zwłaszcza we wnętrzu wyspy b. pierwotna (Dajacy). Eksport ryżu, tytoniu, konopi i sago. Płody kopalne: węgiel na Labuanie, w rzekach zaś płucze się złoto. Powierzchnia wyspy 746 000 km², ludność szacuje się na niespełna 3 mil.

Bornholm

-* I, 1156.

Bornu — dawniej niezależne państwo murz. nad jeziorem Czad, dziś podzielone m. Anglię (Nigeria) i Francję.

Borny kwas — słuszniej borowy, H₃B03 (-> Bor). Białe błyszczące łuski, łatwo rozpuszczalne w wodzie, zwłaszcza w gorącej. Posiada słabe własności dezynfekujące, stosowany dlatego do płukania gardła, przemywania oczu itd.

Borodin Aleksandr Porfiriewicz — (1833 — 1887), gł. członek grupy młodoros. kompozytorów: poemat symfoniczny „Na stepach Azji środkowej", 2 symfonie, 2 kwartety, opera „Kniaź Igor".

Borodino — wieś na zach. od Moskwy w pobliżu Możajska. Tu w 1812 r. stoczył Napoleon bitwę z Rosjanami.

Boromeuszki — zgromadzenie zakonne zał. w r. 1652 w Nancy celem opieki nad chorymi i starcami.

Borowanie -> Wiercenie.

Borowiec (Nyctalus noctula Schreb.) — gat. nietoperzy z rodziny gładkonosych. Żyje w lasach, poluje przed zach. słońca. Występuje w Europie, Azji, Afryce; w Polsce rozpowszechniony.

Borowik (Boletus edulis), prawdziwy grzyb — jeden z najcenniejszych jadalnych grzybów kapeluszowych; należy do rodziny żagwiowa-tych; występuje w lecie i jesieni w lasach, zwł. szpilkowych.

Borowina — storfowaciała roślinność zawie-

-> II, 600.

Borowski Leon — (1784—1846), historyk literatury, prof. wymowy i poezji Uniw. Wileńskiego, nauczyciel Mickiewicza.

Borówka (Vaccinium) — rodzaj roślin z rodziny wrzosowatych; około 100 gat. rośnie głównie na pn. półkuli; w Polsce 3 gat., z których najważniejsze brusznica i czernica.

Borrom^jskie Wyspy — małe ostrowy na jeziorze Lago Maggiore w pn. Włoszech.

(1599-1667), architekt wł., epoki baroku. Doprowadził formy barokowe do wyjątkowej śmiałości.

1, 571, 575.

Borsuk (Meles meles L.) -gat. ssaków drapieżnych z / rodziny kun; żyje w lasach Europy i pn. Azji, kopie głębokie i obszerne nory.

W Polsce wszędzie spotykany lecz niezbyt pospolity.

-> IV, 141.

Borussia — nazwa łac. Prus.

Boruta — legendarny diabeł polski, pilnuje skarbów zaklętych w zamku łęczyckim.

monarchowie bułg.: 1.

(f 907), pierwszy chrześcij. władca Bułgarii, kanonizowany. 2. — B. III car — (* 1894), wstąpił na tron po abdykacji ojca swego Ferdynanda I w r. 1918. W r. 1930 poślubił wł. ks. Giovannę. 19. V. 1934 rozwiązał sobranie i utworzył pozaparlamentarny rząd wojskowej dyktatury.

Borys Godunow — (ok. 1551 — 1605), car moskiewski. Sprawował rządy w kraju za życia swego szwagra, Fiedora I, po jego śmierci (1598) rozkazał zabić następcę tronu, Dymitra, i sam wstąpił na tron. Utworzył patriarchat w Moskwie, rozszerzył moskiewskie posiadłości na Syberii, usiłował zeuropeizować Rosję.

-> IV, 1560, 1561.

Borysław — m-to w pow. drohobyckim na brzegu Karpat nad potokiem Tyśmienicą. Ośrodek wydobycia ropy naftowej w Polsce (90°/o produkcji). Nadto dobywa się tutaj gazy ziemne oraz wosk ziemny. 42 000 mieszk.

-> III, 824, IV, 189.

Bosak — okuty drąg służący do przepychania łodzi na płytkiej wodzie.

Bosch Carl — (* 1874), chemik niem. Nagroda Nobla w r. 1931 za stworzenie technicznych metod pracy pod wielkimi ciśnieniami.

Bosch Hieronymus — (ok. 1460—1516), malarz i miedziorytnik niderl. Lubuje się w motywach śrdw. symboliki.

Bosco Giovanni -» Jan Bosco św.

Bosfor — cieśnina m. Europą i Azją; oddziela Konstantynopol od Skutari; łączy Morze Marmara z Morzem Czarnym; wraz z Darda-nelami leży na jedynej drodze z Morza Śródziemnego do Morza Czarnego. 28 km dł.

-»/, 1014, 1015, 1017.

Bosman — w marynarce wojennej — stopień podoficerski odpowiadający sierżantowi w wojsku. W marynarce handlowej — najstarszy marynarz z załogi pokładowej, sprawujący pieczę nad statkiem i bezpośredni przełożony załogi pokładowej.    -> III, 513.

Bossuet Jacąues Bćnigne — (1627 — 1704), teolog i kaznodzieja fr., rzecznik absolutyzmu. Jego „Oraisons fun&bres" uchodzą za wzór fr. prozy krasomówczej.

w 1772 r

-> II, 380, IV, 574.

zatrucie kiełba-

II, 452. najdalej na zach. wysu-

i odkrywca fr. na Pacyfiku.

(1642-1732), -> III, 538.

fr. port wojenny i znane kąpielisko w dep. Pas de Calais. 52 000

I, 877.

(1851 — 1925), polityk

m-to

Boston — stolica stanu Massachusetts i doskonały port atlantycki w St. Zj. A. Pn. Jedno z najstarszych miast amer. (zał. 1623). Drugi po N. Jorku port amer. i ważny ośrodek umysłowy. Na przedmieściu Cambridge — sławny uniwersytet Harvard. 1 850 000 mieszk. (wraz z przedmieściami) w czym 10 000 Polaków.

IV, 316.

Boston — pn.-amer., podobny do walca, spokojny taniec towarzyski, znany już przed 1850 r.

Bostróm Christopher j acob — (1797 — 1866), filozof szw.; pod wpływem Leibniza głosił pogląd zw. personalizmem: każda jednostka stanowi indywidualną jaźń (świadomość), ciało jest zjawiskiem ducha, duch zaś jest jedynie rzeczywistym i pierwiastkowym istnieniem.

Bośnia — górzysta kraina jugosł. położona na wsch. od Dalmacji po rzekę Drinę; tworzyła długo jedną całość wraz z położoną na pd. Hercegowiną. W potężnych jarach głębokie rzeki (Neretwa, Bosna, Wrbas). Na pn. pogórze nad Sawą (Posawina), lesiste i rolnicze. Rudy żelaza i węgla. Ludność jugosł. wyznaje islam, prawosławie, katolicyzm. Stolica — Sarajewo. — B. i Hercegowina tworzyły w XIV i XV w. samodzielne królestwo, od XVI w. pod , władzą tur., po wojnie ros.-tur. 1877 — 8 czasowo okupowane przez Austrię, a w r. 1908 przez nią anektowane. Wzmożona germanizacja tych krajów budzi ferment narodowy. Zabójstwo arcyks. Franciszka Ferdynanda w 1914 w Sarajewie było bodźcem do wojny światowej. Z początkiem rewolucji 1918 B. i H. przyłączyła się (wraz z Serbią i Czarnogórą) do nowo tworzącego się państwa Jugosławii.

IV, 283, 1331.

Botaniczne ogrody — ogrody zakładane przy uniwersytetach i instytutach naukowych; służą dla celów naukowych lub pedagogicznych.

Botanika — nauka o roślinach.

-> art. I, 780-786.

Botany Bay — mała zatoczka w Australii na pd. od Sydney, odkryta przez Cooka

Botew Christo — (1847 — 1876), bułg. rewolucjonista, poeta, brał czynny udział w wyzwoleniu Bułgarii.

Botha Louis — (1864—1919), generał Bo-erów i mąż stanu pd.-afryk., 1900 wódz w wojnie z Anglikami. 1907 premier Transwaalu, 1910-1919 Unii Pd. Afryk.

Bothwell James earl of — (ok. 1536 — 1578), członek tajnej rady szkockiej; trzeci mąż Marii Stuart. Brał udział w zamordowaniu Henryka Darnley’a (1567). Zmarł w więzieniu w Kopenhadze.

Botnicka Zatoka — część Bałtyku na pn. od Wysp Alandzkich. Do 270 m głęb., w zimie zamarza.

Botokudzi — zbieracko-myśliwskie plemiona Indian, zamieszkujące nadbrzeżną puszczę wsch. Brazylii.

świat i Życie. — V.

Botoszany (rum. Botosani) — gł. m-to pn. Mołdawii. 32 000 mieszk.

Botticelli Sandro (Alessandro Filipepi) — (1444—1510), jeden z najsłynniejszych malarzy wł. renesansu. Obrazy B. o silnym poczuciu dekoracyjnym (płynność i finezja linii) odznaczają się poetycznym nastrojem. Częste tematy alegoryczne.

Bottrop — górnicze m-to (węgiel) w Zagłębiu Ruhry. 82 000 mieszk.

Botulizm (botulismus) siane; zatrucie mięsem kiełbas lub ryb, zakażonym prątkami kiełbasianymi.

Boucher Franęois — (1703 — 1770), malarz fr. epoki rococo, czynny na dworze Ludwika XV. Jego sielanki pasterskie, sceny mitologiczne tchną erotyzmem.

Bougaiiwillc nięta z Wysp Salomona, należy do mandatowego terytorium austral. Wulkaniczna, ponad 3000 m wys. 10 000 km², 15 000 mieszk.

Bougainville Louis — (1729 — 1811), żeglarz

III, 1037.

Bougie — port Kabylii algierskiej; 25 000 mieszk., w tym 6000 białych.

Boulanger Georges — (1837 — 1891), generał fr., uczestnik wojen Napoleona III i uśmierzenia komuny paryskiej. Usiłował wprowadzić dyktaturę o charakterze bonapartystowskim. Wybrany do parlamentu 1889, cofnął się przed przewrotem i zbiegł do Brukseli, gdzie skończył samobójstwem.

Boulle Andre Charles

meblarz artystyczny fr.

Boulogne-Billancourt — zach. przedmieście Paryża za t. zw. Laskiem Bulońskim (Bois de Boidogne). 86 000 mieszk.

Boulogne sur Mer

mieszk.

Bourbon -> Burbonowie.

Bourdelłe Emile — (* 1861), rzeźbiarz fr. B. dąży do wyrażenia monumentalności, heroizmu. Gł. dzieła: pomnik gen. Alveara dla Argentyny, pomnik Mickiewicza (Paryż), płaskorzeźby teatru Champs Elysćes (Paryż).

Bourgeois (fr.) — mieszczanin. -> Burżuazja.

Bourgeois Lćon fr., pisarz i mówca, przywódca radykałów, pacyfista, wielokrotny minister. W r. 1920 nagroda Nobla za działalność pokojową.

Bourges — przemysłowe (metalurgia) środkowej Francji. 45 000 mieszk.

Bourget Paul Charles Joseph — (1852 — 1935), powieściopisarz fr., członek fr. Akademii literatury, psycholog i moralista, przeciwnik naturalizmu w literaturze.

Bournemouth — port w pd. Anglii, kąpielisko morskie. 117 000 mieszk.

Boutroux Emile — (1845—1921), filozof fr.; twierdził, że w naturze istnieje wolność i przypadek, nie zaś konieczność i prawidłowość.

-> IV, 1317.

Bobry.

Brabanęonne (fr.) — belg. hymn narodowy. (-> Hymn).

Brać (wł. Brazza) — największa z wysp dal-matyńslcich (Jugosławia); słynne wino i owoce. 394 km², 30 000 mieszk. Gł. m-to Supetar.

Bracia czescy — sekta powstała w XV w. na tle nauki Husa. W XVI w. przybyli do Polski i założyli w Lesznie (Wielkopolska) gł. swój ośrodek, zburzony przez wojska polskie w r. 1656 za zdradę na rzecz Szwedów.

Bracia Mniejsi -»■ Franciszkanie.

Bracia polscy — jedna z sekt ariańskich powstała we Włoszech i Szwajcarii, przeniesiona do Polski ok. r. 1600 przez Leliusza i Fausta Socynów.

Bracław

na

ang.

Bouvines — m-to fr. w dep. Nord, miejsce zwycięstwa króla fr. Filipa II Augusta nad Anglikami i ces. niem. Ottonem, 1214.

Bowman Isaiah — (*1878), współczesny geograf amer.; odegrał dużą rolę w ustaleniu zach. granicy Polski podczas paryskiej konferencji pokojowej.

Boy (ang.) — dosł. chłopiec; goniec hotelowy.

Boy — pseudonim Żeleńskiego Tadeusza.

Boyle Robert — (1627—1691), chemik ang. Pierwszy podał definicję pierwiastków jako składników substancyj, nie dających się rozłożyć chemicznie na pierwiastki prostsze. Stworzył szereg metod analizowania związków chemicznych.

Boyle-Mariotte’a prawo — iloczyn z ciśnienia i objętości danej masy gazu w stałej temperaturze jest wielkością stałą (v₀p₀ = vtpt).

-> I, 408.

Boym Michał Boim Michał.

-* I, 952, III, 1041.

Boy-scouts (ang.) — ang. nazwa skautów.

Bożen -> Bolzano.

Boznańska Olga — .(* 1865), portrecistka, reprezentuje kierunek impresjonistyczny.

-> IV, 247.

Boże Ciało — święto kat. ustanowione w r. 1264 ku czci Najświętszego Sakramentu, obchodzone uroczystą procesją w pierwszy czwartek po oktawie Zielonych Świątek.

„Boże, coś Polskę“ — początek hymnu patriotycznego, obecnie śpiewanego w kościołach. Muzyka nieznanego kompozytora, tekst Alojzego Felińskiego i innych.

Boże Narodzenie — uroczyste święto chrze-ścij., obchodzone na pamiątkę Narodzenia Jezusa Chrystusa. Do wieku IV święto to przypadało na dzień 6 stycznia, później na 25 grudnia. Święto B. N. rozpoczyna się uroczystą Mszą św., zw. pasterką, odprawianą o północy.

Bożego Narodzenia Wyspa -> Christmas Island.

Bożodrzew (Ailanthus glandulosa) — drzewo do 20 m wys. o liściach podzielonych i kwiatach żółtawo-białych; dziko rośnie w Azji wsch.

Bożogrobcy — zakon kanoników regularnych, utworzony w IX w. celem pilnowania Grobu św. Obecnie nie istnieją.

Boży pokój -> Treuga Dei.

Bób (Faba uulgaris) — gat. rośliny z rodziny motylkowatych; jest to roślina jednoroczna o pędzie do 1 m dł. i kwiatach białych siedzących; uprawiana dla jadalnych nasion; pochodzi z Azji pd.-zach.

Bóbr

Bój — starcie zbrojne części dwóch wrogich wojsk, ograniczone w czasie i przestrzeni w taki sposób, że z każdej strony dowódca całości ma możność osobiście kierować swymi jednostkami.

Bóg — wg nauki chrześcij. B. jest bytem saftiym ze siebie (ens per se) t. zn. że byt Jego jest naturą, że ma On racje istnienia w samym sobie i że poza Jego naturą nie ma przyczyny Jego istnienia. B. jest czystym duchem, nie posiada nic cielesnego; jest jeden, jest nieskończenie doskonały, jest bezwzględnie pojedyńczy, tj. nie składa się z jakichkolwiek części, jest niezmienny i wieczny, jest niezmierzony, wszędzie obecny i wszechwiedzący. B. stworzył świat i wszystkie byty w nim istniejące i tym światem rządzi i opiekuje się. Opatrzność Boża). Kościół kat. naucza, że każdy człowiek może udowodnić rozumowo istnienie Boga na podstawie rzeczy, które są przez Niego stworzone. (-> Dowody istnienia Boga).

Ból (dolor) — uczucie umiejscowionego cierpienia fizycznego, dochodzące do świadomości za pośrednictwem nerwów. -+art. I, 786—792.

Bóżnica -> Synagoga.

Br — s. chem. pierwiastka bromu (gr. brómos).

Brabancja (Brabant) — we wczesnym śrdw. udzielne księstwo, w XV w. ośrodek kulturalny, przemysłowy, hodowlany i rolniczy Niderlandów, dzisiaj terytorium podzielone m. Belgię i Holandię. B. belg. pow. 3283 lcm², 1 800 000 mieszk. (połowa Flamandów, połowa Wallonów), gł. m-to Bruksela; B. hol. pow. 5096 km², 897 000 mieszk. gł. m-to Herzogen-bosch.

-> IV, 564.

-> I, 306, IV, 264. m-to na sow. Podolu, przed rozbiorami stolica województwa. 10 000 mieszk.

Bractwa kościelne, konfraternie — związki pobożnych katolików, ustanawiane w różnych celach na mocy specjalnego dekretu władzy kościelnej. Do najbardziej rozpowszechnionych bractw na świecie należy bractwo różańcowe.

Bradford — przemysłowe m-to wsch. stoku Gór Pennińskich; włókiennictwo, kopalnie węgla. 298 000 mieszk.

Bradley James — (1692 — 1762), astronom ang. W r. 1728 odkrył i wyjaśnił zjawisko abe-racji światła, odkrył nutację księżyca.

Braganęa — m-to na pn. wsch. Portugalii; stąd pochodzi dynastia tej samej nazwy (panująca w Portugalii w 11. 1640—1853 i w Brazylii w 11. 1822 — 1889). 5500 mieszk.

Bragg William Henry (* 1860) i syn jego William Lawrence .(* 1890) — fizycy ang. Za prace nad ugięciem promieni Róntgena w sie-

-> I, 462.

Brahms Johannes — (1833—1897), znakomity niem. kompozytor i pianista; jego kompozycje, obejmujące prócz opery, wszystkie rodzaje muzyki instrumentalnej i wokalnej, należą przez swe liryczne piętno i częste posiłkowanie się motywami ludowymi do typu muzyki romantycznej; styl jego wykazuje pewien zwrot ku klasycyzmowi: 4 symfonie, koncerty, wariacje, uwertury, walce, tańce węgierskie, yka kameralna i fortepianowa, przepiękne pieśni, utwory chóralne, nl)eułsches Reguiem" i i.

-» III, 942, IV, 56.

Braille Louis — (1809 — 1852), pedagog fr., niewidomy; wynalazca specjalnego alfabetu dla ociemniałych.

Braiła — m-to rum. nad dolnym Dunajem, port morski i rzeczny z handlem zbożem. 68 000 mieszk.

stara sło-

mocna wódka, koniak.

(1689-1771), hetman w. kor., kandydat do tronu polskiego po śmierci Augusta III, przeciwnik „Familii". Rezydencja B. w Białymstoku nazwana „polskim Wersalem".

(ok.

ciach krystalicznych i badania nad wewnętrzną budową kryształów nagrodzeni nagrodą Nobla w r. 1915.

de Brahe Tycho — (1546 — 1601), astronom duń. Udoskonalił dokładność pomiarów, z których korzystał Kepler przy wyprowadzaniu swoich trzech praw.

Brahm Otto — (1856—1912), historyk literatury i krytyk niem., pionier naturalizmu w Niemczech; założył Freie Biihne (t. zw. wolną scenę) w Berlinie (w r. 1889), teatr propagujący dramat naturalistyczny (grano tu Ibsena, Hauptmanna i in.).

Brahman, brahma — bóg najwyższy w bra-ministycznym systemie religijnym; dusza świata, obejmuje w swej istocie cały wszechświat.

-> I, 795.

Brahmaputra — rzeka pd. Azji; wypływa z jezior Manasarowar w Tybecie, gdzie nazywa się Tsangpo, przepływa przez Tybet, przecina Himalaje, wylewa się na Nizinę Hindostańską w Assamie i w Bengalii łączy się jednym z ramion z Gangesem. 2900 km dł. 670 000 km² dorzecza.

muz

-> III, 951.

Brakteat — moneta śrdw. bita z jednej strony.

Bramante (Donato d’Angelo da Urbino) — (1444—1514), architekt i malarz wł. renesansu. Działał głównie w Rzymie (od 1499 r.). Rozbudowa Watykanu (częściowo zniszczona), plan przebudowy bazyliki św. Piotra itd.

I, 1174, IV, 574.

Braminizm — religia wyznawana w Indiach, wsch. i pd.-wsch. Azji.

art. I, 792-803; II, 974.

Branchłnecta paludosa — gat. skorupiaka z rzędu liścionogich. Żyje w wodach słodkich pn. Europy. Forma polska żyje jedynie w Dwoistym Stawie w Tatrach. (B. polonica).

Brandenburg nad Hawelą wiańska warownia na bagnach (Branibor), dzisiaj niem. m-to przemysłowe. Piękne gotyckie budowle. 64 000 mieszk.

Brandenburgia — prow. prus. na przedłużeniu krainy Wielkich Dolin ku zach., środkowa część Niziny Pn. Niem.; obszar nieurodzajny, ale dobrze zagospodarowany dzięki intensywnej pracy człowieka, który odwodnił liczne bagniste doliny (Spreewald). Krajobraz bardzo zbliżony do nizinnej Polski, wiele jezior. Na pd. prow. zachowała się na t. z w. Dolnych Łuży-cach słów. wysepka językowa Łużyczan lub Serbów, relikt potężnego niegdyś plemienia. 39 000 km², 2 748 000 mieszk. (bez Berlina, który jest nienaturalną i administracyjnie wyodrębnioną jednostką). Gł. m-ta: Poczdam, Frankfurt n. Odrą. — We wczesnym śrdw. ziemia Słowian Lutyków. W X w. król Henryk I przekształca B. w pograniczną marchię. W XII w. Albrecht Niedźwiedź Askański osiedlił w B. zach. Niemców. W XIV w. książęta B. uzyskali prawa elektorów. W pocz. XV w. ces. Zygmunt oddaje B. Hohenzollernom. (Dalsze dzieje -> Prusy).

Brander — okręt z okresu floty żaglowej, naładowany łatwopalnymi i wybuchowymi materiałami, którego zadaniem było podpalenie lub wysadzenie materiałem wybuchowym wrogich okrętów. Zwykle B. padał ofiarą swej akcji.

Brandes Georg — (1842—1927), duń. krytyk i publicysta światowej sławy, walczył w „Głównych prądach duchowych w literaturze XIX w." (1871) o prawa nowej realistycznej literatury. Pod wpływem Nietzschego zwraca się do kultu jednostki i sympatyzuje z modernistyczną literaturą. Sympatie B. stały po stronie narodów uciśnionych. („Wrażenia z Polski", 1888).    ->    IV, 788.

Brandt Józef    —    (1841 — 1905),    malarz.

Kształcił się i żył w Monachium. Świetny batalista, malarz konia, kontynuator tradycji kos-sakowskiej.

Brandy (ang.)

Branibor -> Brandenburg.

Branicki    Franciszek Ksawery    —    (1732 —

1819), hetman w. kor., stronnik Rosji, zwalczał konfederację barską. Jeden z twórców kon-federacj i targowickiej.

Branicki    Jan    Klemens

Branicki Konstanty — (1824—1884), ornitolog, podróżnik i myśliwy. Uczestnik i organizator wielu wypraw głównie do Afryki i A-meryki Pd. Bogate dary, zwł. z dziedziny fauny ornitologicznej dla Warszawskiego Muzeum Zoologicznego.

Brankard — wagon do przewożenia bagażu w pociągu osobowym.

Branting Hjalmar — (1860—1925), przywódca socjalistów szw. 1920, 21 i 24 na czele rządu socjalistycznego. 1921 uzyskał nagrodę Nobla za propagandę pokoju.

Brantóme Pierre de Bourdelles 1525 — 1560), pisarz fr., autor pamiętników;

=t-r

-----_— n,

|€-

3E3i

Ti

_~rH~

gł. m-to

Bremerhaven -> Brema. Brenner

m. i. ,,Vies des granda capitaines“ („Życiorysy wielkich wodzów") i ,,Vies des dames galantes“ („Żywoty pań swawolnych"). Pisma B. dają obraz obyczajów w czasach renesansu.

Branża — gałąź, dział, dziedzina przemysłu, interesu handlowego, fachu, zawodu. -> II, 781.

Brasław — m-to pwt. w pn. Wileńszczyźnie nad jeziorem Drywiaty. Czesalnie lnu i garbarnie. 4000 mieszk.

Brasławskie Pojezierze — pojezierze w pn. części Wileńszczyzny, skupia piękne i wielkie jeziora m. Dzisną a Dźwiną.

Braszów (rum. Brasov) — pierwsze m-to przemysłowe i handlowe Siedmiogrodu o mieszanej rum.-węg.-niem. ludności. 56 000 mieszk.

Bratianu Joan — (1864—1927), rum. mąż stanu, przywódca liberałów. W czasie w. wojny spowodował przystąpienie Rumunii do koalicji.

Bratki (Viola tricolor maxima) — powszechnie hodowane ozdobne rośliny, powstałe ze skrzyżowania kilku gatunków fiołków. W hodowli stworzono wiele ras i odmian B.

Bratysława (niem. Pressburg) — gł. m-to Słowacji u stóp Małych Karpat nad Dunajem. Stare m-to koronacyjne Węgier, dzisiaj nowoczesne m-to przemysłowe i handlowe. 124 000 mieszk. -» I. 1107.

Braun Fer-dinand Karl —

(1850 - 1918), fizyk niem., badał przechodzenie elektrycz-    Rura Brauna.

noŚCl W gazach X — katoda. A — anoda, k — konden-rozrzedzonych. sator. E — ekran, n — ślad nieugię-Nagroda Nobla “i (wraz z Marconim) w r. 1909. B. rura — służy do ugięcia wiązki promieni katodowych w polu elektrycznym, wytwarzanym pomiędzy okładkami kondensatora płaskiego.

Brauning -> Browning.

Braunschweig    Brunświk.

Brawura — nadmierna odwaga, skłonność do ryzyka, niezawsze potrzebnego; w muzyce: popisywanie się zręcznością techniczną.

Brazylia (Estados Unidos do Brasil) — republika pd.-amer.; zajmuje starokrystaliczną płytę (Wyżyna Brazylijska) oraz Nizinę Amazonki. 8 494 000 km², ok. 39 000 000 mieszk. Stolica i gł. port Rio de Janeiro.

-*ar<. 1, 803-813; 158, 159, 160, 170, 605, 1197, II, 1174, 1178, 1179, 1241, III, 1032, IV, 1529.

Brazzaville — stolica Fr. Afryki Równikowej nad rzeką Kongo, 4000 mieszk.

Brąz — stop miedzi z cyną, zawierający 6—10%, cyny; używany jest głównie do walcowania i ciągnienia; gdy ma więcej niż 10°/0 cyny, nosi nazwę spiżu i używany jest do odlewów. Rozróżniamy: 1. — B. maszynowy do łożysk (13—19% cyny, do 8% cynku, 2. —

B. armatni (8—12% cyny). 3. — B. do dzwonów (20 — 25% cyny). 4. — B. artystyczny (10 — 25% cyny i nieco cynku). 5. — B. na monety i medale (2—10% cyny). 6. — Inne gat., zależnie od dodania metali, jak aluminium (B. aluminiowy), żelazo, krzem, i i. Brązownictwo -> Metalizacja.

-> III, 583, IV, 684, 686, 687.

Brązowanie -» Metalizacja.

Brązu epoka — w historii kultury epoka, w której narzędzia, broń i ozdoby były wyrabia^ ne z brązu. W Europie (2000—800 prz. Chr.) następuje B. E. po epoce kamienia (paleolit i neolit). Znajomość obróbki miedzi i jej stopów z cyną, cynkiem i antymonem szerzy się po krajach europ, z Mezopotamii, gdzie znana jest już w V tysiącleciu prz. Chr. Rolnictwo i pasterstwo stanowią gł. zajęcie ludności. W kręgu nadśródziemnomorskim powstają pierwsze państwa z silną władzą panującego. Rozwinięty handel miedzią, brązem i wyrobami z tych surowców sprzyja rozwojowi wielkich kręgów kulturowych w Europie środkowej i pn.

Brda — lewy dopływ Wisły; wypływa w Niemczech, zbiera wody Borów Tucholskich. W dolnym biegu łączy ją z Notecią Kanał Bydgoski. 195 km dł.

Brdy Las — jednostka górska do 857 m wys. m. Pilznem i Pragą; złoża rudy żelaznej oraz srebra.

Bregencja (niem. Bregenz) austr. Przedarulanii nad Jeziorem Bodeńskim. 13 000 mieszk.

Brehm Alfred — (1829—1884), znany podróżnik niem. i popularyzator nauk przyrodniczych. Założyciel Ogrodu Zoologicznego w Hamburgu i Aąuarium przy Ogrodzie Zoologicznym w Berlinie. Autor „Życia Zwierząt".

Breisgau —> Bryzgowia.

Bremeński Adam -> Adam z Bremy.

Brema — 1. — do r. 1934 najmniejszy kraj związkowy Rzeszy Niem. 257 km², 372 000 mieszk. Obejmuje m-ta B., Bremerhaven i Vegesack i ich okolice. 2. — największy po Hamburgu port niem. nad Wezerą. Do r. 1934 wolne m-to. Awanport Bremerhaven. 324 000 mieszk.

najważniejsza przełęcz wsch. Alp na drodze z Insbrucku w Tyrolu do Trydentu we Włoszech; łączy doliny rzek Innu, Sillu oraz Izargo i Adygi. Od r. 1919 granica m. Włochami a Austrią. 1370 m.

I, 125, 127, 128.

Brentano — 1. — Clemens (1778—1842), pisarz niem., jeden z najwybitniejszych przedstawicieli młodszej romantyki niem., mistyk; wydał wraz z Achimem von Arnim słynny zbiór pieśni ludowych: ,,Des Knaben Wunder-horn"; pisał dramaty, nowele, bajki; napisał romantyczną powieść ,,Godwi“. 2. — Frań z (1838 — 1917), znakomity filozof i psycholog

->• III, 905, 906.

Brucghd.

Breve (łac. = krótkie) — pismo papieskie w sprawach mniejszej wagi.

Brewiarz — książka, zawierająca modlitwy, psalmy i litanie, do których codziennego odmawiania obowiązani są kapłani kat.

Brewster David — (1781 — 1868), fizyk ang., pracował w dziedzinie optyki, zwł. polaryzacji światła.

-» III, 267.

1926.

Briańsk —

67 000 mieszk.

Bridge (ang. = most) — popularna gra w karty w cztery osoby.

Bridgeport — przemysłowe i portowe m-to w amer. stanie Connecticut. 147 000 mieszk.

Broadcasting (ang.) — radiofonia Broadway (ang. dosł. szeroka droga) gł. ulica w New-Yorku.

Broca Paul

najwyższy szczyt gór Harzu

rodzaj roślin

austr.; udoskonalił metodę opisu zjawisk psychicznych i pchnął przez to badania filozoficzne na nowe tory; wykształcił szereg wybitnych uczniów (Stumpf, Husserl, Meinung, Twardowski). 3. — Lu jo (1844—1931), brat poprz., ekonomista niem., zwolennik reformy społecznej przez rozszerzenie ustawodawstwa robotniczego.

Brescia — m-to u stóp Alp na Nizinie Lom-bardzlciej. Liczne zabytki. 119 000 mieszk.

Breslau -> Wrocław.

Brest — największe m-to Bretanii (dep. Finis-tere); gł. port wojenny Francji. 70 000 mieszk.

IV, 316.

Bretania — atlantycki płw. Francji; wzniesiony 300 — 400 m n. p. m. w formie falistej wyżyny, wietrznej i bezleśnej. Kraj zamieszkuje ponad milion Bretonów. Główne zajęcie rybołówstwo. Gł. m-to Rennes, porty: Brest, Lo-riont, Vannes. — Pierwotnie zwana Armoryką, była zaludniona B. przez Celtów. W V w. schronili się tu celtyccy Brytowie (stąd nazwa

B.). Od 843 najazdy Normanów. Przyłączona do Francji przez Karola VIII 1491. W czasie wielkiej rewolucji teren walk przeciw republikanom. Dziś odradza się tu i budzi nowoczesny nacjonalizm bretońsko-celtycki.

-* I, 876, 11, 422.

Breughel

Brezent — mocne nieprzemakalne płótno, z którego wyrabia się plandeki. Służy do okrywania towarów.

Bfrezina Ottokar (pseud. Vaclava Jebavy) — (1868—1929), poeta czes, mistyk i symbolista („Tajemnicze dale", ,, Świt na zachodzie" i w. i.).

Brezylka (Caesalpinia) — drzewa obszarów tropikalnych z rodziny motylkowatych; niektóre gat. dostarczają barwnego drewna.

Brianęon — fr. m-to w Alpach i twierdza broniąca przełęczy Mt. Genóvre. 8000 mieszk.

Briand Aristide — (1862—1932), fr. mąż stanu. Wielokrotnie minister w różnych resortach i premier, zasłynął po wojnie jako wybitny dyplomata, dążący do utrwalenia pokoju z Niemcami (pakt w Locarno 1925). Znakomity mówca. Pokojowa nagroda Nobla w r.

-> II, 440, 443, IV, 1343. m-to ros. nad górną Desną.

Brighta choroba — schorzenie nerek, jako specjalnego narządu wydzielniczego (nieropne zapalenie nerek, zmiany sklerotyczne w nerkach itd.).

Brighton — dawny port wojenny w pd. Anglii, dziś modne kąpielisko morskie. 147 000 mieszk.

Brindisi (rzym. Brundisium) — adriatycki port Włoch dla handlu i komunikacji z Le-wantem; m-to znane już w strż., krańcowy punkt Via Appia. 40 000 mieszk.

Brisbane — stolica i gł. port Queenslandu (na wsch. wybrzeżu Australii). 334 000 mieszk.

Brissot Jean Pierre — (1754—1793), twórca i wódz stronnictwa żyrondystów w rewolucji fr. 1792. Ścięty wraz z innymi żyrondystami.

Bristol — stary, niegdyś drugi po Londynie port ang. nad rzeką Avon. Bogaty przemysł. 397 000 mieszk.

Bristolski Kanał (ang. Bristol Channel) — zatoka na zach. wybrzeżu Anglii.

Britannia — stara nazwa celtycka dla Anglii i Szkocji.

Britannicus — (*{• 55), syn rzym. ces. Klaudiusza i Messaliny, otruty na rozkaz Nerona.

British Museum — muzeum w Londynie, jedno z największych muzeów świata, zał. w r. 1753. Bogate zbiory ze wszystkich dziedzin nauki; olbrzymia biblioteka.

-* I, 484, 675.

Briusow Walerij — (1873 —1924), poeta ros., doskonały stylista i prozaik; symbolista. Spośród szeregu zbiorów jego liryk najcenniejsze są; ,,Tertia Vigiłia“ ,,Orbi et Urbi", „Stepha-nos“, „Zwierciadło cieni" i in. Po rewolucji został członkiem partii komunistycznej.

Brno -> Berno.

(1824—1880), antropolog i anatom fr.; odkrywca ruchowego ośrodka mowy w mózgu.

Brockdorff Rantzau Ulrich, hr. — (1869 — 1928), dyplomata niem. 1918—1919 min. spraw zagr., przedstawiciel Niemiec na wersalskiej konferencji pokojowej. Rzecznik porozumienia niem.-ros.

Brocken

w Niemczech środk. 1142 m.

Brockhaus F. A. — znana niem. firma wydawnicza w Lipsku, założona w r. 1805 w Amsterdamie. Znane encyklopedie B.

Brodaczka (Usnea barbata) — gat. rośliny klasy porostów; rośnie bardzo często na drzewach i na skałach.

Brodawnik (Leontodon) zielnych z rodziny złożonych; 50 gat. rośnie w Europie i Azji, u nas b. pospolity B. jesienny i zwyczajny.

Brodnica — m-to pwt. nad Drwęcą w woj. pomorskim (Ziemia Chełmińska). 9000 mieszk.

(1831).

Broglie Louis de twórca koncepcji falowej natury materii. W 1929 r. otrzymał nagrodę Nobla.

-> II, 300, 369, III, 218, 219.

Brokat — materia ciężka, jedwabna, przetykana nićmi metalowymi (złotogłów).

Brokatela — tkanina z bawełny i jedwabiu podobna do brokatu.

Broken Hill — 1. — górnicza osada w Pn. Rodezji; polskie misje. 2. — osada górnicza w Nowej Pd. Walii; największe na świecie złoża srebra. 23 000 mieszk.

przęgu. Może być całkowicie drewniana lub żelazna oraz może posiadać ramę drewnianą i zęby żelazne. B. u-żywa się głównie do kruszenia brył i skorupy na roli, wyrównania roli po orce, przykrycia zasiewów, zniszczenia chwastów.

Bronisława, św.

Bronowice Wielkie i Małe — dwie wsi pod Krakowem. W jednej z nich rozgrywa się akcja „Wesela" Wyspiańskiego. 5000 mieszk Bronstein Lew -» Trocki.

Bronte — ang. rodzina sióstr literatek, z których najsławniejsza Charlotte — (1816— 1855), powieściopisarka, autorka „Jane Eyre" i „Shirley"; Annę B. wieść „Agnes Grey" i Emily B. — (1818— 1848), poezje i powieść ,, Wuthering Heights''. Brontosaurus

-* IV, 1434.

Brodobrzanka (Catabrosa aąuatica) — gat. roślin z rodziny traw; występuje w wodach i nad brzegami wód w Europie, Azji, pn. Afryce.

Brody — m-to pwt. w woj. tarnopolskim u stóp krawędzi podolskiej. 12 000 mieszk. z przewagą ludności żyd.

Brodziec (Totanus) — rodzaj ptaków z rodziny bekasów, należącej do rzędu siewkowa-tych. Żyją na bagnach, na brzegach rzek w Europie i Azji. Ostrożne i czujne, w razie niebezpieczeństwa nurkują. Mięso smaczne. W Polsce tylko na przelotach.

Brodziński — 1. — Andrzej (1786 — 1812), brat Kazimierza B., poeta i żołnierz; pisał sielanki pod wpływem Gessnera. Pierwszy przekład polski „Dziewicy Orleańskiej" Schillera. Zginął podczas odwrotu armii Napoleona spod Moskwy. 2. — Kazimierz (Kazimierz z Królów-ki) — (1791 — 1835), poeta uważany za prekursora romantyzmu. Od 1822 prof. literatury polskiej w Uniw. Warszawskim. Za reprezentantkę narodowej poezji słów. uważa sielankę. „O klasyczności i romantyczności" (1818), „Wiesław" (1820), „O narodowości Polaków" -» II, 1199, IV, 599. (* 1892), fizyk fr.,

I, 436.

Brom — pierwiastek, VII grupa ukł. perj. (-> Chlorowce). L. porz. 35; c. atom. 79,92; c. wł. 3,12. Ciecz czerwono-brunatna. W przyrodzie wyłącznie w postaci związków (-> Bromki). Stosowany w przemyśle chemicznym, również jako gaz bojowy. Bromowe leki — związki chemiczne B., stosowane głównie w chorobach nerwowych.

-> I, 933, II, 1272, III, 1070.

Bromek benzylu — ciecz o ostrym zapachu, stosowany jako łzawiący gaz bojowy.

Bromki — związki bromu z metalami, sole kwasu bromowodorowego HBr. Znajdują się wr wodzie morskiej i w pokładach soli. Przeważnie białe, łatwo rozpuszczalne w wodzie. Bromek srebra — żółtawy proszek, b. trudno rozpuszczalny w wodzie; wrażliwy na światło, stosowany w fotografii.

-> II, 410, 411, 412, 414, 415, IV, 931.

Bromural — złożony związek organiczny, połączenie bromu z mocznikiem i kwasem Walerianowym. Środek uspokajający w chorobach nerwpwych i nasenny.

Brona — narzędzie do uprawry roli. Składa się z ramy, zębów i haka do zaczepiania za-

Brona żelazna.

-* II, 601, IV, 173.

Bronchitis (gr.) — zapalenie oskrzeli. (-> Oskrzela).

Bronie — ogół jednostek wojska, przeznaczonych do bezpośredniego udziału w walce z nieprzyjacielem. B. piesze: piechota, saperz}’.

B. konne: kawaleria, artyleria. B. techniczne: artyleria, broń pancerna, lotnictwo, saperzy, łączność, samochody. Do B. zalicza się też zwykle tabory i żandarmerię.

Bronikowski von Oppeln Aleksander — (1783—1834), powieściopisarz niem. Napisał po niem. cykl powieści z dziejów Polski.

(1219-1258), norbertanka z klasztoru na Zwierzyńcu w Krakowie. Patronka Polski. Pam. 3 września.

(1820-1849), po-

naj większy znany nam gad kopalny, dochodzący do długości 30 m. Żył w epoce jurajskiej.

-* II, 480.

Broń — każdy przedmiot służący do walki. —

B.ochronna — służy do osłony ciała przed skutkami działania. B. przeciwnika (np. hełm, tarcza, zbroja) B. zaczepna zadaje ciosy nieprzyjacielowi, niszczy jego B. — B. biała — służy do walki wręcz, (bagnet, lanca, szabla itd.). B. miotająca — (dawniej łuk, proca, obecnie granat ręczny i wszelkie rodzaje B. palnej: karabin, działo itd.). (-> Kaliber, Myśliwska broń, Palna broń).

Broń chemiczna —> Gazy bojowe.

Broń pancerna — szybko rozwijająca się, nowa broń, której charakterystyczną cechą jest używanie w walce różnego rodzaju wozów bojowych (czołgów, samochodów pancernych, pociągów pancernych).

Broń towarzysząca piechoty — środki ogniowe o torze stromym i płaskim, dostosowane wagą i wymiarami do użycia podczas walki w przedniej linii piechoty; działka piechoty, moździerze piechoty.    IV, 1220.

Brooklyn — przedmieście Nowego Jorku na wyspie Long Island. 2 600 000 mieszk. 25 000 Polaków.

Brooksa Góry w pn. Alasce — mało znane pasmo Gór Skalistych, sięgające do 3000 m wys. Wielkie złoża nafty w zach. ich części.

Broqueville Charles — (* 1860), belg. mąż stanu, jeden z przywódców stronnictwa kat.

Browar — zakład przemysłowy zawierający całokształt urząd zeń do wyrobu piwa; ma 4 gł. działy: 1. wyrabia się słód i następnie suszy; 2. — warzelnia, w której otrzymuje się wyciąg wodny ze słodu czyli t. zw. brzeczkę piwną, gotowaną później z chmielem; 3. — fermentownia, gdzie brzeczka piwna podlega fermentacji z drożdżami i wreszcie 4. — magazynownia piwa. Browarnictwo — przemysł spożywczy ściśle związany z rolnictwem, zwł. produkcją jęczmienia browarnego i chmielu. (-s>- Piwo).

Brown Robert

(1856-1926),

(1582-1652),

(1838—1920), kompozytor

von

(1824—1896), austr.

Włodkowic Paweł.

(1445-1497),

III, 902.

słodownia, w której

(1773-1858), botanik ang., odkrywca „ruchów B." B. ruchy — ruchy o charakterze bezładnym, wykonywane przez drobne cząstki, zawieszone w cieczy lub gazach: kulki tłuszczu w mleku, gumiguty w alkoholu, dymu papierosowego, par salmiaku w powietrzu.

-* I, 409, 410, II, 1231, 1232.

Browning John Moses słynny amer. konstruktor broni samoczynnej i powtarzalnej, w szczególności pistoletów i karabinów maszynowych typu B. (t. zw. brau-ningów) i Colta.

Browning — 1. — Robert — (1812—1889), poeta ang., autor poematów ,,Sordello", „The Ring and tlie Boolc" („Pierścień i księga"), sztuki „Pippa Passes“ („Pippa przechodzi") i w. i., odznaczających się głęboka analizy psycholog.-moralną. 2. — (Barret) Elisabeth — (1806 — 1861), poetka ang., żona Roberta B. Mistrzowskie sonety miłosne „Sonnets from Porługuese". Gł. dzieło ,,Aurora Leigh".

Brożek, Broscius Jan matematyk, rektor Akademii Krakowskiej.

Bruchnalski Wilhelm (* 1859), historyk literatury, badacz śrdw. literatury polskiej i twórczości Mickiewicza.

Bruch Max

niem., epigon romantyzmu: opery, muzyka fortepianowa, skrzypcowa, pieśni, chóry („Lied der Olocke", „Pieśń o dzwonie", 1878).

Bruckner Aleksander — (* 1856), znakomity filolog polski, profesor filologii słów. w Uniw\ Berlińskim. Głęboki znawca literatury staropolskiej, wzbogacił swoimi zdobyczami polonistykę i slawistykę. „Dzieje kultury polskiej" i w. i.

-* II, 1162.

Bruckner Anton kompozytor, symfonista wielkiej miary: 9 sym-fonij, Te Deum, 3 msze, kwintet smyczkowy i w. i.

Bruderszaft (niem. Bruderschaft) — dosł. braterstwo. „Wypić z kimś B." = przejść z nim na mówienie sobie po imieniu.

Brudnica (Lymantria) — rodzaj ciem z rodziny Lymantridae o mocnej budowie ciała. Obejmuje dwa groźne szkodniki w naszej faunie : B. nieparka (L. dispar L.), której gąsienice wyrządzają dotkliwe szkody na drzewach liściastych i B. mniszka (L. monacha L.) na drzewach szpilkowych.

Brudno — wsch. przedmieście Warszawy (na lewym brzegu Wisły), cmentarz kat.

z Brudzenia Paweł

z Brudzewa Wojciech astronom, prof. matematyki i astronomii w Akademii Krakowskiej, gdzie wykładów jego słuchał Kopernik.

Brudziński Józef — (1877—1917), lekarz i uczony, organizator i pierwszy rektor wskrzeszonego Uniw. Warszawskiego.

Brueghel —1. — Pieter „starszy" (1525 — 1569), malarz niderl. Realistyczne sceny z życia chłopów. 2. — Pieter „młodszy" (1564 — 1638), malarz, syn B „starszego", częsty temat obrazów — piekło. 3. — Jan (1568 — 1625), malarz, drugi syn B. „starszego", pejzażysta.

-> III, 905, 906.

Bruges ->• Brugia.

Brugia (fr. Bruges, flam. Brugge) — gl. m-to zach. Flandrii w Belgii; połączona kanałem morskim z Zeebrugge, była u schyłku śrdw. największym portem Europy. Dzisiejsze m-to zachowało charakter śrdw. Liczne klejnoty architektury gotyckiej. Słynne są koronki z B. 52 000 mieszk.    -> III, 902.

Briihl Henryk — (1700— 1763), polityk saski, najpierw paź, z czasem wszechwładny minister Augusta III. Zgromadził olbrzymi majątek, frymarcząc polskimi urzędami. Pałac bruhlow-ski w Warszawie jest obecnie siedzibą M. S. Z.

III, 902.

Bruk — nawierzchnia dróg wykonana z kostki kamiennej, kamienia naturalnego zwykłego, bazaltu, granitu, kamienia sztucznego lub kostek drewmianych.    -> I, 1262, 1263.

Brukiew (Brassica napus var. napobrassica) — odmiana rzepaku uprawiana niekiedy dla jadalnych części, które są zgrubiałymi korzeniami oraz dolnymi częściami łodygi. IV, 1193.

Bruksela (fr. Bruxelles, flam. Brussel) — stolica Belgii (od 1830 r.) nad Senne; w śrdw. stolica Brabancji. Leży na granicy językowej flamandzko-wallońskiej. Liczne zabytki sztuki i architektury. Bogaty przemysł włókienniczy. B. już w XII w. słynęła swymi znakomitymi wyrobami sukienniczymi i koronkami. 835 000 mieszk.    -> I, 272.

Brukselka (Brasaica oleracea var. gemmite-ra) — odmiana kapusty ogrodowej, uprawianej; posiada liście pomarszczone i oprócz główki szczytowej tworzy drobne główki boczne, jadalne.

Brumaire — w republikańskim kalendarzu wielkiej rewrolucji fr. drugi miesiąc roku, od 23 października do 21 listopada. 18. B. VIII r.

-> IV, 242.

Bruneleschi Filippo — (1377—1446), architekt florencki, pionier stylu renesansowego; wprowadził antyczne formy budowli do współczesnej architektury.

-* II, 376, 377, III, 465.

Brunetiere Ferdinand

IV, 261.

Bruno Giordano — (1548—1600), filozof wł. renesansu; dominikanin, wykładał w Paryżu, Londynie, Wittemberdze, Pradze i Wenecji, gdzie na skutek denuncjacji wydany został inkwizycji i następnie w Rzymie spalony za szerzenie nauki o nieskończoności wszechświata

I, 749, IV, 572, 573.

-> IV, 1336.

gat. tasiemca, pasożytuj ą-

-> IV, 1247.

(9 listopada 1799) Napoleon zdobył władzę jako pierwszy konsul.

Le Brun Andre — (1737 — 1811), rzeźbiarz fr., czynny w Polsce na dworze St. Augusta od 1768-1795.

Brunatnice (Phaeophyceae) — glony morskie, których komórki zawierają obok zieleni barwnik brunatny; w niektórych można wyróżnić organy odpowiadające korzeniom, liściom i łodygom roślin wyższych.

-* III, 717, IV, 643, 644, 649.

Brunei — 1. — sułtanat tubylczy pod protektoratem ang. w pn. Borneo z ludnością ma-lajslcą, 6500 km¹ 2, 30 000 mieszk. 2. — stolica sułtanatu B. z 12 000 Malajów i Chińczyków.

(1849-1900), fr. krytyk i historyk literatury. Przeniósł na teren badań literackich przyrodniczą teorię ewolucji. Gorący zwolennik klasycyzmu i przeciwnik romantyzmu jako importu niem.

Brunhilda — w pieśni o Nibelungach żona Guntera, króla burgundzkiego, spowodowała śmierć Zygfryda; w pn. sagach walkiria, za nieposłuszeństwo skazana przez Odyna na wieczny sen, z którego budzi ją Zygurd.

Briining Heinrich — (* 1885), niem. mąż stanu, jeden z przywódców stronnictwa kat. 1930 r. kanclerz Rzeszy. Od 1931 kierował sprawami zagr. Poparty przez socjaldemokrację przeprowadził ponowny wybór Hinden-burga na prezydenta. 1932 r. ustąpił.

Bruno, św. — (970—1009), benedyktyn, za przykładem św. Wojciecha udał się do Prus, gdzie został zamordowany. Pam. 15 października.

lica tego kraju w żyznej okolicy z ożywionym handlem, zwł rolniczym i przemysłem, gł. drukarskim. Węzeł kolejowy. 167 000 mieszk.

Brusa (tur. Bursa) — m-to tur. w pn. zach części Azji Mn. u stóp Olimpu myzyjskiego; w XIV i XV w. siedziba Osmanów. 72 000 mieszk.

Brusiłow Alelcsiej — (1853—1926), generał ros. W lecie 1917 — naczelny wódz armii ros., po rewolucji w armii sow.

Brusznica (Vaccinium vitis idaea) — gat. rośliny z rodzaju borówek; drobne krzewy o liściach skórzastych, zimotrwałych; czerwone jagody, zw. również borówkami, używane na powidła.

Brutto (wł. surowy) — waga towaru łącznie z opakowaniem, cena bez potrącenia rabatów, dochód bez potrącenia podatków, kosztów manipulacyjnych itd. Opp. netto.

Brutus — 1. — Lucius Iunius — wg rzym. tradycji wódz powstania przeciw królowi Tark-winiuszowi Pysznemu, założyciel rzym. republiki. 2. — Marcus Junius — (85 — 42 prz. Chr.) przywódca republikańskiego spisku przeciw Cezarowi, jego zabójca (,,I ty, Brutusie!"). Skończył samobójstwem po klęsce pod Filippi (r. 42).

Bruxelles —> Bruksela.

Bruzdkowanie — proces występujący z reguły po zapłodnieniu komórki jajowej. Polega na nieprzerwanych podziałach powstających stopniowo komórek potomnych (-> Elastomery), przy czym komórki te nie odrywają się od siebie, lecz tworzą w dalszym ciągu jedną całość.

Bruzdogłowiec szeroki (Dibothriocephalus lat us L.).

cego w człowieku. Larwa (onkosfera) swobodnie pływająca w wodzie, po dostaniu się do ciała cyklopa przybiera postać wydłużoną. Gdy cyklop zostanie połknięty przez rybę, larwa przekształca się w finnę. Człowiek zaraża się, zjadając niedogotowane ryby.

Bryant William —    (1794—1878), amer.

dziennikarz i poeta. Liryk. Zapoczątkował właściwą poezję amer.

Brygada — najmniejsza z wielkich jednostek wojska, stanowi część dywizji, lub jest samodzielną jednostką; składa się z 2 — 3 pułków.

Brygadier — stopień pośredni między generałami a pułkownikiem. (W Polsce obecnie tytuł nieużywany).

Brygida św. -> Birgitta św.

Brygidki — zakon żeński założony w r. 1344 przez św. Birgitta szw. Głównym ich celem było rozpamiętywanie i kult męki Chrystusa. Obecnie istnieje tylko w Anglii.

Brykiety — bryły foremne (przeważnie prostopadłościany) wykonane z materiałów opałowych o budowie ziarnistej. Również bryły z kawałków metalu i wiórów metalowych, z otrębów, odpadków buraczanych, łupin kawy i ryżu.

Brylant — oszlifowany diament.

-> art. „Diament", I, 1194 — 1200.

Bryła geometryczna — część przestrzeni ograniczona płaszczyznami lub powierzchniami krzywymi.

Bryndza — miękki ser z owczego mleka o ostrym smaku i zapachu. Węgry. Czechosłowacja. Polska (Huculszczyzna).

Brytania (łac. Britannia) — strż. nazwa Anglii ; pochodzi od Brytów, mieszkańców wyspy; w szczególności nazwa rzym. prowincji stworzonej w 41 r. po zdobyciu przez Rzymian części pd.

Brytany

Brytowie — celtycka ludność Brytanii. Po podboju B. przez Anglo-Sasów część zmieszała się z najeźdźcami, część wyparta została na pn. i zach., wreszcie część przesiedliła się do Bretanii.

-> IV, 439.

Brzanka pastewna (Phleum pratense) zw. również tymotką traw; pospolita trawa łąkowa, występująca w Europie.

Brzeczka — wyciąg w'odny ze słodu, produkt uboczny podczas fabrykacji piwa.

Brzeg (niem. Brieg) — m-to nad Odrą na Dolnym Śląsku, było stolicą księstwa, rządzonego jeszcze w XVII w. przez zniemczonych Piastów. 30 000 mieszk.

Brzegowiec

Brzegówka -> Jaskółka.

Brzeski traktat traktatów pokojowych: 1. — traktatu m. państwami centralnymi a Ukrainą, 9. II. 1918 r., przyznającego Ukrainie całą Chełmszczyznę i zobowiązującego Austrię do podziału Galicji na wsch.-ukraińską i zach.-polską; 2. — traktatu m. państwami centralnymi a Z. S. R. R., 3. III. 1918, na mocy którego Z. S. R. R. zrzekł

— m-to pwt. u stóp Karpat w woj. krakowskim. 4000 mieszk.

Brześć Kujawski — siedziba woj. przed rozbiorami, dziś małe m-to w pow. włocławskim; cukrownia i fabryka maszyn. 6000 mieszk.

Sieja.

Brzoskwinia (Prunus persica) — nie wysokie drzewo z rodzaju śliw; pochodzi z Chin; u nas często uprawiana w różnych odmianach dla dużych, jadalnych owoców-pestkowców.

III, 1087.

Brzost (Ulmus ambra) górskiego.

Brzoza (Betula) — drzewo lub krzew z rodziny brzozowatych; 37 gat. rośnie na pn. półkuli. W Polsce kilka gat. —> III, 233, IV, 132.

Brzozowate (Betulaceae) — rodzina drzew lub krzewów' dwuliściennych; 70 gat, rośnie głównie w obszarach pn. półkuli, niektóre wr Pd. Ameryce.

Brzozowice — wieś w pow. świętochłowic-kim z kopalnią rudy cynkowej. 3000 mieszk.

Brzozowski Karol — (1821 — 1904), poeta, romantyk, emigrant. Poematy o motywach wschodnich: „Noc strzelców w Anatolii", 1856, „Ognisty lew", 1857. B.-Korab Stanisław — (1876—1901) syn poprzedniego, poeta: „Nim serce ucichło", 1910. B.-Korab Wincenty — (* 1877), brat poprzedniego, poeta „Młodej Polski" „Dusza mówiąca" 1910.

nazwa

-> I, 876.

Dogi.

-> I, 876, IV, 1308, 1309.

Brytyjska Kolumbia — górska prowincja kanadyjska nad Pacyfikiem. Rybołówstwo (łosoś), górnictwo (złoto, miedź, srebro, ołów, węgiel), leśnictwo. 922 000 km², 694 000 mieszk. Stolica Victoria na wyspie Vancouver.

Brytyjski Honduras — kolonia ang. w Ameryce Środkowej na Płw. Jukatan. Znaczenie gospodarcze B. H. niewielkie. 22 000 km*, 17 000 mieszk. Głównie Murzyni i Karaibi.

Bryza — wiatr wiejący na wybrzeżach morza w ciepłych krajach, w dzień w kierunku z-morza na ląd, w nocy odwrotnie. Szybkość 4—7 m/sek.

Bryzeida — córka kapłana Bryzeusza, branka Achillesa. („Iliada").

Bryzgowia (niem. Breisgau) — pd. część Schwarzwaldu (w Badenii) pełna sadów i winnic. Gł. m-to Fryburg.

Brzana (Barbus barbus L.) — ryba z rodziny karpiowatych. Żyje w rzekach, u nas pospolita. Mięso niezbyt smaczne. Wiele gat. B. azjat. o jaskrawym ubarwieniu hoduje się w akwariach.

gat. rośliny z rodziny

Lamantyn.

łączna nazwa dwóch

się krajów nadbałtyckich, Litwy i Polski. B T. został anulowany przez traktat wersalski.

-> III, 262, IV, 1337, 1338.

Brzesko

Brześć nad Bugiem (dawniej B. Litewski) — gł. m-to woj. poleskiego nad ujściem rz. Mu-chawca do Bugu. 9 lutego 1918 r. zawarto tu „pokój brzeski" m. mocarstwami centralnymi a Ukrainą, 3 marca — z Rosją. 50 000 mieszk. z przewagą Żydów.

II, 394, 395, IV, 1376

Brzeziny — 1. — wieś w pow. świętochło-wickim z kopalnią rudy, cynku i ołowiu. 2. — m-to pow. w woj. łódzkim z przemysłem i chałupnictwem tkackim oraz krawiectwem. 13 000 mieszk.    -> I, 607.

Brzeziński Franciszek Ksawery — (* 1867), kompozytor, władający mistrzowsko formami kontrapunktycznymi: utwory orkiestrowe, fortepianowe i i.    -> IV, 256.

Brzeziński Mieczysław —    (1858—1911),

warszawski działacz oświatowy, popularyzator nauk przyrodniczych, współredaktor „Zorzy", pisma dla ludu.

Brzeżany — m-to pow. w woj. tarnopolskim nad stawem Złotej Lipy, z zamkiem Sie-niawskich z XVI w. Miejsce urodzenia marszałka Śmigłego-Rydza. 12 000 mieszk.

Brzęk lub brekinia (Sorbus torminalis) — gat. drzewa z rodzaju jarząbów; rośnie w środkowej i pd. Europie oraz w Azji Mn.; owoce są jadalne.

Brzona

wiązu

(1831-1865),

-> I, 469.

-> I, 765, 766, 767. (1860-1917), chemik niem., prace w dziedzinie chemii organicznej. Nagroda Nobla w 1907 r.

Buchner

(1813-1837),

i ma-

(1821-1862),

religia środk., pd. i wsch.

->    718.

1. — mieszkaniec budy; stróż przy sadzie, lesie, kolei. 2. — włościanin z Mazowsza osiadły na Polesiu, czynszownik.

Budny Szymon — (1535—1590), działacz antytrynitariański, tłumacz Pisma św. „Biblia nieświeska", biblia dla arian wydana w Nieświeżu w r. 1572.

-* I, 312. wznoszenie domów mie-

Brzozowski Stanisław — (1878—1911), krytyk i teoretyk krytyki, publicysta, literat i socjolog, jeden z najwybitniejszych umysłów swego czasu. Stworzył podstawy polskiej filozofii pracy. Przeprowadził surową krytykę polskiej kultury intelektualnej, przyjmując za kryterium oceny wszelkich przejawów kulturalnych miarę cywilizacji europejskiej. Liczne dzieła krytyczne, filozoficzne i powieściowe. „Legenda Młodej Polski", 1909 — jedna z najbardziej wartościowych prac, uważana za dzieło zamykające w literatu ze polskiej okres neoromantyzmu, „Współczesna powieść polska", 1906, „Współczesna krytyka literacka w Polsce", 1907, „Płomienie", 1908, i i.

Brzozów — m-to pow. w woj. lwowskim koło Sanoka. 4000 mieszk.

Brzóska Stanisław, ks. dowódca partyzantki powstańczej w 1863 r. na Podlasiu. Stracony w Sokołowie.

Brzuch — część tułowia u wyższych zwierząt i człowieka, znajdująca się między klatką piersiową a miednicą, zawierająca cały szereg narządów (m. i. wątrobę, śledzionę, nerki, żołądek i jelita).

Brzuchonogi cz. ślimaki (Gastropoda) — gromada mięczaków. Wodne lub lądowe. Rzędy: przodoskrzelne, płucodyszne i tyło-skrzelne.

Brzuchowice — osada letniskowa pod Lwowem. 2000 mieszk.

Bucefał (Bukephalos) — ulubiony rumak Aleksandra Wielkiego.

Buchalteria — księgowość; system ksiąg, obrazujących w każdym momencie przebieg interesów i stan majątkowy przedsiębiorstwa.

Buchanan — 1. — George — (1506 — 1582), poeta i historyk szkocki, wychowawca i stróż pieczęci Jakuba I, króla ang. 2. — George sir — (1854—1924), ang. dyplomata. Odegrał wybitną role podczas wielkiej wojny jako ambasador ang. w Petersburgu.

Buchara — 1. — terytorium w zach. Turkiestanie nad Amu-Darią, półsuwerenny emirat, 1868 podbity przez Rosjan, od 1920 r. republika sow. (od r. 1925 Uzbekistan). 2. — B. stara — gł. m-to B. nad rzeką Zarafsza-nem. Handel bawełną, skórami, słynne dywany. 46 000 mieszk.

Bucharin Nikołaj Iwanowicz — (* 1888), jeden z najwybitniejszych działaczy i teoretyków bolszewizmu, bliski współpracownik Lenina.

Buchner Eduard

1. Georg

poeta niem., prekursor naturalizmu. Dramat: „Śmierć Dantona". 2. — Ludwig — (1824— 1899), brat poprz., filozof, materialista, autor głośnego dzieła „Kraft und Stoff" („Siła teria").

Buckingham George Villiers, ks. — (1592 — 1628), lord admirał za Jakuba I, faworyt Jakuba I i Karola I; zwalczał parlament; zamordowany.

Buckie Henry Thomas historyk ang.; napisał ze stanowiska pozytywizmu słynną „Historię cywilizacji Anglii".

Buczacki pokój — pokój m. Turcją a Polską (1672). Oddawał województwo podolskie wraz z Kamieńcem Turcji, Ukrainę Kozakom, na Polskę nakładał haracz roczny (22 000 dukatów) na rzecz sułtana.

Buczacz — m-to pwt. w jarze Strypy. Ruiny starego zamku; rokokowy ratusz z 1750 r. 10 000 mieszk.    -> I, 576.

Budapeszt — stolica Węgier nad Dunajem; składa się z dwóch miast: strż. Budy na prawym brzegu i nwż. Pesztu na lewym. Piękne nowoczesne m-to, ponadto ważne miejsce u-zdrowiskowe z cieplicami i licznymi źródłami mineralnymi. Nad Dunajem słynny neogotycki parlament (XIX w.). 1 421 000 mieszk.

II, 22, IV, 284, 1275.

Budda (ind. = obudzony) — (ok. 563 — 483 prz. Chr.), Siddhartha, Gautama Sakia-Muni, religijny reformator Indyj, twórca buddyzmu.

-> art. ,,Budda i buddyzm", I, 825—835; 775, 776, II, 973.

Buddyzm

Azji powstała w VI w. prz. Chr. pierwotnie jako zakon mnichów-żebraków, założony przez Buddę. ->art. ,,Budda i buddyzm" I, 825—835; 775, 776, II, 973, 1036, IV, 1030, 1146, 1236.

Budłennyj Siemion Michajłowicz — (* 1883), marszałek sow. Wsławił się jako organizator pierwszej armii rewolucyjnej (listopad 1919). Zwycięstwa nad „białymi" wojskami (pobił Denikina, 1920). Brał udział w wojnie polsko-sow., 1920.

Budnik

Budownictwo

szkalnych, gmachów publicznych, budynków fabrycznych i gospodarskich. W szerszym pojęciu również budowa dróg bitych, kolejowych, wodnych itp. inwestycje kapitałowe.

-yart. „Dom", I, 1207-1219; 288, 290, 291, 292, IV, 175, 176.

Budowniczy — 1. — inżynier, architekt.

2. — osoba uprawniona do kierowania budową domu, gmachu.

-> art. „Architekt", I, 287—295.

Budziacy — horda Tatarów, osiadłych w Budziaku, tj. pd. części Besarabii. Od XVI do XVIII w. postrach Podola i Ukrainy.

Budziak — nazwa krainy między dolnym Dunajem i dolnym Dniestrem.

gł., dziś

-> I, 168, III, 601, IV, 286.

r-> IV, 276.

I, 518.

-> IV, 128, 129, 131.

Bukowina

-> IV, 280.

III, 232.

Bukwica (Betonica officinalis) — pospolita roślina zielna; należy do rodziny worgowych.

Bulawayo — górnicze m-to Pd. Rodezji (pd. Afryka), w⁷yrosłe na eksploatacji złota. 31 000 mieszk.

■m

.W¹

Buldogi

Buldog.

Budziejowice — największe m-to pd. Czech, wyrosłe na przemyśle i handlu rolniczym. 44 000 mieszk.

Budziszyn (niem. Bautzen) zniemczone m-to Górnych Łużyc; skupia cały ruch narodowy łużycki. 42 000 mieszk.

Budżet — cyfrowe zestawienie prawdopodobnych dochodów i wydatków państwa, samorządu, instytucji, przedsiębiorstwa, osoby prywatnej na pewien z góry określony okres, zwykle na rok. -> art. I, 835 — 845, IV, 789.

Buenaventura — gł. port Kolumbii nad Pacyfikiem, połączony koleją transandyjską z wnętrzem kraju.

Buenos Aires — 1. — prow. arg. z bogatym rolnictwem. 305 121 km² pow., gł. m-to La Plata. 3 200 000 mieszk. 2. — stolica i gł. port Argentyny nad lejkiem rzeki La Plata oraz największe nowoczesne i bogate m-to Ameryki Pd. Ośrodek arg. sieci kolejowej i potężny port eksportowy dla bydła, mięsa i zboża. 2 200 000 mieszk.

Buffa (wł.) — komedia; buffo — komiczny; opera buffo — opera komiczna o treści wesołej (np. „Uprowadzenie z Seraju" Mozarta, „Sprzedana narzeczona" Smetany i i.). Buf-fono — śpiewak wł. opery komicznej (stąd bufon = człowiek śmieszny, zarozumiały).

Buffalo — m-to portowe w stanie nowojorskim nad jez. Erie i w pobliżu Niagary: ładuje drzewo, zboże, węgiel i bj^dło. 573 000 mieszk.

-> IV, 285.

Buffon Georges Louis — (1707 — 1788), przyrodnik fr., w dziele ,,IIistoire nalurelle", wyprzedza poglądy ewolucjom stów Darwina i Lamarcka

-> II, 209.

Bufor -> Zderzak.

Buforowe państwa — wr polityce termin używany na określenie mniejszych państw, położonych m. dwoma większymi, spełniających rolę „buforu" tj. zapobiegających ewentualnemu starciu.

Bug — niżówka rzeka Polski; wypływa pod Złoczowem, wpada wraz z Narwią do Wisły pod Modlinem. Rzeka to kręta z licznymi starorzeczami (bużyskami). 785 km dł. 73 000 km2 dorzecza.

Buhaj (byk, stadnik) — osobnik płci męskiej u bydła domowego, służący do rozpłodu.

Biihler Charlotte — .(* 1893), prof. w Wiedniu ; pracuje w dziedzinie psychologii dziecka.

Buisson Ferdinand —    (1841 — 1932), fr.

polityk i pedagog. Najwybitniejszy liberalny szermierz świeckiego nauczania, pacyfizmu i równouprawnienia kobiet. W 1927 r. otrzymał nagrodę pokojową Nobla.

Buitenzorg — m-to na Jawie na pd. od Batawii, słynny tropikalny ogród botaniczny. 65 000 mieszk.

Bujak Franciszek — (* 1875), historyk i ekonomista. Jeden z pierwszych hitoryków osadnictwa w Polsce.

Bujwid Odo — (* 1857), bakteriolog i higienista. Pierwszy stosował w Polsce szczepienia przeciwko wściekliźnie. Esperantysta.

Buk (Fague silva.tica) — drzewo z rodziny bukowatych; dochodzi do 35 m wysokości; kwitnie równocześnie z rozwijaniem się liści; owoce dojrzewają jesienią. Występuje w środk., zach. i pd. Europie i tworzy niekiedy drzewostany.

Bukareszt (rum. Bucuresti) — stolica Rumunii, nowoczesne m-to przemysłowe i handlowe, ośrodek kulturalny Rumunii i twierdza. 631 000 mieszk. Bukareszteński pokój — zawarty w r. 1918 m. Niemcami a Rumunią; pozbawił Rumunię Dobrudży na rzecz Bułgarii; anulowany przez traktat wersalski. -> IV, 672.

Bukłak — skórzane naczynie na wodę i inne płyny.

Bukolika (od gr. bukólos = pasterz) — krótki utwór liryczno-epiczny o wątku zaczerpniętym z życia pasterzy, rodzaj sielanki. Uprawiany szczególnie w strż. (Wergiliusz). W Polsce pisali B. Szymonowicz i Bartłomiej Zimorowicz.

Bukowate (Fagaceae) — rodzina drzew dwuliściennych. Ok. 400 gat. występuje w obszarach umiarkowanych i tropikalnych z wyjątkiem Afryki pd. i środk.

Bukowiecka Zofja — (1848—1920), powieściopisarka. Powieści dla ludu i młodzieży,

kraj rumuński m. Karpatami a Dniestrem, dawniej austr., przejęty w 1774 r. od Turcji; obejmuje: Karpaty (do 2000 ni wys.), Przedgórze i Podole. W Karpatach rudy żelaza i manganu, wielkie lasy. Przedgórze i Podole — obszar rolniczy z kukurydzą. W lecie silnie rozwinięte życie pasterskie. 10 440 km². Stolica Czerniowce, jedyne wielkie m-to kraju. 846 000 mieszk. (Rusini, Rumuni, Niemcy, Węgrzy, Polacy — ok. 50 000 — i Żydzi).

Bukowina — wieś podhalańska koło Zakopanego i letnisko. Dobre tereny narciarskie. 1200 mieszk.

Bukszpan (Buxus sempervirens) — krzew o skórzastych, zimotrwałych liściach i żółtawo-białych kwiatach w gronach; rośnie w Europie zach. i pd.; drewno cenne do wyrobów rzeźbiarskich.

HI®

(K

'v\.' psy pokojowa i obronne. Posiadają budowę masywną, wysokość średnią i niżej średniej, głowę dużą, czworograniastą, skórę na głowie po-

(1755-1816), ge-

tur.

Bumerangi.

—> I, 425.

żydowska robotnicza organizacja socjal-demokratyczna na terenie Rosji, Polski i Litwy, założona 1879 r. w Wilnie.

Bungalow (ind.) — niewielki domelc parterowy, otoczony werandą, stojący w ogrodzie, zamieszkały przez Europejczyków. Azja Wsch. (Indie, Honolulu).

Bunin Iwan — (* 1870), pisarz ros. Neorea-lista, który w nowelach i opowiadaniach odzwierciedla życie wsi rosyjskiej, analizuje psychikę chłopów i zubożałych ziemian epoki przedrewolucyjnej. Nagroda Nobla w r. 1933.

Bunsen Robert Wilhelm — (1811 — 1899), chemik niem. Wspólnie z Kirchhoffem odkrył

marszczoną, pysk szeroki i krótki, szczękę dolną szeroką, nieco wysuniętą. Nogi b. szeroko rozstawione.

Bulier -> Grzejnik.

Buli John -> John Buli.

Buli Olaf — (1883—1933), największy liryk norw. doby ostatniej; klasyczność formy, żywe natchnienie i ton refleksyjny.

Bulla — uroczyste urzędowe pismo papieskie w sprawach ważnych, zaopatrzone w wiszącą pieczęć ołowianą (zw. w jęz. łac. bulla).

Buloński Lasek — wielki park paryski nad prawym brzegiem Sekwany, ulubione miejsce przechadzek paryżan.

Bulów — niem. rodzina szlachecka: — 1. — Friedrich Wilhelm nerał prus., w r. 1815 przyczynił się do zwycięstwa aliantów nad Napoleonem. 2. — Karl — (1846 — 1921), prus. marszałek polny, w wielkiej wojnie dowódca II armii. 3. — Bernhard — (1849—1929), dyplomata, 1900—1909 kanclerz Rzeszy Niem. jako poseł w Rzymie 1914—15 czynił daremne próby utrzymania neutralności Włoch.

Bulwar — szeroka miejska arteria komunikacyjna. Często wysadzana drzewami. Wiele dziś istniejących B. powstało na miejscu dawnych murów miejskich.

Bulwer Edward Lytton Edward.

Bulwy — zgrubiałe pędy lub korzenie, w których gromadzą się substancje pokarmowe.

Bulwy (Ilelianłhus tuberosus), zw. również topinambur — roślina z rodzaju słonecznika; wytwarza podziemne bulwy pędowe, jadalne; pochodzi z Ameryki Pn.

Bułanek — koń o maści płowej, żółtawej.

Bułat — stal damasceńska; szeroka szabla

Buława — rodzaj obucha, czyli młota bojowego ; kula metalowa na krótkim trzonku; w dawnej Polsce oznaka władzy hetmańskiej, obecnie jest oznaką godności marszałka Polski. -> I, 820.

Bułgaria — królestwo bałkańskie we wsch. części Płw. Bałkańskiego nad Morzem Czarnym ; składa się z wyżyny nad Dunajem, Bałkanu (Stara Pianina) wraz z Antybałkanem (Sredna Góra), obniżenia Maricy i wysokiego (Musała 2925 m) masywu Rodope. B. graniczy na pn. z Rumunią, na zach. z Jugosławią, na pd. z Grecją i Turcją. Gł. rzeki B. to Dunaj, stanowiący pn. granicę kraju z Rumunią i na pd. Marica, bułg. „Wisła", opiewana w poezji ludowej i w hymnie narodowym B. B. jest krajem rolniczym i hodowlanym przede wszystkim; brak poważniejszego przemysłu; kukurydza na pn., pszenica na pd., nawet ryż nad Maricą, jarzyny, morwa, olejek różany, owoce, tytoń (ważny artykuł eksportowy). Rdzeniem ludności bułg. są Mongołowie, przybyli tu z nad Wołgi''w VII w., dzisiaj rozpłynięci wśród starszej ludności słowiańskiej i zeslawizowani językowo. Gł., licznie odwiedzane kąpielisko morskie kraju: Warna, gł. port Burgas. Większe m-ta Filipopol (Płowdiw), Trnowo. 103 000 km⁸, 5 479 000 mieszk. Stolica Sofia. — Początek państwu bulg. dali Bułgarowie, lud tur. pochodzenia, przybyły w V i VI w. ze wsch. Rosji nad Dunaj. W 864 r. przyjęli Bułgarowie chrześcijaństwo z Bizancjum, poddani odtąd kulturalnie bizantyjskim wpływom. W początkach X w. B. panowała nad pn. częścią Płw. Bałkańskiego. To „pierwsze" państwo bułg. rozpadło się w połowie X w. na dwa państwa, które zostały następnie podbite (972) przez Bizancjum. W początkach XI w. B. zamieniła się w prow. bizantyjską. Przy końcu XII w. (1180 — 86) Bułgarowie zrzucili panowanie bizantyjskie i utworzyli niepodległe „drugie" państwo (1186). W 1393 r. B. zdobyli Turcy. Odrodzenie B. przypada dopiero na w. XIX. Po wojnie ros.-tur. 1877 — 78 B. uzyskuje pewną samodzielność polit., ograniczoną jednak przez kongres berliński, który księstwo bułg. na czele z powołanym na tron ks. A-leksandrem Battenbergiein, (panował 1879 — 86), pozostawił w zależności od Turcji. W 1908 r. B. wykorzystując rewolucję młodo-tun, ogłosiła swą całkowitą niezależność, ks. Ferdynand Sachsen-Koburg-Gotha ogłosił się carem. W 1912 r. B. w wojnach bałkańskich straciła Do-brudżę i część zdobytej Macedonii i Tracji. W wielkiej wojnie należała do sojuszu państw centralnych. W 1918 zawarła odrębne zawieszenie broni z koalicją, król Ferdynand zrzekł się tronu na rzecz syna, króla Borysa. Traktatem w Neuilly 27. XI, 1919 r. B. straciła prawie wszystkie swe nabytki z wojen bałkańskich i światowej na rzecz Grecji i Jugosławii. I, 533, 605, 730, III,

669, 671, IV, 91, 587, 724, 830,

1335, 1338, 1342.

Bumerang — pociskowa broń myśliwska na mniejszą zwierzynę, używana w Australii. Kawałek twardego drzewa, zgięty pod kątem 90°, w razie chybienia celu — wraca na miejsce, z którego został wyrzucony. Donośność do 200 m.

„Bund“

II, 365.

lii

-> II, 905.

Buńczuk

turecki.

-> II, 382, 383.

3.

(1849—1926), wybitny

młodsza linia

-> IV, 577.

Burg

w dawnej Polsce urzędnik grodzki, zastępca starosty lub kasztelana. W miasteczkach prus. pod polskim panowaniem — namiestnik królewski.

Burgrabia

koczownicze plemiona mong. (koło 400 000 ludzi) w pn. Azji nad Bajkałem, w kraju zabajkalskim do Gór Jabłonowych. Wyznają lamaizm.

Burldan Jan — (XIV w.), śrdw\ filozof fr., twórca t. zw. teorii impetu, zgodnie z którą rzeczy poruszają się dzięki temu, że wyposażone są w specyficzną zdolność: impetus. B. jest w tym zakresie poprzednikiem fizykalnej teorii siły.

Burkę Edmund —    (1729—1797), polityk

i filozof ang.; początkowo zwolennik, później przeciwnik prawa natury. Zwalczał rewolucję fr.; pionier tradycjonalizmu.

Burleska

-> IV, 1030.

-> IV, 592.

1. — utwór muzyczny o nastroju komicznym. 2. — w literaturze: utwór sceniczny o prostackiej komice i zacięciu saty

(1759—1796), liryczny

analizę widmową (1859). Odkrywca baru, ru-bidu i cezu. B. palnik — używany w laboratoriach fizycznych i chemicznych, pozwala otrzymać płomień niekopcący o dość wysokiej temperaturze. Udoskonalonym B. P. jest palnik Meckera o płomieniu o bar-dziej jednostajnej temperaturze, do- ^ chodzącej do 1700° C.

Buńczuk — -drzewce z kulą i po-przeczką, z której opadają duże chwa- In jjj sty z włosia końskiego. Oznaka wła- B) \i łj/|i

dzy wojskowej, używana przez Turków I i hetmanów polskich.

Buonaccorsi Filippo —> Kallimach

Filip.

Buonarotti Michelangelo -> Michał Anioł.

Burak zwyczajny (Beta mdgaris) — gatunek uprawianych roślin z rodziny komosowa-tych; liczne odmiany. 1. — B. cukrowy o grubym, wrzecionowatym korzeniu, z którego otrzymujemy cukier. Liście w stanie świeżym i kiszonym, jak również i wytłoki stanowią paszę dla inwentarza. 2. — B. pastewny, żółty, pomarańczowy lub czerwony, ważny produkt w żywieniu inwentarza zwł. zimą.

B. ćwikłowy zw. B. czerwonym uprawiany dla jadalnych, czerwonych korzeni.

4. — B. boćwina uprawiany jako warzywo dla liści, z których mamy jarzyny lub zupę.

I, 1040, 1043, 1044, IV, 199, 583, 584,

1193.

Burbank Luter -

amer. hodowca roślin.

Burbonowie (Bourbon)

Kapetyngów, książęcy ród fr., z którego pochodził Henryk IV, założyciel dynastii panującej we Francji; królowie z dynastii B.: Ludwik XIII, XIV, XV, XVI, XVIII, Karol X; z młodszej linii B. — książąt Orleańskich: Ludwik Filip. Od Filipa V, króla hiszp. (wnuka Ludwika XIV) wywodzą się 3 linie Burbonów: hiszp. — ostatni reprezentant Alfons XIII, neapolitańska i parmeńska.

Burcew Władimir — (* 1862), rewolucjonista ros., głośny przez zdemaskowanie prowokatorów carskiej policji (m. in. Azefa).

Burckhardt Jakob — (1818—1897), szwajc. historyk kultury. Gł. dzieło: „Kultura odrodzenia we Włoszech", w którym dał podstawy nowego pojmowania renesansu.

średniow. warownia wzniesiona w miejscu dawnego rzym. miasta; również feudalny zamek wzmocniony murami, fosą i mostem zwodzonym.

Burgenland — wsch. kraj związkowy austr. m. Rabą a Dunajem. Przed wojną należał do Węgier, traktatem pokojowym w Trianon przyłączony został do Austrii. Prócz Niemców jest tu dużo Kroatów oraz nieco Węgrów. 4000 km², 300 000 mieszk. Stolica m-ko Eisen-stadt.

Burger Gottfried August — (1747 — 1794), poeta niem., twórca artystycznej ballady niem. (najsłynniejsza ,,Lenore", tłum. na język polski przez Odyńca). Pisał także liryki.

Burgos — m-to w pn. Hiszpanii, stara stolica Kastylii. Słynna katedra gotycka z XIII w. 40 000 mieszk.

Burgtheater — słynny teatr wiedeński, w r. 1776 podniesiony przez Józefa II do rangi teatru „dworskiego i narodowego"; obecnie „Bundestheater" (teatr związkowy). Największy rozkwit za dyrekcji Laubego 1849—1867.

Burgund — wina fr. z winnic burgundzkich, o wysokiej zawartości alkoholu. Słynne gatunki: Chablis, Chambertin, Pommard itd.

Burgundia — niegdyś księstwo, później prow. fr.; dzisiaj kraj przejściowy m. Sekwaną Renem i Rodanem; gł. obszar winny we Francji.

Burgundowie — plemiona wsch.-germ. o-siadłe w ostatnich wiekach prz. Chr. w pn. Polsce, w I w. po Chr. wyparte przez Gotów.

II, 577.

Buriaci

rycznym.

Burłacy (ros.) — chłopi wielkoruscy wynajmowani do holowania statków w górę rzeki, szczególnie w górę Wołgi. („B, znad Wołgi"),

Burmistrz — naczelnik rady miejskiej, najwyższy urzędnik miejski, sprawujący wła-dzę administracyjną.    -> IV, 731.

Burne Jones Edward— (1833 — 1998), malarz ang. Najsłynniejsze dzieło: „Król Kofetua i żebrak". (-> ,,Prerafaelici“).

Burnley — ang. m-to przemysłowe (przemysł tkacki) i górnicze (węgiel) pod Manchesterem. 98 000 mieszk.

Burns Robert poeta szkoc.; wprowadził literaturę regionalną do literatury ang.

Burnus — szeroki, zazwyczaj biały płaszcz z kapturem noszony przez iberyjską ludność pn. Afryki.

Bury

rząd ptaków.

człowiek in-

Butelka lejdejska

Butler Samuel — (1812 — 1680), pisarz ang., autor polit.-rel. satyry ..Hudibras", skierowanej przeciw purytanom.

Butler Samuel

osada górnicza w stanie Montana (St. Zj. A. Pn.); wielka kopalnia i huty miedzi, także złoto i srebro. 40 000 mieszk.

Burowa płyn — roztwór zasadowego octanu glinowego, środek o działaniu antyseptycznym.

Burowie (hol. Boerowie) — potomkowie kolonistów pd. Afryki, przeważnie hol. pochodzenia, osiedli w Kraju Przylądkowym od r. 1652. Wypierani stamtąd od końca XVIII w. przez Anglików, przeszli rz. Oranie i Vaal i założyli republikę Oranię i Transvaal. Burska wojna — wojna m. Anglią i Burami (1899 do 1902), o utrzymanie niepodległości Oranii i Tran-svaalu. Wojna ta, toczona kosztem ogromnych ofiar, została zakończona pokojem w Pretorii (1902), na podstawie którego obie republiki stały się koloniami ang. —> Orania, Trans vaal, Związek Pd. Afryki,    -> I, 41.

Bursa — 1. — sakiewka. 2. — w śrdw. zamknięty zakład wychowawczy dla studentów, uczniów danej szkoły; obecnie najczęściej internat dla uboższej młodzieży szkolnej.

Burszenszaft (niem. Burschenschaft) — stowarzyszenia studentów niem., powstałe w pocz. XIX w. po wojnach napoleońskich. Początkowo skupiały młodzież patriotyczną i odgrywały rolę polit.; z czasem stały się korporacjami o charakterze przede wszystkim towarzyskim. Bursz — członek B.

Bursztyn — żywica drzew iglastych z dawniejszych okresów geol.; minerał niezbyt twardy, swoistej barwy żółtej, często z odcieniem czerwonym lub brunatnym. Potarty — posiada własność przyciągania lekkich ciał.

C. wł. 1,1, punkt topnienia 300‘\ B. występuje obficie nad Bałtykiem i Morzem Niemieckim. Jest eksploatowany dla wyrobu różnych ozdób; doskonały izolator. Bursztynowe szlaki — w czasach przedhistorycznych drogi, którymi kupcy wyprawiali się na pn. po B., b. poszukiwany podówczas surowiec. Łączyły wybrzeże Adriatyku (Aąuilea), gdzie się koncentrował handel B. z wybrzeżami Morza Niemieckiego i Bałtyku, skąd wywożono B.

-> I, 538, II, 267, IV. 172.

Burton upon Trent — przemysłowe m-to środkowej Anglii. 49 000 mieszk.

Burunduk (Eutamias asialicus Gm.) — gat. gryzoni z rodziny wiewiórek. Żyje w lasach pn. Azji i części wsch. Europy, żywi się nasionami drzew, jagodami; gromadzi znaczne zapasy pożywienia w norze.

przemysłowe m-to wsch. Anglii (sukiennictwo). 58 000 mieszk.

Burza — zjawisko natury elektrycznej w atmosferze, któremu towarzyszą błyskawice i grzmoty oraz opady, często grad. Przyczyną

B. jest wznoszenie się na duże wysokości silnie nagrzanych w ciągu dnia mas powietrza.

Burzan — nazwa wysokich roślin stepowych, tworzących gąszcze, używana na Ukrainie i nad Morzem Czarnym.

Burzyki f Turbinares)

Nozdrzi¹' osadzone u nasady dzioba na końcu dwu rurek. Palce spięte błoną. Skrzydła długie i silne, lot zręczny i wytrwały. Żyją wśród obszarów morskich. Gat.: albatros, nawałnik.

Burzyński Zbigniew kpt. — (* 1902), zwycięzca w zawodach o puchar Gordon Bennetta w r. 1933 (z kpt. Hynkiem) i 1935.

Burżuazja (fr. dosłownie mieszczaństwo) — posiadająca miejska warstwa społeczna, w przeciwieństwie zarówno do mas nieposiadających jak do szlachty rodowej. -> arl. I, 845 — 854’, burżuj — (fr. bourgeois dosł. mieszczanin) — przedstawiciel B., określenie o zabarwieniu zdecydowanie ujemnym.

Bushel, buszel, skrót bsh. — miara objętości ciał sypkich, szczególnie zboża, w Anglii = = 36,35 1, w Ameryce = 35,2 1.

Business (ang.) — interes, handel, zajęcie dochodowe. Businessman teresu, kupiec, przemysłowiec, finansista; geszefciarz.

Busko — m-to pwt. i uzdrowisko w Polsce w woj. kieleckim, 180 m n. p. m. Źródła siar-czano-słone. 5000 mieszk.

Busola -> Kompas.

-> II, 36$, III, 375, 452, 1041.

Busoni Ferruccio Benvenuto — (1866 — 1924), kompozytor i znakomity pianista wł. Zasłużony pedagog; opracował różne utwory organowe i fortepianowe Bacha.

Buszmeni — niskorosłe ludy o płowej barwie skóry, zamieszkujące pd.-afryk. stepy i pustynie. Myśliwcy i zbieracze, nie znają ani uprawy zboża, ani hodowli bydła (poza kozą). Żyją w małych grupach od wodzą najstarszego. Kobiety mają władzę taką samą, jak mężczyźni. Gł. plemiona Naron i Auen.

-> I, 41, 43, III, 72, 761, 764, IV, 808, 809.

Butan — półsuwerenne, zależne od Anglii państwo teokratyczne we wsch. Himalajach z ludnością tybetańską. 46 000 km², 250 000 mieszk. Stolica Punakha.

kondensator cylindryczny, przypadkowo wynaleziony przez van Musschenbrocka z Leydy (1745). Słój szklany, oklejony z zewnątrz i wewnątrz metalową folią.

Butler Murray Nicholas — (* 1862), polityk amer., prezydent Funduszu Pokojowego Car-negie’go; nagrodzony nagrodą pokojową Nobla 1931 r.

(1835-1902), myśliciel i krytyk ang. Powieści satyryczne B. (utopia ..Erewhon", ,,The Way of Ali Flesh"), znamionują odwrót od ideologii epoki wiktoriańskiej.

Butrymowicz Mateusz — (1745—1814), finansista i mąż stanu. Osuszał błota pińskie i regulował Styr i Prypeć. Czynny podczas sejmu czteroletniego.

Butte Gity

Butwienie — rozkład substancyj organicznych, zachodzący — w przeciwieństwie do gnicia — bez dostępu, lub przy niewielkim dostępie pdwietrza. Procesom B. zawdzięczamy wytworzenie się — pod dużymi ciśnieniami — pokładów węgla kamiennego. B. mchów wytwarza torf.

Buzdygan — rodzaj obucha, czyli młota bojowego. Z czasem stał się oznaką władzy rotmistrzowskiej.    -> I, 820.

Byczyna (niem. Pitschen) — m-to na Śląsku opolskim nad granicą Polski. Tutaj zwyciężył Zamoyski w r. 1588 wojska arcyks. Maksymiliana austr.

Bydgoski Kanał

z Odrą przez Brdę, Noteć i Wartę, wany w 11. 1773 — 4. 27 km dł., 9 śluz.

Bydgoszcz — m-to pow. w woj, poznańskim nad Brdą i Kanałem Bydgoskim; stary piastowski gród obronny przeciw Pomorzanom na Kujawach. Dzisiaj m-to nawskroś nowoczesne. Bogaty przemysł. Charakter nadają m-tu malownicze stare śpichlerze nad brzegami Brdy. 131 000 mieszlc.

Bydło — ogólna nazwa dla krów, buhajów, wołów, jałowizny. Pod względem zoologicznym B. należy do gromady parzystokopytnych, podgromady przeżuwaczy, rodziny pustoro-gich, gatunku wół domowy. ->• art. „Domowe zwierzęta", I, 1219—1226. „Hodowla zwierząt domowych", II, 869-878; I, 1202, IV, 171.

Byk — osobnik płci męskiej u krów, żubrów, jeleni i łosi.

Byk, Taurus — gwzb. pn. nieba na ekliptyce i drugi znak zodiaku.

Bylica (Artcmisia) — rodzaj roślin z rodziny złożonych; 200 gat. rośnie na pn. półkuli, zwł. na stepach; w Polsce przeszło 10 gat. Roślina lekarska.

Bylina (właść.: star ino) — stara ros. pieśń epicka o bohaterach. B. można podzielić na fantastyczne, obyczajowe oraz na kijowskie i nowgorodzkie. Osobny rodzaj stanowią B.-satyry. Określenie ,,B.“ powstało za czasów romantyzmu. B. zachowały się wśród ludu ros. na pn., w Syberii, częściowo i w innych miejscowościach odległych od miast. -> IV, 1573.

Byliny — nazwa roślin zielnych trwałych, zimujących albo korzeniami, albo bulwami, kłączami, cebulkami.

Byrd Richard Evelyn — (* 1888), podróżnik i lotnik amer.; osiągnął na platowcu oba bieguny, zorganizował dwie wielkie wyprawy dla badania wsch. brzegów Zatoki Rossa na Antarktydzie.

Byrd Marii Kraj

kanał łączący Wisłę Zbudo-

-> IV, 189.

-> II, 766, 767.

1. — s. chem. pierwiastka węgla (lac. car bo). 2. — pierwszy dźwięk w gamie C-Dur. 3. — rzym. cyfra = 100 (Centum). 4. — oznaczenie skali termometrycznej Celsiusa.

Ca — s. chem. pierwiastka wapnia (łac. calcium).

Caballero (hiszp.) — szlachcic, rycerz, kawaler.

mało znana dotąd, pokryta lądolodem część kontynentu antar-ktycznego na wsch od 150° dł. geogr. zach., odkryta przez Ryszarda Byrda.

Byron George Gordon — (1782—1824), znakomity poeta ang., odegrał dominującą rolę w ruchu romantycznym. Popularny w Europie przez burzliwe życie i rewolucyjną twórczość, rzecznik indywidualizmu i wolności (zmarł w Missolonghi, jako obrońca niepodległości Grecji). Napisał powieści poetyckie na tematy wschodnie („Childe Harold", „The Giaour", „The Corsair“), poemat satyryczno-epicki „T>on Juan", dramaty „Manfred", „Kain" i w. i. Tłumaczenie polskie Mickiewicza, Odyńca, Porębowicza iw. i. (-+Bajronizm).

-> IV, 597, 1326, 1327.

Bystra — miejscowość klimatyczna w Polsce w woj. śląskim, 370 m n. p. m.

najwyższy szczyt Tatr Zach.,

Bystra -

2250 m wys.

Bystroń Jan Stanisław — (* 1892), etnograf i socjolog.

Bystrzyca — nazwa wielu rzek, przeważnie górskich, na terytoriach słów.; gt.: 1. — prawy dopływ Dniestru. Nad nią leży Stanisławów. 2. — lewy dopływr Wieprza. Nad nią leży Lublin.

Bytom (niem. Beuthen) — stary gród małopolski, odstąpiony w XII w. na rzecz Opola, później stolica osobnego ksiąstewka na Śląsku. Przy podziale terytorium plebiscytowego w 1921 r. pozostał przy Niemczech. Wielki ośrodek górniczo-przemysłowy. 101 000 mieszk.

Bytów (niem. Butov) — m-to na pruskim Pomorzu, należało do r. 1657 do Polski. 9000 mieszk.

Bzura — lewy bagnisty dopływ Wisły spod Zgierza. 155 km dł.

-> IV, 1371.

Gabet Etienne — (1788—1856), utopista fr. Napisał powieść „Podróż do Ikarii". Założył w Ameryce dwie gminy komunistyczne, które upadły bardzo prędko.

Gabinet noir (fr. = czarny gabinet) — tajne biuro gł. poczty w Paryżu, zał. przez Ludwika XIV dla przeglądania prywatnej korespondencji osób politycznie podejrzanych; znie-

¹

wielości światów. Przyjmuje istnienie jednego wszechświata przesiąkniętego działającą w nim materialną substancją Boską. Opierając się na odkryciu Kopernika, B. głosi naukę o nieskończoności światów, tworzących, podobnie jak nasz układ słoneczny, zamknięte układy kosmiczne.

²

Brunsberga (zw. niekiedy Braniewo) — niegdyś gł. m-to polskiej Warmii. Tu działał w XVI w. Hozjusz jako biskup warmiński. 15 000 mieszk.

Brunświk, niem. Braunschweig. — 1. — kraj niem.,,„do r. 1918 księstwo u stóp Harzu, 3670 km², 513 000 mieszk., przeważnie protestantów. Nie tworzy całości geogr. 2. — sto-

IV, 316.

(1771-1804), prze-

dawna

hiszp. zakon rycerski, zał. w r. 1158 dla obrony m-ta C. przed Maurami. Wielkim mistrzem C. był każdorazowy król hiszp. Od r. 1808 istnieje tylko order C. Calderon de la Barca Pedro

I, 1243, 11, 855, I V, 1123.

sione przez wielką rewolucję 1793, przywrócone przez Napoleona i znów skasowane przez rewolucję 1848.

Cabot (właściwie Caboto) Giovanni i Sebastian — dwaj żeglarze wł. (ojciec i syn) w służbie ang. Ojciec dotarł pierwszy do brzegów Ameryki Pn. (Nowa Fundlandia) w 1497 r., syn odkrył brzeg kontynentu aż do Florydy.

-> I, 156, III, 1034.

Cabral Pedro Alvarez — (ok. 1462—1526), żeglarz portug, który jadąc do Indyj, dotarł w 1500 r. do wybrzeży Brazylii; uchodzi za jej odkrywcę.

-> I, 156, 805, III, 1032.

Caceres — stolica prow. tej nazwy w zach. Hiszpanii. 26 000 mieszk.

Chache-nez (fr.) — ciepły szal chroniący od zimna szyję i dolną część twarzy.

Cachin Marcel — (* 1869), przywódca komunistów fr.

Cachoeira — m-to brazyl. w stanie Bahia. 62 000 mieszk.

Cadibona — przełęcz w okolicach Genui, oddziela Alpy od Apeninu. 490 m wys.

Cadiz -> Kadylcs.

Cadorna Luigi hr., — (1850—1928), naczelny wódz armii wł. w wielkiej wojnie; po klęsce Włochów pod Caporetto (1917) zdegradowany (1918). 1924 — marszałek.

Cadoudal Georges ciwnik rewolucji fr., organizował powstanie Szuanów. 1803 w Londynie spiskował z gen. Pichegru na życie Napoleona, za co został stracony.

Cadyk (hebr. = sprawiedliwy) — duchowy przywódca i mistrz gromady wiernych chasy-dów, otaczany przez nich czcią i adoracją.

C. nierzadko wyzyskując ciemnotę swoich zwolenników, dochodzi do wielkiego majątku.

Caedmon — (VII w.), mnich ang., twórca wierszowanych parafraz z Biblii, uważany za pierwszego poetę ang.

Caelius Mons — jedno z siedmiu wzgórz, na których zbudowano Rzym.

Caen — port bretoński w zach. Francji (dep. Calvados). Przemysł żelazny, drzewny, włókienniczy. 58 000 mieszk.

Caesalpinus Andrea — (1519—1603), botanik wł.; wydał dzieło o roślinach, których opis oparł na systemie sztucznym, przyczym podał niektóre grupy naturalne; szukał naukowych podstaw dla swego systemu.

Cafć (fr.) — kawiarnia.

Cagliari — gł. m-to i port Sardynii. 111 000 mieszk.

Cagliostro Alessandro, hr. (właś. Giuseppe Balsamo) — (1743—1795), głośny awanturnik, syn sycylijskiego chłopa. Bohater utworów Schillera, Goethego, Dumasa (ojca), Carlyle’a.

Cafyors — gł. m-to fr. dep. du Lot; katedra romańska z XI w. przykryta kopułami. 14 000 mieszk.

Caicos Islands — nazwa pd.-wsch. części Wysp Bahama.

Caillaux Joseph — (* 1863), fr. mąż stanu, wybitny ekonomista i znawca spraw finansowych, wielokrotny minister finansów. Podczas wielkiej wojny dążył do porozumienia niem.-fr. Za konszachty z wrogiem aresztowany 1918 i skazany na 3 lata więzienia. W r. 1924 Zgromadzenie Narodowe przywróciło mu prawa polityczne i obywatelskie.

Cailletet Louis Paul - (1832-1913), fizyko-chemik fr., pracował nad skraplaniem gazów, skroplił wodór, tlen, azot.

ęa ira (fr.) — tytuł fr. pieśni rewolucyjnej z r. 1789, z refrenem: .,Qa ira! ęa ira! Les ari-stocrates a la lanlerne!" (,,Jakoś to będzie! Jakoś to będzie! Arystokraci na latarnię!“).

Cake-walk (ang.) — marsz ciastkowy; taniec murz., po 1900 przez krótki czas taniec towarzyski.

Cal — 1. — jednostka miary długości systemu ang. Vł2 część stopy; 25,4 mm; 2. miara polska = 24 mm.

Calais — port fr. dla komunikacji z Anglią; odległy o 34 km od Dovru, był do r. 1558 podstawą ang. panowania we Francji. 70 000 mieszk.

Calamites — grupa okazałych, drzewiastych roślin, żyjących w okresie permskim i kar-bońskim, podobnych do dzisiejszych skrzypów; jedno ze źródeł pierwotnych znanych karboń-skich pokładów węgla.

Galatrava

(1600-

1681), znakomity dramaturg hiszp.; do r. 1635 żołnierz, w r. 1653 przyjął święcenia kapłańskie. Doprowadził do doskonałości klasyczny dramat hiszp.; bogatą jego twórczość cechuje głęboka religijność, silne poczucie narodowej dumy i rycerskiego honoru. 80 misteriów, 120 dramatów świeckich. Najważniejsze: ,,El Principe constante" („Książę Niezłomny" — kongenialnie przełożony przez Słowackiego), ,,El MMico de #u honra” („Lekarz swego honoru"), ,,Devoción de. la Cruz" („Adoracja krzyża) i i.

Calendae — w kalendarzu rzym. nazwa pierwszego dnia każdego miesiąca. W gr. kalendarzu

C. nie były znane. (-> Ad calendas graecas).

Calgary — m-to kanad. u stóp Gór Skalistych. 84 000 mieszk.

Calicut — port ind. na zach. wybrzeżu De-kanu. Tu wylądował w 1498 r. Vasco da Gama. 100 000 mieszk.

Caliński Sawa — ('}• 1771), Kozak, partyzant konfederacji barskiej, marszałek wyszogrodzki. Zginął po klęsce pod Szreńskiem.

Callao — gł. port Peru i przedmieście stolicy, Limy. 77 000 mieszk.

Caltanissetta —

Całka

Camborne

Ciemnia optyczna.

Camillus Marcus Furius — (f ok. 365 prz. Chr.) rzym. trybun wojskowy i pięciokrotny dyktator, zdobył m-to Veje po długim oblężeniu (396 prz. Chr.). Pokonał Wolsków, Etrusków, Ekwów i Gallów (376, kolo Alby).

Camoens (Camoes) I.ouis, de — (ok. 1524— 1580), największy poeta portug. Do r. 1546 na dworze królewskim, później jako żołnierz brał udział w wyprawach wojennych do Afryki Pn. i do Indyj Przednich. Umarł w nędzy. Zasłynął jako autor epopei „Os Lussiadas" („Luzjady"), 1572. Pisał także ody, sonety, sztuki teatralne.

Camorra

HM

Lpi

Campanile w Wenecji.

Callier Edmund — (1833 — 1893), działacz niepodległościowy, geograf i literat. Dowodził oddziałem partyzantki 1863 r. Monografie geogi .-historyczne.

Callimachus Philippus -> Kallimach.

Callot Jacąues — (1692—1635), grafik fr., czynny częściowo we Włoszech. Realistycznie ujęte sceny rodzajowe, pejzaże, sceny batalistyczne. C. jeden z pierwszych traktował grafikę jako samodzielną sztukę. Gł. dzieła: ,,Cyganie", „Nędze wojny".

Calmette Albert — (1863—1933), bakteriolog fr., wynalazca surowicy przeciw ukąszeniu wężów, gł. odkrywca (wraz z Gućrinem) szczepionki BCG przeciwko gruźlicy.

-*//, 734, III, 1049, IV, 974.

Calonder Felix — (* 1863), polityk szwrajc., od 1922 z ramienia Ligi Narodów przewodniczył Komisji Mieszanej na Górnym Śląsku.

Caltagirone — m-to sycylijskie; ośrodek eksploatacji siarki. 38 000 mieszk.

m-to środkowo sycylijskie, z kopalnią siarki w okolicy. 50 000 mieszk.

Calvados — kraina i dep. fr. w Normandii u ujścia Sekwany. Gł. m-to Caen.

jedno z najważniejszych pojęć analizy matematycznej; znajdowanie C., czyli całkowanie, jest działaniem odwrotnym do znajdowania pochodnej, czyli różniczkowania. Dzięki metodom rachunku całkowego można obliczać długości różnych linii krzywych, pola powierzchni oraz objętości brył. -> II, 462.

Całkowite liczby — liczby:... —3, —2, — 1, 0, -fi, -j-2, 4-3,... — Do C. L. zalicza się

C. L. dodatnie (liczby naturalne): 1, 2, 3,...

C. L. ujemne: —1, —2, —3, oraz liczbę zero. (-*■ Teoria liczb).

Całopalenie — u strż. Izraelitów (St. Test.) ofiara ze zwierząt domowych, spalana całkowicie na stosie.

Cambacćres Jean Jacques, de — (1753 — 1824), polityk fr., członek Konwentu; w 1794 przewodniczący Komitetu Ocalenia Publicznego, drugi konsul w r. 1799, w 1804 kanclerz cesarstwa; brał udział w pracach nad kodeksem Napoleona.

Cambon — 1. — Pierre Paul — (1843 —

1924), polityk fr.; jako ambasador w Londynie współtwórca ,,Entente Cordiale" m. Francją a Anglią. 2. - Jules— (1845-1935), dyplomata fr., brat poprzedniego; poseł w Waszyngtonie 1897, w Berlinie 1907—1914, w czasie wielkiej wojny sekretarz generalny Min. Spraw. Zagr. 1920 prezes konferencji ambasadorów.

— m-to ang. w Konwalii z kopalniami miedzi. 15 000 mieszk.

Cambrai — przemysłowe m-to w pn. Francji. Tutaj w wielkiej wojnie (w r. 1917) po raz pierwszy na wielką skalę Anglicy zastosowali czołgi. 29 000 mieszk.

Cambridge — 1. — m-to pd. Anglii z najstarszym uniw. ang. (zał. 1229). C.-King’s Col-

Swiat i Życie, — V.

lege, wybudowane w XV w. posiada wspaniałą kaplicę gotycką z witrażami z I poł. XVI w. 67 000 mieszk. 2. — przedmieście Bostonu w St. Zj. A. Pn. z Uniw. Harwardzkim. 114 000 mieszk.

Camden — przedmieście Filadelfii w amer. stanie New Jersey. 119 000 mieszk., w tym 6000 Polaków.

Camelots du Roi (fr. Camelot — sprzedawca uliczny, specjalnie gazet) — rojalistyczna organizacja fr. Jej organem jest „Action Fran-ęaise“ z red. Leonem Daudetem na czele.

Camera obscura

-> II, 233. nazwa tajnej terorystycznej organizacji neapolitaóskiej XIX w., zniszczonej dopiero przez faszyzm.

Campanella Tommaso — (1568—16391, filozof wł., wyznawca platonizującego naturalizmu : należy poznawać bezpośrednio samą naturę, nie zaś powtarzać ślepo poglądy Arystotelesa.

Campanile (wł.) — dzwonnica kościoła, stojąca oddzielnie (np. słynna C. w Wenecji).

Campanularia — podrząd stułbiopławów z rzędu Hy-droidae. Należą tu liczne kolonialne polipy morskie. Z zewnątrz kolonie pokryte są chitynowym szkieletem, który tworzy naokoło poszczególnych polipów czareczkowate osłonki, t. zw. hydroteki, do których mogą się polipy chować.

Campeche — podupadły port meksyk, w Jukatanie. 20 000 mieszk.

Camper Peter — (1722—1789), anatom hol. Jeden z twórców kraniometrii, stworzył metodę rozpatrywania czaszki w rzutach geometrycznych.

Campina — m-to u stóp Karpat Transylwańskich na Wołoszczyźnie, ośrodek produkcji nafty rum. 10 000 mieszk.

Campinas — m-to w brazyl. stanie Sao Paulo. 80 000 mieszk.

Campoamor Ramon de — (1817—1901), polityk, filozof i poeta hiszp. Słynne elegie („T)olo-ras“); wiersze, dramaty i nowele filozoficzne.

prawy dopływ rzeki

1. — Antonio (Canale) — (1697 — 1768), malarz i grafik wł., czynny w Wenecji i w Anglii. Malował przeważnie widoki Wenecji odznaczające się złocistym kolorytem.

Bernardo Belloto — (1724—1780), malarz i grafik wł., siostrzeniec i uczeń poprz., od którego przejął przydomek C. Od 1748 malarz nadworny w Dreźnie, od 1770 w Warszawie na dworze St. Augusta. Widoki miast.

Canberra — m-to austral., od 1927 r. siedziba władz Związku Australijskiego. 7000 mieszk.

m-to w strż. Italii

wieś pod Reggio w pn. Wło-

Cant (ang.)

Cape Haitien

mieszk.

Ćapek Kareł — (* 1890), pisarz czes. Najbardziej znana jego trylogia powieściowa: „Hordubal", „Meteor", „Zwyczajne życie", o wysokiej kulturze filozoficznej, literackiej i społecznej .

Gapet Hugues — (938—996), król fr. koronowany w r. 987, założyciel dynastii Kape-tyngów.

Capetown, Kapsztad

Campo Formio — m-ko wł. w pobliżu Wenecji, gdzie 17. X. 1797 zawarto pokój m. Austrią a Republiką Francuską po zwycięstwie Napoleona.

Campos (portug.) — nazwa stepu Wyżyny Brazylijskiej.    -> I, 805.

Campos — m-to w brazyl. stanie Rio de J aneiro. 60 000 mieszk.

Campo-Santo (wł. = Święte Pole) — cmentarz otoczony portykiem, np. w Pizie.

Campus Martius (łac. = pole Marsowe) — w strż. Rzymie, miejsce ćwiczeń wojskowrych i różnych uroczystości.

Canadian Pacific Railway Company — (ang.) towarzystwo eksploatujące linię kolejową łączącą atlantycki port Halifax z portami pacyficznymi Vancouver i Victoria przez terytorium Kanady, jedno z najpotężniejszych towarzystw kolejowych świata.

Canadian River Arkansas w St. Zj. A. Pn. 1500 km dł., 108 000 km² dorzecza.

Canaletto

2.

-> IV, 434.

Candia, Kandia — stare m-ko na Krecie, które nadało wyspie Krecie właść. nazwę C.

Candida — jedna z najstarszych kolonij rolniczych polskich pod Kurytybą w Paranie.

Candolle Augustin Pyramus, de — (1778— 1841), botanik fr., wybitny systematyk i morfolog roślin.

Canisius Peter -> Piotr Kanizy św.

Cannae (Kanny)

(w Apulii). Walne zwycięstwo Hannibala nad Rzymianami 216 prz. Chr.

Cannes — kąpielisko fr. nad Morzem Śródziemnym. 47 000 mieszk.

Canning George — (1770—1827), ang. mąż stanu. Jako min. spr. zagr. 1807 — 10 i 1822 — 7 spowodował wystąpienie Anglii ze Św. Przymierza ; popierał powstanie hiszp. kolonij i zniesienie niewolnictwa. Rzecznik wolnego handlu.

Canoe — czółno Indian kanad. wykonane z wypalonego w środku pnia drzewa. Używane w komunikacji rzecznej. Jadący posługuje się jednym krótkim wiosłem, zagarniając wodę to z jednej, to z drugiej strony.

Canopus-* Kanopus.

Canossa

szech,v gdzie cesarz Henryk IV ukorzył się w r. 1077 przed papieżem Grzegorzem VII. Stąd — „iść do Canossy" = „ukorzyć się".

Canova Antonio — (1757 — 1822), rzeźbiarz wł., najwybitniejszy przedstawiciel wł. rzeźby klasycystycznej. Dzieła jego, nieco afektowane w wyrazie, odznaczają się mistrzostwem techniki (marmur). Gł. dzieła: „Dedal i Ikar", „Amor i Psyche", liczne grobowce.

zakłamana, pozornie poprawna i altruistyczna, w gruncie rzeczy jednak kierująca się egoistycznymi motywami, postawa życiowa.

Cantabile (wł.) — śpiewnie, z uczuciem.

Cantacuzino (Cantacuzene) — arystokratyczna rodzina rum., pochodzenia bizant., przybyła do Rumunii w r. 1633; odegrała wybitną rolę w polityce i kulturze rum.

-*/F, 718.

Cantal — trzeciorzędowy wulkan Masywu Centralnego we Francji, sięgał wówczas do 3000 m wys. Dziś wskutek erozji obniżył się do 1858 m.

Canterbury — m-to pd. wsch. Anglii z siedzibą anglikańskiego arcybiskupa, prymasa Anglii. Katedra z XI —XV w. 25 000 mieszk.

Canton — górnicze m-to w amer. stanie Ohio. Ożywiony przemysł. 105 000 mieszk.

Cantor Georg — (1845 — 1918), matematyk niem., twórca teorii mnogości, autor jednej z teoryj liczb niewymiernych.

-> III, 305, 306, 510, 520.

Cantus (łac.) — śpiew; głos górny czyli sopran w wielogłosowym utworze.

Canzona, canzonetta (fr. chanson) — pieśń na chór, lub głos solowy, rozpowszechniona zwłaszcza w ww. XVI —XVII we Włoszech; później także utwory kameralne i orkiestrowe.

Cape Breton Island — lesista wyspa kanadyjska u wybrzeża Nowej Szkocji. 11 000 km², ponad 100 000 mieszk. Gł. m-to Sydney.

m-to na Haiti. 20 000

-*//, 428. m-to zał. przez Holendrów w XVII w. u stóp Góry Stołowej; przeszło później w ręce ang. Dzisiaj jest największym miastem i portem pd. Afryki z połową ludności białej. 271 000 mieszk.

Caprera — wysepka na brzegu Sardynii. Tu mieszkał i umarł Garbaldi.

Capri — wyspa w pd. części Zatoki Neapoli-tańskiej, siedziba niektórych cesarzy rzym., a obecnie kąpielisko ze słynną błękitną grotą. 105 km². 7000 mieszk.

Capriccio (wł. = kaprys) — utwór muzyczny o formie swobodnej, o nastroju zmiennym, zbliżony do scherza.

(1831-1899), niem.

(ok.

->/, 572, 573, III, 469.

IV, 1015.

->///, 453. Lazare - (1753-1823),

1.

(1796-1832), syn

(1834—1865), oficer wł.,

rezen-

Caprivi Leo, von generał i mąż stanu. W r. 1890 mianowany przez Wilhelma II kanclerzem Rzeszy Niem., na miejsce Bismarcka, którego politykę kontynuował w stosunku do trójporozumienia, zmienił zaś w stosunku do Rosji (nieodnowie-nie układów). Dymisjonowany w r. 1894.

Capstrzyk — wieczorny sygnał wojskowy. — Uroczysty C. — przemarsz oddziału wojska z orkiestrą i często z pochodniami.

Capua — w strż. największe po Rzymie m-to Italii, położone na równinie Kampanii; podczas drugiej wojny punickiej sprzymierzone z Hannibalem przeciw Rzymowi; przysłowiowa była zniewieściałość mieszkańców C. Dzisiejsza

C. leży opodal (13 000 mieszk.), na ruinach zaś starej leży Santa Maria di Capua Vetere, gdzie formowały się polskie pułki w r. 1918/19.

Car (ros. = cesarz) — tytuł cesarzy w dawnej Rosji; także władców bułg.

Caracalla Marcus Aurelius Antoninus — cesarz rzym. 211 — 217; despota i okrutnik. 212 r. ze względów skarbowych i wojskowych nadał prawa rzym. obywatelstwa wszystkim wolnym poddanym. Zachowały się w Rzymie termy C.

Car&cas — stolica Wenezueli. 135 000 mieszk

Caravaggio Michelangelo Merisi 1570 — 1609), malarz wł. epoki baroku. Obrazy jego — przeważnie treści rei. — cechuje ujęcie naturalistyczne.

Carbonari (wł.) Karbonariusze.

Carcassonne — m-to fr. (w dep. Aude) m. Zatoką Biskajską a Morzem Śródziemnym; jest dzisiaj najlepszym przykładem śrdw. twierdzy dzięki zachowaniu murów, wież i bram. 35 000 mieszk.

Cardano Girolamo — (1501 — 1576), matematyk, filozof i lekarz wł. renesansu; uczył, że wszystkie rzeczy powstały z żywej materii, która wypełnia cały świat; obok materii C. przyjmuje istnienie duszy, która światem porusza. Jako matematyk, zajmował się równaniami trzeciego i czwartego stopnia. Wzór C. — wzór na pierwiastki równania trzeciego stopnia.

Cardenas Lazara — prezydent Meksyku od końca 1934, w r. 1935 zlikwidował wpływy antyklerykalnej i radykalnej partii Callesa.

Cardiff — port walijski; koncentruje V3 ang. eksportu węgla. Największy port węglowy świata. 224 000 mieszk.    -> IV, 1290.

Carducci Giosuć — (1836—1907), poeta wł.; profesor literatury w Bolonii; gorący patriota i liberał, piewca wyzwolonych Włoch. W poezjach daje syntezę ducha strż. ze współczesnością, klasyczności z romantyzmem. Liczne zbiory poezyj, z których najważniejsze ,,Odi barbarae" („Ody barbarzyńskie"), pisma krytyczne i i. Laureat nagrody Nobla w r. 1906.

Carey Henry Charles - (1793-1879), ekonomista pn.-amer., obrońca ceł ochronnych. „Zasady nauki społecznej".

Caritas (łac.) — miłość Boga i bliźniego, szacunek. Stąd — charytatywny — oparty na miłości bliźniego, miłosierny, filantropijny.

Carlos — imię hiszp. infantów. 1. — Don

C. — (1545 — 1568), syn króla Filipa II; w wyniku konfliktu z ojcem na tle starcia się dwóch silnych indywidualności, aresztowany, zmarł w więzieniu. Bohater dramatu Schillera. 2. -> Karliści.

Carlyle Thomas — (1795—1881), historyk, essayista i filozof ang.; głosił, że historia jest dziełem wielkich ludzi (O. Cromwell, Fryderyk W.), autor sławnej historii rewolucji fr.

Carmagnole — fr. pieśń rewolucyjna skomponowana z okazji zdobycia m-ta Carmagnola (we Włoszech) 1792.

Carmarthen — gł. m-to hrabstwa C. w Walii (Wielka Brytania). 10 000 mieszk.

Carmen (łac. = pieśń) — w lit. rzym. utwór liryczny o budowie stroficznej, np. C. Horacego. C. były przejęte przez literatury nowożytne (np. w literaturze polskiej pieśni Kochanowskiego). W śrdw. — utwory rymowane do śpiewu, np. słynne C. burana — biesiadne pieśni studenckie.

Carmen Sylva — pseudonim literacki królowej Elżbiety rum. (1843 — 1916), pod którym wydawała liczne utwory literackie.

Carnarvon — mały port walijski, gł. m-to hrabstwa C. 8000 mieszk.

Carnarvon George Edward — (1866—1923), egiptolog ang. Liczne wykopaliska (m. i. w r. 1922 grobowiec Tutanchamona).

Carnegie Andrew — (1835 — 1919), przemysłowiec amer., „król stali", słynny filantrop, fundator instytucyj naukowych i propagujących pokój.

Carnot

polityk fr., twórca i organizator wojsk rewolucji fr. („organizator zwycięstw"). 2 —Nicolas Lóonard Sadi poprz., fr. inżynier wojskowy. Rozpatrzył cykl kołowy przemian, zachodzących w maszynie parowej, zw. dziś cyklem C. Cykl C. jest podstawowym procesem w termodynamice. 3. — Sadi — (1837 — 1894), synowiec poprz., prezydent republiki fr. od 1887, twórca sojuszu fr.-ros. Zamordowany przez anarchistę.

-*/, 217.

Carogród -> Konstantynopol. -> IV, 1560.

Caroli Luigi uczestnik powstania styczniowego, J na Syberii.

Carpaccło Yittore — (1460 — 1522), malarz wł. renesansu. Malował pełne przepychu uroczystości na tle Wenecji.

Carpeaux Jean Baptiste — (1827 — 1875), rzeźbiarz fr., uczeń Rude’a. Zrywa ostatecznie z chłodnym umiarem klasycyzmu. Rep tuje ujęcie rzeźby barolcowo-malarskie. Gł. dzieła: „Taniec" (Fasada Opery Paryskiej), „Flora", „Fontanna w Alei Obserwatorium".

Lodovico

(1560-1609); 3.

1619). Założyli wspólnie w Bolonii Akademię, z której promieniował kierunek eklektyczny; opierali się głównie na sztuce Correggia i Raf-faela.

mieszk.

nik

Cascara sagrada (łac.)

IV, 41.

Cassino Monte

(* 1874), filozof niem., IV, 1084.

Carpe diem (łac. dosł. — chwytaj dzień) — początek ody Horacego, zawierający myśl, że życie jest krótkie i należy starać się wykorzystać każdy dzień.

Carpentaria Zatoka -» Karpentaria.

Garracci — rodzina malarzy wł.: 1. — Ago-stino — (1557 — 1602); 2. — Annibale —

(1555-

Carrara — m-to w Toskanii z wielkimi kamieniołomami doskonałego marmuru. 59 000

III, 633.

Carrel Alexis — (* 1873), lekarz i biolog fr. Jeden z twórców i najwybitniejszy specjalista hodowli tkanek poza organizmem. Laureat Nobla z r. 1912. -* II, 1279. 1280, III, 976, IV, 1103, 1104, 1105.

Carriera Rosalba - (1675-1757), malarka wł. rokoka. Portrety, pastele i miniatury.

Carrićre Eugćne — (1849—1907), malarz fr. Obrazy jego charakteryzuje mglisty światłocień.

Carskoje Sleło (obecnie Dietskoje Sieło) — letnia rezydencja carów ros. pod Petersburgiem.

Carstensz — najwyższy szczyt Gór Nowej Gwinei z wiecznym śniegiem. 6040 m wys.

Carta del Lavoro (wł.=karta pracy) — ustawa z 21 kwietnia 1927 r.; zawiera podstawowe zasady prawne, dotyczące świata pracy we Włoszech.

Cartagena — 1. — port hiszp. nad Morzem Śródziemnym z żywym przemysłem i górnictwem w okolicy. W strż. zw. Carthago No-va, zał. przez Hazdrubala w 225 r. prz. Chr., twierdza kartagińska i ośrodek handlu m. Hiszpanią a Afryką. 103 000 mieszk. 2. — port kolumbijski; eksportował srebro amer. po odkryciu Ameryki. 92 000 mieszk.

-* II, 851.

Carte blanche (fr. = biała karta) — nieograniczone pełnomocnictwo, upoważnienie.

Cartesius -> Descartes.

Carthago -> Kartagina.

Cartwrigt Edmund — (1743 — 1823), mecha-ang., wynalazca krosna mechanicznego (1786) i innych maszyn włókienniczych.

Garuso Enrico — (1873 — 1921), śpiewak wł., jeden z najznakomitszych tenorów świata.

Carycyn -» Stalingrad.

Casablanca — gł. port Maroklta fr. nad Atlantykiem. 161 000 mieszk. w tym 56 000 białych.

Casanova de Seingalt Giovanni Jacopo — (1725—1798), głośny awanturnik wł., autor sławnych niemoralnych pamiętników (,,Memoi-res"), niezmiernie charakterystycznych dla poznania^ obyczajowości epoki. Liczne podróże (m. im. był także w Polsce). Bohater opery Ludomira Różyckiego.

kora szakłaku amer. Rhamnus Purshiana, krzewu rosnącego w Ameryce Pn. Środek przeczyszczający.

Gasement Roger David —    (1864—1916),

bohater irl. walić o niepodległość. Podczas wielkiej wojny pertraktował z Niemcami w sprawie oderwania Irlandii od Anglii. Powieszony.

Gasiąuiare — rzeka w Ameryce Pd. łącząca Orinoco z dopływem Amazonki, Rio Negro. 400 km dł.

Gassel Gustav — (* 1866), ekonomista szw., bada zagadnienia monetarne.

Gassini — 1. — Giovanni Domenico — (1625—1712), astronom wł., dyrektor obserwatorium w Paryżu. C. odkrył 4 księżyce Saturna, obserwował Marsa. Sformułował prawa dotyczące ruchów księżyca. 2. — Cćsare Franęois (de Thury) — (1714—1784), wnuk poprzedniego, dyrektor obserwatorium w Paryżu; w 11. 1844—87 wydawał wraz z synem mapę Francji opartą na triangulacji.

sławne opactwo koło m-ta Cassino (Włochy), założone w 529 r. przez św. Benedykta.

Cassirer Ernst teoretyk poznania.

Cassiodorus Flavius Magnus Aurelius Senator — (490—585), historyk i polityk rzym. Autor m. i. historii Gotów.

Gassius ->• Kasjusz.

Castagno Andrea dcl — (1390—1457), malarz wł. renesansu. Sztuka jego — realistyczna, pełna siły, ujęcie postaci rzeźbiarskie.

Gastel Gandolfo — letnia siedziba papieży nad Jeziorem Albańskim. Od r. 1929 eksterytorialne (jako przynależne do Citta del Vaticano).

Castellamare — nazwa różnych wł. miast portowych i kąpielisk morskich. Np. C. di Stabia — port nad Zatoką Neapolitańską. Kąpiele mineralne; stocznia. 44 000 mieszk.

Castelnau Edouard — (* 1851), gen. fr., wybitny dowódca ofensywy fr. w Szampanii 1915, 1918; zajął Strasburg.

Castiglione Baldassare — (1478—1529), wł. mąż stanu i pisarz, autor słynnego „Dworzanina" (,,Il Cortegiano"), napisanego w r. 1514, opublikowanego w r. 1528, znakomitego obrazu „Zwierciadła", renesansowego życia dworskiego, przetłumaczonego i przystosowanego do obyczajów polskich przez Łukasza Górnickiego (1566).

-> 1413 IV,.

Gastlereagh Robert Stewart marąuess of Londonderry — (1769—1822) ang. mąż stanu. Min. spraw zagr. 1812, inicjator koalicji przeciw Napoleonowi, przedstawiciel Anglii na kongresie wiedeńskim. Krwawo stłumił powstanie irl.

Castra (łac.) — rzym. obóz warowny.

Gastus (łac.) — czysty. ,,Castus Joseph“ — „Czysty Józef" — tytuł moralitetu Szymono-wicza.

przypadek, zdarzenie. C.

zdarzenie

(1780-1849), wł.

górnicze m-to w Andach

(pn. Argentyna). 15 000 mieszk. Gatania

Catgut (ang.)

(1789-1857),

-> I, 350.

rozmowa. C a u s e u r

res-

Cavell Edith

(1731-1810), fizyk

(1810-1861), wł. mąż

Cd

kadmia).

Ge — s. chem. pierwiastka ceru (łac. cerium). Ceara

Casus (łac.)

be 11 i (łac. bellum — wojna) powodujące zerwanie stosunków dyplomatycznych i wypowiedzenie wojny. C. foederis (łac. foedus — przymierze) — wypadek powodujący wejście w życie układów przymierza (np. międzynarodowego).

Catalani Angelica śpiewaczka operowa, jedna z najsłynniejszych sopranistek świata.

Catamarca port wł. na wsch. wybrzeżu Sycylii u stóp Etny; ośrodek wywozu ogro-downiczego urodzajnej okolicy (pomarańcze). 244 000 mieszk.

nici chirurgiczne wyrabiane z jelita cienkiego owiec i kóz.

Gatilina -> Katylina.

Gato -> Kato.

Gatskill — lesista część Appalachów w stanie nowojorskim do 1282 m wys., popularna wśród mieszkańców Nowego Jorku.

Cattaro -> Kotor.

Gatullus -> Katullus.

-Cauchy Augustin Louis matematyk fr., jeden z twórców nowoczesnej teorii funkcyj.

Gausa (łac.) — przyczyna; także sprawa, np. „Roma locuta — C. finita" („Rzym powiedział — sprawa zdecydowana").

Gauserle (fr.) człowiek umiejący zręcznie prowadzić rozmowę towarzyską.

Gausses — pd. część Masywu Centralnego we Francji z dobrze rozwiniętymi zjawiskami krasowymi.

Gaustica (łac.) — środki żrące, niszczące tkanki (stężone kwasy mineralne, kwasy organiczne, ługi, oraz niektóre sole metali ciężkich) .

Cavaignac Louis Eugćne — (1802 — 1857), generał fr., początkowo uczestnik rewolucji lipcowej, zasłynął, 1848, krwawym stłumieniem czerwcowego powstania ludu w Paryżu. W wyborach na prezydenta pokonany przez Ludwika Napoleona.

Cavaleria (wł.) — rycerskość. „Cavaleria rusticana" — („Rycerskość wieśniacza") — tytuł opery Mascagniego.

Cavaliere (wł.) — rycerz. C. servante (dosł. rycerz usługujący) — określenie mężczyzny bardzo uprzejmego, zwł. wobec kobiet.

Gaveant consules ne quid detrimenti publica capiat (właściwie Vi eant consules...)-^ łac. = „niech konsulowie czuwają, aby rzeczpospolita nie była na szwank narażona"; formuła wypowiadana przez senat strż. Rzymu przy nadawaniu konsulom władzy dyktatorskiej.

(1865—1915), ang. siostra miłosierdzia. Za ułatwianie jeńcom ang. i fr. ucieczki z Belgii podczas okupacji niem.

w wielkiej wojnie 5. VIII. 1915 aresztowana i 11. X. rozstrzelana przez Niemców.

Cavendish Henry i chemik ang. Sformułował prawo, zw. dziś prawem Coulomba. Badania nad magnetyzmem ziemskim i zjawiskami elektrycznymi; odkrył wodór, zbadał skład powietrza, uznał dwutlenek węgla za odrębny gaz.

Gaverna (łac.) — jama powstająca z rozpadu tkanki; terminem tym oznacza się specjalnie jamy gruźlicze (zwł. w płucach).

Cavite — amer. baza morska pod Manilą (na Filipinach). 22 000 mieszk.

Cavour Camillo stanu, najwybitniejszy polityk wł. XIX w., jeden z twórców oswobodzenia i zjednoczenia Włoch. 1850 min. handlu, przemysłu i rolnictwa, 1852 premier monarchii sardyńskiej, rozwinął niebywale przemysł, handel i komunikację. Po wojnie krymskiej wystąpił na kongresie paryskim w sprawie Włoch, jako oskarżyciel Austrii i książąt wł.; 1858 uzyskał pomoc Napoleona III w kampanii przeciw Austrii; poparł ruch powstańczy w środkowych Włoszech; 1860 C. wysłał Garibaldiemu na pomoc wojsko piemonckie, czym umożliwił uroczyste wkroczenie króla sardyńskiego Wiktora Emanuela do Neapolu i ogłoszenie go królem wł. przez parlament ogólno-wł., 1861. Nazywany „gwiazdą Piemontu" -> II, 52, IV, 1419.

Cawnpore, Kaunpur — m-to ind. na Nizinie Hindostańskiej nad Gangesem. 244 000 mieszk.

Caxton William — (1422 — 1491), pierwszy drukarz ang.

Cayenne — stolica i port fr. Gujany, dawniej znana jako kolonia karna. 12 000 mieszk.

Gazin Paul — (* 1881), poeta i krytyk fr., wybitny znawca literatury polskiej, tłumacz na język tr. „Pana Tadeusza" (prozą).

Gb — s. chem. pierwiastka kolumbu. Częściej stosuje się do tego pierwiastka nazwę niob (Nb).

s. chem. pierwiastka kadmu (gr.

stan brazyl. nad Atlantykiem; eksport bawełny. 149 000 km², 1 739 000 mieszk. Stolica Fortaleza, zw. też C.

Cebu — górzysta wyspa Filipin. 4700 km², ok. 700 000 mieszk. Gł. m-to i port tej samej nazwy.

Cebula (Allium cepa) — gat. rośliny cebulkowej z rodzaju czosnku, pospolicie uprawianej w różnych odmianach jako warzywo, dla jadalnych cebulek; liście i łodyga dęte, kwiaty zielonawo-białe; pochodzi z Azji Mn.

Cebula morska (Urginea maritirm) — roślina cebulko wata z rodziny liliowa tych; rośnie w obszarze śródziemnomorskim; trująca, używana do tępienia szczurów.

Cebulica Oszloch.

Cech

olejek otrzymywany

II, 588.

-y I, 1247.

Cebulki (u roślin) — pędy przeważnie podziemne (właściwie pąki), w których łodyga jest płaska, krótka, liście lub pochwy liściowe przeważnie luskowate, mięsiste; C. gromadzą pokarmy; z pąków w C. wyrastają roczne pędy kwiatowe; C. są wytwarzane przeważnie przez rośliny z rodziny liliowatych. Cebulkowe rośliny — rośliny wytwarzające cebulki.

korporacja, stowarzyszenie rzemieślników jednego lub kilku pokrewnych fachów, którego celem jest podniesienie poziomu zawodu, gospodarcze poparcie pracy przemysłowej członków, samopomoc drogą tworzenia kas i funduszów zapomogowych, piecza nad utrzymaniem dobrych stosunków między członkami (sądy cechowe), dbałość o wykształcenie zawodowe członków, ich pracowników i uczniów. Art. ,,Cechy", I, 861 — 866, ,,Cechowa sztuka", I, 855—861 i „Rzemiosło", IV, 674— 683 ; III, 599, 600, IV, 183.

Ćech Svatopluk —    (1846—1908), poeta,

czes., należący z Zeyerem i Vrchlicky’m do „wielkiej trójcy poetów" XIX w.; narodowiec; romantyk. Twórczość jego cechuje idealizm ogólnoludzki i ogólnosłow.

Cechowanie — przyporządkowanie wskazaniom przyrządu, np. wysokości słupka rtęci termometru itp., określonych wartości wielkości fizycznych: temperatury itd. Termometr np. cechuje się w ten sposób, że wyznacza się jego punkty stałe na skali, zanurzając termometr do topniejącego lodu (0° C.), potem do wrzącej wody pod normalnym ciśnieniem (100° C.). Odległość m. poziomami rtęci dzieli się na 100 części. Cechy miar — znaki na narzędziach mierniczych, świadczące o ich legalizacji przez Państwowy Urząd Miar i Wag.

Cechsztyn — epoka w okresie permskim, w której morze wkroczyło w ląd.

Cechy nabyte — cechy wytworzone pod działaniem rozmaitych okoliczności życia osobniczego organizmu, nie odziedziczone po przodkach (modyfikacje w rozmiarach, ubarwieniu i i. cechach budowy, powstałe pod wpływem czynników zewnętrznych, rozliczne sprawności fizyczne lub psychiczne, wreszcie wszelkiego rodzaju uszkodzenia, okaleczenia i zmiany chorobowe). C. N. nie przekazują się dziedzicznie potomstwu, dziedziczne mogą być jednak skłonności organizmu ułatwiające ich powstawanie.

Gecil Robert, lord — (* 1864), ang. mąż stanu, konserwatysta. 1918 uczestnik prac nad traktatem wersalskim. Fanatyczny zwolennik Ligi Narodów.

Cecora — nazwa doliny Prutu pod Jassami; tu poniósł klęskę Żółkiewski w r. 1620. Śmierć hetmana i pogrom nastąpiły w odwrocie pod Mohylowem nad Dniestrem.

Cecylia św. — (f 330), córka zamożnych Rzymian, ścięta za chrześcijaństwo. Patronka muzyki zwł. kościelnej. Pam. 22 listopada.

Cecylia Metella — (•{• 54 prz. Chr.), synowa triumwira Krassusa. Słynny grobowiec C. M. na via Appia pod Rzymem.

Cecylia Renata — (-f* 1644), królowa polska, pierwsza żona Władysława IV, córka cesarza niem. Ferdynanda II.

Cedent — osoba ustępująca swe prawa, wierzytelności, weksel innej osobie. (->- Cesja).

Cedr (Cedrus) — drzewa z klasy szpilkowych, rosnące w Azji i w Afryce; C. libański rośnie w górach Azji Mn. i w Syrii; osiąga 40 m wys., żyje do 3000 lat.

Cedrowy olejek z drewna cedru libańskiego; używany w perfumerii i technice mikroskopowej.

Ceduła giełdowa — wykaz dzienny kursów walut, papierów wartościowych, dewiz oraz artykułów, którymi dokonywane są obroty na giełdzie.

Cefalonia -> Kefalenia.

Cefalos — w podaniach gr. królewicz tessal-ski; zabił przypadkiem na polowaniu swą małżonkę, Prokris, którą wziął we mgle za sarnę. Skazany na wygnanie na jedną z wysp joń-skich, która jakoby od jego imienia zwie się Cefalonią.

Cefeusz — gwiazdozbiór w pobliżu pn. bieguna niebieskiego zawierający gwiazdę zmienną <5.

Cefeidy — gwiazdy zmienne o podobnych własnościach do d Cefeusza, występujące w skupieniach gwiezdnych, zmieniające blask w regularnych odstępach czasu wskutek nieznanych jeszcze dokładnie procesów zachodzących w ich wnętrzu. -* I, 1251, II, 765, 766, IV, 1463.

Cegielski Hipolit - (1815-1868), filolog, przemysłowiec i działacz społeczny Wielkopolski. Założyciel znanej fabryki maszyn rolniczych.

Cegła — materiał budowlany, wyrabiany ręcznie lub maszynowo przeważnie z gliny, w postaci prostopadłościanów (w Polsce obowiązują jednolite wymiary C. budowlanych: 27 cm X 13 cm X 6 cm). Wyrób C. obejmuje:

1. przygotowanie gliny: kopanie ręczne lub za pomocą bagrownic, oczyszczanie, przewietrzanie i przerabianie gliny w mieszarkach; 2. formowanie C. (ręczne w skrzynkach, maszynowe w prasach); 3. wypalanie: usuwanie wody, wypalanie właściwe, powolne stygnięcie; 4. suszenie C. Wypalanie C. odbywa się w piecach rozmaitej konstrukcji (kręgowe, tunelowe) w temperaturze 1000—2000°. Poza zwykłą C. budowlaną wyrabiane są: C. dolomitowa (służy do wykładania pieców hutniczych zw. gruszkami Thomasa i Bessemera), C. dynasowa — (używana do budowy hutniczych pieców mar-tenowskich i szklarskich), C. szamotowa — ogniotrwała, wypalana w b. wysokiej temperaturze ze specjalnej glinki ogniotrwałej. Cegielnia — zakład przemysłu strycharskiego; wytwórnia C., dachówek, sączków, klinkierów.

-+1II, 1030, IV, 1319. budynek, służący do przechowywania dział i in. broni, arsenał. Nazwa w Polsce obecnie nie używana.

Celadon — bohater romansu d’Urfć (1568— 1626): ,,Astreć“, czuły i wierny kochanek.

Ćelakowski Frantiśek Ladislav — (1799— 1852), czes. poeta i filolog. Wydał zbiór pieśni słowackich.

n

ti

(1500

Cella.

-+II, 383.

Celolit

lakiery celulozowe,

materiał budowlany zastępczy, wyrabiany z włókien trzciny cukrowej prasowanych i sterylizowanych. Dobry izolator ciepła i głosu, łatwopalny. Używany w kościołach, salach wykładowych, koncertowych, tea-atrach, kinoteatrach dźwiękowych, studiach radiowych etc.

Celownik — trzeci przypadek w deklinacji (łac. = dativus).

Celownik — część przyrządów celowniczych broni palnej.

Celowość

właściwość układu

lub

-*/, 1007.

II, 905.

masa plastyczna otrzymywana z nitrocelulozy z domieszką kamfory i, w razie potrzeby, farb. Na gorąco daje się formować, na zimno zastyga w twardą, elastyczną masę, stosowaną do wyrobu zabawek, grzebieni, błon fotograficznych i kinematograficznych; grubsze błony stosuje się zamiast szkła na nie tłukące się szyby samochodowe i „szkiełka" do zegarków. Ujemną cechą C. jest jego łatwopalność.

Celuloza, błonnik — gł. składnik błony komórek roślinnych, związek organiczny, węglowodan o budowie podobnej do skrobi. Biała substancja, nierozpuszczalna w wodzie, rozpuszcza się jedynie w amoniakalnym roztworze tlenku miedzi. C stanowi substancję wszystkich roślinnych materiałów włóknistych (bawełna, len, konopie i i.). Jest surowcem do

kafli, płytek i i. materiałów budowlanych, wyrabianych z gliny palonej.

-* 1, 1219, III, 170.

Cejlon — „rajska" wyspa bryt. na pd. od Indyj; na pn. nizina, na pd. leśny masyw górski (2534 m). Klimat tropikowy. Bujna dżungla ustępuje coraz więcej kulturom plantacyjnym (herbata, kauczuk, kopra i olej kokosowy). Rolnictwo z najróżniejszymi płodami tropikowymi (ryż). Z płodów górniczych: grafit, drogie kamienie. Ludność: stara grupa Wedda w dżungli, późniejsi Tamilowie, najeźdźczy Syngalezi, infiltracje mai., ar. oraz Europejczycy. 60°/₀ ludności wyznaje buddyzm. Od czasów inwazji Syngalezów w VI w. prz. Chr. podlegał C. Indiom, Arabii, Portugalii, Holandii i wreszcie Anglii. Dzisiejszy C. jest odrębną od Indii jednostką administracji bryt. 66 000 km*, 5 313 000 mieszk. Stolica i gł. port Colombo.

Gekauz (niem.)

Celebes — trzecia z Wysp Sundajskich; zatopiony rozróg górski, sięgający jeszcze ponad 300 m wys. Jednostajna temperatura w roku, wydatny opad zenitowy w lecie. Świat roślinny i zwierzęcy wykazuje szereg form austral. Ludność: Polinezyjczycy (starsza warstwa) i Malajowie (większość). Hol. gospodarka kolonialna objęła dopiero skrawki wyspy (kultury plantacyjne); wnętrze zamieszkują wojownicze i dzikie plemiona tubylcze. 179 000 km*, ponad 3 000 000 mieszk. Gł. m-to Makassar.

Celibat — bezżenność. W kościele kat. człowiek żonaty nie może przyjąć święceń duchownych, ani też posiadający święcenia wyższe (cd subdiakonatu włącznie) ożenić się.

Cełit — techniczna nazwa acetylocelulozy. Masa plastyczna, lub twarda, trudnopalna, służy do wyrobu błony filmowej, nietłukących się szyb samochodowych, grzebieni, cygarniczek itp.

Cella — gł. sala świątyni gr.; w C. mieścił się posąg bóstwa.

Cellini Benvenuto — 1571), rzeźbiarz i najwybitniejszy złotnik wł. renesansu.

Dzieła jego cechuje ujęcie naturalistyczne, mistrzostwo wykonania.

Cello (wł.) -> Wiolonczela.

Celofan — papier przezroczysty, wyrabiany z wiskozy. Stosuje się do pakowania. (Papier ozdobny używany do wyrobu abażurów, sztucznych kwiatów itp., zw. niesłusznie C., nosi nazwę rodoidu).

materiał budowlany, który powstaje przez zmieszanie zaprawy cementowej z pianą mydlaną, używany do budowy ścian, wypełniania szkieletów żelbetonowych itp.

Celonowe lakiery otrzymywane z acetylocelulozy rozpuszczonej w odpowiednim rozpuszczalniku z dodatkiem farb. Bardzo odporne na wpływy atmosferyczne, stosowane do aeroplanów i samochodów.

Celotex

-» I, 373.

rzeczy

zjawisk, uwarunkowanego osiągnięciem jakiegoś celu. -> art. I, 867 — 875; IV, 473 — 477.

Celsius Anders — (1701 — 1744), astronom szw. Dokonał szeregu prac w dziedzinie astronomii, meteorologii, magnetyzmu i ciepła. C. skala termometryczna dzieli się na 100° (m. punktem topnienia lodu, oznaczonym jako 0° a punktem wrzenia wody, oznaczonym jako 100°)

Celsus — (II w.), filozof gr., autor dzieła przeciw chrześcijaństwu (ok. r. 178). Dzieło to zaginęło, treść jego i liczne fragmenty znane są dzięki pracy Orygenesa ,,Contra Celsum" („Przeciwko Celsusowi").

Celt — pierwiastek chem. -> Hafn.

Celtes (Celtis) Konrad (właściwie Pickel) — (1459—1508), wędrowny humanista niem.; krzewił zamiłowanie do studiów klasycznych w Niemczech, Austrii i Polsce.

Celtowie — jeden z gł. szczepów indo-europ. zamieszkały niegdyś w Europie środkowej.

-> art. 1, 875-883; 316, II, 432, 577, S51, 1081, IV, 1309.

Celuloid

nawęglanie; proces, w którym na powierzchni stali miękkiej tworzy się bardzo twarda warstwa zawierająca dużo cementytu. C. jrowiększa odporność stali na oddziaływanie mechaniczne.

Cementyt — węglik żelaza, karbid Fe₃ C, składnik żelaza surowego i lanego, powiększający twardość i wytrzymałość żelaza, odporny na trawienie.

-y I, 1248.

moneta zdawkowa we Wło-

-> III, 738.

wyrobu lepszych gatunków papieru, jedwabiu sztucznego, nitrocelulozy, mas plastycznych, jak celuloid i trolit, lakierów celulozowych. Do tych celów stosuje się bądź szmaty i odpadki włókien bawełnianych, bądź też — w coraz większym zakresie C., otrzymywaną z drzewa. -* II, 1067, 1068, 1069, III, 1070, 1077, 1078, 1241, IV, 1257, 1266, 1268, 1269.

Cembrowanie — zaopatrzenie ścian studni lub dołu wykonane z drzewa, z kamienia, cegły lub kręgów betonowych.

Cement — szary sypki materiał, twardniejący pod wpływem działania wody, używany jako zaprawa budowlana, do wyrobu betonu. -> art. I, 883-887; 1262, III, 170, 171. Cementowanie

Cena — wartość wymienna towaru, wyrażona w pieniądzach, regulowana prawem podaży i popytu, lub przez monopol.

-+art. I, 887-893.

Cenci Beatrice — (1577 — 1599), urodziwa córka rzym. magnata; kazała zgładzić swego okrutnego ojca. Stracona z wyroku sądu papieskiego. Bohaterka dramatów Shelleya. Słowackiego,

Ceno geneza — swoiste odrębności w rozwoju osobniczym, będące wyrazem przystosowania danej grupy zwierzęcej, a nie przekazane w rozwoju rodowym. U ssaków np. cechami cenogenetycznymi są błony płodowe, u płazów przylgi itd. (-> Biogenetyczne prawo, Palingeneza).

Cenoman — epoka w okresie kredowym. Charakteryzuje się niemal powszechnym wkraczaniem morza na ląd, szczególnie w Europie.

Cenowa (Cejnowa) Florian — (1817 — 1881), lekarz kaszubski, etnograf i działacz społeczny.

Cenozoiczna era -> Kenozoiczna era.

II, 554, IV, 1532.

Cent — moneta zdawkowa szeregu krajów, setna część dolara, guldena hol. i i.

Centar, skrót ca — jednostka miary pow. systemu metrycznego = 1 ms.

Centaur — gwzb. nieba pd., zawierający dwie gwiazdy, ze wszystkich gwiazd najbliższe układowi słonecznemu: a Centauri, gwiazdę pierwszej wielkości odległą o 4,2 lat światła i Proxima Centauri, gwiazdę dziesiątej wielkości, odległą o 4,11 lat światła.

Centaurowie — w podaniach gr. dzikie plemię tessalskie pół-ludzi i pół-koni. Najsławniejsi : Chejron i Nessus.

Ce«tesimo

szech, Urugwaju. 1 lira wł. —100C. (-> Waluty).

Centime — moneta zdawkowa Belgii, Francji, Luksemburga.

Centnar — miara masy = 50 kg. C. ang. (Centweight) = 508,024 kg. C. metryczny = 100 kg.

Centralizacja — forma organizacji, w której wszystkie nici zbiegają się w jednym ośrodku. O C. mówi się zwłaszcza w dziedzinie życia państwowego; dążność do C. jest charakterystyczną cechą państw nowoczesnych. Opp. decentralizacja. C. kapitałów — łączenie istniejących w kraju lub na rynku światowym kapitałów w większe całości (powstawanie spółek akcyjnych, koncernów, trustów). Decentralizacja kapitałów — rozdrabnianie kapitałów; proces, który dał się zaobserwa-wać podczas kryzysu w 11. 1928 — 1933 (rozpad koncernów Kreugera, Insulla, Stinnesa).

Centralna Biblioteka Wojskowa (CBW) — najbogatszy i stale uzupełniany polski księgozbiór dzieł wojskowych i z dziedzin, związanych z wojskiem (w Warszawie). Uczęszczana także przez osoby cywilne. W C. B. W. mieszczą się zbiory Biblioteki Rapperswilskiej.

Centralne mocarstwa — w czasie wielkiej wojny określenie początkowo Austro-Węgier i Niemiec (ze względu na ich położenie geogr.), później rozszerzone i na ich sojuszników: Bułgarię i Turcję.

Centralno-azjatycki typ — jedna z najcha-rakterystyczniejszych form odmiany żółtej człowieka, zasadniczy składnik ludności mong. Azji. Morfologicznie bardzo zbliżony do rasy laponoidalnej, z którą występuje w ścisłej łączności. Skóra ciemno-żółta, włosy ciemne, bardzo grube i proste, oczy ciemne. Fałda mongolska osiąga u tego typu najwyższy stopień swego rozwoju. Rozmieszczenie geogr. tego typu jest bardzo szerokie. W Azji występuje jako składnik dominujący na olbrzymich obszarach Azji środkowej, na pn. terytorium syberyjskim i w pd.-zach. Indochinach aż do Oceanii. Poza tym C. A. T. stanowi poważny składnik autochtonicznej ludności obu Ameryk.

543, 544.

Centralny układ nerwowy -+ Ośrodkowy układ nerwoioy.

Centralny Instytut Wychowania Fizycznego (C.I.W.F.) — wyższa uczelnia kształcąca szkolnych nauczycieli wychowania fizycznego oraz instruktorów W. F. w wojsku. C. I. W. F. mieści się w Warszawie na Bielanach. C. I. W. F. jest jedną z najbardziej nowoczesnych i najlepiej wyekwipowanych instytucyj tego rodzaju w Europie.    ->■ IV, 1485.

Centralny Komitet Narodowy — komitet kierowniczy rewolucyjnej organizacji „Czerwonych", utworzony w 1862, przekształcony w 1863 na Rząd Narodowy.

Centralny Związek Przemysłu Polskiego, z w. popularnie „Lewiatanem" — organizacja przemysłu, działająca na terenie całej Polski;

->II, 1273, 1274.

jednostka wagi systemu metrycznego, setna część grama.

Centylitr, skrót cl — setna część litra.

Centymetr, skrót cm — setna część metra.

Cenzor — w strż. Rzymie urzędnik wybierany na pięć lat przez ogół obywateli Rzymu. C. strzegł dobrych obyczajów, zarządzał majątkami państwowymi, oceniał dochody obywateli rzym. i wg. tej oceny zaliczał ich do odpowiedniej klasy ludności, płacącej określone podatki. Dziś C. -> Cenzura.

zamu

— pojęcie zaczerpnięte z prawa rzym.; w Rzymie oznaczało podstawę podziału obywateli na klasy majątkowe. Obecnie oznaczenie stopnia posiadanych umiejętności, majątku itp., np. na pewnych stanowiskach wymagany jest C. wyższego wykształcenia; prawo

-> IV, 173.

celem C. Z. P. P. jest obrona interesów przedsiębiorców i ich warsztatów pracy.

Centrolew — blok stronnictw lewicowych i centrowych (P. P. S., stronnictwa ludowe,

N. P. R. i Ch. D.) utworzony pod nazwą „Związku Obrony Prawa i Wolności Ludu" celem wspólnego przeprowadzenia wyborów do Sejmu R. P. w r. 1930.

Centrozom — nazwa ciałka, występującego w bliskości jądra komórkowego. C. odgrywa dużą rolę podczas podziału komórki. W komórce dzielącej się C. układają się na biegunach komórki, do których wędrują chromosomy jąder potomnych.

Centrum (łac. = środek) — w polityce nazwa stronnictwa umiarkowanego, zajmującego w parlamencie środek m. lewicą a prawicą (np. do r. 1933 C. kat. w Niemczech).

-*JF, 945.

Centryfuga Wirówka.

Centum (łac.) — sto. W rzym. systemie cyfrowym oznaczone przez C.

Centuria — w strż. Rzymie: 1. — oddział ze 100 ludzi; najmniejsza jednostka wojskowa w piechocie rzym. z centurionem na czele. 2. — jednostka podziału ludności rzym. na klasy wrg. majątku i wieku.

Centuria — ziele tysiącznika C. (Erylhrea centaurium), stosowane w lecznictwie.

Centweight (ang.) -> Centnar.

Centy (od łac. centum — sto) — w złożeniach wyrazowych przedrostek oznaczający setną część danej wielkości (np. centy-metr = setna część metra).

Centygram, skrót cg

Cenzura — 1. — świadectwo szkolne; 2. — nadzór nad czasopismami i widowiskami wykonywany przez władze administracji ogólnej, kierujące się interesem publicznym. Rozróżniamy C. prewencyjną, kontrolującą czasopismo czy utwór teatralny, kinematograficzny przed ujawnieniem go publicznie i C. represyjną, ścigającą sankcjami po uka-się pisma czy utworu. Cenzor — u-rzędnik wykonywujący C.

->III, 178/179, IV, 1054.

Cenzus wyborcze w Anglii XIX w. było ograniczone

C. majątkowym itp. W Polsce konstytucja z 23. IV. 1935 przewiduje C.wykształceniowy (wykształcenie wyższe) przy wyborach do Senatu.

Cepy — narzędzie do omłotu zboża; składają się z dwóch kijów: długiego do trzymania raz krótkiego, przymocowanego doń rzemieniem do wymłócania ziarna z kłosów. Obecnie młocka cepowa jest wypierana przez tańszą i szybszą młóckę maszynową.

Cer — pierwiastek, rzadki metal; stosuje sią w stopie z żelazem do wyrobu kamieni do zapalniczek. C. należy do grup}' metali ziem rzadkich. L. porz. 58, c. atom. 140,25, s. chem. Ce.

Geram — górzysta wyspa Molukków (Indie Hol.). Korzenie, sago, orzechy kokosowe. 18 000 km², 70 000 mieszk.

Ceramika — sztuka formowania, wypalania i polerowania wyrobów z gliny. Najwybitniejsze znane dotychczas centrum C. znajduje się w przedhistorycznym Elamie i pochodzi sprzed 4000 lat prz. Chr. Do Europy sztukę barwnego glazurowania przynieśli Arabowie. Najwyższy rozwój C. przypada na w. XVII, kiedy Europa poznała wyroby porcelanowe chiń. i usiłowała im dorównać. Ceramiczny przemysł — gałąź przemysłu mineralnego; obejmuje produkcję porcelany stołowej i elektrotechnicznej, fajansu stołowego i sanitarnego,

C. artystycznej, naczyń kamiennych z gliny ogniotrwałej, rur, płytek i i. wyrobów kamionkowych. W Polsce wytwarzane są niższe i średnie gatunki wyrobów ceramicznych, lepsze przywożone są z Czechosłowacji, Austrii, Anglii. Materiał: glina plastyczna, palna, wiążąca wodę, kaolin, zwykle z domieszką żelaza, wapnia itp. Wykonanie wyrobów ceramicznych składa się z szeregu czynności: 1. przygotowanie gliny: czyszczenie, suszenie, miażdżenie, sortowanie, zarabianie; 2. formowanie ręczne w formach drewnianych, gipsowych, żelaznych za pomocą tarczy garncarskiej; 3. wypalanie w specjalnych piecach w temperaturze 800—900° C.;    4. polewanie (glazurowanie).

-* art. ,,Garncarstwo", II, 482 — 492; III, 765, IV, 672.

Cerata — tkanina bawełniana, pokryta z jednej strony błyszczącą nieprzemakalną powłoką, otrzymywaną przez kilkakrotne pokostowanie, najczęściej z domieszką barwników, i suszenie (C. do pokrywania stołów i na płaszcze nieprzemakalne), lub tkanina impregnowana pokostem (ceratka używana na kompresy).

Ceratonia siliąua — gat. drzewa z rodziny motylkowatych, występującego i hodowanego w obszarze śródziemnomorskim; łupiny suszonych owoców-strączków jadalne pod nazwą chleba świętojańskiego.

Cerber — w podaniach gr. pies wielogłowy ze smoczym ogonem; strzegł wrót Hadesu i nie wypuszczał zeń wychodzących.

Cereus

giganteus.

gł. ośrodek dobycia

-> I, 737.

chota" — mistrzowskie nowele, idylle, romanse podróżnicze i i.). (-+ „Don Kichot”).

-> I, 519, II, 855, IV, 334.

Ces — w muzyce o półton obniżone c; Ceses — o cały ton obniżone c.

Cesarini Giuliano

-> III, 921-922.

(•f 10 prz. Chr.), rzym. trybun ludowy. Słynny grobowiec C. w formie piramidy znajduje się w Rzymie przed Porta S. Paolo.

Cercie (fr. dosł. = krąg) ■— forma przyjęcia, podczas którego jakaś wysoko postawiona osoba (król, prezydent itp.) zwraca się po kolei do otaczających ją kręgiem gości.

Cerekwicki przywilej — przywilej wymuszony przez szlachtę wielkopolską w obozie pod wsią Cerekwicą (woj. pomorskie) na Kazimierzu Jagiellończyku (15. IX. 1454); zawierał m. i. przyrzeczenie króla niezwoływania pospolitego ruszenia i niestanowienia praw nowych bez zgody sejmików ziemskich.

Ceres, Cerera — rzym. bogini rolnictwa, zbóż i urodzaju, później utożsamiana z gr, Demeter. Na jej cześć obchodzono w Rzymie kwietniowe uroczystości, zw.

„Cer ealia".

Cereus — rodzaj roślin z rodziny kaktusów; obejmuje 300 gat., tworzących formy przeważnie rozgałęzionych słupów; G. giganteus (rośnie w Ameryce) dochodzi do 20 m wys.; niektóre gat. posiadają jadalne owoce. IV, 617.

Cerezyna Ozokeryt,

Cerigo — jedna z Wysp Jońskich na zach. wybrzeżu Grecji. 285 km²,

30 000 mieszk.

Cerkiew — termin pierwotnie utożsamiany z terminem „kościół" (Birkowski: „Cerkiew święta katolicka"). Obecnie — nazwa kościoła obrządku prawosławnego, gr.-kat. i unickiego. Architektura C. przeważnie w stylu bizant., z baniastymi kopułami.

Cernauti -> Gzernioicce.

Cerro de Pasco i przeróbki srebra w Peru. 15 000 mieszk.

Certa (Vimba vimba L.) — ryba z rodziny karpiowatych; często poławiana w Wiśle, Niemnie i dopływach Morza Czarnego oraz w polskiej części Bałtyku. Mięso smaczne, szczególnie wędzone. Dł. do 40 cm.

Certyfikat — zaświadczenie na piśmie, dowód, świadectwo.

Cerulariusz Michael — (*j* 1059), patriarcha Konstantynopola od r. 1043. W r. 1053 podniósł na nowo zarzuty Focjusza przeciwko Rzymowi i doprowadził w r. 1054 do powstania wielkiej schizmy wsch.

Cerusyt — minerał, węglan ołowiu, PbC0₃, biały lub zabarwiony przez domieszki, o tłustym połysku. W mieszaninie z węglem lub galeną nosi nazwę czarnego kruszcu ołowiu. Stosuje się jako surowiec do otrzymywania ołowiu.

Cervantes Saavedra Miguel de — (1547 — 1616), najznakomitszy pisarz hiszp., twórca nieśmiertelnego „Don Kichota". Do r. 1570 w hiszp.-neapolitańskiej służbie wojskowej, w 11. 1675—1580 więziony przez algerskich korsarzy, od r. 1587 piastuje różne urzędy państwowe. Z licznych doświadczeń swego bujnego życia czerpał materiał do bogatej i znakomitej twórczości literackiej (prócz „Don Ki-

(1398-1444), kardynał i nuncjusz papieski na Węgrzech i w Polsce; skłonił Władysława Warneńczyka do rozpoczęcia wojny z Turkami. Zginął w ucieczce z pola pod Warną.

Cesarstwo rzymskie narodu niemieckiego, święte cesarstwo rzym. narodu niem. — późno śrdw. nazwa Rzeszy Niem. od koronacji Ottona Wielkiego (962) aż do abdykacji Franciszka II (1806).

Cesarz — tytuł monarchy, pochodzący od łac. Caesar, który to przydomek nadawali sobie imperatorowie rzym. od Oktawiana. W śrdw. tytuł ten wskrzesił Karol Wielki.

-* I, 893.

Cesja — ustąpienie czegoś; przelanie swego prawa; umowa, na mocy której dotychczasowy wierzyciel przenosi swoją wierzytelność na drugą osobę, zw. cesjonariuszem (-*■ Ge-dent).

Cestius Gaius

C’est le ton qui fałt la chanson — (fr. dosł. = melodia stanowi piosenkę) — o właściwym sensie wypowiedzenia stanowi nie treść, lecz ton.

C’est plus fort que moi (fr.) — dosł. = to jest silniejsze ode mnie.

Ceterum censeo Carthaginem esse de-lendam (łac. dosł. = zresztą sądzę iż Kartagina powinna być zburzona) — zdanie stanowiące stałe zakończenie mów Katona Starszego; używa się tego zdania dla podkreślenia konieczności dokonania czegoś.

Cetinje (zw. też Cetynią) — m-to w Jugosławii, przed wielką wojną stolica b. królestwa Czarnogóry. 6000 mieszk.

Cetle — drugi po Marsylii port pd. Francji ważny dla eksportu wina. 37 000 mieszk.

Cetno — liczba parzysta. Staropolska gra w C. i licho polegała na zgadywaniu, czy przedmioty zamknięte w dłoni są w parzystej, czy nieparzystej liczbie.

Ceuta — port na pn. wybrzeżu Maroka hiszp., od XIV w. hiszp. punkt oparcia w Afryce. 35 000 mieszk.

Cćvennes -> Sewenny.

Cewka — 1. — drewniany, metalowy lub inny wałek do nawijania nici, sznurków, drutu (potocznie zw. szpulką). 2. — Zwój drutu nawijany w bardzo różnorodny sposób, przez który przepływa prąd elektryczny, ważna część maszyn elektrycznych i przyrządów, których działanie oparte jest na przepływie prądu elektrycznego, np. prądnic, transformatorów, gal-

nazwa miast rzym., nadawana na cześć jakiegoś cezara. Najsławniejsze: C. w Kappadocji i C. w Palestynie.

Cezaropapizm — teoria całkowicie podporządkowująca kościół państwu, głosząca zwłaszcza, iż panujący jest głową kościoła. Teoria ta powstała w Bizancjum, na Zachodzie zaś przejawiała się w czasie walk papieży z cesarstwem.

-> III, 1224, 1225.

- m-to sow. nad Amurem, osadnictwa ros. na Dalekim

nas

wanometrów, opornic itd. C. używane są w fizyce, elektrotechnice, radiotechnice itd. C. indukcyjne -> Induktor Buhmkorffa. -> IV, 522.

Cewki — komórki przewodzące, występujące w wiązkach drzewnych i w drewnie; są to komórki pojedyńcze o błonach zdrewniałych, zawierających jamki.

Cez — pierwiastek, metal. Związki C. występują w przyrodzie w b. małych ilościach, nie mają praktycznego zastosowania. L. porz. 55, c. atom. 132,8, s. chem. Cs., c. wł. 1,88.

-> I, 416.

Cćzanne Paul — (1839 — 1906), wielki malarz fr. Początkowo impresjonista. Dążył do nowych podstaw kompozycyjnych poprzez swoistą deformację kształtów. Obrazy jego wykazują niezwykły temperament malarski, często szczery prymitywizm. Znakomity kolorysta. C. wywarł silny wpływ na całe następne pokolenie malarzy.

Cezar Juliusz, (Gaius Julius Caesar) — (101 — 44 prz. Chr.), jeden z największych mężów stanu strż. Rzymu, wódz i pisarz. Polityczna kariera C. przypada na okres upadku republikańskich urządzeń Rzymu. W początkach swej działalności wystąpił jako obrońca i organizator rozgromionej przez Sullę demokracji. W walce z arystokratycznym Senatem zawarł w r. 60 z Pompej uszem i Krassusem, tzw. pierwszy triumwirat. Naznaczony prokon-sulem Galii, w ciągu 8 lat podbił zaalpejską Galię i zorganizował ją jako nową prowincję. Po upływie tego czasu podjął ponownie walkę z Senatem i w r. 49 przeszedł z wojskiem Rubikon; wkrótce zajął Rzym i całą Italię. Opanowawszy następnie Hiszpanię, C. przeprawił się na Płw. Bałkański i w bitwie pod Farsalos (w Tracji) zadał senackiej armii, dowodzonej przez Pompejusza, decydującą klęskę, 48. W pościgu za Pompej uszem C. udał się do E-giptu, gdzie rozstrzygnąwszy spór o tron m. Ptolemeuszem XII a siostrą jego Kleopatrą, na jej korzyść, wywołał powstanie ludu egips. (tzw. wojna aleksandryjska). Pokonawszy resztki swych przeciwników, C. stał się jedynym władcą państwa rzym.. Zachowując pozory republikańskie, złączył w swym ręku stare magistratury rzym., zdobywając dożywotnią dyktaturę i zachowując tytuł imperatora z prawem przekazania go potomstwu. Tymi zmianami zadał cios republikańskiemu ustrojowi Rzymu. Blok republikan — na czele z Kasj uszem i Brutusem — uknuł spisek przeciwko C., który padł jego ofiarą 16 marca 44, w czasie obrad Senatu. Absolutna monarchia

C. była realizacją idei światowej monarchii Aleksandra Wielkiego. C. złamał wszechwładzę Senatu, poddał pod władzę i wpływy Rzymu ogromne terytoria Europy zach., stwarzając w ten sposób podwaliny potęgi imperium rzym. Od C. imię jego, używane także i przez jego adoptowanego syna, Oktawiana, stało się tytułem panujących rzym. Swoje czyny państwowe uwydatnił C. w wojennych pamiętnikach : „Commenłarii de bello Gallico" („Komentarze do wojny galickiej") i „Commentarii de bello civili" („Komentarze do wojny domowej"), stanowiących wspaniały pomnik klasycznej prozy łac. -> art. ,,Cezarowie", I, 893 — 904; II, 44, 578, 1108, III, 422.

Cezarea

III, 106.

Cezary z Arles, św. — (f 643), od r. 503 arcybiskup w Arles w Galii, jeden z największych kaznodziejów starochrześcij., organizator życia zakonnego.

Cezaryzm — system rządów posiadający pewne pozornie demokratyczne cechy (np. plebiscyt), którego jednak właściwą treścią jest absolutna władza jednostki sprawującej rządy. Charakter C. posiadały np. rządy Napoleona I i III. Również hitleryzm wykazuje pewne zasadnicze cechy C.

Cezena — m-to Włoch środkowych z przemysłem tkackim (jedwab). 60 000 mieszk.

Cezura, średniówka — przedział międzywy-razowy metryczny, który istnieje niezależnie od podziałów treściowych.

C. G. S. — początkowe litery słów: Centymetr, Gram, Sekunda. C. G. S. układ — układ jednostek fizycznych, w którym jednostkami zasadniczymi są jednostki: długości (cm), masy (g) i czasu (sek).

Chabarowsk jeden z punktów Wschodzie. 102 000 mieszk.

Chaber (Cenłaurea) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; około 500 gat. głównie w obszarze śródziemnomorskim; u kilkanaście gat.; rośliny zielne trwałe lub 1-roczne o pędzie do 1 m wys. i kwiatach barwnych żółtych, purpurowych, różowych lub niebieskich, często wonnych; do rodzaju tego należy bławatek.

Chablais — część Sabaudii nad Jeziorem Genewskim.

Chablis — miejscowość fr. (dep. Yonne); słynne białe wina burgundzkie. 2000 mieszk.

Chaco (Gran Chaco) — kraina Ameryki Pd. m. Andami a Paragwajem; pusty step, częściowo lasy; zamieszkała głównie przez plemiona ind., zajmujące się rolnictwem i hodowlą bydła; politycznie podzielona m. Argentynę, Paragwaj i Boliwię. Granica m. częścią boliw. i paragw. stanowi od dawna przedmiot sporów pomiędzy tymi państwami. Złoża ropy naftowej. Gł. m-to Resistentia (w Argentynie).

Chacun k son gońt (fr.) — każdy wg swego gustu.

Chadidża — (ok. 559—619), pierwsza żona i wyznawczyni Mahometa.

Ghadwiek James — (* 1891), fizyk ang. Za odkrycie neutronu nagroda Nobla w r. 1935.

Ghagasa choroba — choroba występująca w Ameryce Pd., wywoływana przez gat. wi-ciowca(schizotrypanum cruzi), przenoszony przez pewne pluskwiaki. Często kończy się śmiercią.

Chajłar — gł. m-to stepowej Bargi, kraju mandżurskiego na zach. od Chinganu.

Chalcedon — strż. m-to handlowe na azjatyckim brzegu Bosforu. W r. 451 IV sobór powszechny Sobór).

Chalcedon

itd.

m-to fr. w Szampanii, nad rzeką Marną. Podczas wielkiej wojny przejściowo zajęte przez Niemców. 32 000 mieszk.

Austen

(* 1863), syn poprzedniego, konserwatywny polityk ang., wódz unionistów. W r. 1918 członek gabinetu wojennego, 1924 min. spr. zagr. w gab. Bald-wina, wraz z Briandem i Stresemannem, twórca układów lokarneńskich; w r. 1925 laureat pokojowej nagrody Nobla. 3. — Neville Arthur

Chaconne (fr., wł. Ciacona) — taniec starowi.

minerał, dwutlenek krzemu, Si0₂. Cli. od czasów odległej starożytności poszukiwany jest jako kamień ozdobny, znany pod wieloma nazwami: agat, krwawnik, chryzopraz, heliotrop, onyks, kamień libellowy

-* III, 171.

Chalcis (nowogr. Egripo) — gł. m-to gr. wyspy Eubei. 21 000 mieszk.

Chalcydycki Półwysep, Chalkidike — trój-palczasty płw. gr. części Macedonii na wsch. od Salonik; był w strż. w pd. górzystej części obszarem górniczym z rudami żelaza i ołowiu.

Chaldeja — na początku I tysiąclecia prz. Chr. nazwa pd. Babilonii, później całego państwa babilońskiego.

Chaldejczycy — lud sem.; od pocz. pierwszego tysiąclecia prz. Chr. zamieszkują pd. Babilonię (Chaldeję) Od r. 625 do 538 prz. Chr. dynastia chaldejska panuje w Babilonii. Nazwa Ch. przeszła później na Babilończylców wogóle; zwłaszcza nazywano tak wróżbiarzy i magów, ponieważ Babilończycy zajmowali się magią i wróżbiarstwem.

Chalkopiryt — rozpowszechniony minerał pochodzenia magmowego o składzie CuFeS2 (sulfożelazin miedzi). Występuje w postaci zbitych skupień ziarnistych, często w żyłach, barwy miedziano-żółtej. Najpospolitszy, choć nie najlepszy kruszec miedzi, dostarczający obecnie głównej jej masy. Dość częsty w Górach Świętokrzyskich.

Chalkozyn, błyszcz miedzi — siarczek miedzi (Cu^S), minerał barwy ołowiano-szarej, w stanie świeżym z silnym połyskiem metalicznym. W Polsce Ch. spotykamy w większych ilościach w Miedziance i Miedzianej Górze koło Kielc.

Challenge (ang. = w-yzwanie) — międzynarodowe turnieje lotnicze dla samolotów turystycznych, zapoczątkowane w 1928 r. przez Francję. W Ch. w r. 1932 zwyciężyli Polacy: por. Żwirko i inż. Wigura. W r. 1934 Polacy: kpt. Ijłajan ze st. majstrem wojsk. Pokrzywką, II miejsce zajął również Polak — pilot Płon-czyński.

Chalons sur Marne

ChSlon sur Sądne — m-to w środkowej Francji. Port lotniczy. 33 000 mieszk.

Chaluc (hebr.) — żyd. robotnik — pionier, zatrudniony w kolektywach rolnych lub przy budowie domów i dróg w Palestynie współczesnej .

Chałubiński Tytus — (1820—1889), lekarz, twórca ruchu taterniczego, zw. „odkrywcą" Tatr i Zakopanego. Wybitny klinicysta i społecznik.

Chałupnictwo — forma produkcji przemysłowej, przy której praca wykonywana jest przez wyrobników (chałupników), pracujących na ogół przy pomocy własnych narzędzi u siebie w domu na rachunek przedsiębiorcy, otrzymujących od niego surowiec i płatnych od ilości (i jakości) wyrobionych sztuk towaru. Wynagrodzenie chałupników jest znacznie niższe od płac robotników fabrycznych.

Chałupy — wieś rybacka na Płw. Helskim i kąpielisko morskie. 320 mieszk.

Chałwa — słodka masa, otrzymywana przez gotowanie syropu cukrowego z białkiem i dodanie oleju sezamowego czyli logowego (tłuszcz wyciskany z nasion podzwrotnikowej rośliny Sesamum orienlale), miodu, mielonych nasion tłustych (maku, orzechów), niekiedy czekolady i wanilii.

Cham — drugi syn Noego, wg. Biblii przeklęty za zbezczeszczenie ojca; uchodzi za praojca chamitów (ras afryk.).

Chamberlain — 1. — Joseph — (1836 —

1914), ang. mąż stanu, przemysłowiec, jeden z filarów imperializmu bryt., prowadził politykę ściślejszego zespolenia dominiów z Anglią. Jeden ze sprawców wojny z Burami, 1899-1900. 2.

(* 1869) —brat poprzedniego, konserwatywny polityk ang., wielokrotny minister zdrowia, minister skarbu w gabinecie Bald-wina 1934 r., doprowadził do równowagi budżet Anglii.

Chamberlain Houston Stewart — (1855 — 1927), pisarz niem. pochodzenia ang., ożeniony z córką Ryszarda Wagnera. Jeden z pionierów aryjsko-germ. poglądu na świat, opartego na świadomości rasowej. Wywarł wielki wpływ na niem. narodowy socjalizm i rasizm. -> I, 321, 322.

Chambertin — najlepszy gat. czerwonego wina burgundzkiego, z fr. dep. Cóte d’Or.

Chambćry — gł. m-to Sabaudii fr. 25 000 mieszk.

Chamici

Chan

— ruiny koło Trujilo w Peru, prawdopodobnie największe m-to Ameryki przedkolumbijskiej. Zbudowane przez jedno z cywilizowanych plemion peruwiańskich, Jun-ków. Ciekawe zabytki architektoniczne i malarskie.

Chandernagore

Changaj

Chansons de geste, Les (fr. „Pieśni o czynach") — fr. epopeje śrdw,. opiewające czyny wojenne (w. XI —XII). Ch. de G. tworzą trzy cykle, z których najsławniejszy jest t. zw. cykl królewski o Karolu W. i Rolandzie.

Chansonette (fr.) — mała piosnka o treści komicznej lub swawolnej.

Chantilly — m-ko pod Paryżem z zamkiem prezydenta Francji. Słynne koronki. 6000 mieszk.

IV, 287.

Ghambord Henri, de — (1820—1883), wnuk Karola X, ostatni przedstawiciel starszej linii Burbonów. Po r. 1871 pretendent do tronu fr.

Chambre ardente (fr. = Izba gorejąca) — sąd nadzwyczajny, ustanowiony 1535 dla tępienia kacerstwa. Wznowiony, 1679, przez Ludwika XIV przeciwko trucicielom.

Chamfort Sebastien Roch Nicolas — (1741 — 1794), pisarz fr., autor znakomitej książki „Pen-sćcs, maxim.es et anecdotes“. („Myśli, maksymy i anegdoty"), mistrz formy aforystycznej; wywarł wielki wpływ na romantyzm niem.

— koczownicze plemiona w pn. Afryce. B. wysocy, długogłowcy, często o jasnej (żółtawej) barwie skóry i jasnych oczach. Włosy czarne, faliste. Twarz podłużna, rysy zbliżone do europ. U niektórych plemion przymieszka krwi murz. Pasterstwo i prymitywne rolnictwo. Ustrój patriarchalny w rodzinie. Poligamia. Do języków chamic kich, posiadających budowę fleksyjną, należą języki ber-beryjskie, tuareskie, Galla, Somali, Agau (w Abisynii) i i.    -> II, 1084.

Chamisso Adalbert — (1781 — 1838), pisarz niem. pochodzenia fr.; znane ballady i wiersze. Najsłynniejsza opowieść o człowieku, który zgubił cień Peter Schlemihl's wundersame Ocschichte" — „Dziwna historia Piotra Schle-mihla").

Chamonix — fr. „Zakopane" u stóp masywu Mont Blanc.

Champion (ang.) — bojownik. Od czasów Karola W. zawodowy zapaśnik, zastępujący stronę w pojedynku wyznaczonym przez sąd, później rycerz, walczący w zastępstwie osoby niezdolnej do walk (kobiety lub dziecka). Dzisiaj — mistrz jakiejś gałęzi sportu.

Champlaina Jezioro (ang. Champlain Lakę) — jezioro na granicy amer. stanów Nowy Jork i Vermond. 2000 km², do 180 m głęb.

Champolion Franęois — (1790 — 1832), archeolog i orientalista fr. Pierwszy odcyfrował pismo egips., dając tym podwalinę dla współczesnej egiptologii.    -> II, 125.

Champs Elysćes (fr.), Pola Elizejskie — wielka arteria komunikacyjna w zach. części Paryża m. Placem Zgody i Łukiem Triumfalnym. f~> ElizejsHe Pola).

Cham sin — gorący i suchy pd. wiatr , wiejący w Egipcie. Podnosi gęsty kurz i piasek. Pokrewne mu są samum oraz sirocco.

książę, tytuł władców muzułm. w Azji. Chanat — państwo chana.

-+ari. „Chanat" I, 904-907; IV, 1033, 1034.

Chanchan enklawa fr. i m-to w Indiach koło Kalkuty. 9,6 km², 28 000 mieszk.

nazwa gór pn. Mongolii do 3500 m wys. z doskonałymi pastwiskami, na których powstały początki organizacji państwowej Mongołów (Karakorum).

Chanson (fr.) — pierwotnie pieśń artystyczna trubadurów; od czasów Ludwika XIV po-lit. piosenka bez większej wartości artystycznej, przejęta przez wodewil; dziś pieśń kabaretowa dowcipna lub sentymentalna, w najnowszych czasach usuwana przez ang. song.

Chanson de Roland, La (fr. „Pieśń o Rolandzie") najsławniejsza z fr. śrdw. pieśni epickich (Chansons de geste), opiewająca śmierć Rolanda, siostrzeńca Karola Wielkiego, w walce z Saracenami.

Chaos — bezład, nieuporządkowany stan rzeczy; wyraz występujący w kosmogoniach na określenie stanu, w jakim znajdowała się materia przed stworzeniem; wg. „Teogonii" He-zjoda — próżna przepaścista przestrzeń, która stanowiła pierwotne tworzywo świata i z której wyłoniły się najstarsze bóstwa.

Chapeau bas! (fr.) — kapelusz z głowy. Wezwanie do oddania hołdu przez obnażenie głowy; wyraz podziwu.

Chaplin Charlie — (* 1889), amer. artysta filmowy; jako aktor, reżyser i twórca scenariuszów, stworzył cały szereg arcydzieł kinematografu.

Chapman George — (ok. 1559— ok. 1634), poeta i dramaturg ang., tłumaczył Homera na język ang. Pisał liczne komedie i tragedie — wpływ Szekspira.

Charakter — ten zespół cech danego człowieka, który bywa oceniany moralnie, a więc to, co kieruje postępowaniem człowieka.

-> art. I, 907-916, IV, 492.

Charakterologia — część psychologii, nauka o charakterach, ściślej o różnych typach usposobień (temperamentów), charakterów i osobowości. Do najwybitniejszych cha-rakterologów współczesnych należą: Freud i Adler.

Charbin — największe m-to Mandżurii, powstałe przy pierwszorzędnym węźle kolejowym i drogowym nad rzeką Sungari, zał. z ramienia ros. zarządu budowy kolei przez Polaka, inż. Szydłowskiego w r. 1898. Dzisiaj m-to z ludnością chiń., oparte o handel płodami rolnymi Mandżurii (soją). 3000 Polaków, którzy mają tu swe własne gimnazjum. Ok. 500 000 mieszk.

Charcot Jean Martin — (1825 — 1893), znakomity neurolog fr., którego prace we wszystkich niemal dziedzinach neurologii mają charakter przełomowy.

Chardin Jean Baptiste Simćon — (1699 — 1779), malarz fr. późnego rococa. Sztukę jego cechuje realizm, w tematach silny związek z malarstwem hol. XVII w.

Karol Wielki.

(1746-

taniec jazzbandowy

pierwszy balon napełniony wodorem, wg. pomysłu Charlesa, puszczony (1783) w Paryżu.

Charlottenburg — zach. część Berlina.

Charlottetown — stolica kanad. prow. i Wyspy Księcia Edwarda. 12 000 mieszk.

wdzięk. Stąd : C h a r-mant — wdzięczny, ujmujący, miły.

Charon

Chart.

-> II, 653.

rzeka tundry pn. syberyjskiej, uchodząca do Morza Arktycznego. 800 km dł.

-* II, 452.

Chargć d’affaires (fr. dosł. = obarczony sprawami) — dyplomata (najniższej dyplomatycznej grupy), reprezentujący rząd państwa wysyłającego, akredytowany przy min. spr. zagr.; stanowisko Ch. d’A. ma przeważnie charakter bądź tymczasowy, bądź zastępczy.

-* I, 138, 140, 141, II, 57.

Charków — niegdyś osada kozacka, obecnie największe m-to Ukrainy sow. Bardzo żywy przemysł. Węzeł kolejowy. 654000 mieszk. (dużo Rosjan).    ->JF, 1548.

Charlemagne

Charleroł — m-to belg. nad rzeką Sambre; ośrodek gęsto zaludnionego okręgu węglowego i przemysłowego (żelazo, huty szklane). Pierwsza wielka bitwa w wielkiej wojnie (zwycięska ofensywa niem. II armii v. Biilowa — 22-24. VIII. 1914 r.) 29 000 mieszk.

Charles Jacąues Aleksandrę 1823), fizyk fr., badał własności gazów i par. Pierwszy użył wodoru do napełniania balonów. (-+ CharlUre). Ch. prawo dotyczy przemian, zachodzących w gazach: iloczyn z ciśnienia i objętości danej masy gazu jest wprost proporcjonalny do temperatury bezwzględnej.

I, 408.

Charleston — port amer. nad Atlantykiem w pd. Karolinie (Stany Zjedn. A. Pn.). 62 000 mieszk.

Charleston (ang.) modny ok. 1926. Charlióre (fr.) -

Charme (fr.)

w podaniach gr. syn Nocy, chciwy, ponury starzec, który za opłatą jednego obola przewoził w swej łodzi dusze zmarłych na drugi brzeg Styksu, do świata umarłych.

Chart — pies myśliwski gończy, odznaczający się wysokim wzrostem (65 —80cm), smukłą i zgrabną budową ciała oraz wielką szybkością i wytrzymałością w biegu.

Pochodzi Lze wsch. bezleśnych terenów (wsch. Europa, zach. Azja, pn. Afryka). Obecnie łubiany pies pokojowy.

Charta — w śrdw. ważny dokument praw nadanych, przywilej, np. ang. Magna Charta lihertatum 1215.

Chartres — m-to fr. w dep. Eure-et-Loire; jedna z najpiękniejszych katedr fr. XI — XIII w., wspaniałe witraże pochodzą z XII i XIII w. 25 000 mieszk.

Chartreuse — klasztor kartuzów w Alpach fr., znany dawniej z wyrobu likierów tej nazwy.

Chartum — stolica Anglo-Egips. Sudanu w widłach Niebieskiego i Białego Nilu, nowoczesne kolonialne m-to ang., odbudowane po zburzeniu przez Mahdiego w 1886 r. 50 000 mieszk.

Chartyzm — ruch robotniczy w Anglii w 11. 1836—1848 o charakterze socjalistycznym; domagał się spełnienia żądań, sformułowanych w t. zw. karcie ludu (charta): powszechnego, tajnego głosowania, prawa obieralności dla nie właścicieli i wynagrodzenia dla deputowanych, podatku dochodowego i ustawodawstwa fabrycznego. W 1848 Ch. stłumiony przez gen. Wellingtona.

Charybda i Scylla — wir morski umiejscawiany przez geografów strż. naprzeciwko skały na Morzu Śródziemnym w Cieśninie Sycylijskiej, niebezpieczny dla żeglarzy strż., którzy omijając wiry Ch., rozbijali się o skały

S. — Dziś określenie ,,między S. i Ch.“ oznacza sytuację, w której unikając jednego niebezpieczeństwa — ulega się skutkom innego.

Charytatywny -*■ Caritas.

Charyty — gr. boginie wdzięku i pogodnego nastroju. Wg. Hezjoda było ich trzy. Przedstawiane jako trzymające się za ręce nagie piękne niewiasty (O rac je).

Charzykowskie Jezioro — jezioro w pobliżu Chojnic na Pomorzu, znane z regat żaglówek. 14 km®.

Chasseriau Thóodore — (1819—1856), malarz i grafik fr. Ch. pragnie połączyć klasycy-stycznie ujęty rysunek z barwnością romantyczną. Malował obrazy stalugowe i wielkie dekoracje al fresco.

Chasydyzm — ruch rei.-mistyczny wśród żyd. mas ludowych, powstały na Podolu w I połowie XVIII w. Ch. przekładał prostą wiarę ludu nad uczoność talmudystów. Ch. reprezentuje obecnie najbardziej zacofaną i fanatyczną część ortodoksji żyd. Organem polit. Ch. jest ,,Aguda" — stronnictwo koncentrujące się dokoła cadyków.

Chata — budynek mieszkalny włościan.

-+art. I, 916-923, III, 1097, 1098, IV, 175, 176.

Chatanga

Chata wuja Toma — popularna powieść pisarki amer. Beecher-Stowe o doli niewolników murz. w Ameryce (1852). Powieść ta przyczyniła się do zniesienia niewolnictwa w Ameryce.

(ok. 1340-1400),

-> I V, 1327.

zwany

lub

Chełbia modra.

Chateaubriand Franęois Renć, de — (1768—1848), pisarz i dyplomata fr., jeden z pionierów romantyzmu fr. Gł. dzieło: ,,L’Es-prit du Christianisme" („Duch chrześcijaństwa") wykazywało znaczenie religii chrześcij. w dziejach kultury, apoteozując śrdw. Powieści Ch.: „Ałala" i „Renć", ,,Les Martyrs" („Męczennicy") i autobiografia, „Mćmoires d'outre-tombe" („Pamiętniki z za grobu").

Chńteauneuf — zdrojowisko środkowe fr. ze szczawą alkaliczno-żelazistą.

Chateauroux — m-to w środkowej Francji. 27 000 mieszk.

Chńteau Thierry — m-to we Francji nad Marną, walki w wojnie w 1918 r. 8000 mieszk.

Chatham — port pd. wsch. Anglii, umocniony bryt. punkt flotowy. 43 000 mieszk.

Chattanooga — m-to w stanie Tennessee (St. Zj. Am. Pn.), pamiętne bitwą w amer. wojnie domowej w 1863 r. 120 000 mieszk.

Chatterton Thomas — (1752 — 1770), poeta ang., autor mistyfikacyjnych poematów t. zw. rowley’ańskich, rzekomo pisanych w śrdw. przez Rowley’a. Zginął śmiercią samobójczą.

IV, 1327.

Chaucer Geoffrey śrdw. poeta ang. o epokowym znaczeniu dla rozwoju literatury i konsolidacji języka ang. Gł. dzieło oryginalne: „The Canterbury Tales" („Opowieści Kantuaryjskie")

Chaux de Fonds — m-to w Jurze szwajc. z protest, ludnością fr., pracującą w przemyśle zegarmistrzowskim. 33 000 mieszk.

Chazarowie — lud pochodzenia tur. lub ugro-fiń., zamieszkały od pierwszych wieków ery chrześcij. m. Morzem Czarnym a Kaspijskim. Na przełomie w. VII i VIII wyższa warstwa rządząca wraz z królem Ch. przyjęła judaizm. Potężnemu państwu Ch. położył kres Światosław, książę kijowski, 969.

Cheb, niem. Eger — m-to zach. Czech w Ru-dawach, ważny węzeł dróg na pograniczu Czech, Bawarii i Saksonii. Dzisiaj ośrodek nacjonalizmu Niemców „sudeckich" w Czechosłowacji. 32 000 mieszk.

Cheder — tradycyjna żyd. szkoła rei. dla chłopców. Nauka w Ch. obejmuje głównie Pięcioksiąg Mojżesza, a na wyższym szczeblu Talmud.

Chef d’oeuvre (fr.) — arcydzieło.

Chefren — król egip. IV dynastii (ok. r. 2600 prz. Chr.); pochowany w piramidzie w Gizeh.

Cheldicky Piotr — (1390—1460), przywódca husytów, założyciel rei. związku „Braci Czeskich".

Chelles — miejscowość w pobliżu ujścia Marny we Francji (dep. Seine-et-Marne). Stanowisko paleolityczne, które dało nazwę kulturze szelskiej. (-> Szelslci okres).

Chelmsford — ang. stacja radiowa na pn. wsch. od Londynu.

Chelsea — przedmieście Londynu i Bostonu.

Cheltenham — m-to i wielkie zdrojowisko zach. ang. w hrabstwie Gloucester. 49 000 mieszk.

Ghełbia modra (Aurelia aurita L.) — gat. meduz z rzędu krążkopławów, zamieszkującego Bałtyk i Morze Niemieckie.

Barwa błękitna wo-modra.

Żywi się planktonem.

Chełm — m-to pwt. w g woj.lubelskim, jedno z naj-starszych miast polskich, ośrodek obszaru,

Chełmszczyzną ZiemiąChełmską. Ludność kraju tego, niegdyś unickiego, zapisali Rosjanie przymusowo po powstaniu styczniowym (w r. 1875) do prawosławia. Martyrologia „opornych" znana w Europie. Po r. 1905, cała ta ludność była powróciła do katolicyzmu i polskości. W r. 1912 Rosjanie wydzielili ten obszar jako t. zw. gubernię chełmską z Królestwa Polskiego. Trzecia próba przyłączenia tego obszaru do Ukrainy w traktacie brzeskim w 1918 r. spełzła na niczym wobec rychłej klęski niem. 29 000 mieszk.

Chełm — wapienne pasmo na Śląsku niem., najwyższy punkt Góra św. Anny, 405 m wys.

Chełmek — wieś w powiecie chrzanowskim z fabryką obuwia. 1400 mieszk.

Chełmicki Zygmunt — (1851 — 1922), ksiądz, działacz społeczny i publicysta.

Chełmińska Ziemia — część woj. pomorskiego na prawym brzegu Wisły; pierwotnie pogranicze polsko prus.; ofiarowana w r. 1228 przez Konrada Mazowieckiego Krzyżakom w u-żytkowanie, objęta przez nich w posiadanie stałe. Pokojem toruńskim 1466 wrócona Polsce, tworzyła województwo chełmińskie do I rozbioru Polski, który przyznał ją Prusom. Po wielkiej wojnie wróciła do Polski.

-+IV, 211.

Chełmno — m-to powiatowe w woj. pomorskim, przed rozbiorami siedziba województwa chełmińskiego na prawym brzegu Wisły. Renesansowy ratusz z piękną attyką z 11. 1567 — 97, jeden z najładniejszych zabytków architektonicznych na Pomorzu. 13 000 mieszk.

-> II, 395, IV, 189.

Chełmoński Józef — (1850—1914), znakomity malarz, kształcił się w Paryżu, skąd przejął zdobycze impresjonizmu, nie stosując jednak ostatecznej jego postaci (poprzestał na t. zw. pleneryzmie). Obrazy jego cechuje głębokie odczucie charakteru wsi polskiej, bystra obserwacja ruchu, subtelność koloru.

-> II, 948, 1 V, 246, 272.

Chełmska ziemia -> Chełm.

Chełmszczyzną Chełm.

Chełmża — m-to w powiecie toruńskim z największą w Polsce cukrownią. 11 000 mieszk.

nauka o substancjach, ich składnikach (pierwiastkach), o reakcjach, zachodzących między substancjami i prawach, rządzących tymi procesami. —> art. I, 923—931, II, 502, III, 276, IV, 1263.

Chemiczna wojna -> Oazy bojowe.

-> II, 502.

Chemiczny przemysł

-> III, 561. Chemotropizm — zgięcie wzrostowe roślin wywołane jednostronnym działaniem związków chemicznych.

Chćnier

1. — Andre

(ok. 2700 r. prz. Chr.), król

stare m-to handlowe i przemysłowe (sery) zach. Anglii. Katedra normańsko-gotycka. Jeden z najstarszych torów wyścigów konnych w Europie. 41.000 mieszk. 2. — przemysłowe m-to w amer. stanie Pensylwania. 59 000 mieszk. w tym 4000 Polaków.

1.

Chemia

przemysł przetwórczy, do którego zalicza się: zakłady suchej destylacji węgla kamiennego i drzewa, rafinerie nafty i gazoliniarnie, fabryki przędzy, sztucznego jedwabiu, materiałów wybuchowych, nawozów sztucznych, fabryki barwników, farb, lakierów, emalii, fabryki wyrobów gumowych, przetworów tłuszczowych, wyrobów farmaceutycznych, kosmetycznych i różnego rodzaju chemikalij. Rola Ch. P. ma szczególne znaczenie z punktu widzenia obrony kraju.

Chemigrafia — 1. — otrzymywanie klisz drukarskich (dla druku wypukłego) na cynku lub miedzi przez sfotografowanie oryginału, kopiowanie na płytce metalowej pokrytej specjalną warstwą światłoczułą, która chroni miejsca naświetlone przed trawieniem. 2. — trawienie chemiczne miejsc nienaświetlonych.

Chemiluminłscencja — świecenie, powstające naskutek zachodzącej reakcji chem. przy niskiej temperaturze, np. świecenie żółtego fosforu skutkiem powolnego łączenia się z tlenem.

Chemłn des Dames — grzbietowa droga nad średnią Aisne, znana z walk w wielkiej wojnie.

Chemnitz — niegdyś słów. Kamienica — największe m-to przemysłowe Saksonii u stóp Rudaw, saski „Manchester", choć i metalurgia jest tu też reprezentowana. 351 000 mieszk.

Chemoterapia — metoda lecznicza, polegająca na podawaniu związków chemicznych, działających zabójczo na drobnoustroje chorobotwórcze.

(1772-1794), poeta fr., zginął na gilotynie. Pozostawał pod wpływem literatury gr. Pisał elegie, bukoliki i sielanki. Ze względu na swój liryzm (,,Jam-bes") i formą wiersza uważany za poprzednika romantyków i parnasistów. 2. — Marie Joseph (1764—1811), brat poprz., poeta fr., członek konwentu, autor rewolucyjnej tragedii ,.Charles IX" i poezyj lirycznych „Le Chant du depart" („Pieśń rozstania").

Cheops

egips. IV dynastii, pochowany w wielkiej piramidzie w Gizeh, jednej z najpotężniejszych budowli świata.

Cherbourg — fr. port wojenny w Normandii; ważny dla komunikacji oceanicznej z Ameryką. 37 000 mieszk.

Cherchez la femme. (fr. dosł. = szukajcie kobiety) — w tym tkwi kobieta, kobieta jest przyczyną.

Cheribon — port pd. Jawy. 54 000 mieszk.

Cheronea — m-to w dawnej Beocji; 338 prz. Chr. walne zwycięstwo króla macedońskiego Filipa II nad Ateńczykami i Tebańczy-kami.

Cherry brandy (ang.) — wódka wiśniowa.

Cherso — wł. wyspa u wybrzeży Dalmacji z ludnością chorw. 400 km², 20 000 mieszk.

Chersoń — port Ukrainy nad Dnieprem w' pobliżu ujścia Dniepru do Morza Czarnego. 83 000 mieszk.

Chersonez — w strż. częste określenie piw. zwł. w gr. obszarze językowym np. Ch. Tracki, dzisiaj płw. Gallipoli nad Hellespontem, Ch. Taurydzki, dzisiaj Krymski, zamieszkały w strż. przez Scytów.

Cherubini — w teologii chrześcij. aniołowie należący do jednego z chórów anielskich.

Cherubini Luigi — (1760—1842), wł. kompozytor operowy, dyrektor konserwatorium w Paryżu. Muzykę jego charakteryzuje szlachetna inwencja, monumentalizm formy i zachowanie ,,klasycznego" spokoju i miary; opery, msze, 2 reąuiem, 6 kwartetów smyczkowych.

Cheruskowie — plemię germ., osiadłe m. Wezerą a Elbą. Ich wódz Arminius w 9 r. zadał klęskę rzym. legionom Varusa w Lesie Teutoburskim.

Chesapeake — zatoka na wsch. wybrzeżu St. Zj. A. Pn., powstała wskutek zanurzenia się lądu.

Chester

Chesterfield — przemysłowe m-to w Anglii środkowej. 64 000 mieszk.

Chesterfield Philip Dormer Stanhope — (1694—1773), ang. mąż stanu i dyplomata, autor listów wychowawczych do syna.

Chesterton Gilbert Keith — (1874—1936), powieściopisarz, poeta i krytyk ang., tradycjonalista i ortodoksyjny zwolennik religijnych i społecznych ideałów śrdw. Pisma Ch. odznaczają się paradoksalną formą i temperamentem humorystycznym („ Napoleon of Not-ting Hill“ i i.). Gł. powieści: The Man who was Thursday" („O człowieku, który był czwartkiem"), „The Innocence of Father Brown“ („Niewinność ojca Browna").

Chevalier (fr.) — rycerz konny; fr. tytuł szlachecki. Ch. sans peur et sans repro-che — rycerz bez strachu i skazy. (-+ Ba-yard Pierre).

Cheviot — trawiaste góry na granicy Szkocji i Anglii, sięgające 816 m. Pasą się tu owce,

dostarczające wełny na materiał tejże nazwy (polski szewiot).

Chevrolet Motors Company — wielka fabryka samochodów w Detroit (St. Zj. A. Pn.), produkująca 30°/₀ wszystkich samochodów wy-produkowywanych w St. Zj. A. Pn.

Chęciny — m-to w pow. kieleckim z kopalniami marmuru; stary gród (ruiny), eksploatacja srebra, miedzi i ołowiu w ub. wiekach. 5000 mieszk.

Chęciński Jan

(1824-1874), poeta i dramaturg, pisał komedie o tendencji społecznej i libretta (m. i. do oper Moniuszki „Straszny dwór", ,,Verbum nobile").

Chianti (wł.) — słynne czerwone wino wł. z winnic toskańskich (Wyżyna Ch.).

Chibiny — masyw górski na płw. Kola (m. Morzem Białym a Morzem Barentsa), sięgający nad 1000 m wys.; eksploatacja apatytów.

drugie m-to St. Zj. A. Pn. i port nad jeziorem Michigan w stanie Illinois, rozciągnięty ponad 150 km wzdłuż jeziora, pow. 3300 km². Pierwszorzędny węzeł drogowy; gł. giełda rolnicza świata i największe rzeźnie. Skupia się tu też i ciężki przemysł metalurgiczny i silny przemysł maszyn rolniczych. Tak wielkie skupienie ludzkie wytwarza z natury rzeczy i zjawiska ujemne, które łączą się tu z najróżniejszym bandytyzmem, co wyrobiło Ch. opinię najwięcej zbrodniczego miasta na świecie. Jest to m-to imigrantów i największe skupienie Polaków w Ameryce (ok. 350 000). 4 025 000 mieszk.

Chieti — m-to wł. w Apeninie środkowym. 34 000 mieszk.

Chicago

IV, 285.

Chihuahua — m-to pd. Meksyku w stanie tej samej nazwy, z kopalnią srebra. 45 000 mieszk.

Chijski marmur — (w strż. zw. ,,marmor africano"), marmur czarny w białe żyłki, z kamieniołomów z Chios.

Chile — republika Pd. Ameryki na wybrzeżu Pacyfiku, dzieli się na 3 obszary: fiordy Patagonii na pd., właściwe Ch. w środku i pustynną część na pn. Dominującymi elementa-są Andy na wsch., równoległe do nich podłużne obniżenie i nadbrzeżne pasmo. Klimat: wyspy patagońskie bogate w opad, środek kraju umiarkowany, na pn. gorące, ale zupełnie suche pustynie. Ludność Ch. to przeważnie mieszańcy najeźdźczych Hiszpanów z Indianami. Język panujący hiszp. W gospodarstwie odgrywa decydującą rolę górnictwo (miedź, a zwł. saletra, wydobywana na pn.) Ostatnio kraj przerzuca się na rolnictwo (pszenica) i hodowlę w centralnym obszarze oraz na popieranie drobnych przemysłów.

Ch. jest-związane z imieniem Ignacego Domeyki. 742 000 km², 4 402 000 mieszk. Stolica Santiago. Gł. port Valparaiso. — W XVI w. Hiszpanie podbili i opanowali Ch. W 11. 1810—1826 walki o zrzucenie jarzma hiszp. (1. I. 1818 de-

mi

Zbadanie

klaracja niepodległości), zakończone zwycięsko. W ciągu XIX w. konsolidacja wewnętrzna. Wielki rozwój gospodarczy, głównie dzięki zdobyciu w wojnach z Boliwią i Peru potężnych złóż saletry i guano na pn. W r. 1891 wprowadza Ch. system parlamentarny. W 11. 1899—1915 układy z Argentyną i Brazylią (ABC państwa). W wielkiej wojnie neutralne. Członek Ligi Narodów.

Chiliazm (z gr. chilion = tysiąc) — wiara, że pod koniec świata nastąpi tysiącletni okres szczęśliwości na ziemi. Ch. ma początek w wierzeniach żyd. o nastaniu królestwa Mesjasza na ziemi, przyjętych przez pewne sekty gnos-tyckie i odrodzonych w licznych sektach protest.

Chilijska saletra — sodowa saletra, nitra-tyn, minerał o składzie NaNOs (azotan sodu). Bardzo ważny sztuczny nawóz. Występuje w Chile: w pustyni Atacama i Tarapaca (zapas jej wynosi tam ponad 300 mil. ton), w Argentynie, Kolumbii i Kalifornii.

Chilion — zamek szwajc. w kantonie Vaud nad Lemanem, wzniesiony w XIII w. Więziony tu był Franciszek Bonnivard.

Chiloe —' przybrzeżna wyspa w Chile. 8400 km².

Chilon — (VI w. prz. Chr.) jeden z siedmiu mędrców gr., Spartanin, autor licznych aforyzmów streszczających zasady postępowania (np.: „Nie pozwalaj, by język wyprzedzał rozum" itp.).

Chimborazo — wulkan, najwyższy szczyt Ekwadoru. 6530 m wys.

Chimera, Chimajra — w podaniach gr. fantastyczny potwór, ziejący ogniem, o kształtach : z przodu lwa, w środku kozy, z tyłu smoka, lub węża; zabita przez

Chimera — miesięcznik literacko-artystyczny, wydawany w przez Mińama; organ polskiego modernizmu. Ch. odegrała wielką rolę w szerzeniu kultury artystycznej w Polsce.

Chimery -- rośliny lub zwierzęta, zbudowane z tkanek dwóch różnych organizmów, zgrupowanych w rozmaity sposób. Ch. powstają niekiedy samorzutnie, otrzymywane też były w doświadczeniach, jak np. przez szczepienie pomidora na psiance czarnej. Ch. nie są mieszańcami, gdyż każdy ze składników zachowuje całkowitą odrębność.

China, chinowa kora -> Chinowcowe drzewa.

Chingan — lesiste pasmo górskie środkowo. azjat. m. Amurem a Hoangho; sięga do 2000 m.

Chinina — alkaloid, otrzymywany z kory chinowca. Biały proszek o bardzo gorzkim smaku. Cenny środek leczniczy przeciwgorączkowy, specjalnie przeciw malarii i febrze (żółtej febrze).    -> IU> 280.

Chinony — organiczne związki aromatyczne. Szereg cennych barwników stanowi pochodne Ch.

-> /, 165, I V, 507.

Bellerofona.

Warszawie w 11.    1901 —1907

Świat i Życie. —• V.

Chinook -> Halny wiatr.

Chinowcowe drzewa (Cinchona) — rodzaj drzew lub krzewów z rodziny marzanowatych; przeszło 40 gat. rośnie w lasach wilgotnych w Andach na wys. od 1600 — 2400 m n. p. m.; z kory niektórych gat. (zw. c h i n ą), również uprawianych na Jawie i w Indiach wsch., otrzymujemy chi- • ninę.

Chinozol

Gałązka drzewa chi-nowcowego.

Chińskie Morze

n\

Tho- Krzesła w stylu Chippendale.

-> III, 544.

-> I, 914.

III, 562.

w strż. Grecji odzież spodnia z czworokątnego kawałka materii lnianej lub wełnianej, spięta na jednym ramieniu, przewiązana w pasie; noszona przez mężczyzn i kobiety.

Chityna — substancja, z której utworzone są skorupy skorupiaków (np. raków), pokrywy skrzydeł chrząszczy; w świecie roślinnym występuje w ścianach komórkowych wielu grzybów i bakteryj; chemicznie: cukrowiec złożony wyższy.

Chiwa

5^77

V__

/~\

/ \v / \

<-L-LJ*

Figury Chladniego.

siarczan [ v oksychinoliny, żółty krysta- \\X liczny proszek o swoistym v' zapachu i piekącym smaku.

Środek bakteriobójczy.

Chiny — republika azjat., stanowiąca dziś zaledwie szczątek przedrewolucyjnego państwa chiń., ograniczony do obszaru językowego chiń. i skrawka Mongolii (t. zw. wewnętrznej). Samo istnienie dzisiaj jednolitych Ch. można zakwestionować, mamy tu bowiem kilka nawzajem się zwalczających rządów (rząd kan-toński, rząd prow. komunistycznych, rząd Mongolii), a t. zw. rząd narodowy w Nanki-nie, uznany przez Europę, włada tylko wsch. częścią kraju. -> art. 1, 940 — 958; 337, 454, 465, 467, 468, 605, II. 1036, 1086, 1095, III, 644, 1021, 1030, 1235, IV, 970, 976,    1145,

1254.

1.— Wschodnie — płytki basen m. Chinami a Wyspami Lueru.

2.    — Południowe — głęboki basen m.

Indochinami a Filipinami.

Chińskie pismo — składa się ze znaków, z których każdy odpowiada jednemu słowu, wskutek czego może być ono odczytane w jakimkolwiek dialekcie chiń.

Chińskie srebro — alpaga posrebrzona gal-walicznie, używana do wyrobu naczyń stołowych.

Chiński Mur — obronny mur dł. ok. 4000 km, tak szeroki, że wozy po nim mogły jeździć, otaczający „państwo Niebieskiego Smoka". Wybudowany w III w. prz. Chr. dla zabezpieczenia Chin od obcych najazdów. Częściowo zachowany.

Chioggia — m-to portowe wł. pod Wenecją. 39 000 mieszk.

Chios — górzysta gr. wyspa na brzegach Azji Mn. Wg podania miejsce urodzenia Homera.

Słynne w strż. złoża marmuru (->Chijski marmur). 830 km². 70 000 mieszk.

Chippendale mas * (1718-17791,ang. meblarz artystyczny. Wraz z synem, Tomaszem (f ok. 1822), stworzyli nowy styl w meblarstwie (styl ,,Chippendale"). Charakteryzują go: smukłe formy (motywy gotyckie) połączone z elementami fr. rokoka.

Chirologia — nauka usiłująca z budowy ręki, a zwłaszcza z kształtu linij przebiegających na dłoni, wyciągnąć pewne wnioski tyczące się charakteru człowieka.

Chiromancja (z gr. cheirómantis =* wróżący z ręki) — wróżenie z ręki na podstawie linij na dłoni. Uprawiane już w strż. Asyrii i Egipcie. Nie ma żadnych podstaw naukowych.

Chiron — wg. Homera „najsprawiedliwszy z centaurów"; znawca sztuki lekarskiej, nauczyciel Achillesa. Zraniony niechcący przez Heraklesa, odstąpił swoją nieśmiertelność Prometeuszowi.

Chirotherium — tajemnicze zwierzę, prawdopodobnie płaz, żyjące w okresie triasowym. Jedyną pozostałością po Ch. są ślady olbrzymich stóp utrwalone w piaskowcach tego okresu.

Chirurgia — gałąź medycyny praktycznej, polegająca na leczeniu za pomocą zabiegów mechanicznych, jak operacja, unieruchomienie, masaż itp. Rozwój nowoczesnej Ch. rozpoczyna się dopiero w drugiej poł. w. XIX, od czasu wprowadzenia antyseptyki i asep-tyki, oraz odkrycia środków usypiających. Ogromny rozwój podczas i po wielkiej wojnie. Ch. nowoczesna rozpada się na 2 duże działy: 1) Ch. konserwatywną czyli bezkrwawą (leczenie ran, zaburzeń czynnościowych, nastawianie złamań i zwichnięć itp.) oraz 2) Ch. krwawą czyli operacyjną.

Chiton

—► I, 386.

-> I V, 620, 1257, 1269. m-to sow. nad kanałem Arnu

Darii, przynależne do Uzbekistanu; było do rewolucji stolicą półsuwerenne-go chanatu. 20 000 mieszk. -» 1, 469.

Chladni Ernst —

(1756-1827), fizyk niem.; przeprowadzał doświadczenia nad zjawiskami w dziedzinie akustyki : badał drgania rur, prętów i płyt metalowych i szklanych. Ch. figury — układy linij węzłowych tworzące się

na płytach dźwięczących, okrągłych, kwadratowych, trójkątnych, wprawionych za pomocą smyczka w drganie stojące; drganie uwidacznia się przez posypanie płyt drobnym suchym piaskiem, skupiającym się w miejscach, w których płyta nie drga, tj. wzdłuż linij węzłowych. Powstawanie Ch. F. dowodzi istnienia analogii m. drganiem płyt i strun.

Chlamida — długi fałdzisty płaszcz bez rękawów, spięty na prawym ramieniu, noszony przez wyższe sfery w Grecji, u Rzymian i w zach. Europie w śrdw.

Chlebnikow Welemir — (1885—1922), ros. poeta-futurysta, jeden z twórców futuryzmu ros. Liryki i poematy.

Chlebowe drzewo (Arctocarpus incina) — gat. drzewa, pokrewnego morwie; pochodzi z Wysp Malaj skich i jest uprawiane pod zwrotnikami; owocosta-ny jego stanowią źródło pożywienia mieszkańców Indyjskiego.

Chlebowski Bronisław

-> I. 386.

wysp

Oceanu

Gałązka chlebowego drzewa z kwiatami.

(1846-1918), warszawski krytyk i badacz literatury. Pozytywista. Zwolennik teorii Taine’a, wiąże twórczość jednostek ze środowiskiem, w literaturze szuka odbicia duszy narodu. Zajmował się głównie XVI, XVII i XIX w. „Literatura polska, 1795—1905" i i. -> III, 113, IV, 553. Chleb świętojań-owoce drzewa

ski

Ceratonia siliąua, rosnącego na wybrzeżu Morza Śródziemnego; łupiny owoców, zerwane przed dojrzeniem, wysuszone, słodkie po sfer- Gałązka Ceratonia siliqua. mentowaniu, jadalne.

Chliborobi — włościańska partia ukr. stojąca na stanowisku współpracy z Polską.

Chlodwig — (ok. 465 — 511), z rodu Mero-wingów. założyciel królestwa frankońskiego, 481 król Franków salijskich, 496 przyjął chrzest, jako jedyny katolik wśród ariańskich władców Europy. Z pomocą Rzymu i katolików podbił Galię, część Burgundii, zwyciężył Alaryka, króla Wizygotów. Zmarł w Paryżu, dokąd przeniósł stolicę.

Chloe (gr. = zieleniąca) — przydomek bogini gr. Demeter; później częste imię pasterek w sielankach.

Chlor — pierwiastek, gaz o żółto-zielonej ostrym, duszącym zapachu. VII grupa układu periodycznego f-*- Chlorowce), 1. porz. 17, c. atom. 35,46, s. chem. Cl. Łączy się łatwo z wodorem na chlorowodór, HC1. Z metalami, nawet szlachetnymi, łączy się bezpośrednio, dając chlorki. Otrzymuje się przez

barwie i

utlenienie kwasu solnego oraz przez elektrolizę chlorku sodu. Posiada własności utleniające i bakteriobójcze. Stosuje się do bielenia, w przemyśle chemicznym, do chlorowania (dla dezynfekcji) rzecznej wody w wodociągach. Ch. wchodzi w skład wielu związków chemicznych używanych jako gazy bojowe. Ch. byl pierwszym gazem bojowym, zastosowanym w wojnie światowej przez Niemców (22. IV. 1915 pod Ypres). -> I, 933, 934, II, 506, 1023, III, 1073, 1075.

Chloral — aldehyd trójchloro-octowy. Ciecz, z wodą daje związek krystaliczny wodzian Ch. stosowany jako środek nasenny. Ch. i wodzian Ch. służą do wyrobu chloroformu.

Chloran potasu Icali chloricum), KC10₃, silny środek utleniający. Zmieszany z substancjami organicznymi (mąka, cukier), wybucha przy uderzeniu lub roztarciu (,,petardy wielkanocne"). Stosowany do wyrobu zapałek, ogni sztucznych, używanych w górnictwie materiałów wybuchowych, jako środek dezynfekcyjny.

Chloris, Chloryda — małżonka Zefira (-+ Flora).

Chlorki

sól Berthołleta (łac.

gr. bogini wiosny,

sole kwasu chlorowodorowego (solnego), związki chloru z metalami. Przeważnie rozpuszczalne w wodzie. W dużych ilościach występują w przyrodzie (pokłady soli i woda morska). Najważniejszy jest Ch. sodu (= sól kuchenna). Ch. bielący. ->■ Podchloryny. Ch. etylu -»• Etan. Ch. srebra — biała substancja, b. trudno rozpuszczalna w wodzie, AgCl; tworzy się przy zmieszaniu rozpuszczalnych Ch. i soli srebra; ciemniejący na świetle stosuje się w fotografii do wyrobu papierków fotograficznych „dziennych". Ch. wapnia — biała, krystaliczna substancja b. łatwo rozpuszczalna w wcdzie, CaCl₂. Stosowany w lecznictwie przy chorobach płucnych głównie w postaci wstrzykiwać dożylnych.

III, 637, 1068, IV, 812.

Chlorofil — barwnik, występujący w ciałkach zieleni u roślin, w obecności którego odbywa się proces przyswajania węgla; składa się z węgla, wodoru, azotu, tlenu i magnezu.

-* I, 932, 938, IV, 480, 481, 483, 484.

Chloroform — trójchlorometan, łatwo lotna ciecz o słodkawym zapachu. Otrzymuje się z alkoholu etylowego. Wdychany powoduje głębokie uśpienie, stosuje się do narkozy, w przemyśle chemicznym jako rozpuszczalnik.

-r IV, 619.

Chloroplasty, albo ciałka zieleni — utwory plazmatyczne (-*■ Plastydy) w cyto-plaźmie roślinnej, w których wytwarza się chlorofil; rośliny zawdzięczają Ch. zieloną bar-

1 V, 484.

Chlorowce — pierwiastki, VII grupa układu periodycznego: fluor, chlor, brom i jod. J ednowartościowe względem wodoru, względem tlenu wykazują wartościowość zmienną.

wę.

»•

Z metalami łączą się bezpośrednio na sole — fluorki, chlorki itd.

Chlorowodór

III, 1075.

Chloryt

Ch. I (511-561),

1. — jedna z zasadniczych części maszyny parowej, w której skrapla się para wodna. Od temperatury Ch. zależy wydajność maszyny parowej. Im niższa jest temperatura Ch., tym wydajność jest większa.

urządzenie mające na celu chłodzenie rozgrzewających się części silników spalinowych np. silnika samochodowego, broni maszynowej, której lufa rozgrzewa się silnie wskutek oddawania wielkiej ilości strzałów w krótkim czasie itd.

Chłodnictwo

Chłop

II, 42.

Chłopskie wojny — rewolucyjne ruchy społeczne warstw ludowych w Niemczech od końca XV w., które w 1525 r. przeszły w powstanie ludu wieśniaczego i miejskiego przeciw wyzyskowi mieszczan, szlachty i duchowieństwa. Ze Szwabii rozszerzyły się na Austrię, Tyrol, Alzację i środk. Nadrenię. Najwybitniejsi wodzowie Ch. W.: Gótz v. Berlichingen, Florian Ge’er, Tomasz Mtinzer. Ch. W. zostały krwawo uśmierzone przez książąt i szlachtę.

Chłysty

-> IV, 1195, 1196.

gazowy związek chloru z wodorem HC1. Bezbarwny, o ostrym kwaśnym zapachu, b. łatwo rozpuszczalny w wodzie. Wodny roztwór Ch. — kwas solny.

Chloroza, błędnica — zjawiska występujące u roślin, pozbawionych żelaza; pędy tych roślin są blade i nie wytwarza się z nich chlorofil.

minerał o skomplikowanym składzie chemicznym (uwodniony glinokrze-mian żelaza i magnezu). Występuje w postaci blaszek lub łusek barwy zielonej albo zielona wo-brunatnej. Ważny składnik skał metamorficznych.

Chlotar — imię królów frankońskich z dynastii Merowingów. 1. przyłączył do swego państwa Turyngię, Pro-wancję, Burgundię. 2. — Ch. II. (*f 629), połączył pod swoim panowaniem państwo Franków.

Chłapowski Dezydery — (1788—1879), generał. Od 1806 walczył w legionach napoleońskich. Podczas powstania 1830/1 jeden z dowódców kampanii litewskiej. Po powstaniu prowadził pracę gospodarczo-obywatelską w Poznańskim. Napisał dzieło ,,0 wydarzeniach wojennych w Polsce i Litwie". Atakowany za swoją działalność w powstaniu, obecnie zrehabilitowany.

Chłędowski Kazimierz — (1843—1920), pisarz i polityk. Minister dla Galicji 1899—1900. Autor wytwornych monografij z historii sztuki i kultury wł.

Chłodnica

2.

wszelkie urządzenia mające na celu obniżenie temperatury pomieszczeń i produktów. Urządzenia chłodnicze stosowane są: a. w celu stworzenia lepszych warunków pracy i przebywania w różnych lokalach ; b. w celu konserwowania żywności; c. w rozmaitych rodzajach przemysłu: browarach, mleczarstwie, fabrykach margaryny, czekolady, wytwórniach lodów jadalnych, d. w przemyśle chemicznym, e. w celach specjalnych : zgłębianie szybów w górnictwie, wyrobu amunicji, sporządzanie sztucznych lodowisk, do wyrobu sztucznego lodu.

Chłodnik, chłodniczek — 1. — altana ogrodowa^ szpaler. 2. — piwnica. 3 — napój chłodzący. 4. — zupa na zimno.

Chłonka -► Limfa. -* I. 938, 939. IV, 752.

rolnik, który sam uprawia niewielkie gospodarstwo. -»■ art. I, 958 — 969.

Chłopicki Józef Grzegorz — (1771 — 1854), generał, dyktator powstania listopadowego. Walczył w insurekcji Kościuszki, od 1797 w Legionach napoleońskich. General w wojsku Królestwa Kongresowego, podał się w r. 1817 do dymisji. Powołany na dowódcę powstania 1830, od 5. XII —23. I. 1831 sprawuje dyktaturę. Z powodu braku wiary w powodzenie powstania dążył do układów. Po złożeniu dyktatury sprawował dowództwo faktyczne przy nowym wodzu, Radziwille. W bitwie pod Gro-chowem ciężko ranny. Po powstaniu osiadł w Krakowie.

sekta ros. powstała w XVII w., o zabarwieniu mistycznym, nie uznająca sakramentów, uprawiająca na swych obrzędach rei. wzajemne biczowanie się.

Chmiel /Humulus lupului) — wńjąca się roślina trwała, rosnąca dziko, u nas w wilgotnych zaroślach ; kwiaty słupkowe tworzą kwiatostany, podobne do szyszek; szyszki są pokryte gru-czołkami, wydzielającymi aromatyczną substancję t. zw. lupulinę, (chmielnik), która nadaje piwu specyficzny smak; uprawiana.

Chmielarstwo — uprawa Ch.; gałąź produkcji rolnej.

Chmieleński Zygmunt — (1833—1863), dowódca oddziału partyzantki 1863 r. w sandomierskim. Rozstrzelany w Radomiu 23. XII.

Chmielnicki Bohdan — (1593—1657), hetman kozacki, inicjator wojen kozacko-polskich. Po zatargu z podstarościm czehryńskim, Czaplińskim, rozżalony za odmówienie sprawiedliwości ze strony Rzplitej, ucieka do Kozaków Zaporoskich, których podburza przeciw Polsce. 1648 z pomocą chana tatar, ruszył przeciw Polsce i po klęskach wojsk polskich pod Żółtymi Wodami, Korsuniem, Pilawcami i nad Krutą Balką wziął do niewoli hetmanów i wtargnął w głąb Rzplitej. Podczas pertraktacyj z Janem Kazimierzem 1649 r., oblężenie Zbaraża (Jeremi Wiśniowiecki), potem Zborowa, zakończone korzystną dla Kozaków ugodą Zborowską. W1651 rusza Ch. ponownie na Polskę, ale pobity pod Be-resteczkiem, zawarł białocerkiewską ugodę ograniczającą ugodę Zborowską. W 1652 wyprawia się na Mołdawię, pobiją w drodze przeciwstawiające mu się wojska hetmana Kalinowskiego pod Batohem, ale nie mogąc sprostać Rzplitej, poddaje w 1654 Kozaczyznę carowi Moskwy.

Chmielnik

8000 mieszk.

Chmielowski Adam, brat Albert — (1848 — 1917), zakonnik, malarz, .powstaniec r. 1863. W r. 1888 zał. w Krakowie zgromadzenie zakonne albertynów.

Chmielowski Benedykt, ks. pisarz, autor encyklopedii polskiej pt. „Nowe Ateny, albo Akademia wszelkiej scyjencyjej pełna", 1745/6, dzieła odzwierciedlającego wiernie upadek umysłowy epoki saskiej. Chmielowski Piotr

1. — czub, wierzchołek; 2. —

-> II. 528.

Michał, brat poprz.

Chodźko Leonard

(1854-1920), powieściopisarz i publicysta. Konserwatysta, przeciwnik pozytywizmu, antysemita. Powieści: „Gasnące słońce", „Tiara i korona" i i.

Choiseul Etienne Franęois, ks. — (1719 — 1785), wybitny dyplomata fr. za Ludwika XV, jako minister spraw zagranicznych popierał konfederację barską.

Chojecki Edmund (Charles Edmond) — (1822—1899), emigracyjny pisarz polski i fr., socjalista, potem bonapartysta, przyjaciel Gon-courtów.

m-to w pow. stopnickim.

(t 1763),

(1848-1904), wybitny krytyk i badacz literatury. Pozytywista, zwolennik teorji Taine’a, za zadanie krytyka uważał wydobycie z utworów literackich zarówno wszystkich cech indywidualnych autora, jak i wpływów, które na nim wywarły: rasa, środowisko i doba dziejowa. „Historia literatury polskiej", 1899/1900, szereg monografij, rozpraw, studiów i artykułów.

->///, 966, IV, 553.

Chmury -> Obłoki. -► art. „Obłoki czyli chmury", III, 979 — 988; I, 400.

Chochlik — w podaniach ludu białoruskiego psotny diabełek, płatający figle ludziom.

Chochoł słomiane okrycie roślin dla ochrony od zimna. (W tym znaczeniu — jedna z osób dramatu w „Weselu" Wyspiańskiego).

Chochołowska Dolina — najdalej na zach. wysunięta dolina Tatr Polskich. Schronisko narciarskie.

Chochołów — wieś podhalańska nad Czarnym Dunajcem, blisko granicy Czechosłowacji, jedyna wieś w Galicji, gdzie chłopi wzięli udział w powstaniu 1846 r.

Chociebuż (niem. Kottbus) — m-to na Łu-życach Dolnych (pruskich) nad Sprewą i ośrodek kulturalny Łużyczan. 52.000 mieszk.

Chocim — m-to w Besarabii (Rumunia) nad Dniestrem, miejsce zwycięstw polskich nad Turkami 1621 (Chodkiewicz) i 1673 (Sobieski). 15 000 mieszk.

Chodaczkowa szlachta — żartobliwa nazwa ubogiej szlachty zagonowej, która zamiast butów nosiła często chodaki,

Chodacznik -> Pustelnik.

Chodakowski Zorian -*■ Czarnocki Adam.

Chodecz — m-to w pow. włocławskim. 2000. mieszk.

Chodkiewicz Jan Karol - (1560-1621), hetman wielki lit.,, wojewoda wileński, znakomity wódz; uczestniczył w 1596 r. w wyprawie Żółkiewskiego przeciw Nalewajce, odznaczył się w wyprawie multańskiej. Bronił Inflant przed Szwedami. Odniósł wspaniale zwycięstwo nad Szwedami pod Kircholmem (r. 1605). Uczestniczył w kampaniach moskiewskich, bronił Turkom dostępu do Rzplitej. Zmarł z wycieńczenia w obozie pod Chocimem.

Chodorów — m-to w pow. bobreckim; cukrownia 8000 mieszk.

Chodowiecki Daniel — (1726—1801), grafik i malarz gdański. B. popularny w swoim czasie ilustrator. Sztuka jego jest interesująca przede wszystkim jako odtworzenie obyczajów, strojów współczesnego mieszczaństwa.

Chodzież — m-to pwt. w woj. poznańskim. Fabryki porcelany. W okolicy dużo Niemców. 8000 mieszk.

Chodżent — stare m-to sow. (Tadżykistan) nad Syr Darią w Azji środkowej. 51 000 mieszk.

Chodźko — 1. — Aleksander — (1804 — 1891), poeta, slawista i orientalista, przyjaciel Mickiewicza i jego następca na katedrze literatur słów. w Collage de France, 1857—1883. Autor romantycznych ballad (najsłynniejsza: „Maliny"). 2.

(1808—1879), poeta i publicysta, tłumacz Byrona i Lafontaine'a, uczestnik wyprawy Zaliw-skiego, jeden z dowódców legionu polskiego we Włoszech (1848).

Chodźko Ignacy — (1794—1861), pisarz, początkowo pseudoklasyk, później zerwał z ideałami wieku oświecenia, stając się bezkrytycznym wielbicielem tradycyjnego życia staro-szlacheckiego. Gawędy: „Obrazy litewskie", 1840/50, „Pamiętniki kwestarza" 1844 i i.

(1800-1871), publicysta i wydawca; osiadłszy w 1826 w Paryżu, zaznajamiał Francuzów w szeregu dzieł i broszur fr. z historią i geografią Polski.

Choiński-Jeske Teodor

Chojnice — m-to pwt. na Pomorzu (Zabory) nad granicą niem.; stary gród pomorski. W okolicy kat. Niemcy. ' 14. 000 mieszk.

Cholera — 1. — Ch. azjatycka (ch. asia-tica) — ostra choroba zakaźna przewodu pokarmowego, wywoływana przez przecinkowiec (odkryty przez Kocha). Nie rzadko kończy się śmiercią. Chorych należy odosabniać. W Europie obecnie Ch. zupełnie wygasła. 2. — Ch. swojska (ch. nostras), t. zw. choleryna — występuje często epidemicznie u nas podczas miesięcy letnich, najczęściej u małych dzieci; choroba zakaźna, wywoływana przeważnie przez laseczniki duru wrrzekomego. Czasami kończy się śmiercią (zwłaszcza u dzieci).

-> IV, 977, 1507.

Choleryk — człowiek o takim temperamencie, iż jego reakcje uczuciowe powstają łatwo i są długotrwałe (-> Sangwinik).

-* I, 910, III, 65, IV, 1454

Cholula

m-to ros. nad Łowacią, zajęte przez Batorego w 1580 r. 5000 mieszk.

Chołodziec — lit. potrawa z liści buraczanych i śmietany, podawana z lodem.

Chomąto -*■ Uprząż.

Chomiak — stożkowy szczyt nad Prutem w Gorganach. Doskonały punkt widokowy. 1544 m wys.

Chomik zw. skrzeczek (Cricetus cricetus L.) — gat. gryzoni z rodziny myszy. Ch. zamieszkuje stepy i pola uprawne, kopie rozległe nory, gdzie gromadzi znaczne zapasy ziarna na zimę, znosząc je w torbach policzkowych. Żyje w Azji, pd.-wsch. i środk. Europie.

Chomik.

Chorwacja

Cholesteryna, cholesterol — związek organiczny, alkohol należący do grupy steryn, gł. składnik kamieni żółciowych. W stanie wolnym lub jako związek (ester) z kwasami tłuszczowymi, występuje w woskach zwierzęcych, lanolinie. W niewielkich ilościach znajduje się w każdej komórce organizmów zwierzęcych.

-r IV, 814, 1111.

Cholon — przedmieście Sajgonu i port w Indochinach. Ożywiony handel. 134 000 mieszk.

niegdyś święte m-to Azteków w Meksyku środkowym.

Chołm

IV, 137, 143.    .

Chondrologia — nauka o ^ chrząstkach; dział anatomii o-pisowej.

Chopin (Szopen) Fryderyk -(1810—1849), jeden z największych muzyków świata, kompozytor i wirtuoz, największy romantyczny poeta fortepianu.

art. I, 969-978; II, 39, III, 788, IV, 57, 250, 254, 268, 271, 595.

Chorał (cantus choralis) — 1. — śpiew kościelny, psalm, śpiewany chóralnie w kościele;

2.    — pieśń o poważnym, dostojnym nastroju (np. ,,Z dymem pożarów" K. Ujejskiego);

3.    — księga, zawierająca zbiór melodyj chóralnych. Ch. gregoriański (cantus plan us) — jednogłosowe, częściowo z muzyki orientalnej wywodzące się śpiewy liturgii rzym.-kat. ; gregoriańskim nazwany od imienia zbieracza i reformatora, (wg tradycji) papieża Grzegorza I (•f 604). Ch. protestancki — przez parafian protest, (ewangelickich) przy nabożeństwie śpiewane pieśni rei., stworzone i zainicjowane przez Lutra, opracowane zwykle czterogłosowo.

-+IV, 251.

Chorasan — pn. wsch. część Persji, step, częściowo pustynia z kwitnącymi oazami. Ważny obszar graniczny m. Iranem i Tura-nem.

Chorągiew — 1. — w dawnym wojsku polskim podstawowa jednostka organizacyjna i taktyczna,^ odpowiadająca w przybliżeniu obecnej kompanii. 2. — płachta z tkaniny, zwykle jedwabnej, haftowanej, przymocowanej do drzewca, stanowiąca godło państwowe, wojskowe, organizacyjne, kościelne, szkolne itd. Ch. Rzplitej składa się z dwóch poziomych, równych i równoległych pasów, z których górny jest biały, a dolny czerwony. Ch. wojskowa oddziałów kawalerii nazywa się sztandarem.

Chorąży — początkowo żołnierz noszący chorągiew (sztandar) oddziału. Obecnie najwyższy stopień podoficerski nadawany przez min. spraw wojskowych najbardziej zasłużonym starszym sierżantom po zdaniu specjalnego egzaminu

Chorda dorsalis -> Struna grzbietowa.

Chorej — stopa wierszowa. (-+ Trochej).

Choreografia — pismo taneczne: zapisywanie tańców za pomocą pewnych znaków; już od 1500. Potocznie: sztuka taneczna.

Choroba (morbus) — miejscowe lub ogólne zaburzenia czynności życiowych organizmu.

-> art. I, 978-989.

Chorologia — ściśle kartograficzna metoda badań w archeologii, prehistorii, etnografii i etnologii : polega na zestawieniu na mapie wszystkich znanych punktów rozprzestrzenienia się danego wytworu kulturowego, wzgl. zespołu pewnych wytworów. Zwarty obszar występowania stałego zespołu pewnych wytworów kulturowych — odpowiada t. zw. kręgowi kulturowemu. Ośrodek, w którym dany wytwór był wyprodukowany i z którego się następnie rozchodzi — centrum kulturowe.

Chortyca — wyspa na Dnieprze pod Zapo-rożem, dawna siedziba Kozaków Zaporoskich.

zach. część Jugosławii bez Słowenii, zamieszkała przez kat. Chorwatów; nie tworzy obecnie administracyjnej całości. Kraj ten, przynależny przed wojną do Węgier, obejmował obszar od Welebitu nad Adriatykiem po Drawę. Dzisiaj stanowi on dobrze zagospodarowany obszar rolniczy z nieznacznym przemysłem, skoncentrowanym w stolicy Ch., Zagrzebiu. — W strż. Panonia, została 35 prz. Chr. wcielona do prow. rzym., Illirii. W 489 podbili kraj Ostrogoci, 535 — cesarz bizant. Justynian. W poł. VII w. pd.-słow. plemię Chorwatów (Kroatów) zajęło część dawnej Panonii i Dalmacji. Na schyłku XI w. popadła pod panowanie Węgier, a wraz z nimi weszła w skład austr.-węg. monarchii, ulegając od poł. XV w. najazdom tur. Od tego czasu aż do czasów nwż. Ch. kolejno jest pod władzą, Turcji, częściowo Wenecji i Węgier. W czasie „wiosny ludów", 1848, Chorw-aci zostali oddzieleni od Węgier i oddani pod zarząd austr. W 1868 Ch. znowu wcielona do Węgier z prawami autonomicznymi. Odtąd trwa walka ludowo-narodowej opozycji chorw. przeciw panowaniu Węgier. Dopiero upadek austro-węg. monarchii umożliwił Ch., jak i pobratymczej Słowenii, oderwanie się od Węgier i utworzenie z Serbami królestwa Jugosławii 1918. -*IV, 1276.

Chór — 1. — w strż. tragedii uroczysty pochód „ludu", składający się z 12—15 osób, śpiewający lub recytujący; występy Ch. dzieliły akcję dramatyczną; spotykane także w śrdw. pasjach. -+ II, 1255, 1256, III. 429. 2. - W muzyce wielogłosowej (od w. XII) zespół różnych głosów. -> III, 779. 3. — w kościele — miejsca przed i dokoła ołtarza gł., nieco wzniesione

szcza

(1729-1812),

szkolnictwo lit. Jeden z założycieli warszawskiego Tow. Przyjaciół Nauk.

Chrestomatia — zbiór wyjątków z utworów uznanych źa wzorowe.

Chrćtien de Troyes — (f 1195), poeta fr., autor romansów z cyklu króla Artura (opracował m. i. legendę o Parcevalu i Graalu).

-*■ I, 882.

Chrlstchurch — m-to na wsch. wybrzeżu pd. wyspy Nowej Zelandii, ośrodek okręgu

ewolucja narciarska stoso-

-► III, 580, IV, 415.

lub ob-

Chorzele — m-to w pow. przasnyskim, na granicy Prus Wsch.; odegrało rolę w odwrocie Rosjan w 1920 r. 8000 mieszk.

Chorzów — m-to w pow. katowickim, powstałe z połączenia Królewskiej Huty z dawną wsią Ch. i kilkoma innymi osadami. Największy ośrodek przemysłowy w Polsce z potężnymi hutami (żelazo, cynk) i kopalniami (węgiel). Fabryka związków azotowych. Gł. elektrownia śląska. 108 000 mieszk.

-* II, 915, IV, 190, 804.

Chotan — oaza w Turkiestanie Wsch. u stóp Karakoram; miejsce wykopalisk z początku śrdw. 30 000 mieszk.

Chowacz (C tutor rhynchua) — rodzaj chrzą-szczów z rodziny ryjkowców (Curculionidae). Niektóre gat. tych Ch. są szkodnikami roślin uprawnych.

Chowanna — wyraz wprowadzony przez B. F. Trentowskiego na określenie jego nauki o wychowaniu.

Choynowskl Piotr — (1885—1935), powie-ściopisarz i nowelista, członek P. A. L. Twórczość jego cechuje prostota, pogodne spojrzenie na świat, przywiązanie do tradycji staropolskiej. Mistrz noweli: ,,Zdarzenia", 1911 (II wyd. 1922 pt. „Kij w mrowisku"), „O pięciu panach Sulerzyckich", 1930; powieści: „Kuźnia" 1919, „Dom w śródmieściu", 1923, „Młodość, miłość, awantura", 1926, „W młodych oczach", 1933.

ponad poziom nawy, przeznaczone dla duchowieństwa (presbiterium); także miejsce, najczęściej nad przedsionkiem, gdzie znajdują się organy i gdzie śpiewa chór.

Chrabąszcz (Melolontha) — rodzaj chrzą-z rodziny Scarabaeidae. Objada liście drzew. Pędraki podgryzają korzenie. W Polsce żyją dwa szkodliwe gat.: Ch. majowy (M. melolontha L.) i Ch. kasztanowy (M. hippoca-atani Fabr.).

Chreptowicz Joachim kanclerz wielki lit., inicjator Komisji Edukacyjnej, zreformował — przy pomocy Poczo-buta hodowlanego i handlu bydłem oraz wełną. 146 000 mieszk.

Christian science (ang.) -* Scjentyści.

Christiania wana w celu zatrzymania lub zmiany kierunku. Wykonywana przy pomocy odpowiedniego pochylenia nart (opór) i wyrzutu ciała. Zależnie od szybkości jazdy, głębokości śniegu i celu (zatrzymanie, lub skręt) stosuje się Ch. oporową, nożycową, rwaną lub śmigową.

Christmas Island, Bożego Narodzenia Wyspa — wulkaniczna wysepka ang. na Oceanie Indyjskim na pd. zach. od Jawy ze złożami fosfatów. 102 km*, 1000 mieszk.

Chrobacja — śrdw. nazwa pd. części kraju Wiślan w Karpatach (Małopolska).

Chrobotek (Cladonia) — roślina z klasy porostów, występująca pospolicie w miejscach suchych, piaszczystych; Ch. reniferowy zarasta masowo tundry i stanowi gł. produkt odżywiania się reniferów.

Chrobry — odważny, tęgi, dzielny, śmiały (przydomek Bolesława I Wielkiego).

Chrom — pierwiastek, ciężki metal o srebrzystym połysku, bardzo trudno topliwy. L. porz. 24. c. atom. 52, c. wł. 6,74, s. chem. Cr. Twardy i odporny na czynniki atmosferyczne, stosuje się jako powłoka ochronna na innych metalach (chromowanie galwaniczne), poza tym jako domieszka do stali szlachetnych (stal chromowa, chromoniklowa). W związkach Ch. występuje jako pierwiastek trójwartościowy (zielone lub fioletowe sole Ch. m. i. ałun chromowy, stosowane jako zaprawy farbiarskie), lub sześciowartościowy w kwasie chromowym i jego solach : żółtych chromianach i pomarańczowych dwuchromianach, stosowanych w garbarstwie oraz w przemyśle chemicznym jako środek utleniający.

Chromatofory — komórki barwnikowe, występujące w tkance łącznej kręgowców. Zawierać mogą różne barwniki. Niektóre z nich mają zdolność wykonywania ruchów pełzakowa-tych i mogą powodować zmianę ubarwienia ciała zwierzęcia, (np. u kameleona).

Chromatyczna aberacja -* Aberacja chromatyczna.

Chromatyczny — barwny, farbowany; w muzyce: nazwa dla dźwięków gamy podstawowej, zmienionych przez podwyższenie niżenie o pół ton, np.: c-cis, d-des. C. gama: następstwo półtonów po sobie.

Chromatyna — substancja, stanowiąca gł. składnik jądra komórkowego, barwiąca się intensywnie głównie barwnikami zasadowymi. W skład Ch. wchodzą związki białkowe t. zw. nukleoproteidy. Ch. jest najprawdopodobniej nosicielem cech dziedzicznych (-*■ Oen).

-* II, 1278.

Chromit — minerał zawierający tlenki chromu i żelaza, Fe Cr₂ 0₄, - brunatno-czarny, błyszczący. Służy jako surowiec do otrzymywania

litografia barwna. Odbitki otrzymuje się przez kolejne nadruko-wywanie płyt przyczym każdej barwie obrazu odpowiada inna płyta.

Chromoplasty

IV, 818, 819.

skóra stosowana na

Chronometr

w mitologii gr.

-*■ II, 991.

Chrypka — zmiana głosu przy uszkodzeniu strun głosowych, wywołana przez czynniki mechaniczne (wdychanie pyłu), chemiczne (gazy, dymy), zbytnie wytężanie głosu, zmiany zapalne i nowotworowe w krtani itp.

Chrysler Corporation

fabryka samochodów w Detroit (St. Zj. A. Pn.), Założona w r. 1925.

Ch. IV - (1577-1648),

(1818 —

Ch. X — (* 1870), wnuk poprz., wstąpił na tron po ojcu, Fryderyku VIII, w 1912 r.

najwyższy order jap., ustanowiony w r. 1877, nadawany tylko panującym i najwyższym dygnitarzom państwo

związków chromu, w szczególności stopu chromu z żelazem, ferrochromu.

Chromolitografia utwory plazmatyczne (-*■ Plastydy) występujące w cytoplaźmie niektórych komórek roślinnych i zawierające barwniki żółte lub pomarańczowo-żółte. Znajdujemy je w żółtych płatkach korony, miękiszu niektórych owoców, jak pomidory, jarzębiny.

Chromosfera — warstwa atmosfery słońca; posiada barwę różową. Ch. najlepiej można obserwować i badać podczas zaćmienia słońca. W skład Ch. wchodzą gazy: najwięcej wodoru oraz pary wapnia i hel.

Chromosomy — mniejsze lub większe odcinki substancji jądrowej silnie się wybarwiające barwnikami zasadowymi. Ch. występują zwykle w nieznacznej ilości i wyodrębniają się z kłębka chromatyny (-+ Mitoza) w czasie podziału komórki. Mają być podłożem materialnych cech przekazywanych potomstwu (-> Genetyka). -* II, 1278, IV, 542, 647, 648, 649, 652, 653, 1107.

Chromotypografia -> Typogralia.

Chromowa skóra wierzchy obuwia, wyprawiona przy pomocy soli chromu, które wiążą się z substancją skóry, garbując ją. (-*■ Garbarstwo).

Chromowa stal -► Stal.

Chromowanie — powlekanie metali chromem na drodze elektrolitycznej lub innej celem zwiększenia twardości pow. metalu, uodpornienia jej przeciwko działaniu kwasów i wysokiej temperatury.

Chronograf — przyrząd do porównywania wskazań zegarów i chronometrów, zapisuje wskazania zegarów na taśmie papierowej ; używany do porównywania zegarów, do wyznaczania momentów krótkotrwałych zjawisk w astronomii, fizyce, meteorologii, nadawania sygnałów czasu przez radio itp.

Chronologia — nauka zajmująca się oznaczaniem dat wypadków historycznych, rachuba lat. W archeologii i prehistorii — metoda, ustalająca wiek danego zabytku. -»■ art. ,.Prehistoria i protohistoria", IV, 384 — 398; I, 285. W astronomii — rachuba czasu opierająca się na okresowych ruchach ciał niebieskich. Podstawowym okresem czasu od zamierzchłej starożytności aż do chwili obecnej jest rok zwrotnikowy, okres czasu, w ciągu którego odbywa się roczny cykl pór roku -*■ art. ,,Czas astronomiczny", I, 1091 — 1103 i ,,Kalendarz", II, 1103— 1111. W geologii — metoda obliczania wieku ziemi. Geologia historyczna posługuje się Ch. względną, polegającą na podziale dziejów ziemi na ery, a tych na jednostki coraz to mniejsze: okresy, epoki, piętra i doby. Ch. G. -> art. ,,Geologia", II, 552-556, IV, 1523-1537.

bardzo dokładny zegarek przenośny do mierzenia czasu. W Ch. istnieją specjalne urządzenia, które wyeliminowują wpływ ciśnienia i temperatury, powodujący niedokładności wskazań zwykłego zegarka.

Chronos (gr. — czas) bóg, uosobiający upływający czas (-► Saturn).

Chronoskop, stoper — przyrząd do mierzenia krótkich odstępów czasu, używany w fizyce, technice, psychologii, medycynie, sporcie; wprawiany w ruch, zatrzymywany i doprowadzany do położenia zerowego przez naciśnięcie guzika, optycznie, elektrycznie.

Chruściel zw. wodnik (Rallus aąuaticus L.) — gat. ptaków z rzędu żórawiowatych. Żyje na zarośniętych, trudno dostępnych bagnach i stawach, w Europie i pn. Azji, w Polsce dość pospolity.

Chróściki (Trichoptera) — rząd owadów zbliżonych do motyli o zmienionych żujących narządach gębowych służących do wysysania roślin. Larwy w domkach różnej budowy żyją w wodzie.

-> / V, 720.

Chrystian — imię królów duń. Najwybitniejsi: 1. — Ch. II — (1481 — 1559), okrutny król Danii, Norwegii i Szwecji 1520, sprawił rzeź szlachty w Sztokholmie („krwawa kąpiel"), czym spowodował powstanie Szwedów, pod wodzą Gustawa Wazy oraz Duńczyków; wygnany i uwięziony. 2. król Danii i Norwegii. Wojny ze Szwecją (1611 — 13, 1643 — 45), udział w wojnie trzydziestoletniej. Wzmocnił potęgę morską i handlową Danii, zreformował finanse i sądy, usiłował znieść poddaństwo. 3. — Ch. IX 1906) .panował od r. 1863; przyłączeniem Szlezwiku i Holsztynu do Danii spowodował wojnę duń.-niem., w której Dania straciła te kraje 1864. 4.

Chrystiania — dawna nazwa Oslo. Chrystus -► Jezus Chrystus. Chryzantema -* Złocień. Chryzantemy order

wym.

Chryzeida — opiewana w „Iliadzie" branka Agamemnona, córka Chryzesa, kapłanka Apol-lina; Apollo, mszcząc jej porwanie, zesłał zarazę na gr. wojska.

Chryzma — olej św., używany przy udzielaniu sakramentów bierzmowania i kapłaństwa. (-*■ Oleje św.).

Chryzoberyl

żona dowódcy zamku trembowelskiego; nie dopuściła w 1675 do poddania zamku oblężonego przez Turków.

odmiana tkanki

stron-

minerał, glinian berylu, BeAl₂0₄, przezroczysty lub przeświecający, o barwie zielonej różnych odcieni i szklistym połysku. Stosowany jako półszlachetny kamień ozdobny.

Chryzolit — przezroczysta, żółtawo-zielona odmiana oliwinu. Rzadki minerał, ceniony jako klejnot.

Chryzopraz — jasno-zielona odmiana chalcedonu.

Chryzypp — (281 — 208 prz. Chr.), filozof gr., jeden z gł. teoretyków stoicyzmu. Twierdził, że podstawą każdego poznania są wrażenia zmysłowe (sensualizm); w teorii przyrody reprezentował pogląd materialistyczny i głosił naukę o wiecznym ogniu, z którego światy powstają i następnie zanikają.

Chrzan (Cochlearia Armoracia) — gat. rośliny zielnej z rodziny krzyżowych; wys. do H/₂ m, wieloletnia roślina z grubym korzeniem głęboko wrastającym w ziemię; uprawiana w różnych odmianach dla korzeni, które, zawierają olejki eteryczńe o silnym, ostrym, gryzącym smaku i zapachu; używana jako przyprawa; dziko rośnie w pd.-wsch. Europie.

Chrzanowska Anna Dorota

Chrzanowski Ignacy — (* 1866), historyk literatury. Pracuje przeważnie nad XVI i XIX w. (,,Marcin Bielski", ,,Kazania sejmowe Skargi", „Zwierzyniec Reja". „O komediach Fredry", „Historia literatury niepodległej Polski").

Chrzanowski Wojciech —    (1788—1861),

generał, Uczestnik kampanii Legionów napoleońskich. W powstaniu 1830/31 szef sztabu głównego po bitwie pod Grochowem. W’ r. 1849 reorganizował armię sardyńską; dowodził kampanią przeciw Austrii (bitwa pod Novarą).

Chrzanów — m-to pwt. woj. krakowskiego w okręgu węglowym; przemysł metalurgiczny. 18 000 mieszk.

Chrząstka (cartilago) — łącznej, charakteryzująca się zbitą i sprężystą istotą podstawową. Ch. występują przede wszystkim u głowonogów i kręgowców, u których tworzą bądź to cały szkielet (ryby chrząst-ko-szkieletowe), bądź też okrywają pow. stawowe i wzmacniają różne miękkie narządy (krtań, nos itd.). III, 88, IV, 1106, 1269.

Chrząszcze (Coleoptera) — rząd owadów o narządach gębowych gryzących, dwóch parach skrzydeł, z których pierwsze przekształcone są w twarde pokrywy ochronne, tylne błoniaste, przystosowane do lotu. Rozwój złożony. Z ważniejszych należą tu: biegacz, grabarz, świetlik, kołatek, mrzyk, biedronka, kantaryda, jelonek, blaszkorogie i i.

Chrzcielnica — 1. — naczynie z wodą święconą. 2. -> Baptysterium.

Chrzest - sakrament, dzięki któremu wg nauki chrześcij. grzech pierworodny zostaje zmazany i człowiek staje się chrześcijaninem. Ch. jest sakramentem niepowtarzalnym.

Chrześcijańska Demokracja nictwo polit., dążące do oparcia życia polit. i społecznego na zasadach moralności chrześcij., zgodnie z programem papieża Leona XIII (encyklika: Rerum novarum z r. 1891 i Graves de communi, 1901). Występuje po raz pierwszy w r. 1905 w Kongresówce, reprezentowane w I, II i III sejmie (skrót: Ch.D.). -+IV, 496.

Chrześcijaństwo — ogół wyznań rei., opierających swe wierzenia na nauce Chrystusa. Za chrześcijanina uważa się każdego człowieka, który został ochrzczony (-*■ Chrzest). Obecnie trzy odłamy (kościół kat., kościół wsch. i protestantyzm) tworzą zasadnicze odgałęzieniach., którego wspólną podstawą jest wiara w Trójcę św., upadek pierwszych rodziców (Adama i Ewy) w raju (stąd istnienie grzechu pierworodnego, gładzonego przez chrzest) i konieczność odkupienia ludzkości, dokonane przez przyjście na świat Chrystusa i Jego śmierć i Zmartwychwstanie. -»■ arl. 1, 989 — 996; I. 481.

Chur — stare niem. m-to wsch. Szwajcarii. Ważny węzeł komunikacyjny w dolinie Renu. 17 000 mieszk.

Churchill Winston — (* 1874), ang. mąż stanu, jeden z najoryginalniejszych i najśmielszych umysłów Anglii współczesnej. Początkowo liberał, później konserwatysta. Od r. 1908 do 1915 członek gabinetu. Położył wielkie zasługi dla rozwoju ang. floty wojennej. W 11. 1924—1929 kanclerz skarbu w gabinecie Bald-wina. Zdecydowany przeciwnik Niemiec.

Churchill — 1. nowy port kanadyjski nad Zatoką Hudsona z koleją do preriowych prow. zbudowaną dla eksportu zboża i drzewa do Anglii. — 2. kanadyjska rzeka zlewiska Zatoki Hudsona. 1000 km dł., 400 000 km² dorzecza.

Churiąuera Josć de — (1650—1723), architekt i rzeźbiarz hiszp. baroku. Doprowadził formy barokowe do szczytowej bujności i ozdob-ności. Gł. dzieło: ratusz w Salamance. Churi-ąueresco, lub churiąueryzm — odmiana baroku hiszp., stworzona przez Ch., narodowo-hiszp. styl w arch. hiszp. końca XVII i pierwszej poł. XVIII w.

Chutor -> Futor.

Chwasty — albo zielska, rośliny dziko rosnące wśród roślin uprawnych i niekorzystnie wpływające na ich rozwój przez zubożanie gleby w składniki pokarmowe i wilgoć oraz ocienianie uprawianych roślin.. Zwalczanie Ch. stanowi jedną z najuciążliwszych czynności w rolnictwie i ogrodnictwie. Ch. pospolicie spotykane : z wieloletnych — perz, oset, podbiał, skrzyp itd., z jednorocznych — ognicha, różne

ciało zrealizo-

-ylll, 1107.

-► III, 547

wskaźnikiem. Przypo-

Ciągliwość

n=)

komosy i lebiody, pokrzywka, żółcica, psianka, rdesty i b. wiele in.

Chwytniki (u roślin) — komórki u niektórych glonów, u mszaków, przedrośli paprotników itd., które przytwierdzają roślinę do podłoża.

Chybiński Adolf — (* 1880), muzykolog; podstawowe prace z historii muzyki polskiej XVI —XVIII w. i z polskiej etnografii muzycznej .

Chyliński Andrzej — kompozytor, franciszkanin, mistrz formy kanonicznej; wydał 16 kanonów w Antwerpii w r. 1634.

Chyrów — m-to w pow. Samborskim. W sąsiednich Bąkowicach jest znane gimnazjum jezuitów. 4000 mieszk.

Ciała materialne — ciała będące źródłem wszelkich naszych wrażeń zmysłowych: dotyku, wrażeń słuchowych, wzrokowych itp. Ciała, które nie działają na zmysły, w pewnych warunkach stają się źródłem zjawisk działających na zmysły, np. gaz pobudzony do świecenia lub będący w ruchu. Pojęcie C. M. związane jest poza tym z pewnym kształtem: postacią i objętością, które mogą ulegać zmianie

Ciałka zieleni -> Chloroplasty.

IV, 481, 482, 483.

Ciało absolutnie czarne wane przez Wiena i Lummićre’a w r. 1895, pochłania całkowicie padające nań promieniowanie. Cylindryczne naczynie (węglowe, platynowe) otoczone powierzchnią silnie odbijającą promieniowanie, o wewnętrznej powierzchni doskonale chłonącej, zaopatrzone w mały otworek, pochłaniające całkowicie każdy promień, który się przez otworek do wnętrza dostanie. C. A. Cz. wysyłają w każdej temperaturze promieniowanie.

Ciałopalenie — rytualny proces spalania zwłok na stosie, ułożonym w miejscu grzebania, w chacie, lub na specjalnym placu. C. miało znaczenie oczyszczające, wyzwalające dusze z ziemskiej powłoki. C. pojawia się pod koniec starszej epoki kamienia (paleolit), rozpowszechnia się w młodszej epoce kamienia (neolit), w ciągu epoki brązu i żelaza. Ustępuje powoli pod koniec okresu obrzędowi grzebania. Zwłoki spalali; Illirowie, Germanie, Słowianie; poza Europą: ludy Indyj, Persowie i wiele ludów prymitywnych. Zmarłemu na stos musiała niekiedy towarzyszyć żona, sługi, koń.

Ciało szkliste (corpus ritreum) — galaretowata ciecz (z delikatnymi włókienkami), wypełniająca tylną część gałki ocznej, poza soczewką (-+ Oko).

Ciało sztywne — ciało, którego objętość i kształt podczas ruchu pozostaje niezmienna. W przyrodzie ciał doskonale sztywnych nie ma, jednak w olbrzymiej ilości przypadków odkształcenie jest tak nieznaczne, że może być pominięte. >v

Ciano Cordelazzo hr. — (* 1903), zięć B. Mus-soliniego, dyplomata wł.; podczas wojny wł.

abisyń. dowodził słynną wł. eskadrą lotniczą ,,La desperata", od r. 1936 minister spr. zagr.

Ciąg. — Gdy każdej liczbie naturalnej n (= 1, 2, 3....) jest przyporządkowana pewna liczba an. to mówimy, że określony jest C. {an}. Liczbę an nazywamy n-tym wyrazem C. {an}, liczbę n rządkowując np. każdej liczbie naturalnej liczbę trzykrotnie od niej większą, otrzymujemy C., którego pierwszym wyrazem jest liczba 3, drugim — 6, trzecim — 9 etc. C. może być określony za pomocą wzoru. Np. wzór: tn = 3 n daje C. rozważany wyżej; wzór: un = 2n—1 daje C. kolejnych liczb naturalnych nieparzystych: 1, 3, 5, 7,... Matematycy badają nie tylko C. liczb, ale także C. punktów, C. funk-cyj etc.

Ciągadło — urządzenie do przeciągania drutów, używane w celu otrzymywania drutu cieńszego i dłuższego, o grubości poniżej 5 mm. Druty są przeciągane przez stożkowate otwory wyrobione w blokach stalowych. Do przeciągania drutów bardzo cienkich otwory są wyrobione w rubinach, szafirach, diamentach.

plastyczność, zdolność materiałów do zmiany kształtu bez pęknięcia pod wpływem sił działających, kucia, walcowania, ciągnienia, np. zdolność do zmiany długości pod wpływem ciągnienia. Metale czyste są przeważnie ciągliwe, stopy nie ciągliwe.

Ciągłe widmo -► Widmo ciągle.

Ciągnienie — w technice działanie na metalowe druty, taśmy, liny, rury itd. w kierunku długości celem wydłużenia, zmniejszenia przekroju, zbadania wytrzymałości materiału na rozerwanie itp.

rai⁻

Ciągnik artyleryjski.

Ciągnik, traktor — rodzaj samochodu o bardzo mocnym podwoziu, małej szybkości, ale dużej sile pociągowej, przystosowany do poruszania się w różnym terenie. C. używa się zamiast żywej siły pociągowej dla uruchamiania ciężkich pojazdów, jak np. ciężarowych przy-czepek samochodowych, oraz wszelkiego rodzaju maszyn rolniczych (pługów, młockarni), dział zwłaszcza artylerii ciężkiej, barek na kanałach itd. C. gąsienicowy — C. zaopatrzony w gąsienicę, czyli łańcuch z szerokich, płaskich ogniw, stanowiący jakby nie kończący się tor, lub pomost układający się przed wozem.

-> IV, 710.

Ciążenie powszechne, grawitacja — wzajemne przyciąganie się ciał materialnych. Ciężkości pole, grawitacyjne pole — obszar, otaczający każde ciało, w którym występuje działanie sił ciężkości. C. P. otaczające ziemię po-

woduje spadanie ciał w kierunku do środka ziemi ruchem jednostajnie przyśpieszonym.

gat., występujących przeważnie w obszarze śródziemnomorskim; u nas niektóre gat. hodowane głównie w ogrodach lub dziczejące.

Ciemierzyca (Veratrum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny liliowatych; 9 gat. występuje na półkuli pn., u nas 2 gat. -»• III, 277.

-+arl. I, 997-1006; III, 554.

Cibalgina — złożony związek organiczny, środek przeciwbólowy.

Cibora (Cyperua) — rodzaj roślin zielnych z rodziny turzycowatych; 400 gat. występuje    Ciemię (verłex cranii, bregma) — górna część

w miejscach wilgotnych w obszarach ciepłych pokrywy czaszki.

i umiarkowanych; z rdzenia łodygi C. papie- Ciemiężyk ( Vincetozicum ofjicinale) — gat. rowej wyrabiano w strż. papier; C. jadalna    rośliny zielnej, pokrewnej goryczce; rośnie

£>

uprawiana nad brzegamiHMorza Śródziemnego; na suchych wzgórzach i słonecznych zaroślach, bulwy o smaku migdałów; kłącza innych gat. Ciemnia optyczna (ca-- zawierają eteryczne olejki i są używane do wy-    mera obscura) — pierwo-

robu perfum; u nas 3 gat.    wzór aparatu fotograficz-

Cicero Cycero Marcus Tullius.    nego, skrzynka zaopatrzo-

Cicerone (wł.) — przewodnik.    na w mały otworek. Na

Cid (mauryt. = pan) Campeador — przy-    tylnej powierzchni C. two-

Ciemnia optyczna.

domek hiszp. bohatera narodowego, Rodrigo    rzą się odwrócone obrazy

Diaz de Bivar (f 1099), wsławionego w walkach przedmiotu, z Maurami. Postać C. weszła do literatury świa-    Cienfuegos    — port kubański wśród olbrzy-

towej w XVII w. dzięki tragedii fr. dramatopi-    mich plantacyj    trzciny cukrowej. 40 000 mieszk.

sarza Corneille’a ,,Le Cid", 1638.    Cień — obszar, do

1li

Ciechanowiec Nowy i Stary — dwa m-ka    którego nie dochodzi

po obu stronach Nurca (pow. Wysokie Mazo-    promieniowanie; po-

r. 14 000 mieszk.

soli kuchennej. Cieplica jodowo-bromowo-słona punktów albo przed- sty; E — ekran; Cj Cs — obszar o temp. 50° C. 5000 mieszk. -*IV, 1530. miotu o pewnej roz- cienia; P, C,, p₂ cs - obszar Cieciorka (Coronilla) — rodzaj roślin ziel-    ciągłości, dookoła C.    półcienia,

nych z rodziny motylkowatych; 20 gat. wystę-    O. tworzy się półcień.

puje głównie w obszarze śródziemnomorskim; Cieńkowski Leon — (1822—1887), botanik; u nas na wzgórzach słonecznych i miedzach pozostawił liczne prace nad rozwojem orga-rośnie pospolicie C. pstra.    nizmów mikroskopowych.    -+. I, 518.

Ciecze — stan skupienia ciał należących Cieplak Jan — (1865—1925), arcybiskup wraz z gazami do płynów. Kształt C. zależy    wileński. W 1920 uwięziony w Petersburgu

od naczynia, w którym się znajdują. Podczas    przez bolszewików, skazany na śmierć, wypu-

zmiany postaci stawiają minimalny opór.    szczony na skutek interwencji rządu polskiego.

Sprężystość postaci C. jest b. mała. Równo-    Cieplarnia -► Szklarnia.

cześnie zachodzące zmiany objętości, nawet    Cieplica — źródło z temperaturą wyższą od

pod wpływem b. dużych sił, są minimalne.    średniej rocznej danej miejscowości. W Polsce

objętości.

Ciekawość

C. odznaczają się więc b. dużą sprężystością    jest C. w Jaszczurówce (temperatura 16,5°,

-> III, 139.    średnia roczna powietrza 5°) oraz C. solan-

Ciepła zmysł, temperatury zmysł — zmysł pozwalający na odczuwanie zmian ciepłoty w naszym otoczeniu. Zmysł ten należy do zmysłów skórnych; w skórze znajdują się szczególne zakończenia nerwowe, t. zw. punkty cieplne, z których jedne są wrażliwe na ciepło, inne zaś na zimno.

Ciepło — rodzaj energii, który może być przekształcony na inne jej rodzaje, np. na energię mechaniczną, elektryczną, promienistą. Nauka o C. nosi nazwę termodynamiki. C. rozprzestrzenia się przez przewodnictwo (przewodzenie i unoszenie) i promieniowanie. Ciała dobrze przewodzące C. noszą nazwę dobrych przewodników C. (metale), źle prze-

skłonność do poznawania, kowa w Ciechocinku, dowiadywania się, badania. Niektórzy zaliczają ją do instynktów; ujawniają ją już wyższe zwierzęta (małpy).

Ciekliński Piotr —    (1558—1601), pisarz,

sekretarz Stefana Batorego; przełożył komedię Plauta „Triumnus" (pt. „Potrójny"). 1597.

Ciemiączko (fontanella) — miękkie połączenie kości czaszki u noworodka i małego dziecka, utworzone przez poddającą się uciskowi błonę włóknistą; później ciemiączko zostaje zastąpione przez tkankę chrząstną, a następnie kostną (normalnie w ciągu pierwszych 15 miesięcy życia).

Ciemiernik (Helleborus) — rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych; obejmuje 15

Ciepłokrwiste

-> Stałocieplne zwierzęta.

Ciernie u roślin nasiennych — pędy skrócone, albo liście zaostrzone na szczycie i kłujące; rozróżniamy C. pędowe, jak np. u tarniny oraz C. liściowe, jak np. u berberysu.

Ciernik (Oasterosteus aculea-tus L.) — ryba z podrzędu cier-nikokształtnych, należącego do Gniazdo ciemika. ryb kościstych. Dł. do 10 cm.

Na grzbiecie przed płetwą grzbietową 3 ostre ruchome kolce, w płetwach brzusznych po jednym silnym ostrym ruchomym kolcu. Samiec z odłamków roślin buduje na dnie gniazdo, do którego kilka samic składa jajeczka. C. występuje w wodach słodkich i słonych,

Cierniczek.

zw.

Cietrzew.

odcinek łączący dwa

1.

wodzące — złych (szkło, drzewo, powietrze), lub izolatorów cieplnych. -> art. 1, 1006 — 1012; II, 218, 219, 363, IV, 445, 450. Ciepła jednostki -> Kaloria. Ciepła promieniowanie -> Promieniowanie. Ciepła przewodzenie — sposób przenoszenia się energii cieplnej charakterystyczny dla ciał stałych, w którym C. jednych cząstek udziela się cząstkom bezpośrednio sąsiadującym. Ciepła u-noszenie — sposób przenoszenia się energii cieplnej charakterystyczny dła cieczy, w którym przenoszeniu się energii cieplnej towarzyszy ruch cząstek. C. atomowe — iloczyn C. właściwego przez ciężar atomowy. Jest to ilość

C. potrzebna do ogrzania gramatomu pierwiastka o 1° C. C. prądu -* Joule'a prawo.

C. reakcji — ilość ciepła, wydzielana przy reakcjach egzotermicznych lub pochłaniała przy reakcjach endotermicznych. Mierzy się najczęściej w kaloriach na gramocząsteczkę substancji reagującej. C. spalania — ilość

C., wydzielana przez substancje przy spalaniu w tlenie. Oznaczana bywa najczęściej w bombie kalorymetrycznej. Oblicza się w kaloriach na gram lub gramocząsteczkę substancji. W praktyce służy do oceny materiałów opałowych. C. utajone parowania — ilość C. potrzebna na zamianę 1 g danej substancji o temperaturze wrzenia na parę o tej samej temperaturze. Odwrotnie przy zamianie pary na ciecz w temperaturze wrzenia wydziela się taka sama ilość ciepła. C. U. parowania wody wynosi 539 kal. (w temperaturze 100° C. pod ciśnieniem 760 mm słupa rtęci). C. utajone topnienia — ilość C. potrzebna do zamiany 1 g danej substancji w stanie stałym o temperaturze topnienia na ciecz o tej samej temperaturze. Również zamianie płynu na ciało stałe w temperaturze topnienia towarzyszy wydzielenie się takiej samej ilości ciepła. C. U. topnienia lodu wynosi 80 kal. (w temperaturze 0° C pod ciśnieniem 760 mm) -> III, 393.

C. właściwe — ilość C. potrzebna do ogrzania 1 g danej substancji o 1°C.

zwierzęta

często w kolosalnych ilościach. Szkodliwy, kaleczy inne ryby i zjada ich ikrę. Używany jako nawóz i żer dla świń. U nas rzadziej od C. występuje cierniczek (Pygosteus pungi-tius L.), o 9 kolcach grzbietowych, dl. 6 cm i wyłącznie morski ciernik (Spinachia spinachia L.) o 14 kolcach grzbietowych i dł. ciała do 15 cm. -> IV, 139.

Cierniopromienne, cierniopłetwe (Acantho-pterygii) — podrząd ryb kościstych, obejmujący około 6000 gat., żyjących w wodach słodkich i morzach całego świata. C. mają płetwy brzuszne osadzone między płetwami piersiowymi, pęcherz pławny nie połączony z układem pokarmowym, łuski grzebykowate zwykle pokrywające i głowę. Promienie kostne, t. promienie cierniste, w płetwach grzbietowych i odbytowej. Należą tu m. i.: okoń, sandacz, węgorzyca, flądra, makrela.

Cieszkowski August — (1814—1894), filozof, należący do „prawicy heglowskiej". W dziele „Ojcze Nasz" przedstawił pogląd historiozoficzny na trzy fazy dziejów ludzkości: epokę przedchrześcij., której ideą kierowniczą jest piękno (teza), epokę chrzęścij., której normą jest moralność (antyteza), trzecią epoką będzie synteza dwóch poprzedzających, ideą zaś naczelną będzie idea dobra, (epoka Ducha św.). Filozofia C. wywarła decydujący wpływ na twórczość Krasińskiego.

Cieszyn — stary gród piastowski nad Olzą u stóp Karpat. W XIX i XX w. centrum od-rodzeńczego ruchu polskiego na Śląsku Cieszyńskim i siedziba Rady Narodowej (pod koniec 1918 r.). W r. 1920 pozbawiony został C. części przemysłowej wraz z dworcem kolejowym za Olzą na rzecz Czechosłowacji. Granica przebiega Olzą. Z zamku, niegdyś rezydencji Piastów cieszyńskich, pozostała tylko wieża i kaplica gotycka. Polski C. — 18 000 mieszk., czes. C. — 11 000 mieszk.

Cieszynit — skała wylewna z grupy bazaltów. Występuje na Śląsku Cieszyńskim i na Morawach.

Cieśnina — część morza m. dwoma lądami.

-* art. I, 1013-1020.

Cietrzew (Lyrurus tetrix L.) — gat. ptaków z rzędu kurowatych. Ogon w kształcie liry. C. żyje w zaroślach i lasach zwł. brzozowych o bogatym podszyciu, w Europie, pn. i środk. Azji. Żywi się pączkami drzew, jagodami itp. Ceniony ptak łowny. -> / V, 141.

Cięciwa

punkty krzywej. 2. — w łuku mocna struna lub sznur służący do napinania łuku.

(1749-1801), wł.

(ok. 1460—1522), biskup płocki, zręczny dyplomata; m. i. w roku 1504/5 posłował z ramienia króla Aleksandra Jagiellończyka do papieża w sprawie zatwierdzenia . pokoju toruńskiego

Ciosa (Pelecus cultratus L.) — ryba z rodziny karpiowatych, zamieszkuje Bałtyk, Morze Czarne, Kaspijskie i Azowskie, wchodzi do rzek na tarło. U nas niezbyt pospolita. -> IV, 140.

Gipangu (Zipangu) — nazwa Japonii u Mar-

II, 1035.

błędne koło

-> III, 985.

drzewo lub krzew

Ciężar — siła ciężkości, dzięki której ciała materialne spadają ruchem jednostajnie przyśpieszonym ku powierzchni ziemi. Według drugiej zasady dynamiki Newtona siła jest iloczynem masy i przyśpieszenia. W przypadku swobodnego spadania ciało spada z przyśpieszeniem (g), którego wartość w danym miejscu jest stała. Ciężar jest proporcjonalny do masy ciała. Na masę 1 g działa siła f = 981, na masę 1 kg siła f = 981000 dyn. C. cząsteczkowy — ciężar jednej cząsteczki w stosunku do ciężaru atomowego wodoru, który możemy przyjąć za 1. C. właściwy — stosunek ciężaru ciała do jego objętości. Liczbowo C. W. w układzie ciężarowym jest równy gęstości, jednostką bowiem ciężaru w tym układzie jest ciężar 1 g.

Ciężar atomowy — liczba, która wskazuje, ile razy ciężar atomu jakiegoś pierwiastka jest większy od ciężaru atomu wodoru. -* I, 1053.

Ciężka atletyka — gałąź sportu, obejmująca zapaśnictwo i dźwiganie ciężarów.

Ciężka woda — woda zawierająca zamiast zwykłego wodoru jego izotop o ciężarze atomowym 2, tj. t. zw. ciężki wodór (s. chem. D). Od zwykłego wodoru, którego jądro stanowi jeden proton, różni się D tym, że posiada jądro złożone z neutronu i protonu ; posiada nieco inne widmo; własności chemiczne różnią się bardzo mało (reakcje z D₂ przebiegają nieco wolniej niż z H₂). Z pośród kilku metod wydzielania C. W. jedyną dającą dobre wyniki jest elektroliza. C. W. różni się od zwykłej szeregiem własności: najważniejsza jest różnica biologiczna. C. W. nie podtrzymuje życia — roślinki i zwierzątka wodne umierają w niej po kilku godzinach; nie jest jednak trucizną, ponieważ w 30°/o C. W. procesy życiowe przebiegają normalnie. Cena C. W., do niedawna ogromnie wysoka, spadła ostatnio do 6 zł za 1 g (w Polsce). -> II, 1024-1026, IV, 1583.

Ciężki przemysł — górnictwo, hutnictwo, przemysł metalowy, maszynowy.

Ciężki wodór Ciężka woda.

Ciężkości środek — punkt przyłożenia wypadkowej sił ciężkości, działających na poszczególne punkty ciała materialnego. C. Ś. ciał symetrycznych względem jakiegoś punktu leży w środku symetrii. C. Ś. ciał niesymetrycznych można wyznaczyć doświadczalnie. (-> Równowaga).

Cilli — m-to słoweńskie w zach. Jugosławii z kopalniami rudy żelaznej i przemysłem. 8000 mieszk.

Cimabue Giovanni (Cenni di Pepo) — (ok. 1272— ok. 1302), malarz florencki. Najwybitniejszy artysta generacji przedgiottowskiej. Jedyne niewątpliwie autentyczne dzieło, „Madonna" w kościele S. Trinita (Florencja), obecnie w Akademii Florenckiej.

Cimarosa Domenico kompozytor, najwybitniejszy przedstawiciel opery komicznej we Włoszech w II poł. XVIII w.; opera ,,Il Matrimonio seyreto" („Małżeństwo w sekrecie"), 1792, oraz 74 inne opery komiczne; oratoria, kantaty, muzyka fortepianowa.

Cincinnati — m-to w stanie Ohio (St. Zj. A. Ph.) nad rzeką tejże nazwy; różnoraki przemysł i rzeźnie. 451 000 mieszk. w tym 500 Polaków.

Cincinnatus Lucius Quinctius — (V w. prz. Chr.), konsul rzym. 460 prz. Chr. Po odbyciu konsulatu, wg tradycji wrócił na rolę, skąd wprost od pługa powołano go na dyktatora w wojnie przeciw Ekwom. Wcielenie starorzym. cnoty.

C’inling Tsinlingszan. -> I, 942, 943.

Ginna Lucius Cornelius — (f 84 prz. Chr.), patrycjusz rzym., zwycięzca Marsów w r. 88 prz. Chr., konsul w r. 87, sojusznik Mariusza w walce z Sullą, wraz z Mariuszem opanował Rzym, gdzie rządził w 11. 86 — 84. Zamordowany przez własnych żołnierzy podczas przygotowywania wyprawy przeciw Sulli.

Ginąuecento (wł. dosłownie pięćsetlecie) — skrót dla oznaczenia r. 1500; nazwa przyjęta dla oznaczania okresu sztuki wł. XVI w.

->/F, 573, 574.

Giołek Erazm co Pola.

Circa (łac.) — około.

Circe — wg. Homera córka Heliosa, słynna czarodziejka; zamieszkiwała wyspę Ajaja, gdzie Odysseusz zatrzymał się w czasie swej wędrówki. Przemieniła towarzyszów Odysseusza w świnie, ale na rozkaz bohatera wróciła im postać ludzką („Odysseja").

Girculus vitiosus (łac.) w dowodzeniu. (-*■ Petitio principii).

Cirrus — obłoki pierzaste, występujące w górnej najwyższej warstwie troposfery na wysokości 6—10 km, składające się z drobnych kryształków lodu (—> Obłoki).

Gis — o półton podwyższone c; c i s i s — o cały ton podwyższone c.

Gis (Taxus baccata) klasy szpilkowych; rośnie bardzo powoli i żyje do 3000 lat; niegdyś częsty, w znacznej ilości wytrzebiony, dziś rzadki; drzewo chronione. Drewno bardzo twarde, używane w stolarstwie. -*> III, 232, I V, 128.

Cisa — największy dopływ Dunaju, płynie w osi Niziny Węgierskiej. Bystra karpacka rzeka spada na równinę Alfóldu, a wody jej,

zatrzymane tutaj, powodowały olbrzymie katastrofy powodziowe. Dopiero uregulowanie i skrócenie zakoli rzeki przyniosło poprawę. Bardzo rybna rzeka. 1332 km dł., 153 000 km2 dorzecza.

(1822-1888), fizyk niem. Ważne prace w dziedzinie termodynamiki i teorii kinetycznej gazów. Sformułował drugą zasadę termodynamiki jako zasadę wzrostu entropii, wprowadził ujęcie temperatury jako energii kinetycznej ruchu cząsteczek ciał.

-► II, 363, 368.

Clearing (ang.)

-* IV, 667.

Cisalpejska Republika — republika utworzona przez Napoleona I we Włoszech 28. VI. 1797 z Lombardii, austr. Mantui, Bergamo, Brescii, Cremony, Werony i Rovigo, do których później przyłączono Republikę Cispadańską. W r. 1802 — republika wł., 1805 — 1814 królestwo z Napoleonem jako królem.

Cisawica, choroba Addisona — dość rzadko spotykana choroba, której najważniejszymi objawami są: nasilające się osłabienie, zaburzenia trawienne, brunatne zabarwienie skóry, a często również błony śluzowej jamy ustnej i spojówek oka. Przyczyną jej są zmiany w gruczołach dokrewnych, nadnerczach.

Cispadańska Republika — republika utworzona przez Napoleona I w r. 1796 na pd. od rzeki Pad; w r. 1797 wcielona do Republiki Cis-alpejskiej.

Ciśnienie — siła działająca na jednostkę powierzchni, stosunek parcia do powierzchni. Sposób rozchodzenia się ciśnienia w cieczach i gazach określa prawo Pascala. C. atmosferyczne — siła, jaką wywiera słup atmosfery o wysokości warstwy atmosfery na powierzchnię ziemi. Rozkład C. A. na ziemi nie jest równomierny. Na ogół na równiku i na biegunach panuje C. słabsze niż pod zwrotnikami i w pobliżu biegunów. Obszary wysokiego C. przypadają w zimie na lądy, latem na oceany. Obszary niskiego C. odwrotnie. C. A. maleje z wysokością wzniesienia. -* art. I, 1020—1032; I, 399, IV, 1520, 1521.

CitroSn — olbrzymie zakłady samochodowe pod Paryżem ..Socićtć Anowume Andri Citroen".

-> IV, 720.

Citrus — rodzaj drzew lub krzewów z rodziny rutowatych; należy 65 gat., pochodzących głównie z tropikalnej Azji; wytwarzają aromatyczne olejki i posiadają kwiaty białe lub różowawe o aromatycznym zapachu; owocami są soczyste duże jagody wielokomorowe, otoczone z zewnątrz grubą owocnią zewnętrzną; część jadalną tworzą duże komórki soczyste, wrastające do komór; rośliny te, od dawna uprawiane, zatraciły swe pierwotne cechy gatunkowe, systematyka ich więc jest trudna; należą tu : cytryny, pomarańcze, pompele, mandarynki ii.    -* III, 1196.

Cltt& del Vaticano — wł. nazwa państwa watykańskiego.

City (ang. = m-to) — termin oznaczający dzielnicę handlowo-finansową wielkich miast, przede wszystkim Londynu; w przenośni sfery finansowo-handlowe.

Ciudad Bolivar (dawniej i zazwyczaj zw. Angostura) — m-to wenezuelskie nad Orinoco. 17 000 mieszk.

Ciupaga — rodzaj czekanu ; stalowa siekierka osadzona na długim drzewcu. Broń wojenna i myśliwska górali. Beskidy, Tatry, Karpaty, Huculszczyzna, Serbo-Chorwacja, Włochy.

+ IV, 10 il.

Ciura — 1. — luzak wojskowy należący do czeladzi obozowej; 2. — przenośnie: głupiec, niezdara.

Civis -> Civita8.

CivitaS — w strż. Rzymie prawo obywatelstwa, związane z przynależnością do gminy miejskiej; stąd civis = obywatel.

Civitavecchia — port wojenny wł. pod Rzymem. 34 000 mieszk.

C. I. W. F. -*■ Centralny Instytut Wychotmnia Fizycznego.

Ciżmy — płytkie obuwie z kosztownymi guzikami (srebro etc.) u boku.

G. k. m. — skrót: ciężki karabin maszynowy. Cl — s. chem. pierwiastka chloru (gr. chlo-rós).

Clairvaux — opactwo (dep. Aube, Francja), zał. w r. 1115 przez św. Bernarda (z C.). Obecnie wielkie więzienie.

Claparćde Edouard — (* 1873), psycholog i pedagog szwaj c.

Clapeyron Benoit Paul Emile — (1799 do 1864), inżynier i fizyk fr., pracował w dziedzinie termodynamiki.

Clarendon Edward Hyde — (1609—1674), polityk ang., kanclerz królów Karola I i Karola II. Z powodu swej anglikańsko-protest. polityki popadł w konflikt z domem królewskim; obalony przez parlament w r. 1667,

wygnany.

Clarka ogniwo Ogniwa.

Claudel Paul — (■{• 1868), poeta i dyplomata fr. Twórczość C. opiera się na mistycznym, kat. systemie filozoficznym; przynosi nowe zdobycze rytmiczne. Dzieła: ..Hymmes", ,,Les Pokmes de guerre", („Poematy wojenne"), oraz dramaty poetyckie.

Claude Lorrain (Gellće Claude) — H600 — 1682), malarz fr., działający od 1627 r. w Rzymie. Krajobrazy jego, pełne światła i atmosfery powietrznej, z architekturą klasyczną w tle, stanowią nową epokę w malarstwie pejzażowym.

Clausewitz Karl v. — (1780—1831), generał prus.; wybitny teoretyk wojskowy. Gł. dzieło: ,, Vom Kriege" („O wojnie").

Clausius Rudolf

finansowy rozrachunek bezgotówkowy, polegający na tym, że wzajemne wypłaty kompensują się, a w gotówce wypłacane jest tylko saldo. C. praktykowany jest

(1841-1929), fr.

(1752-1832), wł. wirtuoz fortepianowy, kompozytor i pedagog, autor słynnego zbioru etiud fortepianowych ,,Oradus ad Parnassum".

Clerc (fr., ang., z łac. clericus) — duchowny, później tyle, co uczony, wykształcony, mędrek (słynna książka pisarza fr. J. Bendy „Im tra-hison des clercs" — „Zdrada klerków", 1927) ; także i pracownik w biurze, kancelista.

Cleve — m-to niem. nad granicą hol. 22 000 mieszk.

Clermont Ferrand — gł. m-to fr. Owernii u stóp Puys de Dóme; uniwersytet. Tu w r. 1095 odbył się sobór, który uchwalił pierwszą wyprawę krzyżową. 103 000 mieszk.

Cleveland — m-to w stanie Ohio (St. Zj. A. Pn.) nad Jeziorem Erie i Kanałem Ohio; ożywiony handel (zboże, drzewo i rudy żelazne). Poważny przemysł metalurgiczny i rafineryjny (centrala Standard Oil). w tym 50 000 Polaków.

Cleveland Grover —

1 100 000 mieszk.. ^ IV, 285.

1. — Jean — (*f 1540), malarz niderl., działający we Francji. Od 1516 nadworny malarz Franciszka I. Znakomity portrecista. 2.

(1522-1572),

również w stosunkach międzynarodowych, zwłaszcza przy istnieniu ograniczeń dewizowych.

C. towarowy — oparcie wymiany międzynarodowej na określonych w umowie ilościach towarów, tak, aby saldo w takim obrocie było z góry określone.

Clemenceau Georges mąż stanu, zw. „Tygrysem", nieprzejednany wróg Niemiec. 1876 przywódca lewego skrzydła radykałów, 1894 walczył o rewizję procesu Dreyfusa. Powołany na prezydenta ministrów, 1917, niezłomną energią doprowadził do zwycięstwa koalicji w wielkiej wojnie (pire de la victoire — ojciec zwycięstwa). Przewodniczył konferencji pokojowej w Wersalu. Po upadku swojej kandydatury na prezydenta 1920 usunął się z życia polit. Pisma polit. i filozoficzne.

-> II, 46, 440, 441, IV, 1337, 1339.

Clemens Samuel Langhorne (pseud. Twain Mark) — (1835—1910), powieściopisarz i dziennikarz pn.-amer., autor powieści „Tom Sawyer“ (autobiografia młodych lat autora), „Huckle-berry Finn" („Przygody Hucka“), „The Prince and the Pauper" („Królewicz i żebrak") ii.

C. reprezentuje swoisty humor amer. oparty na paradoksalnych zestawieniach i sytuacjach.

Clementi Muzio

(1837-1908), prezydent St. Zj. A. Pn. (demokrata), w 11. 1885 — 1889 i 1893-1897.

Clichy — pn. przedmieście Paryża, 56 000 mieszk.

Clive Robert, lord — (1725—1774), generał ang., twórca potęgi ang. w Indiach Wsch.; Jako gubernator Indyj podbił Bengal, Bihar i Orissę. Oskarżony po powrocie do Anglii o nadużycie władzy dla własnych korzyści, skończył samobójstwem.

Gloaca maxima (łac. = największy kanał podziemny) — zbudowany w VI w. prz. Chr. najstarszy kanał w Rzymie.

-+ II, 1112.

Cloisonnć — technika zdobienia przedmiotów metalowych, polegająca na wypełnianiu rowków i dołków odmiennym surowcem (bursztyn, granaty, szkliwo kolorowe).

Clou (fr. dosł. gwóźdź) — przenośnie: najważniejsze wydarzenie (sezonu, zabawy, przedstawienia itd.).

Clouet

Franęois

syn poprż., malarz, niemniej znakomity portrecista, czynny na dworze trzech królów fr.

Cluj -> Kluż.

Cluny — m-to we Francji (dep. Saóne-et-Loire) ; słynne opactwo benedyktynów, zał. w r. 910, w którym rozpoczął się ruch reformy benedyktyńskiej reguły i kościoła. Ruiny kościoła klasztornego z XII w. 4000 mieszk.

IV, 1009.

Cluny muzeum (Musie de Cluny) — muzeum w Paryżu; bogate zbiory sztuki śrdw.

Clyde — rzeka zach. Szkocji z pięknymi wodospadami u źródeł; posiada u swego ujścia pod Glasgow olbrzymie doki. 157 km dł.

Clydebank — m-to szkoc., 47 000 mieszk.

Clynes John Robert — (* 1869), polityk ang., robotnik, przywódca ang. Partii Pracy.

Clo — opłata pobierana przez państwo od towarów z tytułu ich przejścia przez granicę państwa. Celna komora — urząd celny; urząd, w którym odbywa się kontrola przywożonych i wywożonych towarów, nakładane i pobierane są opłaty celne, załatwiane są wszelkie formalności celne oraz związane z przejściem towaru przez granicę. Celna rewizja — kontrola bagaży podróżnych, lub przewożonych przez granicę towarów, przeprowadzana przez urzędników celnych (straż), mająca na celu sprawdzenie, czy strona stosuje się do obowiązujących przepisów celnych i wypełniła wszelkie konieczne formalności. Celna straż — strzeże granicy państwa przed nielegalnym obrotem towarowym. -* art. I, 1032 — 1039; II, 736, IV, 791, 798, 799.

cm — skrót oznaczający centymetr, cm² — centymetr kwadratowy — jednostka miary powierzchni (pow. kwadratu o boku = 1 cm) systemu metrycznego, cm² — centymetr sześcienny — jednostka miary objętości (objętość sześcianu o krawędzi = 1 cm) systemu metrycznego.

Gna — lewy dopływ Prypeci na Polesiu, 140 km dł.

Cnota — we właściwym sensie (łac. uirtus), zdolność, sprawność, dzielność w pewnym zakresie działań ludzkich. Wg nauki kat. stała dyspozycja duszy do moralnie dobrego działania. C. dzielą się na naturalne czyli nabyte i na nadprzyrodzone czyli wlane. C. naturalne są to naturalne dyspozycje człowieka do wykonywania czynów naturalnie dobrych. C.

-* I, 665. Kodeks

me-

Cognac

stare m-to zach. Francji nad rzeką Charente, ośrodek produkcji sławnego napoju tej nazwy (koniak). 17 000 mieszk. Cohen Hermann

— IV, 597.

wlane są to nadprzyrodzone dyspozycje władz duszy, dane przez Boga do wykonywania nadprzyrodzonych aktów, dzięki którym można osiągnąć zbawienie.

Co — s. chem. pierwiastka kobaltu.

Co., Comp., C-nie, — skróty słów ang. Company i fr. Compagnie, oznaczające spółkę. Po polsku S-ka.

Coatbridge — przemysłowe (metalurgia) m-to szkoc., 43 000 mieszk.

Cob&n — m-to w Guatemali; plantacje kawy w okolicy, 27 000 mieszk.

Cobden Richard — (1804—1865), polityk ang., gł. przedstawiciel teorii wolnego handlu; twórca liberalnego kierunku ekonomicznego zw. manczesteryzmem, zwolennik międzynarodowej współpracy gospodarczej.

Cobenzl Ludwig — (1753—1809), austr. polityk, twórca sojuszu z Anglią i Rosją przeciw Francji; 1801 — 1805 min. spr. zagr.; jeden z autorów traktatów rozbiorowych Polski.

Cochabamba albo Oropeza — m-to boliw., 49 000 mieszk.

Cocktail (ang.) — mieszanina mrożonych likierów z żółtkami, owocami, cytryną, cukrem itd.

Coda (wł. ogon) — ustęp końcowy utworu muzycznego, najczęściej sonaty.

Codę (ang.) — kodeks; umówiony system znaków do porozumiewania się telegraficznego; układ szyfrowy; księga, zawierająca klucz do szyfru.

Codę civil -* Kodeks Napoleona.

Codex (łac.) — w strż. Rzymie tabliczki woskowe do pisania, połączone w rodzaj książki. Po wynalezieniu druku — stary rękopis, manuskrypt. C. Argenteu8 — pisany srebrnymi literami, gotycki rękopis tłumaczenia biblii Ulfi-lasa, obecnie w bibliotece uniwers. w Upsali.

C. Vaticanus i C. Sinaiticus — dwa najważniejsze rękopisy N. Test. z IV w.

Codex Juris Canonici (łac.)

Prawa Kanonicznego, skodyfikowany zbiór przepisów natury rei.-prawnej, którymi rządzi się kościół kat. Ogłoszony bullą papieża Benedykta XV w r. 1918, zastąpił dawny Corpus Juris Canonici (Zbiór Prawa Kanonicznego) z r. 1317.

Coelenterata — dział tkankowców obejmujący zwierzęta o budowie ciała złożonej z ekto-i entodermy, między którymi tworzy się zenchyma. Jama ciała nie wykształca się. Cztery typy: dwuwarstwowce, gąbki, jamochłony i żebropławy.

Coelomata — dział tkankowców o skomplikowanej budowie ciała, powstałej z ekto-, ento- i mezodermy, o wykształconej wtórnej jamie ciała. Zaliczane są tu następujące typy: robaki, pierścienice, stawonogi, mięczaki, czuł-kowce, jelitodyszne, szkarłupnie, szczecioszczę-kie, oskjnice, bezczaszkowce i kręgowce.

Goen Jan Pieterssoon — (1587 — 1630), gubernator generalny Indyj hol.; przez zwycięskie walki z Anglikami i wzorową organizację wewnętrzną stworzył podwaliny potęgi hol. w Indiach.

Coeur de Lion (fr.) — Lwie Serce, przydomek króla ang. Ryszarda I.

Cogito ergo sum (łac. = myślę, więc jestem) — podstawowe, nie ulegające powątpiewaniu, zdanie i punkt wyjścia filozofii Kartezju-sza, stwierdzające fakt istnienia poznającej jaźni, prowadzące do uzasadnienia tezy o istnieniu innych podobnych jaźni i zewnętrznego świata.

(1842-1918), filozof niem., neokantysta, założyciel t. zw. marbur-skiej szkoły, głoszący idealistyczny pogląd w teorii poznania.    -► I V, 1084.

Coimbra — stare m-to portug. z uniw., zał. w r. 1309. Katedra romańska z XII w. 27 000 mieszk.

Coimperium (łac.) — wspólne, zazwyczaj przejściowe, władanie dwu lub kilku państw na jednym terytorium.

Cokół — podstawa budowli, posągu lub kolumny.

Cola — rodzaj drzew, pokrewnych drzewu kakaowemu; 50 gat. w tropikalnej Afryce; Cola acuminata ma nasiona — orzeszki używane do wyrobu likierów oraz w medycynie jako środek pobudzający.

Colbert Jean Baptiste — (1619—1683), wybitny fr. polityk i finansista. Jako minister Ludwika XIV (w 11.. 1661 — 83) rozbudował potęgę finansową Francji przez popieranie przemysłu i handlu, zdobycze kolonialne (założył Kompanię Wsch.-Indyjską), zreformowanie systemu celnego itd. w duchu merkantylizmu. Otaczał opieką sztukę i literaturę. W r. 1666 założył fr. Akademię Nauk, Sprzeciwiwszy się rozrzutności króla, popadł w niełaskę.

-*■ IV, 1233, 1234.

Colchester — stare m-to pd. wsch. Anglii. 49 000 mieszk.

Coleridge Samuel Taylor — (1772 — 1834), poeta i krytyk ang., lakista, współautor ,,The Lyrical Ballads" (-*■ Wordsworth), najwybitniejszy krytyk ang. romantyzmu. Poematy: ,,The Ryme of the Ancient Mariner" („Ballada o starym żeglarzu") ii.

Colette Sidonie Gabrielle — (* 1873), pisarka fr.; jej powieści odznaczają się znajomością psychiki kobiecej i swoistym erotyzmem. Seria „Claudine", ,,La Vagabonde", „Chiri" i i.

Coligny Gaspard, de — (1519—1572), admirał fr., zwycięski wódz hugonotów w wojnach rei. Zamordowany podczas nocy św. Bartłomieja.

Colijn Hendrick — (* 1869), polityk i przemysłowiec hol., wielokrotny minister (wojny i finansów) i premier.

m-to zach. Meksyku, 21 000

Golima —

mieszk.

Golitis (gr.)

(-*■ Jelita zapalenie).

College (ang.) — w Anglii i St. Zj. A. Pn. zamknięte zakłady wychowawcze średnie (Eton) lub wyższe (Oxford), często fundacje.

Collćge (fr.) — we Francji szkoła średnia miejska.

Coll&ge de France — wyższy zakład naukowy w Paryżu, zał. przez Franciszka I w 1530 r. pod nazwą C. Royal. Wykłady bezpłatne, dostępne dla wszystkich. W C. d. F. w 11. 1840 — 1844 profesorem literatur słów. był Adam Mickiewicz.

Collegium Nobilium (łac. = kolegium szlacheckie) — uczelnia zał. w Warszawie w r. 1740 przez Stanisława Konarskiego dla synów rodów szlacheckich; miała charakter nowoczesny, wprowadzała naukę fizyki, matematyki i obcych języków, języka ojczystego w niższych klasach, usuwała łacinę na dalszy plan, rozwijała w uczniach cnoty obywatelskie i miłość ojczyzny.

Colleoni Bartolommeo — (1400—1475), kondotier wł., dowódca wojsk Mediolanu i Wenecji; słynny jego pomnik dłuta Verrocchia w Wenecji (1479).

Colloquium (łac. dosł. = rozmowa) -> Kolokwium.

Golombes — przedmieście paryskie, 57 000 mieszk.

zapalenie jelita grubego.

Colosseum -+ Koloseum.

Colt Samuel struktor broni, wynalazca bardzo dobrego typu sześciostrzałowego rewolweru. Istniejąca od r. 1834 fabryka C. w Hartford (St. Zj. A. Pn.) należy do czołowych wytwórni broni; wyrabia karabiny maszynowe, rewolwery, pistolety, noszące popularnie nazwę C.    -*• / V, 1211.

Columbia — 1. — górska rzeka Pn. Ameryki; wypływa z Gór Skalistych w Kanadzie, uchodzi do Pacyfiku; katarakty; wielkie bogactwo łososi. 2100 km dł. 772 000 km² dorzecza. 2. —

(1814—1862), amer. kon-

stolica amer. stanu Pd. Karoliny, 52 000 mieszk. 3. — C., Districtof — nie należący do żadnego ze stanów obszar m-ta Waszyngtonu w St. Zj. A. Pn., 161 km².

Columbia — międzynarodowy koncern wyrobu płyt do patefonów i aparatów do filmów dźwiękowych. Centrala w Londynie. -> II, 686.

stolica amer. stanu Ohio,

Columbus

291 000 mieszk.

Columbus Christophorus -»• Kolumb Krzysztof.

Combes Emile — (1835—1921), polityk fr. Jako premier w 11. 1902 — 05 przeprow idził rozdział kościoła od państwa. Rzecznik świeckiego nauczania.

Colombo — stolica Cejlonu i gł. port wyspy na zach. wybrzeżu, ważna ang. stacja węglowa; ludność syngaleska i tamilska. 284 000 mieszk.

-* I, 470, 774.

Colón, dawniej Aspinwall — m-to w Panamie u wejścia do Kanału Panamskiego. 34 000 mieszk.

-*//, 68, 69. Colonna — arystokratyczny ród w Rzymie. Największe znaczenie w XII —XVI w. Vitto-r i a C.

(1492—1547), margrabina Pescara, poetka, przyjaciółka Michała Anioła i Ariosta.

Colorado — 1. — potężna rzeka pd. części Wielkiej Kotliny amer. (ujście do Zatoki Kalifornijskiej), tworząca w średnim swym biegu jeden z największych dziwów świata, do 1500 m głęb. wielki kanion; w dolnym biegu katastrofalne powodzie, którym zabobiec ma t. zw. Boulder Dam, tj. potężna zapora dolinna C. 2900 km dł. 583 000 km² dorzecza. 2. — rzeka

w amer. stanie Texas, 1500 km dł. 3. — rzeka w pd. Argentynie, ponad 1000 km dł. 4. — wyżyna w pd. części Wielkiej Kotliny amer. W nią wcięta jest rzeka C., która przecina warstwy od trzeciorzędu do kambru. 5. — stan amer. częściowo w obszarze prerii, częściowo w Górach Skalistych. Obszar suchy; rolnictwo tylko dzięki sztucznemu nawadnianiu ; dominująca hodowla bydła i górnictwo (złoto, węgiel). 269 000 km², 1 036 000 mieszk. w tym 3000 Polaków. Stolica Denver.

Comśdie (fr.) — komedia. C. Franęaise (albo Thiatre Franęais) stwowy w Paryżu, zał. w Ludwika XIV; od r. 1687 nazwany C. F. Gra głównie sztuki wielkiego repertuaru klasycznego.

Comenius -*■ Komensky.

Comes — w strż. Rzymie wyższy urzędnik cesarski (doradca prawny, później wojskowy cesarza). W śrdw. — hrabia; w kronikach pol-sko-łac. towarzysz księcia, jego radca, dostojnik.

Comitó de Forges (fr. — Komitet Hut,) — organizacja przedsiębiorstw metalurgicznych i kopalnictwa rud żelaznych we Francji.

Commedla (wł.) — komedia; początkowo każdy poemat wł. o poważnym początku i pomyślnym zakończeniu (np. ,,C. Divina“ Dantego).

Commedla delParte (wł.) media improwizowana ze stale występującymi osobami (Arlekin, Kolombina, Pantalone, Doktor itd.), od których wywodzą się popularne postaci klowna, kolombiny itd. występujące do dzisiaj w pantominach cyrkowych i teatrach marionetek. Powstała ok. 1550 r. C. d’A. wywarła wpływ na całą literaturę europ.

-> II, 1255, 1258, 1260.

Comme 11 faut (fr.) — tak, jak należy, jak wypada, jak trzeba.

Commendoni Giovanni kardynał. Nuncjusz papieski w Polsce w 11. 1563 — 65 i legat w 11. 1571 — 73; wpływał na wydanie ustaw przeciw różnowiercom, pracował nad zespoleniem katolików polskich w zwarte stronnictwo.

słynny teatr pań-r. 1680 przez

włoska ko-

(1524-1584),

świat i Życie. — V.

10

(1444-1509), fr.

(161-192),

diants (C. I. E.) — międzynarodowy związek Gomptolr (fr.) — lada; kantor; dom han- studentów, zał. w Strassburgu 1919. dlowy; biuro; kancelaria.    Confćrencier (fr.)

Comptona zjawisko — zjawisko wykryte    atrzykach, rewiach — aktor, który zapowiada

w r. 1923 przez fizyka amer. Artura Comptona;    poszczególne numery programu; artystyczny

polega na zmianie długości fali promieni Rónt- kierownik przedstawienia, gena przy rozpraszaniu przez atomy różnych ciał. Confessio (łac.) — wyznanie; C. fidei — -*■ IV, 438.    wyznanie wiary. Confiteor — wyznaję,

Comte Augustę — (1798—1857), filozof fr.,    przyznaję się; na początku mszy św. modlitwa

twórca pozytywizmu i pionier socjologii.    stanowiąca akt skruchy, kajania się przez wy-

art:*,,Pozytywizm", IV, 355 —363; III, 851,    znanie grzechów; tytuł jednego z pism Przy-

852, IV, 358, 359, 855, 863.    byszewskiego (1899).

Con (wł.) — przyimek = z, np. C. fuoco— z ogniem.

Concepcłón —port chilijski, nad rzeką Biobio, nawiedzany trzęsieniem ziemi. 78 000 mieszk.

Conciergerie (fr. dosł. = portiernia) — dawne więzienie paryskie, znane podczas wielkiej rewolucji fr. jako „przedpokój gilotyny"; przebywali tu przed egzekucją Maria Antonina, Danton, Robespierre.

Concorde, Plące de la (fr. dosł. = plac zgody) — słynny plac w Paryżu, zał. 1748 przez Ludwika XV; zw. Placem Rewolucji w czasie wielkiej rewolucji; miejsce stracenia Ludwika XVI i Marii Antoniny.

Concordia (łac. = zgoda) — w mit. rzym. uosobienie zgody; godłem jej były dwie dłonie, splecione w uścisku.

Condć (Kondeusz) bonów fr. 1.

Louis I

II, 209, IV, 357.

Commines Philippe mąż stanu i historyk. Słynne ,,Mimoires“ („Pamiętniki") z czasów Ludwika XI i Karola VIII.

Commis (fr.) — pracownik handlowy. C. voyageur (komiwojażer) — pracownik podróżujący w interesach firmy, ajent.

Commodus Lucius Aelius cesarz rzym., syn i następca Marka Aureliusza; rozrzutny i okrutny; zamordowany.

Common Prayer (Book of) — księga kanoniczna kościoła anglikańskiego, wprowadzona przez Tomasza Cranmera za czasów Edwarda VI (panował 1547 — 53), która zastąpiła liturgiczne księgi kat. Od r. 1563 wraz z t. zw. artykułami stanowi podstawę wyznania anglikańskiego (episkopalnego).

Common sense (ang. = zdrowy rozsądek) — w filozofii termin określający potoczny sąd o rzeczach, pogląd zdrowego rozsądku, w przeciwstawieniu do poglądów zbyt indywidualnych, lub też poszczególnych spekulatywnych kierunków myślenia. Ogólnie przez C. S. rozumie się poglądy przeciętnego człowieka, trzeźwo odnoszącego się do życia. C. S. uchodzi za charakterystyczny rys umysłowości ang.

Commonwealth (ang. dosł. = wspólne bogactwo, dobro powszechne) — tyle co łac. res publica. Forma rządów (demokratyczna), w której głos decydujący ma powszechny ogół, a której celem jest dobrobyt i szczęście ogółu.

C. of Australia — od r. 1900 oficjalna nazwa federacji kolonij austral. British C-. of Nations — od r. 1926 urzędowa nazwa imperium bryt.

Como — 1. — jezioro u stóp Alp w Lombardii. Przepływa przez nie Adda. 146 km*.

2. — m-to nad jeziorem C. Katedra gotycka ukończona w epoce renesansu. Przemysł jed-wabniczy. 54 000 mieszk.

Company (ang.), Compagnie (fr.) — towarzystwo handlowe, spółka.

Compi&gne — stare m-to pn. Francji nad rzeką Oise. Piękne kościoły z XIII i XIV w. Zamek Ludwika XV, odrestaurowany przez Napoleona I. Tu zawarto zawieszenie broni

11. XI. 1918 r. 18 000 mieszk.

Compluvium (łac.) — czworokątny otwór w dachu nad \mpluvium w atrium domu rzym. Compte rendu (fr.) — sprawozdanie, raport.

młodsza linia Bur-(1530-1569), założyciel domu C., przywódca hugonotów.

2. — Louis II (t. zw. Wielki Kondeusz) — (1621 — 1686), wybitny wódz, podczas Frondy przeciwnik Mazariniego, pokonany przez Tu-renne’a, później w służbie Ludwika XIV.

Condillac Etienne Bonnot de — (1715— 1780), filozof fr., sensualista, autor traktatu o wrażeniach zmysłowych, przetłumaczonego na język polski z polecenia Komisji Edukacyjnej.

-> II, 209.

Conditio sine qua non (łac. = warunek, bez którego nie) — konieczny warunek zaistnienia jakiegoś faktu.

Condominium — jednoczesne współwładz-two kilku państw na jednym obszarze. C. jest wynikiem traktatów międzynarodowych.

Condorcet Marie Jean Antoine — (1743 — 1794), matematyk i filozof fr., encyklopedysta, wyznawca teorii postępu, poprzednik pozytywizmu ; twórca planu demokratycznej o-światy publicznej, ogłoszonego na Zgromadzeniu Narodowym, 1792.

Coney Island — wysepka u brzegów Long Island w Nowym Jorku; kąpielisko morskie z wielkimi parkami rozrywkowymi.

Confćdćration Gćnćrale du Travail (fr. = Generalna Konfederacja Pracy, C. G. T.)    —

nazwa zał. 1895 centrali fr. syndykalistycz-nych związków robotniczych, do których przyłączyły się związki urzędników i nauczycieli.

Confćdćration Internationale des Etu-w kabaretach, te-

Confetti (wł.) — dosł. cukierki. Obrzucanie w karnawale kolorowymi papierkami zastępuje dawniej stosowane obrzucanie cukierkami. Confiteor -»• Confessio.

Congreve William — (1670—1729), komediopisarz ang. Komedie jego: „Love for Love" („Miłość za miłość") i „The Way oj the World" („Jak to na świecie") odznaczają się błyskotliwością dialogu.

Connaught

17 000 km*, 525 000 mieszk.

Connecticut

^ IV, 1329. pn.-zach. część Irlandii,

1. — rzeka w pn. - wsch. części St. Zj. A. Pn. 800 km dł. 2. — stan amer. nad tą rzeką 12 000 km², 1 607 000 mieszk., w tym 80 000 Polaków, stolica Hartford.

-*■ IV, 284.

Conquistadores -> Konkwistator.

Conrad Joseph -> Korzeniowski Teodor Józef Konrad. -> II, 39, IV, 271, 335, 1329.

Conrad von Hotzendorf Franz — (1852 — 1925), generał austr., wr 11. 1906—1917 szef sztabu generalnego. Reorganizował armię austr. Odegrał ogromną rolę podczas wielkiej wojny. Pamiętniki.

Conrad! Herman

(1862-1890), pisarz niem., przedstawiciel bojowego naturalizmu.

Conscience Henri — (1812—1883), powieściopisarz flam., jeden z twórców nowszej lite-tury flam. Powieści historyczne i obyczajowe, odznaczające się trafnością realistycznej obserwacji. Gł. dzieło: „De Leeuw van Vluandern" („Lew Flandrii").

Consensus gentium (łac.) — powszechna zgodność w pewnej kwestii, uważana często za argument przemawiający za prawdziwością jakiegoś twierdzenia.

Considćrant Viktor — (1808—1893), socjalista fr., uczeń Fouriera; organizował bez powodzenia we Francji i w Texas gminy komunistyczne, t. zw. falanstery.

Constable John — (1776—1837), pejzażysta ang., uważany za jednego z poprzedników impresjonizmu. Znane dzieła: „Wóz z sianem", „Łan zboża" itd. -> IV, 1325 (mylnie podana pierwsza litera imienia).

Constans, częsty skrót const. (łac.) — wielkość stała (we wzorach fizycznych, matematycznych itp.).

Constant de Rebecque Benjamin — (1767 — 18.30), fr. polityk, pisarz i publicysta-liberał. Przeciwnik Napoleona, wygnany z Francji wraz ze swą przyjaciółką, panią de Stael; wrócił za restauracji. Zwolennik monarchii konstytucyjnej; z licznych jego dzieł najważniejsza powieść psychologiczna o charakterze autobiograficznym: ,,Adolphe".

Constantine, albo Konstantyna m-to algerskie, 105 000 mieszk., w tym 51 000 Europejczyków.

Consummatum est (łac.) — dokonało się; ostatnie słowa Chrystusa umierającego na krzyżu.

-* I, 520.

stare

Conti — młodsza gałąź burbońskiego rodu Condć. Najwybitniejszy C. Franęois Louis, zw. Wielkim

(1664—1709), kandydat do tronu polskiego po śmierci Sobieskiego.

Conto (wł.), skrót C-to — rachunek w księgach handlowych (->■ Konto).

Contra (łac.) — przeciw.

Contradictio (łac.) — sprzeczność. C. in adiecto — dosł. sprzeczność w przymiotniku, określeniu : wyrażenie, w którym określenie jest sprzeczne z podmiotem, np. czworokątny trójkąt.

Contrat social (fr.) -> Umou<a społeczna.

Cook James — (1728—1779), jeden z największych żeglarzy ang.

->///, 1037-1038; I, 220, III, 490.

Cook & Son Thomas, London — pierwsze i jedno z największych biur podróży świata, zał. w roku 1843 przez Thomasa Cooka z centralą w Londynie.

Cooka Cieśnina

-y IV, 1157. cieśnina oddzielająca pn. od pd. Wyspy Nowej Zelandii, 80 km

szer.

Cooka Góra — najwyższy szczyt Alp Południowych w Nowej Zelandii, 3768 m.

Cooka Wyspy — koralowy archipelag polinezyjski, przynależny do Nowej Zelandii. 725 km², 15 000 Polinezyjczyków.

Coolgardie — osada górnicza na pustyni w Zach. Australii, dostarczająca wraz z sąsiednim Kalgoorlie ²/s austral. produkcji złota.

-> I, 438.

Coolidge Cal win — (1872—1933), dwudziesty dziewiąty prezydent St. Zj. A. Pn. w 11. 1923 — 29. Zwolennik zasady nie mieszania się Ameryki do spraw Europy i Ligi Narodów.

Cooper James Fenimore — (1789—1851), powieściopisarz pn.-amer., autor awanturniczych powieści z życia Indian, pionierów i żeglarzy, chętnie czytywany przez młodzież. Gł. dzieła: „The Spy“ („Szpieg"), cykl „The Lea-therstocking Tales" („Opowieści Skórzanej Pończochy"), „The Pilot" („Sternik") i i.

Coopers Creek — okresowa rzeka we wsch. Australii, 1650 km dł. Jedno jej ramię nosi nazwę Strzelecki Creek.

Coppóe Franęois — (1842—1908), poeta fr., parnasista, potem naturalista, piewca ludzi prostych i rzeczy codziennych. Pisał dramaty poetyckie i liczne zbiory wierszy.

Copyright (ang.) — wyłączne prawo druku, publikacji i sprzedaży utworu pisarskiego. (-+ Prawo autorskie).

Coquelin Benoit Constant, t. zw. Starszy — (1841 — 1909), jeden z najznakomitszych aktorów fr.; słynny wykonawca roli Cyrana de Bergerac,

Coramina

syntetyczny związek organiczny, stosowany w lecznictwie jako środek wzmacniający czynność serca.

Corazzi Antonio — (1792—1866), architekt wł., czynny w Polsce 1815 — 45 Wybitny

lu*

Gordeliers (fr.) franciszkanów mniejszych. 2. — skrajnie radykalny klub polit., podczas wielkiej rewolucji fr. zał. przez Dantona, Marata i Desmou-lins w r. 1790. Mieścił się w starym klasztorze C., stąd nazwa.

Córdoba — stare m-to argent. w prowincji tej samej nazwy u stóp odgałęzienia Andów.

III, 601.

I.

(1858—1925), malarz i grafik niem. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli niem. impresjonizmu. Szeroki zakres tematów.

(1606 — 1684), największy fr. poeta dramatyczny, autor tragedyj: „Mćlite", ,,Le Cid", ,,Horace", ,,Cinna", ,,Po-lyeucte" i komedii ,,Le Menteur“ („Kłamca"). Twórca nowego stylu dramatyczno-oratorskie-go. Polskie przekłady „Cyda": Morsztyna (1662) i Wyspiańskiego (1907).

-* I, 244, II, 446, 447, 1V, 1234.

Gornelius - 1. - Peter - (1783-1867), malarz niem., przedstawiciel t. zw. szkoły idealistycznej. Sztuka jego wykazuje zrozumienie wielkiej kompozycji i umiejętność operowania tłumami. Gł. dzieła: seria fresków w Casa

prawa zbożowe, na-

Coroner (ang.) — ang. urzędnik sądowy, którego zadaniem jest w nagłych wypadkach śmierci zbadanie jej przyczyn.

Corot Camille

zespół baletowy; C.

ko-

(1804-1933), biolog niem., jeden z ponownych odkrywców praw Mendla, prowadził badania nad dziedzicznością.

jedno z największych pism wł.;

Hernando

(Cortćs Her&n)

przedstawiciel klasycyzmu. Zbudował w Warszawie : Teatr Wielki, Pałac Tow. Przyjaciół Nauk (dziś Staszica), Min. Skarbu i i.

11, 1203.

Le Corbusier (Ch. E. Jeanneret) — (* 1887), wielki architekt, rodem z fr. Szwajcarii. Propagator najśmielszych, zrywających z tradycją projektów w budownictwie. Pionier racjonalizacji architektury. Wywarł olbrzymi wpływ na nowoczesną architekturę.

->//, 1452, 111, 610, IV, 1201.

Corday Charlotte — (1708—1793), zabójczym Marata (13. VII. 1793), którego uważała za gł. winowajcę teroru rewolucyjnego, zwolenniczka żyrondystów, zgilotynowana.

dawna nazwa

253 000 mieszk.

Górdoba (w Hiszpanii) -> Kordowa.

Corelli Arcangelo — (1653—1713), wł. kompozytor i skrzypek, najwybitniejszy przedstawiciel klasycznej skrzypcowej muzyki wł. Corinth Louis

-► III, 940.

Gork — jeszcze w XIX w. wielki port pd. Irlandii, dziś zamiera. 78.000 mieszk. Corneille Pierre

Bartoldi (Rzym) na temat historii Józefa.

C. w formach klasyczno-renesansowych pragnął wyrazić duchowość niem. i dać początek malarstwu narodowemu. 2. — Peter — (1824 — 1874), bratanek poprz., niem. kompozytor i pisarz. Opery (najważniejsza: „Der Barbier von Bagdad", „Cyrulik z Bagdadu" pod silnym wpływem R. Wagnera, popularne pieśni dekla-macyjne, oparte o bogato rozwiniętą partię fortepianową.

Gornelius Nepos ->■ Nepos.

Gorner (ang. = kąt) — 1. — wyrażenie powstałe \yv St. Zj. A. Pn., oznaczające każdy związek o cechach monopolu, w szczególności krótkotrwałą umowę między hurtownikami.

2. — w piłce nożnej : rzut rożny, wykonywany z linii bramki w kierunku na bramkę przez gracza drużyny atakującej. Stosuje się w wypadku przerzucenia piłki za linię autową przez gracza drużyny broniącej.

Corn-laws (ang.) kładające cło na zboże przywożone do Anglii. Ustanowione w 1815 r., zniesione w 1846 r. (-> Anti-corn-law-league).

Coronel — zatoka i port w Chile nad Pacyfikiem; 1. XI. 1914 zwycięstwo Niemców w bitwie morskiej m. eskadrą ang. a eskadrą niem. 9000 mieszk.

(1796—1875), malarz fr. Krajobrazy C., utrzymane w delikatnych tonach szaro-zielonych, sposobem ujęcia (uwzględnienie problemu światła i powietrza) zwiastują impresjonizm. Gł. dzieła: „Poranek", „Chata rybacka" i i.

Gorps (fr. dosł. ciało, korpus) — korporacja, zespół; np. C. Ugislatif — ciało ustawodawcze ; C. de ballet diplomatiąue — korpus dyplomatyczny.

Gorpus delicti (łac.) — dowód rzeczowy, termin oznaczający rzecz, stanowiącą dowód przestępstwa; np. przy kradzieży z włamaniem, rzecz skradziona i znaleziona u podejrzanego o kradzież osobnika będzie stanowiła C. D.

Corpus Juris Ganonlci -* Codex Juris Canonici.

Corpus Juris Civilis (łac.) — 1. deks rzym. prawa cywilnego, ułożony za panowania cesarza Justyniana, ukończony w r. 533/34 ->• I, 740. 2. — wogóle zbiór przepisów prawa cywilnego, inaczej kodeks cywilny.

Corregio (Allegri) Antonio da — (1494 — 1534), jeden z największych malarzy wł. renesansu. Mistrz światłocienia i perspektywy, wrażliwy na walory barwne. W obrazach ołtarzowych (przede wszystkim Parma) i freskach stworzył nowy styl malarski, który utorował drogę malarstwu barokowemu. Liczne obrazy o tematach mitologicznych.

Correns Carl E.

Corrida (hiszp.) — walka byków. -► II, 856. Corrientes — m-to pn. Argentyny nad Paraną. 53 000 mieszk.

Corriere della Serra (wł. = Kurier Wieczorny)

wychodzi w Mediolanie.

Corso -+ Korno.

Cortez

(1485—1547), konkwistador hiszp. W 11. 1519 — 1521, zniszczywszy okrutnie państwo Azteków (z cesarzem Montezumą), na czele nielicznych wojsk hiszp. zdobył Meksyk i został wicekró-

lem utworzonego przez siebie królestwa Nowej Hiszpanii. W r. 1524 zdobył Honduras, 1536 odkrył Zatokę Kalifornijską.

-> II, 1238, III, 1034.

Cortiego narząd

mowa

(* 1880),

hiszp. Niegdyś kawa była

-> II, 366.

County (ang.)

shire.

cios; C. d’ćtat

zamach

(1668-1733), wy-

(1863-1923), pisarz

(1792-1867), filozof fr.,

(1618-1667), poeta

(1731-1800), poeta

narząd o b. złożonej budowie, znajdujący się w t. zw. ślimaku ucha wewnętrznego; zawiera zakończenia nerwu słuchowego.

-*■ IV. 1174, 1175, 1176.

Cortina d’Ampezzo — miejscowość w Dolomitach wł., znana z zawodów narciarskich.

Coruna (La) — port w hiszp. Galicji, 80 000 mieszk.

Cosel Anna, hr., właściwe nazwisko Hoy-(1680—1765), faworyta Augusta II; po odtrąceniu przez króla więziona do śmierci w zamku Stolpen. Bohaterka powieści Kraszewskiego „Hrabina Cosel".

Cosgrave William Thomas polityk irl., jeden z bojowników o niepodległość Irlandii; od r. 1922 zwolennik pokojowej współpracy z Anglią.

Cosinus -> Trygonometryczne funkcje.

Costa Rica — republika środkowoamer., przecięta dwoma pasmami Kordylierów z licznymi wulkanami. Klimat tropikalny. Na pn -wschodzie od strony Atlantyku puszcza dziewicza, na pd. zach. od strony Pacyfiku — lasy i stepy. Biali (Kreole) są w większości (85°/₀). Język tu jedyną podstawą gospodarstwa, dzisiaj spotykamy tu różnorodne kultury. 58.000 km², 516 000 mieszk. Stolica San Josć. — Odkryta przez Kolumba w r. 1502; do r. 1821 pod panowaniem hiszp., potem samodzielna republika pod przemożnym (zwł. od r. 1900) wpływem St. Zj. A. Pn.

Coster Charles de — (1827— 1879), pisarz belg. wydał zbiór legend flam. Najważniejsze dzieło oryginalne: „Lćgendes de Thyl Uylenspiegel 1867, epos prozą, pisany po fr. stanowiący jednak głęboki wyraz ducha naród. flam.

Cotangens -* Trygonometryczne funkcje.

Cflte d’Azur, albo Lazurowe Wybrzeże — nazwa fr. części Riwiery.

Cotentin (czasem zw. Płw. Normandzkim) — płw. w pn. Francji, posiada strome klifowe brzegi, intensywnie niszczone przez przypływy (sięgające do 15 m) i burzliwy ocean.

Cotopaxi — wulkan w Ekwadorze 5960 m wys.

Coudenhove-Kalergi Richard — (* 1894), międzynarodowy działacz i pisarz polityczny (Austriak, matka — Japonka), twórca idei Paneuropy. Dąży do utworzenia na wzór St. Zj. A., Pn. związku państw europ. 1925 założył w Wiedniu Unię Paneuropejską.

Coulomb Charles Augustin — (1736—1806), fizyk fr., pracował w dziedzinie elektryczności i magnetyzmu. C. prawo: dwa ładunki elektryczne (bieguny magnetyczne) działają na siebie siłą wprost proporcjonalną do iloczynu ładunków elektrycznych (mas magnetycz-

nych) i odwrotnie proporcjonalną do kwadratu ich wzajemnej odległości. Bieguny róż-noimienne przyciągają się, jednoimienne odpychają się.

Coulomb (jednostka) -> Kulomb.

Count (ang.) — tytuł stosowany w Anglii dla arystokracji nie ang. Odpowiada ang. earl.

hrabstwo, jednostka administracyjna w Wielkiej Brytanii. Obecnie stosowana nazwa

Coup (fr.)

stanu; C. de foudre — uderzenie pioruna; w przenośni: nagłe zakochanie się; C. de grace — cios łaski, zadany śmiertelnie rannemu, w przenośni: skrócenie czyichś mąk;

C. de theatre — niespodziewane wydarzenie, przypominające raczej efekt sceniczny.

Couperin Franęois bitny fr. kompozytor i klawicymbalista, pisał suity fortepianowe.

Couperus Louis hol., autor imaginacyjnej powieści „Majesteit", serii ,,Die Kleine Zieleń" (,,Małe Dusze") oraz powieści historycznych z dziejów Grecji i Rzymu ,,De Berg ran Licht" („Świetlista Góra").

-> III, 901.

Courbet Gustave — (1819—1877), malarz fr. Przywódca ruchu realistów w walce z malarstwem romantycznym. Znane dzieła: „Fala", „Pracownia malarza".    -> II, 452.

Courbevoie — przedmieście paryskie. 54.000 mieszk.

Courtrai, flam. Kortrijk — przemysłowe m-to (tkactwo) w zach. Belgii. 40 000 mieszk.

Cousln Yictor historyk filozofii i tłumacz Platona; przywódca eklektycznej szkoły spirytualistycznej.

Coute que coute (fr. == niech kosztuje, ile ma kosztować — za wszelką cenę.

Couturat Louis — (1868—1915), filozof i logik fr., jeden z twórców współczesnej logiki matematycznej.

Covent Garden — dzielnica Londynu, rynek kwiatów i warzyw. Tamże od r. 1733 „C. G. Theatre", gł. siedziba londyńskiej opery.

Coventry — przemysłowe (zegarki) m-to środk. Anglii. 167.000 mieszk.

Cowboy (ang.) — dosł. chłopiec do krów; pastuch wołów i koni pędzący całe stada na olbrzymich przestrzeniach stepów i pampasów amer. Trudne warunki życiowe wyrobiły w C.: dzielność, odwagę i ogromną sprawność fizyczną, często opiewane w ostatnich czasach w literaturze, przedstawiane na filmie itd.

-> III, 1271.

Cowes — ang. m-to portowe i uzdrowisko morskie na wyspie Wight na Kanale La Manche. 12 000 mieszk.

Cowley Abraham

ang., Reprezentuje tendencje klasyczne.

Cowper William ang, autor poematu: „The Task" („Zadanie")

Cr

(* 1872), ang.

(1472—1553), malarz i sztycharz niem. Najlepsze dzieła — wczesne. Później wyręczał się często uczniami (prowadził duży warsztat cechowy). Dzieła jego mają również znaczenie jako dokumenty epoki reformacji. Synowie C., Hans i Lucas Młodszy, prowadzili warsztat dalej.

Crane Walter

(1845-1915), ang., przedstawiciel sztuki stosowanej ( rafaelici).

Cranmer Thomas

(f 91 prz.

Chr.), polityk i mówca rzym., przedstawiciel stylu azjatyckiego.

Crassus Marcus Licinius

Grćbłllon

miejscowość we

(1838-1909), polityk ang., socjalista, wybitny działacz pacyfistyczny. 1903 pokojowa nagroda Nobla.

Cremona

rasa ludzka występująca w epoce młodszego paleolitu. Nazwa

i i. Stylem utworów i szczerym traktowaniem przyrody reprezentuje odwrót od tradycji klasycznej.

Cp — s. chem. pierwiastka kasjopu (lutecu).

s. chem. pierwiastka chromu (gr.

chrómd)

Cracovia — łac. nazwa Krakowa.

Cracow — ang. nazwa Krakowa nadawana polskim osadom w Kanadzie i St. Zj. A. Pu., a nawet w Australii.

Craig Edward Gordon reformator teatru, autor głośnej książki „The Art of Thealre" („Sztuka teatralna"). Prowadził własny teatr eksperymentalny we Florencji, oddziałał na sztukę sceniczną w całej Europie.

-> I, 1177, 1 V, 1057.

Craiova — gł. m-to Oltenii w Rumunii na Nizinie Wołoskiej w rolniczej okolicy. 62 000 mieszk.

Cranach Lucas malarz -*> Pre-(1489-1556), ang. teolog, stanął w czasie zatargu Henryka VIII z kościołem kat. po stronie króla, za co został bezprawnie mianowany przez króla arcybiskupem kantuaryjskim i prymasem Anglii. Przyczynił się do zaprowadzenia w Anglii anglika-nizmu (~>Common Prayer). Stracony zapanowania królowej Marii Katolickiej.

Crassus Lucius Licinius

(114—53 prz. Chr.), wpływowy dzięki swym bogactwom polityk i wódz rzym., zwolennik Sulli. 71    —

stłumił powstanie niewolników (Spartakusa). 60 — zawarł triumwirat z Cezarem i Pompe-juszem. Zamordowany przez Partów.

Crawl (ang.) — najszybszy sposób pływania sportowego, zw. też stylem dowolnym. W stylu tym głowę wydobywa się na wierzch jedynie dla nabrania oddechu. Ręce pracują na przemian, przy czym przenosi się je do przodu nad wodą. Nogi, zupełnie wyprostowane, wykonywują jedynie bardzo szybkie nożyce o małej rozpiętości (t. zw. battement).

1. — Prosper Jolyot de (1674 — 1762), dramatopisarz fr., autor pseudo-klasycznych tragedyj o zawikłanej intrydze. Najcelniejszą ,,Rhadamiste et Zenobie“    (1711)

naśladowali w Polsce: Minasowicz i Feliński;

2. — Claude Prosper Jolyot de (1707 — 1777), syn poprz., powieściopisarz Napisał z talentem szereg powieści i opowiadań o niemoralnej pamfletycznej treści.

Crścy en Ponthieu Francji (dep. Somme). 26. VIII. 1346 r. zwycięstwo wojsk ang. pod Edwardem III nad rycerstwem fr. Filipa VI.

Credit (wł.) — inaczej ,,ma“, prawa strona rachunku w buchalterii, gdzie zapisuje się sumy, które przedsiębiorstwo jest dłużne innym oraz kapitał przedsiębiorstwa.

Credit Lyonnais — jeden z gł. fr. banków depozytowych z siedzibą w Paryżu, zał. 1853 r. w Lyonie.    -*■ I, 558.

Credo (łac. = wierzę) — 1. część mszy św.

2. — modlitwa „Wierzę w Boga Ojca...“, 3. — wyznanie wiary, przekonań (np. C. polityczne, poetyckie).

Cremer William Kandeli

m-to wł. w Lombardii nad

rzeką Pad. Katedra romańska, stare mury miejskie. Słynne pracownie skrzypiec w XVI — XVIII w. (Amati, Guarneri, Stradivari). 64 000 mieszk.

Crenothrix polyspora — gat. bakterii nitkowatej ; w pochwach nagromadza dwutlenek węgla.

Crescendo (wł.) — powiększanie siły dźwięku. Zamiast wypisanego słowa może też być znak: <.

Creusot (Le) — m-to górniczo (węgiel)-przemysłowe (metalurgia, przemysł wojenny) w środk. Francji, 32 000 mieszk.

Crłcket — stara ang. gra sportowa, nieco zbliżona do naszego palanta. C. na kontynencie europ, nie przyjął się.

Crimen laesae majestatłs (łac.) — zbrodnia obrazy majestatu, np. króla.

Crispl Francesco — (1819—1901), wł. mąż stanu, 1859 organizator sycylijskiego ruchu narodowego ; później wielokrotny minister i premier. Sprawca niepowodzeń w wojnie abisyń. 1896.

Crivelli Carlo — (1435 — 1495), malarz wł. renesansu. Styl C.. nawraca do śrdw. (zamiłowanie do bogatej i błyskotliwej ornamentyki bizantyńskiej, rysunek Madonn sztywny).

Croce Benedetto —    (* 1866), filozof wł.,

przedstawiciel idealizmu i hegelianizmu; głosi pogląd, że istotą świata jest duch, przejawiający się w aktywności ludzkiej świadomości. W estetyce C. jest rzecznikiem poglądu, iż istotą sztuki jest wyrażanie się twórcy w dziele.

—e 1 V, 108.5, 1422.

Croix de feu — (fr. dosł. Krzyż Ognisty) — fr. stronnictwo polit. o zabarwieniu prawico-wo-faszystowskim, zorganizowane wśród b. kombatantów przez pułk. de la Rocque; rozwiązane w r. 1936.

Cro-Magnon rasa

pochodzi od jaskini C. M. w dep. Dordogne we Francji, gdzie znaleziono ludzkie szczątki kostne z młodszego paleolitu. Najbardziej charakterystyczną jest czaszka t. zw. „starego człowieka z C. M.“, wyróżniająca się bardzo niskimi, szerokimi oczodołami, niską twarzą z szeroką i ciężką żuchwą. Czaszka jest wysoka, długa, o niemal pionowo wznoszącym się czole. Prawdopodobnie był to mieszaniec rasy czarnej i śródziemnomorskiej. II, 850.

Crompton Samuel — (1783 — 1827), mechanik ang., wynalazca maszyny przędzalniczej.

Cromwell 01iver

(1832-1919), fizyk i chemik ang.. Wykrył siły radiometryczne i skonstruował radiometr. Odkrył tal (1861). Badał własności promieni katodowych. C. rurki — rurki próżniowe, które służą do okazania własności promieni katodowych: prostoliniowego biegu, wywoływanej przez te promienie fluorescencji, odchylenia w polu elektrycznym i magnetycznym.

Groydon — przedmieście Londynu z portem lotniczym 233 000 mieszk.

Gs — s. chem. pierwiastka cezu (łac. caesium).

Csepel

Cu

cuprum).

Cubryna — graniczny m. Polską a Czechosłowacją szczyt tatrzański nad Morskim Okiem, 2376 m wys.

Guculkan (Kukulkan)

Cudnów

-* II, 492. (1617-1688), filozof

Cuenca

IV, 1264.

(1599-1658), polityk ang. ze starej purytańskiej rodziny, lord-pro-tektor. Początkowo jeden z przywódców opozycji parlamentu wobec króla (w parlamencie 1628). W 1640 zasiadał w t. zw. Długim Parlamencie, w r. 1642 stanął na czele rewolucji. W szeregu bitew (Marstonmoore, Naseby) zwyciężył króla i Szkotów (Preston), zmuszając ich do wydania Karola I, którego skazał na śmierć. Po pokonaniu jego syna, króla Karola II (pod Worcester), ogłosił Anglię republiką (Commonwealth), narzucił swoją władzę parlamentowi i rządził jako dyktator, przy-jąwszy tytuł lorda-protektora. Podbił Szkocję, Irlandię, walczył pomyślnie z Hiszpanią i Holandią. umacniał potęgę morską Anglii.

-► II, 44, IV, 1313, 1315, 1318.

Crookes William

wyspa na Dunaju pod Budapesztem.

Csongrńd — m-to węg. nad Cisą w komitacie tejże nazwy. 26 000 mieszk.

Gt — s. chem. pierwiastka celtu, częściej oznaczanego nazwą hafn (Hf).

Ctenobranchia — podrząd ślimaków przo-doskrzelnych o skrzelu typu grzebykowatego. Na ogół morskie, rzadziej słodkowodne.

s. chem. pierwiastka miedzi (łac.

bohater i bóg Majów. Wg. podania założyciel m-ta Majapan i Chichen-itza, na Płw. Juka tan, gdzie znajdowały się jego świątynie.

Cud — wg wierzeń chrześcij. zjawisko posiadające trzy cechy; 1. jest nadzwyczajne,

2. dostrzegalne zmysłami, 3. nadprzyrodzone.

m-to w zach. Ukrainie sow. nad Teterewem, znane z klęski moskiewskiej w 1660 r. 5 000 mieszk.

Cudworth Ralph — ang., gł. przedstawiciel t. zw. platonizmu w Cambridge; głosił tezy o istnieniu bóstwa i świata duchowego, o bezwzględności sprawiedliwości i dobra, o wolności natury ludzkiej.

C. jest poprzednikiem deizmu.

Cudzożywne rośliny — rośliny nie wytwarzające zieleni i jak zwierzęta, pobierające węgiel w postaci gotowych związków organicznych; należą tu pasożyty. -* III, 1077, 1267.

1. — m-to w prow. Nowa Kastylia (Hiszpania). Najstarsza katedra gotycka na wzór fr. 14 000 mieszk. 2. — gł. m-to prow. Asuan w Ekwadorze nad rzeką Rio Paute. Biskupstwo kat., uniwersytet. Wyrób kapeluszy. 40 000 mieszk.

Cuha (czuha) — krótkie odzienie zwierzchnie z wełnianego samodziału, oszyte suknem. Węgry. Górale karpaccy. (-> Gunia).

Cul bono (łac.) — dla kogo, na czyją korzyść.

Cuius regio, eius religio (łac. = czyja władza, tego religia) — zasada, narzucająca poddanym religię panującego; przyjęta w Niemczech w pokoju rei. augsburskim 1555 i pokoju westfalskim 1648, uchylona po wprowadzeniu wolności wyznania 1815.

-> III, 108, I V, 565.

Cukier ołowiowy — octan ołowiu o wzorze Pb(C₂H₃0₂)₂ tworzy, duże, bezbarwne, rozpuszczalne w wodzie kryształy. Trujący. Stosuje się do wyrobu octanu żelaza do zapraw farbiarskich i t. zw. wody gulardowej.

Cukier trzcinowy, inaczej sacharoza, C₁₂H₂₂On, w życiu codziennym zw. wprost „cukier" — C. otrzymywany z soku trzciny cukrowej lub buraków cukrowych. Związek organiczny, należy do węglowodanów. Cząsteczka C. składa się z dwóch cząsteczek cukrów prostych, glukozy i fruktozy. C. lodowaty — duże, przezroczyste kryształy C. trzcinowego, otrzymywane przez bardzo powolne odparowanie roztworów C. C. owsiany — szklista masa, otrzymywana przez stopienie i zastygnięcie C. trzcinowego. -*■ art. ,.Cukier i przemysł cukrowniczy", 1, 1040—1050 i ,, Węglowodany", IV, 1256-1272; II, 1238, IV, 1138.

Cukromocz (g\ycosuria) — wydzielanie cukru gronowego z moczem; C. pokarmowy — występuje czasowo po spożyciu nadmiernej ilości węglowodanów; C. chorobowy — objaw cukrzycy.

Cukrowce -> Węglowodany.

Cukrownictwo — przemysł wytwarzający cukier z buraków lub z trzciny cukrowej: -* art. ,,Cukier i przemysł cukrowniczy", 1, 1040 — 1050.

Cukrówka — letnia odmiana gruszki.

Cukry — substancje, składające się z węgla, wodoru i tlenu, należą do t. zw. cukrow-

litU8)

-* II, 69.

Cumae

m-to zał. w r. 1520 przez Hiszpanów w Wenezueli, 19 000 mieszk.

Cumberland

gł. przełęcz andyjska m. Ar-

Cum grano salis (łac.) — dosł. z ziarnem soli; w przenośni: ostrożnie, krytycznie.

Cum laude (łac.)

cum

ang. towarzy-

zwlekający)

przy-

li

Gurara

do

(1859—1906), znakomity fizyk fr., zasłynął pracami dotyczącymi własności elektrycznych i magnetycznych materii; pracował w dziedzinie promieniotwórczości; wspólnie z żoną swoją, Marią Curie-Skłodowską, odkrył rad i polon. -> art. ,,Curie-Skłodowska Maria", I, 1050-1054; II, 368.

Curie-Skłodowska Maria — (1867 — 1934), wielka fizyczka i chemiczka. Odkrycia dokonane przez nią w dziedzinie pierwiastków promieniotwórczych należą do najdonioślejszych w historii nauki. -+ art. I, 1050-1054; II, 40, 180, 368, IV, 272, 408, 413, 415.

Curiosum (łac.) — rzecz osobliwa, niezwykła.

Curling — sportowa gra na lodzie polegająca na tym, że po dokładnie wygładzonym lodzie zawodnik rzuca płasko ciężki krążek drewniany o żelaznym spodzie. Chodzi o umieszczenie krążka jak najbliżej celu. Polsce gra zupełnie nie znana.

Currency Notes

ców, czyli węglowodanów; najczęściej o słodkim smaku, występują w przyrodzie w roślinach (np. owocach). art. ,,Cukier i przemysł cukrowniczy", I, 1040 — 1050 i ,, Węglowodany", IV, 1256-1272; III, 666, 1018, 1019, 1070, IV, 454, 455, 483, 484, 1138, 1139, 1496, 1497, 1499, 1502, 1503, 1504.

Cukrzyca, moczówka cukrowa (diabetes mel-przewlekła choroba przemiany materii, zależna od zaburzeń w przeróbce węglowodanów ; przyjmowany z pokarmem cukier, gromadzi się we krwi w większych ilościach i zostaje wydzielany z moczem. Przyczyną C. są najczęściej zmiany w trzustce. Najważniejsze objawy C.: cukromocz, wydzielanie dużej ilości moczu, stałe -uczucie głodu i pragnienia, chudnięcie, osłabienie, skłónność do czyraków i spraw ropnych. C. powoduje w cięższych przypadkach śpiączkę i śmierć. Cięższe postaci

C. leczy się przez podawanie choremu insuliny. Trwałe wyleczenie C. jest niemożliwe. Dieta, stosowana u osób dotkniętych C., polega głównie na ograniczeniu węglowodanów.

-> 11, 885, 886, IV, 455, 751, 1112, 1256, 1264.

Culebra — wielki przekop we wsch. części Kanału Panamskiego.

Cuma — lina służąca do cumowania (uwią-zywania) statku (okrętu) do nadbrzeży. Przycumować — przybić do nadbrzeża (lub do innego statku) i uwiązać statek C.

strż. kolonia gr. w Kampanii italskiej, zał. w VIII w. prz. Chr. Stąd promieniowała kultura gr. Siedziba najsławniejszej Sybilli z C.

Cumanś

1. — zwarty, do 963 m. wys. masyw górski w pn.-zach. Anglii; ślady epoki lodowej, 2. — atlantycka część Appala-chów.

Cumbre

gentyną i Chile; droga i tunel kolejowy. 3165 m wys.

chwalebnie;

eximia laude — z wyjątkową pochwałą; oceny stosowane na uniw. przy egzaminach na wyższe stopnie naukowe.

Cumulus — obłoki kłębiaste, tworzące się na wysokości ok. 1600 — 2000 m. (-*■ Obłoki).

Cunard Linę, Liverpool stwo okrętowe, zał. w 1840 r. przez Samuela Cunard (1787-1865). W r. 1935 C. L. połączyła się z linią okrętową White Star, tworząc

C. White Star.

Cunctator (łac. domek rzym. dyktatora Fabiusa Maximusa.

Gutjeo, Coni — m-to wł. w Piemoncie. W r. 1862 istniała tu wojskowa szkoła polska. 36 000 mieszk

Cuno Wilhelm — (* 1876), polityk niem. jako kanclerz Rzeszy w r. 1922 wystąpił z protestem przeciw okupacji Zagłębia Ruhry, zapoczątkował rokowania zakończone przez jego następców paktem w Locarno.

Gupido -* Kupidyn.

Curaęao — 1. — górzysty archipelag hol. u brzegów Wenezueli z suchym klimatem oraz sztucznie nawadnianymi tropikowymi kulturami. Gł. artykuł wywozowy : fosforany. 1130 kmł, 75 000 mieszk. Stolica Willemstad. 2. — kier ze skórek specjalnego gat. gorzkich pomarańczy rosnących na archipelagu C.

wyciąg z kory drzewa Strych-nos tozifera, używany przez Indian pd. amer.

zatruwania pocisków. C. wprowadzona do krwi, powoduje natychmiastowy paraliż mięśni.

Curcuma -> Osłryi.

Curie — jednostka ilości emanacji promieniotwórczej .

Curie Pierre

pieniądze papierowe, wypuszczone w Anglii przez skarb państwa podczas wielkiej wojny. Obiegały dłuższy czas po zakończeniu wojny, w 1928 r. przejął je Bank Angielski.

Curriculum vitae (łac. dosł. = bieg życia) — życiorys.

Curtius Rufus Quintus — (Iw.), historyk rzym. za czasów cesarza Klaudiusza; napisał biografię Aleksandra Wielkiego.

Curzon of Kedleston George — (1859 —

1925), wybitny ang. mąż stanu i podróżnik, konserwatysta. 1899—1905 jako wice-król Indyj zdecydowany przeciwnik Rosji. W czasie wielkiej wojny członek gabinetu koalicyjnego Lloyd George’a, po wojnie min. spr. zagr. w gabinetach Bonar Law i Baldwina. Autor licznych prac polit. i geogr. Znana ,,linia‘‘ C. wzdłuż Bugu na podstawie uchwały Najwyższej Rady Koalicyjnej (8. XII. 1919) wyznaczała tymczasową granicę wsch. m. Polską a Rosją.

(1620—1691), pej zażysta

(1820-1873),

frygijska bogini kiełkującego życia, utożsamiana w Grecji z Rheą; czczona i w Rzymie.

Cybina — prawy dopływ Warty pod Poznaniem, 50 km dł.

Cyborium — puszka w kształcie kielicha z pokrywą złotą lub srebrną, używana w kościele kat. do przechowywania konsekrowanych komunikantów; także szafka do przechowywania tej puszki.

Cybuch (w hutnictwie) — przyrząd, używany w hutach do ręcznego wydmuchiwania

Cybulski Napoleon Nikodem —

(106 — 43 prz. Chr.), największy mówca rzym., teoretyk wymowy, historyk, filozof i prawnik. Brał udział w życiu polit. Rzymu ; był zwolennikiem

III, 422.

-> I. 747.

znak, służący do zapisywania liczb. Cyfry 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0, używane powszechnie pochodzą z rękopisów arabskich z w. IX, stąd też zw. są arabskimi. Niekiedy używane są również C. rzymskie: I = 1, V = 5, X = 10. itd. ->art. „Liczba i cyfra", III, 303-317.

Cyga - bąk,' fryga.

Cyganeria (fr. Boheme)

o za-

Custozza — wieś w prow. Werona (Włochy), znana z dwóch zwycięstw Austriaków nad Włochami: 1848 (gen. Radetzky) i 1866.

Cuszima — wielka wyspa jap. w Cieśninie Koreańskiej, port wojenny. 27 maja 1905 klęska floty ros. (pod dowództwem wice-admi-rała Rożdiestwienskiego) w bitwie z flotą jap. (dowodzoną przez admirała Togo). Klęska pod

C. zmniejszyła wpływy Rosji na Dalekim Wschodzie i przyczyniła się do przegrania przez Rosję wojny z Japonią.

Cuvier Georges — (1769—1832), znakomity fr. przyrodnik. Stworzył podstawy anatomii porównawczej; zwolennik teorii stałości gatunków i twórca t. zw. teorii kataklizmów.

Rozwijał zasadę korelacji, tj. współczynności organów, posiadającą doniosłe znaczenie w biologii. Wprowadził podział ras ludzkich na trzy zasadnicze odmiany: białą, czarną i żółtą. Autor przeszło 200 prac naukowych.

-* III, 697, 698, 699, 1V, 540, 542, 968.

Cuxhaven — port Hamburga nad Morzem Niemieckim u ujścia Łaby. 26 000 mieszk.

Cuyaba — m-to brazyl. na Matto Grosso. 44 000 mieszk.

Cuyp Aelbert hol. Przedstawiał głównie rozsłonecznione łąki i na ich tle — stada bydła. Malował także portrety.

Cuza Aleksandru Joan pierwszy książę rum., twórca współczesnego państwa rum. W r. 1861 zjednoczył księstwa Mołdawii i Wołoszczyzny. Zmuszony do abdykacji podczas rewolucji w r. 1866.

Cuzco — ruiny stolicy państwa Inków na Wyżynie Peruwiańskiej wśród słomą krytych chat współczesnych Indian; ośrodek ruchu ,,apristów“, Indian, nawiązujących do tradycji Inków a wrogo usposobionych do białych. 40 000 mieszk.

Gybele (gr. Kybele)

szkła.

(1854-

1922), znakomity fizjolog. Autor wielu prac z dziedziny fizjologii oraz podręcznika „Fizjologia człowieka".    -*> II, 357.

Cycero nazwa czcionek drukarskich większych od garmondu.

Cycero Marcus Tullius

Pompejusza; w r. 58/57 na wygnaniu wskutek konfliktu z wpływowym Katyliną; przeciwnik Antoniusza, zginął, zabity na jego rozkaz. Z licznych mów C. zachowało się 57: sądowych i polit. Wśród nich do najwspanialszych należą 4 mowy przeciw Katylinie („De coniu-ratione Catilinae", ,,0 spisku Katyliny"), 14 przeciw Antoniuszowi, t. zw. filipik. Jako teoretyk wymowy jest C. autorem traktatu „De oratore", r. 56. Fanatyczny wyznawca idei państwowości, w traktacie „De republica", 54, rozwija ideję sprawiedliwości państwowej. Tłumaczył filozofów gr., na których się też opierał w swoich oryginalnych traktatach, głównie z dziedziny etyki i teologii.

Cyclamen Gdula

Cyd -+Cid.

Cyfra warstwa społeczna, składająca się głównie z artystów, literatów itd. Cechy charakterystyczne C.: opozycyjna wewnętrzna postawa wobec „bur-żuazyjnych" konwenansów życiowych, brak zaszeregowania i zakorzenienia społecznego i ekonomicznego, oraz wynikający stąd nieuregulowany, „lekkomyślny" tryb życia. Postawa członków C. posiada niejednokrotnie charakter afektowany, wyrażający się w odrębnym ubiorze, fryzurze itd. C. warszawska — grupa poetów o skrajnie demokratycznych tendencjach, gardząca wszelkim konwenansem, hołdująca romantyzmowi (ludowości i fantastyce), zorganizowana w r. 1840. Do grupy tej należeli Ludwik Norwid, Roman Zmorski, Seweryn Filleborn, Włodzimierz Wolski, Bohdan Dziekoński i in. Wydawali własne pismo „Nad-wiślanin", zał. w r. 1841.

Cyganie — wędrowne plemiona pochodzące z Indyj, rozsiane po całym niemal świecie.

-> art. I, 1054-1063;' IV, 156.

Cyjan — związek węgla z azotem, C₂N₂, lub (CN)₂, bezbarwny, silnie trujący gaz o ostrym zapachu. Grupa CN stanowi jednowartościowy rodnik, dający związki analogiczne do związków chloru, np. cyjanowodór HCN, gaz pachu gorzkich migdałów, cyjanek potasu KCN.

-* IV, 1251.

Ćyjanamid wapnia, zw. również azot-niakiem — CaCn₂, związek azotowy otrzymywany przez ogrzewanie węgliku wapnia czyli karbidu w przestrzeni wypełnionej azotem (jedna z metod wiązania azotu z powietrza); w Polsce w fabryce w Chorzowie. Stosowany do otrzymywania amoniaku oraz jako nawóz sztuczny.

-> III, 1017.

Carnot. W lite-

Cyklamen

Cykliczne związki, cyklowe (w chemii) -> Pierścieniowe związki.

Cykloida — linia krzywa, którą zatacza pewien określony punkt koła, gd koło to toczy się po lin prostej. Epicykloida — linia krzywa, którą zatacza pewien punkt okręgu toczącego się zewnątrz innego okręgu. Hipocykloida — linia krzywa, którą zatacza pewien punkt okręgu toczącego się wewnątrz innego okręgu. -> III, 591.

Cyklon, niż barometryczny, minimum ba-rometrycane

wierzchnią ziemi, w którym ciśnienie atmosfery

Z:'<

maleje w kierunku do pewnego centralnego punktu. W obszarze objętym C. na półkuli pn. wieją wiatry w kierunku przeciwnym niż ruch wskazówek zegara, na półkuli pd. w kierunku zgodnym. C. zimą towarzyszą burze oraz podwyższenie temperatury, latem zawsze pogoda pochmurna i deszczowa. W znaczeniu potocznym — gwałtowne wiatry tropikalne, zw. też tajfunami, huraganami lub orkanami.

Cyklop (w zoologii) -> Oczlik.

Cyklopi — wg. Hezjoda 3 synowie Uranosa i Gai, młodsi bracia tytanów, olbrzymi o jednym oku na środku czoła. Wg. Homera — lud olbrzymów żyjących z hodowli bydła i mieszkających dziko w pieczarach.

Cyklotymik

-► I, 910.

2.

Cymbałki.

Cymbrowie

Cyjanek potasu — związek potasu z węglem i azotem, sól cyjanowodoru (-+Cyjan), KCN. Biała, krystaliczna substancja, b. łatwo rozpuszczalna w wodzie. Posiada zapach gorzkich migdałów. Bardzo silna trucizna. Z cyjankami innych metali (srebro, nikiel) daje sole podwójne, stosowane do galwanicznego pokrywania tymi metalami innych metali.

Cyjanowodór -* Cyjan. -*■ I V, 1251.

Cykada (Cicada) — rodzaj dużych pluskwiaków równoskrzydłych z rodziny Cicadidae. Samce wydają dźwięki przy pomocy aparatu umieszczonego między tułowiem i odwłokiem. Żyją w klimacie ciepłym i gorącym.

Cykata — zewnętrzna warstwa owocni odmiany cytryny, Citrus medica subspecies genu-ina. Ugotowana z cukrem i wysuszona używana do wyrobów cukierniczych.

Cykl (z gr. kyklos = koło) — przebieg kołowy, zamknięty jakiegoś zjawiska; szereg zjawisk pozostających między sobą w związku i tworzących pewną całość ; okres czasu, po upływie którego jakieś zjawisko, charakteryzujące się szeregiem przemian następujących po sobie w pewnym określonym porządku, znajduje się w stanie takim, w jakim było na początku, po czym powtarza się w sposób identyczny. Zjawiska cykliczne są bardzo rozpowszechnione w przyrodzie: w fizyce (ruch po kole, zjawiska falowe), w astronomii (ruchy ciał niebieskich), w technice (ruch silników tłokowych i rotacyjnych). W astronomii C., oparte na okresowych ruchach księżyca, słońca, planet, służą od czasów bardzo dawnych i obecnie jako podstawa rachuby czasu. C. Carnota raturze, muzyce, sztukach plastycznych łańcuch utworów, z których każdy stanowi ogniwo zamknięte w sobie i połączone z poprzednim i następnym, np. C. powieści Balzaca pod wspólnym tytułem ,,Comidie Humaine“■ („Komedia ludzka").

Cyklady — wspólna nazwa wysp w pd.-zach. części Morza Egejskiego.

Gduła.

I — Cykloida.

II — Epicykloida. III — Hipocykloida.

obszar atmosfery ponad po-

wg. Kretschmera jeden z dw'óch zasadniczych typów temperamentów. Opp. schizotemik.

Cykoria — upalony korzeń rośliny podróżnik (Cichoria intybus), używany jako namiastka i domieszka do kawy.

Cykuta (Cicuła virosa) -> Szalej jadowity.

Cylicja — strż. nazwa pd.-wsch. części Azji Mn.

Cylinder — 1. — element maszynowy w silnikach tłokowych -> 1 V, 757. 2. — C. miaro w y, menzurka — naczynie szklane w kształcie wysokiego cylindra różnych wielkości z po-działką objętościową (w cm³); służy w laboratoriach do odmierzania cieczy.

Cymbałki, cymbały (łac. cymballum); 1. — strż. instrument perkusyjny, dwa w środku wklęsłe talerze brązowe, które przy uderzaniu o siebie wydają silny dźwięk.

wczesna forma fortepianu, ,,Ilackbrett“

(-*■ Klawicym-bal). 3. — płaska skrzynka lub szuflada, na której rozpięte są struny, uderzane dwoma młoteczkami; dziś jeszcze używany w orkiestrach cygańskich, węg. Na takich

C. grał Jankiel w „Panu Tadeuszu".

plemię germ., zamieszkałe początkowo na Płw. Jutlandzkim. Połączeni z Teutonami, spustoszyli dolinę Rodanu, 107 i 105 prz. Chr. pobili Rzymian; 101 prz. Chr. doszczętnie rozbici przez Mariusza pod Vercel-lae (dziś. Vercelli).

Cymon — (f 449 prz. Chr), wódz gr.. syn Milcjadesa; zwyciężył Persów nad rzeką Eury-medon w r. 466.

Cyna — pierwiastek, metal srebrno-biały, IV grupa ukł. periodycznego, c. wl. 7,2, 1. porz. 50, c. atom. 118,7, s. chem. Sn; łatwo topliwa (232°), w temperaturach niższych ciągliwa, w 200° bardzo krucha, odporna na wpływy atmosferyczne. C. występuje w przyrodzie w postaci kruszców, najczęściej kasyte-ryt (Indie, Australia, Boliwia, Chiny). C. służy

do cynowania: powlekania innych metali warstwą C.; wchodzi w skład stopów: brąz, lut; cienko walcowana nosi nazwę cynfolii.

-> III, 437, IV, 684, 910.

Cynadry

potrawa z nerek wieprzowych.

Cynamon -»■ Cynamonowiec.

Cynamonowiec (Cinnamomum) drzew z rodziny wawrzynowatych; około 100 gat. występuje w tropikalnej Azji i Australii;

C. cejloński uprawiany w obszarach tropikalnych ; kora jego rurkowato zwinięta, zawiera aromatyczny o-lejek lotny; stosowana w lecznictwie, perfumerii, do wyrobu likierów oraz jako przyprawa kuchenna pod nazwą C. k a m-

1.

figura geome-

Cynewulf

,,Ele-

cieniutkie arkusiki,

Czop.

szkoła filozoficzna zał. w Ate-

minerał

cha-

drzewo obszaru śródziemno-

nerki zwierzęce. 2. —

rodzaj

Cynamonowiec.

cyna mon.

forowy, zw. kamforowcem lekarskim (Japonia, Chiny) dostarcza kamfory i cennego drewna użytkowego.

Cynek (łac. Quincunx) tryczna, złożona z dwóch trójkątów o wspólnym wierzchołku. Tytuł dzieła St. Orzechowskiego.

Cynestetyczne wrażenia (ruchowe) — wrażenia informujące nas o wykonywaniu własnych ruchów. Podnietą fizjologiczną dla nich są skurcze mięśni i — być może — zmiany ciśnienia w torebkach stawowych}

(ok. 800), poeta staroang.. autor wierszowanych legend ..Juliana", ne“, poematu ,,Christ" i i. o pierwotnej, niewyrobionej formie. Autorstwo wielu utworów przypisywanych C. niepewne.

Cynfolia, staniol walcowane z cyny. Służy do pakowania różnych produktów dla ochrony przed wilgocią i wietrzeniem oraz w przemyśle elektrotechnicznym do kondensatorów.

Cyngiel — dawna nazwa języka spustowego u broni palnej.

Cyngiel (ryba)

Cynicy

nach w IV w. prz. Chr. przez Antystenesa. Pierwotna filozofia C., cynizm, stanowiła praktyczną naukę moralną o ideale mędrca, żyjącego wg praw natury, niezależnego od społeczeństwa i cywilizacji, norm i konwencyj. Cynizm w dzisiejszym znaczeniu potocznym — otwarte i wyzywające przyznawanie się do pewnych właściwości, poglądów, sposobów postępowania, które sprzeciwiają się obowiązującym w danym środowisku moralnym i obyczajowym normom.

Cynk — pierwiastek, metal niebieskawo-biały o silnym połysku, dużym współczynniku rozszerzalności cieplnej; c. wl. 7,1, 1. porz. 30, c. atom. 65,4, s. chem. Zn. W temperaturach niskich i wysokich kruchy, w temperaturze 100—150° C. ciągliwy, dający się walcować. C-. występuje w przyrodzie w postaci rud: blendy cynkowej (sfaleryt), galmanu (smitso-nit) na Górnym Śląsku, nad Renem, w Belgii, Francji, Anglii, Norwegii, St. Zj. A. Pn. C. na powietrzu pokrywa się szarą warstwą chroniącą go od zniszczenia; służy do cynkowania blach, rur wodociągowych, drutu, gwoździ, do ochrony żelaznych przedmiotów przed rdzewieniem. Blacha C. używana jest na rynny deszczowe, wanny, wiadra. C. wchodzi w skład najrozmaitszych stopów: brązy, mosiądz, al-paka itd. Tlenek C., biel cynkowa, służy jako farba, w lecznictwie do maści (maść Las-sara). Otrzymywanie C. z kruszców odbywa się przez wytapianie w specjalnych hutach (cyn-kowniach), albo na drodze elektrolitycznej.

-* II, 922, 923. 924, 925, 926, III, 1068, 1074, 1076.

Cynka (Zinnia) — rodzaj roślin pn.-amer. z rodziny złożonych; gat. Zinnia elegans o barwnych kwiatach, hodowany często w różnych odmianach w ogrodach.

Gynkografia — fotomechaniczny sposób wytwarzania klisz drukarskich. Oryginały przeznaczone do reprodukcji fotografuje się, kopiuje na płytach cynkowych i trawi chemicznie.

Cynna — lewy dopływ Odry pod Raciborzem ; odgranicza terytoria zamieszkałe przez Polaków od terytoriów zamieszkałych przez Niemców i Czechów.

Cynober, siarczek rtęci (HgS) barwy koszenilowo-czerwonej, lub szkarłatnej o połysku metalicznym. Bardzo obficie wydzielają C. niektóre źródła gorące. C. jest najważniejszym surowcem dostarczającym rtęci. Stosuje się jako farba malarska.

Cypr — ang. wyspa na Morzu Śródziemnym, przynależna geologicznie do Azji Mn., ciepły klimat i zimowy opad. Ludność gr. W strż. kolonia fenicka, później — gr. Teren zetknięcia się wpływów Bliskiego Wschodu i Grecji. Przechodzi kolejno od VI w. pod władzę Persji, Aleksandra Wielkiego, Ptolemeuszów, Rzymian (od 58 r. prz. Chr.), Bizancjum, Arabów. Od 1192 samodzielne królestwo. 1489 w posiadaniu Wenecji, 1570 Turków, po kongresie berlińskim (1878) pozostaje nominalnie przy Turcji, jest jednak okupowany i administrowany przez Wielką Brytanię, która go ostatecznie anektuje w r. 1914. 9282 km², 348 000 mieszk. Stolica Nikosja.

Cyprian, św. - (200-258), od r. 242 biskup Kartaginy, ścięty. Pisarz kościelny płodny i do dziś b. poczytny, zwłaszcza cenne są jego ,,Listy". W swej działalności stale podkreślał prymat papieża.

Cyprys (Cupressus sempervirens) rakterystyczne morskiego; należy do klasy szpilkowych; po-

gat.

gr. szkoła filozoficzna, zał. przez Arystypa z Cyreny (IV w. prz. Chr.) ; grupowała zwolenników poglądu zw. hedoniz-mem, upatrującego istotę szczęścia w przyjemności.

Cyrenajka — nazwa strż. dla okręgu gr. kolonii Cyrene nad Morzem Śródziemnym; wznowiona obecnie dla wsch. części wł. Libii. (Płw. Barka i część Pustyni Libijskiej). W VII w. prz. Chr. skolonizowana przez Greków, w r. 331 zdobyta przez Aleksandra Wielkiego, w 96 prow. rzym.; w r. 641 po Chr. dostaje się pod władzą Arabów, na pocz. XIX w. Turków, od r 1912 wł. 600 000 km², 164 000 mieszk. (Arabowie, Berberowie, 10 000 Europejczyków, przeważnie Włosi). Gł. m-to Ben-gazi.

zagłębienie wyżłobione przez lodowiec w podłożu skalnym. Posiada kształt czaszy. C. tworzą się w górnych partiach lodowców, bezpośrednio pod szczytami górskimi.

->///, 399, 400.

Cyrkon — 1. — rzadki pierwiastek cztero-wartościowy. L. porz. 40, c. atom. 90,6, s.

chem. Zr. 2. — minerał, krzemian cyrkonu, ZrSi0₄. Bardzo twardy, różnie zabarwiony, o cechach ogniotrwałych. Występuje prawie we wszystkich skałach magmowych. Przezroczyste a pięknie zabarwione kryształy C. są cenionym klejnotem (hiacynty).

Cyrkuł — nazwa używana w b. zaborze ros. dla określenia komisariatu carskiej policji państwowej .

Cyrograf

Aleksan-

-> I, 4.

(*    1876),

w r. 1924

siada liście łuskowate i wysmukłą stożkowatą koronę do 20 — 30 m wys.; u strż. Rzymian uważane za symbol śmierci. Nie wytrzymuje naszego klimatu.

Cypryśnik (Taxodium distichum) — drzewo z klasy szpilkowych, występujące w pd.-wsch. obszarach Pn. Ameryki; sadzone również w ogrodach.

Cyraneczka (Nettium crecca L.)    —

ptaków z podrodziny kaczek właściwych, należącej do rzędu blaszkodziobych. Żyje w strefie zimnej i umiarkowanej Europy i Azji, w Polsce, niezbyt liczna, przelotna. Przedmiot polowań dla b. smacznego mięsa.

Cyranka (Querquedula querquedula L.)    —

gat. ptaków z podrodziny kaczek właściwych, należącej do rzędu blaszkodziobych. Żyje w Europie i pn. Azji, w Polsce pospolita, przelotna. Mięso b. smaczne.

Cyrano de Bergerac Savinien — (1019 — 1655), komediopisarz i żołnierz fr., znany jako bohater komedii E. Rostanda.

Cyrenaicy

IV, 1387.

Cyrene — ruiny starego m-ta u stóp wyżyny Barka w dzisiejszej Cyrenajce; do VII w. była kwitnącym ośrodkiem handlowym i kulturalnym helleńskim.

Cyrk — w strż. Rzymie budowla odkryta na planie wydłużonego równoległoboku, zaokrąglonego z jednego krańca; w środku arena przedzielona wzdłuż murem, na którym wznoszono niekiedy obeliski. Miejsce igrzysk, wyścigów, walk gladiatorów. Dzisiaj — amfiteatralny budynek, z areną po środku, w którym odbywają się specjalnego typu przedstawienia ; także stała lub wędrowna trupa dająca takie przedstawienia.

-> ar i. I, 1063-1068.

Cyrk lodowcowy

własnoręczny zapis, własnoręczne zobowiązanie, kwit, weksel.

Cyrulik — balwierz, felczer, fryzjer.

Cyrus — imię królów pers. 1. — C. Starszy lub Wielki — (•}* 528 prz. Chr.), z rodu Achemenidów, założyciel* staropers. monarchii. 549 podbił Medię; 547 zwyciężył Krezusa, króla I idii i podbił Azję Mn.; 539 zajmuje Babilon. Zmarł w czasie wyprawy do Azji Środk. 529.    1, 486. 2. — C. Młodszy —

(*}• 401 prz. Chr.), królewicz pers., syn Dariusza II; walczył z bratem, Artakserksem II, przy pomocy najemników gr., pod Kunaksą, gdzie zginął. ,,Odwrót dziesięciu tysięcy Greków" po bitwie pod Kunaksą opisał Ksenofont w „Anabasis".

Cyryl — imię świętych. 1. dryjski — {f 444), doktor kościoła, od r. 412 patriarcha Aleksandrii. Z jego pism najważniejsze są dzieła przeciw arianom i Nesto-riuszowi, egzegetyczne i listy; 2. — Jerozolimski — ("j* 386), doktor kościoła, od r. 348 biskup Jerozolimy, prześladowany przez arian. Pozostały po nim słynne 24 katechezy.

Cyrylica — alfabet starostów., utworzony na podstawie wielkich liter alfabetu gr. i spotykany w starostów, księgach kościelnych. Przypuszczalnym twórcą starszej formy C.,

t. zw. głagolicy, był św. Cyryl (w IX), apostoł Słowiańszczyzny.

Cyryl (f 865) i Metody (f 885), św. św. — apostołowie Słowian, bracia rodem z Solunia, przybyli na Morawy w r. 863. Nawracali Słowian na obrządek wsch., tworząc liturgię stów. C. wprowadził specjalny alfabet (głago-lica) i przetłumaczył część Pisma św. W r. 867 udali się do Rzymu. M. mianowany przez papieża arcybiskupem, wrócił na Morawy i działał tam, pomimo stawianych mu przez Niemców trudności. Patroni Słowian.

-* I, 4, 742.

Cyryl Włodzimierzowicz —

wielki książę ros. Na emigracji ogłosił się carem Wszechrosji, uznany przez monarchistów po śmierci w. ks. Mikołaja Mikołaj ewic za.

Cysta -> Torbiel. -+ IV, 45. 47.

Cysterna — 1. — szczelnie zamknięty duży zbiornik wody. ropy, nafty, benzyny, spirytusu. Bywają wagony-C., samochody-C., stat-ki-C. do przewozu ropy, produktów ropy naftowej, spirytusu. 2. — zbiornik wody deszczowej, wykopany w ziemi i obmurowany kamieniami;

IV, 1009.

'J“S*

Cytra.

pozbawienie kogoś

Czaca — stare m-to śląskie, później przyłączone do Węgier i Słowaczyzny, z polską ludnością góralską w okolicy. 6000 mieszk.

Czachowski Dionizy — (1810—1863), przywódca powstania styczniowego w Kieleckim, szef sztabu Langiewicza, potem dowódca III batalionu; poległ pod Wierzchowiskami.

Czachórski Władysław malarz. Realistyczne obrazy przedstawiające kobiety na tle wspaniałych salonów, pełnych bibelotów, kwiatów, draperyj etc.

Czacki Tadeusz

Czad

część Fr. Afryki

częsty na wschodzie. 3. — jednostka miary używana w przemyśle naftowym = 10 000 kg.

Cystersi — surowy odłam benedyktynów, zał. w XI w. w Citeaux przez opata św. Roberta (1027—1110). Rozwój zakonu zaczął się od czasu wstąpienia do niego w r. 1113 św. Bernarda z Clairvaux. Istnieje także żeńska gałąź tego zakonu, cysterki.

Cytadela — gł. ośrodek twierdzy, położony w punkcie panującym nad jej całością, silnie umocniony; zawiera stanowiska dowództwa, odwody, magazyny. C. warszawska — warownia zbudowana przez cara Mikołaja I po zgnieceniu powstania 1831. Miejsce kaźni więźniów politycznych (-> Dziesiąty pawilon).

II,    394, 395.

Cytologia — nauka o komórce, podstawa histologii i anatomii mikroskopowej. C. zajmuje się dzisiaj głównie zjawiskami życiowymi komórek w najszerszym zakresie, opierając się w dużej mierze na badaniu komórek żywych.

-> I, 783, III, 696.

Cytoplazma -»■ Protoplazma.

Cytra — instrument strunowy, rozpowszechniony zwł. w krajach alpejskich. Struny C. szarpie się palcami i specjalnym kółkiem. Dźwięk C. jest sentymentalny.

Cytryna — owoc-jagoda drzewa cytrynowego (Citrus limonia) z rodzaju Citrus; jagody podługowate, jasno-żółte, o smaku kwaśnym; pochodzi z obszaru indo-malajskiego; uprawiana w obszarach ciepłych, zwł. w obszarze śródziemnomorskim.

III,    1087, 1196, IV, 1187.

Cytrynek (Oonopteryz rhamni L.) — gat.

motyla dziennego z rodziny Pieridae, o skrzydłach żółtych, listkowatego kształtu.

Cytrynowy kwas — kwas znajdujący się w wielu owrocach, m. i. w soku cytryn, z którego bywa otrzymywany. Tworzy duże, przezroczyste kryształy o kwaśnym smaku, rozpuszczalne w wodzie. Stosowany jako przyprawa kuchenna, do wyrobu cukierków itd.

Cyweta (Viverra civetta Schreb.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny wiwer. Zwierzę wielkości średniego psa. C. zamieszkuje pd. i środk. Afrykę, żywi się głównie ptactwem. Dawniej hodowana często dla wonnej wydzieliny gruczołów przyodbytowych, zw. zybetem. Blisko spokrewnionym gat. jest zybeta (Vi-terra zibetha L.), zamieszkująca pd. Azję, dostarczająca również zybetu. Cenione futra.

Cywilizacja — pojęcie obejmujące zespół Ogólnoludzkich dóbr technicznych i materialnych oraz formy organizacyjne uporządkowanego życia państwowego i społecznego w przeciwstawieniu do kultury, rozumianej jako wyraz prawdziwych duchowych wartości, dochodzących do głosu w sztuce, nauce itd. -> art. ,,Cytvilizacja" I, 1068 — 1081 i ,,Kultura", III, 198-204.

Cywilna lista — kwota budżetu państwowego, uchwalana corocznie przez izby ustawodawcze, przeznaczona jako uposażenie głowy państwa.

Cywilna śmierć

uprawnień obywatelskich, cywilnych na skutek poważnych wykroczeń przeciw prawu.

Cyzelowanie — wygładzanie przedmiotów metalowych i drewnianych pilnikiem, dłutem, lub rylcem dla nadania im ładnego wyglądu; stąd przenośnie: cyzelowana mowa = staranna mowa.

(1850-1911),

(1765-1813), prawnik

1    pedagog, jeden z twórców Warsz. Tow. Przy

jaciół Nauk. W 1803 r. wizytator szkół Wołynia, Podola i Ukrainy; położył wielkie zasługi na polu oświaty. Stworzył (przy pomocy Kołłątaja) wzorowe liceum w Krzemieńcu, 1805. Gł. dzieła: „O litewskich i polskich prawach", 1800-1, „O Żydach", 1807, „O Ka-raitach", 1807.    -> III, 111.

Czad — gaz wydzielający się z pieców' wadliwie zbudowanych, lub przy zbyt wczesnym zasunięciu szybra. Zawiera silnie trujący tlenek węgla, wytwarzający się przez spalenie węgla przy niedostatecznym dopływie powietrza.

słodkowodne bezodpływowe jezioro w Sudanie z bardzo zmiennym, zależnym od opadów wodostanem. Obecnie w stadium wysychania Do 18 000 km² pow.

Czadu Terytorium Równikowej w basenie bezodpływowym Jeziora Czad. 2 140 000 km², 1 050 000 mieszk. Stolica Fort Lamy.

Czagos (ang. Chagos) — archipelag bryt. na Oceanie Indyjskim z plantacjami palm kokosowych. 122 km², 1500 mieszk.

Czahar — prow. chiń. w t. zw. Mongolii Wewnętrznej na pn. od Pekinu, 263 000 km²,

2    166 000 mieszk., przeważnie Mongołów.

Czahary — lasy klonowo-jesionowe.

IV, 131.

Czajka — mały, bardzo szybki statek kozacki z dwoma sterami; może pomieścić do 12 osób.

Czajka (Vanellus mnellus L.) — gat. ptaków z rodziny siewek, należącej do rzędu siewkowatych. Żyje w Europie, Azji i Afryce na wilgotnych łąkach, w Polsce wszędzie po-

wysoka twarda czapka, zwężająca się ku górze o płaskim denku. Specjalną odmianą Cz. było polskie Cz. ułańskie. (Ostatnio Cz. nosili Beliniacy).

Czambuł

(fr. Chandernagore) — 10 km³, 27 000

Chin.

Cz.

Czapla.

spolita; przelotna, już w końcu czerwca i w lipcu odlatuje. Żywi się pokarmem zwierzęcym. W porze lęgowej odzywa się często płaczliwym donośnym głosem.

Czajkowski Michał — (1804—1886), powie-ściopisarz i działacz polit., uczestnik powstania listopadowego. Jako emigrant pracuje na Płw. Bałkańskim nad zjednoczeniem Słowian pod przewodnictwem Polski przeciw Rosji. W 1850

r. w służbie tur. (Sadyk Pasza) przyjmuje islam, w wojnie krymskiej formuje pułki Kozaków otomańskich złożone z Polaków. W 1872

r. wraca do Kijowa, propagując myśl zjednoczenia Słowian pod egidą Rosji. Potępiony w kraju, skończył samobójstwem. Powieści Cz. pisane na emigracji, gloryfikujące przeszłość Ukrainy i kozaczyznę, odznaczające się żywością opowiadania i barwnością, pozbawione są głębszego artyzmu i grzeszą brakiem prawdy historycznej („Powieści kozackie", 1837, „Wer-nyhora", 1838 i i.). Najlepszy „Owruczanin" — osnuty na tle zdarzeń 1812 r.

Czajkowskij Piotr — (1840—1893), znakomity ros. kompozytor; muzyka jego zabarwiona ludowością, stanowi syntezę wpływów niem. muzyki romantycznej oraz Chopina i bardzo silnie zaznaczonych ros. pierwiastków narodowych; symfonie (6-ta ,,Pathćtique“); poematy symfoniczne („Burza", „Franceska z Rimini", „Romeo i Julia"), koncerty, kwartety smyczkowe, utwory fortepianowe, pieśni, opery („Eugeniusz Oniegin", „Dama Pikowa"), balety.

-*■ IV, 1665, 1572, 1574.

Czako

1. — napaść, napad, zagon;

2. — oddział Tatarów; 3. — gromada. „Wyciąć w Cz." = wyciąć w pień, zupełnie, co do jednego.

Czandernagor kolonia fr. pod Kalkutą, mieszk.

Czangczun -+• Hsinlcing.

Czang-Kai-Szek — (* 1887), chiń. generał i mąż stanu, głowa Kuomintangu i rządu nan-kińskiego. Od 1906 uczestnik ruchu republikańskiego Sun Yat Sena. Od 1928, jako szef antykomunistycznego centralnego rządu nan-kińskiego, sprawuje faktycznie dyktatorską władzę, dążąc do zjednoczenia narodowego

-> I, 956.

Czangpaiszan — 2440 m wys. wulkaniczny szczyt we wsch. Mandżurii i święta góra Mandżurów.

Czangsza — stolica prow. Hunan w Chinach i port traktatowy. Ok. 500 000 mieszk.

Czang-Tso-Lin — (1873— 1928), marszałek chiń. chłopskiego pochodzenia, dyktator i wódz pn. Chiń i Mandżurii w walce z pd., wyrosły na rozbojach i grabieżach. Uznany przez rząd pekiński jako generał, zostaje 1919 r. wielkorządcą Mandżurii.

Czantoria — graniczny (m. Polską a Czechosłowacją) szczyt karpacki pod Cieszynem. 995 m wys.

Czany — stepowe bezodpływowe słodkie jezioro na niżu    syberyjskim.    3300    km³.

Czapeczka    (u roślin) —    organ    w korze

niach, kilkumilimetrowej szerokości, który obrasta stożek wzrostu i dolną część korzenia; Cz. toruje korzeniowi drogę przy wzroście w głąb ziemi, przy czym zewnętrzne komórki śluzowacieją i giną; u mchów organ, okrywający puszkę podczas jej wzrostu i dojrzewania    i opadający

po dojrzeniu zarodników.

Czapla siwa (Ardea ci-nerea L.)    —    gat. ptaków

z rzędu bocianówatych. Cz. żyje towarzysko nad brze-gami jezior i rzek, żywi się rybami, płazami, mięczakami MNSju itp. Gniazdo ściele na drzewach. Zamieszkuje Europę i Azję. w Polsce dość pospolita. W pd. Europie, pn. Afryce i Azji żyją pokrewne gatunki: Cz. biała (Herodias alba L.), Cz. purpurowa (Ardea purpurea L.).

-> II, 617, 618, 619.

Czaprak — podkładka pod siodło lub juki, wykonana z wojłoku, lub grubego sukna; czasami ozdobny i suto haftowany,

Czapski*Hutten Emeryk, hr. —    (1828 —

1896), zbieracz i numizmatyk. Z jego bogatej kolekcji utworzono w Krakowie, 1903, Muzeum Czapskich.

Czarcie miotły — zniekształcone pędy na niektórych drzewach, np. na wiśni, brzozie, grabie, jodle, lub krzewach, np. na borówce brusznicy, wywołane przez grzyby pasożytnicze (rdze lub inne z klasy workowców).

-*• II, 737.

Czarczaf — zasłona z cienkiej, nieprzezroczystej tkaniny lub siatki, którą kobiety muzułm. zakrywają twarz, rozmawiając z obcym mężczyzną lub wychodząc na ulicę. Cz. w Turcji zostały zniesione przez Kemala Ataturka.

Czardasz — węg. taniec narodowy w takcie dwumiarowym; składa się z elegijnego wstępu, przechodzącego w część gł., coraz gwałtowniejszą, o napięciu rosnącym do najwyższego stopnia.

Czardżui — osada turkmeńska (Rosja) nad Arnu Darią. 31 000 mieszk.

Czarkowy — wieś w pow. pińczowskim z pokładami siarki.

Czarna barwa — wrażenie wzrokowe, które wywołują ciała pochłaniające prawie wszystkie padające promienie światła mieszanego (białego). Ciało, któreby pochłaniało dokładnie wszystkie promienie -* Ciało absolutnie czarne

lista osób podejrzanych albo niesumiennych dłużników, którą sporządzają urzędy, instytucje finansowe itd.

Czarna odmiana człowieka

Czarnecka Góra

ros.

Bo-

-* I, 392.

-> I, 1161, IV, 216.

Czarna Hańcza — lewy dopływ Niemna; przepływa przez Wigry i tworzy odcinek Kanału Augustowskiego. 140 km dł.

Czarna jagoda -*• Czernica.

Czarna lista

jedna z

trzech zasadniczych odmian, na które rozpada się dziś żyjący gat. człowieka. Dokładna analiza antropologiczna odmiany czarnej nie jest jeszcze zakończona, nie wiemy jeszcze dokładnie, które typy morfologiczne uważać należy za rasy, a które za wtórnych mieszańców. Terytorium rozsiedlenia Cz. O. Cz. stanowi przede wszystkim Afryka, zwłaszcza na pd. od Sahary, Australia oraz pd. płw. i wyspy azjat. i Oceania. Znaczna ilość osobników Cz. O. Cz. znajduje się również w Ameryce Pn.

-*■ art. ,, Murzyni", III, 759 — 769.

Czarna polewka — potrawa z krwi kaczek., podawana w dawnej Polsce odpalonemu kandydatowi do ręki panny.

Czarna Przemsza — lewy dopływ górnej Wisły z Jury Krakowskiej, dawna granica zaborcza, 62 km dł.

Czarna śmierć — używana dawniej nazwa ludowa dżumy.

Czarna Woda -> Wda.

stacja klimatyczna i letnisko w Górach Świętokrzyskich (woj. kieleckie), 320 m n. p. m.

Czarne koszule — przepisowy strój członków partii faszystowskiej we Włoszech; później oficjalna nazwa milicji faszystowskiej i popularna nazwa faszystów. Na wzór faszyzmu i inne partie o charakterze faszystowskim wprowadziły dla swoich członków obowiązujący kolor i krój koszul, stanowiących część uniformu (np. brunatne koszule hitlerowców itd.).

-►//, 304.

Czarne Morze, w strż. Pontus — młody, bo zaledwie trzeciorzędowy basen śródlądowy, otoczony od pd. terytoriami tur. (Azja Mn.), od zach. — bułg. i rum., od pn. i wsch. — Połączony z Morzem Śródziemnym przez sfor, Morze Marmara, Dardanele i Morze Egejskie, z Morzem Azowskim przez cieśninę Kercz. Zasolenie niewielkie. Uchodzą tu: Dunaj, Dniestr, Dniepr, Don i i. Głębokość do 2270 m, pow. 462 000 km². Zamarza w pn. płytkich częściach oraz w Zatoce Azowskiej. Jest burzliwe. Znaczenie komunikacyjne C. M. osłabia zamknięcie przez Bosfor, który tu korkuje wszystkie floty wojenne.

Czarne ziemie — gleby pochodzenia bagiennego, powstałe z nagromadzenia się dużych ilości kwaśnej storfiałej próchnicy.

-+1I, 601.

Czarniecki Stefan — (1599—1665), znakomity wódz, hetman polny koronny. Wsławiony w walce z Chmielnickim pod Żółtymi Wodami

1648, po której dostał się do niewoli tatar., 1651 zwycięsko walczył z Kozakami pod Bere-steczkiem, w 1655 z Moskwą pod Ochmato-wem. Regimentarz konfederacji tyszowieckiej 1655; groźny pogromca Szwedów (dzielna, lecz bezskuteczna obrona Krakowa); zmusił do kapitulacji wojska Rakoczego 1657; wyprawił się w sojuszu z Danią na Pomorze szw. (1657/8 sławna przeprawa wpław przez cieśninę Alsen); walczył następnie w kampanii moskiewskiej 1660/61, potem przeciw kozaczyźnie. Zmarł z wyczerpania w obozie na Ukrainie. Buławę hetmańską przyznano mu dopiero na łożu śmiertelnym.

z Czarnkowa (Czarnkowski) Janko — (•)• 1387), kronikarz, archidiakon gnieźnieński, 1363—1372 podkanclerzy. Przeciwnik rządów andegaweńskich. W „Kronice" swej, mającej znamiona pamiętnika, opowiada żywo i plastycznie dzieje Polski za Kazimierza Wielkiego i Ludwika Węgierskiego.

Czarnków — m-to pow. na granicy niem. nad Notecią. 5000 mieszk.

Czarnocki Adam (pseud. Zorian Dołęga Chodakowski) — (1784—1825), etnograf i archeolog, entuzjasta-romantyk, zbierał ludowe pieśni i podania (gł. małoruskie). Gł. dzieło: „O Słowiańszczyźnie przedchrześcijańskiej", 1818.

Czarnogóra (serb. Czarna Góra, wł. Monte-negro) — dawne samodzielne państewko bałkańskie na zach. Płw. Bałkańskiego, wąziutkim tylko paskiem wybrzeża schodzące nad Adriatyk. Górzysty, mało urodzajny kraj, przecięty łańcuchami Gór Dynarskich; żyźniejsza okolica jedynie nad Jeziorem Skutari. Ludność przeważnie serb. z domieszką alb.; gr.-kat. i mahometanie. Hodowla bydła, rolnictwo i sadownictwo. Pow. 14 000 km², stolica Cetynia. — Do r. 1389 pod władzą Serbii, jako księstwo Zeta; później jest Cz. państwem właściwie samodzielnym, prowadzącym aż do XIX w. uporczywe walki z Turcją o utrzymanie niepodległości. Pod panowaniem ks. Nikity I (1841 — 1921) uzyskuje Cz. na kongresie berlińskim uznanie pełni swych praw jako niepodległego państwa. W r. 1910 ks. Nikita ogłasza się królem. Podczas wielkiej wojny Cz. była okupowana przez Austrię; w październiku 1918 zgromadzenie narodowe zmusiło Nikitę do abdykacji i przyłączyło Cz. do Jugosławii. Od r. 1929 wchodzi Cz. w skład jugosł. ba-nowiny zetskiej.

Czarnogóra, ang. Tarnagulla — osada górnicza na pn. wsch. stoku Great Dividing Rangę w Wiktorii (Australia), nazwana tak przez Strzeleckiego.

Czarnohora — najwyższa grupa fliszowych Karpat polskich na granicy z Czechosłowacją m. Białą i Czarną Cisą. Są to ponad 2000 m wys. kopy trawiaste z wysokimi przełęczami. Obszar bezludny, lesisty, zajęty jedynie w lecie

-r IV, 104, 133.

wieś w pow. kozienickim,

nazwa kilku stawów

wg wierzeń ludowych ko-

1000

Czartoryska

1.

(1734—1823), generał ziem po-

-► III, 45.

przez bydło i owce pasterzy huculskich. Teren turystyki letniej i zimowej. Najwyższy szczyt Howerla 2058 m.

Czarnoksięstwo -> Magia.

Czarnolas siedziba Jana Kochanowskiego.

Czarnowron -+ Wrona czarna.

Czarnoziemy — jedne z najlepszych gleb powstałe z nagromadzenia się dużych ilości słodkiej próchnicy. Podłoże dla Cz. stanowi zazwyczaj less lub niekiedy glina.

-> II, 600, 601, IV, 1548.

Czarnuszka (Nigella) — rodzaj roślin jednorocznych z rodziny jaskrowatych;    16 gat.

występuje głównie w obszarze śródziemnomorskim. Cz. ogrodowa jest często wysiewana dla nasion o delikatnym zapachu, używanych jako przyprawa.

Czarny Dunajec — m-ko podhalańskie nad źródłowym potokiem dunajcowym tej samej nazwy. 3000 mieszk.

Czarny Ląd — częste określenie Afryki (od ciemnej barwy skóry większości jej mieszkańców). -> art. "Afryka", I, 35 — 46.

Czarny Staw tatrzańskich; najbardziej znane: pod Kościelcem (t. zw. Cz. S. Gąsienicowy) — 1620 m n. p. m., nad Morskim Okiem, 1584 m n. p. m. i w Dolinie Pięciu Stawów Polskich. 1724 m

n. p. m.

Czarny Szlak — najważniejsza z dróg wypraw tatar, w głąb Polski, od Krymu przez stepy Ukrainy.

Czarownice biety, przeważnie stare i szpetne, obdarzone tajemną wiedzą i nadprzyrodzoną mocą, dzięki której mogą działać na szkodę ludzi; w śrdw. wierzono, iż Cz. są w stosunkach z diabłami; wiara -ta była przyczyną licznych hańbiących procesów przeciwko Cz., pławienia ich, palenia na stosie itd. W Polsce zabroniono tortur i kary śmierci na Cz. uchwałą sejmową z r. 1776. (-> Magia).

Czartak — 1. — stara budowla w Mucharze nad Skwarą, wg podania miejscowego zbór ariański. 2. — nazwa „zboru poetów beskidzkich", współczesnej regionalnej grupy poetyckiej (z Emilem Zegadłowiczem na czele).

Czartomelik — mały prawoboczny dopływ dolnego Dniepru, nad którym znajdowała się Stara Sicz kozacka, zniszczona przez Rosjan po bitwie pod Połtawą (1709). Uwieczniony w literaturze polskiej przez Goszczyńskiego i Zaleskiego.

Czartorysk — m-ko nad Styrem w pow. łuckim, rodowy gród Czartoryskich, mieszk.

Izabela z Flemingów — (1746—1835), żona Adama Kazimierza, stworzyła pierwsze muzeum pamiątek polskfch w Puławach (Świątynia Sybilli). Dwór jej — ognisko życia literackiego i kulturalnego.

Autorka pierwszych w Polsce książeczek dla ludu i młodzieży (historia ojczysta: „Pielgrzym w Dobromilu"). -> III, 111. 2. — Maria, ks. Wirtemberska — (1768—1854), córka Adama i Izabeli, zapoczątkowała w Polsce romans sentymentalny („Malwina, czyli domyślność serca", 1816).

Czartoryski — 1. — Fryderyk Michał— (1696—1775), kanclerz w. lit., polityk, zwolennik współpracy z Rosją, twórca wielkości rodu Cz. („Familii"). Opracował i przeprowadził na sejmie 1764 wewnętrzną reformę Rzplitej t. zw. reformę Cz., przyczynił się do obioru na króla siostrzeńca, Stanisława Augusta Poniatowskiego. 2. — August — (1697 — 1782), wojewoda ruski, brat poprz. Stworzył podstawy materialne wielkości rodu Cz. Zamyślał o tronie dla siebie lub dla syna w oparciu o Rosję. Przeciwnik konfederacji barskiej. 3. — Adam Kazimierz

dolskich, syn poprz., 1764 kandydat do tronu polskiego, ustąpił na rzecz Stanisława Augusta; członek Komisji Edukacyjnej, współzałożyciel i komendant Korpusu Kadetów (dla którego napisał „Katechizm rycerski"), poseł do sejmu wielkiego. Gromadził w Puławach najświatlejszych ludzi, mecenas nauki i sztuki, opiekun teatru. Kilka komedyj, przeróbki lub przekłady z literatur obcych. 4. — Adam J erzy — (1770—1861), wybitny mąż stanu i pisarz, syn poprz. i Izabeli z Flemingów. -*■ arł. I, 1081 — 1091; II, 54, III, 43, IV, 269. 5, - Władysław — (1828—1894), polityk, syn poprz. Ze zbiorów rodzinnych utworzył w 1878 r. Muzeum Czartoryskich w Krakowie.

-* I, 906.

Czary — zabiegi czyli praktyki tajemne uskuteczniane dla osiągnięcia jakiegoś celu pożytecznego, częściej jednak szkodliwego dla otoczenia. Cz. są najczęściej odprawiane przez osoby wiedzące, „wtajemniczone". Cz. można rzekomo zapobiegać odczynianiem ich.

Czas. — Obserwując kolejność zjawisk we wszechświecie, dochodzimy do pojęcia Cz. Cz. mierzymy za pomocą zjawisk powtarzających się periodycznie: ruch Ziemi naokoło osi, dookoła Słońca, ruch wahadła. Dla mierzenia Cz. ustalono jednostki Cz., obrane na podstawie ruchu ciał niebieskich: rok, doba, godzina, minuta, sekunda. Pojęcie Cz. jest roztrząsane bardzo szeroko w fizyce i astronomii współczesnej. W szczególności pojęciem Cz. zajmuje się teoria względności. -> arł. „Czas astronomiczny", I, 1091-1103; II, 1103, 1104, 1105, 1106.

„Czas“ — konserwatywny dziennik krakowski, zał. w 1848, odegrał w zaborze austr. poważną rolę polit. Przeniesiony do Warszawy w 1935 r.

Czasownik -> Słowo.

Czas pracy — liczba godzin pracy, jaka obowiązuje pracowników najemnych w ciągu dnia, wzgl. tygodnia. Cz. P. w Polsce nie może prze-

kraczać 8 godzin na dobę i 48 godzin na tydzień.

IV, 374, 375.

Czasza — część powierzchni kuli, otrzymana przez rozcięcie jej płaszczyzną. Wzór na powierzchnię czaszy : S = 2;tRh, gdzie R oznacza promień kuli, h — wysokość czaszy, czyli największą odległość punktów czaszy od płaszczyzny rozcinającej.

Czaszka (łac. oraniu m) — kościec głowy ___^

u kręgowców; składa się z t. zw. puszki mózgowej, zawierającej mózg oraz z kości twarzy.

Pomiary Cz. mają

podstawowe znaczenie Kości czaszki ludzkiej w _ dla systematyki antro- czołowa, sk — skroniowa, pologicznej. Otrzymane c — ciemieniowa, p — poty-

z nich wskaźniki urno- ¹icznca’    A°^'

.......    .    #£/-szczęka górna, pd- pod

ziwiają bowiem (wraz niebienna, l - lemiesz, j -z cechami

cz

i-T-

Sk

U;

sii

pigmenta- jarzmowa, ł - łzowa, n -— sitowa, k — kli-

nosowa, s nowa' os — otwór słuchowy zewnętrzny.

cyjnymi, niektórymi cechami opisowymi i właściwościami budowy ciała) zaliczanie badanych osobników do wyróżnianych w obrębie rodzaju ludzkiego odmian, ras i typów. -> I, 1118, 1120, III, 93, 94.

twierdza tur.,

Czataldża, tur. ęatalęa broniąca Konstantynopola od zach.

Czaty — ubezpieczenie wojska na postoju. Cz. obsadzają drogi i podejścia, punkty obserwacyjne itd. Ubezpieczają się placówkami, a te — czujkami. Cz. chronią przed zaskoczeniem ; zapewniają odpoczynek oddziałom, a dowódcom możność powzięcia decyzji i czas potrzebny na wydanie rozkazów.

Czatyr Dag — jeden ze szczytów Jajły na Krymie, 1526 m wys.: uwieczniony w „Sonetach krymskich" Mickiewicza.

Cząber (Satweja hortensis) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny wargowych; p>ochodzi z obszaru śródziemnomorskiego; uprawiany jako przyprawa do potraw.

Cząsteczki, drobiny, molekuły — najmniejsze twory materialne, w postaci których mogą istnieć substancje. Cz. pierwiastków są połączeniem jednakowych atomów, Cz. związków są połączeniami atomów różnych. Skomplikowane związki zawierają po kilkaset a nawet więcej atomów.

Czchów — stary małopolski gród kasztelański nad Dunajcem w pow. brzeskim. 2000 mieszk.

Czcionki — małe klocki odlane z t. zw. metalu drukarskiego tj. stopu ołowiu, antymonu i cyny, o wysokości przeważnie 22,566 mm = = 62²/s punktów, na których dolnej powierzchni znajduje się wypukła rzeźba litery w położeniu odwrotnym. Cz. ślepe bez liter służą do wypełniania odstępów pomiędzy słowami, lub przy druku rozstawnym pomiędzy literami.

świat i Życie — V.

Czechosłowacja (Republika Ćeskosloven-ska) republika w Europie środkowej. -> art. I, 1103-1117; II, 775, III, 285, 671, IV, 91, 198, 205, 206, 579, 580, 582, 583, 584, 589, 625, 793, 830, 835, 848, 1186, 1241, 1242, 1254, 1342.

Czechow Anton

(1860—1904), znakomity ros. nowelista i dramatopisarz. W pierwszej epoce swej twórczości pisał drobne utwory humorystyczne. Cz. przy drobiazgowej, realistycznej obserwacji posiada zdolność odtwarzania najbardziej nieuchwytnych nastrojów Jego nowele: ,,Step“, „Tyfus", Wańka" i w. i. i dramaty („Trzy siostry", „Wujek Wania", „Wiśniowy Sad" i i.), są wyrazem głębokiego ros. pesymizmu.

IV, 1566, 1569, 1572. Czechowic Marcin — (1532—1613), reformator rei., szermierz i wódz polskiego arianizmu. Wybitny teolog i polemista. -> I, 311, 315.

Czechowice — osada przemysłowa w pow. bielskim. 12 000 mieszk.

Czechowicz Szymon — (1689—1775), malarz. Studjował w Rzymie. Sztukę jego cechuje eklektyzm. Malował głównie obrazy ołtarzowe.

-> I, 576, IV, 241. zach. kraj czesko-słowacki, ko-

Czechy

łebka narodu czes. 52 000 km², 7 110 000 mieszk. Stolica Praga. -> I, 1106, II, 18, 775, I V, 160, 835, 1341. 1363.

Czeczot Jan — (1797 — 1847), poeta; przyjaciel Mickiewicza, filomata, w r. 1823 zesłany w głąb Rosji; zbierał i tłumaczył białoruskie pieśni ludowe.

Czeczotka (Chrysomitris flammea L.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków, należącej do rzędu wróblowatych. Żyje w klimacie zimnym pn. półkuli, żywi się nasionami brzozy karłowatej. Jesienią wędruje na pd.

Czeczotka — drewno użytkowe z narośli na pniach brzóz.

Czehryń — m-to nad Taśminą na prawobrzeżnej Ukrainie, ognisko buntu Chmielnickiego. 20 000 mieszk.

Czek — przekaz na bank, płatny natychmiast ze zdeponowanych w nim przez wystawcę funduszów, z innych wpływów, figurujących na jego koncie lub z udzielonego mu przez bank kredytu. Cz. przelewowy — przepisania oznaczonej sumy pieniężnej z konta udzielającego zlecenie na konto inne Cz.. bywają imienne i na okaziciela. -> I, 546, 547.

Czeka -> Czerezwyczajka.

Czekan

zlecenie

1. — rodzaj obucha, czyli młota bojowego, używany przez husarzy. -> I, 813, 821. 2. — kij o żelaznej rączce, służący do wyrąbywania stopni w lodzie podczas wypraw wysokogórskich.

Czekanowski Aleksander

-* IV, 1040,1041. - (1830-1876), zesłaniec na Syberię w czasie powstania styczniowego, zasłużył się przez badania geogr. i geol. tarczy syberyjskiej m. Bajkałem i Morzem Arktycznym.

I, 469. III, 1041

li

Czekanowski Jan — (* 1882), antropolog. Twórca polskiej szkoły antropologicznej, wysuwającej typologię jako zasadniczy punkt wyjścia przy rozpatrywaniu różnorodnych zagadnień antropologicznych. Wprowadził nowe metody statystyczne do antropologii.

-> I, 38.

Czekanowskiego Góry — do 800 m wys. pasmo na zachód od delty Leny, nazwane ku czci Aleksandra Cz.

przemysłowe m-to ros. na wsch. stoku Uralu. 210 000 mieszk.

wyspa na pd.-wsch. brzegu Morza Kaspijskiego; eksploatacja nafty. 700 km², 3000 mieszk.

Czeluskin — najbardziej na pn. wysunięty przylądek Azji. Odkryty w r. 1741 przez żeglarza ros. Cz.

Czemulpo, jap. Dżinsen — dawniej gł. port koreański u wrót do Seulu, upada obecnie na korzyść Fusanu, który łączy Koreę z Japonią. 64 000 mieszk.

Czengtu

III, 474.

Czepiak.

Czeremisi (zw. także Finnami nadwołżań-finnougryjskie plemię, osiadłe m.

-+ IV, 1551.

->///, 1087

Czerniaków

Czernichów

Czekiang — nadmorska prow. chiń., 101 000 km², 20 327 000 mieszk. Stolica Hangczou.

Czekolada — mieszanina drobno sproszkowanych, pozbawionych łupinki nasiennej i upalonych nasion kakaowych z tłuszczem kakaowym, cukrem, niekiedy z dodatkiem mleka, bądź specjalnych substancyj zapachowych i smakowych (wanilia). Znana w Europie od 400 lat.

Czelabińsk

Czeladnik — 1. — tytuł zawodowy, zdobywany po złożeniu egzaminów przed komisją czeladniczą Izby Rzemieślniczej lub komisją szkoły rzemieślniczej. 2. — pracownik, który, po odbyciu przepisowego czasu nauki w charakterze terminatora, wyzwolił się i otrzymał prawo do pracy w charakterze siły wykwalifikowanej u rzemieślnika.

-> I, 863.

Czeladź — węglowa osada górnicza w pow. będzińskim nad Brynicą. 21 000 mieszk.

Czeleken stolica chiń. prow. Syczuan; leży na gęsto zaludnionej równinie wśród gór. 800 000 mieszk.

Czepiak (Ateles) — rodzaj małp z grupy szerokonosych. Cz. żyją niewielkimi stadami w lasach Pd. Ameryki, żywią się owocami, pąkami itp. Zręcznie wspinają się po drzewach, czepiając się ogonem gałęzi. W niewoli szybko giną.

Czeremcha, smrody-nia (Prunus padus)    —

drzewo lub krzew z rodzaju śliw; białe kwiaty o charakterystycznej woni; rośnie w wilgotnych lasach Europy i Azji, często hodowana w parkach; lłbra i nasiona trujące; używana w medycynie ludowej.

skimi)

Wołgą i Wiatką.

Czeremosz — graniczna górska rzeka polsko-rum., wypływająca dwoma potokami, Czarnym i Białym Cz., z krystalicznej części Karpat Wsch.; słynie ze spławów drzewa; najpiękniejsza polska rzeka kajakowa. 150 km dł.

Czereśnia, trześnia (Prunus avium) — drzewo z rodzaju śliw, rosnące dziko w Europie i w Azji Mn., bardzo często hodowane w różnych odmianach dla jadalnych, różowych, kulistych, czerwonych lub ciemno-wiśniowych owoców-pestkowców.

Czerezwyczajka (skrót ros. Czerezwyczaj-naja komisja) — „komisja nadzwyczajna", wielka organizacja policji polit. utworzona w Z. S. R. R. w r. 1918 pod przewodnictwem Feliksa Dzierżyńskiego dla walki z kontrrewolucją, znana z okrucieństwa stosowanych przez nią metod; przekształcona w r. 1922 w G. P. U.

Czerkasy — m-to ukr. nad Dnieprem. Przed rozbiorami Polski ośrodek buntów ko-żackich. Obecnie skupia przemysł cukrowniczy. 40 000 mieszk.

Czerkies — góral z zach. Kaukazu. W wojsku ros. istniały specjalne oddziały Cz., (noszące charakterystyczny ubiór, t. zw. „czer-kieski", ozdabiany ładownicami naszytymi na piersiach).

Czermień (Calla) — gat. rośliny kłączowej z rodziny obrazkowatych; występuje na bagnach leśnych Europy, Azji i pn. Ameryki; owoce: czerwone jagody; roślina trująca.

Czerniak (melanoma) — nowotwór złośliwy, najczęściej występujący w skórze i oku.

pd. dzielnica Warszawy, nad Wisłą; dawniej wieś; kościół z XVII w. z relikwiami św. Bonifacego.

Czernica (Vaccinium myrtillus) — gat. rośliny z rodzaju borówek; pospolity krzew w lasach szpilkowych i zaroślach; posiada liście cienkie, opadające na zimę; owocem jadalna czarna jagoda, stosowana również w lecznictwie, jako środek przeciwbiegunkowy.

wieś w pow. krakowskim

ze szkołą rolniczą. 1000 mieszk.

Czernidlaki (Goprinus) — grzyby kapeluszowe z rodziny bedłkowatych; występują na nawozie, w rowach, ogrodach, na łąkach; z Cz. atramentowego wyrabiano dawniej atrament.

Czerniec (Actaea) — rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych;    13 gat. występuje

w obszarach umiarkowanych pn. półkuli.

Czernihów — stary gród ruski nad Desną, przynależny do Polski do r. 1686, dziś na Ukrainie. 43 000 mieszk.

Czernin von u. zu Chudeniz Ottokar, hr. — (1872—1932), dyplomata austr.-węg. W r. 1912 poseł austr.-węg. w Bukareszcie, w 11.

1916—1918 min. spr. zagr., zawarł w r. 1918

pokój w Brześciu z Ukrainą, której odstąpił Chełmszczyznę, oraz z Rosją. W myśl polityki cesarza Karola dążył do jak najszybszego zakończenia wojny. Pamiętniki.

Czerniowce, Cern&uiji — stolica rum. Bukowiny nad Prutem; kilkutysięczna kolonia polska ze szkołami polskimi i rozwiniętym ży-eicm społecznym. 111 000 mieszk.

Czerny Karl pozytor i pedagog fortepianowy; znane etiudy. Uczeń Beethovena, nauczyciel Liszta i i.

Czernyszewski Nikołaj — (1828—1889), pisarz i publicysta ros., redagował rewolucyjne czasopismo ,,Sowremiennik“ (zamknięte w r. 1862).

Czerrapundżi — m-to ind. u stóp wzgórz Khasi w Assamie; znane z opadów do 12 m. rocznie.

Czersk

-* IV, 1376. (1845 —1892), przyrodnik,

-► /, 325.

(1851-1888),

-* /, 584, IV, 1264.

Czerwiński przywilej — przywilej, nadany 1422 panom polskim przez Władysława

Czerwona Ruś -> Czerwieńskie Grody. Czerwonak -> Flaming.

Czerwone ciałka krwi -> Krwinki.

-> III, 126, 127, 128, 129, 130.

Czerwone Morze

1. — stronnictwo radykalne, przeciwstawienie Białych, które wywołało powstanie 1863 r. 2. — w ogóle określenie lewicowych stronnictw polit.

Czerwoniec — jednostka monetarna w Z. S. R. R. — 10 rublom.

Czerwonka, biegunka krwawa (dysenteria) — choroba zakaźna przewodu pokarmowego; zakażenie następuje przez usta, zanieczyszczonymi pokarmami lub wodą. Cz. bakteryjna — występuje w krajach europ. Przypadki śmiertelne są stosunkowo rzadkie. Leczona

(1791 — 1857), austr. kom-

1. — m-to w pow. chojnickim z przemysłem drzewnynj. 8000 mieszk.; 2. — wieś nad Wisłą pod Warszawą, niegdyś stolica Mazowsza; ruiny zamku.

Czerski J an zesłaniec syberyjski za udział w powstaniu styczniowym. Badania geol. Gór Bajkalskich i Sajańskich oraz Czerskiego.    -> 1, 469.

Czerskiego Góry — łańcuch górski w pn. wsch. Syberii nad górną Indygirką, 250 km szer. a ok. 1000 km dł. Sięga do 3114 m (szczyt Czen). Najniższe na świecie temperatury w zimie. Obszar bezludny. Przekroczył go Czerski w r. 1891.

Czerw — ślepa, beznoga, o słabo rozwiniętych narządach gębowych larwa wielu muchówek, błonkówek i niektórych chrząszczy. Często Cz. żyją jako pasożyty w ciele innych zwierząt.

Czerwce (Coccidae) — rodzina pluskwiaków równoskrzydłych. Wysysają rośliny. Ważniejsze gatunki: Cz. polski i koszenila.

Czerwie jelitowe — robaki pasożytujące w przewodzie pokarmowym, np. tasiemce, glisty ludzkie, glistnice robaczkowe i i.

Czerwiec ( Scleranthus) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych; 10 gat. w Europie, Azji, Afryce, Australii; u nas na niżu 2 gat.: Cz. trwały i Cz. roczny; na korzeniach Cz. trwałego żyje owad Cz. polski.

Czerwiec polski (Margarodes polonicus L.) — gat-r czerwca, w śrdw. hodowany w Polsce; dostarczał czerwonego barwnika.

Czerwieńska Ziemia ~+ Czenuieńskie Grody.

Czerwieński Bolesław lwowski poeta. Autor pieśni „Czerwony sztandar".

Czerwieńskie Grody, Czerwieńska Ziemia — wsch. część Małopolski w dorzeczu górnego i średniego Sanu, górnego Bugu i Dniestru (ze Lwowem, Przemyślem i Haliczem), W X w. pod władaniem Mieszka I; w 981 zajęte przez wielkiego księcia kijowskiego, Włodzimierza Wielkiego; w 1018 odebrane przez Bolesława

Chrobrego; 1031 utracone na rzecz Rurykowiczów; 1070 odzyskane przez Bolesława Śmiałego; 1082 zajęte przez książąt włodzimiersko-halickich. Rościsławowiczów, dzielą odtąd losy księstwa włodzimiersko-halickiego; od tego też czasu utarła się dla tego kraju nazwa Rusi Czerwonej. W XIII i XIV w. przedmiot walk Rusi z Polską, Litwą i Węgrami; w XIV w., po wymarciu dynastii Rościsławowiczów, zajęte przez Kazimierza Wielkiego wbrew pretensjom Litwy i Węgier; przez Ludwika Węgierskiego wcielone do Węgier; w r. 1387 ostatecznie związane z Polską przez Jadwigę; w r. 1434 utworzyły woj. ruskie ze stolicą Lwowem.

Czerwień turecka — polska nazwa aliza-ryny.

Czerwińsk — m-ko na prawym brzegu Wisły (pwt. płoński), kościół romański z XII w. 1800 mieszk.

w r.

Jagiełłę w obozie pod Czerwińskiem, ograniczał królewskie prawo bicia monety, ustalił, że bez wyroku nie wolno szlachcicowi konfiskować dóbr.

wypełniony wodą trzeciorzędowy rów tektoniczny m. Arabią a Afryką, ponad 2000 m głęb. Bardzo słone, z bardzo ciepłą wodą; nieznośny i gorący klimat. Od otwarcia Kanału Sueskiego (1869), kiedy stało się ważnyrji węzłem komunikacyjnym, łączącym basen śródziemnomorski z Oceanem Indyjskim, Anglja objęła nad nim kontrolę. 450 000 km² pow.

Czerwone promienie — świetlne promienie widzialne wywołujące wrażenie barwy czerwonej, posiadające fale długości ok. 7000 Angstró-mów, o najmniejszym ze wszystkich promieni widzialnych współczynniku załamania światła, nie działające na zwykłą kliszę fotograficzną. (-*■ Barwa, Rozszczepienie światła, Widmo).

-> I V, 428.

Czerwone Wierchy — grupa trawiastych szczytów Tatr nad Zakopanem, sięgających do 2128 m.

Czerwoni

ostatnio surowicą i szczepionkami. Cz. pełzakowa — pospolita w krajach tropikalnych; nierzadko daje powikłania śmiertelne.

-* I V, 979, 1507.

Czerwony barwnik krwi ->■ Hemoglobina.

Czerwony Bór

pod Łomżą; wojskowy obóz letni.

Czerwony Klasztor z pocz. XIV w. nad Dunajcem, na Spiszu słowackim, u stóp Pienin.

Czerwony Krzyż — zał. w r. 1864 międzynarodowa organizacja, której zadaniem jest przygotowywanie oraz niesienie pomocy lekarskiej rannym i chorym żołnierzom, zarówno w czasie wojny, jak i podczas pokoju, opieka nad jeńcami wojennymi; każde państwo posiada swoje autonomiczne władze naczelne Cz. K. Oznaką i symbolem Cz, K. jest czerwony krzyż w białym polu.

Czerwony spągowiec

(1180-1242), brat św.

za Piastów urzędnik dworski, zarządzający piwnicą. Z czasem urząd tytularny.

Częstochowa — 1. — m-to pwt. nad górną Wartą z klasztorem paulinów z XIV w. na

z na-

gibbon i goryl).

lesisty wał morenowy

ruiny klasztoru

młodsza epoka okresu permskiego, w której morza przeważnie wycofały się z lądów. Skały osadowe, piaskowce i zlepieńce, które wówczas powstały, mają zabarwienie czerwone, charakteryzujące zwykle utwory pustynne.

Czerwony sztandar — międzynarodowe godło socjalistów i komunistów.

Czerwony złoty -* Dukat.

Czerwończyk (Chrysophanus) — rodzaj małych motyli dziennych z rodziny Lycaenidae. Skrzydła złocisto czerwone. Żyją na łąkach i polanach leśnych.

Czesanie — jedna z czynności przędzalnictwa, mająca na celu oddzielenie krótkich (odpadkowych) włókien surowca włókienniczego od długich i równoległe ułożenie włókien, przeznaczonych do przędzenia. Odbywa się w przypadku surowców o długich włóknach (np. lnu, konopi) ręcznie za pomocą szczotki rzadkiej, potem gęstej albo maszynowo na czesarce. Bawełnę czesze się wyłącznie maszynowo, przy czym czesarka układa z włókien długą taśmę, t. zw. czesankę.

Czesankowa przędza — przędza otrzymywana z gat. wełny długiej, połyskliwej, falistej, używana do wyrobu lepszych gatunków materiałów wełnianych.

Czeski Las — graniczne z Bawarią pasmo górskie w pd.-zach. Czechach, do 1480 m wys.

Czesław, błog.

Jacka, dominikanin. Działał w Czechach i Polsce. Pam. 20 lipca.

Czesuncza (chiń. czesucza) — tkanina z surowego nie barwionego jedwabiu z supełkami, barwy kremowej, słomiano-żółtej, wyrabiana pierwotnie w Chinach, naśladowana w Europie. -> II, 1066.

Cześnik

Jasnej Górze. Cudowny obraz Matki Boskiej, znajdujący się w tym klasztorze, najświętszy symbol Polski kat., ściąga rok rocznie do Cz. liczne rzesze pielgrzymów'. W 1655 bohaterska obrona Cz. przed Szwedami pod dowództwem przeora Kordeckiego. Dziś ważny ośrodek przemysłu włókienniczego, metalowego i chemicznego. 128 000 mieszk. -> II, 662. 2. — osada polskiego pochodzenia w stanie amer. Texas.

Częstocice — wieś w pow. opatowskim ze starą cukrownią.

Częstotliwość, częstość — 1. — drgań — liczba drgań wykonanych w 1 sek przez ciała drgające; 2. — prądu przemiennego — liczba drgań, którym podlega natężenie i kierunek prądu w 1 sek; w technice używane są prądy o Cz. 50 drgań na sek, w radiotechnice prądy wysokiej Cz. do 30 000 000 drgań na sek.

Cziaturi — osada górnicza w zach. Kaukazie w Gruzji z największą na świecie eksploatacją manganu. 15 000 mieszk.

Czibcza — ludy należące do ind. grupy językowej, zamieszkujące w chwili napadu Hiszpanów znaczną część Ameryki Środk. -* 1, 161.

Ciczenica — m-to Majów w pn. Jukatanie. Szereg zachowanych ruin budowli (z ok. XI w.), mi i. świątynia na piramidzie ziemnej.

Cziczerin Georgij — (1872—1936), wybitny dyplomata sow. Od 1905 r. członek partii mień-szewików, po rewolucji październikowej przeszedł do bolszewików. Od 1918 r. komisarz ludowy do spraw zagr. Z. S. R. R., zawarł pokój w Brześciu (3. III. 1918). Stał na czele delegacji sow. w Genui 1922; zawarł wtedy umowę w Rapallo z Niemcami.

Czifu — port chiń. nad Morzem Żółtym w prow. Szantung. 132 000 mieszk.

Gzili — nazwa dawnej prow. chiń. vr okolicach Pekinu.

Czinkiang — port chiń. nad dolnym Jancy-kiangiem, 200 000 mieszk. .

Czingiz-chan (Temuczin) — (1155—1227), założyciel państwa mongolskiego.

-+/, 905, IV, 1030, 1031, 1032.

Czkawka (singultus) — powtarzające się bulgoczące odgłosy, powstające na skutek gwałtownych ruchów wdechowych, zależnych od skurczów przepony, a połączonych głym zamykaniem głośni.

Człekokształtne ( Anthropomorphae) — rodzina małp wąskonosych (orangutan, szympans,

-> III, 475, 576.

Człowiek — wg nauki chrześcij. istota żywa, składająca się z ciała i duszy niematerialnej. Wszyscy ludzie pochodzą od jednej pary (Adama i Ewy), stworzonej bezpośrednio przez Boga. Cz. tym się różni od zwierzęcia, że posiada duszę rozumną, nieśmiertelną i obdarzona wolną wolą. — Dzisiejsza systematyka zoologiczna zalicza Cz. do rzędu (ordo) naczelnych (Primatea), ujmując go jako rodzaj (ge-

nazwa ro-

aa aa

Czołg.

Czop (Aspro)

iffc

Czop.

lis)

nus) Homo, w obrębie zaś tego rodzaju wyróżnia dwa gatunki (species), z których jeden wymarły w starszym paleolicie Homo Neander-talensis (neandertalski) i Homo recens (współczesny). Ten ostatni gatunek rozpada się jeszcze na trzy odmiany (rarietas); białą, czarną i żółtą.

-*■ art. I, 1118 —1136;    ,.Gruczoły", II,

715 — 725; ,, Hormony",    879 — 892;    ,,Konsty-

cjonalizm", III, 65—72; ,, Kościec czyli szkielet", III, 87-94; „Krew", III, 124-138; „Mięśnie", III, 617 — 627; „Mózg i rdzeń, III, 737-748; „Nerwy", III, 884-892; „Oddychanie", III, 1005 —1012; „Odżywianie",

III,    1059-1069; „Oko", III, 1106-1117; ,,Przemiana materii", IV, 441 — 456; „Rasa",

IV,    537-545; „Sen", IV, 735-742; „Serce i układ krążenia", IV, 742—753; „Skóra", IV, 804-816; „Trawienie", IV, 1131-1144; „Ucho", IV, 1172-1182; „Wzrok", IV, 1486-1494; „Życie i śmierć", IV, 1575 — 1590.

Człowiekowate (Hominidae) dżiny (familia) w pojęciu systematyki zoologicznej. Jest to jedna z rodzin rzędu (ordo) naczelnych (Primates). Do rodziny tej należą dwa rodzaje (genus) a mianowicie: Pithecan-thropus (małpolud) i Homo (człowiek).

Czochranie — oddzielanie owoców od łodyg lnu za pomocą grzebienia żelaznego zwanego czochrą. Cz. jest czynnością przygotowawczą do dalszej przeróbki lnu na włókno.

Czołg (ang. tank) — nowoczesny silnie opancerzony wóz bojowy (.-*■ Broń pancerna), uzbrojony zależnie od rodzaju, w karabiny maszynowe, działa lub działka. Cz. zamiast kół posiada gąsienice, umożliwiające poruszanie nawet w b. trudnym terenie. Waga 2 — 70 t, załoga 2 — 12 żołnierzy, silniki 16—300 KM, szybkość 70—85 km. — Cz. mają b. różnorodne zastosowanie w nowoczesnej walce, zwł. do zadań szybkiego rozpoznania, przełamania umocnionej pozycji, zagonów; nie są zdolne do dłuższego samodzielnego działania; konieczna współpraca piechoty, która zajmuje teren i utrzymuje go oraz chroni Cz. przed nieprzyjacielskimi środkami obrony przeciwpancernej. Ostatnio w próbach Cz. ziemno-wodne, amfibie, zdolne do poruszania się na wodzie, dzięki specjalnym pływakom i śrubie. (-*■ Obrona przeciwpancerna).

-*/F, 722.

Czoło (frons) — górna część twarzy, odpowiadająca kości czołowej, a granicząca od góry z okolicą ciemieniową, od dołu z oczodołami, z boków ze skroniami.

Czołowe zatoki (sinus frontales) — jamy w kości czołowej, wypełnione powietrzem, komunikujące się z jamą nosową; zapalenie Cz. Z. jest przeważnie powikłaniem nieżytu nosa.

rodzaj ryb z podrzędu cierniopromiennych, zamieszkujących Dunaj z dopływami i Dniestr. Na-leżą tu dwa gat. podobne * fc

do siebie;

Aspro zingel

L. (cyngiel) i Aspro streher. Sieb. Cz. mają ciało wąskie, wrzecionowate, silnie wydłużone. Cz. są formami dennymi, żywią się robakami i ślimakami. Jadalne.

Czółenko — część krosien, na której są nawinięte nici na wątek. (-» Krosna).

Czołówka sanitarna — dyspozycyjna grupa kwalifikowanego personelu wojskowej służby zdrowia, zwł. chirurgicznego, jeden lub kilka zespołów. Rozporządza szybkimi środkami lokomocji.

Czopowe — podatek od wyrobu trunków, pobierany w dawnej Polsce.

Czorsztyn — ruiny zamku z XV w. na skałce wapiennej nad górnym Dunajcem (pow. Nowy Targ). U stóp ruin wieś i nowoczesne letnisko.

Czortków — m-to pwt. na Podolu w jarze Seretu; ruiny zamku. 19 000 mieszk.

Czosnaczek pospolity (Alliaria officina-roślina zielna dwuletnia z rodziny krzyżowych; występuje pospolicie w cienistych zaroślach i w parkach; pędy jej pachną czosnkiem ; kwiaty białe; kwitnie wiosną.

Czosnek (Allium) — rodzaj roślin cebulkowych z rodziny liliowatych; 270 gat. rośnie w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; u nas dziko rośnie 16 gat.; drobne kwiaty tworzą główkowate baldachy; rośliny posiadają silny specyficzny zapach; Cz. pospolity uprawiany jako warzywo dla cebulek jadalnych na surowo, lub używanych jako przyprawa; roślina lekarska (świeży sok przeciwko miażdżycy tętnic, stosowany również w przewlekłych chorobach dróg oddechowych i przewodu pokarmowego); pochodzi z Azji środkowej.

IV, 130.

Czółko — rodzaj diademu lub korony noszony przez dziewczęta od dojścia do dojrzałości do zamążpójścia w chwilach uroczystych. Europa pd.-wsch., Słowiańszczyzna, ludy bałtyckie, ugrofińskie, Chiny.

Czterdziestu męczenników św. — 40 oficerów i żołnierzy rzym. umęczonych ok. r. 320 z rozkazu cesarza Licyncjusza za wyznawanie chrześcijaństwa Pam. 10 marca.

Czterech Kantonów Jezioro, niem. Vier-waldstadtersee — najpiękniejsze jezioro alpejskie (434 m n. p. m.) w niem. Szwajcarii. 111 km®, do 214 m głęb.

Czternaście punktów Wilsona — zasady polityczne, ujęte w 14 punktów i przedstawione przez prezydenta St. Zj. A. Pn. W. Wil-

rząd

małe m-to w Turkiestanie Wsch. nad granicą sow., stolica terytorium tejże nazwy o nie ustalonej jeszcze powierzchni i ludności, pozostającego pod wpływem sow. 2000 mieszk.

Czujka

wydłużone, ruchome wyrostki ciała zwierząt osadzone w okolicach gęby, bogato zaopatrzone w organy zmysłowe. Służą też jako organy ruchu i chwytne. Cz., występujące u zwierząt różnych typów, są organami analogicznymi. U stawonogów Cz. są członowane (t. zw. antenny), u owadów zw. wąsami.

Czułkowce (Tentaculata) — typ tkankowców z działu Coelomata, osiadłych, morskich, rzadziej słodkowodnych. Skóra wydziela szkie- którym wszystkie kąty let zewnętrzny pod postacią muszli lub cha- są proste; kwadrat — rakterystycznych rurek. Czułki, dookoła otwo- prostokąt o równych ru gębowego, służą do naganiania pokarmu. bokach.

Gromady: Phoronidea, mszywioły i ramienio-nogi.

sow. republika

-> / F, 1146.

Czwartacy

wielokąt

Cz., mający dwie pa-

li

Cz., w

iii

IV

V|o

Czworolist (Paris) —

sona w mowie do Kongresu amer. 8 stycznia 1918; Cz. P. W. stanowiły amer. warunek sine qua non zakończenia wojny z Niemcami i miały stać się podstawą nowego ustroju świata, opartego o wolność, równouprawnienie i prawo stanowienia o sobie wszystkich narodów. Punkt XIII domagał się stworzenia niepodległego państwa polskiego z wolnym dostępem do morza. Punkt XIV przewidywał utworzenie Związku Narodów, którego zadaniem miało być pokojowe rozstrzyganie sporów polit. i gwarancja istniejącego stanu rzeczy.

Czteroletni Sejm -+ Wielki Sejm.

Czteroskrzelne (Tetrabranchiata) głowonogów przeważnie kopalnych o wieloko-morowej muszli, dobrze wykształconej. Do czasów współczesnych zachował się jeden rodzaj — łodzik.

Czuchów — wieś śląska nad rzeką Birawką, znana z głębokiego do 2240 m wiercenia.

Czucie ->• Wrażenie. -*■ III, 886.

Czuguczak element ubezpieczenia postoju wojsk, dwóch żołnierzy, wysuniętych przed placówkę (-> Czaty) dla obserwacji pewnej części terenu.

Czukcze — koczownicze plemiona we wsch. Syberii nad brzegiem Oceanu na Piw. Czukoc-kim. Typ fizyczny mongoloidalny, kultura pokrewna Eskimosom.

Czułek (Mimosa) — rodzaj roślin, pokrewnych akacji; 350 gat. w obszarach tropikalnych głównie Ameryki; gat. Mimosa pudica pochodzi z Brazylii; posiada wybitną wrażliwość polegającą na stulaniu się listków pod wpływem np. bodźców mechanicznych.

IV, 617, 618, 619.

Czułki

Czułość — zdolność odczuwania drobnych różnic między podnietami, działającymi na zmysły (np. Cz. słuchu, dotyku itp.). W innym znaczetfiu skłonność do łatwego reagowania uczuciowego, wrażliwość uczuciowa.

Czuma Walerian — (* 1890), generał brygady. Działacz niepodległościowy. Organizator i dowódca wojsk polskich we Wsch. Rosji i Syberii w 11. 1918—1920.

Czungking — port chiń. nad Jangcykian-giem w Syczuanie. 635 000 mieszk.

Czuwaska republika autonomiczna nad Wołgą, koło Kazania. 18 000 km², 960 000 mieszk. Stolica Czebok-sary.

Czuwasze — plemiona turecko-fiń., zamieszkujące prawy brzeg środkowej Wołgi (ok. 1 000 000 ludzi). Średniego wzrostu, włosy czarne, oczy brązowe, żółto-brunatna cera, kości policzkowe wystające. Szamaniści i częściowo chrześcijanie.

Czwartaczka (febris ąuartana) — odmiana zimnicy. (-* Malaria).

Czwartkowe obiady — zebrania artystów, literatów i uczonych, urządzane we czwartki przez króla Stanisława Augusta na zamku warszawskim i w Łazienkach. ->- I, 696, 697.

żołnierze czwartego pułku piechoty liniowej Królestwa Polskiego. Odznaczyli się w powstaniu listopadowym.

Czwartorzęd — najmłodszy okres w dziejach ziemi. Świat organiczny i stosunki klimatyczne oraz rozkład mórz i lądów szybko przechodzą do stanu obecnego. We wczesnym Cz. w epoce dyluwialnej Kanada, pn. St. Zj. A. Pn., pn. Europa, a z nią i Polska, pokryte były olbrzymią pokrywą lodowcową. W Cz. pojawił się człowiek.

-+II, 554, IV, 1535.

Czwarty wymiar -► Wymiar.

Czworobok -> Czworokąt.

Czworokąt, lub czworobok o czterech bokach. Różne rodzaje Cz.: trapez — Cz., posiadający dwa boki równoległe; równoległobok — ry boków równoległych (w równoległoboku boki przeciwległe są równe); deltoid — Cz., wktó-rym boki przyległe są parami równe; romb (ukośnik)

którym wszystkie boki \ są równe (każdy romb jest równoległobokiem); prostokąt — Cz., w y

Czworokąty. I — trapez, II — równoległobok, III — deltoid, IV — romb, V -rodzaj roślin kłączowych prostokąt, VI - kwadrat, z rodziny lilio waty ch;

8 gat. rośnie w obszarach umiarkowanych Europy i Azji; u nas w lasach liściastych rośnie Cz. pospolity; kwitnie w maju; roślina bardzo trująca.

Czworościan — jeden z wielościanów foremnych, wielościan, ograniczony czterema równymi trójkątami równobocznymi; w szerszym znaczeniu każdy wielościan ograniczony czterema trójkątami.

kowicie kary doczesnej za grzechy. Wyznania protestanckie i większość kościołów wsch. (schizmatyckich) odrzuca naukę o istnieniu Cz.

Czyściec (Stackys) — rodzaj roślin zielnych, trwałych lub jednorocznych, z rodziny wargowych; 200 gat. rośnie gł. w obszarach umiarkowanych ; u nas w lasach lub na przydrożach 7 gat.

Czyta — gł. m-to sow. Dalekiego Wschodu w Daurii, częste miejsce zesłania Polaków. W czasie rewolucji ros. była Cz. stolicą epizo-

Czynownik (ros.) — urzędnik państwowy w carskiej Rosji.

Czynsz — świadczenie, które osoba biorąca w najem rzecz ruchomą lub nieruchomą, obowiązana jest uiścić wynajmującemu, np. komorne, płacone przez lokatora właścicielowi domu. Czynszownik — chłop zwolniony dycznej republiki Dalekiego Wschodu. 82 000 z pańszczyzny, wnoszący w zamian roczną mieszk.

opłatę na rzecz pana.    Czytanie — wyuczona czynność psychiczna,

art. /, 1144-1148 i

Czyrak (furunculus) — ropień wywołany za- polegająca na spostrzeganiu i rozumieniu każeniem gronkowcami, powstający w otoczę- znaków pisarskich, niu torebki włosowej, gruczołu łojowego lub    ,,Czytelnictwo", 1, 1148 — 1154.

potowego, sięgający niekiedy głęboko do tkanki Czywczyn — najwyższy szczyt Gór Czyw-podskórnej.    czyńskich (1679 m), puszczy leśnej u źródeł

Czyste — dzielnica Warszawy, niegdyś część obu Czeremoszów. Jedynie połogie szczyty tych wsi Wola.    gór sterczą ponad granicę lasu i skupiają

Czyścicą (Calamintha) — rodzaj roślin ziel-    najbujniejsze w Polsce życie pasterskie.    Zresztą

nych z rodziny wargowych; u nas kilka gat.;    to obszar dziki i bezludny.

Czyżyk (Chrysomitris apinus L.)    — gat.

ptaków z rodziny łuszczaków, należącej do

C. sporyszek rośnie pospolicie na suchych, porośniętych wzgórzach; kwitnie w lecie i jesieni.

Czyściec — wg dogmatu kat. miejsce, rzędu wróblowatych. Zamieszkuje Europę i pn. w którym przebywają do czasu dusze tych Azję, ptak raczej północny, jesienią wędruje na zmarłych, którzy umarli w stanie łaski, ale    pd. W Polsce zimą wszędzie    pospolity.    Żywi

nie zdążyli jeszcze za życia odpokutować cał-    się nasionami.

ćma — motyl nocny.

Ćmielów — m-ko w pow. opatowskim nad Kamienną; kopalnia glinki i fabryka porcelany. 3000 mieszk.

Ćwiczenia wojskowe (bojowe) — praktyczne doskonalenie jednostek wojska w stosowaniu regulaminów i nabytego wyszkolenia, zaprawa do trudów wojennych. Ważną rzeczą jest stworzenie podczas Ćw. warunków możliwie zbliżonych do rzeczywistości wojennej. Ćw. na wielką skalę — manewry. Ćw. aplikacyjne — teoretyczne ćwiczenia wojskowe dla ofi

cerów, na stole plastycznym lub mapie (-> Ora wojenna).

Ćwierćton — składa się z 24 Ćw.

ćwikieł -> Klin międzyluczny.

Ćwikliński Ludwik austr. minister oświaty 1915—1918. Zajmował się też humanizmem polskim.

gra w karty, rozpowszechniona w Polsce za Stanisława Augusta.

Ćwikłowy burak — czerwona odmiana buraka.

połowa półtonu; oktawa

(* 1853), filolog.

Ćwik

D — drugi stopień diatonicznej skali podstawowej C-Dur.

Da capo (wł.), skrót: d. c. — od początku; wskazówka dotycząca powtórzenia pewnego ustępu utworu muzycznego (D. C. al fine — od początku do końca).

Dach — przykrycie budowli osłaniające ją od działań atmosferycznych. D. składa się z dwóch zasadniczych części: wiązania i pokrycia. Wiązanie jest to ustrój belek (z drzewa, żelaza, lub żelazobetonu) dźwigających ciężar pokrycia oraz śniegu i stawiająca opór wiatrowi. Pokrycie D. musi być ogniotrwałe (dachówka, papa, łupek, b. trwała blacha miedziana i ołowiana, . blacha cynkowa lub żelazna pocynko-wana), dawniej używano na pokrycie D. także

Vv

|l

1. D. jednospadkowy (pulpitowy), 2. dwuspadkowy czyli okapowy (siodłowy), 3. czte-Dach kopulasty. rospadkowy, 4. namiotowy, 5. stożkowy, 6. mansardowy, 7. łukowy, 8. kopulasty, 9. schodkowy. W Polsce najczęściej używane są D. czterospadkowe. W krajach pn. spotykamy częściej D. strome, w pd. płaskie.    -* / V, 175.

Dachówka — tanie, ogniotrwałe pokrycie dachu. W zależności od materiału

naczelne bóstwo

daniach

Dagobert

Dagoe

Dagome iudex -»• Mieszko I.

Dagon — gł. bóstwo (męskie) Filistynów; przedstawiane z rybim ogonem.

Dahlem — przedmieście Berlina; liczne naukowe zakłady, zwł. rolnicze.

Dahna -*■ Rub'al Chali.

Dahomey

(1834-1900), inży-

(łac. numen), bóstwo,

materiałów łatwopalnych (słoma, trzcina, gonty, deski). Połacie D. organiczone są liniami: okap — najniższa linia pozioma; szczyt (grzbiet, kalenica) — najwyższa linia pozioma;

naroże — przecięcie (wypukłe) dwóch połaci; kosz — przecięcie (wklęsłe) dwóch połaci. Zależnie od ilości połaci i kształtu odróżniamy:

Schemat dactiu. a — okap, b — szczyt, grzbiet, kalenica, c -- przecięcie dwóch połaci, naroże, d — przecięcie dwóch połaci, kosz.

bywają D. : wypalane z gliny, cementowe, eternitowe.

Dachstein — wapienne pasmo alpejskie w Salzburgu, do 2995 m wys.

Dacja — w strź. kraj m. Cisą, Dniestrem i Dunajem, zamieszkany przez tracki szczep Daków, podbity przez Trajana w 11. 101 — 107 i zromanizowany w ciągu rzym. panowania (prawie w całości dzisiejsza Rumunia).

-> / V, 668.

Dadaizm — kierunek w poezji powojennej (powstały we Francji), który doprowadził zerwanie z rzeczywistością do granic ostatecznych przez dobór wyrazów pozbawionych wszelkiego sensu i znaczenia; nawiązywał do najbardziej skrajnego prymitywizmu, czego symbolem miało być gaworzenie dziecka (,,da-da“). W Polsce D. reprezentowany b. słabo. Przeżył się b. szybko.

Dadźbog Swarożyc —

Słowian, bóg słońca i ognia.

Dafnis — w podaniach gr. pasterz sycylijski, który miał jakoby zapoczątkować poezję sielankową. Stąd w sielankach strż. i późniejszych D. jest częstym imieniem pasterzy.

Dafnis, Dafne (gr.: laur) — nimfa w po-gr.; podczas ucieczki przed prześladującym ją miłością Apollinem przemieniona została w drzewo laurowe

Dagereotypia — najstarszy proces fotograficzny wynaleziony przez Francuza Daguerre w r. 183/7. Polerowane blaszki srebrne poddaje się działaniu par jodu, przez co powstaje światłoczuły jodek srebra. Wywołując parami rtęci po dokonaniu zdjęcia, otrzymuje się na lustrzanej powierzchni pozytywny obraz.

Dagestan — sow. republika autonomiczna na wsch. stokach Kaukazu, zamieszkała przez górali lezgińskich. Od r. 1859 ros. Stolica Ma-chacz Kała. 57 000 km², 902 000 mieszk.

imię królów frankońskich z dynastii Merowingów. D. I (602 — 638), syn Klotara II, zjednoczył pod swoim panowaniem całe państwo Franków.

Hiiumaa.

państewko murz. na Wybrzeżu Niewolniczym w Afryce, znane z okrutnego handlu niewolnikami; podbite przez Francję w końcu XIX w. Kawa, kauczuk, kakao. Stolica Porto Novo. 122 000 km², 1 133 000 mieszk.

D&il Eireann (irl. = Irlandzkie Zgromadzenie) — parlament Wolnego Państwa Iryj-skiego, istniejący od 1918 r.; reprezentuje całą Irlandię z wyjątkiem 6 hr. pn. (Ulster).

Daily Chronicie The — ang. dziennik liberalny, od r. 1930 wychodzi jako „The News Chronicie".

Daily News, The — ang. dziennik liberalny zał. przez -Dickensa (1846). Po fuzji z „The Daily Chronicie" (1930) wychodzi p. t. „The New8 Chronicie".

Daily Telegraph, The — poczytny konserwatywny dziennik ang., powstały w r. 1855.

Daimler Gottlieb nier niem., konstruktor pierwszych silników benzynowych, założyciel fabryki silników Deutz.

-> III, 818, I V, 710.

Daimonion (gr.) nazwa, którą Sokrates określił jakąś swą wewnętrzną władzę, dzięki której jest on zdolny rozróżnić prawdę od fałszu, dobro od zła.

Daino — (łot. daina); najwięcej rozpowszechniona forma krótkiej (czterowierszowej) wesołej pieśni ludowej, lit. i łot.

Dairen — port jap. w Mandżurii zał. przez Rosjan * (ros. Dalnij), zdobyty przez Japonię w wojnie ros.-jap. Eksport surowców mandżurskich i import artykułów przemysłowych z Japonii. 282 000 miesz,.

Dajakowie — mai. nazwa ludu zamieszkującego głąb wyspy Borneo. Barwa skóry ciemno żółta do brunatnej. Niski poziom kultury; „łowcy głów"; animiści. Ok. 3 mil.

Dajki (ang. dyke = tama) — szczeliny wypełnione skałą magmową. Materiał wypełniający szczeliny po zwietrzeniu skały otaczającej tworzy łańcuchy murów ciągnących się nieraz na znacznej przestrzeni.

odległości dochodzących do kilku km. Jest to luneta skonstruowana w ten sposób, że przedmioty widoczne są przez nią pod pewnym stałym kątem.

D. a. k. — skrót: dywizjon artylerii konnej. D. a. pl. — skrót: dywizjon artylerii przeciwlotniczej .

Dakar — stolica Fr. Afryki Zach. u Przylądka Zielonego; ważny port. 69 000 mieszk.

Dakka — port ind. w delcie Gangesu. 139 000 mieszk.

Dakota Pn. i Pd. — dwa preriowe stany (St. Zj. A. Pn.) z hodowlą bydła i górnictwem w Black Hills (złoto). Obszar dawnego rozmieszczenia Siuxów. Największe m-to Sioux Falls. 384 000 km², 1 283 000 mieszk. IV, 284. Daktyl (gr. dalctylos — palec)

D. jest stopą wier-

IV, 1351.

-* I V, 298, 307.

gr. stopa

wierszowa trzysylabowa z długą (akcentowaną) sylabą na początku : _ł. szową heksametru, w którym często dwie sylaby krótkie D. ściągają się w jedną długą (-a. .z.), tworząc spondej.

Daktyl — owoc palmy daktylowej; jest to jagoda jednonasienna o soczystej jadalnej o-wocni. Różne odmiany (-+ Daktylowa palma).

Daktyloskopia — nauka o listewkach skórnych na dłoni i stopie u człowieka, stosowana w kryminologii jako metoda rozpoznawcza tożsamości osoby na zasadzie odcisków palców.

IV, 807.

Daktylowa palma (Phoeniz dactylifera) — gat. palmy o liściach pierzastych; występuje głównie w pn. Afryce (oazy) i pd.-zach. Azji; hodowana dla owoców jadalnych — jagód, tzw. daktyli, stanowiących gł. pokarm Arabów; rośnie również w Europie nad brzegami Morza Śródziemnego, ale tu przeważnie nie dojrzewa.

-* III, 1087.

Daladier Edouard — (*1884), fr. polityk; od r. 1924 wielokrotny minister i premier, od 1927 przewodniczący stronnictwa radykałów (Radicauz Socialisle.s). Od r. 1936 minister wojny w gabinecie Bluma.

Dalaj-Lama — najwyższy kapłan lamaizmu. Głowa władzy duchowej i świeckiej w Tybecie. Mieszka w Lhasie, stolicy Tybetu.

Dalarne lub Dalekarlia — ośrodek tworzenia się państwa szw. nad rzeką Dal Elf i jeziorem Siljan.

(1869—1926,) prymas

Dalekowzroczność (hypermetropia) — wada refrakcji oka, przy której promienie świetlne równoległe, tj. biegnące z daleka, przecinają się poza siatkówką, nie dając na niej ostrego obrazu. Dalekowidz dobrze widzi przedmioty dalekie, natomiast źle — przedmioty bliskie. D. przeważnie jest zależna od zbyt krótkiego przed-niotylnego wymiaru oka; może ją również powodować zbyt słabe załamywanie światła przez “ soczewkę oka. D. wyrównywa się za pomocą szkieł wypukłych.

-> III, 1113.

(*1869), in- Załamywanie żynier i fizyk szw., wynalazca ^hprzSo-i konstruktor automatycznie za- ko. /-normal-palających się ogni, umieszczanych na latarniach morskich i bojach. W r. 1912 nagroda Nobla.

Dalia—*■ Georginia.

Dalila — w St. Test. Filistynka, kochanka Samsona, którego wydała Filistynom, obciąw-szy mu podczas snu włosy, źródło jego nadprzyrodzonej siły.

Dallas

Dalen Gustav

ne. II — krótkowzroczne, III — dalekowzroczne.

największe m-to amer. stanu Teksas. Przemysł żelazny, drzewny, bawełniany. Uniwersytet. 260 000 mieszk.

Dalbor Edmund Polski, od r. 1919 kardynał.

Daleki Wschód

Dalmacja — jugosł. brzeg Adriatyku łącznie z przyległymi wyspami, górzysta kraina naturalna (Góry Dynarskie), która uległa zanurzeniu (archipelag przybrzeżny). Klimat śródziemnomorski, ciepły z silnym opadem zimowym. W dołach i nad morzem bogata śródziemnomorska flora. Charakterystyczne białe skały wapienne. Ślady starej kultury rzym. i wł., która do XIX w. nadawała krajowi charakter. Rybołówstwo i ogrodnictwo (bogate w owoce sady, winnice). Gł. m-ta: Split, Dubrownik (Ra-guza) i Kotor są uczęszczanymi uzdrowiskami. Pow. 12 400 km², 621 000 mieszk. (Chorwaci wyznający katolicyzm). — Do VII w. stanowiła D. 1. —Określenie polit.    część    rzym. prow. Illirii. W VII w. zasiedlona

terytoriów wsch.-azjat.    położonych nad Ocea-    przez    Chorwatów i Serbów stanowi aż do XVIII

nem Spokojnym (Chiny i Japonia); 2. — tery-    w. przedmiot walk m. Wenecją, Węgrami i Tur-

torium administracyjne Z. S. R. R. obejmujące    kami (w śrdw. samodzielna republika wł. Ra-

ziemie m. Cieśniną Beringa a Mandżurią. Gł.    guza-Dubrownik). Od 1797 pod planowaniem

m-to Chabarowsk. Zalesione góry, na Kamczat-    Austrii; 1919 wcielona do Jugosławii (z wyjąt-

ce czynne wulkany. Rybołówstwo (łosoś i śledź),    kiem wł. enklawy Zara i niektórych wysp),

myślistwo (futra!), nie wyzyskane bogactwa    co zostało uznane przez Włochy traktatem w Ra-

mineralne (węgiel, nafta, cynk, złoto, srebro).    pallo, 1920.

3 000 000 km² pow., 1 860 000 mieszk.    Dalmatyka — rodzaj luźnej odzieży (tu-

Dalcroze Jacques Emile — (*1865), szwajc.    nika)    z ozdobnego materiału, z krótkimi szero-

pedagog i kompozytor;    twórca gimnastyki ryt-    kimi    rękawami lub bez. Noszona w śrdw.

Dalton John — (1766—1844), fizyk i chemik ang. Odkrył prawo prężności mieszanin gazów,

micznej. Napisał m. i. ,,Rytm, muzyka i wycho- w Bizancjum. Od IV w. strój liturgiczny, wanie", 1922.    Dalmierz -> Dalekomierz.

Dalekomierz, dalmierz, odległościomierz — przyrząd używany w miernictwie do mierzenia

prawo stosunków wielokrotnych w chemii; uważany za twórcę nowoczesnej teorii atomi-stycznej. Zapoczątkował stosowanie s. chem. , ->■11, 367. D. prawo (1802): ciśnienie wywierane przez mieszaninę gazów (nie działających na siebie chemicznie), znajdujących się w pewnej objętości, równe jest sumie ciśnień, jakie by wywierały poszczególne gazy, znajdujące się w tej samej objętości.

Daltonizm

J. Daltona) 1. ślepota na barwę czerwoną; 2. — w ogóle barwoślepota.

Daltoński system — system pedagogiczny wprowadzony przez Helenę Parkhurst w mieście Dalton w St. Zj. A. Pn. (w r. 1905); przewiduje zniesienie systemu klasowego; uczniowie pracują samodzielnie pod kierunkiem nauczyciela w specjalnych pracowniach zaopatrzonych w pomoce naukowe. D. S. umożliwia rozwinięcie indywidualnych zamiłowań i zdolności uczniów.

Damśio

dama dworu.

sztuk z wkładkami

w strż. mieszkańcy Argos, u Homera w ogóle Grecy. (-+„Timeo Danaoa...").

Dancing (ang. dosł. = tańcząc) — publiczny lokal, w którym się tańczy (restauracja, kawiarnia) ; także zabawa taneczna.

Dandin Georges — postać z komedii Molierem „Oeorges Dandin", parweniusz, który poślubił kobietę z wyższych sfer i musi znosić jej kaprysy; stąd popularne powiedzenie: „Tu l’as voulu, Oeorge Dandin!” („Sam tego chciałeś, G. D.“).

Dandolo — słynna rodzina wenecka, z której pochodziło 4 dożów. Najznakomitszy: Enri-(1108—1205), od 1192 doża, założyciel potęgi weneckiej na Morzu Śródziemnym. Zdobył wybrzeża Adriatyku; na czele wyprawy krzyżowej zdobył Zarę, Wyspy Jońskie i Konstantynopol.

Dandy (ang.) przesadnie dbający o swój wygląd zewnętrzny; nazwę tę (niejasnego pochodzenia) nadawano w XVIII w. członkom słynnego londyńskiego klubu modnisiów.

(od nazwiska ang. chemika

-*• III, 1116.

kolonia portug. z miastem tej nazwy na zach. wybrzeżu Dekanu. Plantacje tytoniu. 383 km*, 70 000 mieszk. -> I, 469.

Damascenka, demeszka — szabla o ozdobnej głowni, z damasceńskiej stali.

Damasceńska stal — (od m-ta Damaszek, gdzie głównie była wyrabiana), stal na ostrza i klingi mieczów, sztyletów, szabli itp. specjalnie hartowana przez wielokrotne rozżarzanie i polewanie zimną wodą, dzięki czemu nabierała prężności i odporności na działanie rdzy. W wyrobie D. S. celowali Arabowie, których broń w okresie wypraw krzyżowych rozpowszechniła się w Europie.

Damaszek — stolica niepodległej Syrii, oaza u stóp Antylibanu; stare m-to ar. z przemysłem włókienniczym a dawniej i metalowym (stal damasceńska). Handel skórą, złotem i srebrem. Uniwersytet syryjski. Arcybiskupstwo syryjskie. Ok. 70 meczetów. Odegrało dużą rolę w po czątkowych dziejach chrześcijaństwa (nawrócenie św. Pawła Apostoła). 194 000 mieszk. (przeważnie mahometanie). — W r. 635 podbite przez Arabów, 1516 przez Turków. Od wielkiej wojny do r. 1936 pod mandatem fr. -*/, 268.

Damazy I., św. — papież w 11. 366 — 384. Przeprowadził reformę sądownictwa kościelnego, założył archiwum papieskie, zwalczał arianizm, szerzył kult męczenników, dał inicjatywę rewizji łac. tłumaczenia Pisma św. (Wulgata).

Damę (fr., z łac. domina — pani) — dawniej tytuł szlachcianek, później królowych fr. N o-tre D. — fr. określenie Matki Boskiej. D. d’honneur du Palais

D. de la halle — przekupki paryskie.

Damietta — upadający dziś port egips. nad ramieniem Nilu tejże nazwy; odegrał dużą rolę w wyprawych krzyżowych. 35 000 mieszk.

Damno (wł. =- strata) — potrącenia przy realizacji weksli ze względu na odległość miejsca

płatności; straty przy sprzedaży wierzytelności; termin używany też w znaczeniu disagia.

Damokles — faworyt Dionizjusza starszego, tyrana Syrakuz, wg. Cycerona („Rozmowy w Tusculum") sławił szczęście swego władcy: Dio-nizjusz oddał mu władzę na jeden dzień i podczas uczty kazał zawiesić na końskim włosie nad głową D. miecz — symbol niebezpieczeństwa, grożącego stale władcom. Stąd przysłowiowy: „miecz D.“.

Damse Józef — (1788—1852), kompozytor muzycznymi (opery, operetki, wodewile, balety), pieśni, muzyki rei. i i.

Dan — syn patriarchy biblijnego Jakóba, ojciec jednego z najmniejszych, lecz wojowniczych pokoleń izraelskich (Danitów), które o-siadło na pd. Kanaanu; wyparte stąd przez Filistynów, wy wędrowało na pn. Palestyny i zagarnęło teren fenicki.

Danae — w podaniach gr. córka króla Argos, kochanka Zeusa, który na zamkniętą przez ojca w spiżowej komnacie D. spłynął w postaci złotego deszczu; matka Perseusza.

Danaidy — w podaniach gr. 50 córek króla Argos, Danaosa. Na rozkaz ojca wymordowały swoich małżonków. W Hadesie skazane na wieczne napełnianie wodą dziurawych beczek. Stąd D. praca — bezowocna. (~+Syzyf).

Danakil — pustynna część wsch. Abisynii z koczowniczą i rozbójniczą ludnością chamicką (mahometanie).

Danaowie

co wytworniś, młodzieniec

Dania — królestwo w pn. Europie na Płw. Jutlandzkim i około 600 przybrzeżnych wysepkach. 43 000 km² pow.,3 500 000 mieszk. Stolica Kopenhaga. ->■ art. I, 1154—1162; I, 538, II, 1082, 1237, III, 799, I V, 91, 583, 584, 775, 777, 778, 783, 1309, 1341.

Daniel (Daniło Romanowicz) — (1201 — 1264), książę włodzimiersko-halicki; doprowadził Ruś

I, 663.

Sierść

(1809-1842),

wid)

uczestnik walk o niepodległość. Typem twórczości jest D. w pewnym stopniu zbliżony do Żeromskiego. W powieściach D. („Z minionych dni“, 1902, „Jaskółka", 1907, „Maria Magdalena", 1913 i i.) odzwierciedlona jest rzeczywistość polska z okresu rewolucji ros. i pracy konspiracyjnej nad przygotowaniem niepodległości Polski. Nowele i poezje.

-*• 1 V, 232, 233, 336.

Danina

-► I, 666, II, 232, 373, 1250, 1251,

ści w pieniądzu albo naturze; podatek; czynsz;

Z reguły nazwy tej używa się nie na podatki stałe, lecz jednorazowe, nadzwyczajne.

Dannemora — m-to szw. koło Upsali; kopalnie rudy żelaznej. 1000 mieszk.

Danse macabre (fr.)

taniec szkieletów. Częsty motyw sztuki malarskiej, muzyki i literatury śrdw.

Dante Alighieri — (1265—1321), największy poeta Włoch i jeden z największych poetów świata. Pochodził ze szlacheckiego rodu florenckiego ; w młodości brał czynny udział w życiu polit. państwa; w r. 1302 wraz z innymi przeciwnikami polityki papieskiej został wygnany z Florencji i resztę życia spędził na wygnaniu. W pierwszym swym większym dziele ,,La Vita Nuova“ (złożonym z 31 liryk) opowiada D. o swoim spotkaniu z Beatrycze w r.

1274; miłość do niej pozostała przez całe życie gwiazdą przewodnią i natchnieniem jego twór-    zdemilitaryzowane łącznie z Morzem Marmara

czości. D. pisał poza tym liczne wiersze liryczne    i Bosforem. 20 lipca 1936 r. na konferencji

(,,Il Canzóniere"), rozprawy prozą (,,De vulgari    w Montreux pozwolono Turcji na ponowne

eloque7dia“ — „O języku ludowym") i i., koroną    fortyfikowanie D.

jednak jego twórczości jest ,,La I)ivina Com-    -*■ I, 1014, 1015, 1017, 1018, IV, 1335.

media“ („Boska komedia"). Treścią „Boskiej ko-    Dardżylłng (ang. Darjeeling) - miejscowość

medii" jest wędrówka D. (rozpoczęta w Wielki    klimatyczna ind. na wierchach himalajskiego

Piątek r. 1300) przez piekło, czyściec i niebo,    pasma brzeżnego z niezrównanym widokiem na

zakończona mistycznym poznaniem Boga; przez    najwyższe szczyty Himalajów. 20 000 mieszk.

piekło i czyściec prowadzi D. Wergiliusz, przez Dar es Salaam — stolica bryt. mandatu Tan-dziewięć sfer niebieskich — Beatrycze; w swej ganiika nad Oceanem Indyjskim. 33000 mieszk.

Od

halicką do wielkiego rozkwitu. Walczył z Tatarami, Czechami i Węgrami. Za uznanie zwierzchności papieża nad kościołem ruskim otrzymał w 1253 z Rzymu koronę królewską.

Daniel — (VII w. prz. Chr.), wg. St. Test. prorok i jasnowidz. Judejczyk wysokiego rodu, uprowa dzony do niewoli babilońskiej; bohater księgi biblijnej, noszącej jego imię. Historię D. przedstawił dramatycznie Wyspiański.

Daniel (Dama dama L.) — gat. ssaka z rodziny jeleni, należącej do rzędu parzystoko-pytnych, podrzędu przeżuwających, brązowa, biało cętkowana (zima bez cętek), są też D. białe. Żyje dziko w krajach śródziemnomorskich, u nas w stanie napół dzikim, hodowany w parkach i zwierzyńcach.

Danielewicz Konstanty pisarz, uczestnik powstania listopadowego, mentor i przyjaciel Zygmunta Krasińskiego.

Daniella ogniwo -> Ogniwa.

Daniłowski Gustaw (pseud. Władysław or_ (1871 — 1927), pisarz, rewolucjonista, należność uiszczona zwierzchnotaniec śmierci,

wędrówce spotyka D. najwybitniejszych swoich współczesnych i liczne wielkie postaci przeszłości; dzięki temu „Boska komedia" zawiera pełny obraz czasów i kultury schyłku średniowiecza. „Boska komedia" składa się ze 100 pieśni, podzielonych na trzy równe części (Piekło, Czyściec, Niebo); pisana jest tercyną, którą D. wprowadził do literatury. „Boska komedia", odzwierciedlenie najgłębszych rei. przeżyć poety, o bardzo głębokim podkładzie mo-ralno-etycznym, jest największym dziełem literatury chrześcij.; posiada epokowe znaczenie i wywarła ogromny wpływ na literaturę wł. i światową. Najlepszy przekład polski Porębo-wicza.

III, 652, 656, IV, 60, 1020-1021, 1407.

Danton Georges Jaccjues — (1759—1794), jeden z przywódców wielkiej rewolucji fr., adwokat, wymowny trybun ludowy; 10 sierpnia 1792 stanął na czele republikańskiego powstania; minister sprawiedliwości w rządzie tymczasowym. Członek Komitetu Ocalenia Publicznego, kierował zagraniczną polityką Francji. Na czele umiarkowanego odłamu jakobinów (t. zw. dantonistów) sprzeciwił się terroryzmowi robespierzystów. Oskarżony przez nich o przekupstwo (jak się okazuje — słusznie) skazany został na gilotynę.

Dantyszek Jan, właść. nazwisko Flaclis-binder — (1485—1548), poeta polsko-łac. i dyplomata, rodem z Gdańska. Był sekretarzem i posłem Zygmunta I. Hymny łac. i i., poezje bez większej wartości literackiej.

Danzig — niem. nazwa Gdańska.

Daponte Lorenzo — (1749 — 1838), wł. poeta i autor librett operowych („Wesele Figara", „Don Giovanni" Mozarta i i.).

Darasz Wojciech — (1808—1852), działacz i pisarz emigracyjny, należał do naj czynniej-szych członków Centralizacji Towarzystwa Demokratycznego w Paryżu.

Dardanele, strż. Hellespont — cieśnina tur. łącząca Morze Egejskie z Morzem Czarnym przez Morze Marmara, jedyne połączenie Morza Śródziemnego z Morzem Czarnym. 67 km dł., 3 — 7 km szer., 9 — 81 m głęb.

XVIII w. cel imperialistycznych zakusów ros. W r. 1841 układ mocarstw europ, zagwarantował Turcji kontrolę nad ruchem obcych okrętów w D. Podczas wielkiej wojny bezskutecznie atakowane przez flotę koalicyjną. W r. 1923

Dargomyżski Aleksandr ros. kompozytor, należący do tzw. „nowatorów" (twórca narodowej muzyki).

Dariusz

dł.

Darowizna — akt prawny, mocą którego darczyńca zobowiązuje się kosztem swego majątku przysporzyć majątku osobie obdarowanej.

„Dar Pomorza** — szkolny żaglowy okręt, zakupiony z ofiar ludności.

nizm, I, 1162-1172; 11, 495, III, 221, 851, IV, 361, 473.

Darwin — gł. port i stolica Pn. Australii. 1500 mieszk.

Darwinizm

-> art. I, 1162-1172.

IV, 846.

Leon

(* 1867), syn

(1808—1879), rysów-

Darfur — zach. część Anglo-Egips. Sudanu, step z licznymi odosobnionymi górami; ludność ar. i murz. Do podboju przez Egipt (1874) i Anglię jedno z największych państw afryk. 373 000 km², 676 000 mieszk. Gł. m-to El Faszer.

(1813-1869),

imię królów pers. z dynastii Achemenidów. 1. — D. I Hystaspes — (f 485 prz. Chr.), król od 521, znakomity organizator monarchii. Jego wyprawy na Scytów (ok. 513) i przeciw Grekom (492 i 490) nie udały się (490 klęska pod Maratonem). 2. — D. III Kodomannos, ostatni z Achemenidów, panował 336 — 330 prz. Chr., zwyciężony przez Aleksandra W. pod Issos (333) i pod Gauga-melą (331).

Darling — najdłuższa rzeka Australii, dopływ Murray; wahania wodostanu zmieniają ją w porze deszczowej na olbrzymie jezioro, w suchej zaś na przerywaną strugę wodną. 2450 km

-> 1, 435.

Darlington — przemysłowe m-to we wsch. Anglii; posiadało pierwszą kolej w Europie (1825, do Stockton), 72 000 mieszk.

Darmstadt — stolica Hesji na Nizinie Gór -noreńskiej; przemysł chemiczny i farmaceutyczny. Politechnika. 110 000 mieszk.

Darniowa ruda, łąkowa, bagienna lub jeziorna — skupienie ziemisto-gąbczastego limo-nitu, czyli wodorotlenku żelazowego (2Fe₂0₃. 3H₂0) o zawartości żelaza do 38°/₀. Powstaje przez osadzanie się limonitu z wód żelazistych pod wilgotnymi łąkami, w bagnach i jeziorach. Dawniej eksploatowano ją u nas w kilkuset miejscowościach.

Darniówka (Pitymys sub*erraneu8 de Sć-lys-Longch.) — gat. gryzoni z rodziny myszy.

D. żyje w środk. i pd. Europie; żywi się korzonkami roślin uprawnych, gromadzi w norach zapasy.

Darnley Henry Stuart, lord — (1545—1567), drugi małżonek królowej szkockiej Marii Stuart, ojciec Jakuba I, zamordowany za sprawą lorda Bothwella.

-> III, 514, Darwin — 1. —Erasmus — (1731 — 1802), lekarz, pisarz i przyrodnik ang. 2. — Charles Robert — (1809—1882), wnuk poprz., przyrodnik ang., twórca darwinizmu. Gł. dzieła: ,,On the Origin of Species by Meana of Natural Selection“    („O 'powstawaniu gatun

ków drogą doboru naturalnego"), 1859, ,,The Descent of Man and on Selection in Relation to Sex”{,,0 pochodzeniu człowieka i o doborze płciowym"), 1871 i i. -> art. Darwi-

teoria naukowa stworzona przez Karola Darwina, tłumacząca ewolucję gat. zwierzęcych drogą doboru naturalnego. Gł. zagadnieniem D. jest sprawa doskonalenia się gat. i ich przystosowywania się do zmiennych warunków życia.

Darzlubska Puszcza — kompleks leśny w pow. morskim (woj. pomorskie).

Daszawa — wieś w pow. stryjskim; największa w Polsce produkcja gazów ziemnych. 3000 mieszk.

Daszkiewicz Ostafi — (■f* 1535), hetman kozacki za Zygmunta I. Zorganizował kozaków zaporoskich w t. zw. Sicz. Wyprawy wojenne D. na Krym i nad Morze Czarne opiewane w dumach kozackich. .

Daszyńska-Golińska Zofia — (1866—1934), ekonomistka, działaczka niepodległościowa i społeczna. Wydała m. i. „Zagadnienia polityki populacyjnej", „Polityka społeczna".

Daszyński Ignacy — (1866—1936), założyciel i przywódca P. P. S., marszałek sejmu, znakomity mówca. Rozpoczął działalność w organizacji ruchu robotniczego w b. Galicji. W 11. 1897—1918 poseł do wiedeńskiego parlamentu. W 1912, popierając zamierzenia walki czynnej Józefa Piłsudskiego, wszedł do Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. Po wybuchu wojny światowej wiceprezes Naczelnego Komitetu Narodowego (N. K. N.). W listopadzie 1918 na czele lewicowego Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie. Od 1919—1935 poseł na sejmy Rzeczypospolitej. W 1926 zwolennik przewrotu majowego, następnie przeszedł do opozycji wobec obozu Marszałka Piłsudskiego.

Datnówka albo Lauda — prawy dopływ Niewiaży na Litwie, ok. 50 km dł.; w okolicy ludność polska.

Daubman Jan — (f 1573), polski drukarz w Królewcu.

Daudet — 1. — Alphonse — (1840—1897), powieściopisarz fr., twórca postaci Tartarina. Powieści D.: „Lettrea de mon moulin“, („Listy z mojego młyna"), „Le Nabab", „Le Petit Cho-se“ („Mały"), obok realistycznej obserwacji odznaczają się humanitarnością i uczuciowością poetycką. 2. poprz., pisarz i polityk, rojalista, były redaktor „Aclion franęaise".

Daumier Honorć nik i malarz fr. Karykaturzysta o zacięciu satyrycznym.

David Jacąues Louis — (1749—1825), wielki malarz fr., twórca klasycyzmu w malarstwie. Słynna jego „Przysięga Horacjuszów" (1789) stanowi przełom w dziejach sztuki (koniec

(1788-

w portretach.

(1778-1829), che-

Dawid

1.

(1865-1910),

Dąb (Quercus)

stylu rokoko). D. osiągnął podczas rewolucji i na długi czas potem niebywałe znaczenie. Malarz nadworny Napoleona I.

David d’Angers Pierre Jean 1856), rzeźbiarz fr. W początkach działalności pod wpływem Canovy, później wyzwala się z klasycyzmu i tworzy dzieła o ujęciu typowo realistycznym. Najlepszy Portret Mickiewicza w medalionie, znany z licznych reprodukcyj.

Davis Jefferson — (1808—1889), amer. mąż stanu, prezydent stanów pd. w czasie wojny secesyjnej, 1861 — 1865.

Davis John —    (1550—1605), ang. żeglarz

i podróżnik polarny; odkrył cieśninę m. Grenlandią a Wyspą Baffina, dzisiejszą cieśninę D. i Wyspy Falklandzkie. I, 1019, III, 1036.

Davis-Cup ->■ Puchar Davisa.

Davos — stacja klimatyczna we wsch. Szwajcarii 1543 m n. p. m., znane uzdrowisko dla chorych na płuca, sporty zimowe. 13 000 mieszk.

Davout Louis Nicolas, ks. Auerstadtu i d’Eckmuhl — (1770—1823), jeden z najznakomitszych marszałków Napoleona I. Po bitwie pod Waterloo, 1815, przeszedł na stronę Ludwika XVIII.

Davy Humphry sir mik i fizyk ang. Odkrył chlor i pierwiastki metaliczne; sód, potas, wapń i bar. W r. 1821 skonstruował luk elektryczny dużych rozmiarów t. zw. Łuk D. f-> Łuk elektryczny).

D. lampa górnicza bezpieczeństwa — lampa wynaleziona przez D. w r. 1815 do oświetlania kopalni, nie wywołująca wybuchów w kopalni. Płomień D. L. otoczony jest gęstą siatką z metalu dobrze przewodzącego ciepło, wskutek czego temperatura gazu na zewnątrz siatki się nie podnosi. -> III, 1173, 1175.

Dawaladżiri — szczyt w Himalajach Nepalu. 8200 m wys. wyróżniający się największą na świecie wysokością względną, ok. 7000 m.

Dawes Charles — (* 1865), finansista i polityk amer., wiceprezydent St. Zj. A. Pn. Nagroda pokojowa Nobla w 1925 r. D. plan — przyjęty przez Komisję Reparacyjną w 1924 r. nowy zredukowany plan regulowania odszkodowań wojennych przez Niemcy, zastąpiony w r. 1929/30 planem Younga.

1 V, 1342.

Dawid — (ok. 1000 prz. Chr.), król izraelski z pokolenia Judy, następca Saula. Jako młody pasterz pokonał olbrzyma Goliata. Oczarował Saula swą grą na harfie. Twórca silnego państwa judzkiego, zwycięzca Filistynów, Moabu i innych nieprzyjaciół Izraela; założyciel stolicy Jerozolimy. Koniec życia spędził na pokucie. Domniemany poeta i autor psalmów. Żyd. prorocy mesjaniści upatrują w D. ideał króla i wzór przyszłego pomazańca Bożego. Często przedstawiany w sztukach plastycznych („Saul i D.“ Rembrandta, pomnik D. dłuta Michała Anioła).

Jan Władysław — (1859—1913), psycholog i pedagog-teoretyk; pracował nad metodami badań inteligencji (testy obrazkowe D.). -> III, 859. 2. — Jadwiga (ze Szczawińskich) żona poprz., działaczka społeczno-oświatowa. Założyła w Warszawie (1886) kursy naukowe dla kobiet p. n. „Uniwersytet latający".

Dawida gwiazda, lub tarcza (heksagram) — figura utworzona z dwóch skrzyżowanych trójkątów równobocznych; ma znaczenie symboliczne w religii mojżeszowej.

Dawidgródek — stary gród i „miasto" a raczej wielka wieś wsch. części polskiego Polesia. Część ordynacji książąt Radziwiłłów. 12 000 mieszk.

Dawson — stolica kanad. terytorium Jukonu nad rzeką tej nazwy; powstała w r. 1896 w związku z „gorączką złota" nad potokiem Klondyke. Po „gorączce" zamarła. 800 mieszk.

Daytona — miejscowość kąpielowa na Florydzie z równą i prostą plażą, na której osiągnięto wiele rekordów szybkości samochodów. 6000 mieszk.

rodzaj drzew z rodziny bukowatych; 200 gat. rośnie w obszarach pn. półkuli; w Polsce 2 gat. D. szypułkowy (zwł. na Podolu i na Wołyniu) i D. bezszypułkowy. Kora D. zawiera garbniki; owoce zw. żołędziami są jadalne (kawa żołędziowa); drewno bardzo odporne i jedno z najlepszych (meble).

-* 1, 1203, III, 232, 233, I V, 128, 130, 131.

Dąbrowa — 1. — m-to pwt. w woj. krakowskim. 6000 mieszk. 2. — osada górnicza w karwińskim okręgu węglowym (Czechosłowacja) z ludnością polską. 6000 mieszk.

Dąbrowa Górnicza — górnicze m-to w pow. będzińskim; najstarsze kopalnie węgla na obszarze woj. kieleckiego (stąd „zagłębie dąbrowskie") i przemysł hutniczy. 37 000 mieszk.

-> II, 915, I V, 1244, 1245.

Dąbrowska Maria, z Szumskich — (* 1892), powieściopisarka i nowelistka. W cyklu opowieści „Ludzie stamtąd", 1925, porusza zagadnienia społeczno-obyczajowe z życia wsi; w 11. 1932 — 4 czterotomowa powieść „Noce i dnie", nazwana „eposem dnia codziennego".

^ IV, 336.

Dąbrowski Henryk Jan —    (1755—1818),

generał, twórca Legionów. Kształcił się w wojsku saskim. Uczestnik insurekcji Kościuszki. W r. 1796 utworzył z Barssem i Wybickim Komitet Narodowy w Paryżu; w r. 1797 uzyskał od Napoleona zgodę na utworzenie polskiej legii, uznanej jako korpus posiłkowy Lombardii. W 1798 wkroczył do Rzymu, następnie walczył na czele Legionu w kampanii neapolitańskiej, w 1799 w bitwach pod Weroną, Trebią i Novi. W 1806, wysłany przez Napoleona do Wielkopolski w celu wywołania tam powstania, odznaczył się pod Tczewem, Gdańskiem i Fried-

(f 977), córka ks. czes. Bolesława I, żona Mieszka I, matka Bolesława Chrobrego; wprowadziła do Polski chrześcijaństwo (966).

Dąbrówka ( A fuga)

Debora

typowe madziarskie m-to

Debussy Claude zytor fr., twórca i największy mistrz muzycznego impresjonizmu we Francji. Twórczość jego cechuje zmysł kolorystyki muzycznej, zdolność nadawania najsubtelniejszych barw i odcieni muzyce i oryginalna konstruktywna fantazja. Poematy symfoniczne, opera ,,Pel-Uas et Melisande" (1902), utwory fortepianowe, pieśni, muzyka kameralna i i.

Debye Peter

system rządów, pozo-

jednostka masy

landem. Wszedł w służbę Ks. Warszawskiego, uczestniczył w kampanii 1809 r., następnie w kampanii moskiewskiej, 1813 pod Lipskiem. Nazwisko D. zrosło się z czynem legionowym i przeszło do hymnu narodowego. Gloryfikowany przez niektórych historyków, przez innych oceniany krytycznie.

Dąbrowski Ignacy — (1869—1932), powie-ściopisarz, autor naturalistycznych powieści: „Śmierć", „Felka", „Matki", odznaczających się wnikliwą analizą psychologiczną.

Dąbrowski Jarosław — (1836—1871), działacz rewolucyjny, w 1860 uczestnik walk niepodległościowych we Włoszech (Garibaldi), potem przywódca „czerwonych" w Warszawie, następnie członek Centralnego Komitetu Narodowego; w 1871 przywódca Komuny paryskiej, zginął na barykadach 24. V.

Dąbrowski Józef (pseud. Grabiec) — (1876 —

1926), publicysta, historyk, lewicowy działacz polit. na terenie Królestwa. „Rok 1863", „O-statni szlachcic" (Wielopolski), „Czerwona Warszawa przed ćwierć wiekiem" i i.

Dąbrówka (Dubrawka)

IV, 203.

rodzaj roślin zielnych z rodziny wargowych; 50 gat. w obszarach umiarkowanych; u nas w lasach, na łąkach, na stepach 6 gat.; są to rośliny zielne trwałe lub jednoroczne, o pędach 30 — 40 cm wys. i kwiatach niebieskich lub żółtawych.

Dąbrówka Mała — osada przemysłowa i górnicza w pow. katowickim. 10 000 mieszk.

Dąbski Jan (1880—1931), działacz polit., od 1919 poseł na Sejm, 1921 prezes delegacji pokojowej, podpisał w Rydze traktat z Sowietami; twórca i prezes „Stronnictwa Chłopskiego".

dcl.    — skrót oznaczający decylitr.

dcm.    — skrót oznaczający decymetr.

Death Valley, Dolina Śmierci — depresja,

84 m p. p. m. na pustyni Mohave w Kalifornii, znana z bardzo wysokich temperatur.

Deauville — modne fr. kąpielisko morskie nad Kanałem La Manche u ujścia Sekwany. 5000 mieszk.

Debet, inaczej „winien" — lewa strona rachunku w buchalterii, gdzie zapisuje się sumy należne przedsiębiorstwu oraz wartość mienia posiadanego przez przedsiębiorstwo. Opp. Credit.

Debit — zezwolenie cenzury; D. pocztowy — zezwolenie władz na sprowadzenie pocztą pewnych czasopism i książek z zagranicy.

prorokini i bohaterka hebr.; domniemana autorka biblijnej pieśni D., uchodzącej za jeden z najstarszych zabytków poezji hebr.

Debreczen

pusty w komitacie Hajdu, znane też pod nazwą „kalwińskiego Rzymu", tutaj bowiem w r. 1567 zebrał się synod, który opracował podstawy kościoła reformowanego na Węgrzech. 117 000 mieszk.

(1862—1918), kompo-

II, 453.

(* 1884), fizyk hol., wykonał szereg prac w dziedzinie atomistyki; stworzył wspólnie z Scherrerem nową metodę badania róntgenowskich widm kryształów. Nagroda Nobla w r. 1936.

Decem (łac.) — dziesięć.

Decemviri (łac. = dziesięciu mężów) — kolegium, wybrane w r. 451 prz. Chr. przez ogół ludności strż. Rzymu, na przeciąg lat trzech, w celu dokonania kodyfikacji całego ówczesnego ustawodawstwa rzym. (prawo dwunastu tablic).

Decentralizacja stawiający naczelnym organom państwowym zarząd sprawami ogólnopaństwowymi, kierownictwo zaś spraw ogólnych lub specjalnych przekazujący władzom lokalnym, lub też specjalnym korporacjom publiczno-prawnym (np. cechom, uniwersytetom).

Decima, decyma (łac.) — interwał z oktawy i tercji, odległość m. pierwszym i dziesiątym stopniem diatonicznej gamy.

Decius — znana z patriotyzmu rzym. rodzina plebejska. Najsławniejszy Publius D. Mus — konsul 312 i 308 prz. Chr., pierwszy plebejski pontifez mazimus. W czasie wojny samnickiej (295 prz. Chr.) złożył swe życie w ofierze bogom, aby zapewnić Rzymianom zwycięstwo.

Decius Messius Quintus Trajanus — (201 — 251), cesarz rzym. w 11. 249 — 251. Za jego rządów pierwsze wielkie prześladowanie chrześcijan.

Declaration of rights albo Bill of rights

Bill.

Decrescendo, diminuendo (wł.) — zmniejszanie siły dźwięków. Znak: <•

Decroly Ovide Jean — (1871 — 1932), belg. pedagog; reformator wychowania w myśl hasła przystosowania szkoły do wymagań życia; twórca metody nauki czytania.

Decy (od łac. decem = dziesięć) — w złożeniach wyrazowych przedrostek oznaczający dziesiątą część danej wielkości (np. decymetr = dziesiąta część metra).

Decygram, skrót dcg systemu metrycznego, dziesiąta część grama.

Decylitr, skrót dcl — jednostka miary objętości cieczy i ciał sypkich metrycznego systemu miar, dziesiąta część litra.

Decymetr, skrót dcm — jednostka miary długości systemu metrycznego, dziesiąta część metra.

Dedal — w podaniach gr. sławny ateński rzeźbiarz i architekt, twórca labiryntu na Krecie. Na sporządzonych przez siebie skrzydłach uciekł wraz z synem Ikarem z Krety przed zatrzymującym ich przemocą Minosem.

De dato (łac.) — od czasu wystawienia dokumentu.

Dedeagacz, obecnie Aleksandrupolis — mały port gr. u ujścia Maricy; stanowił w 11. 1913 — 1918 dostęp Bułgarii do Morza Egejskiego. 14 000 mieszk.

Dedekind Richard

-> III, 305, 306, 524.

-> I, 1046.

termin, za-

ocena pewnej określonej (zwł.

om

(1697-1780), pisarka fr., założycielka słynnego salonu literackiego; obfita i wartościowa korespondencja z czołowymi pisarzami XVIII w.

Deficyt — niedobór, brak; dochody nie pokrywają wydatków. D. budżetowy — niedobór w planie wpływów i wydatków, lub w wykonaniu tego planu, gdy wydatki okazują się większe od wpływów.

Defilada — uroczysty przemarsz oddziałów wojska (stowarzyszeń społ. itd.) przed wyższym dowódcą (przedstawicielem władz). D. stanowi część programu prawie każdej większej uroczystości wojskowej, lub społecznej, zakończenie większych ćwiczeń itp.

Definicja — określenie wyrazu lub pojęcia w formie zdania, wyznaczającego sposób ich użycia. D. klasyczna określać miała rodzaj, do którego dany wyraz należy (genua prozimum) oraz wskazywać jego specyficzną cechę (dif-ferentia specifica). Np. trójkąt jest to wielokąt o trzech bokach.

Definitor —

wielkie D.

(1660—1731), powieściopi-

(1831-1916), matematyk niem., znany głównie ze swej teorii liczb niewymiernych.

De domo (łac.) — z domu.

Dedukcja (łac. deduco = wyprowadzać) — jedna z dwóch głównych metod rozumowania naukowego, polegająca na wyprowadzaniu ze znanych nam przeważnie ogólnych racyj, — następstw szczegółowych. -*• I V, 654 — 656.

De facto (łac.) — istotnie, zgodnie z rzeczywistością, niezależnie od stanu prawnego.

Defekacja — oczyszczanie surowego soku cukrowego z buraków przez osadzanie zanieczyszczeń przy pomocy wapna.

Defensor (łac. = obrońca) czerpnięty z dawnego prawa polskiego, patron-obrońca sądowy, adwokat, w ogólności rzecznik strony, biorącej udział w procesie sądowym.

D. fidei (łac. = obrońca wiary), tytuł nadany przez papieża królowi ang. Henrykowi VIII za pismo jego przeciwko Marcinowi Lutrowi.

Defensywa — termin dawniej u nas używany w znaczeniu: obrona. Czasami używa się nazwy D. dla określenia akcji zwalczania wywiadu obcego wewnątrz państwa oraz organów, prowadzących tę akcję.

Defetyzm — pojęcie powstałe w czasie wielkiej wojny, kiedy defetystami nazywano ludzi przepowiadających klęskę własnego kraju. O-becnie: pesymistyczna, wbrew panującym pogląd

interesującej ogół) sprawy, lub pewnych planowych posunięć.

Deffand Marie M-me du

1, 837, IV, 792.

-* II, 562, 563. nazwa doradcy prowincjała w pewnych zakonach (np. u franciszkanów).

Deflacja — 1. — zmniejszenie obiegu środków płatniczych większe niż zmniejszenie się obrotów i spowodowane tym podwyższenie wartości pieniądza. Deflacyjna polityka zmierza do D. W szerokim znaczeniu defla-cyjną polityką nazywa się akcję obniżania cen towarów, usług i stawek danin publicznych, politykę skrajnych oszczędności budżetowych. Doświadczenie wykazuje, że nigdy wartość waluty nie podnosi się proporcjonalnie w stosunku do zmniejszonej ilości banknotów, stąd zastój życia gospodarczego, towarzyszący zwykle

D. Opp: Inflacja. -*■ IV, 39. 2. — w geologii zjawisko polegające na unoszeniu z ziemi przez wiatr cząstek pyłu lub ziarn piasku stanowiących zwietrzały materjał skalny i przenoszeniu ich w inne miejsca.    -* IV, 39, 40.

Deflegmator — aparat, w którym para przy destylacji cząstkowej ulega ochłodzeniu celem skroplenia mniej lotnych części, ściekających z powrotem do destylowanej cieczy, lub zbieranych oddzielnie. W laboratoriach stosuje się małe D. szklane, w technice metalowe (kolumny destylacyjne lub deflegmacyjne).

Defoe Daniel sarz i dziennikarz ang., autor polemik rei. i polit. Znany jako twórca wielokrotnie naśladowanej i tłumaczonej realistycznej powieści ,,Robinson Cruzoe", opartej na rzeczywistych przeżyciach marynarza szkoc. Selkirka i przedstawiającej dzieje rozbitka na bezludnej wyspie. Jako obraz inicjatywy i energii człowieka, tworzącego kulturę w najcięższych warunkach, powieść ta posiada duże znaczenie wychowawcze. Inne powieści D.: ,,Captain Singleton", „Moll Flanders“. -> III, 156, IV, 334, 1328.

Defraudacja — przestępstwo, znane w prawie karnym jako przywłaszczenie lub sprzeniewierzenie. Polega na zatrzymaniu z pełną świadomością i złą wiarą cudzego mienia ruchomego, najczęściej będącego pod opieką sprawcy.

Defregger Franz — (1835—1921), malarz niem. Obrazy rodzajowe, szczególnie sceny z życia chłopów tyrolskich i bawarskich.

Degas Edgar —    (1834—1917), malarz fr.

Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu. Studia jego dotyczą głównie postaci ludzkiej w ruchu. Tematem obrazów D. (często pasteli) baletnice, akrobatki itd.

Degeneracja — termin określający proces przeciwny rozwojowi. Mówi się w filozofii

-> II, 971.

neoplatońskiej o D. bytu, w naukach przyrodniczych o D. gatunków. (-+ Zwyrodnienie).

Degradacja — pozbawienie wyższego stopnia w służbie państwowej, w wojsku pozbawienie stopnia wojskowego, powrót do stopnia szeregowca. D. w stosunku do podoficerów i starszych szeregowców orzeka sąd wojskowy, jako karę dodatkową przy karze pozbawienia wolności powyżej 1 roku, oraz w wypadkach przestępstw z chęci zysku itd. D. jest również najwyższą karą dyscyplinarną w stosunku do podoficerów i starszych szeregowców. D. oficerów w Polsce nie ma (sąd wojskowy może orzec ,,wydalenie z korpusu oficerskiego").

Dehmel Richard — (1863—1920), liryk niem. Motywem naczelnym jego refleksyjnej poezji jest problem miłości i śmierci i walka płci. Wywarł wielki wpływ na Stanisława Przybyszewskiego, którego był przyjacielem.

Del gratia (łac.) — z Bożej łaski, formuła występująca w tytule początkowo biskupów, a od Pepina Młodszego i panujących; w czasach późniejszych uzupełniana formułą: ,,i z woli narodu".

De gustibus non est disputandum (łac.) — w rzeczach gustu nie można dyskutować, smak jest sprawą indywidualną.

Deizm — postać religii naturalnej uznająca na drodze rozumu fakt istnienia Boga, odrzucająca jednak wszelkie objawienie.

L 315, 111, 1166.

Dej — tytuł tur. używany przez dowódców janczarskich, którzy w 11. 1600—1830 byli wielkorządcami Algeru; używany też w w. XVII przez władców Tunisu i Trypolisu.

Dejanira — w podaniach gr. małżonka Heraklesa. Posłała mężowi szatę, zmoczoną w zatrutej krwi centaura Nessosa, czym nieświadomie spowodowała śmierć Heraklesa. Stąd określenie „koszula Dejaniry".

De jurę (łac.) — na podstawie prawa.

Deka (gr. = dziesięć) — w nazwach pochodnych jednostek miar układu metrycznego przedrostek oznaczający jednostkę dziesięć razy większą od danej wielkości (np. deka-metr = dziesięć metrów).

Dekabryści (ros. diekabr — grudzień) — uczestnicy wojskowego powstania przeciw Mikołajowi I, 26 (14) grudnia 1825, mającego na celu obalenie samowładztwa, zaprowadzenie liberalnej konstytucji i zniesienie poddaństwa chłopów. D. usiłowali nawiązać łączność z polskim Towarzystwem Patriotycznym. Po stłumieniu powstania pięciu przywódców spisku: Rylejewa, Pestela, S. Murawiewa-Apostoła, Bestużewa-Riumina i Kachowskiego powieszono 6. VIII. 1826 r., resztę skazano na katorgę.

Dekada (gr. deka = dziesięć) — okres 10 lat, miesięcy, tygodni lub dni. We fr. rewolucyjnym''kalendarzu — dziesięciodniowy tydzień republikański.

Dekadentyzm — schyłkowość; rozkład, u-padek; pojęcie występujące w filozofii Nietzschego ; dekadenci — nazwa stosowana specjalnie dla oznaczenia grupy poetów fr. u schyłku XIX w. (Baudelaire, Verlaine itd.). Sztukę ich charakteryzowało wyrafinowanie formy, nastrójowość, sztuczność, nie liczenie się z prawdą i rzeczywistością, brak idei przewodniej. W literaturze polskiej obraz D. daje „Próchno" Berenta.

Dekagram, skrót dkg — jednostka masy systemu metrycznego = 10 g.

Dekalitr, skrót dkl — jednostka miary objętości cieczy i ciał sypkich metrycznego systemu miar — 10 litrom.

Dekalog — dziesięcioro przykazań Mojżesza, które wg St. Test. Bóg objawił mu na górze Synaj, a które są podstawą prawodawstwa ju-dejskiego. D. Mojżesza został w całości przyjęty przez chrześcijaństwo (->■ Przykazania).

Dekametr, skrót dkm — jednostka miary długości systemu metrycznego = 10 m.

Dekan — trójkątny płw. Indyj, stary ląd, resztka potężnej niegdyś Gondwany na Oceanie Indyjskim. Wyżynny kraj, obramiony pasmami górskimi Ghatów; jest to obszar mon-sunu letniego z obfitym opadem. Tropikowe kultury bawełny i ryżu, palmy, pieprzu i kawy, naturalna dżungla i lasy; główne złoża mineralne Indyj: złoto, diamenty (Golkonda), węgiel, żelazo. Ludność ciemniejsza od aryjskich Hindusów, należy do grupy Drawida. Religijnie i socjalnie (kasty) opanowali ten obszar Hindusi. Anglia rządzi tu bezpośrednio, bądź przez licznych maharadżów.

Dekarstwo — gałąź przemysłu budowlanego, krycie dachów dachówką, łupkiem i podobnymi materiałami.

Dekatyzowanie — jedna z czynności apre-tury, polegająca na nadawaniu nitkom tkanin wełnianych i jedwabnych naturalnego położenia i miękkości przez prasowanie tkanin pod parą; ma na celu zapobieżenie kurczeniu się materiałów w praniu, na deszczu itp.

Dekert Jan — (1738—1790), prezydent Warszawy, w sejmie wielkim rzecznik praw mieszczaństwa polskiego; inicjator aktu „zjednoczenia miast" 24. XI. 1789, przywódca depu-tacji mieszczan do króla, domagającej się praw.

Deklaracja — oświadczenie, oznajmienie, zeznanie, zobowiązanie, przyrzeczenie; D. celna — dokument, w którym importer podaje władzom celnym wykaz ilości i rodzaj sprowadzonego towaru, jego pochodzenie, wagę, wartość i inne wymagane dane ; D. podatkowa — zeznanie płacącego podatek.

Deklaracja niepodległości (ang. Declaration of independence) — akt, którym 4 lipca 1776 trzynaście stanów amer. ogłosiło swą niezależność polit. od Wielkiej Brytanii, zredagowany przez komitet, na którego czele stał Thomas Jefferson. Stąd także nazwa: „Deklaracja Jef-

-► I, 1191.

-*• I, 1191, III, 51, 297.

1).

1.

Dekoracja

odznaka orderu lub odznaczenia: krzyż, medal.

Dekorowanie — uroczyste wręczenie odznak orderu. (-> Ordery i odznaczenia). 3. — D. teatralna — w węższym znaczeniu malowidło rozpięte na drewnianych listwach, tworzące perspektywę sceniczną; w szerszym znaczeniu zespół akcesoriów malarskich, architektonicznych, świetlnych itp. stwarzających tło rozgrywającej się akcji.

Dekret Rozporządzenie.

Dekstroza — inna nazwa glukozy.

Dekstryny

du

-+■ II, 452.

Delaroche Paul Hippolyte — (1797—1856), malarz fr. W obrazach historycznych dążył do wiernego odtwarzania epoki (efekty nieco teatralne). Wywarł wpływ na polskie malarstwo historyczne. ..Synowie Edwarda IV", „Śmierć królowej Elżbiety" i i.

Delator (łac.) — donosiciel, denuncjant.

świat i Życie. — V.

(1793-1843), liryk

Delaware — mały stan amer. nad Atlantykiem, 6000 kma, 223 000 mieszk., Stolica Dover.

Delbriick Clemens, von

(1817-1903),

(* 1875), pisarka wł.; opiewa zawsze swój kraj ojczysty: Sardynię. Twórczość jej cechuje głęboka religijność. Nagroda Nobla w r. 1927.

-* I V, 144.

pierwotnie ty tu i władców Delfinatu, od r. 1349 aż do rewolucji lipcowej 1830 — tytuł fr. następców tronu.

Delfinat (Dauphin ć) — górzysta kraina fr. m. Rodanem, granicą wł., Durance i Izerą; przyłączona do Francji 1349, za Filipa VI. Gł. m-to Grenoble.

Fabryki istniały od 1584 -> II, 490.

fersona". Dzień 4 lipca jest świętem narodowym St. Zj. A. Pn.

Deklaracja praw człowieka i obywatela, (fr. Dóclaration des droits de l’homme et du citoyen) — ustawa uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe we Francji 26 sierpnia 1789, zawierająca sformułowanie haseł polit. wielkiej rewolucji fr.

Deklaracja wersalska — deklaracja w sprawie niepodległości Polski zredagowana 3. VI. 1918 na życzenie Polskiego Komitetu Narodowego w Paryżu przez premierów trzech państw koalicyjnych (Clemenceau, Lloyd George i Or-lando) w myśl XIII punktu Wilsona. (Czternaście punktów Wilsona).

Deklinacja — 1. — zboczenie, odchylenie. D. magnetyczna — kąt, który wdanym punkcie na powierzchni ziemi tworzy południk magnetyczny z geogr. -> III, 447. D. astronomiczna — łuk mierzony na kole przechodzącym przez oś świata od równika niebieskiego do danej gwiazdy, dodatnia dla wszystkich punktów półkuli pn., ujemna dla punktów półkuli pd. (-> Sferyczne spólrzędne). 2. gramatyczna — odmienianie przez przypadki rzeczowników, zaimków, przymiotników i liczebników.

ozdoba, upiększenie;

2.

->art. 1, 1172-1180.

węglowodany otrzymywane przez rozkład skrobi przy ogrzewaniu, oraz przy gotowaniu z kwasami. Znajdują się np. w skórce chleba. Rozpuszczają się w wodzie na kleisty roztwór. Stosują się do klejenia i do apretury w przemyśle włókienniczym.

-> I V, 1267, 1268.

Delacroix Eugćne — (1798—1863). malarz fr., najwybitniejszy przedstawiciel malarstwa romantycznego. Obrazy jego głównie o tematach współczesnych bądź czerpanych ze Wscho-cechuje: siła ekspresji, kontrastowy światłocień, ruch. Śmiałe poszukiwania kolorystyczne wywarły wpływ na powstały wkrótce impresjonizm: „Łódź dantejska", „Rzeź w Chios" i i.

Delatyn — m-to u stóp Karpat nad Prutem; żupa solna i solanka. 9000 mieszk.

Delavigne Casimir i dramaturg fr., bonapartysta, liberał: ,,Messl-niennes“ (elegie patriotyczne), ,,Les vepres siciliennes" („Nieszpory sycylijskie"), 1819, ,, Marino Falieri". Należał (1831) do Komitetu Francusko-Polskiego, zał. w celu popierania powstania listopadowego; napisał „Warszawiankę".

(1856-1921), niem. mąż stanu, w czasie wielkiej wojny organizator mobilizacji gospodarczej.

Delbriick Hans — (1848—1929), publicysta niem., historyk wojskowości. ,,Oeschichte der Kriegskunst“ („Historia sztuki wojennej").

Delbriick Rudolf, von prus. polityk, „prawa ręka Bismarcka", stworzył związek celny państw późniejszej Rzeszy, 1866.

Delcassć Thćophile — (1852 — 1922), jeden z najwybitniejszych dyplomatów fr. III Republiki, dwukrotnie (1898-1905 i 1914-1915) minister spr. zagr. Gorący rzecznik ekspansji fr. w Afryce. Twórca ,,Entente cordiale".

Del credere (wł.) — poręka za wykonanie zobowiązania przez osobę trzecią; gwarancja komisanta, że towar sprzedany za jego pośrednictwem będzie we właściwym czasie zapłacony; wynagrodzenie, pobierane za tego rodzaju po-rękę lub gwarancję.

Deledda Grazia

-> IV, 1404. Delfin (Delphi nus delphis L.) — gat. ssaków z rodziny delfinów, należącej do rzędu waleni.

D. żyje stadami we wszystkich morzach pn. półkuli, żywi się rybami, skorupiakami itp. Towarzyszy często statkom.

Delfin — gwzb. nieba pn.

Delfin (fr. dauphin) —

Delft — m-to w pd. Holandii słynne z wyrobów ceramicznych (fajanse rozmaitego rodzaju) ; najsłynniejsze niebieskie malowidła na białej glazurze, r. do XIX w. 51 000 mieszk.

Delfy — strż. m-to gr. u stóp Parnasu m. Termopilami a Peleponezem; tu znajdowała się sławna, w V w. prz. Chr. wybudowana, świątynia Apollina z wyrocznią pityjską.

Delhi — stolica Indyj bryt. i prow. tej samej nazwy na przejściu z Hindostanu do Pen-dżabu, stare m-to, znane już od 3000 lat. Urzę-12

-> / V, 934.

szczegółowe wytyczenie

Delta Nilu.

dy centralne są na europ, przedmieściu New Delhi. 447 000 mieszk.

Delia — obszerna opończa, podbita rysiami, z futrzanym kołnierzem, noszona przez szlachtę i rycerstwo polskie; najbardziej rozpowszechniona w XV w.

Delibes Leo — (1836—1891), fr. kompozytor muzyki teatralnej; eleganckie, artystycznie wartościowe opery komiczne, operetki, balety („Coppćlia", „Lakmć" i i.).

Delictum (lac.) — występek.

Delille Jacąues — (1738—1813), poeta fr., tłumacz „Georgik" Wergiliusza, autor poematów opisowych: ,,Les Jardins" (,,Ogrody"), (tłumaczenie Karpińskiego 1783) i ,,L’Homme des champs". Zręczny wersyfikator, b. popularny w swej epoce.

Delimitacja granic państwa w myśl traktatów ; d e 1 i m i-tacyjna komisja — komisja międzynarodowa przeprowadzająca D.

Delirium (łac.) — pomieszanie zmysłów, przebiegające z zaburzeniem świadomości, złudzeniami, pobudzeniem ruchowym. Występuje w chorobach umysłowych, chorobach zakaźnych i zatruciach. D. tremens — obłęd opil-czy, spotykany u pijaków.

Delius Frederick — (1863 — 1934), ang. kompozytor, przedstawicieli mpresjonistycznego malowania nastroju w muzyce: liczne utwory orkiestrowe, kilka oper, oratorium, pieśni, koncerty i i.

Della Robbia Robbia. -> IV, 574.

Dell-Bene — malarz wł. z XVI w., sprowadzony na Litwę przez wojewodę wileńskiego Kazimierza Sapiehę. Malował freski w pałacu Sapiehów na Antokolu, wnętrze kościoła św. Ignacego w Wilnie i i.

De Longa Wyspy — niezamieszkałe wyspy sow. na szelfie pn. Azji. Pokryte wiecznym śniegiem. Dostęp do nich utrudnia stok lodowy.

Delos — jedna z wysp cykladzkich; wg mitologii gr. miejsce urodzenia Apollina i Artemidy, związane z ich kultem ; tu znajdowały się świątynie Apollina i wyrocznia deloska i co 5 lat odby-wały się wielkie igrzyska.

Delta (ó, ń) — czwarta litera alfabetu gr.

Delta — napływowy ob-szar u wejścia rzek, zazwyczaj w kształcie wielkiej litery delta (Zl), ze strugami wodnymi, płynącymi na peryferii. Praca akumulacyjna rzeki powiększa stale obszar D. w głąb morza. Znana jest urodzajna D. Nilu, kolebka kultury egips.

-* II, 125.

Delta metal — stop składający się z miedzi, i cynku z domieszką żelaza, manganu i ołowiu, odporny na działanie wody morskiej, używany przy budowie okrętów.

Deltold -> Czworokąt.

Demagog — w strż. Grecji ,,wódz ludu" pozyskujący lud dzięki swej powadze i wymowie (jak Perykies w Atenach), albo też dzięki schlebianiu tłumom (jak Kleon). Demagogia (współcześnie) — wpływanie na masy za pomocą nierzeczowych argumentów, a więc np. za pomocą pochlebstw, frazesów, podniecania pierwotnych instynktów itd.

Demanova — wieś słowacka na Liptowie w pobliżu Św. Mikułasza. Znane jaskinie.

Demarche (fr. = krok, chód) — krok, posunięcie, wystąpienie dyplomatyczne.

Demarkacyjna linia — linia rozgraniczenia, linia, której nie wolno przekroczyć stronom walczącym, określana zwykle na czas zawieszenia broni.

Demawend — najwyższy szczyt gór Elbrus w Persji; wygasły wulkan, pokryty lodowcami. 5671 m wys.

Dembiński Henryk — (1781 — 1864), generał powstania 1831, wsławiony odwrotem z Litwy do Warszawy, obrany wodzem naczelnym w sierpniu 1831; zwalczany przez żywioły radykalne, złożył dowództwo po kilku dniach. Na emigracji stronnik partii Czartoryskiego, 1848/9 naczelny wódz powstańczej armii węg. „Pamiętniki o powstaniu w Polsce 1830 — 31“ i i.

III, 72, IV, 1279.

Dembowski Edward — (1822—1846), publicysta i działacz rewolucyjny, skrajny demokrata, ludowiec, opracował w duchu rewolu-cyjno-wolnościowym „Piśmiennictwo polskie w zarysie" (1845); padł w organizowanym przez siebie powstaniu krakowskim.

Demby Stefan — (* 1862), bibliograf i biograf polski, dyrektor Biblioteki Narodowej w Warszawie.

Demencja (dementia) — niedołężność umysłu, otępienie umysłowe; np. D. starcza (D. senilis). D. praecox—> Schizofrenia.

Dementi (fr.) — oficjalne zaprzeczenie, odwołanie.

Demeter (gr. matka zbóż) — gr. bogini ziemi i uprawy roli. Córką jej była Persefona, którą porwał Hades i zwracał matce tylko na letni okres roku. W Eleusis w Attyce odbywały się na jej cześć misteria eleuzyńskie. (->■ Ceres).

Demetrłos PoliorkStes (gr. = zdobywca miast) — król Macedonii w 11. 294 — 288 prz. Chr., zdobył Ateny, Cypr; umarł w niewoli w czasie wyprawy do Azji.

Deml (fr.) — w złożeniach: pół, połowa, część, np. demi-heure {— pół godziny).'

Demiurgowie (gr. demos = lud, 'irgon—dzieło) — w dawnych Atenach — rzemieślnicy i kupcy, później robotnicy, stanowiący stan trzeci obok szlachty i chłopstwa. U Platona: Demiurg (gr. demiurgćo — tworzę) — twórca świata.

Demobilizacja — likwidacja skutków wojny, przestawienie życia państwowego na tory

pokojowe, zmniejszenie stanów liczebnych wojska przez zwolnienie rezerwistów i żołnierzy pospolitego ruszenia. D. przemysłu — przejście fabryk, pracujących na potrzeby wojny, do produkcji pokojowej; rozbrojenie przemysłu.

cenach znacznie niższych od cen spirytusu czystego.

Dendera — wieś w Egipcie na lewym brzegu Nilu m. Tebami a Abydos; ruiny prastarej świątyni (Hatory), utrzymanej w przebudowie gr.-rzym. prawie w całości.

Dendryty — 1. — osady tlenków żelaza lub manganu w kształcie drobnych krzaczków lub mchu, występujące na powierzchniach warstw skalnych. Wydzielają się z wody krążącej szczelinami wśród skał. 2. — drzewkowate wypustki zarodzi komórek nerwowych, doprowadzające do komórek bodźce nerwowe, a według niektórych uczonych służące również do odżywiania komórek. (~y Nerwy), -y III, 742.

Deneb (ar. = ogon) — gwiazda (a) drugiej wielkości, najjaśniejsza z gwzb. Łabędzia.

Denebola (ar. = ogon lwa) drugiej wielkości (/?) w gwzb. Lwa.

Depikin Anton — (* 1872), generał ros., na-

Demografia — nauka o prawach rządzących ruchem ludności, oparta na statystyce.

-* III, 418, I V, 924.

(-y Ludność).

Demokracja (z gr. demos = lud, kratćo = władam) — ustrój polit. oparty na zasadzie, że władza najwyższa w państwie należy do „ludu" i że tylko ,,lud“ ma prawo decydowania, przez kogo i w jaki sposób państwo ma być rządzone.

-y art. 1, 1180 — 1190 i Demokratyzm, I,

1190-1194; Ul, 991, 993, 994, IV, 275, 942,

1311.

gwiazda

Demokryt z Abdery — (460 — 370 prz. Chr.), filozof gr., założyciel szkoły atomistów. D. przyjmował istnienie tylko pustej przestrzeni i poruszających się w niej nieskończonej ilości czelny dowódca „białych" wojsk; pobity przez atomów, niepodzielnych i jednorodnych czą- armię sow. w listopadzie 1919; zdał w r. 1920 steczek materialnych, różniących się jedynie    dowództwo gen. Wranglowi.

wielkością i kształtem. Przez skupienia atomów Denis Maurice — (* 1870), malarz fr. Twór-powstają światy.    -> II, 367, IV, 514. czość jego oparta jest na założeniach przede

De nomine (łac. z imienia) a nie rzeczywiście.

Dent du Midi

formalnie

szczyt w Alpach koło

Demony (gr. dalmOn) — wg Hezjoda duchy wszystkim dekoracyjnych. Gł. dzieło plafony ludzi niegdyś żyjących opiekujące się ludźmi teatru des Champs Elysćes (Paryż), żywymi. Inne koncepcje: animistyczna, pojmuje D. jako duchy zamieszkujące rzeczy, teozoficzna, wg której D. są to złośliwe

duchy zamieszkujące inny świat i wpływające Genewy, 3285 m wys. na bieg spraw ludzkich.    Dentysta — lekarz zajmujący się leczeniem

De mortuis aut bene aut nihil, albo: De    zębów; dentystyką może zajmować się zarówno

mortuis nil nisi bene (łac.) — o zmarłych trzeba    doktór medycyny, jak i lekarz-dentysta, który

mówić dobrze, albo nic nie mówić.    ukończył dentystykę w specjalnej szkole den-

Demostenes — (384 — 322 prz. Chr.), zna-    tystycznej.

komity mówca gr., Ateńczyk, obok Cycerona Denudacja — ustawicznie trwający proces jeden z najznakomitszych przedstawicieli wy- zrównywania lądów przez rzeki. Szybkość D. mowy strż,; w jego mowach znajdują swoje    zależy od wzniesienia lądu nad poziom morza,

odzwierciedlenie ostatnie walki gr. o niepodleg-    od spadku rzek, od masy wód płynących, od

donosicielstwo, zawiado-

łość. W r. 351, po rozpoczęciu wojny olintyj- ilości opadów i wreszcie od szybkości, z jaką skiej, D. wystąpił po raz pierwszy otwarcie postępuje wietrzenie skał. przeciw Filipowi Macedońskiemu; ta pierwsza Denuncjacja „filipika" i następujące po niej trzy mowy olin-    mienie władzy przez osoby do tego niezobowią-

tyjskie są pierwszymi w dziejach wymowy    zane, kierujące się przeważnie niskimi pobud-

wzorami mów czysto polit. Zachowały się 33    kami, o tym, że dokonane zostało przestępstwó.

stóp Gór Skalistych w górniczym okręgu. 288 000 mieszk. 2000 Polaków.

Deo gratias (łac. = dzięki Bogu) — formuła liturgiczna.

Deontologia (gr. dion = obowiązek) — część etyki zajmująca się zagadnieniem powinności i obowiązków moralnych.

Deotyma -> Łuszczewska Jadwiga. Departament — 1. — dział instytucji, zwł. ministerstwa. 2. — największa jednostka ad-Denaturat — spirytus skażony najczęściej ministracyjna we Francji, pirydyną, spirytusem drzewnym- i zabarwiony Dependent — pomocnik patrona (adwokata) celem uniemożliwienia spożycia go jako napoju. w dawnej palestrze polskiej.

Sprzedawany jest przez monopol dla potrzeb Depilatoria — środki chemiczne, usuwające przemysłowych, technicznych, opałowych po włosy ze skóry, najczęściej siarczki ziem alka-

mowy D; wszystkie cechuje głęboki patrio- Denver — stolica amer. stanu Colorado u tyzm i szlachetny patos, -y II, 1196, IV, 1483.

Demotyczne pismo (z gr. = ludowe) — w strż. Egipcie pismo, które wytworzyło się przez powolne upraszczanie w stałym użyciu pisma hieratycznego; stosowane do wszystkich tekstów.

Denar — w strż. Rzymie srebrna moneta; w śrdw. rozpowszechniona w Europie drobna moneta różnej wartości, znana również w dawnej Polsce.

ang. m-to przemysłowe u stóp

zwolennik zniesienia niewolnictwa. Stłumił powstanie w Indiach. 2. — Edward George, lord — (* 1865), wnuk poprz., ang. mąż stanu, organizator służby ochotniczej w czasie wielkiej wojny, w 11. 1916—18 i 1922 — 23 minister wojny.

Derby

-*■ II, 748.

Desant

licznych (wapnia, baru), bądź sole metali ciężkich (antymonu, talu). Na ogół są trujące i działają drażniąco na skórę.

Deportacja — kara stosowana tylko w prawodawstwie fr., polegająca na bezterminowym zesłaniu przestępcy do kolonij zamorskich. Sądy fr. stosują D. bardzo rzadko.

Depo (fr. dćpót) — skład, magazyn do przechowania towarów; D. kolejowe — skład materiałów kolejowych w pobliżu dworca.

Deponent, deponować -> Depozyt.

Depozyt — wkład; przedmiot złożony do przechowania, lub w charakterze zastawu u osoby trzeciej; suma wpłacona instytucji finansowej na rachunek. Deponent — depozytor — składający D. Deponować — składać.

D. sądowy — instytucja prawna, wg której sumy pieniężne, wyegzekwowane przez komornika, składane są do kasy sądu, który przeprowadza ich podział m. wierzycieli. Depozytowe banki — banki trudniące się w pierwszym rzędzie przyjmowaniem obcych kapitałów (wkładów) i dalszym ich wypożyczaniem.

Deprecjacja — obniżenie wartości, zniżka, spadek ceny towaru; D. waluty — spadek wartości pieniądza w porównaniu ze złotem lub innymi walutami; spadek siły nabywczej pieniądza.

Depresja — obniżenie. 1. — w geografii — część lądu, położona poniżej pow. morza. 2. — tektoniczna — obszar zapadnięty, pokryty warstwami skał młodszych a otoczony wysa-dami skał starszych, zw. też zapadliskiem, zaklęsłością lub niecką. 3.    — w psycho

logii — reakcja psychiczna na przykre przeżycie; objawia się przygnębieniem, apatią. Szczególnie łatwo ulegają D. osobnicy nerwowi i wyczerpani nerwowo i umysłowo. 4. — gospodarcza — zła sytuacja na rynku pieniężnym, towarowym; osłabienie tętna życia gospodarczego; zastój w przemyśle; jedna z faz cyklu koniunkturalnego.

De profundis (łac. z głębokości) — początek 130 psalmu, w kościele kat. pieśń pokutna i żałobna.

De publicis (łac.) — o (w) sprawach publicznych.

Deputat — 1. — członek trybunału w dawnej Polsce; 2. — uposażenie dodatkowe lub częściowe w naturze artykułami pierwszej potrzeby, jak opał, żywność, ubranie; ordynaria.

Deputowany — wysłannik, delegat, specjalnie członek parlamentu fr. (Chambre de dipu-Us).

Derbent — stare m-to kaukaskie w Dagestanie ; broni dostępu z pn. na pd. 23 000 mieszk.

Derby

Gór Pennińskich w okręgu węglowym. 142 000 mieszk.

Derby — 1. — Edward Geoffrey, lord — (1799—1869), ang. mąż stanu, konserwatysta,

coroczne wyścigi konne w Ep-som pod Londynem, organizowane wg specjalnego regulaminu (na dystansie 2400 m, konie trzyletnie itd.), wprowadzone po raz pierwszy przez lorda D. w r. 1780. Ten typ wyścigów został przejęty przez inne państwa.

Derdowski Jarosz Hieronim — (1852—1902), regionalny poeta kaszubski. Szereg poematów w gwarze kaszubskiej.

Dereń (Cornus) — rośliny drzewiaste z rodziny dereniowatych, pokrewnej baldaszkowa-tym; 40 gat. na półkuli pn.; w Polsce: D. pospolity, przeważnie sadzony; kwitnie bardzo wcześnie (kwiaty żółte); owoce pestkowce dojrzewają jesienią i są jadalne (konfitury).

Derkacz (Crex crex L.)    — gat. ptaków z

rzędu żórawiowatych. Żyje w Europie i pn Azji, w Polsce rozpowszechniony; przebywa na łąkach i polach, żywi się ziarnem, zjada myszy, pisklęta. Głos charakterystyczny, odzywa się nocą i po deszczu. Ptak przelotny.

Dermatol — organiczny związek bizmutu, żółty proszek do zasypywania ran i odparzeń, stosowany również wewnętrznie jako środek przeciwbiegunkowy.

Dermatologia — gałąź medycyny, zajmująca się chorobami skóry i ich leczeniem.

Dernier cri (fr. = ostatni krzyk) — ostatnia nowość, ostatnia moda.

Dćroulćde Paul — (1846 — 1914), fr. poeta i polityk, założyciel Ligi Patriotycznej, zwróconej przeciw Niemcom. Autor patriotycznych dramatów i ,,Pieśni żołnierskich".

Derwisz, ar. fakir (z pers. derwesz = ubogi) — nazwa nadawana na ar. i tur. Wschodzie ascetom mahomet. -»■ art. ,,Fakir", II. 289, 293; II, 1014.

Des — w muzyce o półton obniżone d; deses — o cały ton obniżone d.

oddział marynarzy lub wojska lądowego wysadzony z okrętu na wybrzeżu nieprzyjacielskim dla walki na lądzie. Akcja D. wspierana jest zwykle ogniem artylerii okrętów wojennych. Wobec rozwoju lotnictwa możliwe są również D. lotnicze.

Desargues Girard — (1563—1661), matematyk fr., twórca teorii perspektywy

Descartes (Kartezjusz) Renć — (1596—1650) filozof, i matematyk fr., twórca geometrii analitycznej, przedstawiciel racjonalizmu, głoszący, że rozum jest główną władzą i źródłem poznania. Punktem wyjścia filozofii D. jest zwątpienie w prawdziwość powszechnie przyjętych sądów, oraz poszukiwanie twierdzeń bezwzględnie pewnych i niezawodnej metody poznania („Rozprawa o metodzie"). Takim

(1760-1794), wy-

władca

(1758-1806)

stolica Anhaltu w Niemczech nad Łabą; zakłady lotnicze Junkersa. 100 000 mieszk.

Dessoir Maks — (* 1876), psycholog i estetyk niem.

Destrukcja — zniszczenie, zburzenie.

Destylacja — oczyszczanie lotnych cieczy z części nielotnych przez zamienianie cieczy na parę (gotowanie) i skraplanie tej pary w chłodnicy. Skroplona para (destylat) spływa dó podstawionego naczynia, odbieralnika. D. można również oddzielić od siebie ciecze lotne, różniące się temperaturami wrzenia; przy D. takich mieszanin destylują się najpierw składniki najłatwiej lotne, o najniższej temperaturze wrzenia, potem coraz trudniej lotne (destylacja

-> III, 812, 813.

najpospolitsza postać opadów atmosferycznych w postaci kropel o średnicy 0,1 — 7 mm. Krople D. tworzą się w chmurach przez łączenie się mniejszych kropel i, gdy prądy wstępujące powietrza są zbyt słabe na to, by mogły utrzymać ich ciężar, opadają na ziemię (-> Opady atmosferyczne). -> arl. ,,Obłoki czyli chmury", II, 1102, III, 979 — 988.

Deszczochron, bedłka kania (Lepiota pro-pospolity grzyb kapeluszowy z ro-

-* II, 782.

ro w

pewnym sądem jest dla D. świadomość własnego istnienia (cogito ergo sum), metodą zaś jasne i wyraźne poznanie. Po stwierdzeniu istnienia własnej jaźni D. przyjmuje istnienie świata i Boga, którego idea jest wrodzona umysłowi ludzkiemu. W ten sposób D. uzasadnia pogląd, że pewne prawdy są umysłowi wrodzone.' -* II, 25, 26, 209, 445, 575, 930, 1003, 1004, III, 292, 293, 1164, IV, 507, 509, 510.

Deschamps Eustachę — (1345—1405), poeta fr. na dworze Karola V, jeden z twórców ballady. Pisał wierszem historię swej epoki.

Deschanel Paul — (1856—1922), fr. pisarz i polityk, dwukrotny prezydent Izby Deputowanych, prezydent Republiki od 18. II. do 21. IX. 1920.

Des Moines — stolica amer. stanu Iowa, 143 000 mieszk.

Desmoulins Camille bitny działacz w rewolucji fr., adwokat, dziennikarz. Przygotował i kierował zdobyciem Ba-stylii. Współzałożyciel klubu Cordeliersów i przeciwnik krańcowości terroru ; zgilotynowany wraz z Dantonem przez robespierzystów.

Desna — lewy, największy dopływ Dniepru. 1050 km dł., 87 000 km² dorzecza.

Desportes Philippe — (1546—1606), dworski poeta fr. Towarzyszył Henrykowi Wale-zemu do Polski i razem z królem uciekł do Francji, żegnając „kraj barbarzyński" satyrą ,,Adieu a la Pologne", na którą odpowiedział Kochanowski wierszem: ,,Galio crocitanii".

Despota (gr. despótes = pan) bezwzględny, arbitralny, absolutny. Despotyzm — forma rządów samowolnych, nie ograniczonych żadnymi prawami, nie liczących się z niczym prócz woli panującego, skrajnie absolutnych, jak np. rządy Nerona w Rzymie, lub niektórych cesarzy wsch.

-►/, 11, III, 1225, 1226.

Dessalines Jean Jacąues urodzony jako niewolnik murz. na Haiti, wyróżnił się w powstaniu przeciw Francuzom W. 1804 r. koronował się na cesarza Haiti. Zamordowany.

Dessau cząstkowa lub frakcjonowana). Dla lepszego rozdzielania przepuszcza się parę przez defleg-matory. Sucha D. — ogrzewanie substancyj organicznych (drzewa, węgla) bez dostępu powietrza. Przy suchej D. zachodzi rozkład su\)-stancyj, przy którym powstają produkty gazowe (np. gaz świetlny), ciekłe (smoła pogazowa z węgla, kwas octowy, aceton i alkohol metylowy z drzewa) oraz stała pozostałość (koks, węgiel drzewny)

Destylacyjna kolumna -*■ Deflegmator. Destylarnia drzewa — zakład przemysłowy suchej destylacji drzewa.

Deszcz

cera)

dżiny bedłkowatych o wytwornym smaku.

Deszczomierz, pluwiometr, ombrometr — przyrząd do mierzenia ilości opadów. Naczynie szklane zaopatrzone w podziałkę milimetrową zakończone u góry lejkiem, o średnicy równej średnicy naczynia, znajdujące się w osłonie cynkowej dla ochrony przed mechanicznym uszkodzeniem. Ilość opadów mierzy się wysokością słupa wody w milimetrach.

Detal (z fr. dćtail — szczegół, drobiazg) — sprzedaż w małych ilościach. Detalista — kupiec sprzedający towary w małych ilościach. Opp. hurt, hurtownik.

Detaszowany oddział -> Wydzielony oddział.

Detektor — urządzenie do chwytania różnorodnych zjawisk fizycznych i przekształcania ich na sygnały podlegające obserwacji zmysłów.

D. może być urządzenie naturalne, np. oko — D. fal świetlnych, ucho — D. fal głosowych, lub u-

Detektorowy odbiornik.

rządzenie sztuczne, np. klisza fotograficzna — D. fal świetlnych, ultrafioletowych ii. Detekto-odbiornik — najprostszy radioodbiornik używany do odbierania fal elektromagnetycznych wytwarzanych przez znajdujące się w pobliżu radiostacje nadawcze i przekształ-

(* 1864), hol. po-

stolica kraju Lippe w zach.

w muzyce:

największe m-to amer. stanu Michigan nad rzeką Detroit, łączącą jeziora Huron i Erie z granicą Kanady; rozwinęło się jako port rzeczny a przede wszystkim jako ośrodek przemysłowy (fabryki samochodów Forda). 2 050 000 mieszk., w tym ok. 150 000 Polaków.

-* I V, 36, 42.

De Wet Christian

rowa

z 26.

cający je na fale głosowe; daje b. czysty odbiór, nie wymagając żadnych źródeł prądu. Może być skonstruowany z b. prostych części : pary detektorowej, kondensatora - cewki, słuchawek, niewielkiej ilości drutu. Detektorowa para — kryształ (galenit, kirborund ii.) i ostrze z odpowiedniego metalu (miedź, złoto, srebro i i.) stykające się ze sobą, stanowi gł. część detektorowego odbiornika, umożliwia zamianę drgań elektrycznych na drgania głosowe w słuchawce. Działanie D. P. nie jest jeszcze całkowicie wyjaśnione.

->IV, 534.

Detektyw (ang.) — w Polsce nazwa używana dla wywiadowców prywatnych. Detek-tywna literatura — literatura sensacyjna, zapoczątkowana w Anglii przez Conana Doyle’a, twórcę typu Sherloka Holmesa. Kontynuuje tradycje dawnej literatury awanturniczej.

Deterding Henry tentat przemysłowy, założyciel koncernu naftowego Royal Dutch Shell; zagorzały przeciwnik Z. S. R. R.

Determinacja -*• Konstrukcyjne zadanie.

Determinizm — pogląd występujący na gruncie filozofii, fizyki i biologii, wg. którego każde działanie jest wyznaczone, zdeterminowane, przez uprzednio działające przyczyny lub motywy. Nade wszystko zaś D. utrzymuje, że w zakresie działań ludzkich panuje konieczność, nie zaś wolność (pogląd sprzeczny ze stanowiskiem nauki kat.). Opp. indeterminizm.

II, 949-960, III, 529.

Detmold

Niemczech, 18 000 mieszk.

Detonacja — 1. — silny dźwięk, huk towarzyszący wybuchowi;    2.

zboczenie od dźwięku właściwego. Detonować — przewyższać lub nie dociągać w intonacji dźwięku.

Detroit

-W, 182, IV, 285.

Deukalion — w podaniach gr. syn Prometeusza, mąż Pyrry, z którą uratował się od potopu : za radą wyroczni rzucali za siebie kamienie („kości matki ziemi"), które obróciły się w ludzi. D. i Pyrra stali się twórcami nowego plemienia ludzkiego.

Deux ex machina (łac.) — w tragedii strż. bóstwo niespodziewanie zjeżdżające na scenę przy pomocy specjalnego aparatu (machina) i zmieniające całkowicie bieg akcji; dziś tyle, co niespodziewana pomoc, nagłe zjawienie się nieoczekiwanej osoby itd.

Deuterium, diplogen, „ciężki wodór" — izotop Svodoru o c. atom. 2. (-* Ciężka woda).

-> II, 1024, 1025, 1056, IV, 422, 424.

Deuteronomium — gr. nazwa piątej księgi pięcioksięgu Mojżesza.

Deutoplazma — odżywcze materiały zapasowe, występujące w zarodzi komórek: tłuszcz w postaci kul lub ziarenek, białka oraz węglowodany w postaci rozlanej. Szczególnie dużo takich materiałów posiada komórka jajowa. Tutaj posiadają one charakterystyczny kształt dużych kul żółtka o złożonym składzie chemicznym.

„Deutschland, Deutschland iiber alles“

(niem. = „Niemcy, Niemcy ponad wszystko") — początkowe słowa narodowego hymnu niem.

Deva — w jęz. staro-ind. bóstwo; później tytuł książęcy (na Jawie).

Deutzia -» Żylistek.

Devonport — przedmieście m-ta Plymouth w zach Anglii; doki i przemysł okrętowy.

DeWajtis — 1. — dąb otoczony czcią religijną u pogańskich Litwinów i Żmudzinów;

2. — powieść M. Rodziewiczówny, b. popularna

Dewaluacja — ustawowe obniżenie wartości nominalnej pieniądza; zwiększenie ilości monet bitych z 1 kg złota. D. przeprowadziła Polska w 1927 r., zmieniając stopę menniczą z 3444,44 na 5924,44.

Dewar James — (1842—1923), ang. fizyk i chemik. Wynalazca naczynia szklanego o podwójnych posrebrzanych ścianach, pomiędzy którymi wytwarza się próżnia, stosowanego również w życiu codziennym pod nazwą termosu ; gorące lub zimne ciecze (herbata, skroplone powietrze) nalane do naczynia D. zachowują pierwotną temperaturę przez czas dłuższy.

(1854—1922), generał Boerów, znakomity strategik. W wojnie 1899 — 1902 zadał Anglikom szereg klęsk. W 1914 r. uczestniczył w powstaniu przeciw Anglikom; skazany na śmierć, ułaskawiony i uwolniony.

Dewey John — (* 1859), amer. pedagog-filozof; pojmuje wychowanie jako przygotowanie do czynnego udziału w procesach kulturalno-społecznych .

Dewiacja — odchylenie igiełki magnetycznej od normalnego kierunku pod wpływem wielkich mas żelaza lub stali, znajdujących się w pobliżu oraz podczas zaburzeń pola magnetycznego ziemskiego.

Dewiza — godło, hasło, zasada. D. orde-hasło mające przyświecać odznaczonym, wypisane na odznakach orderu, lub na dyplomie. Np. D. orderu Orła Białego: ,,Za Ojczyznę i Naród".

Dewizowa Komisja — komisja powołana do życia dekretem Przezydenta Rzplitej

IV. 1936 r. jako organ wykonywujący przepisy dekretu i rozporządzeń wykonawczych o kontroli dewiz.

Dewizowe banki — przedsiębiorstwa bankowe, które w związku z wprowadzeniem kontroli dewiz uzyskały specjalne uprawnienia do

handlu dewizami; powołane do życia dekretem Prezydenta Rzplitej z 26 kwietnia 1936 r.

weksle, czeki, przekazy zagraniczne, polecenia wypłaty danych sum w walucie zagranicznej. D. służą jako środek płatniczy w handlu międzynarodowym oraz stanowią pokrycie banknotów, obok złota, przy walucie pozłacanej. Reglamentacja dewizowa — ograniczenie wolnego obrotu dewizami w związku z groźbą zachwiania się bilansu płatniczego. Wprowadzona w 11.    1932 — 36

w Austrii, Czechosłowacji, W. M. Gdańsku, Niemczech, na Węgrzech, we Włoszech, w Polsce (1936 r.).

Dewon —

-► III, 1036.

Dębe Wielkie — wieś pod Warszawą na prawym brzegu Wisły; zwycięstwo Skrzyneckiego nad Rosjanami w 1831 r.

Dębica — m-to pow. w woj. krakowskim z państwową bekoniarnią. 10 000 mieszk.

(1871-1931), poeta i felietonista, liryk-nastrojowiec o dużej wrażliwości artystycznej, wybitny krytyk literacki.

Dębik ośmiopłatkowy (Dryas oct opętała) — gat. rośliny zielnej z rodziny różowatych, zimozielonej, tworzącej darnie i występującej w górach Europy i w obszarze polarnym pn. półkuli; u nas w Tatrach i Karpatach Pokuc-kich; kwitnie w lecie.

Dęblin — twierdza ros. Iwangorod, wybudowana po powstaniu listopadowym u ujścia Wieprza do Wisły, zniszczona w czasie wielkiej wojny; dzisiaj tylko obóz wojskowy; centrum wyszkolenia lotnictwa.

Dębołęcki Wojciech X. — (fok. 1646), kompozytor rei.

(1781 — 1858), kompo-

Diabolo

Diadem

Diakon

Dewizy

okres geol. ery paleozoicznej.

-> II, 553, IV, 118, 122, 1527.

Dezercja — samowolne opuszczenie wojska przez żołnierza; karane więzieniem, a w czasie wojny i w wypadku przejścia do nieprzyjaciela — śmiercią.

Dezyderiusz — ostatni król Longobardów w 11. 757 — 774, pokonany i uwięziony przez swego zięcia Karola W., który w r. 774 przyłączył Longobardię do swego państwa.

Dezynfekcja — odkażanie, niszczenie czyh-ników, sprzyjających powstawaniu i rozwojowi chorób zakaźnych, przede wszystkim drobnoustrojów chorobotwórczych. Do środków dezynfekcyjnych należą: gorąco i światło słoneczne, poza tym szereg związków chemicznych, jak karbol, sublimat, formalina i i.

Dezynsekcja — niszczenie szkodliwych owadów, będących często nosicielami zarazków (muchy, wszy, komary) oraz ich jaj i larw. Do środków dezynsekcyjnych należą przetwory nafty, proszek perski i i.

Dezyntegrator — nazwa obecnie usuwana z polskiego słownictwa technicznego. (-+ Roz-drabniarki).

Deżniewa Przylądek — wsch. cypel Azji na Płw. Czukczów.

Dębicki Zdzisław

III, 395.

Dęte instrumenty — grupa instrumentów muzycznych, z których dźwięk wydobywa się przez zadęcie, wskutek czego powstaje drganie powietrza, mieszczącego się w rurce drewnianej, metalowej lub innej. Rozmaitą wysokość dźwięku uzyskuje się przez skracanie lub wydłużanie słupa powietrza przy pomocy otworów, klap i wentylów. D. I. dzielą się na drewniane, metalowe i na instrumenty z systemem klawiaturowym (organy).

Diabaz — skała magmowa, wylewna, której głównymi i charakterystycznymi składnikami są minerały zawierające metale takie, jak żelazo i magnez. W Polsce występują te skały w okolicach Krakowa. Ze względu na wielką twardość, małą ścieralność i porowatość, eksploatuje się nasze D. jako materiał drogowy (tłuczeń i kostki brukowe).

Diabelli Antonio zytor, nauczyciel muzyki i wydawca muzyczny w Wiedniu; sonatiny, sonaty i i.

zabawka, której użycie polega na podrzucaniu i chwytaniu ciężkiej szpuli z metalu lub gumy przez nagłe wyprężenie sznurka rozpiętego między dwiema pałeczkami.

opaska na głowę ze srebra, złota, wysadzana kosztownymi kamieniami — była oznaką dostojeństwa, dobrego urodzenia zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn już od epoki brązu w Europie i Azji; obecnie ozdoba balowa.

Diadochowie (gr. = „następcy") — w o-kresie hellenistycznym następcy Aleksandra W., którzy podzielili między siebie jego monarchię.

Diafora — figura retoryczna polegająca na powtarzaniu pewnej treści w coraz to silniejszej formie.

Diafragma — otwór w przyrządach optycznych stosowany, dla otrzymania ograniczonej wiązki promieni, np. w aparacie fotograficznym otwór okrągły o zmiennej średnicy, w spektrometrze szczelina podłużna o zmiennej szer.

Diageneza — szereg procesów natury chemicznej i fizycznej, które biorą udział w wytwarzaniu skał osadowych, np. proces odwodnienia, odsolenia, oraz zlepienia luźnych cząstek jakimś spoiwem. Dzięki tego rodzaju procesom materjały te twardnieją i przechodzą w skały, (piaskowce, zlepieńce, wzgl. iły).

Diagnoza — rozpoznanie choroby na podstawie wywiadów zebranych od chorego oraz objawów stwierdzonych przy jego badaniu.

-► III, 270, 559, 560.

Diagram -* Wykres.

Diak — we wsch. kościele nazwa kleryka, także śpiewaka cerkiewnego.

Diakłaza — pęknięcia w skałach biegnące w najrozmaitszych kierunkach, powstające wskutek ciśnień panujących w skorupie ziemskiej.

niższy stopień w hierarchii kapłańskiej; D. pełni różne niższe funk-

wszelkie znaki

-* /. 5.

Dialektyka (gr. dialektike Uchne — sztuka rozumowania) — metoda rozumowania, polegająca na analizowaniu twierdzeń i sprowadzaniu ich do wspólnej zasady. Metodę tę w postaci schematu tezy, antytezy, syntezy stosowali w nowszej filozofii np. Hegel i jego naśladowcy.

Dializa — sposób oddzielania koloidów od substancyj rozpuszczalnych, oparty na zjawisku, że cząstki koloidalne są zbyt duże, by przedostawać się przez otworki pewnych błon (pęcherz zwierzęcy, papier perganinowy), podczas gdy cząsteczki substancyj rozpuszczalnych (np. elektrolitów) przenikają przez te błony.

-* II, 1229.

Dialog (gr. dialogos)

bardzo liczne

-* IV, 846.

odbitka foto-

nazwa

-* IV,1502, 1503.

układ

swobodna, pouczająca

(1830 —1915), prezydent meks. Walczył przeciw St. Zj. A. Pn. i cesarzowi Maksymilianowi. Po wojnie domowej 1876 prezydent (1877—1881 i ponownie: 1884—1911) i faktyczny dyktator. Powstanie 1911 r. pod wodzą Madery zmusiło go do opuszczenia ojczyzny.    -> II, 969.

Dickens Charles —    (1812—1870), powie-

ściopisarz ang. o znaczeniu światowym, autor powieści: ,,The Pickwick Papers“ („Klub Pick-wicka"), ,,Oliver Twist", ,,David Copperfield", ,,Little Dorritt" („Maleńka Dorritt"), ,,Tale of Two Cities" („Opowieść o dwóch miastach").

cje liturgiczne w kościele, jak głoszenie kazań, udzielanie wiernym komunii (za zezwoleniem biskupa lub miejscowego proboszcza) itd.

Diakonisy — protest, instytucja utworzona w XIX w. na wzór kat. szarytek. D. protest, nie składają ślubów czystości, mogą zawsze z instytucji wystąpić, a zajmują się głównie opieką nad chorymi.

Diakrytyczne znaki w jakimkolwiek alfabecie umieszczane nad, lub pod literami, uzupełniające zasób liter danego alfabetu i zmieniające ich zwykłą wartość głosową; np. c-ć, a-ą.

Dialekt Narzecze.

rozmowa między dwiema osobami; utwór literacki w formie rozmowy, np. dzieła Platona, które napisane są w formie D. pomiędzy Sokratesem a jakimś drugim rozmówcą; forma D. była też często stosowana w literaturze polemicznej, jako ułatwiająca obronę pewnych tez. Na D. oparta jest poezja dramatyczna.

Diamagnetyczne ciała w przyrodzie ciała, odpychane przez pole elektromagnetyczne. Najwybitniej ujawnia te własności bizmut. ->■ III, 437, 438,442, 443. 444.

Diamand Herman — (1860—1831), wybitny socjalistyczny polityk gospodarczy, jeden z założycieli P. P. S., poseł do parlamentu austr. i do 3 sejmów polskich. ,,Pamiętniki", ,.Wybór przemówień do Sejmu".

Diament — minerał składający się z czystego krystalicznego węgla. -► arl. I, 1194 — 1200; III, 633, 634, 635, IV, 1240.

Diamenty marmaroskie — pełne, doskonale wykształcone kryształy kwarcu; w Polsce występują w piaskowcach i marglach karpackich z okolicy Skolego, Ławocznego, Turki i Sianek.

Diametr (gr. diamelros) — średnica. Diametralny — przeciwległy, krańcowo różny, odmienny.

Diana — rzym. bogini kwitnącej przyrody i światła księżycowego. Czczona przez kobiety i ubogich; miała sławną świątynię w Arycji, koło Raymu. Wcześnie została utożsamiona z Artemidą.

Diapozytyw (przezrocze) graficzna na płycie szklanej, lub błonie, stosowana do rzucania obrazu na ekran za pomocą aparatu projekcyjnego.

Diarbekir — m-to wsch. Turcji nad Tygrysem, 35 000 mieszk.

Diariusze — początkowo księgi rękopiśmienne, w których notowano ważniejsze wydarzenia w rodzinie i kraju ; potem księgi drukowane, sprawozdania z czynności sejmu, przebiegu podróży itp.

Diaskop — przyrząd do wyświetlania przezroczy. (-*■ Przezrocza).

Diaspor — minerał, uwodniony tlenek glinu, A1₂0₃. H₂0; stosunkowo mało rozpowszechniony ; powstaje w wys. temperaturze podczas krzepnięcia lawy, najczęściej występuje w utworach żyłowych.

Diaspora (gr. = rozproszenie) -rozproszenia Żydów po całym świecie.

Diastaza — enzym, zawarty w kiełkujących ziarnach jęczmienia; rozkłada skrobię na cukier, stosuje się w słodzie przy wyrobie piwa i pędzeniu spirytusu.

Diatermia — metoda lecznicza, posługująca się elektrycznymi prądami wysokiej częstotliwości ; energia elektryczna zamienia się w organizmie na energię cieplną. D. stosuje się w przypadkach nerwic, stanów zapalnych itp.

Diatoniczny szereg dźwiękowy — w muzyce podstawowy szereg wysokości w obrębie oktawy, w którym każdy dźwięk jest samoistnym stopniem, niezależnym w niczym od innych (np. : c, d, e, f, g, h, c¹, albo; es, f, ges, as, b, ces, d, es). Diatonika —    '

dźwięków, który ogranicza się do stopni szeregu podstawowego.

- Diatryba

rozmowa. 2. — gwałtowna krytyka, pamflet.

2. — gwałtowna krytyka, pamflet.

Diaz Armando Vittorio —    (1861 — 1928),

marszałek wł., kierownik wł. działań wojennych w czasie wielkiej wojny, wódz i organizator armii. Minister wojny w rządzie faszystowskim do r. 1924.

Diaz Bartholommeu — (1450—1500), żeglarz portug., który pierwszy (1488 r.) opłynął przylądek dziś nazwany Przylądkiem Dobrej Nadziei.

Diaz Porfirio

komedii „Cricket on the hearlh“ („Świerszcz za kominem") i w. i. Utwory D., przeważnie o drobnomieszczańskim środowisku Londynu, cechuje głęboki podkład uczuciowy, sympatia dla ludzi i rzeczy. Kult tradycji życia rodzinnego, swoisty ang. humor i uczuciowość czynią z D. narodowego pisarza Anglii. -> 1, 854, 1V, 335, 551, 1326, 1327, 1329.

Dickmann Arend — (j*1627), admirał, organizator i dowódca floty polskiej w czasie wojny Polski ze Szwecją za czasów Zygmunta III. Zginął podczas zwycięskiej bitwy morskiej stoczonej pod Oliwą.

Dicksonia — rodzaj paproci drzewiastych, tj. wytwarzających kłodzinę zdrewniałą i na jej szczycie koronę z dużych liści; występują w obszarach tropikalnych.

Dickstein Samuel

III, 99.

Dieppe — stary port fr. nad Kanałem La Manche; dostarczył wielu śmiałych żeglarzy w historii odkryć. 25 000 mieszk.

Dierżawin Gawriił

(1743-1816), poeta ros., najwybitniejszy przed Puszkinem. Jego liryki cechuje siła i barwność obrazów poetyckich.

Diesel Rudolf

ekonomiczny spalino-

Dieta

dział medycyny,

wynagrodzenie, jakie

„Bóg i moje

Wyciąg.

Dillonowska pożyczka

Decrescendo.

wysepka portug. u brzegów ind. Płw. Katiawar. 5 km², 15 000 mieszk.

Dinar — jednostka monetarna Jugosławii. 1 D = 100 para.

Dingo (Cani8 dingo Blbch.), — gat. ssaków drapieżnych z rodziny psów, zamieszkujący

(* 1851), matematyk, założyciel pierwszych polskich czasopism matematycznych.

Dictum (łac.) powiedzenie. D. acer-bum — przykre powiedzenie, gorzka prawda.

Didache, czyli t. zw. „Nauka 12 apostołów" — najstarsze pismo starochrześcij., powstałe prawdopodobnie w Aleksandrii w II połowie I w. Zawiera krótki wykład etyki, liturgii i prawnych urządzeń kościelnych.

Diderot Denis — (1713 — 1784), pisarz fr., erudyta, jeden z najwybitniejszych „encyklopedystów". Prace filozoficzne, estetyczne oraz powieści; ,,La Religieuse" („Mniszka"), ,,Jac-ques le fałnliste", („Kubuś fatalista") i i.; głosił poglądy materialistyczne, opracował teorię dramatu mieszczańskiego. -> I, 75, 519, 1245, II, 287, 208, 209, 213, 111, 293.

Dido, Dydona — wg rzym. i kartagińskich podań założycielka Kartaginy. W „Eneidzie" Wergiliusza D. jest zakochana w Eneaszu i porzucona przez niego, odbiera sobie życie.

Didymium — b. drobne rośliny, należące do śluzowców; wrystępują pospolicie na rozkładających się pniach drzew, na opadłych liściach, na butwiejącej słomie lub sianie.

Diecezja — okręg kościelny podległy władzy duchownej jednego biskupa.

Diego Suarez — zatoka w pn. części Madagaskaru z portem Antsirane; fr. baza flotowa.

Dielektryk — przestrzeń, lub ciało, w których nie mogą się swobodnie poruszać ładunki elektryczne. D. jest próżnia i wszystkie izolatory.

(1858—1913), inżynier niem.; skonstruował silniki napędzane ropą naftową, najbardziej ekonomiczne spośród wszystkich skonstruowanych dotąd tego rodzaju silników. D. silnik wy silnik wstrzykowy skonstruowany przez Diesla w r. 1898.

IV, 766-768, III, 432, 433, 818, 1131,

IV, 774.

Dies irae (łac.) — dzień gniewu; hymn kościelny o sądzie ostatecznym, skomponowany przez bł. Tomasza a Celano (J⁻ 1255).

sposób odżywiania, jaki należy stosować dla zachowania zdrowia (u ludzi zdrowych) oraz u osobników chorych i ozdrowieńców. Dietetyka zajmujący się stosowaniem odpowiednich przepisów dietetycznych w' celach leczniczych i zapobiegawczych.

Diety — płaca dzienna ; zwrot kosztów utrzymania urzędnika w podróży za każdy .dzień zajęty; dodatkowe wynagrodzenie dzienne za dodatkową pracę. D. poselskie (z fr. la dikte = parlament) poseł do parlamentu pobiera za wykonywanie swych funkcyj.

Dieu et mon droit (fr.) prawo", hasło korony ang.

Dieu le veut (fr.) — „Bóg tego chce", hasło pierwszej wyprawy krzyżowej.

Dievas — lit. bóstwo (lot. Dievs, staroprus. Deiwas); w pieśniach ludowych — ojciec niebiański.

Differentia specifica -» Definicja.

Difflugia — rodzaj amebowców, tworzących sobie domek z drobniutkich cząstek ciał stałych ; żyją w wodach słodkich.

Digestorium

Digne — miejscowość we Francji w Prowansji; ciepłe źródła siarczane (25° —45° G).

Dijon — stara stolica Burgundii we Francji i twierdza oraz ważny węzeł kolejowy. — Wiele zabytków architektonicznych z różnych epok. Miasto rodzinne Bossuet’a. — 91 000 mieszk.

-> II, 423.

Dike -> Temida.

pożyczka zaciągnięta przez Polskę w 1925 dla ratowania kursu złotego — za ministerstwa Władysława Grabskiego — w firmie bankierskiej Dillon, Read et Comp., w Nowym Jorku w wysokości 33,6 mil. dolarów.

Diłthey Wilhelm - (1833-1911), jeden z przedstawicieli t. zw. filozofii życia, wyjaśniającej zjawiska ducha ludzkiego i kultury na podstawie nauki o strukturze psychicznej człowieka ; historyk filozofii i twórca nauki o typach poglądu na świat.

Diminuendo (wł.)

Din

■o

Dingo.

-*> II, 479-481

PS

CS¹

Dinotherhim.

nad

Diofantos z Aleksandrii — (III w.), matematyk gr.; pierwszy używał ogólnych oznaczeń symbolicznych dla niewiadomych w równaniach. Równania D. — równania nie ozna

w podaniach gr. uczestnik wyprawy „epigonów" przeciw Tebom, jeden

Kr.

Dionizy Areopagita

Dioplodocus

(*1902), fizyk ang., jeden z twórców mechaniki atomu. Nagroda Nobla w r. 1933.

Dirt-track (ang.)

stepy Australii. Być może, pochodzi od zdziczałych psów domowych. Tępiony z powodu szkód, jakie wyrządza w stadach bydła i o-wiec. Z psem domowym krzyżuje się. /]-.

-* I, 436.

Dinoceras pierwotne zwierzę kopytne; żyło krótko weocenie. Nieco mniejsze od słonia, miało potężne wystające kły w górnej szczęce.

Dinosauria czyli dziwojaszczury — duża grupa potwornych gadów, które żyły w okresie jurajskim i kredowym.

Dinotherium — zwierzę należące do rzędu trąbowców, czyli grupy słoni. Żyło w epoce neo-geńskiej ; podobne do słonia, nieco mniejsze, w dolnej szczęce dwa siekacze wygięte razem ze szczęką w dół.

Din-Tora — żyd. polubowny sąd rabinacki, oparty na prawie talmudycz-nym; nazwa przyjęta przez żargon złodziejski dla określenia konspiracyjnego sądu złodziejów towarzyszem (,,din tojra“).

Diodor z Sycylii (Diodorus Siculus)

(I w. prz. Chr.), gr. historyk w Rzymie. Napisał historię powszechną ,,Bibliotheca histo-rica", w której korzystał z zaginionych dziś źródeł.

czone pierwszego stopnia.

Diogenes z Synopy — (414 — 324 prz. Chr.), uczeń Antystenesa, filozof gr., żyjący według ideałów cynizmu. D. głosił, że formy życia cywilizowanego (obyczaje, nauka, sztuka) są zbyteczne, prawa i religia są wynalazkiem polityki, wszelkie dobra, w oczach mędrca godne pogardy, winny być wspólne (komunizm), gdyż tak jest w stanie naturalnym; D. miał swe schronisko w beczce, gardził zwyczajami przyjętymi przez ludzi i głosił, że najgłupszy spośród zwierząt jest człowiek.

Dioklecjan, Diocletianus Gajus Aurelius Va-lerius — (*j* 313), cesarz rzym. w 11. 284 — 305 (dobrowolnie abdykował). Stworzył system spółrządów, dzieląc władzę ze swymi zastępcami. Na wzór monarchii wsch. wprowadził ustrój biurokratyczno-absolutny. Za jego panowania miały miejsce okrutne prześladowania chrześcijan (303).

Diomedes z najdzielniejszych wojowników w wyprawie trojańskiej.

Dionizjusz Sprawiedliwy — (1261 — 1325), król Portugalii od 1279. Twórca potęgi państwa, poeta i krzewiciel nauk i sztuk.

Dionizjusz Starszy — (431 — 367 prz. Chr.), okrutny tyran Syrakuz, niepomyślnie walczył z Kartaginą na Sycylii (4 wojny).

Dionizos, Bachus, Bakchus — gr. bóg wina i kwitnącej przyrody, syn Zeusa. Kult jego, przeniesiony z Tracji, łączył się z nastrojem beztroski i wesołości, później nawet rozpusty (-> Bakchanalie). Otoczony był licznym orszakiem bakchantek, nimf itp. oraz satyrów i syle-nów. Na cześć D. odbywały się liczne uroczystości ; były one zaczątkiem tragedii i komedii

-> IV, 1050, 1117. (I w.), pierwszy chrześcij. biskup Aten, nawrócony na Areo-pagu przez św. Pawła, rzekomy autor czterech traktatów teologiczno-mistycznych.

olbrzymi, dwudziestometrowej dł. gad; żył w okresie jurajskim; należał do grupy dinosaurów.

Diopter, celownik — przyrząd do wyznaczania pewnego kierunku. Najprostszy D. składa się z dwóch wąskich szpar, umieszczonych w pewnej odległości od siebie, przez które patrzymy na przedmiot. D. umieszcza się np. na kompasie.

Dioptria (D) — jednostka zdolności zbierającej (Z) soczewki, którą posiada soczewka o ogniskowej (f) = 1 m. Zdolność zbierająca soczewki jest tym większa, im krótsza jest jej ogniskowa, np. dla f = 0,5 m, Z = 2 D; dla f = 0,25 m, Z = 4 D.

Dioryt — skała magmowa, głębinowa, składająca się głównie z kwarcu i minerałów zawierających glin i krzem. Struktura D. jest krystaliczna, średnio-ziarnista, barwa najczęściej jasno-szara.

Dioscorea -► Pokrzynowiec.

Dioskurowie — synowie Zeusa (-> Kastor i Polluks).

Diplogen -»■ Deuterium. -> II, 1024, 1025, 1056, IV, 422, 424.

Dipylon (gr. = podwójna brama) — brama miejska, pałacowa, triumfalna, o dwu otworach wejściowych.

Dirac Paul wyścigi motocyklowe na płaskim (bez podniesionych wirażów) torze żużlowym. D.-T. odbywają się we wnętrzu stadionu, całkowicie na oczach widzów.

Dis — o półton podwyższone d; d i s i s — o cały ton podwyższone d.

Disagio — spadek kursu papieru wartościowego w odniesieniu do sumy, na jaką dany walor opiewa; wahania walutowe w ramach punktów złotych; procent, o jaki pieniądz papierowy stra-

postać błonicy krtani.

stwowe, albo skarbowe — przez państwo zaciągnięte, lub przejęte zobowiązania, pożyczki państwowe na pokrycie bieżących wydatków państwowych, lub na specjalne cele np. inwestycyjne, stabilizacyjne, wojenne. Są D. państwowe wewnętrzne lub zagraniczne; dobrowolne

r.

-> II, 849.

(1415—1480), twórca hi-

Miara.

cił na wartości w porównaniu z monetą kruszcową.

Disażio -> Disagio.

Diseuse (z fr. dire = mówić) — estradowa artystka-recytatorka, uprawiająca sztukę słowną, często przy akompaniamencie muzyki. Jedną z najsłynniejszych D. jest Francuzka Yvette Guilbert.

Disko — wyspa u zach. brzegów Grenlandii z duń. stacją arktyczną.

Disraeli -> Beaconefield Beniamin.

Ditto, detto (wł.) — to samo, jak wyżej.

Diugoń -> Piersioplawka.

Diuretyna — związek organiczny, połączenie teobrominy z salicylanem sodowym (-* Salicylowy kwaa); środek moczopędny, stosowany w chorobach sercowych.

Divertimento (wł.), dinertissement (fr.) — uciecha, rozrywka; popularnie: wstawka baletowa do opery: D. baletowe, f->Serenada).

Divide et impera (łac. = „dziel i panuj") zasada polit., polegająca na skłócaniu stronnictw w podbitym kraju dla ułatwienia panowania władcy; sformułowana przez Macchia-velli’ego na określenie polityki senatu rzym.

Divina Commedia (wł.) — Boska Komedia, tytuł arcydzieła Dantego.

Dłx Otto — ("'1891), malarz i grafik niem., wybitny przedstawiciel kierunku „nowej rzeczowości". W sztuce swojej w sposób bezlitosny odsłania najbardziej brutalne strony współczesnej rzeczywistości. Znany cykl graficzny „Wojna".

Dixi (łac. = powiedziałem) — formuła, jaką mówcy w strż. Rzymie kończyli swoje przemówienia.

Dixmuide — m-to we Flandrii belg.; walki w czasie wielkiej wojny.

Djambi — stolica i port udzielnego sułtanatu na Sumatrze. 22 000 mieszk.

Djokjakarta — m-to, a raczej olbrzymia wieś jawajska; stolica udzielnego sułtana. 137 000 mieszk.

dkg — skrót oznaczający dekagram.

dkl — skrót oznaczający dekalitr.

dkm — skrót oznaczający dekametr.

Dławiec, krup

Dławik — 1. — ruchoma zastawka regulująca szybkość przepływu gazów, pary lub cieczy w rurach ; 2. — cewka, posiadająca dużą samoinduk-cję, używana w technice prądów zmiennych. Włączona w obwód prądu przemiennego, działa jak opór, nie powodując jednak strat energii elektrycznej na wywiązywanie się ciepła Joule’a.

Dłubnia — lewy dopływ górnej Wisły z Jury Krakowskiej, 50 km dł.

Dług — zobowiązanie do oznaczonych świadczeń pieniężnych, wzgl. rzeczowych; D. międzysojusznicze — zadłużenie państw sprzymierzonych przede wszystkim wobec St. Zj. A. Pn., które były bankierem i dostawcą broni podczas wielkiej wojny. 11 listopada 1918 r. wynosiły 7067 mil. dolarów; D. pań

zrealizowane drogą emisji papierów publicznych lub przymusowe. D. państwowe wewnętrzne Polski wynosiły na dzień 1 stycznia 1936    1475 mil. zł,

w czym z tytułu pożyczek emisyjnych 1103 mil. zł, z innych tytułów (zadłużenie w Banku Polskim, B. G. K., P. K. O. oraz w zarządzie m. st. Warszawy) — 372 mil zł. Długi państwowe zagraniczne Polski wynosiły na dzień 1 stycznia 1936 — 3282 mil. zł. Składały się na nie: pożyczki emisyjne zaciągnięte na obcych rynkach: 6°/₀ doi. z 1920 19 575 tys. doi., 7°/₀ wł. z 1924 r. — 2460 mil. lirów, 8°/₀ amerykańska z 1925 r. — 19 600 tys. doi., 7°/₀ stabilizacyjna z 1927 r. — 40 920 tys. doi. i 320 tys. funtów szterlingów, 6,5°/₀ doi. z 1930 r. — 30 943 tys. doi., łącznie na sumę 875 mil. zł; zadłużenie wobec rządów państw obcych — łącznie na sumę 2082 mil. zł; długi poaustr. i powęg. łącznie na sumę 325 mil. zł. W 1937 r. Polska zaciągnęła we Francji na cele obrony kraju pożyczkę na sumę 2060 mil. franków fr. (1250 mil. franków fr. w towarze, 810 mil. franków fr. w gotówce). Dłużnik — osoba fizyczna lub prawna, która zobowiązała się umową wykonać na rzecz drugiej strony pewne świadczenia natury materialnej lub nie materialnej.

Długogłowość — właściwość morfologiczna mózgoczaszki polegająca na znacznej przewadze długości czaszki nad jej szerokością, skutkiem czego czaszka widziana z góry posiada zarys wydłużonego owalu wzgl. elipsy. Wg konwencjonalnego podziału za długogłowe czaszki uważa się takie, których wskaźnik główny jest niższy od 76,0.

Długoraj Wojciech — (f ok. 1603 r.), utalentowany lutnista i kompozytor. Zachowały się : fantazje oraz „polskie tańce".

Długosz Jan storiografii polskiej. Wychowanek akademii krakowskiej, sekretarz Z. Oleśnickiego. 1436 — kanonik krakowski; wielokrotnie używany do misyj dyplomatycznych króla i Oleśnickiego, od 1467 wychowawca synów królewskich. ,,Annale8, seu cronice inclyti Regni Poloniae", kronika polska od pradziejów do r. 1386, w treści śrdw., w formie humanistyczna, opracowana na podstawie źródeł, stosunkowo krytycznie, mimo uzupełnień własnych autora, „Liber Be-neficiorum dioecesis Cracoriensis", nieocenione dziś źródło dla badaczy historii kościoła w Polsce, 1470—1480, ,,Vita S. Stanislai", 1465, „Vita B. Kingae", 1474 i i.

-> II, 841, 905, III, 111. IV, 102, 103, 223.

Długość

(1855-1930), lekarz,

Dmuchawka — przyrząd, umożliwiający wdmuchiwanie powietrza do płomienia w celu podwyższenia temperatury płomienia. Powszechnie stosowane są palniki dmuchawkowe: wewnątrz rury, doprowadzającej do wylotu gaz, przechodzi rurka, przez którą wdmuchuje się powietrze przy pomocy miecha. Stosowane w analizie do silnego prażenia osadów oraz do wyrobu aparatów szklanych z gotowych rurek. W podobny sposób zbudowane są palniki tlenowo-wodorowe i acetylenowe do spawania i cięcia metali.

Dmuszewski Ludwik

-* IV, 455.

Długość geograficzna — kąt zawarty m. t. zw. południkiem pierwszym (obecnie powszechnie Greenwich) a południkiem danej miejscowości. Oznacza się go przez grecką literę A, a mierzy na wsch. i na zach. od pierwszego południka.

Długość głowy — odległość m. najbardziej ku przodowi wysuniętym i leżącym w płaszczyźnie symetrii punktem międzybrwiowej partii czoła, a najdalej ku tyłowi wystającym punktem głowy, leżącym w tej samej płaszczyźnie symetrii.

Dłuski Kazimierz działacz społeczny i niepodległościowy, twórca pierwszego wielkiego sanatorium przeciwgruźliczego w Zakopanem. Brał udział w konferencji pokojowej w 1919 r.

Dmitriew Radko — (1859—1919), buł.-ros. generał. Zwycięzca w pierwszej wojnie bałkańskiej 1912. Podczas wielkiej wojny na czele

3. armii ros. oblegał Przemyśl. Zamordowany przez bolszewików.

Dmochowski — 1. — Franciszek Ksawery — (1762—1808), literat, krytyk i publicysta. Członek „Kuźnicy Kołłątajowskiej". Jeden z organizatorów „Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk". Jego „Sztuka rymo-twórcza" (1787), naśladowanie ,,L'art poćtiąue" Boileau’a, stanowiła długo kodeks poetycki naszych pseudoklasyków. Pseudoklasyczny przekład „Iliady" (1800); 2. — Franciszek Salezy — (1801 — 1871), syn poprz., wydawca, publicysta, tłumacz i krytyk; wy wołał ""„U wagami nad sonetami Mickiewicza" głośną rozprawę mickiewiczowską „O krytykach i recenzentach warszawskich".

Dmowski Roman — (*1864), polityk i publicysta, jeden z założycieli i przywódca Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego, dziś wódz ideowy obozu narodowego. W 1895 wydawał we Lwowie „Przegląd Wszechpolski"; poseł do II i III Dumy ros., prezes petersburskiego Koła Polskiego. Przeciwnik Niemiec, zwolennik ugodowej polityki wobec Rosji. Po wybuchu wielkiej wojny wiąże sprawę Polski z koalicją. W 1917 prezes Komitetu Narodowego w Paryżu; w 1919 podpisał wraz z Paderewskim traktat wersalski, 1923 minister spr. zagr. 1926 stworzył „Obóz Wielkiej Polski". Napisał: „Myśli nowoczesnego Polaka", „Niemcy, Rosja i kwestia polska", „Polityka polska i odbudowanie państwa" i i.

Dmuchawa — maszyna do przemieszczania powietrza albo przez wyciąganie (rozrzedzenie), albo przez wtłaczanie (sprężanie). Są to maszyny o dużej wydajności, powodujące nieznaczne sprężenie powietrza (od kilkudziesięciu do kilkuset mm słupa rtęci). Obecnie stosowane przeważnie do wielkich pieców, wtłaczają do nich powietrze dla powiększenia intensywności spalania. Napędzane albo przez maszyny parowe albo przeż silniki gazowe.

Dmuchawiec -* Mniszek.

(1777-1847), aktor i pisarz dramatyczny. Napisał ok. 150 sztuk dramatycznych.

Dna (arihritis urica), artretyzm — choroba przemiany materii, polegająca na niedostatecznym wydzielaniu z ustroju i zatrzymywaniu w nim soli kwasu moczowego; złogi tych soli odkładają się w tkankach, zwłaszcza w chrząstkach i torebkach stawowych, powodując silne bóle napadowe stawów.

Dniepr — gł. rzeka Białorusi a przede wszystkim Ukrainy, wypływa w Rosji. Jedna z najważniejszych arterii komunikacyjnych wsch. Europy; arteria Waregów w historii tworzenia państwa ruskiego. Odegrał też poważną rolę w historii Litwy i Polski jako rzeka graniczna. D. jest żaglowny obecnie od Orszy aż do ujścia, a katarakty, zw. porohami, powstałe w przełomie rzeki przez granitową płytę ukraińską, zostały ostatnio zalane przez wody zapory dolinnej od Zaporoża aż do Dniepropetrowska. Uchodzi do Morza Czarnego szerokim lejkiem limanu. 2146 km dł. 527 000 km² dorzecza.

-* IV, 1377, 1550.

Dnieprodzierżyńsk -► Kamieńskie.

Dnieproges, dawniej zw. Dnieprostroj — wodnoelektryczny zakład przy zaporze dolinnej poniżej porohów Dniepru.

Dniepropetrowsk (dawniej Ekaterynosław) — m-to ukraińskie na prawym brzegu Dniepru, u wrót przełomu przez płytę krystaliczną. Wielki ośrodek metalurgiczny. 378 000 mieszk.

Dnieprostroj Dnieproges.

Dniestr — rzeka graniczna sow.-rum., wypływa w Polsce w Karpatach. Średni bieg rzeki jest głębokim jarem, wciętym w wyżynę podolską. Dolna część odcinka jarowego ma liczne porohy granitowe. D. nie jest dobrą drogą komunikacyjną. Uchodzi limanem do Morza Czarnego. 1342 km dł., 77 000 km² dorzecza.

-> IV, 667, 1363.

Dniówka — dzień pracy; wynagrodzenie za przepracowany dzień roboczy; prawo określa maksymalną ilość godzin pracy w ciągu dnia.

Dno kwiatowe — łodyga w kwiecie; stanowi bezpośrednie przedłużenie szypułki kwiatowej ; u większości roślin D. K. jest bardzo skrócone, tak że trudno je wyróżnić; u niektórych roślin z rodziny różowatych D. K.

Doba

średnia słoneczna

2.

-+ II, 1104.

Doberman.

Doboszanka

oznacza w ramach

postępowanie przy hodowli zwierząt lub roślin, przy którym dobiera się do rozmnażania osobniki odznaczające się cechami, które pragnie się utrwalić lub spotęgować albo w pewien sposób skombi-nować w ich potomstwie. Możliwe to jest tylko w przypadkach, gdy ma się do czynienia chami dziedzicznymi, i tylko w pewnych granicach określonych przez właściwości dziedziczne (genetyczne) osobników rodzicielskich.

— I, 1163, 1164, 1165, 1168, 1169.

Dobrej Nadziei Przylądek — skalisty przylądek pd. Afryki. Opłynął go po raz pierwszy Bartolomme Diazu w r. 1487 i nazwał Przylądkiem Burz.

(1836-1861), ros.

Dobrovsky Josef slawista; twórca filologii slawistycznej ; w gramatyce i słowniku dał podstawy współczesnego literackiego języka czes.

Dobrowolski Antoni Bolesław

munii.

Dobrzański

(1791-1848), dzia-

Dobrzyń — 1.

rozrasta się w kształcie kubków, stożków lub zrasta się z zalążnią słupka.

1. — gwiazdowa — okres czasu pomiędzy dwiema kulminacjami gwiazdy stałej;

okres czasu

pomiędzy dwoma kolejnymi górowaniami Słońca średniego. D. słoneczna jest dłuższa od gwiazdowej o 3 m 56 s.

Dobczyce — m-to w pow. myślenickim nad Rabą, 3000 mieszk.

z Dobczyna Jędrzej -> Galka. Dobermany-pinczery — psy używane często do celów policyjnych, lub jako pokojowe. Odznaczają się czujnością, dobrym węchem i inteligencją. Wys.    J t '

55 — 65 cm. Sierść krótka,    [ maść czarna podpalana lub brązowa.

Dobijak (Ammodytes lanceo- fi latus) — ryba morska z rodziny Ammodytidae; występuje w Morzu Niemieckim oraz u europ, wybrzeży Atlantyku i w Bałtyku. Pospolita u naszych brzegów morskich służy jako przynęta do połowu ryb na haczyki: Dł. do 30 cm. Żyje na terenie piaszczystym w strefie przybrzeżnej.

Dobosz — w wojsku: żołnierz należący do orkiestry, obsługujący bębny.

Dobosz Aleksy (Kapitańczuk) — rozbójnik na Huculszczyźnie w XVIII w., bohater pieśni i podań huculskich (od jego nazwiska Kamień Dobosza, Komory Dobosza w Jamnie itp.).

stromy szczyt we wsch. Gorganach pokryty morzem kamiennym. 1757 m wys.

Dobór naturalny nauki o ewolucji (-> Darwinizm) czynniki eliminujące spośród licznych osobników danego gatunku istoty słabsze, a więc mniej przystosowane do warunków bytowania. Twórca teorii

D. N., Karol Darwin, podkreśla, że z niesłychanej ilości młodych osobników (różnych gat.) tylko drobny odsetek dochodzi do dojrzałości płciowej, a więc może się rozmnażać i tę właśnie selekcję określa jako D. N.

-> art. Darwinizm, I, 1162 — 1172, IV, 472.

Dobór sztuczny

z ce-

-► III, 1031.

Dobro — wartość etyczna, to, co jest odpowiednie, pożądane, pożyteczne, wartościowe, pozytywne. D. może być rozumiane jako D. subiektywne: D. względne (dla kogo lub do czego) i obiektywne: wartość, dającą się obiektywnie opisać.

Dobrodziejstwo inwentarza — instytucja prawna, ograniczająca odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadku.

Dobrolubow Nikołaj krytyk epoki realizmu. Odrzucał estetyczną analizę utworów literackich, żądając od literatury konkretnej pożyteczności społecznej.

Dobromil — m-to pow. u stóp Karpat w woj lwowskim. 6000 mieszk.

(1753-1829), czes.

(*1872),

geofizyk i meteorolog, uczestnik wyprawy ant-arktycznej de Gerlache’a w r. 1897 — 99. •,,Historia naturalna lodu", ,,Wyprawy polarne" i i.

-> I, 221, III, 1042.

Dobrudza rum. Dobrogea — wyżynna prowincja Rumunii m. Dunajem a Morzem Czarnym, z mieszaną ludnością (rum., bułg., tatar, i i.). 23 000 km², 811 000 mieszk. Gł. m-to Konstanca. — W 11. 1336—1878 — tur., później rum.; w czasie wielkiej wojny zajęta przez Bułgarów, traktatem w Neuilly wróciła do Ru-

II. 19, IV, 667. 1. -Jan - (1820-1886), głośny publicysta lwowski; odegrał wybitną rolę polit. w 1848 r. Redagował „Dziennik Mód", „Gazetę Narodową" (1862—1885) i „Dziennik Literacki" (1856—1865); 2. — Stanisław — (1847—1880), syn poprz., komediopisarz i aktor. Od 1874 kierownik teatru lwowskiego. Komedie: „Złoty cielec", „Żołnierz królowej Madagaskaru".

Dobrzycki Mikołaj łącz niepodległościowy, skazany wraz z Łukasińskim w procesie Towarzystwa Patriotycznego. Walczył w powstaniu 1830/1, zesłany do Rosji. ’ Poległ pod Obornikami w powstaniu poznańskim.

Dobrzycki Stanisław — (1875—1931), historyk literatury; profesor we Fryburgu, potem w Poznaniu. „Polska poezja średniowieczna", „Historia literatury polskiej".

m-to w pow. lipnowskim nad Wisłą, niegdyś stolica Ziemi Dobrzyńskiej. 3000 mieszk.; 2. — D. nad Drwęcą — m-to w pow. rypińskim, 5000 mieszk. Ruiny zamku krzyżackiego.

Dobrzyńscy Bracia — zakon rycerski, zał. w r. 1222 przez Konrada Mazowieckiego celem walki z Prusakami. W r. 1235 połączyli się z Krzyżakami.

Dobrzyńska Ziemia — kraina historyczna, kresowa część Mazowsza; w 1222 Konrad Ma-

I-

■I

a!

-+ IV, 1390.

zach. część Morza Nie-

Dogiel Maciej ks. kolegium pijarskiego w Wilnie. Wydał zbiór aktów dyplomatycznych: ,,Codex diplomaticus Regni Poloniae et M. D. Lithuaniae".

Dogmat (gr. dógma — nauka) — sformułowane twierdzenie jakiejś wiary lub doktryny. Np. w religii chrześcij. twierdzenie o istnieniu Boga, o nieśmiertelności duszy i i. W kościele kat. prawda religijna ogłoszona przez kościół, w którą wszyscy wierni muszą wierzyć pod grozą utraty zbawienia wiecznego.

Dogmatyzm — stanowisko dopuszczające wypowiadanie poglądów i twierdzeń nie sprawdzonych i nie udowodnionych ani na podstawie doświadczenia, ani też innych metod.

->• art. ,, Krytycyzm", III, 148 — 153. Dogotowywacz

-* III, 1127.

zowiecki odstąpił ją zakonowi Braci Dobrzyńskich. Kilkakrotnie przechodziła z rąk krzyżackich do polskich, ostatecznie odzyskana po bitwie pod Grunwaldem, 1410.

Dobszyna — wieś słowacka na wsch. stokach Niżnych Tatr; znana grota lodowa.

Dochody państwowe — wszelkie wpływy do skarbu państwa przeznaczone na pokrycie wydatków państwowych.

I, 837-840, IV, 790-804.

Dochodzenie — pierwsze stadium postępowania w procesie karnym, polegające na zbieraniu informacyj o przestępstwie i jego sprawcy. Ma za zadanie dostarczyć oskarżycielowi publicznemu materiału, który pozwoli mu ustalić, czy są podstawy do rozpoczęcia procesu, kogo i o co należy oskarżać i jakie dowody przemawiają na poparcie oskarżenia. D. prowadzi prokurator lub policja.

Dochód — przewyżka wpływów nad wydatkami, lub kosztami, np. zyski przedsiębiorcy, renty. Przy pracy zarobkowej za D. uważa się całą sumę wpływów, np. pensję, płacę, zarobek.

D. społeczny — ogół dóbr gospodarczych, przybywających w ciągu roku społeczeństwu.

D. s. obliczamy drogą sumowania dochodów indywidualnych, lub grup społecznych, względnie drogą szacunku ogólnego. -> art. ,.Rozdział dochodu społecznego" IV, 621 — 637; I, 838, 839, II, 150.

Docent (łac. doceo — uczę, docens — uczący) — w wyższych uczelniach stopień niższy od profesora, otrzymywany po złożeniu pracy habilitacyjnej i zdaniu odpowiedniego egzaminu.

Doctor honoris causa (łac.), skrót: doctor h. c. — tytuł honorowy nadawany zasłużonym dla nauki ludziom przez uprawnione do tego uczelnie wyższe, bez rygorów przewidzianych dla uzyskania doktoratu zwyczajnego.

Dodatnie liczby Liczba.

Dodawanie liczb — podstawowe działanie arytmetyczne. Zestawiamy dwa zbiory rozłączne, z których jeden ma a, drugi zaś b elementów. Liczbę c elementów, z których składa się zbiór, powstały z tego zestawienia, nazywamy wynikiem D. albo sumą liczb a i b. Piszemy wtedy : a + b=c. Liczby a i b nazywamy składnikami. Określenie D. uogólnia się wraz z rozszerzaniem pojęcia liczby. D. jest działaniem przemiennym: a-|-b = b-fa (prawo przemienności) i łącznym; (a + b)-|-c=a-f (b+c) .» (prawo łączności), W ^ j geometrii określa się też —' D. odcinków. Przez sumę dwóch odcinków: a i b Dodawanie odcinków, rozumiemy odcinek złożony z dwóch odcinków o wspólnym końcu: z odcinka a‘ przystającego do a i odcinka b’ przystającego do b. Podobnie o-kreśla się dodawanie kątów.

Dodekanez — grupa Sporadów w pd.-wsch. części Morza Egejskiego; należy do Włoch; ludność gr. 1400 km⁸, 70 000 mieszk. Ośrodkiem Dodekanezu jest Rodos.

Dodona — świątynia w Epirze, gdzie mieściła się najstarsza wyrocznia Zeusa.

Dogger — epoka geol. w okresie jurajskim.

Dogger Bank mieckiego, zaledwie kilkanaście m. głęb. Obszar rybołówstwa.

Dogi — duże psy używane do obrony, lub jako pokojowe. W pierwotnej formie zachowały się w Tybecie (długowłose) jako psy pasterskie. Inne odmiany: D. irl. (mastif, brytan) b. ciężkie — podwórzowe, fr., duń. lżejsze, wszystkie krótkowłose.

(1715-1760), rektor

urządzenie do dogoto-wywania potraw, oszczędzające opał i pracę; skrzynia wyłożona materiałem, który jest złym przewodnikiem ciepła, np. słomą. Naczynie z gotującą się potrawą wstawiamy do szczelnie zamkniętego D. na wymagany przeciąg czasu, w ciągu którego potrawa ,,dogotowuje się". Ponieważ gotowanie w D. odbywa się kosztem ciepła, które potrawa posiadała w chwili wstawienia jej do D., sposób ten stosuje się tylko do potraw, które same są złymi przewodnikami ciepła (kasza, ryż i i.).

Dohnanyi Ernst — (*1877), węg. kompozytor i pianista; b. wartościowa muzyka kameralna, symfonie, utwory fortepianowe, opery.

D. O. K. skrót: Dowództwo Okręgu Korpusu.

-+1V, 1436.

Dok — konstrukcja lądowa (D. suchy) lub pływająca (D. pływający), służąca do podnoszenia statków (okrętów) w celu remontu i konserwacji podwodnej części kadłubów.

Dokrewne wydzielanie Gruczoły, Hormony.

Doktor — tytuł naukowy, nadawany przez uprawnione do tego wyższe uczelnie, po ukończeniu jednego z wydziałów, przedstawieniu rozprawy doktorskiej i zdaniu odpowiedniego egzaminu.

Doktor kościoła — tytuł nadawany najwybitniejszym kanonizowanym teologom kościoła

(1670-1650), malarz wł., czynny w Polsce za Zygmunta III. Malarstwo rei., batalistyczne i portretowe.

I V, 239.

Dolar — podstawowa jednostka monetarna w St. Zj. A. Pn., 100 centów (znak : $). D. srebrny, lub chiń. — moneta w Chinach. D. meksyk. — moneta w Meksyku.

-> IV, 914.

Dolce (wł.)

od

-y IV, 934.

Dolmen — dom dla zmarłego, z wielkich bloków kamiennych, z młodszej epoki kamiennej i wczesnej epoki brązu, najczęściej w formie wielkiego stołu przykrytego płytą (do 5 m dł.).

Dolnopłat -y Platowiec.

Dolny Śląsk — prow. niem., obejmująca większość obszarów historycznego Śląska. 27 000 km². 3 237 000 mieszk. Stolica — Wrocław.

Dolomit

ronne, apanaże; D. wpływów kraj, środowisko, w których dane państwo, firma, osoba posiada swe specjalnie zarezerwowane i zabezpieczone interesy.

Domeyki Góry (Cordillera de Domeyko) — zach. część pasma andyjskiego w pn. Chile koło Antofagasty.

Domeyko Ignacy — (1801 — 1889), filareta; znany i zasłużony badacz Chile, gdzie przebywał 46 lat jako prof. mineralogii na uniwersytecie w Santiago.

-* I, 898.

kat. Oficjalnie użył go pierwszy papież Bonifacy VIII. Do r. 1936 nadano tytuł D. K. 28 świętym.

Doktryna — zespół haseł i poglądów dogmatycznie wykładanych i narzucanych przy pomocy autorytetu. D. różni się od nauki brakiem dostatecznego uzasadnienia przesłanek i wniosków, dowolnością w metodach dowodzenia i brakiem ścisłości. — Doktryner — człowiek, który uparcie się trzyma swych ogólnych poglądów, nie uzasadnionych dostatecznie i nie opartych na faktach.

-> III, 150, 151.

Dokument — każdy przedmiot, stwierdzający prawdziwość pewnego faktu (np. D. historyczne) lub stanu (np. D. obyczajowe); w węższym znaczeniu każdy przedmiot, stanowiący dowód prawa, stosunku prawnego lub okoliczności, mogącej mieć znaczenie prawne.

Dolabella Tommaso słodko, łagodnie; D. far ni en te (wł.) — słodkie nieróbstwo.

Dolina — m-to pwt. u stóp Karpat w woj. stanisławowskim ; warzelnia soli i kopalnia nafty. 10 000 mieszk.

Doliny — zagłębienia na pow. ziemi, wąskie i długie, które posiadają ciągły spadek w jednym kierunku. Są wynikiem wyżłobienia przez wodę płynącą, a w wys. górach często przez lodowce.

Dollart — głęboka zatoka Morza Niemieckiego na granicy hol.-niem.; powstała w XIII i XIV w. wskutek zalania lądu przez morze.

Dollfuss Engelbert — (1892—1934), austr. mąż stanu, syn chłopa; po wielkiej wojnie sekretarz związku chłopskiego Dolnej Austrii, 1931 min. rolnictwa, 1932 kanclerz i min. spraw zagr. Zamordowany przez narodowych socjalistów. (-> Austria).

Dolman — krótki płaszcz oszy.y futrem i zdobiony kosztownymi guzami. Strój szlachty węg., przejęty przez niektóre formacje wojska b. monarchii {/ austr.

Dolmen.

dość rozpowszechniona skała biała, żółtawa lub czerwonawo-brunatna, drobnoziarnista lub zbita, mieszanina węglanu wapnia (CaCOs) i węglanu magnezu (MgCOa). U nas

D. występują w Tatrach, w Górach Świętokrzyskich i na Podolu.

Dolomity — wapienna grupa alpejska m. Adygą a Piawą; najwyższy szczyt Marmolata (3360 m); obszar zaciętych walk górskich w wielkiej wojnie.

Doloroso (wł.) — boleśnie, smutno.

Dołek podsercowy — środk. i górna część nadbrzusza.

Dołgorukij — jeden z najstarszych ros. rodów książęcych; wydał wiele wybitnych osobistości polit.

D. O. M. — skrót Deo Optimo Maximo (łac. = Bogu najlepszemu i najwyższemu). Napis na nagrobkach, fundacyjnych tablicach kościołów itd.

Dom Akademicki — fundacja państwowa, samorządowa lub społeczna, w której młodzież wyższych zakładów naukowych zamieszkuje na warunkach ulgowych.

Dom Bankowy (skrót D/B.) — instytucja kredytowa, należąca do osób fizycznych, spółek firmowych (często rodzinnych), towarzystw komandytowych, operująca przeważnie własnym kapitałem. Zajmuje się handlem akcjami, dewizami, walutami zagranicznymi na rachunek własny i obcy, czynnościami inkasowymi.

-> I, 556.

Domenichino (Domenico Zampieri) — (1581 — 1641), malarz wł. Obok Guido Reni najwybitniejszy przedstawiciel bolońskiej szkoły eklek-tyków, następca Carraccich.

Domeny — dobra rządowe, skarbowe, ko-

obszar,

/, 166, III, 1042. Dom Handlowy (skrót: D/H.) — potoczna nazwa firmy handlowej o znacznym obrocie towarowym.

Domicjan Tytus Flawiusz — rzym. cesarz w 11. 81 — 96. Dążył do monarchii absolutnej. Prowadził ze zmiennym szczęściem wojny w Brytanii, nad Renem i Dunajem i z Dakami. Zamordowany w spisku pałacowym.

Domicyl — stała siedziba; domicylowany weksel — weksel, który ma ściśle określone miejsce płatności.

Dominanta (łac.) — piąty stopień lub dźwięk (= kwinta) gamy diatonicznej, najważniejszy stopień po tonice.    -y II, 800.

(1170-1221),

-» / F, 1013, 1014.

Dominika -> San Domingo.

Dominikanie (zakon kaznodziejski) — zakon żebrzący, zał. przez św. Dominika na podstawie reguły św. Augustyna w r. 1215. Celem zakonu jest rozpowszechnianie wiary kat. i jej obrona przed herezjami. D. wydali b. dużo filozofów, teologów i mistyków kat. D. są jedynym zakonem, który posiada własny liturgiczny obrządek, będący modyfikacją rzymskiego. Istnieje też żeńska gałąź D. — dominikanki, zakon zał. również przez św. Dominika.

-► I, 576, III, 644, IV, 236, 1013, 1014.

Dominikańska Republika -> San Domingo.

Dominia (łac.)

m-to wł. w Piemoncie

u wylotu tunelu simplońskiego. 10 000 mieszk.

Domostroj — ros. kodeks domowy, napisany przez popa Sylwestra, doradcę Iwana Groźnego; odzwierciedla społeczne, gospodarcze i rodzinne stosunki mieszczaństwa ros.

XVI w. oraz zawiera wskazówki, jak urządzić życie domowe itd.

Domowy grzyb, strączek łzawy (Merulius lacrymans) — grzyb bardzo szkodliwy z rodziny źagwiowatych; grzybnia jego rozwija się na drewnie, zamienia je na gąbczastą i kruchą masę i niszczy budowle drewniane.

Domowy pracownik — osoba, zaliczona przez pracodawcę w poczet domowników i wykonywuj ąca czynności z zakresu gospodarstwa wywarł olbrzymi wpływ na całą plastykę rene-domowego. Pracodawca obowiązany jest ubez- sansu.    -> II, 376, 378, IV, 691, 1413.

pieczyć służbę domową w Ubezpieczalni Spo- Donatyści — schizma wywołana w Afryce łecznej, co uprawnia D. P. do pobierania za-    w IV w. przez Donata, który głosił, że do kościoła

siłków w razie choroby lub braku pracy.    nie mogą być przyjmowani z powrotem ci, co

Domrćmy-La-Pucelle — wioska rodzinna nie wytrwali w czasie prześladowań. Kres D. Joanny D’Arc we wsch. Francji; muzeum.    położył najazd Wandalów na Afrykę.

zakłady

lokal odpoczynkowo-

Don

Dominica — wulkaniczna wyspa bryt. w Małych Antylach. 800 kma, 40 000 mieszk. Stolica Roseau.

Dominik Gusman, św.

kastylczyk, założył w r. 1215 zakon dominikanów.

1. — śrdw. władztwa, ziemie podlegające władzy pańskiej, później — posiadłości rycerskie. — 2. — dawne ang. kolonie obecnie suwerenne państwa wchodzące w skład Bryt. Związku Narodów. Z Wielką Brytanią łączy je tylko osoba króla, poza tym posiadają samorząd z władzą prawodawczą i własny odpowiedzialny rząd. D. jest 6: Kanada (od 1867), Australia (od 1901), Pd. Afryka (od 1909), Nowa Fundlandia (od 1907), Nowa Zelandia (od 1907) i Wolne Państwo Irlandzkie (od 1922). Przedstawicielami korony są mianowani przez króla generalni gubernatorowie. ->• II, 1244.

Domino — 1. — długi czarny płaszcz maskaradowy z okryciem na głowę; 2. — popularna gra polegająca na układaniu kombinacyj z 28 czarnobiałych kamieni, których połówki oznaczone są punktami 0—6.

Dominus vobiscum (łac. = Pan z wami) — słowa, którymi kapłan zwraca się kilkakrotnie do wiernych w czasie odprawiania Mszy św.

Domodossola

Dom składowy — budynek, służący za skład; przedsiębiorstwo trudniące się przechowywaniem towarów na cudzy rachunek. D. S. wolnocłowe — przedsiębiorstwa publiczne lub prywatne, które otrzymują od władz koncesje na przechowywanie towarów nie clonych, lub przedmiotów monopolu państwowego.

Domy Podrzutków — instytucje zajmujące się z ramienia państwa, władz komunalnych lub prywatnych fundacyj niemowlętami, podrzucanymi przez matki. Pierwszy zał. w Mediolanie w r. 787. W Polsce np.: D. P. przy Szpitalu Dzieciątka Jezus w Warszawie zał. przez ks. Baudouina w r. 1736.

Domy poprawcze — zamknięte zakłady wychowawczo-karne przeznaczone zamiast więzień dla młodocianych przestępców, np. u nas zakład w Studzieńcu.

Domy pracy przymusowej państwowe lub samorządowe, w których osadzani są w drodze wyroku administrycyjnego winni pewnych wykroczeń (np. żebractwa).

D. P. P. mają na celu zatrudnienie notorycznych włóczęgów, żebraków itd.

Domy towarowe — wielkie przedsiębiorstwa handlu detalicznego, posiadające najróżniejsze gatunki towarów, zajmujące najczęściej cały budynek lub kompleks budynków, np. B-cia Jabłkowscy w Warszawie.

Dom Żołnierza rozrywkowy, ośrodek wojskowej pracy kultu-ralno-wychowawczej. W większych garnizonach odpowiednik świetlicy w szerszych ramach.

rzeka wsch. europ.; wypływa na Płycie Rosyjskiej, przechodzi z krainy lasów do stepowo-leśnej a wreszcie w step i uchodzi rozległą deltą do Morza Azowskiego. Prawy brzeg stromy, lewy płaski. Niejednostajne wo-dostany. 1860 km dl., 430 000 km* dorzecza.

IV, 1548, 1550.

Don (z łac. dominus — pan) — w Hiszpanii dawniej tytuł królów i możnych panów, dziś w ogóle ludzi wykształconych. We Włoszech tytuł kapłanów.

Donacja — darowizna, nadanie; dobra skonfiskowane Polakom i rozdawane w Królestwie

Polskim przez władze ros. dygnitarzom wojskowym i cywilnym. Po odzyskaniu niepodległości

D. przeszły na rzecz skarbu państwa.

Donatello (Donato Bardi) — (1386—1466), wielki rzeźbiarz wczesnego renesansu. Realizm kształtowania i dramatyczność wyrazu dominują w sztuce jego nad pięknem formy. Najsłynniejsze dzieła; Dawid, posągi proroków, pomnik konny kondotiera Gattamelaty w Padwie. D.

obszar ok. 17 000

i i.

Słowo D.

II, 307. (1803 — 1853), austr.

wł. oznaczenie

(1832—1883), rysownik

Doncaster — m-to górnicze (węgiel) i przemysłowe w pn. Anglii, 63 000 mieszk.

Doniec — prawy dopływ Donu; płynie przeważnie przez zaorany step. 1100 km dł., 98 000 km² dorzecza.

Donieckie Zagłębie km² na granicy Ukrainy i Rosji, o zapasach węgla i antracytu, sięgających do 50 miliardów tonn i gł. (70 mil. tonn rocznie) obszar jego eksploatacji w Z. S. R. R. Nadto eksploatuje się tu sól (Bachmut). Potężny przemysł metalurgiczny i gęsta sieć kolejowa.

Donizetti Gaetano — (1797 — 1848), płodny wł. kompozytor operowy (70 oper) : „Lucia di Lammermoor", „Don Pasąuale", ,,La Favoriłe“

IV, 1421.

Don Juan — postać stworzona przez podania hiszp., uwodziciel i awanturnik; po zamordowaniu komandora, stającego w obronie uwiedzionej córki, zaprosił na ucztę jego kamienny posąg.

D. J. jest bohaterem wielu utworów literackich i muzycznych. Imię D. J. stało się synonimem uwodzicielstwa i libertynizmu.

Don Juan d Austria Juan d’Austria.

„Don Kichot" — tytuł arcydzieła Cervan-tesa, wydanego w r. 1605, satyrycznej powieści o ostatnim błędnym rycerzu, Don Kichocie, zakochanym w pięknej Dulcynei, który w towarzystwie swego służącego Sancho Pansy odbywa rycerskie podróże na koniu Rosynancie i dokonywa wielu, w swoim pojęciu bohaterskich, w gruncie rzeczy komicznych czynów, (m. i. przysłowiowa walka z wiatrakami). Zamiarem Cer-vantesa było sparodiowanie w tej powieści przeżywającej się romantyki rycerstwa śrdw. i awanturniczej literatury, pod której wpływem D. K., spokojny szlachcic hiszp., zostaje opanowany manią rycerskich przygód. Imię D. K. stało się symbolem maniaka, marzyciela, romantyka w ujemnym znaczeniu tego słowa, w którego wyobraźni zaciera się granica m. rzeczywistością a fikcją. -► 1, 519, II, 855, IV, 334.

Donna (wł. dosł. = panna) — bogdanka; termin dziś już tylko literacki. Potocznie używany w Polsce w znaczeniu żartobliwym, ironicznym.

Donośność broni — odległość, na jaką można strzelać z danej broni. D. B. teoretyczna, wynikająca z obliczeń, nieraz przekracza znacznie D. skuteczną, odpowiadającą potrzebom wojska i możliwościom skutecznego użycia broni.

Dońscy Kozacy Kozacy.

Dopełniacz — drugi przypadek w deklinacji.

Dopełnienie ->• Przedmiot.

Doping (ang.) — w sporcie: środek pobudzający, który, zażyty przed zawodami, pozwala zawodnikowi zdobyć się na większy wysiłek. Używanie środków dopingujących jest niedozwolone. Dopingowanie koni wyścigowych (zastrzyki) ścigane jest przez prawo, używane jest również jako określenie dla chóralnych okrzyków, którymi widownia sportowa podnieca do wysiłku swoich faworytów.

świat i Życie. - V.

Dopolavoro (wł. = po pracy) — wł. organizacja robotnicza, pracująca dla celów kulturalnych.

Doppler Christian fizyk. D. zasada — orzeka, że częstość drgań fal dźwiękowych lub świetlnych, których źródłem są ciała zbliżające się do obserwatora, pozornie się powiększa; dzięki temu ciała, które są źródłem dźwięku o określonej wysokości pozornie wydają ton wyższy, widmo zaś ciał, będących źródłem fal świetlnych przesuwa się w stronę fal krótszych. Zmiana pozorna częstości jest tym większa, im szybciej się ciało do obserwatora przybliża. O ile ciała oddalają się od obserwatora, częstość drgań pozornie maleje, dźwięk pozornie się obniża, widmo przesuwa się w stronę fal dłuższych.

-* II, 761.

Dora — wieś i letnisko nad Prutem w pow. nadwórniańskim. 2000 mieszk.

Dora Baltea — lewy dopływ górnego Padu ; ważna droga na Przełęcz św. Bernarda. 148 km dł.

Dorada (Chrysophrysaurata L.) — ryba z rodziny Sparidae, znana i ceniona przez strż. dla swego smaku. Występuje u wybrzeży Morza Śródziemnego i w Oceanie Atlantyckim. Długość ryby do 60 cm.

Dora Riparia — lewy dopływ górnego Padu ; prowadzi do Przełęczy Mont Cenis. 110 km dł.

Doraźny sąd — postępowanie sądowe, którego istotą jest uproszczenie procedury, szybkość w działaniu wymiaru sprawiedliwości, surowość kar (kara śmierci) i wyłączenie normalnych środków odwoławczych poza odwołaniem się do łaski Prezydenta. D. S. stosowany jest wtedy, gdy pewne przestępstwa szerzą się nagminnie i zagrażają porządkowi społecznemu, a normalne represje zawodzą, lub też podczas wojny w stosunku do winnych przestępstw specjalnej wagi (np. szpiegostwa).

Dordogne — prawy dopływ Garonny wypływający z fr. Masywu Centralnego; w dorzeczu D. ślady osadnictwa prehistorycznego. 490 km dł.

Dordrecht — m-to i port w pd. Holandii, niegdyś pierwszy port hol. 56 000 mieszk.

Do re mi fa sol la si do skali muzycznej ; wg pierwszych sylab słów starego hymnu wł. (-*■ Solmizacja).

Dore Gustave i malarz fr. Najwybitniejszy w swoim czasie, niesłychanie płodny ilustrator książek (ujęcie romantyczne). Ilustracje do Rabelais’go, Balzaka, ,,Don Kichota'¹ i i.

Doria — przodująca rodzina szlachty genueńskiej, znana od r. 1100. Najwybitniejszy: Andrea — (1468 — 1560), najznakomitszy admirał XVI w., kondotier w służbie papieskiej, neapolitańskiej, fr. i Karola V. Po wypędzeniu Hiszpanów i Francuzów z Genui ustanowił republikę z dwuletnią władzą dożów. Stłumił

13

Dorpat, est. Tartu rzeką Embach, najważniejszy ośrodek umysło-wo-kulturalny Estonii, siedziba sławnego dawniej i licznie przez Polaków uczęszczanego uniw. W r. 1224 zdobyty przez Kawalerów Mieczowych. W 11. 1558—1582 ros., później polski, 1625—1704 szw., później Po wielkiej wojnie est. 72.000 mieszk Dorsz -> Pomuchel.

Dortmund-Ems Kanał

Dotacja

-*• I, 223, 224.

Douaumont — jeden z fortów otaczających Verdun, miejsce niesłychanie uporczywych i krwawych bitew fr.-niem. w 1916 r.; po dziesięciomiesięcznej walce pozostał w ręku Francuzów.

-> II, 390.

Double (ang. = podwójny) — gra podwójna w tenis, w której biorą udział czterej gracze (mężczyźni lub kobiety), dwaj po każdej stronie siatki. Gra, w której po każdej stronie siatki grają mężczyzna i kobieta, nosi nazwę gry mieszanej (mixte).

Doubs — lewy dopływ Saony, największa rzeka Jury. 430 km dł.

Doumer Paul

(*1863), fr. mąż

spisek Fieska (w r. 1547), zabójcy jego bratanka Gianettino.

Doroszeńko Piotr — (1627 — 1698), hetman Ukrainy. W 1666 obwołany hetmanem wojska zaporoskiego, poddawał się kolejno Polsce, Turcji i Moskwie; ostatnie 20 lat życia spędził jako jeniec carski.

Dorota św. — (f ok. 304), ścięta w Cezarei za odmowę wyrzeczenia się chrześcijaństwa. Pam. 6 lutego.

Dorowie (Doryjczycy) — jeden z gł. szczepów strż. Grecji; przy końcu drugiego tysiąclecia prz. Chr. zajęli środk. Grecję i ok. 1110 Peloponez. W IX i VIII w. skolonizowali brzegi Azji Mn. i wyspy (m. i. Kretę). Główny twór państwowy D.: Sparta. -► II, 118, 693, 694,1081.

m-to w Estonii nad znowu ros.

Dortmund — jedno z gł. miast niem. okręgu węglowego nad Ruhrą; wielki ośrodek hutniczy i przemysłu żelaznego. 541 000 mieszk.

kanał w zach. Niemczech, łączy Dortmund z Morzem Niemieckim wzdłuż rzeki Ems. 200 km dł.

Dorycki styl -»• Porządki architektoniczne.

II, 712, 1 V, 948.

Doryda — mały kraik w środk. Grecji na pn. od Parnasu.

Dorzecze — obszar, z którego wszystkie rzeki spływają do jednej, głównej.

Dossier (fr.) — 1. —teczka do akt; 2. — zbiór dokumentów dotyczących pewnej kwestii, osoby lub przedmiotu.

Dosor — sow. ośrodek naftowy na pn.-wsch. brzegu Morza Kaspijskiego.

Dostojewskij Fiodor — (1821 — 1881), ros. prozaik światowej sławy, głęboki znawca duszy ludzkiej. Za działalność rewolucyjną skazany na śmierć, ułaskawiony, zesłany na Sybir, gdzie spędził kilka lat. Pobyt na zesłaniu zmienił poglądy D., co odzwierciedla się w jego późniejszej twórczości: miłość do cierpiącego człowieka, odkrywanie najciemniejszych zakamarków duszy ludzkiej, wrogie ustosunkowanie do cywilizacji europ., bezdusznej jego zdaniem i nieludzkiej. Powieści i opowieści D. : ,.Notatki z Martwego Domu", „Zbrodnia i kara", „Idiota", „Biesy" (czyli „Demony"), „Bracia Kara-mazowy", „Gracz" i w. i., oparte są o głęboką analizę ciemnych przeżyć duszy ludzkiej, której zbawieniem jest cierpienie jako kara. -> / V, 335, 552, 1556, 1565, 1570, 1572, 1573.

Dośrodkowa siła — siła działająca na ciało znajdujące się w ruchu obrotowym, w kierunku do środka.

Doświadczenie — jedna z gł. metod badania naukowego, polegająca na rozpatrywaniu i badaniu przedmiotów i zjawisk w warunkach naturalnych a przeciwstawiająca się z jednej strony czysto rozumowemu dociekaniu, z drugiej eksperymentowi jako metodzie badania zjawiska w warunkach sztucznych. W naukach przyrodniczych używa się terminów

D. i eksperyment w tym samym znaczeniu. -* art. I,1226 -1233, III, 863, 864, 1 V, 508, 509.

zaopatrzenie jakiejś instytucji lub osoby w dochody; uposażenie majątkiem nieruchomym, dobra stanowiące uposażenie.

Dotyk, dotyku zmysł — zmysł pozwalający na odczuwanie dotykania, ew. lekkiego ucisku — przy podrażnieniu zakończeń nerwowych, znajdujących się w skórze i śluzówkach. Od ilości zakończeń nerwowych w danej części ciała zależy jej wrażliwość na D.

Dou Gerard — (1613—1675), malarz hol., uczeń Rembrandta. Obrazy rodzajowe D. z życia mieszczaństwa cechuje drobiazgowa dokładność w odtwarzaniu szczegółów.

Douai — m-to górniczo-przemysłowe w pn. Francji. 42 000 mieszk.

Douglas James earl of Morton — (fi581), ang. mąż stanu, jako wódz protestantów występował przeciw Marii Stuart. Regent Szkocji 1573-1578.

(1857-1932), polityk fr., od r. 1931 prezydent Republiki Francuskiej; zamordowany przez emigranta ros. Gorgułowa.

Doumergue Gaston stanu, od 1893 deputowany, radykał, kilkakrotnie minister, 1924 — 31 prezydent Republiki, 1934 premier, usiłował bezskutecznie przeprowadzić reformę konstytucji fr.

Dover — port ang. dla komunikacji z kontynentem ; eksploatowany już przez Normanów. 41 000 mieszk.

Dowbór-Muśnicki Józef — (*1867), gen. broni w stanie spoczynku. B. oficer zawodowy ros. Od sierpnia 1917 r do maja 1918 dowódca I. Polskiego Korpusu Wschodniego. W 1919 r. organizował siły zbrojne Wielkopolski. Dowborczyk — nazwa żołnierza I. Korpusu D. M.

Dowland John — (1563—1626), kompozytor i lutnista ang. renesansu o wielkim znaczeniu ; madrygały, utwory lutniowe.

dokument urzędowy, stwierdzający tożsamość osoby i jej przynależność państwową.

Dowództwo Okręgu Korpusu (skrót: D. O. K.) — wojskowa władza terytorialna, kierująca na danym obszarze sprawami: przygotowania do wojny, administracji wojskowej, uzupełniania wojska ludźmi i końmi, bezpieczeństwa i karności, oświaty itd. Składa się z dowódcy ze sztabem oraz organów służbowych. W Polsce istnieje 10 D. O. K.: I — Warszawa, II - Lublin, III - Grodno, IV - Łódź, V -Kraków, VI — Lwów, VII — Poznań, VIII — Toruń, IX — Brześć nad Bugiem, X — Przemyśl.

Doyle, Sir Arthur Conan — (1859—1930), powieściopisarz ang., pisał powieści historyczne i kryminalne. Twórca postaci Sherlocka Holmesa. Pod koniec życia poświęcił się spirytyzmowi.

Dozór szkolny — organ administracji szkolnej, utworzony częściowo z czynników obywatelskich na terenie gmin wiejskich i miejskich; podlega radom szkolnym powiatowym, przy pomocy opiek gminnych dostarcza szkołom lokalów, opału itd. oraz dba o realizowanie przymusu szkolnego.

- IV, 177.

-* /, 1178, 1179.

1. — starogr. moneta srebrna o różnej wartości; 4,36 do 6 g wagi. 6000 D. = jednemu attyckiemu talentowi. 2. — jednostka monetarna współczesnej Grecji.

Drachman Holger — (1854—1928), poeta i powieściopisarz duń.; jego nastrojowa liryka, pełna temperamentu, uważana przez Duńczyków jest za klasyczną.

Draga, pogłębiarka — statek przystosowany do pogłębiania dna morza lub rzeki. D. posiada szereg specjalnego kształtu wiader (czerpaków), połączony w zamknięty łańcuch.

Za pomocą odpowiedniego mechanizmu wiadra

Draga.

Dragonady

(1540 —1596), żeglarz ang. Organizował liczne wyprawy korsarskie; opłynął ziemię; spalił część Wielkiej Armady

Downing Street — ulica w Londynie, przy której mieszczą się centralne urzędy państwowe, m. i. ministerstwo spr. zagr.

Dowody — prawnie: środki, umożliwiające sądowi stwierdzenie prawdy materialnej. W procedurze cywilnej: dokumenty, zeznania świadków, opinia biegłych, oględziny i przesłuchania stron ; w procedurze karnej: dokumenty, zeznania świadków, opinia biegłych, oględziny, wyniki rewizji i zatrzymane rzeczy.

Dowody istnienia Boga — argumenty za istnieniem Boga, część apologetyki chrześcij. i polemicznej strony systemów scholastycznych. Jest pięć sławnych D. I. B. opracowanych przez scholastyków: 1) ontologiczny, 2) kosmologiczny, 3) teleologiczny, 4) etykoteleologiczny, 5) ex consensu gentium.

Dowód — uzasadnienie jakiegoś twierdzenia bądź przez wysnucie go za pomocą rozumowań logicznych z przyjętych pewników (np. w naukach matematycznych), bądź też za pomocą obserwacji lub eksperymentu (np. uzasadnienie jakiegoś prawa przyrodniczego). D. apago-niczny, D. niewprost, reductio ad absurdum -*■ Apagogiczny Dowód.

Dowódca — żołnierz stojący na czele każdej jednostki wojskowej, odpowiadający wobec przełożonych za wszystkie działania tej jednostki Posiada prawo i obowiązek: decydowania, rozstrzygania i rozkazywania, kierowania całokształtem życia i pracy oddziału. Do pomocy w pracy każdy D. ma zespół ludzi zw. pocztem (na niższych szczeblach), lub sztabem (w wielkich jednostkach).

Dowód osobisty

D. S.

Dota (wł. doge, łac. dux) — tytuł naczelnika państwa, obieranego w dwóch republikach wł.: Wenecji (od VIII w.) i Genui (od poł. XIV w).

Dożynki — tradycyjny obrzęd rolniczy po ukończeniu żniw. Gł. momentem D. jest złożenie gospodarzowi przez przodownicę wieńca z kłosów.

Dożywocie — umowa zawarta w formie aktu notarialnego, mocą której jedna osoba oddaje drugiej prawo własności nieruchomości, wza-mian za co otrzymuje dożywotnie utrzymanie. Potocznie: każda umowa zapewniająca komuś dożywotne utrzymanie.

Dół strzelecki -*■ Okopywanie się.

Drabant, dragant — rodzaj staropolskiego tańca: polonez, połączony z mazurem, marsz kończący uroczystość weselną.

Drabik Wincenty — (1881—1933), malarz, jeden z najlepszych polskich dekoratorów teatralnych.

Dracaena —► Smocze drzewo.

Drachma

ił-41

przesuwają się wzdłuż łańcucha, czerpią z dna morza lub rzeki warstwy gruntu i wyrzucają je potem do przeznaczonych na to kryp, lub też na ląd. Mechanizm D. jest zbliżony do mechanizmu bagrownicy.

Draga Maszin — (1867 — 1903), królowa serb. Jako dama dworu poślubiła Aleksandra 1 1900 r. wbrew woli rodziny królewskiej. Zamordowana wraz z królem przez oficerów serb.

Dragoman — na wschodzie oficjalny tłumacz, ułatwiający porozumienie się władz krajowych z poselstwami i konsulatami.

wszczęte przez króla fr. Ludwika XIV prześladowania hugonotów przez rozkwaterunkowanie dragonów w ich domach.

Dragonia — w wojskach zaciężnych piechota, przewożona na koniach, ew. lekka kawaleria. Obecnie tradycyjna nazwa kawalerii w niektórych państwach.

Drahim, niem. Draheim — m-ko na Pomorzu prus.; do r. 1668 należało do Polski.

Drakę Francis sir

w hiszp. porcie Kadyks (1587), w rok później walnie przyczynił się do jej zupełnego zniszczenia.

Drammen

Amerykański drapacz chmur.

ges)

głowa duża, okrągława. Dziób krótki, mocny, górna szczęka od nasady silnie zakrzywiona. Oczy duże, skierowane ku przodowi. Nogi krótkie, całkowicie opierzone, palce mocne z ostrymi, silnie zakrzywionymi pazurami. Upierzenie obfite miękkie, przeważnie brunatne, ciemno plamiste. Lot zwinny, lekki i cichy. Wydają głosy hukające, żałosne, lub przypominające śmiech ludzki. —Żywią się głównie drobnymi ssakami, polują w nocy. Ze zmysłów najlepszy słuch. Rozpowszechnione na całej kuli ziemskiej; z licznych gatunków ważniejsze : puchacz, sowa płomykowata, puszczyk, sowa uszata, sowa biała, pójdźka.

Drawa — graniczna rzeka węg.-jugosł., prawy dopływ Dunaju; wypływa w Alpach. 750 km dł. 18 000 km* dorzecza.

Drawida

Gałązka drąZ.ni.

-► I, 157, 184, 190, 11, 1238, III, 817. Drakon — (VII w. prz. Chr.), prawodawca gr., jeden z pierwszych twórców prawa pisanego. Prawa D. odznaczały się niezwykłą surowością, stąd drakońskie prawa — prawa bardzo surowe.

Dramat (od gr. drdo = działam) — jeden z trzech gł. rodzajów literackich, pochodzący ze strż., przedstawiający bądź to akcję zewnętrzną, bądź też wewnętrzną (w duszach bohaterów) bezpośrednio w formie widowiska scenicznego, opartego na grze i dialogu aktorów i wytwarzającego w psychice widzów, czy też słuchaczów (a przy lekturze także i czytelników) swoistego rodzaju napięcie. W D. muzycznym — w porównaniu z operą przeważa żywioł dramatyczny, przy czym muzyka nie jest, jak w operze, czynnikiem gł., lecz stoi obok równorzędnie ze słowem, obrazem, akcją, gestykulacją itp., tworząc z nimi jednolitą organiczną całość. Głównym teoretykiem i mistrzem D. muzycznego był R. Wagner.

-+art. I, 1233-1247, II, 229, 700, III. 329, 343, 855, 856, IV, 551, 1055.

port norw.; duża produkcja

masy papierowej. 25 000 mieszk.

Drang nach Osten (niem. — parcie na wsch.)

—    parcie Niemców na wsch. słów.-lit. bądź w drodze walki orężnej (np. podbój Pomorza i Prus, walki cesarstwa z Polską X —XII w.), bądź kolonizacji (np. kolonizacja niem. XII

—    XIII w., osiedlanie niem. osadników na ziemiach zaboru prus. XVIII —XIX w.).

Drapacz -* Spulchniacz.

Drapacz chmur — nazwa olbrzymich wielopiętrowych budynków, których budowę zapoczątkowano w XIX w. w St. Zj.

A. Pn. Motywem budowy

D. Ch. były zarówno wysokie ceny terenów w centrum wielkich miast, jak i tkwiąca w psychice amer. dążność do wielkości i monumentalności. Najwyższe

D. Ch. znajdują się w Nowym Jorku, Chicago, w Kanadzie. W Warszawie na małą skalę D. Ch. jest gmach towarzystwa ubezpieczeń na pl. Napoleona.

Drapieżne (Carnivora) — rząd zwierząt ssących. Należą tu liczne zwierzęta, różnej wielkości, o rozmaitej budowie ciała, posiadające jednak szereg cech wspólnych. Uzębienie składa się ze stosunkowo słabych siekaczy, potężnych kłów, ostrych, z boków ścieśnionych zębów przed-trzonowych i właściwych trzonowych zębów, o koronach szerokich i opatrzonych tępymi guzkami. Palce posiadają duże i ostre pazury. Gł. pożywieniem większości D. jest mięso.

Młode przychodzą na świat ślepe i niedołężne, usamodzielniają się jednak szybko. D. dzielą się na 7 rodzin : kotów (Felidae), psów (Canidae), niedźwiedzi (Ursidae), hien (Hyaenidae), kun (Mustelidae), szopów (Procyonidae), wiwer (Vi-verridae).

Drapieżne ptaki dzienne (Accipitrea) — rząd ptaków. Budowa ciała silna, nogi mocne, palce z dużymi zakrzywionymi pazurami. Dziób u podstawy ścieśniony, pokryty woskówką, górna szczęka silnie hakowato zakrzywiona, na brzegach ostra. Ptaki mięsożerne: polują na ssaki, ptaki, gady itp., niektóre żywią się padliną. Rozpowszechnione na całej kuli ziemskiej. Należą tu rodziny; sępów nowego świata, sekretarzy, sępów właściwych, sokołów i rybołowów.

Drapieżne ptaki nocne czyli sowy (Stri-rząd ptaków. Ciało krępe, krótkie.

mieszkańcy Indyj osiadli tu przed przybyciem Indoariów, Na ogół niskorośli, o ciemnej cerze, ciemnych oczach i czarnych krętych włosach, długogłówcy z krótką twarzą i szerokim nosem. Najczyściej zachowani rasowo w pd. Indiach. Języki drawidyj-skie należą do grupy austroazyjskiej. D. stoją na rozmaitych szczeblach rozwoju kulturalnego: od zbieractwa i myśliwstwa do rolnictwa i rzemiosł. Ślady prawa macierzystego. Totemizm. Kult przodków, demonów i sił przyrody.

-► I, 465, II, 972, 974, 1083.

Drążki -* Kałamaszka.

Drążkowy senator — senator, który jeździ drążkami, wyrażenie przenośne, określające w dawnej Polsce senatorów mniejszego znaczenia.

Drążnia (C ter opia)

— rodzaj drzew z rodziny morwowatych; koło 40 gat. w tropikalnej Ameryce; w pniach i gałęziach niektórych gat., jak np. drzewa imbauba żyją mrówki; niektóre gatunki dostarczają kauczuku

wy

udoskonalony sposób od

wadniania gruntów mineralnych, polegający na zakładaniu drenów. Dreny, sączki, rurki gliniane o średnicy 4 — 5 cm lub 5 — 20 cm (zbieracze), dł. 30 cm, układane pod pow. roli dla odprowadzania wody.

-> III, 567.

Dreszcz (frigus)

Zakładanie drenów. Po założeniu — rów zostaje zasypany.

(1889-1936),

stwardniała tkanka roślinna w

drzewiastych, tworząca wewnątrz pnia, gałęzi, korzeni walec otoczony korą Składa się z tkanek: przewodzącej, miękiszowej,

wzmacniającej, często wydzielniczej. Corocznie powiększa się o przyrost jednego słoja. W niektórych drzewach odróżniamy biel i twardziel. Pod względem chemicznym D. składa się z celulozy w ilości 50 — 60°/₀, substancji suchej z domieszką ligniny czyli drzewnika i szeregu innych związków, jak żywice, garbniki i i. D. poddane suchej destylacji dostarcza kwasu octowego, alkoholu metylowego, acetonu oraz substancyj o charakterze smoły (np. dziegieć z drzewa brzozowego). Pozostałość stanowi węgiel drzewny. Wielkie ilości D. zużywane są do wyrobu celulozy. Wartość opalowa D. wysuszonego na powietrzu wynosi 3200 — 3900 kal. Rozróżniamy D. twarde: dąb, buk, jesion, o-rzech, klon, brzoza, grab, modrzew, akacja, jawor, grusza, jabłoń, wiśnia, śliwa, oliwka i miękkie: sosna, jodła, świerk, lipa, topola, olcha, wierzba, jarzębina, osika. Do stolarstwa ozdobnego sprowadza się często z krajów pozaeuropejskich D. palisandrowe, mahoniowe, hebanowe, cedrowe, różane, sandałowe, eukaliptusowe. Drzewny przemysł — przemysł obejmujący tartaki, fabryki dykt i fornierów, mebli giętych i zwykłych, fabryki wełny drzewnej, skrzyń, parkietów i posadzek, stolarstwo, bednarstwo, koszykarstwo.

-*■ art. ,,Drzewo i przemysł drzewny", II, 10-17; II, 1065, IV, 683.

Dreyfus Alfred

stolica Saksonii

Dreadnought (ang.) inaczej okręt linio-termin wprowadzony przez Anglików przed wielką wojną dla określenia specjalnie dużych i potężnych (ponad 20 000 tonn) okrętów, należących do klasy okrętów liniowych.

Dreiser Theodore — (*1871), powieściopi-sarz i dziennikarz amer. Najważniejsza realistyczna powieść: ,,An American Tragedy", (..Tragedia amerykańska") 1925, obrazuje zgubny wpływ środowiska amer. na słabsze moralnie jednostki.

Drelich — rodzaj tkaniny lnianej lub bawełnianej używanej na ubrania robocze, letnie mundury itd.

Drenowanie silne

uczucie zimna, połączone z rytmicznymi wstrząsami mięśni, „gęsią skórą", szczękaniem zębami itp. D. występują często w najrozmaitszych chorobach zakaźnych (szczególnie silnie — w zim-nicy). D. są wyrazem znacznej różnicy temperatur m. wnętrzem ustroju a skórą; w powstawaniu ich zasadniczą rolę odgrywa podrażnienie ośrodków nerwowych.

Dreszer Gustaw (Orlicz) generał dywizji, prezes Ligi Morskiej i Kolonialnej ; działacz niepodległościowy, walczył w Legionach, twórca i pierwszy dowódca I. pułku szwoleżerów, od 1930 Inspektor Armii. Od 9. VII. 1936 Inspektor Obrony Powietrznej Państwa. Zginął w katastrofie lotniczej w Orłowie.

Drewianie — jedno z plemion Słowian po-łabskich, zamieszkałe niegdyś w dorzeczu rzeki Jesny.

Drewianie — dawne plemię Słowian wsch. zamieszkałe we wsch. części Wołynia nad Słuczą i Uszą; trudnili się rolnictwem, łowiectwem i rybołówstwem.

Drewniak (Lithobius forficatus L.) — gat. parecznika o 15 pierścieniach ciała, około 3 cm dł. Żywi się larwami owadów i stonogami. Żyje w Europie i Ameryce.

Drewniaki — płytkie obuwie całe z drzewa, noszone w Europie zach., zapożyczone przez Słowian. W Polsce noszone są półdrew-niaki, skórzane chodaki na drewnianej podeszwie.

Drewnica — miejscowość pod Warszawą; zakład dla umysłowo chorych.

Drewno roślinach

(1859-1935), fr. oficer artylerii, pochodzenia żyd. Bohater głośnego procesu sądowego, w którym został skazany za zdradę stanu na dożywotnie więzienie na Czarciej Wyspie 1894 r.; w 1901 uniewinni ny. Podczas wielkiej wojny awansowany na pułkownika. Trzykrotnie wznawiana sprawa D. zaogniła walkę dwóch fr. polit. obozów: mie-szczańsko-demokratycznego i bloku antysemicko nastrojonych nacjonalistów.

Drezno, niem. Dresden nad Łabą; bierze początek ze słów. Drażdżan. Skolonizowane przez Niemców, zostało stolicą elektorów saskich. Dzisiaj jest zbiorem pięknych budynków i dzieł sztuki, które tu zgromadzili głównie królowie polscy Sasi. Żywy i różnorodny przemysł. 649 000 mieszk.

-► III, 770.

Drezyna — pojazd poruszający się po szynach, wprawiany w ruch za pomocą korby ręcznej lub nożnej, silnika parowego lub benzynowego ; służy do kontroli toru kolejowego.

D. pancerna — D. o ścianach wzmocnionych. Służy do patrolowania toru kolejowego, ew. działa wspólnie z pociągiem pancernym.

Drętwa (Torpedo marmorata Risso) — ryba z rodziny Torpedinidae. Występuje w Morzu Śródziemnym, Atlantyku i Oceanie Indyjskim. Skóra naga, brunatno i biało marmurkowana. Długość 1,5 m. Posiada między płetwami piersiowymi a skrzelami narządy elektryczne. Wyładowania ich są zabójcze dla mniejszych organizmów.

przykre uczucie

okresowe

(*1867), filozof niem., przedstawiciel poglądu, zw. witalizmem; opierając się na badaniach biologicznych, D. twierdził, że w organizmach bierze udział oprócz czynników fizyko-chemicznych inny jakiś czynnik, który nazywa terminem entelechia.

-* IV, 1578.

Drin — rzeka w Albanii, wpada do Adriatyku, 300 km dł.

Drina — 1. — prawy dopływ Sawy w J ugosła-wii, 270 km dł. 2. — banat jugosł. 29 600 kmJ pow., 170 000 mieszk., gł. m-to Sarajewo.

Drlve (ang.) — silne uderzenie, prostopadłe do siatki, którym w tenisie odsyła się piłkę na koniec pola przeciwnika.

Drobina -+ Cząsteczka.

Drobnica — mniejsze przesyłki kolejowe lub morskie o wadze poniżej 5000 kg na jeden list przewozowy lub fracht.

Drobnoustroje (microorganismi) — najdrobniejsze istoty żywe, dostrzegalne tylko za pomocą mikroskopu; najczęściej terminu tego używa się w zastosowaniu do bakteryj.

-* II, 597, 598, IV, 975, 1505, 1506.

Drobny — ludowy taniec podhalański ze śpiewami, wykonywany przez mężczyznę i kobietę, którzy to się oddalają, to przybliżają do siebie, wykonywując nogami szybkie, drobne ruchy.

Droga

(*1863), krytyk

Dront dodo.

Drętwica karku — zapalenie opon mózgowych (-> Mózgowe opony).

Drętwienie członków mrowienia i braku czucia w kończynie lub jej części, połączone z czasową niemożnością poruszania nią; powstaje najczęściej wskutek długotrwałego położenia kończyny w jednej (zwłaszcza niewygodnej) pozycji.

Drętwik, albo strętwa (Oymnotua electricua L.) — ryba słodkowodna z rodziny Oymnoti-dae, występuje w Ameryce Pd. Długość do 2 m. Posiada narządy elektryczne, których wyładowanie może powalić nawet konia.

Drgania, oscylacje, wibracje wychylanie się z położenia równowagi. D. charakteryzuje amplituda, okres D., częstość D., faza. D. tłumione — D., których amplituda wciąż maleje, np. ruch wahadła. (-*■ Fala).

-► 11, 104, 106, IV, 522, 523, 534, 1539.

Drgawki, konwulsje (conruleio) — mocne i szybko po sobie następujące, wstrząsające kurcze, wywoływane niezależnymi od naszej woli skurczami mięśni; występują najczęściej przy chorobach mózgu i opon mózgowych, tężyczce, zatruciach, niektórych chorobach zakaźnych; u małych dzieci D. mogą występować również bez wyraźnych przyczyn.

Driady — gr. nimfy drzew (-*■ Nimfy).

Driakiew — 1. —(Scabiosa) — rodzaj roślin zielnych, pokrewnych szczeci; 60 gat. w Europie, Azji, Afryce, głównie w obszarze śródziemnomorskim ; u nas 4 gat. na słonecznych wzgórzach, stepach lub tylko w górach. 2.    -*■ Teriak.

Driesch Hans

-► I, 410.

- IV, 179.

w fizyce długość toru (prosto-lub krzywoliniowego) przebyta przez poruszający się punkt, lub ciało materialne.

Droga Krzyżowa — droga, którą prowadzono Chrystusa na Golgotę. W kościele kat. jest rozpowszechnione nabożeństwo polegające na rozpamiętywaniu poszczególnych 14 etapów tej drogi. Często także w kościołach lub naokoło nich odtwarza się 14 stacyj Męki Pańskiej, które noszą nazwę D. K.

Droga Mleczna — srebrzysty pas przecinający niebo. -* art. I, 1247 — 1255; I, 359, IV, 1458, 1459, 1460, 1513.

Drogeria — skład środków opatrunkowych, higienicznych i perfumeryjnych, kosmetyków i niektórych leków, dozwolonych do sprzedaży poza aptekami.

Drogi — czynnik komunikacyjny o olbrzymim znaczeniu politycznym, gospodarczym, społecznym, strategicznym, turystycznym; u-rządzenie umożliwiające przemarsz i przewóz ludzi, zwierząt, towarów. -*■ art. I, 1255 — 1263; II, 269, III, 3, 11, 12, IV, 776.

Drogie kamienie — minerały, ze względu na blask, połysk, barwę, twardość, piękne formy krystaliczne i rzadkość występowania używane jako klejnoty (np. diament, szafir, rubin, szmaragd itd.).

Drogoszewski Aureli literacki oraz zasłużony badacz literatury po-romantycznej.

Drogowe — 1. — opłata za utrzymanie dróg publicznych; 2.    — praca służby kolejowej,

obliczana wg przebytej odległości.

Drohiczyn — 1. — m-to nad Bugiem w pow. bielskim, przed rozbiorami stolica woj. podlaskiego. 2000 mieszk.; 2. — m-to pwt. w woj. poleskim. 2500 mieszk.

Drohobycz — m-to pow. w woj. lwowskim; liczne rafinerie nafty i parafiny, z których na pierwsze miejsce wybija się państwowa rafineria Polminu. Warzelnia soli. 33 000 mieszk.

IV, 189.

Dromader -> Wielbłąd.

Dromaj zw. emu (Dromaeus novae-hollan-diae Lath.) — gat. ptaków z rzędu kazuarowa-tych (Casuarii), należącego do podgromady bez-grzebieniowców (Ratitae). D. żyje stadami we wsch. Australii, żywi się pokarmem roślinnym. Niegdyś pospolity, obecnie pod ochroną.

Dronea -> Mucholówka.

Dront dodo (Didus cu-cullatus L.) — gat. ptaków z rzędu gołębio waty ch, wymarły już w czasach historycznych (XVII w.). Duży ptak wielkości łabędzia o zmarniałych skrzydłach i ogonie, niezdolny do lotu. Nogi mocne, dziób długi, haczykowato na końcu zagięty. Żył towarzysko na wyspie Mauritius.

IM

Drop.

I, 879.

m-to w pow. brasławskim nad Dźwiną, najwięcej wysunięte na pn. m-to w Polsce. 3000 mieszk.

rfi

<J

Drumla.

Drop (Otis tarda L.) — gat. ptaków z rzędu żórawiowatych. Zamieszkuje równiny w pd -wsch. Europie, środk. Azji ^ i pn. Afryce; w Polsce w 4 pd.-wsch. części kraju. Ży- J wi się pokarmem roślin- /j nym. Ma lot ciężki, bieg w szybki, wytrzymały.    ^

Droysen Johann Gu-stav — (1808—1884), wybitny niem. historyk i działacz polit. czasów „wiosny ludów" i jeden z ideologów zjednoczenia Niemiec „krwią i żelazem" pod władzą silnej konstytucyjnej monarchii.

Drozd (Turdus) — rodzaj ptaków z rodziny drozdów, należącej do rzędu wróblowatych. Żyją przeważnie towarzysko w lasach i parkach, żywią się owadami, ślimakami, w jesieni owocami jarzębiny, kaliny, jałowca itp. Gniazdo ścielą nisko. Śpiew ładny, melodyjny. Ptaki przelotne. Mięso niektórych gatunków b. cenione. Liczne gat. rozpowszechnione po całym świecie; krajowe: D. śpiewak (T. philomelos Br.),

D. obroźny (T. torąualus L.), paszkot (T. vis-eirorus L.), kwiczoł (T• pilaris L.), droździk (T. musicus L.), kos (T. merula L.).

Drozdy (Turdidae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Należą ptaki niewielkie lub średniej wielkości, o dość silnej budowie ciała. Upierzenie na ogół skromne. Dziób prosty, Szydłowa ty, nogi mocne. Lot dobry, również dobrze chodzą po ziemi. Żywią się owadami, jedzą także jagody. Liczne gat. są rozpowszechnione po całym świecie : pokląskwa, podkamionka bia-łorżytka, drozd skalny i szereg gat. z rodzaju drozd.

Drożdże (Saccharomycetes) — mikroskopowe grzyby workowce; składają się z pojedyńczych bardzo drobnych komórek; rozmnażają się drogą pączkowania bardzo obficie; w specjalnych warunkach odżywiania tworzą worki z zarodnikami ; komórki D. dzięki fermentowi zymazie posiadają zdolność wywoływania fermentacji alkoholowej. Kilkadziesiąt gat. D. z licznymi odmianami : D. piwne, D. winne i D. prasowane używane do pieczenia ciasta, wyrabiane w specjalnych fabrykach.

-> I, 514, III, 661, 1019, 1076, IV, 1265, 1266, 1495, 1497, 1502, 1503.

Drób — dział ptactwa domowego, obejmujący kury, perlice, indyki, kaczki, gęsi i gołębie.

-+art. 1, 1263-1270; II, 468.

Drucki-Lubecki -► Lubecki. -*■ I, 606.

Druga Brygada Legionów Polskich, zw. także Karpacką lub Żelazną — brygada Legionów zorganizowana w Krakowie 1914 r„ wysłana w Karpaty, odznaczyła się w walkach 1914—15 na Bukowinie, Podolu i Wołyniu (szarża pod Rokitną, bój pod Rarańczą, walki pod Kościuch-nówką i nad Stochodem). Po pokoju brzeskim występuje przeciw rządowi austr.; w lutym 1918 r. przebija się częściowo, pod dowództwem gen. Hallera, przez front austr., dążąc do połączenia z formacjami polskimi na terenie ros.

-> III, 262, 263.

Druidzi — kapłani celtyccy. Tworzyli zwartą kastę, posiadającą przez długie wieki najwyższe stanowiska w swym społeczeństwie, którym rządzili wraz z rycerstwem, D. słynęli z głębokiej wiedzy, byli jednocześnie kapłanami, lekarzami, sędziami, wróżbitami; niezupełnie wolni w swych praktykach od przymieszki zabiegów czarodziejskich.

Druja

Druk — pismo, obrazy, wzory na papierze, tkaninach, innych materiałach, powielane mechanicznie za pomocą pras i maszyn drukarskich oraz czynność ich wytwarzania D. trój barw-ny — pismo, obrazy barwne powstałe przez kolejne odbicie na materiale trzech odpowiednio rozmieszczonych barw: czerwonej, żółtej, niebieskiej, czasem jeszcze szarej (D. czterobarwny), których kombinacja daje całą skalę barw. Sporządzenie odbitki wymaga trzech negatywów. Negatywy otrzymywane są na drodze fotograficznej. Zdjęcia dokonywane są za pomocą trzech filtrów świetlnych, przepuszczających jedną z barw: czerwoną, żółtą, niebieską albo na kliszach czułych na jedną z barw. Po dokonaniu zdjęć negatywy są barwione odpowiednią barwą. Drukarski skład — negatyw tekstu, ilustracji, wzoru, złożony z czcionek, lub klisza drukarska metalowa, drewniana, z których robi s'; odbitki drukarskie. Drukarstwo — sztuka mechanicznego powielania pisma i obrazów na papierze, tkaninach i i. materiałach.

—► art. Drukarstwo, 1, 1270—1278, II, 1 — 10; III, 785, IV, 163, 804.

Drukarski stop, lub metal — stop używany do odlewania czcionek drukarskich i stereotypów, składa się z ołowiu, antymonu (15 — 25°/₀) i cyny (10 — 20°/₀).

Drumla — instrument muzyczny żelazny albo trzcinowy ze sprężynką; dźwięki wydobywa się przez przyłożenie do zębów, wciągnięcie oddechu i poruszanie palcem sprężynki.

Drummond Erie, sir — (*1876), bryt. dyplomata, 1919 — 33 pier wszy sekretarz generalny Ligi Narodów.

Druskieniki — uzdrowisko w Polsce w pow. grodzieńskim, nad Niemnem ; solanka bromowo-jodowa; ulubione miejsce wywczasów Marszałka Piłsudskiego. 2000 mieszk.

Drusus — 1. — Marcus Livius— (ok 124 — 91 prz. Chr.), trybun ludowy, kontynuo-

Nero

Drut

przez ciągnienie plastycz-

nazwa skały złożonej z więk-

-> I, 268.

rodzaj gry w karty, rozpowszechniony w Polsce w w. XVIII.

płytkie jezioro żuławowe pod Elblągiem w delcie Wisły. 18 km*.

Drużyna — pierwotnie orszak książęcy złożony z wojowników towarzyszących księciu na wojnę i stanowiący radę przyboczną, następnie nazwa wojska. Były D. książęce, wojenne i wolne ; pierwsze utrzymywał książę, drugie zaciągały się na czas wojny za umówiony żołd, trzecie utrzymywały się ze zdobyczy wojennej. Obecnie najmniejsza jednostka bojowa i organizacyjna piechoty, saperów itd. Składa się z kilkunastu żołnierzy, tworzących jednolity, zasadniczo niepodzielny zespół w każdym działaniu. W harcerstwie: podstawowa jednostka, składająca się z kilku zastępów.

Drwęca — prawy dopływ dolnej Wisły; granica Ziemi Chełmińskiej i Dobrzyńskiej. 200 km dł.

typ biologiczno-morfologiczny rośliny trwałej, tworzącej zgrubiałą, zdrewniałą łodygę-pień, rozgałęziającą się w pędy boczne, dźwigające koronę z pędów ulistnionych z kwiatami i owocami. ->■ art. ,,Lasy“,    227 — 244.

Drzewo genealogiczne -* Genealogiczne drzewo.

Drzeworyt — najstarsza technika graficzna znana jeszcze w strż. Chinach. Odbitki otrzymane (przy pomocy prasy drukarskiej) z deseczki, na której wycięty został negatyw rysunku. Do XVIII w. używano miękkiego drzewa krajanego wzdłuż pnia, w 1790 r. ang. rytownik, Th. Bewick, zastosował twardy bukszpan, cięty w poprzek pnia, co nadało inny charakter drzeworytom. Najwybitniejszy polski drzeworytnik współczesny Wł. Skoczylas, wykształcił całe pokolenie uczniów.

■m®

W*

wał politykę Grakchów; jego zabójstwo stało się powodem wojny domowej; 2.

Claudius Germanicus — (38 — 9 prz. Chr ), wybitny wódz rzym. Podbił plemiona germ. od Renu do Łaby, zbudował kanał od Renu przez Zuiderzee do Morza Niemieckiego, szereg twierdz nad Łabą, Wezerą i Mozą i wspaniałą drogę przez Alpy do Dunaju (via Claudia).

metal wyciągnięty we włókna; grubszy — wytwarzany przez walcowanie na gorąco, cieńszy nych metali i stopów w ciągarkach. Używane są

D. żelazne do wyrobu gwoździ, przewodów telegraficznych, stalowe na struny fortepianowe, igiy, liny itd., miedziane i srebrne na przewodniki elektryczne, wolframowe na włókna do żarówek elektrycznych. D. kolczasty — materiał powszechnie używany do budowy przeszkód przy umacnianiu terenu, ogradzania pól itd. Powstaje przez skręcenie 2 — 3 D. gładkich i wplecenie specjalnych kolców.

Drutowiec -*■ Sprężyk.

Druzgot

szych ostrokrawędzistych okruchów innych skał zlepionych spoiwem (np. wapiennym lub krzemionkowym). Znane są różne rodzaje D: granitowy, gnejsowy, kwarcytowy itp.

Druzowie — lud pochodzenia ar. w Syrii. Już od XI w. odłączył się od islamu i wyznaje własną religię. Do XIX w. wasalowie Turcji. W XIX w. toczyli ciągłe walki z sąsiednimi, kat. Maronitami. Po wielkiej wojnie weszli jako autonomiczne terytorium Dżebeł Druz w skład Syrii.

Drużbacka Elżbieta (z Kowalskich) — (1695—17 65), poetka epoki saskiej. U twory jej — rei -dydaktyczne, obyczajowe, fantastyczne i opisowe — stanowią pierwszą poważną pozycję w dziejach polskiej twórczości kobiecej. „Fabuła o książęciu Adolfie", „Opisanie czterech części roku", „Skargi kilku dam", „Zbiór rytmów" i i.

Drużbart

Druino

Dryden John — (1631 — 1700), poeta, dramaturg i krytyk ang. Gł. reprezentant pseudo-klasycyzmu ang. Utwory dramatyczne: ,,Au-rengzebe", ,,All for Love“ („Wszystko dla miłości"), ody, satyry literackie i polit.

Dryf — 1. — zboczenie płynącego okrętu z właściwej drogi lub też przesuwanie się jego podczas postoju na kotwicy, w czasie manewrowania itp., spowodowane przez wiatr, falę lub prąd wody. 2. — w geologii ruch bloków kontynentalnych pływających na półplastycznym podłożu magmowym. (-* Wegtnera teoria).

-> /, 325.

Dryssa — prawy dopływ Dźwiny na Białorusi, 260 km dł.

Dryświaty — 1. — jedno z najpiękniejszych jezior polskich na Pojezierzu Brasławskim (woj. wileńskie). 41 km* pow.; 2. — m-ko nad tym jeziorem; ok. 300 mieszk.

Drywiaty — jezioro na Pojezierzu Brasławskim (woj. wileńskie); obfituje w ryby. 36,6 km* pow.

Drzewiaste rośliny — rośliny trwałe, posiadające zdrewniałe łodygi; należą tu drzewa i krzewy.

Drzewica — prawy dopływ Pilicy, 100 km dł.

Drzewna miazga — masa wytworzona przez zmielenie drzewa, używana do wyrobu tańszych i mniej trwałych papierów.

Drzewna wełna — materiał wyrabiany maszynowo z odpadków drzewa, najczęściej świerku, jodły, nieraz osiki, olchy, buku, używany do pakowania zamiast włosienia, trawy morskiej, do wyściełania materaców, sienników, wyplatania mat, sznurów, koszyków.

Drzewny przemysł -+ Drewno.

Drzewo

Głowa Janosika.

(Drzeworyt Wł. Skoczylasa).

-► III, 181, I V, 248. Drzymały wóz — wóz cyrkowy, w którym przez lat kilka mieszkał z rodziną gospodarz

oraz

(1743—1793), przyja-

w r.

IV, 1300.

Duchowieństwo

(1754-1816), fr.

periodyczne wzmacnianie i osłabianie się dźwięków, spowodowane interferencją fal dźwiękowych, których częstości drgań różnią się pomiędzy sobą nieznacznie.

Dudy, kobza — ludowy instrument muzyczny dęty, z ustni-kiem, piszczałkami i z miechem, który grający ściska ramionami.

Dudy.

IV, 179.

z Poznańskiego, Wojciech Drzymała, pozbawiony przez rząd pruski, na podstawie prawa osadniczego z r. 1904, możności postawienia budynku na własnym gruncie.

Drżączka (Briza media) — gat. rośliny z rodziny traw; rośnie pospolicie na łąkach Europy ; tworzy źdźbła do 1 m wysokie, zakończone wiechą rozpierzchłą z kioskami, które na cienkich łodyżkach drżą przy podmuchach najlżejszego wiatru.

Duala — gł. port Kamerunu w Zatoce Owinę jskiej.

Dualizm — termin filozoficzny określający w metafizyce pogląd, który przyjmuje dwie zasady w tłumaczeniu rzeczywistości: materię i duch, ciało i duszę, siłę i materię. Przeciwieństwem D. jest monizm. Twórcą nowoczesnego

D. jest Descartes, który przyjął dwa rodzaje substancyj : substancję rozciągłą czyli ciało, substancję nie cielesną, myślącą i doznającą czyli duszę. Chrześcijaństwo stoi na stanowisku D. w zakresie rozróżnienia w człowieku dwóch składników: duszy i ciała.

-* II, 2.5, IV, 1009, 1011.

Dubarry Marie ciółka Ludwika XV. Posiadała wielkie wpływy polit. Zgilotynowana.

Dubelt -»• Bekas dubelt.

Dubeltówka — broń myśliwska, składająca się z 2 luf z osobnymi przyrządami spustowymi, dzięki czemu można szybko, jeden po drugim, dać 2 wystrzały.

Dubiecki Marian — (1838—1926), historyk, członek Rządu Narodowego w r. 1863, współpracownik Traugutta; skazany na śmierć, potem ułaskawiony, zesłany na Sybir, wrócił 1884. „Romuald Traugutt i jego dyktatura podczas powstania styczniowego" i i.

Dubiecko — m-ko w pow. przemyskim nad Sanem, miejsce urodzenia Ignacego Krasickiego. Pałac Krasickich z biblioteką, zawierającą listy i rękopisy poety. 2000 mieszk.

Dubienka — m-ko w woj. lubelskim, miejsce zwycięskiej bitwy Kościuszki z wojskami ros. 18. VII. 1792; w r. 1920 starcia wojsk polskich z bolszew.

Dubissa — prawy dopływ Niemna na Litwie, 150 km dł.

Dublany — wieś pod Lwowem; szkoła rolnicza, stanowiąca obecnie oddział politechniki lwowskiej. 2000 mieszk.

Dublin, irl. Baile Atha Cliath — stolica i gł. port Wolnego Państwa Iryjskiego nad Morzem Iryj-skim, bardzo stare m-to celtyckie; pod rządami ang. nie rozwijało się pomyślnie, było jedynie portem wywozowym dla rolniczych i hodowlanych produktów irl. D. skupiał zawsze niepodległościowe dążenia i katolicyzm irl. 468 000 mieszk.

Dubno — m-to pow. na Wołyniu; ośrodek wysokich kultur rolniczych oraz osadnictwa czes. w okolicy. 13 000 mieszk.

Du Bois-Reymond Emile — (1818—1896), fizjolog niem., materialista.

Dubrownik, dawniej zwany z wł. Raguzą — port Jugosławii nad Adriatykiem w Dalmacji. Wiele zabytków śrdw. Dziś ośrodek jugosłow. Riwiery. 19 000 mieszk. (->■ Dalmacja).

Duc (fr.), duca (wł.) — książę, najwyższy tytuł szlachecki. Duchesse (fr.) — księżna.

Duccio di Buoninsegna — (ok. 1259 — 1319), malarz wł. ze Sieny. Sztuka jego, tkwiąca jeszcze na ogół w tradycji malarstwa bizant., wykazuje częściowo tendencje nwż. (realistycznie ujęty krajobraz w kompozycjach rei.).

Duce, il (wł. = wódz) — zaszczytny tytuł Mus-soliniego jako faszystowskiego dyktatora Włoch.

Duch — wg poglądów metafizycznych pierwiastek, stanowiący istotę wszechrzeczy; wg filozofii empirycznej to, co jest wspólne pewnym grupom (np. D. narodu), epokom (np. D. śrdw.), lub systemom kultury (np. D. prawa rzym.).

-> II, 32.

Duchińska Seweryna (z Żochowskich) — (1815—1905), pisarka i tłumaczka, wydawała w 11. 1853 — 60 „Rozrywki dla młodocianego wieku".

Duchoborcy — sekta ros. o poglądach pokrewnych poglądom kwakrów, powstała w XVIII w.; uznają tylko Pismo św., odrzucają naukę o Trójcy św., nie uznają sakramentów.

1. — ogół ludzi sprawiających funkcje rei. i kapłańskie w jakimś wyznaniu. 2. — w kościele kat. wszyscy, którzy otrzymali święcenia mniejsze. Pewne prawne przywileje D. posiadają także ci, którzy otrzymali t. zw. tonsurę. D. wojskowe pełni służbę duszpasterską w wojsku, podlega biskupowi polowemu i ma odpowiednie stopnie wojskowe.

Duch św. ->• Trójca Przenajświętsza.

Ducos Pierre Roger polityk, członek Konwentu, 1798 członek Dyrektoriatu, poparł przewrót 18 brumaire’a i został trzecim tymczasowym konsulem.

Dudek {U pupa epops L.) — gat. ptaków z rodziny dudków, należącej do rzędu kraskowa-tych. Żyje w Europie i Azji, w Polsce pospolity, niezbyt liczny; przelotny. Przebywa na łąkach w sąsiedztwie lasów, żywi się większymi owadami.

Dudnienie

Duena (hiszp.) — początkowo starsza ochmistrzyni na dworze królowej hiszp.; później w ogóle starsza opiekunka i towarzyszka młodych kobiet, gospodyni.

Duero

(1787-1875),

Polski.

wiersz Horacego, („Ody", III,

początkowo kolegium do-

Alexandre

1.

(1803-

1870), powieściopisarz fr. niezwykłej płodności, autor wielkich cyklów powieściowych z dziejów Francji. Do najpoczytniejszych powieści historycznych D. należą: „Les Troia Mouaguetairea" („Trzej muszkieterowie"), „Le Vicomte de Bragelonne", „Monte Christo“ i i. Obecnie większość powieści D. zalicza się do taniej sensacyjnej literatury, D. pisał też komedie i dramaty historyczne. 2. — Alexandre — (1824 — 1895), dramaturg fr., syn poprz., autor realistycznych sztuk „La Damę aux Camiliaa“ („Dama kameliowa"), ,,Denise" i i. o wyraźnej tezie moralnej.

Dum-dum

Dumping (ang.)

atlantycka rzeka Płw. Pirenej-skiego. 790 km dł. 95 000 km* dorzecza.

Duet, wł. duetto — dwugłosowy utwór wokalny ; para wykonawców dwuosobowej produkcji muzycznej, tanecznej itp. -* III, 779.

Dufour Guillaume Henri generał i znakomity topograf szwajc.

Duguesclin Bertrand — (1320—1380), ko-netabl i znakomity wódz fr. Uśmierzył bandy, które łupiły Normandię, Burgundię i pd. Francję i utworzył z nich regularne wojsko fr.; 1370 — 73 wyparł Anglików ze wszystkich posiadłości fr.

Duha — część uprzęży końskiej, wzmacniająca połączenie chomąta z hołoblami (drągami, idącymi wzdłuż konia), używana na pn.-wsch.

-W 7, 177.

Duhamel Georges — (*1884), powieściopi-sarz i poeta fr., autor poezyj ,,Les Compagnona", „Elegies" i powieści „La vie dea Martyra“ („Żywot męczenników") i i. Twórczość D. odznacza się wnikliwością psychologiczną i głębokim humanitaryzmem .

Diihring Eugen —    (1833—1921), ekono

mista i filozof niem., pozytywista, skłaniający się do materializmu.

Duilius Gaius — konsul rzym., 260 prz. Chr. odniósł pierwsze zwycięstwo morskie nad Kar-tagińczykami; uczczony wzniesioną na forum kolumną zdobną dziobami okrętów (Columna rosłrata).

Duisburg-Hamborn — port rzeczny u ujścia Ruhry do Renu; największy port rzeczny świata; pośredniczy w wywozie i przywozie z przyległego obszaru górniczo-przemysłowego. Przemysł żelazny. 440 000 mieszk.

Dukas Paul— (1866—1935), jeden z najwybitniejszych fr. kompozytorów orkiestrowych doby dzisiejszej obok Debussy’ego i Ravela, mistrz instrumentacji. „L‘apprenti sorcier" („Uczeń czarnoksiężnika"), opery, balet „La Peri", uwertury, utwory fortepianowe.

Dukat, czerwony złoty, floren — dawna moneta złota, bita w Wenecji od 1284 r., rozpowszechniona w całej Europie, w Polsce znana od czasów Władysława Łokietka; dukatowe złoto — złoto 94-tej próby.

Dukielska Przełęcz — największe obniżenie Karpat środkowych (502 m wys ), z drogą, która do czasu wybudowania kolei przez Karpaty tworzyła najlepsze połączenie handlowe Polski z Węgrami, ważny trakt strategiczny.

Dukla — m-to w pow. krośnieńskim nad Ja-siołką, 2000 mieszk.

Dukszty — 1. — jezioro na granicy polsko-lit. w pn. Wileńszczyźnie; 2. — m-ko w pow. święciańskim.

Dulce et decorum est pro patria morl

(łac. — słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę)

2, 13), w którym poeta zwraca się do młodych Rzymian.

Dulcynea z Toboso — pani serca Don Kichota : prosta dziewczyna wiejska, którą błędny rycerz brał za wielką damę.

Dulka — metalowe widełki, wsuwane w odpowiednie otwory w nadburciu łodzi, między którymi osadza się wiosło podczas wiosłowania.

Dulong Pierre Louis - (1785-1838), fizyk i chemik fr., znany ze swych badań nad ciepłem. Prawo D. i Petit a: iloczyn ciężaru atomowego pierwiastków przez ciepło właściwe ciał stałych jest wielkością stałą.

Duluth — potężny port nad Jeziorem Górnym w amer. stanie Minnesota dla wywozu zboża i rud żelaznych do Pennsylwanii. 101 000 mieszk., w tym 5000 Polaków.

Duma (ros.) radcze władców ros., w 11. 1905—1917 nazwa ros. przedstawicielstwa ludowego.

-*■ IV, 1566.

Duma, dumka — ukraińska ludowa melancholijna pieśń epicka na tle wydarzenia historycznego ; śpiewana pod akompaniament kobzy lub liry. D. były znane już na początku XVI w. W literaturze polskiej D. jako poematy ukraińskie i w ogóle kresowe pisywali Bohdan Zaleski i i.

Dumas

-* IV, 1060. pociski karabinowe specjalnej konstrukcji, powodujące duże, szarpane rany. Jako niehumanitarne zabronione do u-żytku wojskowego przez konwencję haską.

Dumont d’Urville — (1790—1842), żeglarz fr., odkrył w kilku miejscach brzeg Antarktydy Wsch.

Dumouriez Charles Franęois — (1739—1823), generał fr., szef misji wojskowej przy konfederacji barskiej, po klęsce pod Lanckoroną odwołany. We Francji rewolucyjnej minister spraw zagr. Opisał przebieg działań wojennych konfederacji barskiej w pamiętnikach.

sprzedaż towarów na rynku zagranicznym po cenach niższych niż na krajowym, często poniżej kosztów własnych.

D. jest wywołany przede wszystkim dążeniem do sprzedania za granicą nadwyżki produkcji dla podtrzymania ceny krajowej oraz walką konkurencyjną z produkcją zagraniczną.

-► II, 7S7.

667.

Dunajec

Julian —

(1824—1907) brat poprz., ekonomista i polityk, profesor uniw. we Lwowie, poseł na sejm krajowy, członek austr. Rady Państwa, 1880 — 91 austr. minister skarbu, znakomity mówca.

Dunajów — m-ko w pow. przemyślańskim nad Złotą Lipą. 3000 mieszk.

Dunant Henri

(ok. 1460- ok. 1520),

port nowozelandzki; wyrósł dzięki sąsiednim złożom złota. 82 000 mieszk.

Dunganie — mong. plemię, liczące około 20 000 głów. D. mieszkają w dolinie Ili w środk. Azji. Wyznawcy mahometanizmu, mówią językiem chiń., noszą strój chiń.

Dunikowski Ksawery — (*1876), rzeźbiarz, prekursor ekspresjonizmu. W późniejszym okresie twórczości dążenia do monumentalności, stylizacja. W r. 1936 państwowa nagroda plastyczna.

Dunin Piotr — (fl480), podkomorzy sandomierski. dowódca wojsk zaciężnych Kazimierza Jagiellończyka; spowodował korzystny zwrot w wojnie trzynastoletniej z Krzyżakami.

Duo (wł.) — utwór muzyczny na 2 instrumenty.

Duodecima (łac.)

ostra choroba

D. powrotny,

wego.

Dur (łac. durua = twardy) skala, składająca się z 8 dźwięków: m. dźwiękiem III a IV i m. VII a VIII jest odległość pół tonu, m. wszystkimi innymi cały ton. Utwory w skali D. mają przeważnie charakter twardy, jasny. Opp.: moll.

Duraluminium — stop glinu z domieszką miedzi, manganu i magnezu, lekki i bardzo

Dunaj — największa rzeka środk. Europy, wypływa ze Schwarzwaldu, wpada do Morza Czarnego. 2860 km dł., 817 000 km* dorzecza. -+art. II, 17-24; I, 441, 1105, II, 70, IV,

najpiękniejsza rzeka polska; wypływa w Tatrach i przełamuje się kilkakrotnie przez pasma górskie głębokimi dolinami. Najpiękniejszym z tych przełomów jest pieniński. Dla przeciwdziałania powodziom D. buduje się obecnie zaporę dolinną pod Rożnowem. Doskonała rzeka kajakowa i łososiowa. Służy też do spławu drzewa. 207 km dł. -*• I V, 1370.

Dunajewski — 1. — Albin (1817 — 1894), kardynał, książę biskup krakowski. Jako student więziony we Lwowie i w Szpilbergu za działalność niepodległościową; członek austr. Izby Panów i poseł na sejm krajowy. Zapoczątkował akcję odrestaurowania Wawelu. 2.

(1828-1910), lekarz szwajc., twórca i założyciel Czerwonego Krzyża, laureat pokojowej nagrody Nobla z r. 1901.

Dunbar — kąpielisko morskie na wsch. wybrzeżu Szkocji; zwycięstwo Cromwella nad Szkotami 3. IX. 1650.

Dunbar William poeta szkoc., autor ok. stu krótkich poematów alegorycznych, okolicznościowych i satyrycznych. Ze względu na doskonałość formy D. uważany jest za największego poetę dawnej Szkocji.

Duncan — król Szkocji w 11. 1030—1040, zamordowany przez swego wodza Makbeta, który objął po nim tron.

Duncan Isadora — (1880—1927), pn.-amer. tancerka, twórczyni współczesnego kierunku w tańcu: wyzwolenie ruchu i muzyki baletu od kostiumu, zbliżenie do strż., przetworzenie utworów muzycznych w ruchy taneczne.

Dundee — port szkoc. u ujścia rzeki Tay oraz m-to przemysłowe 'len i juta). 176 000 mieszk.

Dunedin

-*■ IV, 248.

Dunkierka, fr. Dunkerque — port pn. Francji i twierdza; służy w pierwszym rzędzie potrzebom pn.-fr. okręgu przemysłowego. 32 000 mieszk.

Dunois Jean — (ok. 1403—1468), rycerz fr.; w wojnie stuletniej bronił Orleanu przed Anglikami, którym później odebrał Normandię.

Duns Scotus Johannes — (1265—1308), scho-lastyczny filozof ang., drugi obok Tomasza z Akwinu systematyk scholastyki, nawiązujący do filozofii św. Augustyna i rozwijający teorię poznania intuicyjnego. Stworzył kierunek scholastyczny zw. skotyzmem.

Dunstable John — (ok. 1370—1453), wielki ang. kompozytor i astronom : motety, chanaona i inne.

interwal składający się z oktawy i kwinty, odległość 12 stopni od toniki (np.: c — g¹).

Dupont Philippe — (1670—1726), fr. inżynier w służbie króla Jana III, dowódca artylerii. Napisał fr. pamiętniki poświęcone czynom Jana Sobieskiego.

Dur (typhus) — 1. — D. brzuszny (t. abdominalia) — ostra choroba zakaźna, wywoływana przez swoiste prątki durowe; zakażenie odbywa się przez usta — zanieczyszczonymi pokarmami. Zapobiegawczo stosuje się z dobrymi wynikami szczepionki ochronne. 2. —

D. osutkowy, plamisty czyli wysypkowy (t. exanthematicua) zakaźna, wywoływana prawdopodobnie przez drobnoustrój (t. zw. Rickettaia Provazeki), pasożytujący w jelicie wszy odzieżowej; ukąszenie przez wesz zakażoną pasożytem — powoduje chorobę u człowieka. Charakterystyczna wysypka na tułowiu i kończynach. Nierzadko kończy się śmiercią. 3. gorączka powrotna (t. re.curre.na) — ostra choroba zakaźna, wywoływana przez krętek odkryty przez Obermeiera, przenoszona przez wesz odzieżową. Ciepłota wznosi się gwałtownie do 41 — 42° C., po paru dniach opada, po sześciu dniach powraca; ew. następne nawroty. 4. — D. wrzekomy (parałyphus) — grupa schorzeń przewodu pokarmowego, wywoływanych przez kilka odmian laseczników D. wrzekomego, dostających się do ustroju przeważnie z zanieczyszczonym pokarmem. Przebieg D. wrzekomego jest albo źbliżony do przebiegu D. brzusznego, albo też posiada charakter zwykłego nieżytu przewodu pokarmo-^ IV, 752, 977, 979, 1507.

w muzyce:

Durlan (Durio zibethinus) — gat. drzewa, pokrewnego baobabowi; pochodzi z obszaru indomal. ; posiada duże jadalne owoce o nieprzyjemnym zapachu. -* III, 1197.

Durkheim Emile — (*1858), filozof i socjolog fr., głosi pogląd, że życie umysłowe jednostek jest wytworem społecznym, wynikiem oddziaływania otoczenia i wychowania.

-*■ IV, 857.

Durnowo Piotr — (1844—1915), polityk ros., minister spraw wewn. w 11. 1905 — 6, jeden z filarów carskiego samowładztwa i najskrajniejszej reakcji.

Duse Eleonora

-► III, 1010. tytuł

Dura lex sed lex (łac.) — prawo (jest) ciężkie, ale jest prawem.

Dux (łac.) — wódz.

Dvofhk Anton — (1841 — 1904), obok Smetany największy czes. kompozytor, o niesłychanie bogatej fantazji: symfonie („Z nowego-świata", 1894), poematy symfoniczne, uwertury, utwory fortepianowe, muzyka kameralna, pieśni, 7 oper, oratorium i w. i.

Dvur Kralovś

Dwoinki (diplococci) — ziarenkowce (rodzaj bakteryj), układające się parami, po dwa. Najpospolitsze : dwoinki zapalenia płuc, nagminnego zapalenia opon mózgowych itd.

Dwóch Róż Wojna

wytrzymały; stosuje się do wyrobu lekkich części maszyn (np. w lotnictwie). C. wł. ok. 2,8.

-> III, 582.

Durance — lewy dopływ dolnego Rodanu, 380 km dł., 15 000 km⁸ dorzecza.

Durazzo, alb. Durres — port pn. Albanii nad Adriatykiem. 10 000 mieszk.

Durban dawniej Port Natal — gł. port Natalu i Transwaalu nad Oceanem Indyjskim oraz kąpielisko morskie. 181 000 mieszk., w tym 86 000 białych.

Diirer Albrecht — 1. — (1471 — 1528), wielki niem. malarz, miedziorytnik i rysownik do drzeworytów (sam ich nie wycinał). W dwukrotnej podróży po Włoszech poznał sztukę renesansu. Zdobycze jej przetworzył w swoisty, pełen ekspresji realizm. W 11. 1512—19 D. działał na dworze cesarza Maksymiliana I. W lt. 1520 — 21 podróż do Niderlandów. W tym późnym okresie twórczości malował przede wszystkim portrety (Melanchton, Pirkheimer). Gł. dz.: ,,Apokalipsa" (grafika), liczne obrazy ołtarzowe, miedzioryty: „Melancholia", „Rycerz, Śmierć i Diabeł", rysunki do cyklu drzeworytów „Pasja" itd. —► I, 860, 939, IV, 577. 2. - Hans -(1490—1538), malarz i rytownik, brat poprz., malarz nadworny królów polskich: Kazimierza Jagiellończyka, Jana Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta I; pracował nad dekoracją zamku na Wawelu.

Durham — stolica hr. D. w pn. Anglii; katedra romańska z 11. 1093—1130, rozbudowana w XIII i XV w.

(1859—1924), wł. tra-giczka, jedna z najsłynniejszych aktorek świata. Grała w wielu sztukach d’Annunzia, specjalnie dla niej napisanych.

Dusseldorf — port rzeczny na Renie i ośrodek przemysłowy, konkurujący z powodzeniem z bliską Kolonią. 499 000 mieszk.

Dusza. — Wg nauki kościoła kat. człowiek składa się z ciała i D., która jest bezpośrednią formą jego ciała. D. ludzka jest nieśmiertelna, niematerialna, obdarzona wolną wolą. Połączona razem z ciałem ludzkim, stanowi jedną całość, będącą człowiekiem. D. ludzka oddzielona od ciała może osobno istnieć, ponieważ jest nieśmiertelna, jednak znajduje się wówczas w stanie nienaturalnym i czasowym i dąży do połączenia się z ciałem, co nastąpi na Sądzie Ostatecznym. D. ludzka jest bezpośrednio stwarzana przez Boga w chwili poczęcia człowieka. -* art. ,,Dusza-Duch", II, 24 — 33, IV, 486.

Dusznica bolesna (angina pectoris) — choroba serca, spowodowana miażdżycą tętnic sercowych; objawia się napadami silnych bólów w okolicy serca. D. B. jest chorobą nieuleczalną.

Duszność (dyspnoe) — uczucie braku powietrza, wywołane nagromadzeniem dwutlenku węgla (C0₂) we krwi, a powodujące przyśpieszenie oddechu.

Duumviri (łac. = dwaj mężowie) urzędników, którzy we dwóch byli powoływani do wypełniania ważnych zadań państwowych w strż. Rzymie.

Duun 01av — (*1876), wybitny pisarz norw., piszący w narzeczu (landsmal). W powieściach z życia ludu, tłumaczonych na obce języki („Ju-tikfolke" — „Ludzie z Juvik“ i i.), często przedstawia tragizm wynikający z konfliktu jednostki z otoczeniem.

/, 1117.

m-to czes. nad Łabą. 16 600 mieszk. (-*■ Królodworski rękopis).

Dwernicki Józef — (1779—1857), generał, od 1809 w legionach, odniósł w powstaniu 1831 pierwsze zwycięstwo wojsk polskich nad ros. pod Stoczkiem i Nową Wsią (14 lutego). Wysłany na Wołyń i Podole dla wzniecenia powstania, przedarł się nad Styr, ale pod naciskiem przeważających sił ros., mimo chlubnej bitwy pod Bo-remlem, przeszedł granicę austr. pod Chleba-nówką (1 maja) i złożył broń. Od 1832 w Paryżu, b. popularny wśród lewego odłamu emigracji. Pozostawił pamiętniki.

Dwina, ros. Siewiernaja Dwina — rzeka pn. Europy; powstała ze zlania się Wyczegdy i Su-chony. Komunikacyjne znaczenie D. osłabia długi okres zlodzenia. 1800 km dł., 365 000 km* dorzecza.

zacięta, okrutna wojna domowa w Anglii w 11. 1453—1497 m. przedstawicielami dwóch linij dynastii Plan-tagenetów: York i Lancaster, z udziałem całego możnowładztwa i szerokich kół społeczeństwa ang. Obok spraw sukcesyjnych przyczyną D. R. W były konflikty konstytucyjne i rywali-

D. Newtona, lub wzorem dwumianowym Newtona nazywa się wzór:

zacja możnowładców z koroną. D. R. W. zakończyła się upadkiem obu stron i powołaniem dynastii Tudorów (Henryk VII). Nazwa D. R. W. pochodzi od godeł hrabstwa York (biała róża) i Lancaster (czerwona róża).

Dwójłomność -> Załamanie podwójne.

Dwuazowe związki — grupa związków organicznych, zawierających połączone ze sobą 2 atomy azotu; powstają przy działaniu azotynu potasu na aminy aromatyczne (np. anilinę) w kwaśnym roztworze; bardzo nietrwałe, łatwo wstępują w reakcje (najważniejsza : t. zw. sprzęganie z fenolami lub aminami, stosowane do wyrobu szeregu barwników.

Dwuchromiany Chrom.

Dwudyszne ryby (Dipnoi) — należą do pod-

n — 1

—-— a» - 2b2 -f .. b".

(a + b)n = an + nan~ib 4-^ •

n n — 1 n — 2

+ — • —^— • —j— • an_^b3 4- ..

( -> Kombinacje).

Dwunastnica (duodenum)

początkowa

IV, 1136.

część jelita cienkiego, granicząca z żołądkiem; długość dwunastnicy odpowiada mniej więcej szerokości dwunastu palców.

Dwunastościan -> Wielościan.

Dwuparce (Diplopoda) — rząd wijów roślinożernych o pierścieniach ciała, zrastających się parami, liczba nóg dochodzi do 130 par. gromady ryb kościstych (Osteichtyes). Posiadają Niekiedy posiadają obronne gruczoły jadowe, zdolność oddychania przy pomocy skrzeli i pę- Bardziej znane: krocionóg i skulica. cherza pławnego, który funkcjonuje jako płuco. Dwupienne rośliny — rośliny jednopłciowe, Wg niektórych poglądów ryby te stanowią u których kwiaty pręcikowe i kwiaty słupkowe przejście do płazów. Posiadają zdolność prze- wytwarzają się na różnych osobnikach, bywania przez pewien czas bez wody.    Dwupletwowce Walenie.

Dwufenylometan

węglowodór aroma- Dwupłatowiec, dwupłat ->■ Płatowiec. tyczny o skomplikowanej budowie, używany do Dwupolówka — system gospodarowania na wyrobu barwników.    roli, przy którym jedno pole zostaje obsiane,

Dwugłoska, dyftong — grupa dwóch samo-    podczas gdy drugie przez ten czas stoi ugorem

głosek zlewających się w jednym brzmieniu:    dla odpoczynku, po czym następuje zmiana ko-

au, eu itp.    lejności; system ten został zarzucony na rzecz

Dwuizbowość — ustrój parlamentarny,    trójpolówki i płodozmianu.

w którym przedstawicielstwo narodowe składa Dwusiarczek węgla (siarczek węgla) — się z dwóch izb: niższej i wyższej (Sejm i Senat    związek węgla z siarką, CS₂, lotna, b. łatwopalna

w Polsce, Izba Deputowanych i Senat we Frań-    ciecz, cięższa od wody; w stanie najczystszym

cji, Izba Gmin i Izba Lordów w Anglii itd ).    bezwonny, zawsze zawiera zanieczyszczenia

Dwukarbonowe kwasy — kwasy orga-    o wstrętnym zapachu. Otrzymuje się przez

niczne, zawierające w cząsteczce dwie grupy    przepuszczanie par siarki nad rozżarzonym wę-

kwasowe (karboksylowe) COOH. Najprostszy:    glem. Stosuje się jako rozpuszczalnik tłuszczów

kwas szczawiowy.    i do fabrykacji wiskozowego jedwabiu sztu-

równanie

cznego.

Dwusieczna kąta — przechodząca przez wierzchołek kąta linia prosta, która dzieli ten kąt na połowy.

Dwuskrzelne (Dibranchiata) — rząd głowo-nogów o muszli szczątkowej, wewnętrznej; niekiedy jej brak. Dwa podrzędy: dziesięciornice i ośmiornice.

Dwutlenek azotu

Dwutlenek siarki

Dwukwadratowe równanie algebraiczne, w którym niewiadoma występuje jedynie w potędze drugiej i czwartej: ax⁴4-bx²4-c = 0. Rozwiązujemy je, zastępując x² przez y (a więc x⁴ przez y²), przez co sprowadzamy je do równania kwadratowego.

Azotu tlenki -> II, 1168. - związek siarki z tlenem, S0₂. Bezbarwny gaz o charakterystycznym ostrym zapachu, łatwo się skrapla (wrze w temp. —8°) stosowany w przemyśle chłodniczym. Bezwodnik kwasowy, rozpuszcza się łatwo w wodzie (w 0° 80 objętości w 1 objętości wody), przy czym roztwór zawiera kwas siarkawy, HjjSOj. Sole tego kwasu nazywają się siarczynami. D. S. jest silnym środkiem redukującym, dlatego stosuje się do bielenia (głównie wełny). Powstaje przy spalaniu siarki oraz związków, zawierających siarkę, przede wszystkim

II, 1168. związek węgla z tle-

Dwuletnie rośliny — rośliny zielne, których cykl rozwojowy trwa dwa lata; w pierwszym roku wytwarzają organy wegetatywne i gromadzą pokarmy w korzeniach (np. pietruszka), lub w liściach (np. kapusta); dopiero w drugim roku rozwijają kwiaty i wydają nasiona.

Dwulistnik (Ophrys) — rodzaj roślin zielnych z rodziny storczykowatych; 30 gat. wy-stępuje głównie w obszarze śródziemnomorskim ; w Pieninach i na Opolu rośnie rzadko D. muszy.

Dwutlenek węgla

nem, C0₂. Bezbarwny gaz bez zapachu, cięższy od powietrza, łatwo daje się skroplić (wrze

Dwuliścienne (Dicotyledones) — klasa roślin okrytozalążkowych, do której należą goź-dzikowate, jaskrowate, krzyżowe, różowate, motylkowate, baldaszkowate, wargowe, złożone i inne; rośliny te w zarodku wykształcają pirytów. 2 liścienie.

Dwumian — wyrażenie algebraiczne, będące sumą dwóch jednomianów, np. a² b 4-5 ab³.

-* III, 894, 907.

przy — 79° C), bezwodnik kwasu węglowego HaC0₃, rozpuszcza się w wodzie na słabo kwaśny roztwór. Powstaje przy spalaniu węgla i jego związków, przy oddychaniu, fermentacji i gniciu. W przyrodzie występuje w stanie wolnym: w powietrzu (ok. 0,04°/„), w gazach wulkanicznych i wodach mineralnych, oraz związanym: w węglanach, solach kwasu węglowego. Otrzymuje się laboratoryjnie przy działaniu kwasów na marmur (węglan wapnia), technicznie przez spalanie węgla i przy wypalaniu wapna. W handlu znajduje się w postaci skroplonej w butlach żelaznych. Stosuje się do wyrobu napojów musujących, w cukrownictwie do saturacji oraz w przemyśle chłodniczym. Zestalony D. W. prasowany w cegiełki stosowany jest głównie w Ameryce jako t. zw. ,,suchy lód" (dry ice). D. W. jest surowcem, z którego rośliny czerpią węgiel (-> Przyswajanie). -> 1, 398, 935, 936, II, 1018, III, 1010, 1013, 1014, 1019, 1071, IV, 443, 444, 479, 480, 481, 482, 483, 485, 1241, 1497, 1501, 1502, 1503.

Dwutlenek wodoru (nadtlenek wodoru) — drugi (po wodzie) związek wodoru z tlenem, HaOjj. W stanie czystym ciężka, gęsta ciecz, zamarzająca przy —2°. Otrzymuje się przez działanie kwasem na nadtlenek baru lub nad-

tlenek sodu. W handlu znajduje się tylko w postaci roztworu wodnego (3°/₀ woda utleniona). Posiada silne własności utleniające, stosuje się dlatego do bielenia i w lecznictwie jako środek odkażający.    ->• I V, 1501.

Dwuwarstwowce (Planuloidea) — typ tkankowców z działu Coelenterata. Zwierzęta pasożytnicze, mikroskopowej wielkości, żyją w jamie ciała lub gruczołach rozrodczych wężo-wideł, pierścienic, wstężniaków i wirków oraz głowonogów.

Dwuwęglany (słuszniej kwaśne węglany) -> Węglany.

Dwu wklęsła soczewka -> Soczewka.

Dwu wy pukla soczewka    Soczewka.

Dy — s. chem. pierwiastka dysprozu.

Dyakowski Bohdan — (* 1876), utalentowany przyrodnik-popularyzator. ,,Nasz las i jego mieszkańcy", ,,Z naszej przyrody" itd.

Dybicz Zabałkański Iwan - (1785-1831), feldmarszałek ros., wsławiony dowódca w wojnie ros.-tur. („Zabałkański"), dowódca wojsk ros. w powstaniu listopadowym. Zmarł podczas powstania, podobno otruty, oficjalnie na cholerę.

Dyboskł Roman — (* 1883), anglista, autor wielu prac o literaturze ang. i amer.

Dybowski Benedykt — (1833—1930), znakomity zoolog i badacz Dalekiego Wschodu; zesłany w r. 1864 na Sybir, odkrył niesłychane bogactwo fauny głębin Bajkału. Liczne prace naukowe i literackie. -»• I, 469, III, 1041.

Dychawica, astma (asthma) — w ogólności choroba cechująca się napadami duszności. 1. —

D. oskrzelowa (a. bronchiale) — choroba powstająca głównie na tle alergicznym, przy wtórnym zadziałaniu na ustrój jakiegoś jadu (np. obcogatunkowego białka), na który ustrój został uprzednio uczulony; objawy: napady duszności trwające od kilku godzin do kilku tygodni. Cięższe przypadki pociągają za sobą rozedmę płuc i niedomogę serca. 2. — D. sercowa (a. cardiale) — cechuje się napadową dusznością, połączoną z bólami w okolicy serca; spowodowana poważna niedomogą serca.

Dychotomia — wyczerpujący podział na dwie uzupełniające się części, stosowany przy klasyfikacji. Np. podział książek w bibliotece na polskie i obce.

Dychta, dykta — deska, przeważnie cienka, sklejona z kilku lub kilkunastu pojedynczych cienkich deseczek. Służy do wyrobu mebli; cienkie, liche — na skrzynie. D. wyrabiana jest przeważnie z drzewa olszowego, rosnącego w Europie jedynie w Polsce i w Z. S. R. R., stąd znaczne widoki rozwoju fabryk D. w Polsce.

Dych-tau — szczyt kaukaski, osiągnięty w 1935 r. przez Polaków. 5198 m wys.

Dyck Antonius van — (1599—1641), malarz i grafik flam.. uczeń Rubensa. Jeden z największych portrecistów świata. Portrety jego odznaczają się szlachetnością pozy modela, subtelnym kolorytem. v. D. działa w Antwerpii, we Włoszech, od 1632 w Anglii na dworze Karola I. Sztuka v. D. wywarła rozległy wpływ.

Dydaktyka — zbiór teoretycznych, naukowo uzasadnionych wskazań, dotyczących umiejętności nauczania. Dydaktyczny — pouczający i umoralniający.

Dydelf -> Opos.

Dydko (didko-dziad) — w słów. wierzeniach ludowych duch zamieszkujący domostwo, lubiący szkodzić ludziom, zwł. dzieciom.

Dydona -> Dido.

Dyferencjal — urządzenie w podwoziu samochodu ; dzięki D. tylne koła samochodu mogą się poruszać z różną prędkością, co jest niezbędne np. przy skręcaniu samochodu. Posiada także zastosowanie w maszynach do liczenia i i. maszynach. -> IV, 715, 716, 717.

Dyfrakcja światła -► Uginanie się światła.

-> II, 299.

Dyfrakcyjna siatka -*■ Siatka dyfrakcyjna.

Dyfteryt -> Błonica. -> I, 517.

Dyftong Dwugłoska.

Dyfuzer — aparat, używany w cukrowniach do wyciągania wodą cukru z buraków.

Dyfuzja — 1. — mieszanie się gazów lub cieczy bez pomocy czynników zewnętrznych (wstrząsów, ogrzewania), wbrew sile ciężkości. W podobny sposób dyfundują cięższe cząstki ciał stałych w cieczach, cząstki cieczy w ciałach stałych, cząstki ciał stałych w ciałach stałych. Zjawisko D., natężenie którego wzrasta wraz z temperaturą, jest dowodem istnienia

-* II, . 93, IV, 552.

znaczna część ziem polskich była wówczas pokryta lodem.

Dym — drobny pył popiołu i nie spalonego węgla (sadze), zawieszony w gazach, powstających przy spalaniu węgla, drzewa itd.

Dymiące kwasy — bardzo stężone kwasy (solny, azotowy, siarkowy z domieszką trói-tlenku siarki), przyciągające przy parowaniu wodę z powietrza i tworzące skutkiem tego mgłę nad swą powierzchnią.

Dymitr — imię władców ros. l.-D.Doń-(1350—1389), wielki książę moskiewski, w r. 1380 pobił Tatarów nad Donem na Kulikowym Polu, musiał jednak znowu potem płacić im haracz. Zbudował Kreml. 2. — D. Iwanowicz — (1583 —1591), syn Iwana Groźnego, zamordowany. 3. nieć I

odmiana kwarcu zabarwiona

w naukach biologicznych termin

II, 510-512.

w muzyce.

Dynamiki zasady -> Newton.

Dynamit — materiał wybuchowy (wynaleziony przez A. Nobla), otrzymywany przez przepojenie porowatego proszku (ziemi okrzemkowej) nitrogliceryną. Stosowany głównie w gór-

ruchów molekularnych. -*■ II, 1224, 1225; III, 1009. 2. — D. światła -> Rozpraszanie światła.

Dyfuzyjna pompa Pompy.

Dygasiński Adolf — (1839—1902), pisarz, publicysta i pedagog-popularyzator metody poglądowej w nauczaniu. Twórca polskiej powieści realistycznej. Wprowadził do literatury polskiej prawdziwy świat zwierzęcy. Humor często o zabarwieniu ostrej satyry, lub gorzkiej ironii. „Nowele", 1884-6, „Von Molken", 1885, „Z siół, pól i lasów", 1887, „Na złamanie karku", 1893, „Gody życia", 1902.

Dykasteria — pierwotnie zbiorowe urzędy sądowe rozstrzygające sprawy kolegialnie, później wszelkie władze sądowe i administracyjne.

Dykta -> Dychta.

Dyktafon — fonograf, który automatycznie utrwala na płycie lub na obracających się walcach wszelkie przejawy dźwiękowe, które mogą być w razie potrzeby dokładnie odtworzone.

Dyktatura — ustrój polityczny, w którym jednostka (lub zespół) ma władzę nie ograniczoną, opartą na sile faktycznej i przed nikim nieodpowiedzialną. D. proletariatu — wg marksizmu nieuchronna przejściowa forma władzy w okresie przemiany kapitalistycznego ustroju społecznego na ustrój socjalistyczny.

-* art. II, 40-47; III, 23, 24.

Dykteryjka — krótkie, żartobliwe opowiadanie, anegdota.

Dylatometr — przyrząd do wyznaczania współczynnika rozszerzalności cieplnej cieczy.

Dyląż garbarz (Prionus coriarius L.)    —

chrząszcz z rodziny kózek, czarny, 3 — 4 cm dł. Larwy żyją w pniach drzewnych.

Dylemat — forma rozumowania logicznego, należąca do t. zw. rachunku zdań. Polega ona na tym, że mając w założeniu jakąś alternatywę, wyciąga się wnioski dla każdego z jej członów. W życiu codziennym konieczność wyboru pomiędzy przeciwnymi decyzjami.

Dyletant — jednostka zajmująca się z zamiłowania, (a więc nie „zawodowo"), pewną działalnością, którą na ogół zajmują się systematycznie wyszkoleni specjaliści. Słowo używane najczęściej w znaczeniu ujemnym.

Dyluwium, albo pleistocen — epoka geol. okresu czwartorzędowego. Na początku D. znaczna część kontynentów europ, i pn.-amer. pokryta została potężnymi lodami, albo lądo-lodami. Lody przyniosły ze sobą olbrzymie ilości pn. materiału skalnego (żwiry, piaski, gliny). Równocześnie żłobiły podłoże tworząc zagłębienia i rynny wypełnione dziś wodą (Pojezierze!). Silne oziębienie klimatu wywołało w D. zmiany w świecie organicznym. Na ziemiach naszych żyły w D. zwierzęta polarne, jak ren, rosomak, wół piżmowy, niedźwiedź jaskiniowy i nie istniejący już dzisiaj mamut i nosorożec włochaty. W D. zjawia się także pierwszy człowiek. D. wywarło silne piętno na charakter krajobrazu polskiego, gdyż

-> IV, 386, 1534

ski

D. Samozwa-

(*)• 1606), uzurpator podający się za poprz.; przyjął katolicyzm, zwyciężył przy pomocy litewskich magnatów, Wiśniowieckiego i Mniszcha (z którego córką Maryną się ożenił), cara Borysa Godunowa i w r. 1605 koronował się w Moskwie; zamordowany przez bojarów.

4. — D. Samozwaniec II — (jT610), uzurpator podający się również za Dymitra Iwano-wieza; zamordowany.    ~>IV, 1561.

Dymne świece — jeden ze środków wytwarzania zasłon dymnych. Konstrukcja D. Ś. polega na wysublimowaniu w powietrze ciał stałych, których zawiesiny tworzą zasłonę dymną. Do wyposażenia bojowego każdego żołnierza piechoty należy zapas D. Ś.

Dymnica (Fumaria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny makowatych ; 40 gat. głównie w obszarze śródziemnomorskim; u nas rośnie kilka gat.

Dymnice -+ Fumarole.

Dymnik ciemno-brunatno.

Dymorfizm (dwukształtność, dwupostacio-wość)

określający stałe występowanie różnic, czy to w obrębie przedstawicieli odmiennych płci jednego i tego samego gatunku (D. płciowy), czy też w związku z porami roku (D. sezonowy), jak np. u wielu ptaków.

Dymy bojowe — jeden ze środków walki chemicznej.

Dyna — w układzie C. G. S. jednostka siły (1 g cm/sek²); siła która masie 1 g nadaje przyśpieszenie 1 cm/sek². Megadyna = 10⁸ dyn.

Dynamika — część mechaniki, która bada prawa ruchu ciał materialnych w zależności od przyczyn ruch wywołujących tj. sił. Twórcą D. jest Newton. D. w muzyce — zmiany nasilenia dźwięku w obrębie utworu. Element ten jest jednym z najważniejszych środków wyrazu

III, 549.

mieszaniec

IV, 543, 544.

w monar-

-> / V, 280.

Dyplomatyka (z gr. diploma = dokument oficjalny) — nauka o dokumentach, pomocnicza nauka histo--+ II, 839.

ryczna.

Dyptam jesionolistny (Dictamus albus) — gat. rośliny zielnej z rodziny rutowatych; występuje w suchych lasach i stepach pd.-wsch. Europy i Azji; u nas dość rzadki; kwitnie latem.

postę-

nictwie. Został prawie zupełnie wyparty przez inne materiały wybuchowe, w których do nitrogliceryny dodaje się domieszki również wybuchowe, jak nitrocelulozę, lub przynajmniej palne.

-e IV, 1116.

Dynamizm (gr. dynam is — siła, zdolność) — pogląd filozoficzny przeciwstawiający się mechanizmowi, utrzymujący, że działanie jest wynikiem specyficznej energii tkwiącej w samych rzeczach, nie zaś oddziaływania zewnętrznych przyczyn.

Dynamomaszyna — generator elektryczny; prądnica wytwarzająca prąd elektryczny kosztem pracy mechanicznej. (->■ Prądnicą).

IV, 717.

Dynamometr — przyrząd do pomiaru sił i do wyznaczania ciężaru. Najważniejszą częścią jest sprężyna, której wydłużenie jest proporcjonalne do ciężaru zawieszonego u dołu. D. wyznacza dokładnie ciężar tylko w tym miejscu, w którym został wycechowany, lub w miejscach o tej samej wartości przyspieszenia ziemskiego.

Dynarskie Góry — trzeciorzędowy fałdowy system górski w zach. części Płw. Bałkańskiego z wybitnymi zjawiskami krasowymi, sięgający do 2700 m (Ljuboten).

Dynarski typ (adriatycki) rasy armenoidalnej i nordycznej. Wysokorosły krótkogłowiec, o długiej twarzy i wąskim, nie-wklęsłym, często garbatym lub wypukłym nosie. Barwa skóry jasna, włosy ciemne, oczy przeważnie piwne lub zielonkawe, rzadko szare, D. T. występuje najliczniej w zach. części Piw. Bałkańskiego, skąd sięga jako przymieszka aż do niem. krajów alpejskich i do pd.-wsch. Polski. Poza Europą występuje w Azji Mniejszej i na Kaukazie.

Dynasowa cegła -+ Cegła.

Dynastia (gr. dynasticós — dziedziczny; dy-nasteia — władza, panowanie) chiach szereg panujących z jednego rodu, ród utrzymujący dziedziczną ciągłość władzy w jednym lub kilku państwach np.,w Polsce D. Jagiellonów.

Dyneburg, łot. Daugavpils — stolica In-flant Polskich, dziś nazwanych Łatgalią, nad Dźwiną; zdobyta przez wojsko polskie w 1920 r. od bolszewików i oddana Łotyszom. Ludność polska stanowi 25°/₀ ludności miasta i ma polskie szkoły. 43 000 mieszk.

Dyngus, śmigus — ludowy zwyczaj oblewania wodą w poniedziałek wielkanocny.

Dynia (Cucurhiia pepo) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny dyniowatych ; posiada pędy płożące się, czepne i duże owoce; uprawiana w różnych odmianach dla jadalnych owoców.

IV, 616.

Dynów — m-ko w pow. brzozowskim nad Sanem. 3000 mieszk.

Dyon (skrót wojskowy) — dywizjon.

Dyplom — dokument stwierdzający urzędowo nadanie stopnia naukowego, tytułu honorowego, nagrody itd. Dyplomowany — posiadający D., np. dyplomowany oficer — tytuł naukowy oficera posiadającego D. ukończenia Wyższej Szkoły Wojennej.

Dyplomacja — wszystkie poczynania i środki organizacyjne, mające na celu pielęgnowanie stosunków m. państwami. W potocznym (raczej psychologicznym) znaczeniu oznacza D. wszelkie zręczne i giętkie sposoby postępowania, opierające się na znajomości ludzi, liczące się z ich wrażliwościami, posługujące się odpowiednią taktyką.

-*> art. II, 47-60; I, 137, 138,

1090.

Dyptam.

-*■ IV, 132.

Dyptyk — malowidło lub płaskorzeźba, złożona z 2 części.

Dyrektoriat — najwyższa władza wykonawcza we Francji w 11. 1795—1799, pełniona przez 5 dyrektorów, obalona przez Bonapar-tego 18 brumaire'a 1799 r.; także nazwa tego okresu historii we Francji. Styl D. — pewien okres klasycyzmu (gł. przedstawiciel Louis David). W meblarstwie formy proste, przejście do empire’u. Moda wzorowana na ubiorach antycznych.

Dyrygowanie — kierowanie, prowadzenie; w muzyce D. orkiestrą lub chórem: taktowanie, kierowanie dynamiką, frazowaniem, wprowadzeniem poszczególnych instrumentów lub głosów, ogólną interpretacją. Znani dyrygenci:

H. v. Bulów, W. Furtw&ngler, A. Nikisch, A. To-scanini, F. v. Weingartner; polscy: L. Stokowski, A. Rodziński, G. Fitelberg.

Dyscyplina — 1. — nauka, system naukowy; 2. — karność, podporządkowanie woli poje-dyńczej osoby, należącej do pewnej organizacji, lub społeczności (np. szkoła) zasadom i przepisom, regulującym stosunki wewnętrzne tej organizacji, wzajemną zależność m. poszczególnymi członkami itd., a wynikającym z celów, którym organizacja służy i zadań, jakie ma do wykonania. Specjalny charakter służby wojskowej i w marynarce wojennej oraz handlowej wymaga szczególnie dokładnego przestrzegania D.

Dyscyplinarne postępowanie

powanie wszczynane wobec urzędnika, który pogwałcił obowiązki służbowe. Władzami dyscyplinarnymi są: komisja i sąd dyscyplinarny. D. P. jest wszczynane tylko na wniosek zwierzchnika obwinionego i ma charakter ściśle tajny. Najsurowszą karą jest wydalenie ze służby.

praca naukowa przedsta-

źle brzmiące połączenie

ulubiony w strż. rzeźbie temat: zawodnik

Dyskonto

Dyskobol Myrona.

wyznaczenie wa-

-* I, 930, II, 1098.

zwolnienie od obowiązków

Dyspersja światła -> Rozszczepienie światła.

Dysplastyczny typ — termin wprowadzony przez Kretschmera dla oznaczenia wszelkiego rodzaju dysproporcyj w budowie ciała ludzkiego, przeważnie natury patologicznej.

-* III, 68.

Dyspozycja

Dysza

w strż.

był wykony-

III, 331. IV, 1117. 1. kobierzec. 2. • —

Dysertacja

wioną dla uzyskania doktoratu.

Dysharmonia dźwięków, brak harmonii.

Dysk — w strż. krążek kamienny, używany do celów wojennych. Następnie (olimpiady gr.) znalazł zastosowanie jako przybór sportowy; był to wtedy krążek mosiężny. Dzisiaj rzut D. należy do najpopularniejszych konku-rencyj w lekkiej atletyce. D. nowoczesny to krążek drewniany o metalowym rdzeniu i wadze 2 kg (dla mężczyzn), ew. 1 kg (dla kobiet).

Dyskobol

rzucający dyskiem. Najbardziej znany D. brązowy My-rona.

operacja finansowa, polegająca na nabyciu weksla przed terminem jego płatności, przy potrąceniu od sumy weksla umówionego wynagrodzenia procentowego (zw. również D.). Jedna z najważniejszych form kredytu. Dyskonter — kapitalista, trudniący się D. weksli. Po 1 i t y k a dyskontowa — oddziaływanie banku emisyjnego na rynek pieniężny przez regulowanie wysokości stopy dyskontowej . Stopa dyskontowa — wysokość procentu, potrącanego przy D.

-> 1. 549, 550.

Dyskursywna metoda — metoda poznania opierająca się na wnioskowaniu w przeciwieństwie do metody intuicyjnej, będącej wynikiem bezpośredniego wglądu w istotę zjawisk.

Dyskusja równania runków, jakim winny czynić zadość spółczyn-niki równania, aby było ono rozwiązalne, i zbadanie ilości pierwiastków tego równania.

Dyskwalifikacja — odmówienie komuś lub czemuś kwalifikacyj; w sporcie: termin określający odsunięcie zawodnika, klubu lub drużyny od współzawodnictwa na przeciąg określonego czasu. D. jest karą za przekroczenie przepisów lub przewinienia natury etycznej.

Dysocjacja — nazwa obejmująca zjawiska rozpadu chemicznego, zachodzącego w sposób odwracalny (Odwracalne reakcje). D. termiczna — zachodzi pod wpływem podwyższenia temperatury, przy czym przy obniżeniu temperatury następuje ponowne łączenie się składników. D. elektrolityczna — zachodzący w roztworach rozpad cząsteczek kwasów, zasad i soli (elektrolitów) na jony. Dzięki D. elektrolitycznej roztwory takie przewodzą prąd elektryczny.

Dysonans — niezgodność; w muzyce: niezgodność we współbrzmieniu dźwięków; zespół dźwięków współbrzmiących nieprzyjemnie, jak gdyby fałszywie. (-*■ Konsonans).

świat i Życie. — V.

Dyspensa

nakładanych przez prawo. D. kościelna — uchylenie jakiegoś prawa przez zwierzchnika kościelnego w stosunku do określonej osobjr.

Dyspersja (rozsianie) — rozdrobnienie sub-stancyj w stanie koloidalnym.

-* II, 1227, 1228.

usposobienie; szczególna skłonność, wrodzona lub nabyta, do pewnych chorób. D. psychiczna — zdolność lub skłonność, mniej lub więcej trwała, wrodzona lub nabyta cecha człowieka, dzięki której przeżywa on pewne zjawiska psychiczne, zw. odpowiednikami aktualnymi D. Np. pamięć jest D., jej odpowiednikami aktualnymi — poszczególne przypomnienia. -* 1, 909, I V, 489, 490.

Dyspozycyjny fundusz -> Fundusz dyspozycyjny.

Dysproz — pierwiastek, należący do grupy metali ziem rzadkich. L. porz. 66, c. atom. 162,5, s. chem. Dy.

Dystrybucja — podział, rozdzielenie; sklep detaliczny z wyrobami tytuniowymi, trafika.

Dystych (gr. distichos — dwuwiersz) — gr. miara wierszowa powstała z połączenia heksa-metru i t. zw. pentametru ; D. był miarą charakterystyczną elegii starogr. (..dwuwiersz elegijny")-

Dysydenci — nazwa obejmująca od czasu aktu tolerancji rei. konfederacji warszawskiej z 1573 ewangelików: kalwinów i luteranów.

zwężony przekrój rury służącej jako przewód dla pary, gazu lub cieczy w celu uzyskania większej prędkości przepływu; stosowany w turbinach parowych, smoczkach parowych i wodnych, palnikach, wodotryskach etc.

Dyszkant, -> Sopran.

Dytmar (Thietmar) — (975—1018), autor (Niemiec) kroniki łac., ważnego lecz jednostronnego źródła do najdawniejszych dziejów Polski.

Dytyramb (gr. dithyrambos) literaturze gr. ekstatyczny hymn (pochodzenia jońskiego) ku czci Dionizosa. D. zawierał pierwiastek dramatyczny wany przez chór: koryfeuszowi odpowiadali choreuci. D. był, obok dramatu satyrowego i misteriów eleuzyńskich, jednym ze źródeł tragedii gr.

Dywan (ar. divan) — tur. i pers. rejestry urzędowe, spisy wojskowe, listy podatkowe, później odnośne urzędy. 3. — u Arabów zbiór poezyj jednego poety, lub kilku należących do jednego rodu -+art. II, 60—67; I, 479

14

Dywizja

I V, 1434.

-* I, 342.

Czerwonka.

połączenie dwu zdań lub

7rn

Dzbanecznik.

wszelkie przejawy

broń b. precyzyjna, o płaskim torze pocisku i dużej szybkostrzel-ności; dzięki małej wadze (kaliber 37 — 57 mm, waga 80—320 kg) posiada dużą ruchliwość.

Działo

Dzłałobłtnia

Dywidenda — część zysku spółki akcyjnej, dzielona m. akcjonarjuszów. D. wyrażona jest w procentach wartości nominalnej akcji. -* I, 62.

podstawowa jednostka taktyczna ; wielka jednostka składająca się z połączonych formacyj różnych broni i niezbędnych służb. Na czele D. stoi dowódca (etato-towo: generał) ze sztabem. D. piechoty (D. p.) — składa się zwykle z 3 — 4 pułków piechoty, pułku (lub więcej) artylerii oraz jednostek kawalerii, lotnictwa, saperów, łączności i organów służb: intendentury, zdrowia itd. D. kawalerii (D. k.) — składa się z kilku pułków kawalerii oraz jednostek artylerii konnej, pionierów, łączności, broni pancernej i organów służb.

Dywizjon (skrótdyon) — część pułku artylerii i lotnictwa, podstawowa jednostka bojowa; są też samodzielne D. różnych broni. D. jest jednostką równorzędną batalionowi piechoty.

Dyzenteria

Dyzjunkcja dwu nazw za pomocą słowa „albo" w sensie wyłączającym, tj., że może zajść jedno tylko z dwu wymienionych zdarzeń, np. „jutro będę w Krakowie albo w Poznaniu".

Dyzlokacja — rozmieszczenie, np. D. jednostek wojska. D. tektoniczna — przesunięcie mas skalnych pod wpływom ruchów skorupy ziemskiej wzdłuż płaszczyzny, zw. dyzlo-kacyjną.

Dyzunici — w dawnej Polsce prawosławni, którzy nie przystąpili do unii brzeskiej.

Dzbanecznik ( N epenthe*) — rodzaj rośliny owadożernej, występującej gł. w obszarze indo-malajskim ; liście jego wytwarzają na szczycie dzba-neczki, w które łapią się drobne zwierzęta i zostają strawione w cieczy, znajdującej się w dzbaneczku.

Dzelal ed-din Rftmi -*• Rumi.

Dziady — pogański obrząd ludowy na Litwie i w Prusach, obchodzony na pamiątkę dziadów, czyli zmarłych przodków. Motyw D. występuje w dramacie Mickiewicza „Dziady".

Działania wojenne walki orężnej; w szerszym znaczeniu: całokształt działań, stosowanych względem siebie przez państwa będące w stanie wojny.

Działanie arytmetyczne — przyporządkowywanie dwu liczbom — trzeciej (którą nazywamy wynikiem D.). Dodawanie i odejmowanie; mnożenie i dzielenie; potęgowanie, pierwiastkowanie i logarytmowanie są D. A. Jeśli wynik D. nie zależy od porządku liczb, na któ; rych je wykonujemy, to D. nazywa się przemiennym.

Działdowo — m-to pwt. w woj. warszawskim, niegdyś przynależne do Prus Książęcych; ośrodek polskiego ruchu mazurskiego, dążącego do uświadomienia narodowego protest. Mazurów prus. 5000 mieszk.

Działko piechoty

'W-

Armata połowa, a — lufa gwintowana, b — kołyska z oporo-powrotnikiem, c — kątomierz działowy, <1 — łoże, e — pokrętło mechanizmu kierunkowego, / — pokrętło mechanizmu podniesień, g — tarcza ochronna, h — zaczepa.

ciężka broń palna, służąca do miotania na znaczne odległości pocisków, o dużej skuteczności działania. Zasadnicze części D : a) lufa gwintowana, nadająca pociskowi kierunek lotu, zamknięta zamkiem; b) kołyska, zawierająca oporopowrotnik, służący do łagodzenia odrzutu i dosuwania na miejsce lufy, cofniętej po strzale; c) łoże łączące i podtrzymujące poszczególne części; d) mechanizm kierunkowy, służący do przesuwania lufy w płaszczyźnie poziomej; e) mechanizm podniesień, dla przesuwania lufy w płaszczyźnie pionowej ; f) tarcza ochronna; g) koła; h) przyrządy celownicze, składające się z celownika, kątomierza, kwadrantu itd. Nowoczesne D. posiadają dużą sprawność. Dzielą się na: a) armaty — o płaskim torze pocisku i dużej donośności strzału; b) haubice — o torze stromym i wygiętym; c) moździerze — o b. stromym torze pocisków i zwykle b. dużej sile burzącej pocisków. Poza tym istnieją D. kolejowe, przeciwlotnicze, morskie itd. -► art. Uzbrojenie, IV, 1209—1220; I, 341, III, 428.

— w fortyfikacjach stałych lub umocnieniach polowych stanowisko ogniowe baterii.

Działoczyny — zespół czynności, które wykonuje obsługa działa przed, w czasie i po strzelaniu; np. odprzodkowanie, celowanie, itp.

Działolejnia albo: ludwisarnia — w XV — XVII w. odlewnia dział. W Polsce pierwsza D. pod Krakowem zał. przez Zygmunta I (w okolicy Kurzej Stopki).

Działon — najmniejsza jednostka artylerii, składająca się z obsługi działa i zaprzęgu, równorzędna drużynie piechoty. 1, 342.

Działoszyce — m-to w pow. pińczowskim. 6000 mieszk.

Działoszyn — m-ko w pow. wieluńskim nad Wartą.

ster dla Galicji 1906/7. Utwory literackie, rozprawy z dziedziny estetyki i filozofii.

Dział wodny, — linia dzieląca dwa dorzecza. -► art. II, 68 — 75.

Działyński Ignacy — (1754—1797), jeden z przywódców stronnictwa patriotycznego sejmu wielkiego, szef regimentu swego nazwiska, uczestnik kampanii antyros. w r. 1792 i insurekcji kościuszkowskiej w 1794, wywieziony do Rosji, amnestionowany przez cara Pawła. Pułk Działyńskich wsławił się przy oswobodzeniu Warszawy, w r. 1794 zdziesiątkowany pod Maciejowicami.

Działyński — 1. — Adam Tytus, hr. — (1797—1861), wielkopolski działacz kulturalno-społeczny, stworzył muzeum narodowych pamiątek w odbudowanym przez siebie Kórniku, wydawca cennych źródeł do dziejów Polski (Acta Tomiciana 1852—1860 i i.). 2. — Jan — (1829—1880), syn poprz., organizator akcji niepodległościowej skim, zmuszony do opuszczenia kraju. W Paryżu prezes Towarzystwa Nauk Ścisłych. Kontynuował prace wydawnicze ojca ,,Acta Tomiciana" i i.

Dzianet — dawna nazwa koni hiszp. (Andaluzja) o dużej masie ciała, kształtnej budowie i lekkim chodzie.

Dziedzice — śląska miejscowość przemysłowa i węzeł kolejowy w pow. bielskim. 4000 mieszk.

spadek

Dziedziczenie — instytucja prawna, w której majątek po zmarłym, zw. spadkiem, przechodzi w całości na osoby, związane ze zmarłym węzłami pokrewieństwa. W przypadku, gdy nie ma krewnych ani małżonka przechodzi na państwo.

Dziedziczność — pojawianie się u potomstwa cech organizmów rodzicielskich. -* art. II, 81-88• /. 662. 1126. 1127, II, 498, IV, 542, 646, 617.

w 1848 i 1863 w Poznań-

Dziegieć — smoła otrzymywana przez suchą destylację kory i drewna brzozowego. Używany w dermatologii i w przemyśle skórzanym.

Dzieje Apostolskie, Acta Apoatolorum — księga N. Test., napisana w drugiej połowie 1 w. przez św. Łukasza, opisująca dzieje początkowe kościoła od chwili zesłania Ducha św. na

apostołów.

Dziekan

wyroby włókiennicze dziergane (a nie tkane), ręcznie przy pomocy drutów, szydełek, lub maszynowo na specjalnych warsztatach (np. wyroby pończosznicze, trykotowe, swetry, itd.), zasłony.

Dziąsła (gingime) — odcinki zgrubiałej błony śluzowej jamy ustnej, otaczające szyjki zębów.

Dziczek, dziczka — młode drzewko lub krzew otrzymany z siewu i służący za podkładkę przy uszlachetnieniu drogą oczkowania lub szczepienia. D. użyty jako podkładka wywiera wpływ na rozwój zaszczepionej w nim odmiany szlachetnej.

Dzida — broń śrdw., składająca się z drzewca zakończonego grotem, służąca do kłucia. Lżej sza odmiana włóczni.

Dziane wyroby

szale.

1. — duchowny, bądź zasiadający w kapitule, bądź mający zwierzchnictwo nad pewną liczbą parafij (dekanat); 2. — przewodniczący jakiegoś wydziału wyższej uczelni wybierany na rok z grona profesorskiego danego wydziału; 3. — najstarszy wiekiem przedstawiciel korpusu dyplomatycznego akredytowanego w pewnym państwie.

Dziekoński Józef Bohdan — (1816—1855), pisarz, członek „cyganerii warszawskiej", to-wiańczyk, uczestnik mickiewiczowskiego legionu. Fantastyczne opowieści w rodzaju E. T. A. Hoffmanna. Qł. utwór „Sędziwój".

razem. Piszemy wtedy a:b

= c.

Dzielna -> Dzielenie. Dzielnik Dzielenie.

(1754-1832)

Dzielność, moc — jedno z podstawowych pojęć fizyki i techniki; ilość pracy wykonanej w jednostce czasu. Jednostki D.; erg/sek, watt, kilowatt, kilogramometr/sek, koń mechaniczny, koń parowy.

Dziennik

Dzielenie liczb — działanie arytmetyczne odwrotne względem mnożenia: podzielić liczbę a przez liczbę b (różną od zera) znaczy więc to znaleźć taką liczbę c, która pomnożona przez b daje a. Liczbę a nazywamy dzielną, b — -> I, 425. dzielnikiem, c (wynik dzielenia) — ilo-Dziecko — każda jednostka ludzka w pierw szym okresie jej życia. art. II, 75 — 81; 734 Dzieduszycki Walerian działacz patriotyczny, zwolennik oparcia Rzpli-tej o Austrię przez osadzenie na tronie polskim arcyksięcia austriackiego. Po III rozbiorze jeden z gł. organizatorów sprzysiężenia patriotycznego w Galicji. Więziony 1797—1800.

czasopismo, wychodzące co dzień ; zeszyt, w którym autor zapisuje zdarze-

Zwolniony po zaręczeniu lojalności, oddał się gospodarstwu i studiom przyrodniczym.

Dzieduszycki Włodzimierz — (1827—1899), polityk, marszałek krajowy b. Galicji, poseł nia życiowe w porządku chronologicznym, na sejm krajowy i do parlamentu wiedeńskiego.    D. okrętowy lub pokładowy    — księga, w

Fundator Muzeum Przyrodniczego im. Dziedu-    której zapisywane są wszystkie    ważne wyda-

szyckich we Lwowie.    rżenia i rozkazy kapitana w podróży okrętu ;

Dzieduszycki Wojciech -    (1845-1909), w buchalterii - księga handlowa, służąca

filozof, literat, polityk, konserwatysta. Poseł do chronologicznego zapisywania wszystkich na sejm krajowy i do Radv Państwa w Wiedniu.    transakcyj przedsiębiorstwa. D.    działań —

prezes Koła Polskiego w 11    1904    1906 mini-    ksiazka, w której każdy dowódca    (od kompanii

wydawnictwo państwowe, wydawane przez ministra sprawiedliwości ; w D. U. ogłasza się ustawy państwowe, rozporządenia ustawodawcze Prezydenta R. P., umowy międzynarodowe, dekrety wojskowe Prezydenta R. P., rozporządzenia Prezydenta R. P., Rady Ministrów lub ministrów itp. Wszystkie wyżej wymienione ustawy, rozporządzę nia i oświadczenia nabierają mocy obowiązującej z dniem ogłoszenia ich w D. U. D. U. ukazuje się w razie potrzeby. Prócz D. U. R. P. istnieją także D. Urzędowe poszczególnych ministerstw.

gat.

rodzina ptaków z

(•f 1808), konfe-

układ, przez który

Dzierżyński Feliks — (1877 — 1926), polityk sow., polskiego pochodzenia, przewodniczący Czeki, w r. 1924 przewodniczący Najwyższej Rady Gospodarczej.

Dziesiąty Pawilon — odosobniony pawilon w cytadeli warszawskiej, w którym więzieni byli przez Rosjan przeważnie skazani na śmierć niebezpieczniejsi działacze polityczni, w D. P. więziono od maja do sierpnia 1863 Traugutta z towarzyszami i w r. 1900 Piłsudskiego.

Dziesięcina — 1. — miara pow. ziemi systemu ros. = 1,0925 ha. 2. — dawny podatek kościelny w wysokości ¹/₁₀ plonów gospodarstwa rolnego.

Dziesięcionogi (Decapoda) — podrząd skorupiaków słupkookich o pancerzu zrośniętym z tułowiem, pięciu parach nóg tułowiowych. Z należących tu długoodwłokowców (Macrura) wymienić należy garnelę, krewetkę, langustę, raka i homara; z miernoodwłokowców (Ano-pustelnika i z krótkoodwłokowców

rodzaj roślin

puszcza pierwotna,

w górę) wpisuje codziennie, wg ustalonego porządku, notatki o zmianach w składzie osobowym jednostki i jej działaniach, rozkazy otrzymane itd. D. podawczy, lub odbiorczy — rejestracja korespondencji w urzędach.

Dziennik Personalny M. S. Wojsk. — urzędowy dziennik, zawierający zarządzenia Prezydenta Rzplitej i ministra S. Wojsk, w sprawach osobistych żołnierzy (odznaczenia, awanse, przejścia w stan spoczynku itp.).

Dziennik Rozkazów (Wojskowych) — urzędowy dziennik M. S. Wojsk, podający do wiadomości i użytku służbowego ustawy i zarządzenia władz centralnych, dotyczące sił zbrojnych.

Dziennik Ustaw R. P.

Dzień — okrejs czasu, w ciągu którego słońce znajduje się w danej miejscowości ponad horyzontem.

Dzierlatka (Oalerita cristata L.) ptaków z rodziny skowronków, należącej do rzędu wróblowatych. Żyje w pd. i środk. Europie i zach. Azji, w Polsce rozpowszechniona; przebywa w bliskim sąsiedztwie człowieka, żywi się owadami, nasionami. Nie przelotna.

Dzierzba czarnoczelna (Lanius minor Gm.) - gat ptaków z rodziny dzierzb, należącej do rzędu wróblowatych. Żyje w pd. i środk. Europie i zach. Azji, w Polsce na pd. i pd.-wsch. kraju przelotna. Żywi się owadami.

Dzierzby (Lani ilae) rzędu wróblowatych. Żywią się owadami, drobnymi ssakami i ptakami. Liczne gat. rozpowszechnione na całym świecie; krajowe: gą-siorek, dzierzba czarnoczelna, srokosz.

Dzierzkowski Józef — (1807 — 1865), po-wieściopisarz i demokratyczny publicysta lwowski, członek Rady Narodowej w 1848 r. Powieści : „Salon i ulica", „Szpicrut honorowy" i i.

Dzierżanowski Michał derat barski. W 1768 marszałek konfederacji ziemi gostyńskiej, złożony przez Generalność (1770).

Dzierżawa, pacht jedna strona, wydzierżawiający, przyznaje drugiej stronie, dzierżawcy, za opłatą czynszu, tenuty dzierżawnej, prawo czasowego użytkowania danego dobra : ziemi, warsztatu, domu itp.

Dzierżyńsk -> Kojdanów

M. i.

mura)

(Brachy ura) — kraby.

Dziesięciornice (Decapoda) — podrząd gło-wonogów dwuskrzelnych o dziesięciu ramionach koło otworu gębowego. Niektóre gat. rodzaju Architeułhis dochodzą do kilkunastu m dł., żyją w Oceanie Atlantyckim. Z innych rodzajów wymienić należy mątwę i kalmara, a z kopalnych belemnity.

Dziesiętna waga — waga oparta na zasadzie dźwigni dwuramiennej o stosunku dł. ramiou jak 1:10; po zrównoważeniu ciężar ciała ważonego jest dziesięć razy większy od ciężaru użytych odważników.

Dziesiętne miary — układ miar, w którym każda jednostka następna jest dziesięć razy większa od poprzedniej (układ metryczny).

Dziesiętny system -* Systemy liczenia.

Dziewanna (Yerbascum) zielnych z rodziny trędownikowatych; 200 gat. w Europie, przeważnie w obszarze śródziemnomorskim ; u nas na suchych wzgórzach, lub w górach rośnie 10 gat. Dz. wielkokwiatowa i Dz. kutnerowata dostarczają liści, używanych w medycynie, głównie w chorobach dróg oddechowych.

Dziewica Orleańska -> Joanna d'Arc.

Dziewicza puszcza nie dotknięta kulturą ludzką.

Dziewicze Wyspy, ang. Virgin Island — archipelag drobnych wysp w Małych Antylach na wsch. od Porto Rico, przynależny częściowo do W. Brytanii (150 km², 5000 mieszk.), częściowo do St. Zj. A. Pn. (340 km², 22 000 mieszk.).

Dziewięciornik błotny (Paniassia palus-tris) — gat. rośliny zielnej, pokrewnej skalnicy; występuje na wilgotnych łąkach obszarów umiarkowanych pn. półkuli; pędy do 30 cm; na szczycie łodygi jeden, dość duży biały kwiat, liście w różyczce.

Dziewosłab

— za-

■'H

jlĄ

Dzięcioł pstry.

aromatyczny używany w medycynie.

Dzięgława (Aralia) — rodzaj roślin z rodziny araliowatych ; rośnie w obszarach ciepłych pn. półkuli; Aralia Sieboldii (Fatsia japonica) pochodząca z Japonii, hodowana jako doniczkowa.

gat. rośliny

pazury Sierść gęsta, sza- -•— ro-brunatna. Żyje nad brzegami rzek w pd. Australii i na Tas-

Dzioborożec

dwurogi.

Dziryt

1. — lewy dopływ Dźwiny w Polsce 155 km dł.; 2. — m-to pow. nad Dźwiną. 5000 mieszk.

rodzaj roślin

Dziewięćsił, kąsina (Carlina) — rodzaj rc-ślin zielnych z rodziny złożonych; 20 gat. w Europie, Azji i Afryce pn. ; u nas 4 gat. ;'D. bezłodygowy o liściach przyziemnych, kolczastych i dużych koszyczkach przyziemnych, rośnie niekiedy na suchych łąkach; stylizowany jest częstym motywem artystycz-

nym.

Dziewoński Karol — (* 1870), chemik, pracuje w dziedzinie chemii organicznej, głównie nad syntezami związków organicznych.

1. — swat, albo pcseł, proszący w imieniu starającego się o rękę panny; 2. — starosta weselny. Dziewosłęby loty, staranie się o rękę panny, konkury.

Dzięcioły właściwe (Picinae)    .

— podrodzina ptaków z rzędu    .*

lcraskowatych. Język robakowa- j'A' CTW if ty, wysuwalny, z rogowymi ha- | czykami na końcu ; ogon o szty- 1 VW wnych sterówkach służy do pod- V j)    0^'

pierania się. Żyją w lasach na fi    j&h'

drzewach, wspinają się zręcznie llj/ .jCMlI po pniach i gałęziach; żywią się > owadami i ich larwami, które

wyszukują w szczelinach kory lub wykuwają dziobem z nadpsutych drzew. Gnieżdżą się w dziuplach.

Nie przelotne. Liczne gat., ważniejsze: Dz. zielony (Gecinus viridis L.); Dz. czarny (Picus martius L.) ; Dz. pstry (Dendrocopus major L.), w Polsce wszędzie pospolity. ->-II, 616, IV, 141, 142.

Dzięgiel (Angelica) — rodzaj roślin zielnych z rodziny baldaszkowatych; 50 gat. na pn. półkuli; u nas 2 gat. Dz. leśny o pędzie przeszło 1 m wys. i kwiatach białych lub różowych ; łodygi i ogonki liściowe Dz. używane są w cukiernictwie i do likierów, nasiona do wyrobu aromatycznego olejku; korzeń jako środek

Dzik (Sus scrofa L.) — gat. ssaka z rodziny świń należącej do rzędu parzystokopytnych, podrzędu nieprzeżuwających, najpewniej przodek świni domowej. U samca (odyńca) duże kły górne wywinięte do góry. Żywi się pokarmem roślinnym i zwierzęcym; żyje w lasach Europy, Azji i Afryki pn. Ceniona zwierzyna.

Dzikie Pola — dawna nazwa stepu czarnomorskiego po obu brzegach dolnego Dniepru, zamieszkałego początkowo przez szczątki plemion tur. i mongolskich, następnie schron dla awanturników i zbiegów z Polski, Litw'y i Rusi. W XV w. ustaliła się dla ludności ..Dzikich Pól" wspólna nazwa Kozaków. -* IV, 112, 1185.

Dzikowrska konfederacja — konfederacja, zawiązana 5. XI. 1734 pod laską Adama Tarły, starosty jasielskiego, na rzecz króla Stanisława Leszczyńskiego przeciw Augustowi III. Nie zdołała przeprowadzić swoich zamiarów.

Dzików — wieś koło Tarnobrzega; zamek Tarnowskich.

Dziobak (Cacile maritima) jednorocznej lub dwuletniej z rodziny krzyżowych : występuje u nas jedynie na piaszczystych brzegach Bałtyku; kwitnie latem i je-sienią.

Dziobak (Ornithorhynchus analinus Shaw) — gat. ssaków z rzędu stekowców. Ciało spłaszczone dl. 45 cm, ogon 15 cm. Szczęki wydłużone, pokryte warstwą rogową, zębów brak. Nogi krótkie, palce spięte błoną, mocne.

-J

Dziobak.

manii. Pływa i nurkuje, żywi się wodnymi zwierzętami, cedząc dziobem muł, jak kaczka. Składa w norach jaja, które prawdopodobnie samica wysiaduje. —> VIII, 657, I V, 809, 8JO.

Dzioborożec dwurogi ( Dir.lioceros bicornis L.)    — gat. ptaków' z rodziny dzioborożców

(Bucerotidae), należącej do rzędu kraskowatych. Dziób olbrzymi, u podstawy górnej szczęki duża narośl z przodu rozdwojona. D. żyje w lasach w pd. Azji, żywi się głównie pokarmem roślinnym.

Gniazdo ściele w dziupli.

Dziób — pochwa rogowa wytworzona przez naskórek, okrywająca szczęki u ptaków, żółwi oraz stekowrców (dziobak, kolczatka). D. zastępuje u tych zwierząt uzębienie, którego im brak. Kształty D. u ptaków są bardzo rozmaite i charakterystyczne dla poszczególnych grup. Szczęki chi-tynowe w kształcie D. o szczęce dolnej, zachodzącej na górną, występują u głowonogów (rrtątw'y, ośmiornice itp.).

Dziób — przednie zakończenie kadłuba okrętowego; ,,na D.“ — w przedniej części okrętu.

broń składająca się z drzewca, zakończonego grotem, krótka odmiana włóczni Używana w śrdwr. do kłucia i do rzucania.

-> I, 425.

Dzisna

Dzitwa — prawy dopływ Niemna, 95 km dł. Dziupla — wydrążenie w drzewie powstałe na skutek rozkładu drewna przez pewne gat. bakteryj i grzybów.

Dziurawiec ( Hypericum) zielnych lub drobnych krzewów z rodziny

Dzi wożona — w polskich wierzeniach ludowych : rusałka, boginka; okropna mara, straszydło.

Dzwon

2.

Dzwonek elektryczny

lub

Dzwonek elektryczny na prmi stały.

. -s?

. .-jł

Dzwon nurkowy.

urządzenie do podnoszenia cię-

samochód, ew.

dziurawcowatych; obejmuje około 300 gat., występujących w obszarach ciepłych i umiarkowanych ; u nas kilka gat.; najpospolitszy D. zwyczajny, zw. zielem świętojańskim, był używany jako lekarstwo.

Dziwonią (Carpodacus erythrinus Pall.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków, należącej do rzędu wróblowatych, żywi się nasionami i owadami. Zamieszkuje pn.-wsch. Europę i pn. Azję, w Polsce pospolitsza na wsch. kraju.

Dziworzesznia -> Lodoicra.

1 V, 178.

1. — instrument muzyczny, używany w orkiestrach, rozmaitej wielkości i rozmaitego kształtu (np. wiszące rury metalowe).

dźwięczące urządzenie sygnalizacyjne, umieszczane zazwyczaj na wieżach kościelnych, ratuszowych itd., wprawiane w ruch uderzeniami młota, czyli serca, odlewane zazwyczaj z brązu (75 —80°/₀ miedzi i 20—25°/₀ cyny), albo ze stali zlewnej. Wysokość tonu D. zależna jest od wymiarów. D. i jego masy. Największy D. w świecie został odlany w Moskwie w r. 1533. W Polsce słynny jest D. Zygmunta w kaplicy na Wawelu.

Dzwonek (Campanula) — rodzaj roślin zielnych z rodziny dzwonkowatych, pokrewnych złożonym; 230 gat. na pn. półkuli, najliczniej w obszarze śródziemnomorskim; u nas na słonecznych wzgórzach, łąkach i miedzach rośnie 17 gat. ; niektóre hodowane w ogrodach jako ozdobne; korzenie nektórych gat. jadalne.

bardzo rozpowszechnione urządzenie sygnalizacyjno-aku-styczne. D. E. zasilany bywa prądem stałym zmiennym. W pierwszym przypadku energia czerpana jest z ogniwa lub akumulatorów, w drugim z sieci prądu zmiennego. D. E. składa się z elektromagnesu, zwory sprężystej, ostrza, wyłącznika, tworzących obwód elektryczny i powierzchni dźwięczącej. Naciśnięcie zacisku wywołuje przepływ prądu przez cewki elektromagnesów, przyciągnięcie zwory do rdzeni elektromagnesów i uderzenie końca jej o powierzchnię dźwięczącą, co wywołuje dźwięk.

Dzwoniec {Chloris chloris L.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków, należącej do rzędu wróbłowatych. Zamieszkuje Europę i zach. Azję, w Polsce wszędzie pospolity. Żywi się głównie nasionami, zjada także młode pędy roślin. Oswaja się łatwo.

Dzwonki — instrument muzyczny : szereg różnej wielkości płytek stalowych, umieszczonych w 2 rzędach w skrzynce drewnianej. Dźwięk wywołuje się przez uderzenie drewnianym młoteczkiem. Udoskonalony i obecnie rozpowszechniony rodzaj D. posiada klawiaturę z chromatyczną skalą od h¹ —d⁴.

Dzwon nurkowy — przyrząd do pracy pod wodą w kształcie dzwona (rury) otwartego z dołu, lub też kuli. Wewnątrz D. mieszczą się siedzenia dla pracujących nur-    a

ków oraz potrzebne przy- **    »

bory. Opuszcza się D. dowody na grubej linie stalowej; woda nie wchodzi do środka, dopóki nie przewrócimy lub nie przechylimy D.; można więc pracować w atmosferze sprężonego, stosownie do głębokości, powietrza bez żadnego ubrania nurkowego, lecz jedynie na przestrzeni ograniczonej ścianami D. D. używa się zwykle do badań naukowych dna na niewielkich głębokościach.

Dźwięk (głos) — wrażenie słuchowe wywoływane przez drażnienie ucha za pomocą fal powietrznych. Składnikami D. jest szereg tonów prostych, z których najniższy brzmi najsilniej i stanowi t. zw. ton zasadniczy. Wyższe brzmią bardzo słabo; układają się wg pewnego stałego schematu, tworząc t. zw. szereg naturalny, lub szereg alik wotów: alikwotami nazywa się też tony górne, parcjalne lub naturalne: nadają one D. jego specjalny charakter, t. zw. barwę brzmienia. W każdym D. wyodrębnia się: wysokość, siłę, barwę i czas trwania D. Absolutną wartość D. w muzyce oblicza się za pomocą dokładnie ustalonego D. strojowego (ka-merton). Cały w muzyce używany zakres D. obejmuje 8 oktaw. Najniższy D. ma 16,5, drgań na sek., najwyższy (c⁶) 4224 drgania.

-»• nrt. II, 103 — 114, ,,Harmonia", II, 796 — 803, IV, 1177-1180; II, 331, 1189, 1190. 1191, 1192, 1193, III, 781, IV, 528.

Dźwig

żarów, działające jako urządzenie samodzielne lub jako część składowa innych urządzeń transportowych. D. różnego rodzaju używane są do montowania maszyn, ładowania wagonów, podnoszenia okrętów, wagonów i mostów, podnoszenia ciężarów na znaczne wysokości, np. z szybu na powierzchnię ziemi. D. elektryczny, winda — D. napędzany elektrycznością, powszechnie stosowany, łatwy w obsłudze. Pierwowzorem D. E. były D. do podnoszenia niedużych ciężarów, poruszane ręcznie: przez ciągnienie liny D. albo obrót koła w jednym lub drugim kierunku.

-*IV, 319, 321, 322.

Dźwigarka balonowa przyczepka samochodowa lub urządzenie stałe, służące jako podstawa dla balonu obserwacyjnego, lub zaporowego. Posiada urządzenie dla rozwijania i zwijania liny przytrzymującej balon

Dźwignia, lewar — maszyna prosta, ciało sztywne, które może się obracać dookoła stałej

Dźwignia.

— graniczna rzeka pn. Polski, wypływająca z Wyżyny Wałdajskiej, uchodzi w Zatoce Ryskiej. Nie jest arterią komunikacyjną (progi w średnim biegu) ; przecięta kilkoma granicami, straciła znaczenie, które miała przed wojną dla spława drzewa i lnu. 1024 km dł., 85 000 km⁸ dorzecza.

-* 111, 803, IV. 1377.

Dżabałpur, ang. Jubbulpore — m-to wśrodk. Indiach, 124 000 mieszk.

Dżafna

Dżebel Achdar

Dżidda

sztuka obrony bez użycia broni: napastnik ma być odrazu unieszkodliwiony przez zaatakowanie specjalnie wrażliwych części ciała. Dż-dż., znana już w strż. Indiach, w XVI w. przez Chiny zawędrowała do Japonii, gdzie została ujęta w pewien kanon i doprowadzona do doskonałości. W niektórych krajach stosowana przez policję.

Dżodpur, ang. Jodhpur -- m-to w Radż-putanie w Indiach, stolica udzielnego państewka. 95 000 mieszk.

udzielny sułtanat

Dżohor, ang. Johore w bryt. części Płw. Malajskiego z mahomet. ludnością mai. oraz Chińczykami; plantacje drzew kauczukowych.

Dżokej — ujeżdżacz, foryś; jeździec na wyścigach, uprawiający jazdę konną zawodowo.

Dżonka — barka z czworokątnym żaglem pólku listo wygiętym, pospolita na chiń. morzach i rzekach.

Dżuba

-* IV, 1507, 1508.

kraina m. Tianszaniem a

osi. W najprostszej postaci pręt sztywny, podparty na końcu (D. jednoramienna), lub w którymś z punktów po środku (D. dwuramienna). D.

jest w równowadze, gdy iloczyny sił działających przez długość ramion są sobie równe. Za pomocą D. można podnieść spory ciężar niedużym nakładem siły, która musi za to działać wzdłuż większej drogi. Na zasadzie D. działają niektóre maszyny proste, np. kołowrót, szereg przedmiotów używanych w życiu codziennym : nożyczki, klamka u drzwi, waga i i.

-* III, 841.

Dźwina

m-to na przybrzeżnej wyspie Cejlonu, niegdyś wielka hol. faktoria handlowa. 46 000 mieszk.

Dżaipur, ang. Jaipur — stolica udzielnego państewka ind. w pn.-zach. Indiach. 144 000 mieszk

Dżarabub — oaza we wł. części Pustyni Libijskiej; w XIX w. siedziba wojowniczej sekty ar., Senussi

Dżdżownica (Lumbricus terrestris L.)    —

gat. skąposzczeta żyjącego w Europie i Ameryce Pn., w wilgotnej ziemi lub w spróchniałym drzewie. Połyka ziemię ze szczątkami organicznymi, a niestrawione resztki wydala. Przyczynia się tym do spulchniania gleby.

trzeciorzędowe pasmo górskie w Omanie, przynależne geol. do Iranu, 3020 m wysokie.

Dżehol, chiń. Czengte — m-to we wsch. części Mongolii i stolica prowincji, przyłączonej do Mandżurii. Przed rewolucją letnia siedziba cesarzy chiń 45 000 mieszk.

Dżengis-chan -> Ciingiz-chan.

Dżentelmen -> Gentleman.

Dżerba — wyspa w Zatoce Małej Syrty w Tunisie; urodzajny obszar ogrodowy (palmy, oliwki). 1000 km*, 50 000 Berberów.

Dżibuti — stolica i port Fr. Somali; punkt początkowy fr kolei do Addis Abeby. 11 000 mieszk gł. port Arabii u wrót Mekki z« rzekomym grobem Ewy. Tędy zdążają pielgrzymki muzułmanów do świętego m-ta. 40 000 mieszk.

Dżiggetaj -> Osioł.

Dżihad (ar.) — wojna święta. -> I, 262, II. 1012.

Dżingoizm (ang. jingoism) — termin przyjęty w Anglii w r. 1877 (z piosenki, w której powtarzało się przekleństwo ang. ,,by Jingo") na oznaczenie ang. szowinizmu imperialistycznego.

Dżiu-dżitsu

rzeka wypływająca w Abisynii, uchodząca w Somali do morza. W dolnym biegu przecina pustynny step, tworząc wzdłuż brzegów oazę.

Dżul -> Joule.

Dżuma (pestis), morowa zaraza, mór, morowe powietrze — ostra choroba zakaźna, wywoływana przez swoiste laseczniki, a przenoszona przez szczury, pchły, wszy, pluskwy i komary. Występuje w dwóch postaciach: gruczołowej i płucnej. Choroba bardzo zaraźliwa, dająca dużą śmiertelność. Dawniej powodowała ciężkie epidemie. Obecnie panuje stale tylko w Indiach.

Dżungaria

Ałtajem przynależna do Turkestanu Wsch.; półpustynny obszar z kontynentalnym klimatem, łączący Mongolię z zach. D. tworzył, bramę dla wypadów koczowniczych Ujguzów, Hunnów, Mongołów i Kałmuków ze stepów' środk. Azji do Europy.

—>• I, 455, 456.

Dżungla — bagniste lasy Indyj; składają się z krzewbw', niskich drzew i lian: tygrysy, słonie, węże, i i.

złota moneta w St.

East (ang.) — wschód.

Eastbourne

(1854-1932), amer.

m-to brandenburskie nad

(1871 — 1925), pierwszy

kościół

(1832- i

1916), pisarz i polityk hiszp. V Ok. 60 zręcznych i zajmujących dramatów. Nagroda Nobla w r 1904.

Eehiuocactus

Wiliarusii.

Kapitel dorycki z echinusetn.

E — skrót od ang. słowa Easl, oznaczającego wschód. W muzyce — trzeci stopień diato-nicznej gamy C-Dur.

Eagle (ang. =orzeł)

Zjed. A. Pn. = 10 dolarom

Earl — dawny, z czasów saksońskich pochodzący, tytuł ang., odpowiadający hrabiowskiemu.

port i kąpielisko morskie w pd.-wsch. Anglii, 57 000 mieszk.

East Ham — wsch. przedmieście Londynu, 142 000 mieszk.

East London — port Kraju Przylądkowego w Afryce pd. dla wywozu wełny. 60 000 mieszk.

Eastman George przemysłowiec, założył w 1880 r. Kodak Company: wynalazł w 1884 taśmę filmową i fotograficzny aparat Kodaka.

East River — cieśnina morska m. Nowym Jorkiem a wyspą Long Island, na której leży przedmieście Brooklyn.

l’Eau (fr. — woda). E. de Cologne — woda kolońska, pachnący orzeźwiający roztwór różnych olejków eterycznych w alkoholu ; słynne fabryki w Kolonii (stąd nazwa). E. de v i e — woda życia, wódka.

Ebbinghaus Hermann — (1850— 1910), psycholog niem., twórca psychologii skojarzeń.

-* III, 1216, 1217.

Ebers Georg — (1837—1898), niem. egip-tolog i powieściopisarz. Autor powieści historycznych z dziejów Egiptu (m. i. „Serapis").

Eberswalde kanałem łączącym Łabę z Odrą; rozwinięty przemysł metalowy; akademia leśnicza. 31000 mieszk.

Ebert Friedrich prezydent republiki niem. w 11. 1919—1925, wódz niem. socjaldemokracji. Przedstawiciel ugodowego kierunku w czasie wojny i po ogłoszeniu republiki.

Ebn, ibn (ar.) — syn.

Ebonit — materiał izolacyjny otrzymywany z kauczuku z dodatkiem 20—35°/₀ siarki, stosowany zwł. przy wyrobie izolacyjnych artykułów radiotechnicznych : płyt, rączek, ramek itp. Potarty futrem elektryzuje się ujemnie. Łatwo się daje obrabiać.    -*■ II. 1176, 1177.

Ebro — rzeka Piw. Pirenejskiego; szeroką deltą uchodzi do Morza Śródziemnego; przepływa przez obniżenie Aragonii i nawadnia przyległy obszar. 750 km dł. 81 000 km² dorzecza.

Eęa de Qiiiroz josć Maria — (1843—1900), powieściopisarz portug., realista ze szkoły Zoli. Swymi pismami przyczynił się do zniesienia niewolnictwa na Kubie

Ecart (fr.) — różnica kursu waloru czy towaru od chwili kupna do chwili dostawy; różnica dziennych kursów w tranzakcjach giełdowych.

Ecartć (fr.) — gra w karty w dwie osoby, w początkach XIX w. bardzo rozpowszechniona, dziś nie znana.

Ecce homo (łac. = oto człowiek) — 1. — okrzyk Piłata na widok Chrystusa biczowanego i w cierniowej koronie. 2. — W sztuce plastycznej tytuł dzieł przedstawiających Chrystusa w cierniowej koronie, symbol cierpienia.

3. — Tytuł dzieła Nietzschego.

Ecclesia — gr. słowo oznaczające zgromadzenie ; później w N. Test. określenie kościoła

E. mili tan s — kościół wojujący. E. triumphans triumfujący.

Echegaray Josć

Echlnolcaktus ( Echinocactus) — rodzaj kaktusów, posiadających pędy zaokrąglone z żeberkami podłużnymi; gat. E. Williamsii i i. bardzo trujące i używane jako narkotyki; niektóre gat. hodowane.

Echinus (gr.) — zasadnicza część kapitelu doryckiego, w kształcie po- |— duszki.    L_

Echo — w podaniach gr. V nimfa, uosobiająca echo; Hera pozbawiła ją głosu, pozwalając tylko powtarzać ostatnie słowa zasłyszanych zdań.

Echo (gr.) — powtórzenie głosu spowodowane odbiciem fali głosowej od materialnej przeszkody: ściany, brzegu lasu, granicy warstw atmosfery o różnych gęstościach itp. Najmniejsza odległość źródła dźwięku od przeszkody, niezbędna dla wywołania E,, wynosi 17 m. Przy mniejszych odległościach, np. w małych salach, odbicie fali powoduje pogłos. W pewnych korzystnych warunkach, dzięki odbiciom fali od przeszkód znajdujących się w różnych odległościach, występuje E. wielokrotne: słyszymy powtórzenie głosu 3 — 20

razy.

Echomierz, echolot — przyrząd do mierzenia głęb. dna morskiego lub wys. wzniesienia samolotu, za pomocą wyznaczania czasu upływającego od chwili wytworzenia dźwięku lub ultradźwięku do chwili jego powrotu do E. (skutkiem odbicia się od powierzchni dna morskiego, ziemi). Znając szybkość rozchodzenia się dźwięku i ultradźwięku w wodzie mor-

szkoc. taniec, dawniej w nieparzystym, później w parzystym (*/₄) takcie. Znane są E. Chopina.

Ecru (fr.) lekko żółtawy.

Ecu — początkowo złota, później srebrna moneta fr. 1640—1803 odpowiadała niem. talarowi.

Edam — m-to w pd. Holandii, znane z wyrobu serów tej nazwy. 10 000 mieszk.

Edaphosaurus ssakokształtny.

Edda

(* 1882),

Edessa (dziś Urfa)

napis na książ-

(1847-1931), wy-Ulepszył telegraf

bitny wynalazca amer., i telefon skonstruował pierwszą żarówkę elektryczną. W r. 1882 założył pierwszą na świecie centralę elektryczną w Nowym Jorku. Wynalazł fonograf, megafon, akumulator niklowo-żelazny, kinematograf. Opatentował ok 2000 swoich wynalazków.

-► II, 1183, III, 1176- 1178.

Editio princeps (łac.) — pierwsze wydanie książki.

Edmonton

gat.

ptaków z podrodziny kaczek nurkowatych, należących do rzędu blaszkodziobych. Żyje na pn. krańcach lądów półkuli pn. Poszukiwany dla nadzwyczaj cennego puchu.

Edrisi — geograf ar. z XII w., autor opisu świata.

II. 156, 158.

E. I

skiej, w powietrzu, oraz okres czasu, który upływa pomiędzy wysłaniem i odebraniem sygnału, można obliczyć szukane odległości.

Eck Johann — (1486—1543), niem. franciszkanin, biskup, słynny teolog, jeden z gł. przeciwników Lutra.

Eckener Hugo — (* 1868), aeronauta niem., konstruktor i budowniczy sterowców. Dokonał szeregu wypraw na sterowcach: do Ameryki (1924, 1928), dookoła świata (1929), nad Morze Arktyczne (1931).

Eckhart Johannes („Meister Eckhart") — (1260—1327), dominikanin, śrdw. mistyk niem., pod wpływem neoplatonizmu określający zadanie człowieka jako „unio mynłica" z Bogiem. Twórca niem. języka filozoficznego.

-► III, 652, 654.

Ecossaise (fr.)

kolor niebielonego płótna,

Eczmiadzin — klasztor armeński pod Ery-waniem; rezydencja głowy kościoła ormiańskiego. Przez długi czas ośrodek rei. i kulturalnego życia ormiańskiego. Budowle kościelne z IV w.

przedhistoryczny gad -► //, 478-479. poetyka islandzka, napisana ok. r. 1200 przez historyka Snorriego Sturlussona (t. zw. E. młodsza): zarys mitologii nor-dyjskiej, podręcznik przenośni poetyckich i wzory wierszy. Nazwa E. została przeniesiona na zbiór pieśni o bogach i bohaterach zawarty w kopenhaskim Codex Begius (t. zw. E. starsza). Pieśni te pochodzą po większej części sprzed r. 1000 i są najważniejszym pomnikiem poezji staronordyjskiej. Zespoliły się tu pierwiastki nordyjskie i kontynentalno-germ. z chrześcij. elementami wiary w koniec świata.

Eddington Arthur Stanley ang. fizyk i astronom. Od r. 1914 dyrektor obserwatorium w Cambridge. Pracuje nad ruchem własnym gwiazd, ich wewnętrzną budową i powstawaniem. Badał znaczenie teorii względności w budowie wszechświata.

-+ I, 1030, II, 764, IV, 1087, 1465.

Eden (hebr.) — raj.

Eden Robert Anthony — (* 1897), ang. dyplomata, konserwatysta. 1931 — 1933 podsekretarz stanu min. spraw zagr.; w rządzie narodowym 1934 lord Prywatnej Pieczęci; zwolennik Ligi Narodów. W czasie wojny wł.-abisyń. inicjator sankcyj antywł. 1935 min spraw zagr w gabinecie Baldwina

Eder — lewy dopływ rzeki Fuldy w zach. Niemczech z wielką zaporą dolinną (135 km

dl.).

strż. m-to w Mezopotamii nad górnym Eufratem, ośrodek handlu w strż. i śrdw., zdobyte przez Arabów w r. 641 W czasie 1 wyprawy krzyżowej stolica chrześcij. hr., punkt obronny przeciwko mahometanom (1098—1144), dziś tur. 31000 mieszk.

Edfu lub Idfu — m-to w Górnym Egipcie w prow. Assuan; świątynia Horusa (III w. przed Chr.). Prace wykopaliskowe polskie w r. 1936. 15 000 mieszk.

Edidit (łac. = wydał) — kach po nazwisku wydawcy. Edirne (tur.) — Adrianopol. Edison Thomas Alva

1. — stolica kanad. Alberty na prerii; uniwersytet; przemysł, kopalnie węgla. 79 000 mieszk. 2. — pn. robotnicze przedmieście Londynu. 68 000 mieszk.

Edmund, św. — (f 870), król anglo-saski, zamordowany przez Duńczyków.

Edomici, Idumejczycy — naród sem., zamieszkały w epoce biblijnej i pobiblijnej w Palestynie na pd. od Morza Martwego; wg. Biblii — potomkowie Ezawa. Żydzi uważali E za odwiecznych wrogów, o czym świadczą proroctwa i psalmy biblijne.    -► III, 1204

Edredon (Somateria mollissima L.)

Edschmid Kasimir (właśc. nazwisko Eduard Schmidt) — (* 1890), pisarz niem., przywódca ekspresjonizmu niem.

Edsela Forda Góry — mało znane pasmo górskie na obszarze t. zw. Antarktydy Zach., odkryte przez Byrda; przebiega wzdłuż brzegów Pacyfiku, do 2000 m. wys. -*• I, 225.

Eduowie — jeden z wielkich szczepów celtyckich środk. Galii, sprzymierzony z Cezarem.

Edward — imię królów ang. 1. — E. Wyznawca św. — (ok 1002—1066), ostatni król anglosaski, od r. 1042; założył Opactwo west-minsterskie, padł pod Hastings w bitwie z Normanami Wilhelma Zdobywcy. 2 (1239—1307), król ang. od 1272, z dynastii

(1312- 1377),

soru.

garski. 439 000 mieszk. Awanport: Leith. Od najdawniejszych czasów stolica księstwa, od 1436 za Stuartów

zdobyty przez Cromwella.

(* 1860),

-* III, 901. (1854-1927), powie-

w strż. Sparcie i Atenach młodzieńcy 18 —20-letni, przygotowujący się do służby wojennej i życia obywatelskiego.

Efekty (w terminologii ekonomicznej) — papiery wartościowe.

Efemerydy — 1. — zjawiska przemijające. 2. — tablice astronomiczne, w których podane są położenia ciał niebieskich (Słońca, planet, gwiazd) na każdy dzień roku lub okres.

Efendi (tur.) — pan. Tytuł przydawany do imion książąt, duchownych, urzędników a także wogóle osób posiadających wyższe wykształcenie.

Efez — starogr. osada jońska na wybrzeżu Azji Mn. ze świątynią Artemidy. Niegdyś ważny punkt handlowy i ośrodek starochrze-ścij. Dziś w ruinie.

Effuzja

Efialtes

Efraim

Plantagenetów; wzmocnił znaczenie parlamentu, zmuszony szukać jego pomocy w nakładaniu powszechnych podatków dla prowadzenia wojen we Francji, Flandrii, Walii i Szkocji.

E. II.—(1284—1327), syn poprz., król od r. 1307, po klęsce pod Bannockburn (1314) uznał niepodległość Szkocji. Złożony z tronu, zamordowany. 4. — E. III. syn poprz. król od r. 1327. Jego roszczenia do tronu fr. były bezpośrednim powodem wybuchu wojny stuletniej 1346, w której zwyciężył Filipa VI fr. pod Crćcy; 1360 w pokoju w Bretigny uzyskał część Francji zach. ; syn jego, E., zw. „Czarnym Księciem" —    (1330

— 1376), książę Walii, wódz ang. w wojnie stuletniej. 5. — E. IV. (1442— 1483), król od r. 1461, z domu York; prowadził wojnę o tron z domem Lancaster f-> Dwóch Róż Wojna).

6. — E. VI. Tudor (1537 — 1553), syn Henryka VIII i Joanny Seymour, król od 1547, wpłynął na rozwój reformacji w Anglii. 7. — E. VII. (1841 — 1910), syn i następca królowej Wiktorii, król W. Brytanii i Irlandii i cesarz In-dyj od r. 1901. Stworzył potężną przeciwwagę imperializmowi niem. w postaci Entente’y anglo-fr.-ros. Zwolennik polityki pokojowej (zw. Peacemaker = twórca pokoju) ; słynne były jego dyplomatyczne podróże po Europie. -> IV. 1332    8. - E. VIII. (* 1894), wnuk

poprz. król ang. od stycznia 1936; po abdykacji w grudniu 1936 r. otrzymał tytuł księcia Wind-

IV. 1324.

Edwarda VII Kraj — kraj zamykający Morze Rossa od wsch.; nieznacznie wyniesiony i pokryty lądolodem antarktycznym.

Edwarda Jezioro — jezioro w centralnym rowie afryk na granicy Konga i Ugandy; tworzy gł. ramię górnego Nilu. 2150 .km®.

Edygej — (f 1431), chan mong., zadał Witoldowi klęskę nad Worsklą 12. VII. 1399 Zorganizował państwo tatar, na Krymie.

Edykt — rozporządzenie, obwieszczenie władzy zwierzchniej. E. mediolański wydany przez Konstantyna W. i Licyniusza, 313, nadający wolność kościołowi w cesarstwie rzym. i kładący kres prześladowaniom chrześcijaństwa. E. nantejski Henryka IV, 1598, zabezpieczał hugonotom wolność wyznania i położył kres wojnom rei we Francji. Zniesiony przez Ludwika XIV, 1685. -> I V, 562, 563

E. poczdamski, 1685, udzielał prawa osiedlenia się w Brandenburgii hugonotom emigrującym z Francji.

Edylowie — obierani przez plebs urzędnicy rzym.; zawiadywali policją i aprowizacją miejską oraz igrzyskami; posiadali jurysdykcję i miejsce w senacie.

Edynburg, ang. Edinburgh — gł. m-to i duchowa stolica Szkocji w ujściu rzeki Leith do Zatoki Firth of Forth; uniwersytet; pięknie położony zamek królewski, gotycka katedra z XIV w.'; ożywiony ruch wydawniczy i księkrólestwa szkoc., 1650 -* IV, 1300.

Edyp — w podaniach gr. król Teb, syn Laiosa i Jokasty. Ofiara nieubłaganego fatum, z woli bogów nieświadomie zabił ojca i poślubił matkę. Poznawszy prawdę, oślepił się i umarł na dobrowolnym wygnaniu w Kolo-nos. — Losy E. były tematem wielu tragedyj strż. (Sofokles, Eurypides, Eschylos, Seneka) i nwż. (-*■Sfinks).

Eeden, Frederik Willem van pisarz hol., przywódca grupy młodych pisarzy hol. w latach 80-tych. Powieść: ,,De kleine Johannes" („Mały Janek"), zbiór mistycznych wierszy ,,Ellen“ i i.

Eekhoud George ściopisarz belg.; pisał powieści realistyczne z życia wieśniaków flam. ,.Im nouvelle Carlhage" („Nowa Kartagina").

Eesti (est.) — Estonia.

Efebowłe

spokojny, długotrwały wylew ciekłej, prawie wrzącej lawy z wulkanu. Dzięki takiej konsystencji lawy gazy uchodzą z niej swobodnie, nie powodując wybuchów.

(f 457 prz. Chr.), wódz demokratycznej partii w Atenach za czasów Pe-ryklesa, unicestwił polit. znaczenie areopagu, 461. Zamordowany.

Efialtes — gr. zdrajca, w r. 480 prz. Chr. ułatwił Persom zdobycie Termopil bronionych przez Spartan.

Eforowie — oligarchiczne kolegium pięciu wyższych urzędników w Sparcie, wybieranych dorocznie dla sprawowania sądów, nadzoru nad obyczajami, młodzieżą i władzą królewską oraz kierowania polityką zagraniczną.

wg. St Test. syn Józefa, praojciec pokolenia w Izraelu, które utworzyło państwo pn.-izraelskie.

Efraimlty — monety polskie bite ze złego złota przez elektora Fryderyka Pruskiego, którymi Fryderyk zasypał Polskę Nazwa od dzierżawcy mennic Fryderyka — W Efraima

1.

jedno

z trzech haseł wielkiej rewolucji. 2. — przydomek ks Filipa Ludwika Orleańskiego.

Egbert — (t 839), król Wessexu od r. 802, zjednoczył dzielnice anglosaskie, tworząc królestwo ang.

Egejska kultura

-* //, 115.

nimfa rzym., małżonka, powiernica i doradczyni króla rzym. Numy Pompi-liusza.

Eglpskie plagi

Jaglica

ksandria i Port Said. 994 000 km*. 15 230 000 mieszk.

Efrem, św. Syryjczyk — (306 — 373), doktor kościoła, nauczyciel i kaznodzieja; pozostawił wiele dzieł dogmatycznych i moralnych. Uchodzi za największego poetę syryjskiego.

Egalitaryzm — kierunek społeczny, dążący do zrównania ludzi pod względem dochodów, uprawnień.

Egalitć (fr. = równość)

kultura przedgr. panująca w okresie 3000—1200 prz Chr. w Grecji, na Krecie, w Azji Mn. i na wyspach Morza Egejskiego. -+art. ,,Egea", 11. 115—124: I, 520

Egejskie Morze — starogr. Archipelagos, basen morski do 2250 m. głęb., m. Płw. Bałkańskim a Azją Mn. Obszar kultury helleńskiej w strż., stał się później dziedziną handlu lewantyńskiego. Ok. 195 000 km*. Wyspy: Lemnos, Lesbos, Chios i i.

Egeria

Egeusz — w podaniach gr. król Aten, ojciec Tezeusza; wskutek nieporozumienia przekonany o śmierci syna. rzucił się w morze, z w. — jakoby od jego imienia — Egejskim.

II, 115.

Egida (gr. aigis) — w podaniach gr. tarcza Zeusa z głową Gorgony, wykuta przez Hefajstosa. Symbol władzy Zeusa i jego opieki nad ludźmi i bogami Dziś przenośnie: opieka, ochrona.

Egina — wyspa w Archipelagu Sporadów, w strż. Grecji ważny punkt handlowy. Ruiny świątyni doryckiej z lat ok. 560 prz. Chr. Wykopaliska. Gł. m-to E. 85 km*, 9000 mieszk wg. St. Test. 10 plag zesłanych przez Boga na Egipcjan, jako kara za to, że nie chcieli wypuścić z Egiptu Izraelitów pod wodzą Mojżesza. E. ciemności — jedna z E. P.: przez trzy doby trwające ciemności; w przenośni: zupełne ciemności.

Egipskie zapalenie oczu

Egipt (ar. Misr) — królestwo w pn. Afryce nad Nilem. Obszarem gospodarczo czynnym jest dolina i delta Nilu (ok. 35 000 km*), reszta jest pustynią; na zach. Pustynia Libijska, na wsch. od Nilu Arabska z nielicznymi oazami. Klimat pustynny bez deszczu. Jest to kraj rolniczy ze zbożem, bawełną, trzciną cukrową i ryżem jako głównymi produktami Słaby przemysł. Żywy ruch turystyczny w związku z wykopaliskami. Ludność tworzą zarabizowani językowo i wyznaniowo fellachowie, potomkowie dawmyeh Egipcjan oraz późniejsza najezd-nicza warstwa ar. rządząca dziś krajem. Liczni cudzoziemcy. Stolica Kairo, gł. porty: Ale-

-* art. II, 124-135; I, 345, 605, II, 48, 1084, III, 1118, IV, 73, 77, 78, 391, 500, 675, 693, 889, 890, 1319.

Egiptologla — nauka mająca na celu poznanie historii i kultury strż. Egiptu. Zapoczątkowana przez badania archeologiczne komisji uczonych przy armii Napoleona I w E-gipcie, 1798/9.

Eglst — wg. podań gr. syn Tijestesa; wraz z Klitemestrą zamordował Agamemnona, zawładnąwszy uprzednio jego tronem. Zginął z ręki Orestesa.

Egmont I.amoral, hr. — (1522 — 1568), ni-derl. mąż stanu, namiestnik Flandrii, bronił niezależności Niderlandów przeciwko despotyzmowi Filipa II hiszp. Stracony za sprawą, księcia Alby za rzekome wzniecenie powstania. Bohater dramatu Goethego, opracowanego potem muzycznie przez Beethovena.

Ego (łac.) — ja.

Egocentryzm -*■ Kgotyzm ->• II, 139, 140.

Egoizm - termin określający postawę człowieka kierującego się w swym postępowaniu wyłącznie względem na własne dobro, często ze szkodą dla innych (opp. altruizm).

-+art. II, 136-142

Egotyzm, egocentryzm — skłonność do interesowania się przede wszystkim własną osobą i oceniania wszelkich spraw ze względu na ich stosunek do własnej osoby (własnego ,,ja‘‘). E. nie jest tym samym, co egoizm, a tylko łatwo do egoizmu prowadzi.

— II, 139, 140.

Egzaltacja — stan uczuciowy, charakteryzujący się przesadną reakcją na podniety zewnętrzne.

Egzarcha — 1. — w kościele wsch. biskup, mający władzę zwierzchnią nad innymi biskupami danej prow. kościelnej 2. — namiestnik bizant

Egzarchat raweński — bizant. prowincje w Italii pod władzą egzarchów\ utworzone w r. 555 przez cesarza Justyniana; obejmowały początkowo Rzym, Wenecję, Istrię, część Italii środk. i Italię pd.; stopniowo podbijane przez Longobardów (ograniczone do Rawenny); w r. 752 całkowicie przeszły pod władzę Longobardów

Egzegeza biblijna (egzfegetyka) — nauka, zajmująca się wyjaśnianiem i tłumaczeniem tekstu Pisma św.

Egzekucja (z łac. ezsecutio — wykonanie) —

1.    — wykonanie wyroku, zwł. wyroku śmierci;

2.    — wr prawdę cywilnym postępowanie prawne, w drodze, którego strona może przy pomocy, sądów’ i urzędujących przy nich komorników zrealizować swoje uprawmienia przyznane prawomocnym wyrokiem, od dobrowolnego wykonania których strona przeciwna się uchyla.

F. podlega wszelki majątek dłużnika z wyjątkiem mienia, określonego przez ustawę np. sty-

zakaz zawierania zwią-

pochodzący z zewnątrz, powstający z przyczyn zewnętrznych, poza-ustrojowych Opp endogeniczny.

reakcja che-

(1818-1895), kra-

Ehrenburg Ilia sarz sow.; „Julio Jurenito", „Trzynaście fajek", „Życie i śmierć Mikołaja Kurbowa", „Miłość Joanny Ney“ i i.

Ehrhardt Hermann

(1848-1918), feldmarszałek niem. 1915 jako dowódca X armii brał udział w walkach na Pojezierzu Mazurskim. bitwie nad Niemnem, pod Wilnem. 1918 okupował Ukrainę; zamordowany w Kijowie.

Eider — rzeka w pn. Niemczech u nasady Płw. Jutlandzkiego, uchodząca do Morza Niemieckiego; 185 km dł.

Eifel — masyw górski m. Renem i dolną Mozelą z licznymi zjawiskami wulkanicznymi; do 746 m. wys. (szczyt Hohe Acht).

pendia, żołd, niezbędne dla dłużnika sprzęty domowe itp. E. mogą być również obłożone wierzytelności dłużnika. E. podatkowa — ściąganie pod przymusem zaległych należności skarbu państwa, samorządu.

Egzekucja praw — program polit. za panowania Zygmunta Augusta, zmierzający do „naprawy" Rzpltej (reorganizacja skarbu, wojska, reforma parlamentarna, ściślejsze zespolenie Litwy i Prus z Koroną). E. dóbr koronnych — jeden z gł. postulatów E. P.; uchwalona na sejmie piotrkowskim w r. 1562/3, miała na celu rewindykację dóbr królewskich, zastawionych po r. 1504, od dotychczasowych posiadaczów; nadwerężyła wiele fortun magnackich, przywróciła regularny dochód skarbowi królewskiemu.

Egzekutor — wykonawca wyroku, testamentu ; urzędnik państwowy lub komunalny, pod przymusem ściągający od płatnika należności z tytułu publiczno-prawnego, jak podatki, opłaty.

Egzekutywa — władza wykonawcza.

Egzekwie — nabożeństwo za umarłych odprawiane w kościele kat.

Egzema (eczema) — wyprysk, pryszczyca, grupa schorzeń zapalnych skóry, objawiających się znaczną wielopostaciowością wykwitów skórnych, zjawiających się na zaczerwienionej skórze ; schorzenie bywa niekiedy uporczyw-e, towarzyszy mu zwykle swędzenie. Powstaje z przyczyn zarówno zewnętrznych (ciepło, bodźce chemiczne, drażnienie mechaniczne, pasożyty), jak i wewnętrznych (zaburzenia nerwowe, zaburzenia przemiany materii, wpływy gruczołów dokrewnych).

Egzempcja — w prawie kanonicznym wyjęcie kogoś spod władzy bezpośredniego przełożonego i podporządkowanie go władzy przełożonego wyższego.

Egzemplarze obowiązkowe — egzemplarze nowowydanej książki, które drukarnia musi złożyć w urzędach państwowych i bibliotekach publicznych na mocy ustawy prasowej lub przepisów specjalnych.

Egzemy, albo horsty solne — pokłady soli wypiętrzone, wydźwignięte na kształt potężnych guzów, znajdujące się albo na powierzchni ziemi, albo niedaleko pod nią. Powstawanie

E. S nie jest dostatecznie wyjaśnione W Polsce mamy E. S. w Inowrocławiu i w Wapnie koło Kcyni na Kujawach.

Egzogamla zków małżeńskich w obrębie określonej grupy osób, bądź istotnie blisko spokrewnionych, bądź uważających się za krewnych. E. jest szeroko rozpowszechniona wśród ludów pierwotnych

Egzogeniczne siły -> Geologiczne czynniki.

Egzogeniczny

Egzorcyzm — uroczyste wyklęcie szatana w imię Boga, stosowane przy pewnych obrzędach kościelnych, np. w czasie udzielania chrztu.

Egzotermiczna reakcja

miczna, przy której wydziela się ciepło.

Egzotyczny (z gr. ezótikoa = pochodzący z zewnątrz) — w szerszym znaczeniu określenie wszystkiego, co obce; w węższym i popularnym znaczeniu przyjęło się nazywać E. wszystko, co pochodzi z krajów o nawskroś odmiennym klimacie i obyczajach, zwł. z krajów podzwrotnikowych. Egzotyzm — w literaturze europ., zwł. romantycznej, zainteresowanie krajami o odmiennym, barwnym krajobrazie, życiu i historii, głównie Wschodem : Grecją, Arabią, Persją, Indiami.

Egzotyk — bryła lub odłam skały obcej, np. granitu, występujący niespodziewanie wśród jednolitych skał osadowych, pochodzący z rozbicia starego lądu lub wyspy przez fale morskie w tym czasie, gdy osadzały się skały, zawierające dziś E. U nas częste w Karpatach.

Eh blen (fr.) — a więc dobrze!

Ehrenberg Gustaw kowski poeta i działacz patriotyczny. Autor popularnych piosenek (o Bartoszu Głowackim, „Gdy naród do boju wystąpił z orężem" i i.).

(* 1891), powieściopi-

(* 1881), niem. polityk narodowo-socjalistyczny, dowódca brygady ochotniczej E., brał udział w puczu Kappa w Monachium (1920).

Ehrlich Paul — (1854—1915), bakteriolog niem. ; odkrył m. i. środek przeciw syfilisowi, „606“, „Salwarsan"; stworzył teorię tłumaczącą działanie t. zw. „przeciwciał" na bakterie i ich jady. Laureat Nobla z r. 1908.

-+1II, 133, 282.

Eichendorff Joseph — (1788—1857), niem. (katolik ze Śląska) poeta i powieściopisarz, jeden z czołowych liryków niem. romantyzmu. Celował w oddawaniu wrażeń z podróży i odtwarzaniu mistycznych nastrojów natury. ,,Ge-dichte" („Wiersze"), Aus dem Leben einea Taugenichtu" („Z życia pewnego ladaco").

Eichhorn Hermann

II, 451

Wie/a Eiffla

m-to niem. w Turyngii, nad rzeką Hórsel, u stóp Wartburga. Liczne zabytki architektury śrdw., domy Lutra i Bacha Przemysł chemiczny. Solanki. Tu w r. 1869 odbył się ogólnoniem. robotniczy kongres, na którym założono socjalno-demokratyczną partię Niemiec. 45 000 mieszk.

Eisenerz — m-to styryjskie w Austrii z kopalniami rudy żelaznej, znanymi już w strż 7000 mieszk.

(1867—1919), przywódca

Eitz Carl

Ejrene -* Irene. Ejsmond — 1.

-► I, 789, II, 350

art. II, 142-154

Pikrynowy kwas.

Ekrazyt

Ekscelencja (łac. excellens — znakomity) — tytuł honorowy, używany od XVII w., nadawany obecnie najwyższym urzędnikom państwowym, posłom, ambasadorom itd.; używany także w stosunku do dostojników kościelnych.

Ekscenter, mimośród

dokonania sekcji

lub

Eiffla wieża — przez pewien czas najwyższa budowla świata, wybudowana w r 1889 podczas wystawy światowej przez fr. inż. Aleksandra Gustawa Eiffla (1832-1923), na Polu Marsowym w Paryżu; 300 m wys., 1792 stopnie, konstrukcja żelazna. Mieści obserwatorium meteorologiczne, wieżę obserwacyjną, radiostację nadawczą.

Einsiedeln — szwajc. miejscowość odpustowa w kantonie Schwyz; potężna zapora do- ^ linna i wielką elektrownia.

8 000 mieszk.

Einstein Albert — (* 1879), matematyk i li-zyk, niem., pochodzenia żyd., twórca teorii względności. Zastosował teorię kwantów do zjawiska fotoelektrycznego, w którym występuje przemiana energii świetlnej na energię kinetyczną elektronu. Niezależnie od Smoluchow-skiego odkrył w r. 1905 i 1906 matematyczne prawa ruchów Browna. -* art. ,.Teoria względności" IV, 1086-1097] I, 357, 410, 11, 227, 328, 365, 369, 400, 1238, III, 211, 553. 554, 555, IV, 1467.

Eisenach

Eisleben — m-to niem. koło Halle, miejsce urodzenia Lutra. 25 000 mieszk.

Elsner Kurt niezależnych socjaldemokratów niem. w Monachium i pierwszy prezes ministrów Bawarskiej Republiki Ludowej w 11. 1918—1919. Zamordowany przez nacjonalistów.

(1848—1924), sławny pedagog muzyczny; stworzył w 1892 r. nową metodę nauki śpiewu szkolnego.

Ejdetyzm — zdolność do przeżywania t. zw. obrazów ejdetycznych, tj. wyobrażeń odtwórczych szczególnie żywych, bardzo podobnych do spostrzeżeń. (-*■ Wyobrażenie). -> III, 1214 Ejdkuny, niem. Eydtkuhnen — niem. stacja kolejowa i m-to na granicy z Litwą. 10 000 mieszk.

Franciszek — (1859 — 1931), malarz. Malarstwo rodzajowe, portrety. 2. — Julian —    (1892—1930), syn

poprz., pisarz. Bogatą twórczość E. cechuje szczery liryzm, głębokie odczucie przyrody i pogoda nastroju. Bajki (,,Stół i nożyce", 1935), nowele: ,,W puszczy" i ,,Żywoty drzew".

Liczne opowieści myśliwskie (,,Moje przygody łowieckie"). Przekłady łae. poezyj Kochanowskiego i poetów strż.

Ejszyszki — m-ko w pow. lidckim, znany ośrodek szlacheckich ,,okolic". 3000 mieszk

Ekaterynburg ->• Swierdlowsk

Ekaterynodar — Krasnodar.

Ekaterynosław -> Dniepr opetrowsk.

Ekbatana -+ Hamadan.

Ekkehart — (ok. 910 — 973), mnich z Sankt Gallen, napisał heksametryczny poemat łac. o Walgierzu Wdałym p. t. ,,Waltharius mann fortis" („Waltharius o silnej ręce").

Eklektyzm (gr. eklego = wybieram) — określenie dla poglądów filozoficznych, które nie tworzą zwartego i spójnego systemu, lecz zbiór sądów, zaczerpniętych z różnych systemów.

Ekliptyka — krzywa płaska, po której Ziemia obiega Słońce w ciągu roku; elipsa bardzo mało spłaszczona, zbliżona do koła. Punkty przecięcia się E. z równikiem świata noszą nazwę punktów równonocy: wiosennej i jesiennej.

Ekloga — poemat pasterski. Termin wprowadzony do literatury rzym. przez Wergiliu sza, który poszczególne poematy, składające się na całość ,,Bukolik", nazwał E.

Ekologia — dziedzina nauk biologicznych; zajmuje się zagadnieniami dotyczącymi stosunków zachodzących m. istotami żywymi a ich otoczeniem oraz zewnętrznymi warunkami życia organizmów.

Ekonom — oficjalista w folwarcznym gospodarstwie rolnym, dozorujący robotników.

Ekonomia — 1. — umiejętność gospodarowania, racjonalnego zużywania dóbr; oszczędność; 2. — (zw. też E. polityczną) nauka o prawach, które rządzą produkcją, wymianą i podziałem dóbr w społeczeństwie, o gospodarstwie społecznym we wszystkich jego przejawach i rozwoju.

Ekonomłser -► Podgrzewacz.

Ekonomie królewskie — dobra królewskie w dawnej Polsce. Do E. K. zaliczane były: cła, dobra ziemskie, dochody z mennicy, żupy solne.

część maszyny, która przeprowadza korbę z ruchu obrotowego (np. wału) na ruch posuwisty zwrotny.

Ekshumacja — wydobycie pogrzebanych zwłok celem pogrzebania ich w innym miejscu, z nakazu sądu lekarskiej w razie podejrzenia, iż śmierć nie nastąpiła z przyczyn naturalnych

prężność

Ekspedycja

utrzymywanie komórek przy życiu poza ustrojem w sztucznym środowisku -> art „Hodowla tkanek poza ustrojem" IV, 1102-1108

Eksploatacja — ciągnienie zysków z majątku, przedsiębiorstwa; wydobywanie bogactw naturalnych; wyzysk cudzej pracy.

Eksplozja -* Wybuch.

Eksponat — okaz na wystawie; przedmiot wystawiony na widok publiczny na targu, w muzeum, na wystawie.

Eksport -> Wywóz.

Ekspozycja

czas naświetlania kli-

nowatorski kierunek

stan psychiczny, w którym ma się zwężoną uwagę na podniety zewnętrzne, odczuwa się niezwykłą rozkosz, ulega się halucynacjom wzrokowym, słuchowym itd. Mistycy sądzą, że w stanach E. dusza łączy się, lub obcuje bezpośrednio z Bogiem.

Ekstensywny — rozciągły, obszerny, rozszerzający się.

Ekstensywna gospodarka — wytwórczość nie natężona, o małej wydajności w stosunku do rozległego terenu lub zakresu działalności, prowadzona przy względnie małym nakładzie wysiłków i środków. E. G. rolna — gospodarka rolna prowadzona na dużych obszarach bez należytej pielęgnacji gruntu i roślin, bez użycia nawozów' i maszyn, z płytką orką i stosunkowo małymi plonami na jednostkę obszaru. Opp.: gospodarka intensywna.

Eksterytorialność dzięki której uwierzytelnieni przedstawiciele państw obcych, ich rodzina, urzędnicy i służba.

Ekskawator -*■ Bagrownica.

Ekskluzywność — tendencja pewnych grup lub jednostek do odgradzania się od innych grup lub jednostek.

Ekskomunika (klątwa) — kara kościelna, polegająca na wykluczeniu winnego z kościoła kat. Dotknięty E. do czasu uczynienia pokuty nie ma prawa brania udziału w nabożeństwach kościelnych i przyjmowania sakramentów.

Eksmisja — nakazane wyrokiem sądu usunięcie najemcy z zajmowanego lokalu, albo dzierżawionej nieruchomości, w wypadku gdy najemca nie dotrzymuje przyjętych na siebie zobowiązań, np. nie płaci czynszu. E. wykonuje komornik.

Ekspansja — rozszerzenie się, objęcie wpływem i działalnością nowych obszarów lub środowisk. E. gospodarcza gospodarcza; opanowanie nowych rynków zbytu w obcych krajach, zdobywanie nowych źródeł surowców, eksport kapitałów, uzależnienie od siebie zagranicznych przedsiębiorstw, całych gałęzi produkcji, obcych rynków. E. polityczna — rozszerzanie przez dane państwo swych wpływów na inne kraje (np. E. czarnomorska i nadbałtycka Polski.

-* IJ. 1029-1032.

wyprawienie na miejsce przeznaczenia towarów, listów, czasopism i paczek koleją, pocztą, okrętem lub innymi (własnymi) środkami przewozowymi; biuro obsługujące interesantów; dział w magazynie lub sklepie, który zajmuje się pakowaniem zakupionych towarów; dział poczty wysyłający przesyłki. E. karna — wyprawa wojska lub policji dla uśmierzenia rozruchów, powstań itp.

E. kolonialna — wyprawa wojskowa dla zdobycia kolonij. E. naukowa — wyprawa • w celach przeprowadzenia specjalnych badań naukowych. E. towarowa — dział służbowy na stacjach kolejowych, przyjmujący i wydający przesyłki kolejowe.

Ekspedytor, spedytor — przedsiębiorca zajmujący się w cudzym imieniu, na cudzy rachunek, ale na własną odpowiedzialność, bezpośrednią lub pośrednią wysyłką i odbiorem towarów, papierów itp.; załatwianiem formalności celnych, taryfowych, ubezpieczeniowych, pocztowych i przewozowych.

-► III, 8.

Ekspert — rzeczoznawca, biegły.

Eksperyment — doświadczenie wykonane w warunkach wywołanych sztucznie celem dokładniejszego poznania badanego zjawiska. Nauki, których główną metodą badania jest E., nazywamy eksperymentalnymi, np. chemia, psychologia, medycyna eksperymentalna.

-+ I, 1231-1232, III, 359

Eksplantacja

1. — wyjaśnienie, wstęp; zwł. w dramacie pierwsza część, w której widz dowiaduje się, co się stało przed rozpoczęciem akcji. -* 1, 1238; 2. szy fotograficznej. Eksponowane miejsce — w górach miejsce położone b. wysoko, szczególnie niebezpieczne.

Ekspozytura — przedstawicielstwo, filia.

Ekspres — umyślny, specjalny; pośpieszny; szybki pociąg; list lub przesyłka, która musi być jak najszybciej dostarczona adresatowi.

Ekspresjonizm w literaturze i sztuce, powstały w Niemczech w początku XX w. W zasadniczych swoich założeniach przeciwstawia się impresjonizmowi: zamiast sztuki wrażeniowej, chwytającej zewnętrzną rzeczywistość — daje sztukę wzmożonego wyrażania stanów wewnętrznych. E. w muzyce — nazwa kierunku, który dąży do bezpośredniego wypowiedzenia duchowych przeżyć twórcy. E. w muzyce oznacza właściwie realizację hasła czystej muzyki w przeciwstawieniu do programowej. Dziś już, jak w innych sztukach, E. przeżył się i nastąpił powrót do tonalizmu; gł. przedstawiciele: A. Schón-berg, Skriabin.

-*■ art. II, 154-160. III, 789, IV, 248, 949, 959.

Ekspropriacja — wywłaszczenie; pozbawienie kogoś własności; konfiskata majątku przez państwo.

Ekstabulacja — wykreślenie długu z ksiąg hipotecznych.

Ekstaza

instytucja prawna,

o ile posiadają tę samą przynależność państwową, nie podlegają kompetencji sądów miejscowych.

Ekstradycja

w badaniach psycholo-

Ektoderma (ektoblast) — listek zarodkowy zewnętrzny u tkankowców, z którego wytwarza się w ciągu rozwoju zarodka naskórek, układ nerwowy i narządy zmysłowe.

Ektoplazma

Ekumena lub mieszkana

Ekwiwalent — rzecz równej wartości, równoważnik ; przedmiot równający się w cenie drugiemu.

El — hebr. Bóg.

El — pseud. Kazimierza Laskowskiego.

Elagls -> Olejowiec.

Elajosomy u roślin — wyrostki na owocach lub nasionach niektórych roślin, bogate w tłuszcz i białko; ulubiony pokarm mrówek, które rozsiewają te nasiona.

Elam

niem. port nadbałtycki, przed rozbiorami port polski w woj. malborskim i m-to hanzeatyckie; dziś posiada stocznię dla budowy torpedowców. 72 000 mieszk.

Elbrus — najwyższy szczyt Kaukazu, niegdyś wulkan. 5629 m wys.

Elburs — góry w pn. Persji nad Morzem Kaspijskim, dochodzące do 5900 m wys.

Elche

i bogatym gajem palm daktylowych. 30 000 mieszk.

Eleaci

-* I, 141, II, 59. wydawanie przestępców kryminalnych przez jedno państwo drugiemu. Zwyczaj międzynarodowy przewiduje, ze nie wydaje się przestępców polit. Rodzaje przestępstw, których sprawcy podlegają E. i sposób jej przeprowadzenia regulują umowy międzynarodowe.

Ekstrakcja — wyciąganie, wyodrębnianie za pomocą rozpuszczalników organicznych (alkohol, eter, benzen i i.) lub wody związków mających zastosowanie lecznicze, bądź przemysłowe, znajdujących się przeważnie w surowcach pochodzenia naturalnego, gł. roślinnego. W dentystyce — usuwanie zębów.

Ekstrawersja — skłonność do interesowania się raczej sprawami świata zewnętrznego, aniżeli do rozpamiętywania własnych przeżyć. Ekstrawertywny typ — typ ludzi t. zw. rzeczowych, realistów, praktyków, w przeciwieństwie do marzycieli zaprzątniętych sobą. Opp:: introwersja.

Ekstrospekcja gicznych obserwacja zewnętrznego zachowania się ludzi. Opp. : introspekcja.

Ekstynkcja — osłabienie promieniowania Słońca i gwiazd wskutek przejścia promieni przez warstwę atmosfery ziemskiej. ->• 1, 404.

Ektoblast -> Ektoderma.

w komórkach zwierząt i roślin część zewnętrzna zarodzi (protoplazmy), u pierwotniaków zwykle jaśniejsza od bardziej ziarnistej warstwy wewnętrznej (endoplazmy).

terytoria kuli ziemskiej, na których zamieszkuje człowiek.

~> I, 153.

Ekumeniczny ruch — pogląd, popierany przez pewne koła protest., głoszący, że wszystkie odłamy chrześcijaństwa powinny utworzyć ogólno-światowy związek przy jednoczesnym zachowaniu różnić dogmatycznych. E. R. został odrzucony przez kościół kat.

Ekwador, hiszp. Ecuador — republika na zach. wybrzeżu Ameryki Pd. na równiku ; wkracza w nizinę nad Pacyfikiem, Andy i ich przedgórze na wschodzie. Najwyższy szczyt Andów : wygasły wulkan Chimborazo, 6310 m wys. Klimat i roślinność tropikowe; w górach strefy zimniejsze, aż do lodowców na dużych wysokościach. Większość ludności tworzą Indianie. trzecią część metysi, stosunkowo nieliczni są biali Hiszpanie. Podstawowy artykuł wywozowy : kakao. Wyrób znanych kapeluszy ,,panamskich“. 360 000 km*. 2 500 000 mieszk. Stolica Quito. — E. zdobyty 1532 przez hiszp ekspedycję Pizarra, 1820 uzyskał niezawisłość.

w r. 1822 wcielony do Kolumbii, od r. 1830 niezależne państwo. Przez cały wiek XIX aż do czasów najnowszych przeżywa ciągłe zamieszki wewnętrzno-polit. W latach dziewięćdziesiątych penetracja kapitału ang. (w nafciar-stwie) i pn.-amer. (w rolnictwie i kolejnictwie). 1932 r. wojny z Peru o m-to Laetitia i dostęp do Amazonki.    -► I, 169.

Ekwator -*■ Równik.

-► III, 1193. kraj w Górach Zagrosu na pn. wsch. od ujścia Eufratu i Tygrysu do Zatoki Perskiej. Odwieczny wróg i rywal Babilonii i Asyrii. Wzajemne najazdy i podboje zakończyły się w r. 640 prz. Chr. zburzeniem stolicy Suzy przez Assurbanipala. Potem we władzy Persów i Medów. Dziś należy do Persji

^ IV, 80.

El Arisz — oaza w Egipcie na granicy palestyńskiej, uwieczniona w ,,Ojcu zadżumionych".

Elastyczność —► Sprężystość.

Elba (rzeka) -+ Łaba.

Elba — górzysta wyspa na Morzu Tyrreńskim u brzegów Włoch; stare kopalnie żelaza. W r. 1814 suwerenna własność i miejsce pobytu Napoleona I. 220 km*, 30 000 mieszk.

Elberfeld -* Wuppertal.

Elbląg

m-to wsch. Hiszpanii z wielkim

El Dorado — bajeczny kraj złota, poszukiwany w XVI w. przez hiszp. konkwistadorów w Gujanie i Wenezueli.

El Dżerid — szott w Tunezji, położony poniżej poziomu morza. Ok. 5000 km*.

szkoła filozoficzna gr., założona w VI w. prz. Chr. przez Ksenofanesa w mieście Elei; E. głosili naukę o absolutnym, niematerialnym istnieniu, bycie.

Elefantyna (ar. Dżezira) — wyspa na Nilu w Górnym Egipcie na pograniczu Nubii, za czasów strż. Egiptu silnie obwarowana. Muzeum archeologiczne.

Elegia — starogr. rodzaj literacki, powstały w Jonii stanowiący ogniwo pośrednie m epo-

sem a liryką; obejmował gatunki poezji różne treścią, posiadające wspólną miarę wierszową, t. zw. dwuwiersz elegijny, lub dystych, z którego wynikała, cechująca także E., jej stroficz-ność. Literatura gr. znała E. wojownicze (Kal-linos, pocz. VII w. prz. Chr., Tyrteusz, VII w. prz. Chr ), polityczne (Tyrteusz, Solon, ok. r. 600 prz. Chr.), żałobne (Archiloch, VII w. prz. Chr.), miłosne Mimnermos, VII w. prz. Chr), moralizujące (Solon, Teognis, VI. w. prz. Chr.). E. były przeważnie nie śpiewane, lecz deklamowane. W rzym. literaturze znane są E. Katullusa, Tibullusa, Propercjusza i Owidiusza, w interpretacji którego E. nabrała swego, do dziś zachowanego, charakteru : utworu o nastroju smętnym i marzycielskim.

111, 330. 343.

Elekcja

Klitemestry, siostra Orestesa, któremu pomogła pomścić śmierć ojca na matce i Egiście. Bohaterka tragedii Sofoklesa (,,Ele-ktra“) i i.

Elektra

Elektrobodźcza, elektromotoryczna siła — czynnik wprawiający w ruch elektryczność w przewodnikach. E. S. mierzy się iloczynem natężenia prądu przez opór obwodu zamknię-

IV, 517, 769, 770.

Elektrochemia

-+ 1, 930.

Elektrodiagnostyka — w medycynie dział diagnostyki posługujący się prądem elektrycznym ; w szczególności ma zastosowanie w neurologii, przy badaniu pobudliwości mięśniowej i nerwowej.

Elektrody

elektrokardiogra-

(łac. electio = wybór) obiór, wybieranie na jakiś urząd, w dawnej Polsce obiór króla. Dziedziczny tron polski już w epoce Piastów przeobrażał się stopniowo w elek-cyjny przy równoczesnym osłabianiu władzy królewskiej i uzyskiwaniu przywilejów przez możnowładztwo i duchowieństwo. Zasady wolnej E. ustaliło jednak dopiero bezkrólewie 1572 r. (po śmierci Zygmunta Augusta), przyznając udział w E. ogółowi szlacheckiemu (E. riritim). E. odtąd odbywały się na błoniach podwarszawskich (Wola).

Elekcyjni królowie — w Polsce królowie obieralni od czasu wprowadzenia elekcji viri-tim. Pierwszym E. K. był Henryk Walezy.

Elektor — obierający, wyborca. 1. — wg. konstytucji kwietniowej (artykuł 17) członek zgromadzenia elekcyjnego, wybierającego prezydenta R. P.; w skład zgromadzenia elekcyjnego wchodzą: marszałkowie Sejmu i Senatu, prezes Rady Ministrów, pierwszy prezes Sądu Najwyższego, generalny inspektor sił zbrojnych i 75 E. wybranych spośród obywateli najgodniejszych w dwóch trzecich przez sejm, w jednej trzeciej przez senat. 2. — książę cesarstwa rzym. narodu niem. (KurfUrst), mający prawo wyboru cesarza. Od 1356 siedmiu, od w. XVII dziewięciu.

Elektra — w podaniach gr. córka Agame-mnona i

— gwiazda w grupie Plejad. Elektroanaliza — ilościowa metoda analityczna, oparta na zastosowaniu prądu elektrycznego. Do E. należą przede wszystkim metody elektrolityczne, przy których oznacza się zawartość metali w roztworach przez wydzielenie ich przy pomocy elektrolizy oraz ich zważenie.

tego, lub napięciem na końcu obwodu otwartego.

dział chemii fizycznej, zajmujący się badaniem reakcyj chemicznych, zachodzących pod wpływem prądu elektrycznego oraz zjawisk elektrycznych towarzyszących reakcjom chemicznym.

Elektrochemiczny równoważnik — masa jonów danego pierwiastka wydzielonych na elektrodzie przez ładunek 1 kulomba. E. R. wydzielony jest przez prąd o natężeniu 1 A w 1 sek.

przewodniki elektryczne, na których występuje różnica potencjałów; np. płyty ogniwa, akumulatora, końce przewodników znajdujące się w gazie, cieczy. E. dodatnia — anoda, E. ujemna — katoda. Potencjał anody jest wyższy od potencjału katody.

-* II, 1097, IV, 410.

Elektrodynamika — nauka o prądzie elektrycznym, o oddziaływaniach wzajemnych prądów i magnesów. Istnieje mnóstwo zastosowań.

E.: silniki elektryczne, prądnice, przyrządy miernicze prądu elektrycznego i i.

-► III, 526,.

Elektrod ynamometr — przyrząd do mierzenia natężenia prądu elektrycznego: cewka nieruchoma i wewnątrz niej lekka cewka ruchoma. Gdy przez cewki przepływa prąd elektryczny, cewka ruchoma obraca się. Obrót cewki jest zależny od natężenia prądu. Wartość jego może być odczytana za pomocą t wskazówki poruszającej się wzdłuż podziałki, przymocowanej do cewki ruchomej. E. ma zastosowanie w niektórych typach liczników elektrycznych.

Elektroendosmoza -> Elektrokinetyczne zjawiska.

Elektrofor — przyrząd, wynaleziony przez Voltę, do otrzymywania ładunków elektrycznych za pomocą zjawiska indukcji elektrostatycznej ; dziś nie używany.

Elektrokardiografia — metoda pozwalająca na wykazywanie i badanie (za pomocą specjalnego przyrządu fu) słabych prądów elektrycznych, powstających w mięśniu sercowym w czasie czynności serca; stosowana dla celów diagnostycznych.

Elektrokary — pojazdy bez szyn, poruszane za pomocą elektryczności.

Elektrokinetyczne zjawiska — zespół zjawisk, wywoływanych występowaniem ładunku elektrycznego na powierzchniach, oddzielają cych od siebie ciało stałe i ciecz, ciecz i gaz lub dwie nie mieszające się ze sobą ciecze. Do

E. Z. należy np. kataforeza, tj. ruch cząstek koloidalnych w roztworach pod wpływem

pola elektrycznego, elektroendosmoza, tj. ruch cieczy poprzez przepony porowate w polu elektrycznym i i.

Elektrokoagulacja — niszczenie (spalanie) tkanki (np. nowotworowej zapalnej) w celach leczniczych za pomocą prądu elektrycznego zmiennego o wysokiej częstotliwości. W chirurgii stosuje się specjalny nóż elektrokoagula-cyjny, włączony do obwodu elektrycznego; nóż ten, przecinając tkankę powoduje jednocześnie krzepnięcie powierzchni przekroju.

Elektrokultura — wykorzystywanie wpływu elektryczności atmosferycznej na rozwój roślin uprawnych, szczególnie kłosowych, ost-nych. Zagadnienie E. znajduje się obecnie w zaczątku badań (gl. w Anglii) i praktycznego zastosowania na razie nie ma.

Elektrolity — substancje stanowiące t. zw. przewodniki drugiej klasy ; przewodzą elektryczność dzięki obecności jonów, powstających przez dysocjację E. Do najbardziej typowych E. należą roztwory kwasów, zasad i soli. Przepływ prądu elektrycznego związany jest z ruchem jonów dodatnich i ujemnych, w przeciwieństwie do pierwszej klasy — metali, w których przepływ prądu elektrycznego związany jest wyłącznie z ruchem elektronów.

II, 1096.

Elektrolityczna dysocjacja -> Dysocjacja.

-* II, 1096, 1097, 1098, 1099.

Elektrolityczna miedź — miedź wydzielona na katodzie drogą elektrolizy.

Elektrolityczna polaryzacja -> Polaryzacja.

Elektrolityczny przerywacz — przyrząd, skonstruowany przez Wehnelta, przerywający prąd do 10 000 razy na wany do przerywania prądu pierwotnej (zwykle wewnętrznej) induktora Ruhmkorffa.

Elektroliza — rozkład elektrolitów zachodzący na pow. elektrod przy przepływie prądu elektrycznego przez elektrolity. E. stosuje się do celów analitycznych (-»■ Elek-troanaliza), posiada również obszerne zastosowanie techniczne: do powlekania metali powłoką innych metali (elektrolityczne złocenie, srebrzenie, niklowanie, chromowanie), do otrzymywania i oczyszczania pewnych metali. (-> E-lektrometalurgia).    -> II, 1099, III, 217

sekundę, często uży-w obwodzie cewki

owinięty izolowanym drutem rdzeń z miękkiego żelaza, który nabiera własności magnetycznych, gdy przez drut płynie prąd elektryczny, a traci je, gdy prąd przestaje płynąć. E. mają ogromne zastosowanie w elektrotechnice i radiotechnice: dzwonek elektryczny, przyrządy pomiarowe dynamo-maszyny, elektryczne silniki i w. i. -> 111, 436.

Elektromagnetyczna indukcja -> Indukcja elektromagnetyczna.

Elektromagnetyczna teoria światła —

teoria stworzona przez Maxwella, wg. której światło jest rodzajem fal elektromagnetycznych

Elektromagnes

Długości świetlnych fal elektromagnetycznych zawarte są w granicach od ok. 4000 — 8000 A.

Elektromagnetyczne fale przeczne, polegające na rozchodzeniu się w próżni i ciałach materialnych zmian okresowych natężenia pola elektrycznego i magnetycznego. Dl. E. F. zawarte są w bardzo szerokich granicach i w związku z tym posiadają rozmaite własności. Do E. F. należą m. i. fale świetlne i radiowe. Prędkość rozchodzenia się E. F. wynosi w próżni 300 000 km/sek. (po zaokrągleniu). Twórcą teorii E. F. jest Maxwell.

-► II, 178, 298, IV, 432.

517, 518.

Elektromagnetyczne po-

obszar dookoła przewodnika, przez który płynie prąd elektryczny zmienny.

W każdym punkcie P. E. istnieją dwa wektory, elektryczny i magnetyczny, które są do siebie prostopadłe. -> III, 557.

Elektromagnetyzm — nauka, która bada związki zachodzące pomiędzy zjawiskiem przepływu prądu elektrycznego i magnetyzmem. Pierwszym zjawiskiem dostrzeżonym w E. było odchylenie się igiełki magnetycznej w polu wytworzonym przez prąd elektryczny, zauważone po raz pierwszy przez Orstedta w r. 1820 Do najważniejszych zjawisk E. należy poza tym magnesowanie się ciał ferromagnetycznych w polu, a także prądy indukcyjne powstające m. i. przy ruchu przewodników w polu magnetycznym. Pierwsze badania nad zjawiskami E. zostały dokonane przez Ampćre’a, potem Faraday’a i i. Zastosowaniem tych badań jest szereg prostych urządzeń : solenoid, elektromagnes oraz szereg bardziej skomplikowanych, jak dzwonek elektryczny, elektryczne przyrządy pomiarowe, telefon, telegraf oraz wielkie elektryczne maszyny : silniki, transformatory i i. —> / P, 426, 427, 428, 429, 430, 431, 432, 433, 434. 438.

Elektrometalurgia — otrzymywanie z rud lub oczyszczanie metali przy użyciu prądu elektrycznego przez: 1. wytapianie łatwotopliwych metali z rud, zawierających trudno topliwe domieszki, wr piecach elektrycznych,

2. otrzymywanie czystych metali drogą elektrolizy. Pierwszy piec elektryczny, który służył do wytapiania metali, wybudowano w r. 1878. Drogą elektrolizy obecnie otrzymuje się Elektrometr. czyste srebro, złoto, glin, miedź, gnez, ołów, nikiel, cynk, cynę i i- Metody elektrycznego otrzymywania metali są dość drogie.

Elektrometr — przyrząd do mierzenia potencjałów'. Najprostszym E. jest elektroskop,

fale

po-

v

iE

M*.

zsr

L-

nStom

I ?oocu**<*k

f C/fłC WORA

le

i Kf im

nu ««« {

(*Ą0‘OVC)    *

Fale

elektromagnetyczne.

ma

Świat i Życie. — V.

ło

-* IV, 410.

siła.

Katodowa lampa.

db

Elektrotechniczny przemysł — gałąź przemysłu obejmująca produkcję maszyn elektrycznych, akumulatorów, ogniw, żarówek, przewodników, kabli, aparatów i central telefonicznych, odbiorników radiowych i różnorodnego sprzętu elektrotechnicznego.

Elektrotechnika

zakład przemysłowy, wytwarzający i rozdzielający energię elektryczną do napędu maszyn, w celu oświetlenia, ogrzewania itp. Źródła energii E. : węgiel lub woda.

-> 11, 182-184.

Elektrowóz — lokomotywa poruszana energią prądu elektrycznego.

Elektrum — stop złota ze srebrem, barwy jasno-żółtej. W strż. służył do wybijania monet.

stosunek ładunku

urządzenie stoso-

swoiste narządy

w którym kąt wychylenia listka można odczytać na odpowiedniej podziałce. Współczesne E. należą do najczulszych przyrządów używanych w fizyce.

Elektromobil — samochód poruszany energią prądu elektrycznego czerpanego z baterii akumulatorów. Używany jest na niewielkie odległości (do 50 km).

Elektromotoryczna siła -> Elektrobodźcza

Elektron — elementarny ładunek elektryczny ujemny, 4,774 • 10~¹⁰ jednostek elektrostatycznych ; składowa część atomów, posiadająca masę 9 • 10—²⁸ g. art. II, 160 — 170; I, 412, 414, 415, 417, U, 397, 398, 399, 400, 1022, 1096, 1100, III, 209, 210, 214, 442, 443, 457, 458, IV, 409, 415, 432, 433, 439, 440, 524, 819, 823, 1461.

Elektron — stop magnezu (powyżej 90⁰/„) z niewielkimi ilościami innych metali, jak glin, cynk. mangan i miedź. Jest lekki (c. wł. ok. 1,8), wytrzymały i odporny na wpływy atmosferyczne. Stosuje się głównie do wyrobu części samolotów i statków powietrznych.

Elektron dodatni -* Positon. -> II, 169, 170, IV, 423, 424, 434.

Elektronowa lampa

Elektrooptyka — dział fizyki, który zajmuje się badaniem wpływu pola magnetycznego i elektromagnetycznego na zjawiska optyczne, np. skręcenie płaszczyzny polaryzacji przez niektóre ciała w polu elektromagnetycznym itd.

Elektroskop — przyrząd do wykrywania ładunków elektrycznych. Działanie E. jest oparte na zjawisku odpychania się ciał, posiadających jednoimienne ładunki elektryczne. E. składa się najczęściej z pionowego pręta metalowego, zaopatrzonego na dolnym końcu w jeden lub dwa listki ruchome z cienkiej folii aluminiowej lub złotej, umieszczonego przy pomocy korka izolującego w naczyniu szklanym. Po naładowaniu pręta listki się rozchyli lek troskop. łają. Wielkość rozchylenia jest zależna od potencjału. E. wycechowany, zaopatrzony w podziałkę, nosi nazwę elek-trometru. E. wycechowane mają b. szerokie zastosowanie, m. i. służą do badania elektrycznych własności atmosfery.

-> IV, 410.

Elektrostatyczna indukcja -► Indukcja elektrostatyczna.

Elektrostatyczne maszyny indukcyjne

-*• Indukcyjne maszyny.

Elektrostatyczny układ jednostek -> U-

klady jednostek fizycznych.

Elektrostatyka — nauka o elektryczności w spoczynku. Zasadniczym prawem E. jest prawo Coulomba. E. obejmuje sposoby otrzymywania ładunków (tarcie, indukcja), oddziaływanie wzajemne ładunków, własności pola elektrycznego, potencjał naładowanych przewodników elektrycznych, ich pojemność itd.

-* II, 221, 222.

nauka zajmująca się konstrukcją i badaniem urządzeń elektrycznych : maszyn elektrycznych, aparatów i przyrządów mierniczych itp. E. prądów silnych zajmuje się budową elektrowni, sieci przewodów i kolei elektrycznych, konstrukcją maszyn, przyrządów mierniczych, przyrządów domowego użytku. E. prądów słabych obejmuje konstrukcję wszelkich urządzeń związanych z przesyłaniem sygnałów lub głosu na odległość: telefonu, telegrafu, radia.

Elektroterapia — leczenie za pomocą prądu elektrycznego. Przepływający przez tkanki prąd elektryczny działa na nie w postaci bądź energii elektrycznej, bądź też energii cieplnej;

E. posiada obecnie szerokie zastosow-anie w medycynie.

Elektrownia

Elektryczna gęstość

elektrycznego znajdującego się na pow. ciała naelektryzowanego do jego powierzchni; inaczej : ładunek elektryczny znajdujący się na jednostce pow. ciała naelektryzowfanego. Elektryczna indukcja -► Indukcja. Elektryczna iskra ->■ Iskra elektryczna. Elektryczna pojemność * Pojemność elektryczna.

Elektryczna żarówka -^Żarówka elektryczna. Elektryczne izolatory Izolatory. Elektryczne jednostki -► Układy jednostek fizycznych.

Elektryczne koleje -► Koleje.

Elektryczne krótkie spięcie -+ Krótkie spięcie.

Elektryczne krzesło

wane w St. Zj. A. Pn. do tracenia przestępców za pomocą prądu elektrycznego.

Elektryczne napięcie -► Potencjał elektryczny.

Elektryczne narządy

stanowiące przeważnie przekształcone grupy mięśni poprzecznie prążkowanych, przedstawiające się w postaci zbitych mas (t. zw. kolumienek), które produkują elektryczność u

lów

niektórych przedstawicieli ryb spodoustych i kostnoszkieletowych (t. zw. ryby elektryczne: płaszczki, drętwa i sum elektryczny). E. N. posiadają znaczenie biologiczne jako urządzenie umożliwiające zabijanie, porażanie zdobyczy lub też odstraszanie wrogów.

Elektryczne ogniwa -> Ogniwa.

Elektryczne ogrzewanie ->• Ogrzewanie.

Elektryczne oko -> Fotoelektryczna komórka.

Elektryczne oświetlenie -► Oświetlenie.

Elektryczne piece metalurgiczne — piece do otrzymywania najczystszej stali lub do wytwarzania surowca z rudy, ogrzewane za pomocą prądu elektrycznego. Stosowane w krajach bogatych w energię wodną, która może być tanim kosztem zamieniona na energię elektryczną. Źródłem wysokiej temperatury jest łuk elektryczny.

Elektryczne pole — obszar, w obrębie którego działają siły elektryczne. E. P. określone jest, gdy znamy wartość natężenia pola w każdym jego punkcie lub potencjał elektryczny. Obrazowo E. P. można przedstawić za pomocą linij sił, tj. linij stycznych do wektora natężenia pola w każdym punkcie.

-> 11, 172, 173, 174, 526.

Elektryczne przewodnictwo -> Przewodnictwo elektryczne.

Elektryczne przewody — druty metalowe otoczone warstwą izolacji lub gołe, miedziane, srebrne, rzadko żelazne, czasem żelazne pokryte warstwą miedzi, lub stalowe pokryte warstwą glinu, służące do rozprowadzania energii elektrycznej lub przewodzenia prądu do ce-komunikacyjnych (telefon, telegraf), oświetlenia, lub sygnalizacyjnych (dzwonki). Odróżniamy E. P. : 1. wewnętrzne, 2. napowietrzne,

3. podziemne, i 4. podmorskie (kable). E. P. wewnętrzne zakładane są wewnątrz budynków przeważnie na ścianach, umocowywane za pomocą gałek porcelanowych lub pod warstwą tynku, posiadrają izolację z oplotu bawełniaego i gumy, często również pancerz ołowiany chroniący drut i izolację przed wilgocią. E. P. napowietrzne zawieszone na słupach służą najczęściej do przewodzenia prądów wysokiego napięcia, opierają się na izolatorach porcelanowych. E. P. napowietrzne ulegają częstemu uszkodzeniu, np. podczas burzy, z powodu obciążenia lodem. E. P. podziemne i podmorskie (kable) — przewody izolowane papierem impregnowanym, gumą, bawełną, jutą, pancerzem stalowym od uszkodzeń mechanicznych, ołowianym od dostępu wilgoci, b. kosztowne, nie ulegające uszkodzeniu, trudno dostępne. Kable układane są w ziemi na głęb. 60—100 cm, przykryte z góry cegłą lub płytą cementową, w miastach i budynkach w murowanych lub cementowanych kanałach.

Elektryczne ryby -> Elektryczne narządy.

Elektryczne silniki -> Silniki elektryczne

-*■ 1 V, 769, 772.

Elektryczne urządzenia domowego użytku — urządzenia mające coraz większe zastosowanie w gospodarstwie domowym, których konstrukcja oparta jest na niektórych własnościach prądu elektrycznego, przede wszystkim na zamianie energii prądu na energię cieplną. Należą tu: piece, grzejniki, czajniki, żelazka elektryczne, odkurzacze tj. urządzenia do czyszczenia pomieszczeń z kurzu i i. Na razie korzystanie z tych urządzeń jest dosyć kosztowne.

Elektryczne wyładowania — przepływ prądu elektrycznego w postaci iskry, łuku, wiązki świetlnej przez izolator, który skutkiem wysokiej różnicy potencjałów stał się przewodnikiem.

Elektryczność atmosferyczna — zjawiska elektryczne występujące w atmosferze ziemskiej. Ważną rolę odgrywają z tej dziedzinie jony powstające w atmosferze. W związku z jonizacją wytwarzają się różnice potencjałów. Do czynników jonizujących zaliczamy: poza-fiołkowe promienie słońca, promienie ciał promieniotwórczych znajdujących się w ziemi, promieniowanie kosmiczne. E. A. bada się za pomocą b. czułych przyrządów: elektroskopów, elektrometrów, specjalnych liczników do wyznaczania ilości jonów w jednostce" objętości. E. A. powoduje szereg zjawisk: ognie św. Elma, błyskawice, zorze polarne i i.

Elektryczność — czynnik, którego bliżej zdefiniować nie potrafimy, związany — jak się dzisiaj wydaje — z elementarnymi cząstkami materii. Zjawiska natury elektrycznej zaobserwowano w strż. (potarty bursztyn, gr. ślektron, przyciąga lekkie przedmioty), systematyczne badania doświadczalne rozpoczęły się od czasów Volty, a następnie były kontynuowane w pierwszym rzędzie przez Faradaya. Matematyczną teorię zjawisk elektrycznych rozwinął m. i. Maxwell, opierając się na koncepcjach Faradaya. Podstawowym pojęciem w nauce o E. jest pojęcie ładunku elektrycznego : wiadomo, że nośnikami elementarnych ładunków elektrycznych są najmniejsze cząstki materii: elektrony, positony (positrony), protony. Przestrzeń otaczająca ładunki elektryczne — pole elektryczne — posiada szereg własności odmiennych od przestrzeni zwykłej. Najciekawsze własności posiada przestrzeń dokoła poruszających się ładunków elektrycznych : pole elektromagnetyczne. Z nauką o E. wiąże się promieniotwórczość, która pozwala wnioskować o procesach odbywających się w jądrze atomu, zaciera granicę m. fizyką a chemią. Pewne procesy odbywające się w tkankach organizmów są procesami natury elektrycznej, na czym polega jeden ze związków m. fizyką a fizjologią. Zastosowaniami E. zajmuje się elektrotechnika, jeden z największych działów techniki. -»• ,,Atom“, I, 406,-419, ,,Elektron", II 160—170; „Elektryczność", II, 170—181; ,,Elektryfikacja", II, 181 — 191; ,,Energia", II, 214

(1653-1697),

Elewacja -»• Fasada.

Elewacja tektoniczna — nazwa układu budowy geol., w którym starsze utwory skalne wydźwignięte są dzięki ruchom skorupy ziemskiej .

Elewator

1.

-+ IV, 322.

Elfy — w mitologii germ. demoniczne duszki, najczęściej życzliwe ludziom (czasem złośliwe) ; występują już w Eddzie. W XVIII w. zyskały wszędzie wielką popularność dzięki wpływowi ang.-szkoc. literatury. Rodzajem E. są Skierka i Chochlik w ,,Balladynie" Słowackiego.

Elgar sir Edward — (1857—1934), czołowy ang. kompozytor romantyczno-klasycznego kierunku. Oratoria, symfonie, suity.

Elgon — wygasły wulkan na granicy Ugandy i Kenii nad rowem afrykańskim. 4300 m wys.

El Greco -► Oreco, el.

El Hasa — wsch. część Arabii Saudyckiej nad Morzem Czerwonym, dawniej odrębny sułtanat.

(1840

Eligiusz, św.

E.,

— 228; ,,Fale“, II, 294 — 301; „Fotoelektryczność", 11, 396-405; ,.Jądro atomu", II, 1050 — 1059; „Jony", II, 1095-1104; „Kwanty", III, 205-219; „Oświetlenie", III, 1172 — 1185, „Promieniowanie", IV, 425-441, „Radio", IV, 515-537, „Silniki" IV, 753-774; I, 930, 931.

Elektryczny dzwonek -> Dzwonek elektryczny.

Elektryczny generator ->■ Oenerator elektryczny.

Elektryczny licznik -+ Licznik elektryczny.

Elektryczny luk -* Łuk elektryczny.

Elektryczny opór -> Opór elektryczny.

Elektryczny potencjał -> Potencjał elektryczny.

Elektryczny prąd -> Prąd elektryczny.

Elektryczny transformator -> Transformator elektryczny.

Elektryczny zegar -* Zegar.

Elektryfikacja — szerokie zastosowanie energii elektrycznej w przemyśle, komunikacji, rzemiośle, w gospodarstwie domowym, w rolnictwie; budowa i rozbudowa elektrowni, rozszerzanie sieci, powiększanie liczby odbiorców prądu i ogólnego zapotrzebowania na prąd.

-*arł. II, 181-191; I, 442, IV, 1253.

Elektryzacja — zabieg lekarski, polegający na zastosowaniu prądu elektrycznego dla celów diagnostycznych lub leczniczych.

Element -> Pierwiastek.

Elementarny ładunek — najmniejszy dotąd znany ładunek elektryczny. E. Ł. ujemny, posiada elektron, dodatni — proton, positon. Każdy ładunek elektryczny jest wielokrotnością E. Ł. E. Ł. wynosi 4,774 • 10-¹⁰ elektrostatycznych jednostek.

Element tektoniczny -> Jednostka tektoniczna.

Element zbioru -> Zbiór.

Elementy trójkąta — boki i kąty trójkąta.

Eleonora Maria Józefa królowa Polski, żona Michała Korybuta, córka cesarza niem. Ferdynanda III.

Elephantiasis -> Sloniowacizna ->• III, 1265.

Elert Piotr — (XVII w.), muzyk nadworny Władysława IV i rytownik, kompozytor pierwszej polskiej opery na wzór włoski: „Sława królewska albo triumf Władysława IV“.

Eleuterle (gr. eleuteria = wolność) — uroczystości starogr., święcone w związku z oswobodzeniem od tyranów, bądź ze zwycięstwami wojennymi.

Eleuzis — strż. m-to w Attyce, znane z odbywających się tu misteriów, zw. „eleuzyń-skimi". Ruiny świątyni Demetry.

Eleuzyńskie misteria, eleuzynie — w strż. jedno z najważniejszych świąt attyckich, przejaw kultu Demetry i Persefony. Odbywały się na jesieni i na wiosnę aż do końca IV w. po Chr. — Symbolizowały proces kiełkowania ziarna i były wyrazem wiary w nieśmiertelność duszy, zmartwychwstającej po śmierci ciała.

podnośnik, urządzenie do ładowania, wyładowywania lub przesypywania materiałów sypkich: zboża, węgla, piasku itp. przez podnoszenie ich w czerpakach stalowych umieszczonych na ruchomej taśmie lub łańcuchach. 2. — E. zbożowy — wielki magazyn do racjonalnego przechowywania, czyszczenia i sortowania ziarna, zaopatrzony w odpowiednie urządzenia i mechanizmy przeładunkowe.

I, 256.

Eliasz — (IX w. prz. Chr.), prorok biblijny, zwiastun przyjścia Mesjasza, walczył przeciwko kultowi Baala i Astarty. Wg. Biblii cudotwórca uniesiony za życia do nieba; bohater wielu legend żyd. i ar.

Eliasz Walery (Radzikowski)

— 1905), malarz i literat; obrazy historyczne, rodzajowe, ilustracje do „Marii" Malczewskiego, do poematów Pola. Wydał „Szkice z podróży w Tatry", „Wspomnienie o Tarnowie" i i.

Elida — żyzna kraina w zach. części Peloponezu. W strż. uważana za ziemię świętą: znajdowała się tu świątynia Zeusa Olimpijskiego i odbywały się igrzyska olimpijskie.

(588 — 660), początkowo złotnik w Paryżu, następnie biskup w Noyon. Patron kowali i złotników. Pam. 1 grudnia.

Eliksir — mieszanina wyciągów roślinnych.

E. życia — w śrdw. poszukiwany przez alchemików „kamień filozoficzny" mający jakoby posiadać cudowne własności przedłużania życia ludzkiego i przemiany metali nie szlachetnych w szlachetne.

Eliminacja — wyłączanie, wykluczanie, np. w sporcie E„ polegająca na stopniowym wykluczaniu zawodników (zespołów) słabszych, ma na celu wykazanie którzy zawodnicy (zespoły) są najlepsi. W matematyce — czyli rugowanie — metoda stosowana często przy rozwiązaniu układów równań. Gdy np. wiemy, że trzy liczby: x, y, z spełniają

(* 1888), poeta

w wie-

El Kantara

do 3000 m.

Ellil

władca ziemi.

Elma św. ognie — wyładowania elektryczne w postaci rozgałęzionej świecącej wiązki, zachodzące najczęściej w górach, lecz spotykane również na morzu (na statkach) i na równinach. Gdy natężenie pola elektrycznego w atmosferze wzrasta do kilkuset kilowoltów na

odległość kątowa planety

El Paso

(1763-1854),

nazwa dwóch rzek niem: 1.

eluwialne

zwietrzeli-

matka

św. Jana Chrzciciela. 2.    — z Turyngii —

równania: 2x —3y + z = 5 i 3x + 3y—2z= 1, wówczas — przez dodanie tych równań stronami — możemy stwierdzić, że jest też spełnione równanie: 5x —z = 6. W ten sposób wyrugowaliśmy (wyeliminowaliśmy) y.

Eliminator — urządzenie w radioodbiorniku, za pomocą którego można wyłączać stacje przeszkadzające przy odbiorze.

Eliot George, pseud. Mary Ann Evans — (1819—1880), powieściopisarka ang., Powieści: „Adam Bede“, „Silas Marner" i w. i., łączących erudycję z poczuciem humoru i humanitaryzmem.

Eliot Thomas Stearns i krytyk ang. .wydawca pisma „The Crite-rion", autor poematów: „The Waste Land“ i i.

Elipsa — krzywa zamknięta; miejsce geometryczne punktów, których suma odległości od dwóch punktów stałych, zw. ogniskami E., jest stała. E. posiada dwie (oczywiście prostopadłe do siebie) osie symetrii. Punkt przecięcia osi symetrii nazywa się środkiem E.

Elipsa. O - środek elipsy, Najdłuższa cięciwa, Fi i F* - ogniska elipsy, przechodząca przez środek E. nazywa się osią wielką, najkrótsza — osią małą. Osie wielka i mała leżą na osiach symetrii. E. o równych osiach jest okręgiem.

Elipsoida — bryła ograniczona powierzchnią krzywą, która w przecięciu z każdą płaszczyzną (mającą z nią punkty wspólne) daje elipsę. E, która powstaje z obrotu elipsy dokoła jej osi, nazywa się obrotową.

Elisabeth — przedmieście nowojorskie w stanie New-Jersey z fabryką maszyn do szycia Singera. 115 000 mieszk., w tym 8000 Polaków.

Elisabethville — stolica górniczej (miedź) Katangi w pd. części Konga Belgijskiego. 17 000 mieszk.

Elita — grono ludzi najbardziej wartościowych w obrębie pewnej grupy społecznej.

-> art. II, 191-198; 1001.

Elizawetgrad ->• Kirowo.

Elizejskie Pola (gr. Elysion) — rżeniach strż. szczęśliwa kraina świata podziemnego, gdzie przebywają duchy dobrych zmarłych, przeciwstawienie Tartaru. (-*• Champs Elysóes).

Elizeusz (IX w. prz. Chr.) — prorok biblijny, uczeń i następca Eliasza; działacz polit.

Elizja — wyrzutnia, opuszczenie końcowej samogłoski wyrazu przy spotkaniu się dwóch wyrazów, z których pierwszy kończy się, a drugi zaczyna od samogłoski (np. fr. l’ami zamiast „le ami"). E. oznacza się graficznie przez apostrof (’).

Elka -*■ Tchórz.

malownicza oaza w Atlasie Saharyjskim na drodze do Biskry. Most rzym. 3500 mieszk.

Ellesmere — niezaludniona wyspa kanad. archipelagu arktycznego z wys. górami na pn. 200 000 km² pow. Bogata fauna: renifery, lisy.

Ellice (Islands), Lagunowe Wyspy — bryt. archipelag atolów w przedłużeniu Wysp Gilberta na Pacyfiku. 37 km². 3000 mieszk.

jeden z gł. bogów babilońskich, -> I, 491.

m, wówczas dokoła pow. posiadających znaczną krzywiznę (trawa, liście, druty, maszty itp.) tworzy się poświata elektryczna, zw. poświatą św. Elma.

Elohim (hebr.) — wSt. Test. określenie Boga.

Elongacja

od Słońca, widziana z Ziemi. Odróżniamy

F.. wsch. i zach. Największa E. dla Merkurego wynosi 16 — 29°, dla Wenus 45 — 48° (-* Położenie wzajemne Ziemi, Słońca i planet).

m-to amer. w stanie Texas, ważny punkt graniczny nad Rio Grandę del Norte. 102 000 mieszk. Przemysł metalowy, handel bydłem.

Elpidon — pseud. Michała Bałuckiego.

Elsner Józef Ksawery kompozytor i pedagog muzyczny polski, pochodzenia niem., nauczyciel Chopina. W r. 1821 założył w Warszawie ,,Szkołę główną muzyki". Wodewile, szereg oper („Leszek Biały", 1809, „Król Łokietek", 1818, „Jagiełło w Tęczynie" i i.), wartościowa muzyka rei., kameralna, symfoniczna, oratorium, pieśni i i.

-> I, 971, IV, 254.

Elstree — osada filmowa w pobliżu Londynu, „ang. Hollywood".

Elstera

Biała E. prawy dopływ Sali przepływa pod Lipskiem, dł. 200 km. Utonął w niej 19. X. 1813 ks. Józef Poniatowski. 2. — Czarna E. — dopływ Łaby, dł. 190 km.

Eluwialny grunt, poprawnie: rozsypiska lub eluwialne sko — powierzchniowa warstwa ostrokrawę-dzistych odłamków skalnych, powstałych ze zwietrzenia skał miejscowych.

El...y — pseud. Adama Asnyka.

Elzevir — nazwisko rodziny drukarzy hol. działającej w 11. 1583 —1680, która wsławiła się swymi pięknymi drukami, zwł. artystycznymi wydaniami, klasyków w b. małym formacie.

-> I, 1273.

Elżbieta, — imię świętych: 1.

(1207—1231), córka króla węg. Andrzeja II, żona Ludwika, księcia Turyngii, opiekunka ubogich, tercjarka franciszkańska. Pam. 19 listopada.

Elżbieta — imię królowych polskich: 1. — Pilecka — (1380—1420), trzecia żona Władysława Jagiełły (od r. 1417). Wpłynęła na pokojowe załatwienie zatargu z Krzyżakami. Rakuszanka

2.

Austriacka

kietkówna

11. 1370—1380; wywierała

Elżbieta

IV, 563, 1308.

zgromadzenie zakonne zał. w r. 1842; ma na celu opiekę nad chorymi. Istnieją w Polsce, Niemczech i Szwajcarii.

Elk, niem. Lyck — m-to pwt. na Mazurach prus. ; klęska Rosjan w wielkiej wojnie w lutym 1915 r.

Emalia

IV, 419.

-> II, 311.

Embargo — 1.

Embriologia

(1436—1505), żona Kazimierza Jagiellończyka (od 1454 r.), zw. „matką Jagiellonów". Po śmierci brata, Władysława Pogrobowca (1457), prawowita .dziedziczka Czech i Węgier, otworzyła Jagiellonom drogę do korony czes.-węg. Wydała pierwszą w Polsce książkę o wychowaniu: ,,De institu-tione regii pueri". 3.

(•f 1545), pierwsza żona Zygmunta Augusta (od r. 1543), córka cesarza austr. Ferdynanda I.

Elżbieta — imię królowych węg. 1. — Ło-(1306-1380), córka Władysława Łokietka, żona Karola Roberta, króla węg., matka ^Ludwika Węg.; trzykrotnie re-gentka Polski w wpływ na politykę polską i węg. 2. — Bo-śniaczka — ("J* 1387), żona Ludwika Węg., matka Marii i Jadwigi. Zamordowana przez Chorwatów.

(1533 — 1603), królowa Anglii i Irlandii od r. 1558, z dynastii Tudorów, córka Henryka VIII i Anny Boleyn. Jej panowanie jest dla Anglii okresem wzrostu znaczenia ekonomicznego i polit., (obalenie przewagi Hiszpanii na morzu: pogrom Niezwyciężonej Armady, 1588, i równoległy wzrost handlu i przemysłu, zapoczątkowanie kolonizacji, eksploatacji Irlandii, rozwoju wełnianej manufaktury) oraz wspaniałego rozwoju kulturalnego (Szekspir, Bacon ii.) E. przywróciła zakazany przez Marię Tudor anglikanizm. Skazała w r. 1587 na śmierć Marię Stuart. Lata panowania E. historiografia ang. nazywa epoką elżbietańską.

Elżbieta — (1837 — 1898), cesarzowa austr., żona Franciszka Józefa od r. 1854, z domu księżniczka bawarska (Wittelsbach), wielbicielka i opiekunka sztuk pięknych, Zamordowana w Genewie przez anarchistę wł.

-> I, 270

Elżbieta Pietrowna — (1709—1761), cesarzowa Rosji, córka Piotra I i Katarzyny I, wyniesiona na tron przez gwardię 1741, rozrzutna, lekkomyślna i okrutna, była narzędziem w ręku szlachty, szczególnie zaś swych licznych faworytów. W siedmioletniej wojnie stanęła z Austrią przeciw Prusom.

-> / V, 1563.

Elżbietanki

rodzaj łatwotopliwego szkła ołowianego z domieszką boraksu i substancyj zabarwiających; stosowana do powlekania (e-maliowania) metali, glazurowania porcelany i i. wyrobów ceramicznych. ->• 11, 490, 1 V, 610.

Emalia zębów -* Szkliwo.

Emanacja — 1. — Wypływanie, rozchodzenie się, rozszerzanie się. 2. — pierwiastek, gaz szlachetny, powstający przy rozpadziepierwiastków promieniotwórczych : radu, toru i aktynu

E. tych 3 pierwiastków są izotopami, wszystkie posiadają 1. porz. 86. Różnią się c. atom. i własnościami promieniotwórczymi. Najważniejsza jest E. radu (zw. również nitonem lub radonem,

s. chem. Rn.) o okresie półtrwania 3,85 dni i c. atom. 222,5. E. toru posiada okres półtrwania 55 dni, E. aktynu — zaledwie 4 sekundy.

Emanacji teoria — wsch. doktryna filozo-ficzno-rel., głosząca, że wszelkie niższe istnienia powstają z wyższych na zasadzie promieniowania, wyznawana przez neoplatoników, gnosty-ków i kabalistów.

Emancypacja — dążenie do równouprawnienia) równouprawnienie, wyzwolenie (np. E. kobiet).

Emaus (od nazwy m-ta Emmaus) — obchód ludowy w drugi dzień świąt wielkanocnych (Krakowskie, Poznańskie).

Emba — rzeka wypływająca ze stepów kirgiskich (Kazachstan) i uchodząca do Morza Kaspijskiego; złoża ropy naftowej u ujścia, 600 km dł.

tymczasowy areszt, zatrzymanie obcych okrętów i ładunków, znajdujących się na wodach podlegających suwerenności danego państwa, stosowane jako środek represyjny w zatargach międzynarodowych ; 2. — zakaz przywozu towarów z danego państwa, np. w 1933 r. E. w Anglii na towary sow.; 3. — zakaz wywozu pewnych towarów lub kapitałów z danego państwa, zakaz emisyj zagranicznych.

Embarras de richesse (fr. = kłopot z powodu bogactwa) — określenie sytuacji, w której wybór jest trudny z powodu nadmiaru ponętnych możliwości (por. „Osiołkowi w żłoby dano...").

Emblemat — symbol, odznaka. W wojsku — specjalne odznaki noszone na mundurach przez niektóre jednostki, rodzaje broni itd. np. swastyka na łapkach mundurów strzelców podhalańskich, kotwica na mundurach marynarzy itd.

Embolia -* Zator.

nauka o rozwoju organizmów zwierzęcych przed ich przyjściem na świat; obejmuje cykl rozwojowy od chwili zapłodnienia jaja aż do urodzenia (ew. wyklucia) zwierzęcia. W ścisłym związku z E. pozostaje dzisiejsza nauka o dziedziczności — III, 697.

(1803-1882),

uposażenie urzędnika pań-

opuszczenie własnego kraju E. ros.

wo

tytuł nadany w r. 1630

(1850-1889), poeta

-► I, 263,

każda

-> /, 63-64, IV, 30-31.

Promieniowanie.

dolina rzeki Emmę u stóp Alp Berneńskich; wyrób znanych serów i przemysł domowy.

Emmaus — m-ko położone niedaleko Jerozolimy, w którym Chrystus po zmartwychwstaniu ukazał się dwom uczniom.

Emocja — wzruszenie, afekt.

Empedokles —    (490 — 430 prz. Chr.), fi

lozof gr. Głosił, że świat składa się z czterech pierwiastków (ziemia, woda, powietrze, ogień), które się wzajem łączą przez działanie dwóch sił przeciwnych: miłości i niezgody; wprowadził pojęcie siły, sformułował zasadę zachowania materii.

Embrion -» Zarodek.

Emden — podupadający port niem. przy ujściu Kanału Dortmund-Ems do Morza Niemieckiego ; skupia szereg kablów oceanicznych. 34 000 mieszk.

Emerson Ralph Waldo idealistyczno-mistyczny filozof i poeta pn. amer. pozostający pod wpływem lakistów i Carlyle’a. Najlepszy poemat ,,May-Day“ (,,Dzień majowy").

Emerytura stwowego, samorządowego lub instytucji mającej własny statut emerytalny, przeniesionego w stan spoczynku, który dzięki wysłudze lat nabył prawo do stałego miesięcznego wynagrodzenia. Wysokość E. jest uzależniona od liczby lat odbytej służby i wysokości pobieranej podczas służby pensji. E. jest wypłacana z funduszów, utworzonych z sum, strącanych urzędnikom w czasie służby.

Emetyk — sól kwasu winowego, zawierająca antymon i potas. Używany jako zaprawa farbiarska i w lecznictwie (środek wykrztuśny i wymiotny).

Emigracja — wychodźstwo; także środowisko wychodźców jednej narodowości w obcym państwie, np. E. polska we Francji, Polonia amer. E. zarobkowa — opuszczenie własnego kraju celem znalezienia zarobku w innym kraju. Wychodźstwo z Europy do krajów zamorskich przybrało w w. XIX olbrzymie rozmiary. Po wielkiej wojnie państwa imigracyjne wskutek nadmiaru rąk do pracy bronią się przed napływem emigrantów, wydając ustawy, ograniczające wychodźstwo. E. polityczna

w obawie prześladowań polit., np. po rewolucji bolszew., E. sezonowa — opuszczenie własnego kraju w celach zarobkowych na krótki czas, związany z okresowym silnym zapotrzebowaniem siły roboczej, szczególnie w rolnictwie na czas robót polnych, np. z Polski do Niemiec (-> Saksy) lub do Francji. Opp. Imigracja.

-v 1, 636, IV, 147, 148, 277, 906.

Emigracja Wielka — masowy polit. ruch wychodźczy polski po klęsce powstania 1831 ; objął przeszło 30 tysięczną armię oraz kwiat społeczeństwa, kierując się w przeważającej części do Francji; E. W. stworzyła potężne ogniska polskiej myśli narodowej i dążeń wyzwoleńczych, obejmując na pewien czas przewodnictwo duchowe narodu (Mickiewicz, Słowacki i i.).

E. rozpadła się na dwa odłamy: obóz arysto-kratyczno-zachowawczy (ks. A. Czartoryski) zw. ,,Hotelem Lambert" od rezydencji przywódcy, opierał odbudowę Polski na pomocy państw zach. i rozwinął ożywioną działalność dyplomatyczną; demokraci łączyli odbudowę Polski z wolnością ludów i rewolucją społeczną (najsilniejsza organizacja „Towarzyst Demokratyczne", zał. 1832). Demokraci brali czynny udział w ruchach republikańskich Europy oraz czynili próby wywołania ruchu powstańczego w kraju. Po upadku powstania 1863 skończyła się dziejowa rola E. W.

-*■ I V, 218, 269.

Emilia — żyzna prow. wł. na stokach Apeninu, m. Padem i Adriatykiem. Liczne miasta (gł. m-to Bolonia). Nazwa E. pochodzi od starej wojskowej drogi rzym. (Via Aemilia), ciągnącej się wzdłuż gór. 22 000 km* pow. 3 218 000 mieszk.

Emilius Paulus Lucius — (III w. prz. Chr.) konsul rzym., zginął pod Kannami (r. 216) w bitwie z Hannibalem.

Eminencja

przez papieża Urbana VIII kardynałom, duchownym elektorom niem. i wielkiemu mistrzowi kawalerów maltańskich.

Eminescu Mihail rum.; wiersze, powieści, nowele.

Emin Pasza, właść. nazwisko: Eduard Schnitzer — (1840—1892), niem. podróżnik, gubernator egips. prow. podrównikowych podczas powstania Mahdiego, badał Afrykę Wsch. Zamordowany przez tubylców.

Emir — tytuł naczelnika, władcy, księcia używany w świecie muzułm.

Emisariusz — wysłannik. W historii i literaturze polskiej termin oznaczający specjalnie wysłannika emigracji polit. do kraju dla wzniecenia tam ruchów wolnościowych (np. Edward Dembowski, Szymon Konarski, Artur Zawisza i i.).

Emisja — wysyłanie, wypuszczanie; wydawanie przez uprawnione do tego instytucje prywatno-prawne lub publiczno-prawne papierów wartościowych, np. E. banknotów, ak-cyj, obligacyj itp. Banknoty w Polsce emituje wyłącznie Bank Polski, akcje spółka akcyjna.

W fizyce

Emisyjne widmo -r Widmo emisyjne.

Emmental

1’Empereur (fr.) — cesarz.

1’Empire (fr.) — cesarstwo. ,,Le premier E." (,,pierwsze cesarstwo", — Cesarstwo fr. za Napoleona I ,,Le second E") (,,drugie cesarstwo") — cesarstwo fr. za Napoleona III. W sztuce — styl panujący we Francji na pocz.

-> I V, 1576.

depesza z Ems z 13

Encyklopedia

I, 226.

nauka o wydzielaniu wewnętrznym, t. j. o gruczołach dokrewnych i wydzielanych przez nie hormonach.

ciecz zawarta w uchu we-

IV. 1174.

Endotermiczna reakcja

jady zawarte wewnątrz

roślina

XIXw., będący odmianą klasycyzmu. Nawiązywał specjalnie do form sztuki późno-rzym. W architekturze znalazł wyraz przede wszystkim w budowie łuków triumfalnych. Największe jednak zastosowanie — w sztuce wnętrza. Meble mahoniowe, zdobione motywami z brązu.

Empiriokrytycyzm — system filozoficzny R. Avenariusa oraz reprezentowany przez niego kierunek, stawiający sobie za cel oparcie poznania na czystym doświadczeniu, pozbawionym wszelkiej metafizycznej domieszki.

Empiryczne nauki — nauki doświadczalne opierające się na doświadczeniach przy uzasadnianiu swych twierdzeń (nauki przyrodnicze).

-* I, 1228-1230, III, 364, 365, 865, 866.

Empiryzm (gr. hnpeiria — doświadczenie) — kierunek teorii poznania, wg którego wszelkie poznanie ma źródło w doświadczeniu zmysłowym lub wewnętrznym. E. był obok racjonalizmu jednym z dwóch gł. prądów nwż. teorii poznania; gł. przedstawiciele E. : Fr. Bacon,

J. Locke, D. Hume i J. S. Mili.

->/, 1231, IV, 356, 511, 1079.

Empora — galeria w kościele ponad nawami bocznymi, otwierająca się na nawę główną.

Emporium — w strż. nazwa większego rynku, miejsca składowego większych portów gr., jak Pireus w Atenach.

Ems — miejscowość lecznicza w Niemczech, niedaleko Wiesbadenu; źródła gorące szczaw al-kaliczno-słonych (23° — 38° C); terapia schorzeń gardła, krtani, pluć.

Emska depesza lip a 1870 r. w sprawie uchylenia żądań fr. co do następstwa tronu w Hiszpanii, opublikowana celowo przez Bismarcka w skróconej formie; sprowokowała Francję do wypowiedzenia wojny Prusom.    -* 1, 702.

Emulsja — niejednorodna mieszanina dwóch cieczy, z których jedna jest zawieszona w drugiej w postaci drobniutkich kropelek (np. mleko jest E. tłuszczu w serwatce). Gdy kuleczki I£. są tak drobne, że stają się niewidoczne w zwykłym mikroskopie, E. jest roztworem koloidalnym jednej cieczy w drugiej (t. zw. emulsoidy). E. światłoczuła — zawiesina światłoczułych związków srebra w warstwie żelatyny, pokrywająca klisze, błony i papiery fotograficzne (nazwa E. używana jest tu właść. błędnie, ponieważ jest to zawiesina ciał stałych w ośrodku stałym, a nie cieczy w cieczy). -> II, 410, 413, 416, 1232, 1233.

Emulsoidy -* Emulsja.

En arriere (fr.) — w tył, do tyłu.

En avant (fr.) — naprzód.

En błoć (fr.) — ogółem, ryczałtem, razem.

En canaille (fr.) — pogardliwie, obrażająco.

En carriżre (fr.) — galopem, pędem.

Encyklika — okólne, uroczyste pismo papieskie, przeznaczone dla całego kościoła, lub pewnych prow.

dzieło zawierające całokształt wiedzy ludzkiej, lub całokształt pewnej dziedziny wiedzy (np. E. wojskowa), informująca w większych, lub mniejszych artykułach, ułożonych wg. działów, lub w porządku alfabetycznym o zjawiskach, przejawach i przedstawicielach życia, wiedzy, kultury itd.

-+art. II, 198-205; I, 1152. Encyklopedyści — współpracownicy Encyklopedii fr. („Encyclopćdie ou Dictionnaire raisonnć. des Sciences, des arts et des mitiers"), wydawanej w Paryżu w 11    1751 — 1772 pod

kierownictwem d’Alemberta i Diderota.

-> art. II, 205-214; III, 532, 1170, IV, 357. Endecja — skrócona nazwa stronnictwa na-rodowo-demokratycznego (N. D.).

Endemia — choroba miejscowa, panująca stale w pewnej miejscowości, zależna od szczególnych jej właściwości, ew. od złych warunków sanitarnych. Np. : zimnica w okolicach bagnistych, dżuma i cholera w Indiach. Endemiczna flora i fauna — flora i fauna właściwa tylko dla danego obszaru.

Enderby Kraj — terytorium na wybrzeżu Antarktydy Wsch. z wulkanami do 3000 m wys., zatopionymi w lądolodzie.

En deux (fr.) — we dwoje.

Endogamia — obyczaj zawierania małżeństwa wyłącznie z osobami własnego plemienia.

Endogeniczny — powstający z przyczyn wewnętrznych, wewnątrzustrojowych. Opp. egzo-geniczny.

Endokrynologia

Endolimfa

wnętrznym (-> Ucho).

Endoplazma -- warstwa wewnętrzna zaro-dzi, wypełniająca środkową część organizmu jednokomórkowców.

Endoskopia — badanie naturalnych kanałów lub jam ciała za pomocą specjalnego, zaopatrzonego w lampę wziernika (endoskopu).

Endosmoza -* Osmoza.

reakcja chemiczna, przy której zachodzi pochłanianie ciepła.

Endotoksyny

szeregu bakteryj, uwalniane przy ich rozpadzie.

Endymion — w podaniach gr. piękny młodzieniec, obdarzony przez Zeusa wieczną młodością i wiecznym snem; ukochany przez boginię Selene.

Endywia (Cichorium endivia) zielna z rodzaju podróżnika; występuje w obszarze śródziemnomorskim; liście używane jako sałata; uprawiana w różnych odmianach.

Eneasz — w podaniach gr. i rzym. książę trojański, syn Afrodyty i Anchizesa; bohater wojny trojańskiej; ocalony przez bogów uszedł ze zburzonej Troi i po wielu latach przygód, osiadł w Lacjum. Jako ojciec Askaniusza (Ju-

lusa) stał się protoplastą rodu Juliuszów. Po śmierci zaliczony w poczet bogów. (-*■ „Eneida").

„Eneida“ — epopeja łac. Wergiliusza w 12 pieśniach (heksametr); treścią jej są losy Eneasza od ucieczki z Troi aż do zwycięstwa nad Turnusem.

1 wattsek. = l dżul.

(1796-

nazwa doliny górnego Innu w Szwajcarii. Źródła lecznicze i uzdrowiska: St. Moritz, Pontresina i i.

przyjęcie do pracy;

(1820—1895), jeden

z Nadre-

Enghien Louis Antoine Henri de Bourbon-Conde — (1772— 1804), emigrant fr., w r. 1804 porwany w Badenii na rozkaz Napoleona i za rzekomy udział w spisku przeciw Napoleonowi rozstrzelany.

England (ang.) — Anglia.

Englender Richard, pseud. Altenberg Peter — (1862—1918), pisarz wiedeński; obrazki nastrojowe.

Engram — hipotetyczny ślad w korze mózgowej, jaki zostawiają po sobie procesy fizjologiczne, towarzyszące faktom psychicznym.

En gros (fr.) — hurtowo, w dużej masie, w dużej ilości, na wielką skałę.

Enharmonia

poetyczne

taka forma

technika malarska, znana

morza.

En passant (fr.) — mimochodem. Ensemble (fr. = razem) — zespół artystów; w malarstwie

u neo-

-> 11, 231.

Energia — pojęcie wiążące się ze zdolnością wykonania pracy. Miernikiem E. jest praca. Pracę, a więc i E. wyraża się ilościowo za pomocą jednostek: erg, kilogramometr. Zależnie od rodzaju E. wygodnie jest często używać innych jednostek, E. cieplną wyraża się w kaloriach, elektryczną w wattsekundach, kilowatt-godzinach. Każda z tych jednostek może być przeliczona na jednostki zasadnicze pracy: 1 Kai. = 427 kgm,

E. promienista jest zbudowana z kwantów, podobnie jak materia z atomów; wielkość tych kwantów, różna przy różnych długościach fali, wynosi np. dla promieni kosmicznych ok. ¹/iooo erga. Jednym z najważniejszych zagadnień w technice jest przekształcenie jednego rodzaju

E. na inny rodzaj, a także przenoszenie E. z jednego miejsca na inne i uruchamianie instalacyj, które mogą wykonywać pracę.

-► art. II, 214-228;    1, 408, 909, 924,

II, 182, 294, 295, III, 210, 211, 1059, 1060, IV, 412, 441, 445, 461, 464, 484, 485, 535, 757, 759. 825.

En face (fr.) — z przodu, od przodu).

Enfant terrible (fr. = straszne dziecko) — dziecko źle wychowane, stawiające kłopotliwe pytania; osoba nietaktowna.

Enfantin Barthćlemy Prosper 1864), fr. socjalista utopista, uczeń Saint-Si-mone’a, mistyk czyniący religię z nauki swego mistrza. Mówca i organizator.

Enfield — m-to w pd. Anglii z fabrykami broni, 68 000 mieszk.

Engadyna, niem. Engadin

1000—1800 m n. p. m.

Engagement (fr.) -umowa o występy artystyczne.

Engelbrecht Engelbrechtson — (ok. 1400 1436), szw. bohater narodowy, wódz powstania chłopów, mieszczan i drobnej szlachty przeciw panowaniu duń. Po wyparciu Duńczyków z większej połaci Szwecji został w r. 1435 obrany głową państwa. Zdradziecko za mordowany.

Engels Friedrich z najwybitniejszych niem. teoretyków socjalizmu (syn bogatego przemysłowca nii), współpracownik Marxa, współautor „Manifestu komunistycznego" (1848). „Położenie klasy robotniczej w Anglii" i i.

-> III, 16, 533, I V 840, 841.

En gćnśral (fr.) — w ogóle.

Enghien -les -Bains — kąpielisko we Francji w dep. Seine-et-Oise; źródła mineralne siarczane.

1. — nazwa starogr. skali, muzycznej 2. — dziś dźwięki jednakowo brzmiące, ale o różnej nazwie i pisowni, np.: cis-des, fis-ges, i i.

Enjambemement (fr.) wiersza, w której rozczłonkowanie składniowe nie pokrywa się z wierszowym. Np. „Z pieczę-częcią swego bytu u warg, na Jowisza [| Świątyni zdartych stopniach siadła cyprysów jj Tajemnica, ciemnych sklepień Powaga i Cisza." (J. Kasprowicz).

Enkaustyka już w strż. : farby zmieszane z roztopionym woskiem rozprowadza się na deseczce za pomocą rozpalonych narzędzi metalowych, przez co wpala się je w drzewo.

Enki — jedno z gł. bóstw babilońskich, pan

1, 491.

Enklawa — część państwa, otoczona obcymi ziemiami, nie złączona z państwem, do którego należy; np. Prusy Wsch.

Enklityka — wyraz tak ściśle złączony z wyrazem poprzednim, iż akcent jego zależy od akcentu wyrazu poprzedniego: bądź, li, że, by itd.

Ennius Quintus — (239—169 prz. Chr), pisarz rzym., tłumaczył na język łac. autorów gr. Pisał narodowe tragedie rzymskie i poematy. Aż do czasu Wergiliusza uważany za rzym. wieszcza narodowego jako autor historycznej epopei rzymskiej: „Annales". III, 421.

Enns, albo Aniza — prawy dopływ Dunaju z Alp, oddzielający Austrię Górną od Dolnej. 300 km dl.

Enoch Henoch

całość kompozycji malarskiej ; w muzyce współdziałanie instrumentów lub głosów.

Entebbe — stolica bryt. Ugandy w Afryce wsch. 7000 mieszk.

Entelechia (gr. entelecheia — osiągnięcie celu) — 1. — u Arystotelesa: urzeczywistnienie w rzeczy jej potencjalnych własności, np. istnienie rośliny już w nasieniu, 2. witalistów: czynnik życia (vitale ayens) organizmu, coś, co nie daje się sprowadzić do procesów fizyko-chemicznych.

sojusz Czechosłowacji, Rumunjii i Jugosławii zawarty III, 808, I V, 671. 1343. Enterokinaza — jeden z zaczynów trawiennych, wytwarzanych przez trzustkę.

-»■ / F, 1137.

Entoblast

dosł. : niech

istniejące

(1224—1272), syn cesarza Fryderyka II, od r. 1238 król Sardynii, wierny towarzysz broni cesarza; w r. 1249 dostał się do niewoli Bolończyków, gdzie pozostał do śmierci.

ostrokrawędziste odłamki krzemienia, powstałe przez naturalne pęknięcia warstw lub bul krzemiennych. Pierwotny człowiek z epoki dyluwialnej używał E. jako narzędzi pracy (noże) lub jako broni (oszczepy, harpuny). Niektórzy badacze sądzą, że E. łupał pierwotny człowiek, stwierdzić jednak trzeba, że E. powstają i dziś przez rozpadanie się krzemienia, np. pod wpływem mrozu.

Eolowie — jedno z czterech strż. plemion gr., które wytworzyło własną wysoką kulturę. Kultura E. ustępuje miejsca w czasach historycznych na kontynencie kulturze doryckiej, w koloniach na wsch. — jońskiej.

-* II, 694. 1081.

Entente (fr. = porozumienie) — przymierze; koalicja wszystkich państw walczących w wielkiej wojnie z Niemcami; E. cordiale — serdeczne porozumienie, przymierze m. Anglią a Francją zawarte 1903 — 1904 przez Edwarda VII i prezydenta Loubeta wobec wzmożonych zbrojeń i ekspansji kolonialnej Niemiec. Tri-ple E. (fr. = trójporozumienie) — przymierze Anglii, Francji i Rosji, zawarte w r. 1907, które w początkach wielkiej wojny przeistoczyło się w zbrojny sojusz, istniejący aż do wystąpienia z niego Rosji rewolucyjnej w 1917 r. Mała Ententa

w 1920 r.

Entoderma.

Entoderma (entoblast) — listek wewnętrzny zarodka u tkankowców, z którego wytwarza się w ciągu rozwoju zarodka układ pokarmowy wraz z wątrobą.

Entomologia — gałąź zoologii zajmująca się owadami. E. stosowana (rolnicza, leśna itp.) bada owady mające znaczenie dla gospodarki ludzkiej, przede wszystkim ze względu na wyrządzane przez nie szkody.

Entoprocta — gromada robaków o kielisz-kowatym kształcie ciała. Częścią wydłużoną przytwierdzają się do podłoża. Na ogół żyją koloniami w morzach, jeden rodzaj słodkowodny w Ameryce Pn.

En tout cas (fr.) — w każdym wypadku. Określenie przedmiotów używanych w różnych okolicznościach, np. parasol od deszczu i słońca. Także nazwa placu tenisowego używalnego przy każdej pogodzie.

d’Entrecasteaux Wyspy — górzysty archipelag wulkaniczny u wsch. brzegów Nowej Gwinei, otoczony rozległymi rafami koralowymi. Należy do Australii. Produkcja kopry. 3000 km², 15 000 mieszk.

Entrśe (fr. = wejście, wstęp) — w muzyce:

1.    wstęp, wejście nowego głosu lub instrumentu ;

2.    -> Intrada.

Entrefilet (fr.) — wyrażenie dziennikarskie oznaczające niewielki,ale ważny artykuł w piśmie.

Entre nous solt dłt (fr.) to będzie powiedziane m. nami; poufnie.

Entropia — jedno z podstawowych pojęć w termodynamice, funkcja charakteryzująca kierunkowość przemiany energii. E. stale rośnie i osiąga największą wartość, gdy układ, który jest przez nią scharakteryzowany; dojdzie do równowagi. Pojęcie E. wprowadził Clausius.

Entuzjastki i entuzjaści

w Warszawie grono młodych marzycieli, kobiet i mężczyzn, którzy w 11. ok. 1842—1850 głosili hasła demokratyczne, pogardę dla konwenansów i żądali poprawy prawno-społeczne-go bytu kobiety. Należeli tu: Narcyza Żmi-chowska, Paulina Zbyszewska, Anna Skimbro-wiczowa, Edward Dembowski, Karol Baliński, Hipolit Skimbrowicz. Organem ich był „Przegląd Naukowy". (Portrety E. i E. dała Żmi-chowska we wstępie do „Pogadanki").

-> II, 1314.

Entuzjazm — dyspozycja psychiczna, której przejawem jest zachwyt, umiłowanie jakiegoś przedmiotu osoby czy idei.

Enver Pasza — (1881 — 1922), polityk i generał tur., przywódca stronnictwa młodotur-ków. 1908—1909 uczestniczył w powstaniu przeciw sułtanowi Abdul-Hamidowi. Naczelny wódz armii tur. w czasie wielkiej wojny. W r. 1918 uszedł do Rosji. Zerwawszy z Rosją, walczył z Grekami w Azji Mn. Zginął w walce z Rosjanami.

En vogue (fr.) — w modzie, modnie.

Enzio

Enzymy, fermenty, zaczyny — swoiste czynniki występujące w organizmach roślinnych i zwierzęcych, posiadające własność katalicz-nego przyśpieszania rozkładu pewnych sub-stancyj organicznych. -» art. ,,Zaczyny", IV, 1493-1504; III, 1078, IV, 1267.

Eocen — piętro geol. w okresie trzeciorzędowym. Pd.część Polski pokryta była w owym czasie ciepłym morzem, z którego tu i ówdzie sterczały nie wysokie wyspy. Skały osadowe, które powstały w tym morzu, znajdujemy dziś wysoko na pow. ziemi (Tatry, Karpaty).

Eohippus — przodek dzisiejszego konia, który żył w eocenie w Ameryce. Był wysoki na 30 cm., kopyta miał trójpalczaste i zęby nieco odmienne od konia dzisiejszego.

Eo ipso (łac.) — tym samym.

Eol — w podaniach gr. władca baśniowej wyspy Eolii, król wiatrów („Odysseja").

Eoliczny — nazwa formacyj geol. przeniesionych lub naniesionych przez wiatr, np. wydmy piasku, lessu itp.

Eolity

Harfa eolska.

(1813-1871),

nn.

na w

(np. holenderskie wybrzeże obniża się przeciętnie 18 cm w ciągu 100 lat). Przyczyny tych ruchów nie są dostatecznie wyjaśnione.

Epernay — m-to pn. wsch. Francji, ośrodek produkcji wina szampańskiego. 20 000 mieszk.

■E

y=-D

Epidiaskop. D — diaskop. E — episkop.

hipoteza przyrodnicza gło-

z ele-

Eolska harfa — rura ze strunami z jelit, kręcąca się zależnie od wiatru, przy czym struny wydają osobliwe dźwięki za najmniejszym podmuchem wiatru.

Eon — wg. nauki gnostyków cały szereg istot duchowych powstałych jako emanacja bóstwa naczelnego, demiurga.

Eos, zw. „różanopalca", jutrzenka — gr. bogini zorzy porannej, siostra Heliosa i Sele-ne. W Rzymie zw. Aurorą.

Eótvós Joseph, baron węg. pisarz i mąż stanu. Jeden z przywódców ruchu młodowęg. Po wybuchu rewolucji 1848 minister oświaty, stworzył nowoczesne szkolnictwo węg.

Eozoiczna era albo algoncka era — druga era w geol. dziejach ziemi. W okresie tym wewnętrzne ciepło ziemi nie oddziaływało prawdopodobnie na klimat: lodowce w Kanadzie, w Chinach i w Pd. Australii. Szereg ruchów górotwórczych, które nazywamy ogólnie w tej erze hurońskimi, wypiętrzyło liczne pasma, dziś już zupełnie zrównane. W E. E. istniało sześć kontynentów: masyw laurentyń-ski w Pn. Ameryce, Fennoskandia, obejmująca Skandynawię, Finlandię i część Rosji Europ., Angara we wsch. Syberii, tarcza brazylijska na obszarze dzisiejszej Amazonki, Gondwana, w której skład wchodziły centralna Afryka, Madagaskar i Hindostan i masa austral. łącząca Australię z kontynentem antarktycz-nym. Częste wybuchy wulkanów. W ciągu E.

E. rozwój świata organicznego od istot najprostszych doszedł do form nieco wyższych.

-* II, 553, IV, 1525-1526.

Eozyna — czerwony barwnik syntetyczny. (-> Ftaleiny).

Epakty — dni m. Nowym Rokiem a ostatnim nowiem starego roku. Na podstawie liczby E. oblicza się datę Wielkiej nocy.

Epaminondas — (ok. 420—362 prz. Chr.), tebański wódz i polityk. W r. 379 obalił oligarchię, popieraną przez Spartańczyków, 371 pobił pod Leuktrami Spartę, wtargnął do Lako-zorganizował związek arkadyjski, wyzwolił Mesenię. Zginął w bitwie pod Mantineą.

Eparchia — 1. — jednostka administracyj-dawnym cesarstwie bizant. 2. — diecezja w kościele gr.-kat.

Epejrogenetyczne ruchy — ruchy skorupy ziemskiej o kierunku pionowym, prostopadłym do powierzchni ziemi. E. R. są bardzo powolne, niedostrzegalne dla oka ludzkiego. Prędkość ich wyraża się niewielu cm na stulecie

Epicentrum — punkt znajdujący się na pow. Ziemi najbliżej punktu zw. hipocentrum; z hipocentrum rozbiegają się fale sejsmiczne podczas trzęsienia ziemi.    —► IV, 1541.

Epicykloida -»■ Cykloida.

Epidauros — strż. m-to portowe i handlowe na wsch. wybrzeżu Argolidy. Kult i świątynia Asklepiosa. Najlepiej zachowany teatr gr.

Epidemia (gr. «= choroba nagminna) — choroba zakaźna, zjawiająca się nagle w pewnej okolicy i szybko szerząca się na sąsiednie miejscowości; np. dur, cholera, płonica ii. -»• I V, 979,

1504, 1505.

Epidemiologia — nauka o epidemiach.

Epidiaskop —

przyrząd do wy-światlania przezroczy oraz napisów i rysunków znajdujących się na książkach.

Epifania (gr. epiphdneia = objawienie) — w kościele kat. nazwa święta Trzech Króli. W kościele wsch. święto chrztu Chrystusa w Jordanie, połączone z uroczystym święceniem wody. Nazwa jest pamiątką pierwszego objawienia ludziom misji Chrystusa.

Epifity -> Porosła. -> III, 231.

Epifora — figura stylistyczna, powtarzanie tych samych wyrazów na końcu kilku kolejnych zdań.

Epigeneza

sząca, że własności organizmu formują się w ciągu okresu embrionalnego, nie są zaś potencjalnie zawarte w nasieniu.

— III, 701, IV, 1580.

Epigoni — 1. — w podaniach gr. synowie siedmiu bohaterów poległych pod Tebami, którzy w 10 lat później pomścili śmierć ojców przez zniszczenie Teb. 2. — w ogóle spadkobiercy jakiejś wielkiej epoki, przeżywający i przetrawiający jej treść i nie rozumiejący czasów nowych. W tym sensie mówi się o E. romantyzmu, liberalizmu itd.

Epigrafika — część archeologii, nauka o odczytywaniu dawnych napisów rytych w kamieniu lub metalu.

Epigramat (z gr. epigramma = napis) — starogr. rodzaj literacki, spokrewniony gią wspólnością miary wierszowej (dystych), charakteryzujący się zwięzłością formy i zja-dliwością treści. Rozwinął się z napisów, przeważnie nagrobkowych. W rzym. literaturze do doskonałości doprowadził ten rodzaj Mar-cjalis (I w.), autor 15 ksiąg E.

-v III, 331.

Epika — jeden z trzech głównych rodzajów poezji; w pierwszym rzędzie cechuje F. ton narracyjny, forma szerokiego opisu (tzw.

Padaczka.

-* II, 391.

w najstarszej formie dramatu gr. wstawki dialogowe między występami chórów; dzisiaj zdarzenie uboczne, fragment akcji w jakimś utworze; także krótki, stosunkowo mało znaczący okres w hi-

główna forma poezji epickiej, na tle bo-

rozlewność epicka) oraz obiektywny stosunek twórcy do przedmiotu -> art. ,,Epopeja i epika", U, 228-235.

Epikleza — modlitwa do Ducha św., odmawiana przez kapłana w czasie Mszy św.

Epiktet — (I w. prz. Chr.), filozof gr. z Fry-gii, niewolnik w Rzymie, później kierownik filozoficznej szkoły w Atenach. Stoik skłaniający się do cynizmu: wg. E. filozofia winna mieć cel praktyczny jako mądrość życiowa, nie zaś jako wiedza teoretyczna.

Epikur z Samos — (341 — 270 prz. Chr.), założyciel szkoły filozoficznej własnego imienia w Atenach. Centralnym punktem filozofii E. jest nauka o szczęściu, identycznym z radością życia, stałą przyjemnością. W zakresie filozofii teoretycznej E. i jego szkoła są zwolennikami atomistycznej doktryny Demokryta i głoszą naukę, że jedynym źródłem poznania jest wrażenie zmysłowe (sensualizm).

-> III, 532.

Epilepsja

Epilog — „posłowie", zakończenie jakiegoś utworu, powieści lub najczęściej dramatu, ujmujące syntetycznie jego treść, lub otwierające perspektywy na dalszy przebieg wypadków, dzieje bohaterów itd.

Epinal — m-to i twierdza wsch. Francji nad Mozelą, 27 000 mieszk.

Epir — górska i nieurodzajna kraina pn.-zach. Grecji; gr. ludność w dolinach i wołoscy pasterze na halach górskich; gł. m-to: Janina. 9000 km⁸, 312 000 mieszk.

-> II, 699.

Episkopalny kościół — nazwa anglikaniz-mu wprowadzona przez szkoc. sekty protest., nie uznające biskupów i ustroju hierarchicznego w kościele.

Episkopat — 1. — najwyższy stopień kapłaństwa Biskup). 2.    — ogół biskupów

kościoła kat.    -*■ III, 99, 100, 101.

Epistemologia -* Teoria poznania.

-> IV, 1074, 1317.

Epistoła — 1. — część Mszy św., t. zw. lekcja; 2. — pismo, list. zwł. wierszowany.

Epitafium — napis nagrobkowy, nagrobek.

Epitalamium — pieśń weselna, wiersz na uroczystość ślubną.

Epitet — przymiotnik złączony z rzeczownikiem i służący w poezji jako t. zw. ozdoba stylistyczna, bądź stale przydany do tego rzeczownika (t. zw. epitheton ornans) dla uwypuklenia tej cechy, którą poeta uważa za najbardziej istotną (np. „wolooka Hera" u Homera), bądź też przygodnie tylko uwypuklający jakąś charakterystyczną jego własność (np. ponure zjawisko).

Epizod (gr. epeisódion) storii i w życiu; w muzyce — mały ustęp samoistny między gł. tematami. (~> Fuga, Rondo).

Epoda (gr. epódós — wiersz przyśpiewywany) — rodzaj starogr. strofy wierszowej, powstałej z połączenia w dystych dwóch wierszy o rytmie jambicznym, lub daktylicznym, stworzony przez Archilocha z Parosu (VII w. prz. Chr.) ; znany głównie z naśladowań Hora-cjusza, autora 17 dowcipnych i zjadliwych E.

Epoka — dłuższy, rozpoczynający się od jakiegoś przełomowego wydarzenia, odcinek czasu o pewnym jednolitym charakterze duchowym (np. E. romantyczna w literaturze polskiej rozpoczyna się od wydania „Ballad i romansów" Mickiewicza w r. 1822-im).

Epoka geologiczna -* Chronologia (w geologii).

Epolet — naramiennik metalowy, galonowy lub sukienny, obecnie ozdoba galowych mundurów wojsk i marynarki wojennej niektórych państw. Na E. umieszcza się odznaki stopni. W Polsce E. noszą tylko oficerowie marynarki wojennej.

Epopeja (gr. ćpos = słowo, wiersz i poiein = tworzyć)

wielki poemat opiewający szeroko haterskiej epoki życia narodowego, żyjące w pamięci współczesnych czyny narodowych bohaterów. E. cechuje rozlewny ton opowiadania z przytoczeniami przemów osób występujących. -* art. ,,Epopeja i epika", II, 228-235: 700, III, 330, 343, IV, 1330.

Epp Franz, Ritter von — (* 1868), generał i polityk niem., członek partii narodowo-socja-listycznej.

E pur si muove (wł.) — „A jednak (ziemia) porusza się", okrzyk przypisywany Galileuszowi, który miał go wznieść, gdy wbrew przekonaniu zmuszony był odwołać koperni-kańską naukę o ruchu Ziemi.

Epruwetka -> Probówka.

Epsom — m-to w pobliżu Londynu ze znanym torem wyścigowym. Źródła słone. 27 000 mieszk.

Equites (łac. jeźdźcy) — pierwotnie konnica w wojsku rzym. Po wojnie punickiej tworzą stan rycerski, szlachecki.

Er — s. chem. pierwiastka erbu.

Era — w chronologii czasokres rozpoczynający się dokładną datą jakiegoś doniosłego wydarzenia (rzeczywistego lub legendarnego), stanowiącego punkt wyjścia dla rachuby lat. Np. E. chrześcij. od narodzenia Chrystusa.

Era geologiczna -*■ Chronologia (w geologii).

Erato (gr. = miluchna) — gr. muza pieśni miłosnych.

Eratostenes — (III w. prz:. Chr ), geograf gr., dokonał pierwszego poprawnego pomiaru obwodu ziemi i stwierdził nachylenie osi ziemskiej do ekliptyki. -* II, 548, 702, 807, 808, III, 490, IV, 1560.

(j 303), biskup Antiochii,

IV, 1137, 1138.

m-to w Turyngii, przynależne do Prus od r. 1803; było u schyłku śrdw. wielkim ośrodkiem handlowym. Uniwersytet, zał. w r. 1392 istniejący do 1816, był jednym z ośrodków niem. humanizmu. W r. 1891 odbył się tu zjazd niem. socjal.-demokracji, który uchwalił t. zw. program erfurcki, do r. 1914 obowiązujący większość partyj II międzynarodówki. 145 000 mieszk.

Erg — nazwa piaszczystych części Sahary zach. z wydmami, sięgającymi nieraz ponad

IV, 502

Eridan

strż. nazwa mitycznej rzeki,

utożsamianej dziś z Padem.

Erie

I V, 903 ; 3. — m-to nad

kich

galeria

arcyksiążę austr.

Erazm św.

męczennik z czasów Dioklecjana. Pam. 2 czerwca.

Erazm z Rotterdamu, Desiderius — (1467 — 1536), jeden z najwybitniejszych humanistów świata, zw. Voltairem XVI w., rodem z Niderlandów, od r. 1521 działał w Bazylei ; uważany za prekursora racjonalizmu, mistrz języka łac., wydawca autorów klasycznych, zapoczątkował patrologię i krytykę tekstu Nowego Testamentu. E. przyczynił się do spopularyzowania wiedzy o świecie klasycznym i do rozwoju humanistycznego poglądu na świat. Zwalczał zarówno reformację, jak i kat. scholastykę. ,,Pochwała głupstwa", „Podręcznik chrześcijańskiego bojownika", „O wolności sumienia" i i.

-► II, 904, III, 894, IV, 576.

Erb — pierwiastek, rzadki metal, bez zastosowania. L. porz. 68, c. atom. 167,7, s. chem. Er.

Eręis Dag albo Erdżias Dag — wygasły wulkan małoazjat. z lodowcem, nad Cezareą. 3830 m wys.

Erebus — wg. Homera ciemna kraina podziemna, m. ziemią a Hadesem.

Erebus — potężny wulkan antarktyczny na Wyspie Rossa. 4055 m. wys.

Erechtejon — gr. świątynia na Akropolu w Atenach, poświęcona Posejdonowi (Erechteu-sowi), zbudowana w V w. prz. Chr.

Arcydzieło architektury jońskiej.

-> I, 381.

Eremita — pustelnik. Zakony, które powstały przez połączenie się pod jedną regułą żyją- Portyk kariatydowy Erechtejonu. cych przed tym od

dzielnie zakonników E., noszą nazwę eremic-kich, np. augustianie.

Erepsyna — zaczyn trawienny, rozkładający ciała białkowe, wydzielany przez błonę śluzową jelita cienkiego; znajduje się w soku jelitowym.

Eretria — strż. handlowe m-to jońskie na wyspie Eubei. 490 prz. Chr. zburzone przez Persów.

Erfurt

Erg — jednostka pracy w układzie C. G. S. 1 g. cm/sek²; praca wykonana, gdy siła 1 dyny działa wzdłuż drogi 1 cm.

100 m. wys.

Ergo (łac.) — a zatem, a więc.

Ergosteryna — skomplikowany związek organiczny, alkohol należący do grupy steryn. Występuje w roślinach. Naświetlona promieniami pozafiołkowymi (ultrafioletowymi), nabiera własności witaminy D przeciwrachitycz-nej (przeciwdziałającej krzywicy). 1 V, 814 gwzb. na pd. niebie z jedną gwiazdą 1-ej wielkości (u).    -*JI, 763, 764.

Eridanos 1. — jezioro na granicy Kanady i St. Zj. A. Pn., połączone z sąsiednimi; ważna, choć w zimie zamarznięta droga wodna. 25 000 km²; 2. — kanał łączący jezioro E. z Hudsonem, 627 km dl jeziorem E. w stanie Pennsylwania. 116 000 mieszk., w tym 12 000 Polaków.

Eris — gr. bogini niezgody, siostra i towarzyszka Aresa; spowodowała wojnę trojańską, rzucając między boginie, zgromadzone na weselu Peleusa i Tetydy, złote jabłko z napisem: ,, Naj piękniej szej ‘ ‘.

Eriugena Jan Szkot — (ok. 810 — 877), filozof śrdw., prawdopodobnie pochodzenia irl.; działał na dworze Karola Łysego, usiłował pogodzić clirześcij. doktrynę o stworzeniu z poglądem neoplatońskim o pochodzeniu wszyst-rzeczy z czystego bytu (Boga) przez wypromieniowywanie — emanację. Przeciwstawił się kościelnej doktrynie o autorytecie jako kryterium prawdy. Za doktrynę o predesty-nacji potępiony przez kościół. Poprzednik filozofii Giordana Bruna i Spinozy. -> III, 654.

Erlangen — uniw. m-to pn. Bawarii. 32 000 mieszk.

Erlenmeyera kolba — naczynie stożkowatego kształtu, z cienkiego szkła, nie pękającego przy ogrzaniu.

Ermitage (fr.) — 1. — budowle, służące do ozdoby ogrodów rokokowych XVIII w., naśladujące chatki pustelników. 2.    —

sztuki w Leningradzie.

Ernest Habsburgo (1553—1595), syn cesarza niem. Maksymiliana II Habsburgo; pretendował czterokrotnie bezskutecznie do korony polskiej.

Eroico (wł.) — bohatersko. Sin fon i a E-Bohaterska Symfonia, III Symfonia Es-dur Beethovena (op. 56).

Eros — gr. bożek miłości, zw. u Rzymian Amorem, lub Kupidynem, syn Afrodyty i Aresa, mąż Psyche. Wyobrażany jako swawolne, skrzydlate pacholę, lub młodzieniec; zawsze zaopatrzony w luk i strzały, którymi rani miłością serca bogów i ludzi.

Erotyczny — miłosny, pozostający w związku z miłością np. E. poezja — miłosna poezja liryczna.

stolica Nedżdu i Arabii Sau-

stolica sow. Armenii, 107 000

(1852-1932), filolog

handlowe m-to

Escorial

-► II, 859.

Erozja — żłobiąca powierzchnię ziemi działalność wody (rzek i fali morskiej), wiatrów, lodowców i zmian temperatury

->art. II, 235-242; IV, 1368, 1529.

Errare humanum est (łac.) — błądzić jest rzeczą ludzką.

Errata (łac.) — błędy; np. błędy drukarskie zauważone w jakimś wydawnictwie.

Erratyk -»• Głaz narzutowy.

Er Riad

dyckiej we wnętrzu półwyspu. 30 000 mieszk.

Ersatz (niem.) — namiastka, produkt zastępczy, stosowany zwłaszcza przez Niemcy w czasie wojny światowej i potem w związku z brakiem surowców ; potocznie : sfałszowany towar lichego gatunku.

Erupcja wulkaniczna — wybuch wulkanu; zjawisko, w czasie którego wydobywają się gwałtownie na pow. ziemi, niekiedy na wys. kilku tysięcy m, materiały, pochodzące z głę bi ziemi: gazy i lawa czyli magma o temperaturze 1000° do 1300° oraz popiół i bloki lawy zastygłej. Ziemia w najbliższej okolicy pęka pod naporem wyzwalających się gazów. E. towarzyszą grzmoty i huk. Skutki E. bywają katastrofalne.

Eryk (szw. Erik) — imię królów szw. 1. —

E. św. (f 1160), patron Szwecji; szerzył chrześcijaństwo, zwł. w podbitej Finlandii; zamordowany przez Duńczyków. 2.    — E. XIII

(1382 — 1459), za unii kalmarskiej król Danii, Szwecji i Norwegii, zdetronizowany. 3. — Eryk XIV (1533—1577), syn Gustawa Wazy (stryj króla polskiego Zygmunta III Wazy), walczył ze swymi braćmi; został otruty w więzieniu.

Erynie, Eumenidy — gr. boginie zemsty, córki Nocy, prześladujące zbrodniarzy, póki zbrodnia nie zostanie pomszczona, uosobienie \yyrzutów sumienia. Wyobrażane jako trzy siostry: A lek to („nigdy nie spoczywająca"), Tysyfona („mścicielka zabójstwa") i Me-gera („wroga"), wychudłe, ze żmijami zamiast włosów i z pochodniami w rękach. (-+ Furie).

Erythroxylon Krasnodrzew.

Erytrea — kolonia wł. nad Morzem Czerwonym, pustynna i gorąca w pasie przybrzeżnym, obejmuje też skrawek wyżu abisyńskiego o znośniejszych warunkach klimatycznych. Nafta, złoto. 119 000 km², 627 000 mieszk. (Arabowie, Abisyńczycy, Danakilowie, ok. 5000 białych). Stolica Asmara. — W w. XIX próby aneksji E. przez Egipt i Włochy, zakończone w 11. 1881 — 1885 zawładnięciem E. przez Włochów. E. stanowiła zawiązek kolonizacji wł. w Afryce i bazę operacyjną Włoch przy podboju Abisynii 1935/36.

IV, 1387.

Erytrocyt — czerwone ciałko krwi /->■ Krew).

III, 129, 130.

Ery wań mieszk.

Erżberger Matthias — (1875 — 1921), polityk niem., jeden z przywódców centrum; pod koniec wielkiej wojny szukał drogi do porozumienia z Entente’ą, zamordowany przez nacjonalistów.

Erzepki Bolesław i archeolog, 1885—1919 konserwator i dyr. Muzeum Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu.

Erzurum, Erzerum w armeńskiej części Turcji; w czasie wielkiej wojny dwa lata oblegane przez wojska ros. 31 000 mieszk.

Es — w muzyce o półton obniżone e. E s-e s — o cały ton obniżone e.

Esbjerg — jedyny dobry port Danii na jej zach. „żelaznym" wybrzeżu. 27 000 mieszk.

Eschatologia — dział teologii dogmatycznej, traktujący o rzeczach ostatecznych, tj. o śmierci, sądzie (szczegółowym i ostatecznym), piekle, czyśćcu, niebie i końcu świata.

Eschilos, Ajschylos — (525 — 456 prz. Chr.), najstarszy z wielkiej trójcy tragediopisarzy strż. Grecji i właściwy twórca tragedii gr. Pierwszy pisarz w języku attyckim, uczynił go językiem literackim. Z ok. 80 dramatów E. zachowała się jedna trylogia: „Oresteja" (,,A-gamemnon", „Ofiarnice", „Eumenidy") oraz tragedie: ,,Persowie", „Błagalnice" „Siedmiu przeciw Tebom" i „Prometeusz w okowach". Wszystkie tragedie E. cechuje majestatyczność treści i formy, posągowa surowość bohaterów i głębokość uczucia rei. W technice dramatów

E. dużą rolę odgrywa chór; dialog toczy się pomiędzy dwoma aktorami (E. wprowadził do dramatu drugiego aktora). E. jest twórcą zasady trylogicznej, w myśl której całość utworu dramatycznego składać się miała z trzech tra-gedyj i dramatu satyrowego.

-> I, 381, 1241, II, 701.

Eschines — (389 — 314 prz. Chr.), polityk ateński, znakomity mówca. Jako zwolennik sojuszu z Filipem Macedońskim, występował w swych mowach przeciw Demostenesowi.

zamek królewski z XVI w. pod Madrytem, zbudowany za czasów Filipa II.

Eskadra — podstawowa jednostka organizacyjna, wyszkoleniowa i bojowa lotnictwa, równorzędna kompanii piechoty; składa się z kilku lub kilkunastu samolotów, zależnie od rodzaju E. (bombowa, myśliwska i i.). W marynarce zespół kilku okrętów.

Eskardynacja — zezwolenie przejścia księdza z jednej diecezji do innej.

Eskilstuna — m-to we wsch. Szwecji; przemysł metalurgiczny (instrumenty, broń). 33 000 mieszk.

Eskimosi — koczownicze plemiona mongo-loidalne, niskorosłe, śniade, o czarnych włosach, płaskich twarzach i skośnych oczach, zamieszkujące Pn. Amerykę (Alaska, Zatoka Hud-sońska, pn. Labrador, Grenlandia) i Azję

(Półwysep Czukocki). Dzielą się na polarnych i kanadyjskich (,,miedzianych"). Gł. zajęcie: rybołówstwo i polowanie na wielkie morskie ssaki, białe niedźwiedzie i morskie ptactwo. Ren znany Eskimosom od XIX w. Na jednym terenie przebywają najdłużej 2 lata; zimą jeżdżą na sankach, zaprzężonych w psy, latem kajakami. Na wiosnę zwykle wędrówki. Latem zamieszkują namioty ze skór, zimą — kopulaste chaty z płaskich kamieni lub z bloków śnieżnych, z długim podziemnym korytarzem. Żyją w małych rodzinach, doskonale przystosowani do ciężkich warunków. Gospodarka oparta na podziale wspólnej zdobyczy. Szamanizm. -*/. 154, 465, 466, II, 1087, 111,66, 71.

Eskisehir — m-to tur. w Azji Mniejszej. 47 000 mieszk.

Eskonto

Eskorta

toreador, gł.

II, 1088.

I, 811.

(1863-1920), alb. wódz

hrabstwo ang. na pn. wsch. od Londynu. 4000 km², 1 755 000 mieszk.

Essex Robert, hr. — (1566—1601), polityk ang., faworyt królowej Elżbiety. 1601 za próbę powstania w Londynie ścięty na mocy wyroku sądowego.

Esslingen — m-to wirtemberskie nad Ne-ckarem, 43 000 mieszk.

Este — wł. książęca rodzina, od XIII do XVI w. władająca Ferrarą, Reggio i Modeną; przedstawiciele wczesnego absolutyzmu wł., opiekunowie poetów, artystów i uczonych. Na pocz. XIX w. powstała przez koligacje z Habsburgani austr. linia E. Nazwisko E. nosił m. i. zamordowany w r. 1914 arcyksiążę Franciszek Ferdynand. Najwybitniejsi przedstawiciele: Alfonso I (1486—1535), mąż Lukrecji Borgia, opiewany przez Ariosta i E r-colo II (1508—1559), kazał wybudować słynną willę d’Este w Tivoli pod Rzymem.

dEste Ferdinand Karl Joseph — 1850), feldmarszałek austr. W r. 1809 zajął Warszawę; w 11. 1830—1846 namiestnik Galicji.

bohaterka biblijnej księgi E., królowa pers. żyd. pochodzenia; ocaliła Żydów pers. od zagłady w V w. prz. Chr.

Esterhazy — jedna z najbogatszych rodzin magnackich na Węgrzech, której przedstawiciele, zwł. od XVII, wielokrotnie piastowali wysokie urzędy państwowe. -*-lV, 1501.

Dyskonto.

oddział wojska przeznaczony dla ochrony transportu, sprzętu wojennego, partii jeńców itp. Również: policjanci pilnujący aresztantów w czasie odstawiania ich do więzienia. E. honorowa — oddział wojska towarzyszący wybitnym osobistościom (np. podczas przyjazdu ambasadora itp.).

Eskulap ->■ Asklepios.

Eskwilin — jedno z 7 wzgórzy w Rzymie.

Esla — prawry dopływ Duero z Gór Kan-tabryjskich w Hiszpanii, 250 km dł.

Esmarcha przewiązka — przewiązka elastyczna, zakładana na kończynę w celu powstrzymania dopływu krwi; stosuje się przede wszystkim w przypadkach znaczniejszych krwotoków z kończyn.

Espada (hiszp. = szpada) zapaśnik w walce byków, zadający bykowi śmiertelny cios szpadą.

Esperanto — międzynarodowy język stworzony sztucznie w r. 1887 przez dr. Ludwika Zamenhofa z Warszawy (f 1917), oparty na najbardziej rozpowszechnionych językach świata, z przewagą języków romańskich. Język E. nie wszedł w użycie, jakkolwiek posiada zwolenników (tzw. kluby esperantystów) w wielu krajach.

Espirito Santo — nadbrzeżny stan brazyl.; plantacje kawy białych osadników (także i Polaków). 45 000 km², 744 000 mieszk. S'tolica Victoria.

Esplanada — 1. — plac przed budynkiem; 2. — przedpole fortu; najbliższa okolica fortyfikacji, w której obowiązują specjalne ograniczenia budowlane.

Espressivo (wł.) — z wyrazem.

Esprit (fr. = duch, dowcip) — bystrość, giętkość umysłowa przejawiająca się zwł. w rozmowie i twórczości pisarskiej. E. d’es-calier — spóźniony dowcip lub odcięcie się słowne. E. fort (= silny duch) — racjonalista przeciwstawiający się tradycyjnym poglądom i wierzeniom. E. gaulois — swoista fr. mądrość życiowa, wyrażająca się przede wszystkim w ironicznej postawie wobec życia, okraszona specyficznym humorem fr.

-> II, 448-449.

Esąuire, sąuire — ang. tytuł niegdyś rycerski, szlachecki, dziś grzecznościowy (esq.), używany jedynie w korespondencji.

Essad Pasza i polityk, minister wojny i spraw wewnętrznych księstwa Albanii. Podczas wielkiej wojny prezydent alb. delegacji w Paryżu. Wysuwany jako kandydat na króla Albanii. Zamordowany.

Essay (ang. dosł. = szkic) — krótki utwór prozaiczny omawiający zagadnienie w sposób popularny, żywy i osobisty. Twórcą formy

E. był Montaigne (w. XVI). E. rozwinął się w Anglii w w. XVIII w czasopismach moralnych Addisona.

Essejczycy — żyd. związek rei.-filozoficzny, istniejący w Palestynie ok. 150 prz. Chr. E. obowiązywała asceza, wspólność dóbr, hierarchiczny ustrój, posłuszeństwo i zachowywanie tajemnicy przekazanych w drodze kolejnych wtajemniczeń nauk E. wierzyli w nieśmiertelność duszy, rozwinęli naukę o dwoistości ciała i duszy. Niektórzy badacze wskazują na podobieństwa zachodzące pomiędzy nauką E. a powstającym chrześcijaństwem, szczególnie zaś z nauką św. Jana Ewangelisty.

Essen — m-to w okręgu górniczo-przemy-słowym nad Ruhrą w Nadrenii, wzrosło w XIX w. koło zakładów metalurgicznych Kruppa. Katedra z IX —XII w. 655 000 mieszk.

Essex

(1781

Estera

(1820-1856), pe-

sentencja

gdzie mieszka ok. 1000 Polaków, r. 1219 zdobywają Estowie na Duńczykach; w r. 1346 obejmuje ją Zakon Kawalerów Mieczowych. Po upadku Zakonu w XVI w. następuje krótki okres panowania Polski (Inflanty pn.), po czym w r. 1561 obejmuje E. Szwecja. Od r. 1721 aż do odzyskania niepodległości (1918) pozostaje E. pod władzą Rosji. (-»• Estowie). art. ,,Nadbałtyckie państwa", III, 799-808, II, 1085, III, 285, 413, IV, 91.

Estournelles de Constant Paul — 1924), polityk fr., delegat Francji na konferencję pokojową w Hadze. Nagroda pokojowa Nobla 1909.

Estowie

(* 1869), syn poprz.,

2.

prawnik, historyk, polityk-konserwatysta, autor wielu prac naukowych.

Estremadura

-+ I V, 1108, 1264, 1270. szerokie, lejkowate ujście

Etan — węglowodór nasycony (alifatyczny) o dwu atomach węgla w cząsteczce, CaHs. Bezbarwny, bezwonny palny gaz; w niewielkich ilościach w ropie naftowej i gazach ziemnych. E., w którym jeden atom wodoru został podstawiony przez chlor, nosi nazwę chlorku etylu CH₃ CH₂ Cl. Jest to ciecz bezbarwna o miłym zapachu, bardzo łatwo lotna (temperatura wrzenia 13°). Przy parowaniu pochłania dużo ciepła, stosuje się w medycynie do miejscowego znieczulenia przez zamrożenie. Wdychany powoduje uśpienie; stosuje się do narkozy przy lżejszych operacjach.

Etanol

w prze-

1. — tyły wojennego obszaru teren mający specjalną organi-administrację, skupiający odwody

Esterka — żydówka z Opoczna, popularna jako faworyta Kazimierza W.

Estetyka — nauka zajmująca się 1. badaniem twórczości artystycznej, klasyfikacją dzieł sztuki, badaniem ich własności (ogólna teoria sztuki) i 2. badaniem przeżyć doznawanych zarówno wobec dzieł sztuki, jak i wobec piękna przyrody (psychologia przeżyć estetycznych). -► art. II, 242 — 247 i „Piękno", IV, 58-64; 1118.

Estkowski Ewaryst dagog, niezmordowany działacz oświatowy w Poznańskim; chciał nadać wychowaniu charakter narodowy i zdemokratyzować oświatę.

Est modus in rebus (łac.) zawarta w jednej z satyr Horacego, wyrażająca myśl, że na wszystko jest sposób, z każdej sytuacji jest jakieś wyjście.

Estonia, est. Eesti — republika m. Zatoką Fińską a Ryską; obejmuje dawną historyczną Estonię, pn. część Inflant oraz wyspy Dagó i Ozylię; obszar rozmieszczenia Estończyków, narodu z grupy językowej ugro-fiń. Jedynie na pd. wsch. obejmuje skrawek ros. terytorium językowego. Kraj to płaski i ubogi z dominującymi torfowiskami i lasami szpilkowymi, z kulturą żyta i ziemniaków. Przypomina krajobraz Polesia. Brak złoży mineralnych poza łupkami bitumicznymi. Ludność protestancka. 48 000 km², 1 126 000 mieszk. Stolica Tallinn,

E. w

(1852

lud stanowiący 88°/₀ mieszk. Estonii. Pod względem rasowym wykazują silną przewagę elementów fino-ugryjskich, przemieszanych z nordyjskimi, laponoidalnymi oraz paleoazjat.

Estragon, draganek (Arternisia dracuncu-lus) — gat. bylicy, rosnący w pd. Europie i Syberii; pędy E. mają zapach aromatyczny; otrzymuje się z nich olejek używany jako przyprawa kuchenna i do octu.

Estreicher — 1. — Karol — (1827— 1908), bibliograf. Gł. dzieło „Bibliografia Polska" (dotychczas 30 t., 1870—1934, kontynuowane od t. 23 — po śmierci E. — przez jego syna, Stanisława), dzieło pomnikowe w tej dziedzinie nauki w Polsce, nieocenione źródło dla badaczy historii literatury polskiej. -* I, 672 Stanisław

1. — zach. górzysta część Hiszpanii nad Tagiem i Guadianą, gł. m-to Badajoz; 2. — część Portugalii u ujścia Tagu. Gł. m-to Lizbona.

Estry — związki alkoholi z kwasami. Powstają przez działanie kwasów na alkohole w obecności środków odwadniających; najważniejsze są E. kwasów organicznych, ciecze o miłym zapachu, występujące często w roślinnych olejkach eterycznych, stosowane w przemyśle perfumeryjnym i jako rozpuszczalniki.

Estuarium

rzeki do morza, wytworzone przez erozyjne działanie przypływu, wkraczającego głęboko w ujście rzeki.

Esztergom, słowacki Ostrzyhom — siedziba prymasów węg. na prawym brzegu Dunaju, stolica komitatu tejże nazwy. Zabytki sztuki i architektury (katedra); źródła mineralne. 20 000 mieszk.

Etalon Wzorzec.

Etylowy alkohol.

Etap — 1. — miejsce wypoczynku w marszu wojskowym lub w podróży, ew. odległość m. dwoma takimi miejscami; przestrzeń do przebycia w określonym czasie, np. dzienny

E. marszu. 2. odstawianie więźniów pod strażą do miejsca sądu lub kary. 3. nośni: nazwa używana na oznaczenie pewnego okresu życia, historii itp.

Etapy — operacyjnego, zację i

wojsk oraz liczne organy służb pracujących dla frontu (szpitale, piekarnie itp.).

Etat — pensja stałego, stabilizowanego urzędnika państwowego, posiadającego wszystkie ustawowe uprawnienia; pozycja w budżecie, przewidziana na opłacanie lub zaangażowanie urzędnika etatowego. Etatowy urzędnik — pracownik stały, stabilizowany, posiadający wszelkie prawa przewidziane ustawą, zwł. emerytalne. W wojsku: ściśle określona organizacyjnie liczba żołnierzy i materiałów, która powinna znajdować się w danej jednostce wojska.

1’Etat c’est moi — (fr. = państwo to ja), słowa przypisywane Ludwikowi XIV, formułujące zasadę absolutyzmu.

Etatyzm (od fr. ćtat — państwo) — wkraczanie państwa w różne dziedziny życia gospodarczego kraju przez zakładanie i prowadzenie we własnym zakresie licznych przedsiębiorstw, monopolów, przez budowę i eksploatację środków komunikacyjnych, kontrolę i uzależnianie od siebie prywatnych instytucyj i urządzeń gospodarczych, regulowanie cen.

-> / V, 804, 844, 845, 1555.

Et caetera (łac. dosł. = i inne) dalej.

Eteokles

i tak

w podaniach gr. syn Edypa i Jokasty; zabił brata Polinika w pojedynku o władzę w Tebach, w którym i sam zginął.

Eter etylowy (niesłuszna nazwa: siarczany), w życiu codziennym zw. wprost ,,eter“ — b. lotna (wrze w temperaturze 35° C), łatwopalna, ruchliwa, bezbarwna ciecz o charakterystycznym zapachu. Powstaje przez działanie kwasu siarkowego na alkohol etylowy, wzór (C₂H₅)aO. Przy parowaniu pochłania wiele ciepła, dlatego stosowany bywa przy mniejszych operacjach do miejscowego znieczulenia przez zamrożenie. Wdychany powoduje uśpienie, stosuje się do narkozy.

Eter kosmiczny — wg. pojęć dziś uznanych za fałszywe subtelna, nieważka substancja wypełniająca całą przestrzeń wszechświata.

-> II, 298, 364, 365, III, 556, I V, 432.

Eter naftowy, inaczej zw. gazoliną — najlżejsza frakcja ropy naftowej, bardzo łatwopalna ciecz o słabym zapachu i temperaturze wrzenia ok. 50°. Stosowany jako rozpuszczalnik tłuszczów i do wywabiania plam.

Ul, 813, IV, 1258.

Eternit

Etiuda, (fr. dtude) — utwór muzyczny, pisany z myślą o wyrobieniu techniki u grającego; czasami, jak np. E. Chopina, na wysokim artystycznym poziomie.

Etna — czynny wulkan na wsch. Sycylii, w kształcie idealnego stożka o 150 km obwodu, 3313 m wys. Czynne kratery są obecnie na stokach stożka pod szczytem. Mimo licznych wybuchów bardzo gęste skupienie ludności u stóp góry (do wys. 1400 m) w osadach, ukrytych wśród winnic i gajów oliwnych.

Etnografia — nauka badająca i opisująca genezę i przebieg rozwoju kultury materialnej, gospodarczo-społecznej i duchowej u tych grup ludzkich, które stoją na niskim szczeblu kultury i nie znają pisma, bądź też wśród ludu wiejskiego u narodów cywilizowanych.

Etnologia — nauka badająca i zestawiająca całokształt pewnej kultury, bądź też genezę i zasiąg jakiegoś jednego wytworu na całym świecie, na podstawie danych, dostarczanych przez etnografię. W przeciwieństwie do etnografii, która stosuje metodę analityczną, E. dąży do syntezy.

Etolia

-> I V, 619.

górzysta, nieurodzajna kraina w zach. części Grecji środk., zaludniona przez Doryjczyków, którzy na schyłku drugiego tysiąclecia wyparli stąd Achajczyków. Do IV w. prz. Chr. stała zdała od gr. życia polit.

-+ II, 699.

Etologia

masa wyrabiana z azbestu włóknistego i cementu, najczęściej w postaci płytek, ognioodporna, trwała, nieczuła na wpływy atmosferyczne, używana do krycia dachów.

Etery — grupa związków organicznych, zawierających 2 rodniki, połączone atomem tlenu : R-O-R’, gdzie R i R’ oznaczają rodniki takie, jak metyl CH₃, etyl C₂H₅ itd. Najczęściej stosowany jest eter etylowy.

Eteryczne olejki -> Olejki.

Ethos (gr.) — obyczaj, sposób zachowania się i myślenia; przewodnia idea, według której człowiek ocenia i urządza swe życie.

Etiolizacja

stępujące w zielonych częściach roślin, polegające na niewytwarzaniu się w nich chlorofilu skutkiem braku światła; pędy tych roślin są przeważnie wiotkie, blade.

Etiologia — dział medycyny, zajmujący się przyczynami chorób.

Etiopia — w strż. kraj na pd. od Egiptu nad górnym Nilem, obejmujący dzisiejszą Abisynię, Erytreę i Nubię, zaludniony przez Cha-mitów z domieszką Murzynów.

wypłonienie, zjawisko wy-

-* I, 982.

termin wprowadzony przez J. S. Milla określający naukę, mającą badać warunki kształtowania się ludzkiego charakteru i zwyczajów, zarówno indywiduów, jak zbiorowości.

Eton — m-to ang. nad Tamizą, naprzeciw Windsoru. Siedziba słynnego E. College, średniej uczelni zał. w r. 1440 przez króla Henryka VI. 3000 mieszk.

Etosza — słone bagno w pd.-wsch. Afryce; w porze deszczowej zamienia się w jezioro.

Etruria, dziś. Toskania w zach. części strż. Italii, żyzna, obfitująca w drzewo i metale, zamieszkana przez Etrusków, którzy wybudowali tu m-ta Veii, współzawodniczące z Rzymem, Arretium, Pi-sae, Cortona, Perusia i i. Politycznie stanowiła E. związek 12 miast. Do końca VI w. prz. Chr. E. panowała nad pn. Italią i Kampanią. Po klęsce morskiej w pobliżu Cumae, 474 prz. Chr., zaczyna się upadek E. W III w. prz. Chr. E. dostaje się pod panowanie Rzymu. -* II, 704, IV, 391-393, 2. bejmujące terytorium Toskanii, utworzone przez Napoleona I w r. 1801; oddane początkowo hiszp. Burbonom, przeszło, 1807, pod panowanie Napoleona I.

Etruskowie — ludność zamieszkująca środk. Italię od końca drugiego tysiąclecia prz. Chr. do odrodzenia. Najprawdopodobniej pochodzili z Azji Przedniej. Handlarze i żeglarze, zmieszawszy się z tubylczą ludnością, Itąlikami,

kraina

królestwo o-

Świat i Życie. — V.

16

-* II, 1091, 1092, 1093. Eu (gr. = dobrze, miło) — przedrostek nadający wyrazom pozytywne, dodatnie znaczenie.

(1846-1926), filozof niem., pod wpływem idealizmu niem. głosił pogląd spirytualistyczny, że istotą życia jest duch, któremu podporządkowana jest natura.

(IV w. prz. Chr.),

Eufonia (gr. = miłe brzmienie) — harmonijne zestawienie dźwięków w wierszu lub w prozie.

Euforia — stan dobrego samopoczucia, połączony często z radosnym podnieceniem, występujący u chorych przy rzeczywistej poprawie stanu ich zdrowia, lub też pozornej, jaka występuje w niektórych chorobach (np. gruźlicy, raku) na krótko przed śmiercią.

Eufrat — największa rzeka Azji Przedniej, jedna z dwóch arteryj ożywczych Mezopotamii ; wypływa na Wyżynie Armeńskiej, dopiero jednak na nizinie jest użyta do nawodnienia i staje się pierwszorzędną drogą wodną. Połączony z Tygrysem wpada do Zatoki Perskiej pod nazwą Szat-el Arab. 2700 km.

1, 461.

Euganeje

-+ II, 828, III, 418.

wytworzyli w X —VIII w. prz. Chr. wysoką kulturę (umiejętność obróbki żelaza, architekturę, sztuki piękne, pismo). W IX w. prz. Chr. E. rozszerzają swe posiadłości aż do Rzymu. W IV w. zetknęli się z Celtami, z którymi przemieszali się rasowo i kulturowo.

-> / V, 693, 694, 695.

,,Et tu Brute contra me“ (łac. = ,.I ty, Brutusie, przeciw mnie") — słowa przepisywane Cezarowi, gdy ujrzał pomiędzy swymi mordercami Brutusa, którego uważał za najwierniejszego przyjaciela.

Etyka — nauka o zasadach postępowania ludzkiego, o normach postępowania oraz o wartościach, jakimi kierujemy się w postępowaniu. (->■ Moralność). -+art. II, 255 — 263 i ,,Moralność'‘, III, 687-694; I, 311, IV, 1469.

Etykieta — ceremoniał dworski przyjęty na oficjalnych zgromadzeniach w stosunkach dyplomatycznych itp. Nowoczesna E. do najwyższego rozkwitu doszła na dworze hiszp., skąd przejęły ją inne dwory europ.

Etykoteieologiczny dowód — jeden z dowodów na istnienie Boga głoszący, że należy uznać istnienie Boga, ponieważ tego wymaga moralny porządek świata. Dowód ten, propagowany m. i. przez Kanta, nie jest uznawany przez kościół kat. i scholastykę za wystarczający.

Etyl — rodnik organiczny C₂H₅, wyprowadzający się z etanu przez odjęcie atomu wodoru, lub z alkoholu etylowego przez odjęcie grupy wodorotlenowej.

Etylen — najprostszy z węglowodorów nienasyconych o podwójnym wiązaniu m. atomami węgla, C₂H₄(H₂C = CH₂). Bezbarwny bez-wonny palny gaz; w niewielkiej ilości występuje w gazie świetlnym.    -» III, 809.

Etymologia — dział gramatyki zajmujący się badaniem wyrazów ze względu na ich pochodzenie.

Eu — s. chem. pierwiastka europu.

Eubea, wł. Negroponte — górzysta wyspa u wsch. brzegów Grecji; choć żyzna, nie brała żywego udziału w dziejach kraju. 3775 km, 150 000 mieszk. Gł. miejscowość Chalkis.

Eucharystia — konsekrowane postaci Chleba i wina, będące, wg. dogmatu kat., Ciałem i Krwią Jezusa Chrystusa. Sakrament komunii polega na spożyciu E. przez wiernych.

Eucharystyczne kongresy — międzynarodowe zjazdy, urządzane co dwa lata od r. 1881 ku czci Najświętszego Sakramentu. Oprócz wszechświatowych odbywają się także liczne kongresy lokalne.

Eucken Rudolf

Eudajmonizm — pogląd etyczny, głoszony przez Arystotelesa, wg. którego celem każdego czynu człowieka jest szczęście.

Eudoxos z Knidos matematyk i astronom gr., uczeń Platona, twórca koncepcji sfer kryształowych, których obracaniem się tłumaczył ruchy księżyca, słońca i planet.

Eufemia św. — (■)* 303), męczenniczka. Pam. 16 września.

Eufemizm (z gr. e&femoa — dobrze, pomyślnie mówiący) — zastąpienie zwrotu drażliwego lub niezręcznego innym, lepiej brzmiącym.

wulkanicznego pochodzenia wzgórza na Nizinie Lombardzkiej; były niegdyś wyspą, którą złączyły z lądem aluwia rzek alpejskich. Źródła mineralne. 603 m wys Eugenia -*■ Ooidzikowiec.

Eugenia — cesarzowa Francuzów, (1826 — 1920), słynna z urody żona Napoleona III (poślubiona 1863), córka hiszp. księcia Mon-tijo. W r. 1859 i 1865 podczas nieobecności cesarza sprawowała regencję, 1870 parła ku wojnie, aby ugruntować dynastię. Po rewolucji 1870 uciekła do Anglii.

Eugenika — stworzona przez Galtona nauka, zajmująca się wpływami, które mogą poprawić oraz rozwinąć w kierunku dla społeczeństwa najkorzystniejszym wrodzone właściwości rasy.

Eugeniusz — imię wielu papieży — 1. — E. III, błog. (f 1153), papież od r. 1145, cysters; walczył w Rzymie z rewolucją Arnolda z Bres-cji, zorganizował drugą wyprawę krzyżową. 2. — E. IV, (f 1447), papież od r. 1431, otworzył sobór bazylejski i przeniósł go następnie do Florencji, gdzie zawarto unię ze schizmatyka-mi wsch.

Eugeniusz Sabaudzki, ks. — (1663—1736), znakomity wódz austr., feldmarszałek; pobił Turków pod Zentą, 1697, i doprowadził do pokoju karłowickiego, 1699. W wojnie o sukcesję hiszp., wyparł Francuzów z Włoch i Niemiec. Miłośnik nauki, filozofii i sztuki, zostawił bogatą bibliotekę w Wiedniu. -► II, 772.

I, 432, 1203.

(1707-1783), matematyk niem; przyczynił się do rozwoju analizy matematycznej. Trygonometrii nadał obecną jej formę.

Euler-Chelpin Hans, v. — (* 1873), chemik szw., pracuje nad witaminami i enzymami. W r. 1929 wraz z Hardenem laureat nagrody Nobla.

II, 362.

król Pergamonu w 11.

Eupatrydzi

-* IV, 99, 1554.

pierwiastek, rzadki metal bez L. porz. 63, c. atom. 152,

IV, 539.

w podaniach gr. młodo zmar-

Eurypides

(f 118), oficer rzym.,

Euglena zielona (Euglena viridis Ehrbg.) — gat. wiciowca, dł. ¹/2„ mm, z rzędu Euflagella-ta, o wrzecionowatym kształcie ciała, z wicią i czerwoną stygmą z przodu ciała. Dzięki zawartości chlorofilu asymiluje dwutlenek węgla. Żyje gromadnie w zbiornikach wód słodkich.

IV, 49.

Eukaliptusy (Eucalyptus) — rodzaj drzew z rodziny mirtowatych;    160 gat. występuje

w Australii; należą tu najwyższe na świecie drzewa, wydzielające z liści wonne olejki, o dużym zastosowaniu w medycynie (choroby dróg oddechowych); sadzone w pd. Europie jako ozdobne oraz dla wysuszania miejsc wilgotnych. Wskutek specjalnego ustawienia liści nie dają cienia.

Euklides — (IV w. prz. Chr.), matematyk gr. W dziele „Elementy geometrii" zebrał i wyłożył w formie jednolitej teorii, opartej na pewnikach, badania geometryczne szkół Pitagorasa, Platona i Eudoxosa. Dzieło E. miało ogromne znaczenie dla rozwoju matematyki. Jeden z pewników, podanych w ,,E-lementach", nosi nazwę pewnika E. Zwykle wypowiada się go jak następuje: przez punkt poza prostą przechodzi jedna i tylko jedna prosta do niej równoległa. -> I, 345, 347, II, 556, 557, 562, 702, 806, 807, III, 516, 517. 518.

Eulalia św. — (f 303), męczenniczka. Pam. 10 grudnia.

Eulenspiegel Till — (ok. 1300—1350), wieśniak brunświcki, wesołek i błazen, b. popularny w niem. literaturze ludowej. Opisy psot i figlów E. obiegły w tłumaczeniach i przeróbkach całą Europę. W Polsce znane jako

t. zw. literatura sowizdrzalska.

Euler Leonhard

Eumenes II

197 — 159 prz. Chr., sprzymierzeniec Rzymian, założyciel słynnej biblioteki pergamońskiej.

Eumenidy -*■ Erynie.

Eupatoria, tatar. Gueslewe — m-to i kąpielisko morskie na Krymie. 23 000 mieszk.

w strż. Atenach szlachta, obszarnicy. Posiadali znaczny wpływ polit.

Eupen — m-to we wsch. Belgii, do r. 1920 niem., traktatem wersalskim przyłączone do Belgii. Ożywiony przemysł chemiczny, włókienniczy, tytoniowy i papierniczy. 13 000 mieszk.

Euphorbium — zaschnięty sok mleczny rośliny Euphorbia resinifera, rosnącej w Maroku ; działa drażniąco na skórę i błony śluzowe; stosowany w medycynie weterynaryjnej

Eurazja — nazwa kontynentu europ, i a-zjat., największy ląd świata m. Oceanem Atlantyckim a Pacyfikiem.

Eureka (gr. = znalazłem) — okrzyk triumfu, który jakoby wydał Archimedes w chwili odkrycia swojej zasady mechaniki. (-*■ Archimedes). Zasadę tę miał Archimedes odkryć, znajdując się w kąpieli.

Europ — zastosowania,

s. chem. Eu.

Europa — część świata i piw. azjat. o pow. 9 725 000 km* (6,7°/₀ pow. lądu świata) i ok. 500 milionach mieszk. (24,3°/₀ ludności świata). E. uczestniczy w 56,3°/₀ w handlu światowym. -* art. II, 263 — 274 i ,,Europy kultura, 274-281; I, 480, IV, 100, 101, 117, 118, 258, 1243, 1339-1344, 1530.

Europa — w podaniach gr. królewna fe-nicka, kochanka Zeusa, który, zmieniony w byka, porwał ją na Kretę; była matką jego synów : Minosa i Radamantysa; od jej jakoby imienia — nazwa części świata.

Europeus Homo — synonim białej odmiany człowieka.

Eurotas — strż. nazwa gr. rzeki Iri, w której dorzeczu leżała Sparta;

Eurydyka ła ukochana żona Orfeusza.

Euryk — (484), król Wizygotów od r. 466, zjednoczył prawie całą Hiszpanię i Galię po Loarę i Rodan.

Eurymedon — rzeka w Pamfilii w Azji Mn. 466 prz. Chr. zwycięstwo Cymona nad Persami.

(480 — 406 prz. Chr.), najmłodszy z wielkiej trójcy tragediopisarzy strż. Grecji. Z ok. 80 dramatów E. zachowało się 18, z których do najwartościowszych należą: „Alcestis", ,,Medea", „Hipolit", „łon", „Ifige-nia Aulidzka", „Ifigenia Tauryjska" i „Bak-chantki". Tragedia E. wprowadza do teatru gr. czynnik psychologiczny, jako wynik zainteresowania się E. charakterami zwichniętymi i silnymi namiętnościami. W technice dramatów E. charakterystyczne jest rozwiązanie z udziałem bóstwa, objawiającego swoją wolę (,,deu8 ex machina"). Teatr E. wywarł stosunkowo największy wpływ na późniejszą literaturę strż. (komedia gr. przejęła od , E. m. i. t. zw. anagnórisis, motyw rozpoznania się wzajemnego bohaterów) i nwż. (Racine).

-> I, 381, 1242, II, 701.

Eurytmia — zgodność między taktem, rytmem muzyki, ruchem i mową. W tańcu : przetwarzanie poetyckich dzieł w taneczny ruch.

Eustachlusza trąbka, trąbka słuchowa — wąski przewód, łączący jamę gardzieli z uchem środkowym.

Eustachy św. umęczony za chrześcijaństwo wraz z żoną i dwoma synami. Pam 20 września.

Eutanazja

błogoskon, lekka śmierć: sztuczne złagodzenie lub skrócenie cierpień umierającego.

Eutaxodonta

gr. muza

ską.

staro-

z E.

w me-

ruchy, zmiany szyków; E. loty popisowe (akrobacje powietrzne), ruchy pojedyńczego samolotu lub przegrupowania zespołu w czasie walki; E. morskie — ruchy i przegrupowania okrętów w czasie boju, mające na celu zajęcie najdogodniejszego położenia względem przeciwnika

itd.

Ewolucjonizm

roz-

zamiana

jeden

rząd małżów o skrzelach dwublaszkowych. Zamek łączący połówki muszli, składa się z obu stron z jednakowej liczby ząbków. Należy tu rodzaj Arka.

Euterpe (gr. = rozweselająca) poezji lirycznej.

Euxinus Pontus (łac. = morze gościnne) — strż. nazwa Morza Czarnego, nazwanego tak od czasu założenia na jego brzegach kolonij gr.

Euzebiusz z Cezarei — (fok. 340), biskup Cezarei palestyńskiej, zwany „ojcem historii kościelnej". W młodości prześladowany za chrześcijaństwo, potem zaufany Konstantyna Wielkiego. Wiele dzieł z zakresu apolo-getyki, biblistyki i dogmatyki m. i. „Dzieje Kościoła".

Evans sir Arthur John — (*1851), ang. archeolog, odkrył w wyniku badań (w 11. 1893—1920) na Krecie t. zw. kulturę minoj-

II, 116.

Evansville — m-to w amer. stanie Indiana nad rzeką Ohio, 102 000 mieszk.

Eviva! (wł.) — niech żyje!

Evoe! (gr.) — okrzyki radosne wydawane przez uczestników bakchanalij strż.

Ewa (hebr. Chawa = życie) — żona Adama, pierwszego człowieka, matka rodu ludzkiego.

Ewakuacja — wycofywanie, usuwanie z danego terenu ludności, urzędów itp. w razie grożącego niebezpieczeństwa. E. wojsk -► Za-opatryioanie.

Ewald Johannes — (1743—1781), duń. poeta, preromantyk, wprowadził motywy nordyjskie do literatury duń. W dramacie ..Fiskerne" („Rybacy") E. stworzył tekst obecnego duń. hymnu narodowego.

Ewangelia (gr. euaggćlion — dobra nowina) — nazwa 4 pierwszych ksiąg kanonicznych Nowego Testamentu (11. ok. 45 — ok. 100), opisujących życie, śmierć, zmartwychwstanie i nauki Jezusa Chrystusa. Autorami

E. są św. św. Mateusz, Marek, Łukasz i Jan. Pierwsze trzy E. noszą nazwę synoptycznych i mają przede wszystkim charakter historyczny, E. zaś św. Jana — teologiczny. 2. — część Mszy św., w czasie której odczytuje się ustęp -+ I, 241, 662, 663. Ewangeliarz — książka zawierająca wybrane części Ewangelii.

Ewangelickie wyznania -> Protestantyzm.

->///, 107, 108, 109, IV, 151, 152, 670.

Ewaporymetr — przyrząd używany teorologii do mierzenia szybkości parowania wody.

Ewaryst św. — papież w 11. 99 — ok. 107, umęczony za czasów Trajana.

Ewerest, ang. Mount Everest, tybetańskie Czomolungma — najwyższy szczyt globu w Himalajach na granicy Nepalu i Tybetu.

Dotąd mimo kilku prób nie zdobyty przez człowieka. 8884 m wys.

Ewers Hans Heinz — (* 1871), pisarz niem., autor niesamowitych opowiadań, dramatów, powieści i poczytnych utworów podróżniczych. Najbardziej znana powieść „Alraune".

Ewidencja — 1. — wykaz, spis ludzi, zwierząt itp. 2. — w wojsku: stan służby. Karta

E. — dokument zawierający szczegóły personalne i chronologiczny przebieg służby żołnierza. 3. — czynność prowadzenia wykazów, spisów ludzi, sprzętu itp.; również komórka organizacyjna urzędu prowadząca ten dział.

Ewik8Zta, łot. Aivikste — prawy dopływ Dźwiny z Jeziora Lubań. 120 km dł.

Ewolucja — stopniowy rozwój; w biologii : przekształcanie się gat. drogą stopniowych powolnych przemian w przeciwieństwie do przekształcania się skokami. Często — niesłusznie — utożsamia się E. z transformizmem, tj. teorią przemiany gat.

->art. II, 282-290; 500, IV, 865, 1578.

Ewolucje lotnicze

teoria rozwinięta przez przyrodników (Darwin, Haeckel) i filozofów (Spencer) XIX w., w myśl której zarówno zjawiska natury, jak i formy życia ludzkiego są wynikiem powolnego, stopniowego procesu woj owego.

-> IV, 550.

Ex abrupto (łac.) — bez przygotowania.

Ex cathedra (łac.) — z katedry, w tonie dogmatycznym, rozstrzygającym.

Exchange (ang. = wymiana) jednych walorów na inne; napis oznaczający kantor lub miejsce wymiany pieniędzy; giełda ; kurs.

Exchequer (ang.) — ang. instytucja rządowa mająca pieczę nad dochodem publicznym. Chancellor of the E. — ang. minister skarbu.

„Ex consensu gentłum“, (łac.) z dowodów na istnienie Boga, w którym dowodzi się, iż Bóg istnieje, ponieważ o tym głosi powszechna opinia wszystkich narodów. Dowód ten niv jest uznany przez kościół kat. i scholastykę za wystarczający

Exegi monumentum aere perennius (łac. = wzniosłem pomnik trwalszy od spiżu) — początek ostatniej ody (w. III księdze ,,Ód“) Horacjusza, wyrażający wiarę poety, że jego dzieło osiągnie nieśmiertelność.

Exequatur (łac. dosł. = niech będzie wykonane) — nazwa oficjalnego zezwolenia na pełnienie funkcyj dyplomatycznych udzielanego konsu-

łowi przez głowę państwa, przy którym jest akredytowany.

Exeter —

66 000 mieszk.

Exhaustory -* Przewietrzniki.

Ex libris (łac. = z książek) — dawniej herb, nazwisko, lub pierwsze litery nazwiska właściciela wpisywane lub odbijane na książkach jako dowód własności. Obecnie najczęściej kartka litogra-fowana lub drzeworyto-wana, przeważnie artystycznie wykonana i zaopa- * trzona nazwiskiem właści-cielą biblioteki, wklejana ^ na wewnętrznej stronie o-kładki książki. I, 678.

Exodus (łac. = wyjście) — w St. Test. druga z ksiąg Mojżesza opisująca dzieje narodu izraelskiego od wyjścia z Egiptu do powrotu Mojżesza z Góry Synaj.

Ex officio (łac.) — z urzędu, z obowiązku władzy.

Ex oriente lux (łac. = ze wschodu światło) — określenie chrześcijaństwa, które przyszło ze wsch.

Expedite (łac.) — doskonale.

Explicite (łac.) — wyraźnie, jasno, dobitnie.

Exposć (fr.) — mowa przedstawiciela rządu, wygłoszona w parlamencie celem zaznajomienia izby i społeczeństwa z programem działalności rządu.

Ex post (łac.) — po fakcie dokonanym.

Extra (łac. = poza) — poza umową, nadobowiązkowo.

Extr£mes se touchent, les (fr.) — krańco-wości są zbieżne, przeciwieństwa ciążą wzajemnie ku sobie.

Extremum funkcji (w matematyce) — największa (maksimum) lub najmniejsza (minimum) wartość funkcji. Np. funkcja y=x⁴+l

m-to i poit pd.-zach. Anglii,

Ex-

LIF

T Ii jap-

) *’*JOZEFA IŁ3UDSKLEGO

Ex libris Marszalka Piłsudskiego (rys. St. O. Chrostowski).

posiada E. a mianowicie minimum równe 1 (dla x = 0), natomiast nie posiada maximum.

Exulantes (z łac. exsulo = być wygnanym z kraju), — exulanci; określenie szlachty polskiej, wygnanej ze swych dóbr po zagarnięciu przez Moskwę Smoleńszczyzny; rozszerzone później w ogóle na emigrantów polit.

Eyck van bracia Hubert (1370—1426) i Jan (1390—1441) — malarze niderl. o epokowym znaczeniu dla sztuki niderl. Pierwsi wprowadzili malarstwo sztalugowe, ujęcie na-turalistyczne (opanowanie perspektywy, mo-delunku etc.). Przez długi czas uważani błędnie za wynalazców techniki olejnej (o wiele starszej). Gł. dzieło słynny ołtarz w Gandawie (katedra). I, 860, III, 460, 461, 903, 904.

Eyre — płytkie jezioro okresowe i bezodpływowe w środk. Australii; zamienia się często w słone bagno. Ok. 10 000 km² pow.

Ezaw — wg. St. Test. starszy syn patriarchy biblijnego Izaaka. Za miskę soczewicy sprzedał bratu Jakubowi prawa pierworództwa.

Ezdrasz (Ezra) — (IV w. prz. Chr.) uczony i kapłan izraelski, organizator narodu po niewoli babilońskiej, odnowiciel zakonu Mojżesza ; gł. bohater biblijnej księgi E. I, 663.

(VI w. prz. Chr.), prorok biblijny z czasów niewoli babilońskiej, największy wśród proroków wizjoner, alegorysta i symbo-lista; przepowiada powrót Izraela z niewoli babilońskiej i jego odrodzenie duchowe i materialne.

Ezop — (VI w. prz. Chr.), Grek frygijski, postać napół podaniowa, uważany za największego bajkopisarza strż.

Ezoteryczny (gr. esoterikós — wewnętrz-ny) — przeznaczony dla wtajemniczonych, tajemny. E. nauki — nauki tajemne, dostępne tylko dla wtajemniczonych, np. okultyzm.

Ezzelino da Romano margrabia Werony, zięć i sprzymierzeniec cesarza austr. Fryderyka II w wojnie z Lombardami, znany ze swego okrucieństwa.

Ezechiel

-> I, 591-594.

(1194-1259),

F — s. chem. pierwiastka fluoru; w fizyce — skrót oznaczający jednostkę praktyczną pojemności, farad; wmuzyce — 1. — czwarty stopień diatonicznej gamy w C-Dur; 2. — skrót: forte (wł.) — silnie, ff: skrót fortissimo (wł.) — b. silnie.

Fabian św. — papież w 11. 236 — 250, ofiara prześladowań podczas panowania cesarza Decjusza.

Fabian Society (fabianiści) — ang. zrzeszenie socjalistyczne, zał. 1884, propagujące stopniowe przyjście socjalistycznego ustroju bez

walki klas w drodze upaństwowienia i produkcji. Najwybitniejsi reprezentanci: Bernard Shaw, Sidney i Beatrice Webb i Herbert Wells. Nazwa od Fabiusa Cunctatora.

Fabius — ród patrycjuszów rzym. 1.    —

Rullianus Maximus — pięciokrotnie konsul, zwyciężył w r. 310 prz. Chr. Etrusków, w 295 Samnitów i Gallów. 2. — Quintus Maximus Cunctator — (f 203 prz. Chr.), od r. 217 dyktator; ostrożną taktyką wstrzymywał pochód Hannibala w Italii, unikając bitwy, za co otrzymał przydomek cunctator

rolnictwa

(= zwlekający), 3. — F. Pictor — (III w. prz. Chr.), autor najstarszych dziejów Rzymu : od jego początków do końca wojen punickich (po grecku).

Fabliaux, Les

II, 986, 987, 988, 989, 991.

(* 1888), generał

-* IV, 461.

Fabrykat — wyrób przemysłowy; produkt pracy fabrycznej ; materiał gotowy, który powstaje w końcowym wyniku obróbki wzgl. przeróbki mechanicznej lub chemicznej surowców. Półfabrykat — produkt nie wykończony, częściowo tylko przerobiony mechanicznie lub chemicznie, surowiec, idący do dalszej obróbki i wykończenia.

Fabuła

112 m n.

Facta Luigi — (1861 — 1930), polityk wł., wielokrotny minister (sprawiedliwości i spraw wewnętrznych), W r. 1922 premier, zmuszony do ustąpienia po faszystowskim marszu na Rzym.

Factis, faktis — biała, brunatna lub czarna masa używana jako namiastka kauczuku do wyrobu tańszych artykułów gumowych oraz jako dodatek do kauczuku naturalnego. Otrzymuje się przez działanie chlorku siarki lub siarki na oleje roślinne.

Fading (ang.) — chwilowe osłabienie lub zanik sygnałów radiotelegraficznych w radioaparatach odbiorczych; zjawisko niezupełnie zbadane, powstające prawdopodobnie wskutek interferencji fal radiowych.

FaSnza

Faeton

Fagibłn

komórki or-

fr. śrdw. opowiadania wierszowane o charakterze komicznym, satyrycznym lub moralnym. Zbióry F. z w. XIII — XIV odbijają obyczajowość epoki.

Fabre Jean Henri —    (1823—1915), wy

bitny fr. badacz obyczajów i instynktów owadów i niektórych innych stawonogów; z zawodu nauczyciel; badanie swe prowadził na pd. Francji.

Fabrycy Kazimierz dywizji, działacz niepodległościowy. Żołnierz I. Brygady Legionów internowany w Beniaminowie; w 11. 1926—1934 wiceminister spraw wojsk. Od 1934 r. inspektor armii.

Fabryczna marka — znak ochronny przedsiębiorstwa, stempel, nalepka na towarze lub opakowaniu z zastrzeżonym godłem, które jest swego rodzaju świadectwem pochodzenia towaru.

Fabryka — wytwórnia, zakład przemysłowy ; przedsiębiorstwo przy pomocy maszyn wytwarzające z nabytych surowców gotowe, lub częściowo gotowe środki spożycia albo środki produkcji; zatrudnia większą liczbę robotników w jednym lokalu, budynku, przy odpowiednim podziale pracy i pod jednolitym kierownictwem.

element dzieła literackiego zawierający w sobie przebieg akcji i stanowiący zarodek powieści, opowieści, lub dramatu.

Facecje — krótkie żartobliwe utwory literackie o bardzo rubasznym humorze, częste w literaturze staropolskiej; zw. także „figlika-mi“. Pierwsze F. wydał Mikołaj Rej p. t. „Przypowieści przypadłe" (w r. 1562).

Fachingen — miejscowość lecznicza w Niemczech, w górach Taunus (prow. Nassau); p. m. Źródła alkaliczne.

Facja geologiczna — dosłownie wygląd, albo sposób wykształcenia równowiekowych skał. Wygląd skał, a także ich skład mineralny, zależne są od warunków, w których skały powstają. Seria skał osadzających się np. w morzu różnicuje się bardzo wyraźnie. W tym samym czasie powstają skały o różnym wyglądzie czyli różne F. skalne: gruboziarnista — przybrzeżna i drobnoziarnista — głębinowa.

Facsimile (łac.) — odbitka rękopisu, dokumentu, dokładna kopia, fotografia aktu urzędowego.

m-to we Włoszech; słynne fabryki ceramiki (XV —XVII w.). Nazwa „fajans" pochodzi właśnie od F.

Faeton (Phaeton atlhe.re.ua L.) — gat. ptaka z rzędu rudlonogich. Żyje w okolicach mórz zwrotnikowych; żywi się rybami i mięczakami. Odznacza się doskonałym i wytrwałym lotem.

w mitologii gr. syn Heliosa. Chcąc dowieść swego boskiego pochodzenia, zażądał od ojca aby poruczył mu kierowania złotym rydwanem słonecznym; nieumiejętną jazdą spowodował niebezpieczeństwo dla świata i został przez Zeusa zabity piorunem.

jezioro w Sudanie, w okolicy Timbuktu, połączone z Nigrem,.

Fagocytoza — swoisty sposób pobierania pokarmu stałego przez pewne komórki u licznych pierwotniaków i u nielicznych komórek tkankowców, np. u białych ciałek krwi lub w komórkach wędrujących tkanki łącznej. Pro ces F. odbywa się w ten sposób, że cząstki stałe przylegają do powierzchni komórki i stopniowo są wciągane do jej wnętrza, albo też komórka wysyła wypustki w kierunku ciała, które ma być pożarte. Wypustki stopniowo otaczają to ciało aż w pewnej chwili zostaje ono wchłonięte przez protoplazmę, gdzie zostaje strawione. Własność fagocytowania cząstek stałych przez białe ciałka krwi ma doniosłe znaczenie dla ustroju, gdyż przyczynia się do oczyszczania krwi od bakteryj.

-* /, 517, III, 133, 134, IV, 1142.

Fagocyty, komórki żerne ganizmów zwierzęcych i ludzkich, obdarzone szczególnymi właściwościami wchłaniania najrozmaitszych substancyj, m. i. drobnoustrojów, barwników itd. Odróżniamy F. wolne (przede wszystkim niektóre rodzaje białych ciałek krwi) oraz F. stałe (najważniejszą rolę odgrywają tu śródbłonki naczyń włoskowatych i t. zw. komórki siateczkowe zawarte w śledzionie, gruczołach limfatycznych i szeregu innych narządów).

Fagot — instrument dęty drewniany (od Bj — b¹), dźwięk niski, miękki, nosowy, ciemny, przenikliwy. O oktawę niżej — kontrafagot.

(1612-1671), wódz

wyroby

lecz

wem

II, 492, III, 170.

-+ari. II, 289-293.

łane ruchem wahadła.

rachunek za sprzedane towary, wystawiony i podpisany przez sprzedawcę. 2. — struktura, układ utworu, np. muzycznego lub literackiego.

Fakultatywny — dowolny, nie obowiązujący, pozostawiony do wyboru, do uznania, np. nauka niektórych przedmiotów na wyższych uczelniach.

Fakultety — wydziały wyższych uczelni.

Fala — w wojsku: ugrupowanie nacierającej piechoty: sekcje i drużyny rozsypane w tyralierę ; nieregularna linia strzelców posuwających się w kilkumetrowych odstępach.

Fala gazowa — fala powietrza skażonego chemicznym środkiem bojowym, pchana wiatrem. W czasie wielkiej wojny początkowo stosowano F. G., później zaniechano m. i. ze względu na to, iż w razie zmiany kierunku wiatru F. G. spływała z powrotem na własne pozycje.

Falanga — strż. gr. szyk bojowy; polegał na ciasnym skupieniu w zwarty czworobok kil kunastu szeregów' ciężko ubrojonych żołnierzy.

1.

Faguet Emile — (1847—1910), fr. krytyk i historyk literatury, akademik od r. 1900; autor monografij o Andrć Chćnier, Zoli i Balzaku, studiów literackich o Rousseau oraz historycznych, jak: ,,Le Libćralisme'' ,,Le Pa-cifiame" i i.

Fahrenheit Daniel Gabriel — (1686—1736), szklarz i konstruktor przyrządów meteorologicznych, rodem z Gdańska, stale przebywał w Holandii. Wprowadził rtęć jako ciecz termo-metryczną, zbadał zjawisko zamarzania i wrzenia wody. W skali termometrycznej

F. obrano jako stałe punkty temperaturę mieszaniny salmiaku i lodu (0°) i temperaturę normalną ciała ludzkiego (100°). W skali tej temperatura topnienia lodu = 32°, temperatura wrzenia wody = 212°. Skala F. używana jest w Anglii i w Ameryce. 1° C. = 1,8° F. -W, 1007.

Fairbanks — końcowy punkt kolei w suchej śrdk. Alasce. 2000 mieszk.

Faire bonne minę au mauvais jeu (fr. dosł. = robić dobrą minę w złej grze) — nadrabiać miną, być pozornie zadowolonym nawet przy niepomyślnym układzie okoliczności.

Fairfax Thomas parlamentarnej armii w czasie rewolucji ang., pobił króla Karola I pod Naseby w r. 1645. Po daremnych próbach ocalenia króla od śmierci i walkach z parlamentem w r. 1650 złożył dowództwo, które objął Cromwell.

Fair play (ang. = czysta, uczciwa gra) — termin określający w sporcie stosowanie się do wszystkich prawideł gry bez uciekania się do nierzetelnych forteli. Ze sportu określeni' to przeszło wszędzie tam, gdzie ma się do czynienia z zawodnictwem, konkurencją, jak np. do polityki, handlu, życia społecznego itp.

Faits accomplis (fr. = fakty dokonane) — pojęcie polit. oznaczające taktykę stwarzania sytuacyj, nie dających się zmienić i przesądzających z góry dalszy bieg wypadków.

Fajans (od m-ta wł. Faenza) ceramiczne otrzymywane ze słabo wypalanych jasnych gat. gliny, zwykle powleczone szkli-ołowianym. Tańsze od porcelany, znacznie łatwiej łamliwe, różnią się od niej porowatym przełomem. Zbliżone do fajansowych są wyroby majolikowe. W XVII w. słynne były hol. fajanse z Delft. Pierwsze fabryki F. w Polsce: Biała Podlaska (1738), Belweder (1770).

Fajans Kazimierz — (* 1887), chemik i fizyk. Szereg wartościowych prac w dziedzinie promieniotwórczości i różnych działów chemji fizycznej ; jego prace nad izotopami ołowiu stworzyły podstawy nauki o izotopach.

//, 1020, 1021, IV, 415, 416, 417, 418.

Fajansa i Soddy’ego prawo przesunięć: w wyniku utraty cząstki a przez jądro atomu promieniotwórczego powstaje nowy atom, który w układzie periodycznym pierwiastków znajduje się o 2 miejsca na lewo względem pierwotnego; gdy jądro atomu traci cząstkę /?, nowopowstały atom znajduje się względem pierwotnego o 1 miejsce na prawo.

-► II, 1019, 1920.

Fajerant — w gwarze rzemieślniczej i robotniczej : czas wolny po dniu roboczym; zakończenie dnia roboczego.

Fajerwerki — race, ognie sztuczne. W Polsce znane od XVI w.; nieodzowne urozmaicenie każdej publicznej zabawy wieczornej w XVIII w.

Fajka pokoju — fajka palona przez Indian przy zawieraniu umów pokojowych. Krążyła od jednej osoby do drugiej.

Fajsławice — wieś w Lubelszczyźnie nad Wieprzem. Pamiętna bitwa w czasie powstania 1863 r. (24 sierpnia).

Fajum — zapadłość w obrębie wsch. części Pustyni Libijskiej, położona 45 m p. p. m., wypełniona częściowo przez Jezioro Karun; była już w strż. ważnym obszarem uprawnym i gęsto zaludnionym dzięki połączeniu z doliną Nilu przez Bahr Jusuf. Liczne wykopaliska archeologiczne.

Fakir, derwisz — asceta mistyk w świecie kultury Islamu.

Fakt (łac. factum — to, co jest dokonane) — to, co w doświadczeniu jest nam bezpośrednio dane oraz co daje się stwierdzić jako rzeczywiste. Rozróżniamy F. fizyczne, które stwierdzamy w doświadczeniu zewnętrznym, np. ruch zegara, oraz F. psychiczne, które dane nam są w świadomości, w doświadczeniu wewnętrznym, np. wrażenie wzrokowe wywo-

III, 866, 867.

Faktor — pośrednik; osoba załatwiająca za wynagrodzeniem różne drobne interesy.

Faktoria — skupienie handlowe jednej lub kilku firm w obcym kraju, głównie w koloniach.

Faktura

-* IV, 838.

Falcowanie

skła-

Fala poprzeczna.

X — długość lali, a — amplituda.

Fala podłużna.

r — rozrzedzone, z — zgęszczenie.

na-

(1825—1910), poeta, dramaturg,

osada w Kampanii rzym. słynna z winnic, dostarczających najlepszego w Italii wina (Falernum), opiewanego przez poetów (Horacy).

Falieri Marino

(ok. 1278-1355), doża wenecki. Zwyciężył Węgrów pod Zarą 1346. Ścięty za dążenia do władzy absolutnej. Losy F. stanowią temat tragedyj Byrona, Dela-vigne’a Swinburne'a, noweli Hoffmana i i. Falimirz Stefan

(1827-1900), minister pruski, pomocnik Bismarcka w walce z kościołem kat. i polskością w Poznańskim i na Po

Falkenhayn Erich rał niem., prus. minister wojny i szef sztabu generalnego w czasie wielkiej wojny do sierpnia 1916 r. Inicjator pierwszej bitwy pod Ypres (1914) i wielkich walk pod Verdun.

niem. miejscowość lecznicza dla gruźlików w górach Taunus; ok. 500 m n. p. m.

Falklandzkie Wyspy

Stolica Stanley.

Falkonet —

(1775-

-► III, 953.

Po raz pierwszy zastosowana przez Filipa Macedońskiego. Wadą F. była jej mała zwrotność.

Falanster — komunistyczne osiedle zwolenników Fouriera.

Falasza — szczep w Abisynii, pochodzenia sem. W religii i obyczajach występują cechy żyd. obok starochrześcij. i staroegips. (kult słońca). Język pochodzenia chamickiego. F. trudnią się rzemiosłem i rolnictwem.

Falek Jaremiasz — (1609—1677), rysownik i sztycharz gdańsko-polski. Wpływy wł. i hol. Portrety, kompozycje. Większość sztychów w Muzeum Rapperswilskim.    -*• II, 528.

Falconet Etienne Maurice — (1716—1791), rzeźbiarz fr. Był kierownikiem fabryki porcelany w Sćvres. Gł. dzieła: „Kąpiąca się" (Lou-vre), pomnik Piotra Wielkiego w Leningradzie.

1. — łączenie brzegów dwóch kawałków blachy przez zaginanie; 2. — danie arkuszy papieru w książkę; 3. — łączenie dwóch części drewnianych, kamiennych przez nacięcie — w postaci schodków — obydwu części.

Fale — zjawisko odbywające się w ośrodku materialnym albo niematerialnym, polegające na rozchodzeniu się drgań cząstek materialnych, lub okresowych zmian jakiejś wielkości fizycznej, np. natężenia pola elektrycznego i magnetycznego. F. posiadają zdolność odbijania się, załamywania się i określoną prędkość rozchodzenia się; prędkość rozchodzenia się (C) zależy od ' ośrodka, w którym się F. i rozchodzą i rodzaju F. Po-*1 za tym F. cechuje: długość, okres drgań i amplituda. Długość F. (A) — odległość m. dwiema sąsiadującymi cząstkami drgający-» ł H'HWł f t I mi, znajdującymi się w tej samej fazie. Okres drgań (T) — czas, w ciągu którego cząstka drgająca wykonywa jedno całkowite drganie. Amplituda — największe wychylenie cząstki drgającej; od amplitudy zależy tężenie zjawiska towarzyszącego rozchodzeniu się F. : im większa amplituda, tym natężenie zjawiska jest większe. Pomiędzy długością F., prędkością rozchodzenia się, okresem drgań i częstością (n) istnieją następujące zależności:

A = CT; T = — • Twórcami nauki o F. byli n

Huyghens i Fourier.

->art. II, 294-301; 1, 405, III, 555, 556, IV, 428, 429, 430, 432, 433, 519, 520, 527, 530, 531, 532, 533, 535, 1023, 1024, 1025.

Falenty — wieś pod Raszynem, kluczowa pozycja polska w bitwie z Austriakami 19. IV. 1809. W walkach pod F. zginął Cyprian Godebski.

Faleńskl Felicjan (pseud. „Medard" i „Felicjan") tłumacz i krytyk literacki, epigon romantyzmu. Poezje F. („Meandry", 1892, i i.) cechuje refleksyjność i kunsztowność formy. Napisał dwanaście utworów dramatycznych, z tych najlepszy: „Althea" (1875),.

Falernum

(XVI wiek) lekarz; wydał w 1534 r. dzieło przyrodniczo-lekarskie,

t. zw. zielnik, zw. „Unglerowskim Ogrodem Zdrowia" (ze względu na to, że dzieło to zostało wydane w drukarni Floriana Unglera w Krakowie).

Falk Adalbert

morzu.

(1861-1922), gene-

Falkensteln

ang. archipelag w zach. części pd. Atlantyku, o chłodnym i wilgotnym klimacie, bez lasów. F. W. mają znaczenie polit., ponieważ kontrolują przejście z Atlantyku na Pacyfik. Do wysp tych pretenduje Argentyna. Administracyjnie należy do F. W. t. zwr. Falkland Dependency, obejmująca archipelag i ang. ląd antarktycz-ny na peryferii Morza Weddella (ok. 3 000 000 km* pow., poza Georgią Pd. bezludna). W p bliżu F. W. rozegrała się 8. XII. 1914 r. bitwa morska pomiędzy eskadrą niem. i eskadrą ang. Flota niem. została przez Anglików zniszczona. 12 000 km*, 2400 mieszk.

rodzaj działa, używanego w XVI i XVII w.; było nabijane od wylotu; niektóre posiadały w tylnej części lufy wycięcie, w które wkładano sztabę metalową z kilkoma gniazdami na proch i kulę; sztabę tę przesuwano po każdym wystrzaie o jedno gniazdo, co uwalniało od potrzeby ciągłego nabijania

F. i co znacznie przyśpieszało strzelanie.

Falkowski Jakób Zebedeusz 1848), pedagog i filantrop; w r. 1817 założył Instytut dla Głuchoniemych i Ociemniałych w Warszawie.

Fali Leo — (1873—1925), austr. kompozytor operetkowy: ,,D\t Dollarjyrimeasin" („Księżniczka dolarów"), ,,Madame Pompadour” i i.

1.

tama chroniąca port przed działaniem fal od strony pełnego morza. Budowa F. zależy od rodzaju dna i siły fali. F. są budowane z pali drewnianych i kamieni, skrzyń żelbetowych wypełnionych piaskiem lub usypywane wprost z kamieni. / V, 320. — 2.    — zabezpieczenie przed zalewem fali na

,,llen-

Fałat Julian — (1853—1929), malarz, realista, mistrzowsko operujący akwarelą. Pejzaże (zwł. słynne zimowe), sceny łowieckie etc.

-> II, 949, IV, 246, 272.

Fałd skalny — jednostka tektoniczna złożona ze skał pogiętych w wyniku działania w ciągu dziejów ziemi sił, które wychylały warstwy skalne z położenia poziomego i zginały je w podobny sposób, jak nacisk fałduje sukno. Najprostszy F. S. składa się z części wzniesionej do góry, czyli siodła lub anty-kliny, oraz z części zgiętej du dołowi czyli łęku lub synkliny. Wskutek fałdowania się skorupy ziemskiej powstają góry fałdowe.

Fałda mongolska

Fałda półksiężycowa -> Kątowa fałda.

Fałsz

Fama (łac. = wieść)

w śrdw. : giermek, na uniw. śrdw.

-y IV, 669.

Falla Manuel de — (* 1876), hiszp. kompozytor, muzyka impresjonistyczna o narodowym charakterze (andaluzyjska muzyka ludowa). Balety (El sombrero de tres picos" — „Trój-graniasty kapelusz" i i.), opery, utwory fortepianowe, orkiestrowe i kameralne.

Fallióres Clćment Armand — (1841 — 1931), polityk fr., prezydent republiki fr. 1906—1913.

Fali River — m-to portowe w stanie Massachusetts (St. Zj. A. Pn ). Gł. ośrodek przeróbki bawełny. 115 000 mieszk.

Fallstart (ang.) — w biegach sportowych przedwczesny start zawodnika, wyprzedzający sygnał rozpoczęcia biegu. F., popełniony chociażby, przez jednego zawodnika, wymaga powtórzenia startu.

Falochron dziobie statku.

Falowa (undulacyjna) teoria światła — teoria stworzona przez Younga i Fresnela, wg której wrażenie światła wywoływane jest przez fale poprzeczne, rozchodzące się w' próżni i w atmosferze z prędkością ok. 300000 km/sek.

F. T. Ś. tłumaczy zjawisko interferencji, uginania się, polaryzacji światła. Obecnie obok

F. T. Ś. równorzędne miejsce zajmuje kwantowa teoria światła.

-* II, 299, 300, III 211.

Falomierz — w radiotechnice przyrząd do mierzenia dł. fal elektro-magnetycznych, strojenia obwodu radioaparatu odbiorczego na żądaną dł. fali. Działanie F. opiera się na zjawisku rezonansu.

Falset — nienaturalny głos męski, wyższy od zwykłego, wydobywany przez specjalnie ustawienie wiązadeł głosowych.

Falstaff, sir John — gruby, jowialny i wygadany rycerz ze sztuk Shakespeare a: ry IV", ,,Henry V", i ,,Merry Wives" („Wesołe kumoszki").

Falster — płaska wyspa duń., obszar rolniczy z dominującym sadownictwem. 474 km², 40 000 mieszk. Gł. m-to Nykóbing.

-* 1, 1156.

Falsyfikat — przedmiot naśladujący w formie, materiale, technice, ornamentyce — wytwory kultury materialnej, które mogą przedstawiać wartość naukową, artystyczną lub tylko handlową ; prawdziwy zabytek pochodzący jednak z innego miejsca, innego okresu, podrzucony do jakiegoś zespołu kulturowego, bądź dla udowodnienia tezy naukowej, bądź dla zysków handlowych.

I, 238, 239.

Falun — m-to szw. z akademią górniczą 13 000 mieszk.

Mongolska fałda.

przerobienie, podrobienie, uszkodzenie dokumentu, znaku obiegowego, narzędzi mierniczych, znaku urzędowego, granicznego, produktów spożywczych itp. celem użycia ich jako autentycznych i wprowadzenia w błąd osób, którym mają być przedstawione (F. materialny). F. intelektualny polega na tym, iż osoba publicznego zaufania poświadcza nieprawdę co do okoliczności, mającej znaczenie prawne. W filozofii — we współczesnej teorii dedukcji prawdziwość, lub fał-szywość stanowi wartość logiczną, dodatnią lub ujemną, przysługującą zdaniu odpowiednio do tego, czy wynika ono w sposób poprawny, czy nie z założeń przyjętych za prawdziwe na podstawie metod uznanych za poprawne.

w strż.’ Rzymie bóstwo uosobiające rozchodzącą się szybko wieść, sławę, wyobrażane jako kobieta ze skrzydłami u ramion.

Familia — w XVIII w. nazwa stronnictwa, jakie tworzyła rodzina Czartoryskich i spokrewnione z nimi rody magnackie (reformy polit. w oparciu o Rosję).

Familiant — w dawnej polszczyźnie: człowiek spokrewniony z możnymi rodami.

Familijna rada -► Rada familijna.

Famulus (łac.) 1. później : wierny sługa. 2. — student-pomocnik profesora.

Fanarioci (od dzielnicy Konstantynopola -Fanara, nad Złotym Rogiem) — członkowie arystokracji gr., pozostali przy życiu po zdobyciu Konstantynopola przez Turków. Pełnili wyższe urzędy w służbie tur.

Fanatyzm — postawa psychiczna o podłożu uczuciowym, cechująca się zupełnym i wyłącznym opanowaniem danej jednostki, wzgl. grupy, przez pewmą ideję. F. odrzuca wszystkie względy, leżące poza zakresem jego podstawowej tendencji; występuje w różnorodnych dziedzinach życia (F. rei., polit. itd.).

/. 479, II, 857.

Fandango — hiszp taniec narodowy w takcie s/₄, w’ tonacji mollowej i w wolnym tempie.

1. — uroczysty sygnał odegrany na trąbkach specjalnego typu, zw. także F. (i bębnach). 2. — krótki radosny utwór na trąby.

Fango — mul mineralny zawarty w szeregu cieplic wł., zwł. w Abano i w Battaglii, używany do gorących okładów na podobieństwo borowiny.

Fankuł, koper włoski (Foeniculum ca-pillaceum) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny baldaszkowatych; pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego; uprawiany jako warzywo i do celów leczniczych.

Fannlng -» Palmyra.

Fantazja

1. — nazwa używana w Biblii i współcześnie dla określenia królów strż. Egiptu. -> I, 11, II, 128. 2. zardowa gra w karty, rozpowszechniona w Polsce od pierwszej połowy XVIII w.

przemysł barwienia (farbowania) materiałów' włókienniczych, skór itp., posługujący się obecnie prawie wyłącznie barwnikami syntetycznymi (sztucznymi). Farbowanie polega najczęściej na zanurzaniu materiału w roztworze odpowiedniego barwnika z dodatkiem sody, soli kuchennej lub glau-berskiej itp., zwykle w wyższej temperaturze. Często nasyca się poprzednio materiał ‘zaprawami, utrwalającymi barwnik na włóknie lub utrwala się barwnik po farbowaniu przez działanie odpowiednich środków chemicznych. Metody farbowania zależą od rodzaju materiału barwionego i użytego barwnika. Wzory na tkaninach uzyskuje się przez drukowanie, tj. nakładanie barwnika na tkaninę w miejscach wzoru odpowiednimi walcami drukarskimi.

Farbka -> Ultramaryna.

Farbownik (Anchusa) — rodzaj roślin zielnych z rodziny szorstkolistnych; 40 gat. w Europie i Azji, głównie w obszarze śródziemnomorskim ; u nas 3 gat.

Farby

Farmacja

Fanfara

w węższym znaczeniu wyobraźnia, zdolność przeżywania wyobrażeń wytwórczych, wyobrażania sobie rzeczy, miejsc, zdarzeń nigdy poprzednio nie spostrzeganych, nowych. W szerszym znaczeniu zdolność do tworzenia nowych pomysłów w rozmaitych dziedzinach. Jeżeli tworzenie tych pomysłów jest kontrolowane przez myśl krytyczną (rozumowanie) i pomysły te mają wartość, to taką czynność F. nazywa się twórczością artystyczną, naukową, techniczną itd. W muzyce — utwór muzyczny o swobodnej, nie-schematycznej formie, posiadający liczne, kontrastujące ze sobą tematy.

Fantom — 1. — model anatomiczny, przedstawiający jakiś narząd lub zespół narządów, normalny lub ze zmianami chorobowymi, używany przy nauczaniu anatomii normalnej i patologicznej oraz techniki chirurgicznej i położniczej. 2. — złudzenie wzrokowe.

Fara — gł. kościół parafialny w danej miejscowości, np. katedra św. Jana w Warszawie.

Farad (F)    — praktyczna jednostka po

jemności elektrycznej (przewodnika, w którym ładunek 1 kulomba wywołuje potencjał 1 V). Pojemność 1 F. miałby przewodnik kulisty o promieniu 9.10¹¹ cm. Pojemność elektryczna kuli ziemskiej wynosi ok. 0,0007 F.

Faraday Michael — (1791 — 1867), genialny fizyk i chemik ang. Pracując pod kierunkiem Davy’ego, skroplił chlor, siarkowodór i szereg innych, znanych wówczas gazów, wydzielił benzen z gazu świetlnego. Największym odkryciem F. było epokowe odkrycie prądów indukcyjnych w r. 1831. Znane są F. prawa elektrolizy, wynik jego badań nad przechodzeniem elektryczności przez elektrolity. F. stwierdził wpływ pola magnetycznego na skręcanie płaszczyzny polaryzacji. F. prawa elektrolizy — I. masa pierwiastka wydzielona na elektrodzie jest wprost proporcjonalna do natężenia prądu i czasu trwania elektrolizy, inaczej — jest wprost proporcjonalna do ilości elektryczności przepuszczonej elektrolit. II. Masy ciał, wydzielonych przez dany ładunek, są proporcjonalne do równoważników chemicznych. Faradyzacja — zabieg lekarski, polegający na zastosowaniu prądu indukcyjnego dla celów

diagnostycznych i leczniczych. Faradotera-pia — leczenie za pomocą prądu indukcyjnego. -+ II, 174, 175, 367, III, 437.

Farafra — oaza egips. na Pustyni Libijskiej.

Faraon

dawna ha-

Farbiarstwo

subtelne proszki barwne, stosowane do malowania, zabarwiania lakierów, mas plastycznych itp. Do malowania rozrabia się

F. wodą z domieszką kleju (F. klejowe), lub pokostem (F. olejne). Jako F. stosuje się najczęściej barwne związki nieorganiczne, nierozpuszczalne, w odróżnieniu od barwników do farbowania tkanin. F. mają szerokie zastosowanie w przemyśle budowlanym, poligraficznym, włókienniczym (do materiałów z wzorami drukowanymi), w malarstwie.

-+III, 459, 460, 461, IV, 1116.

Farewell (ang.) — jedź szczęśliwie! Żegnaj!

Farfura — używana w dawnej Polsce nazwa naczyń porcelanowych lub fajansowych (-* Porcelana).

Farlnacci Roberto — (* 1892), polityk wł., adwokat; w czasie wielkiej wojny domagał się interwencji Włoch w wojnie. Od r. 1919 przywódca skrajnego skrzydła faszystów. Od r. 1924—1926 generalny sekretarz partii.

Farma, ferma — gospodarstwo rolne średniej wdelkości o produkcji dla rynku, nie na własne zapotrzebowanie; mały folwark, typowy dla rolnictwa amer. ; dzierżawione większe gospodarstwo rolne. Farmer, fermer — właściciel F.; chłop amer., dzierżawca; kolonista.

zespół nauk, obejmujących zagadnienia związane z chemizmem, przyrządzaniem i oceną dobroci leków, surowcami pochodzenia naturalnego, przemysłem chemiczno-

farmaceutycznym, uprawą roślin lekarskich, środkami spożywczymi, badaniem i wykrywaniem trucizn oraz z obroną przeciwgazową. Aptekarstwo, stanowiące tylko jeden dział F., utożsamia się niesłusznie z F.

-►/, 249, 250, 251, 585, III, 276.

Farmakodynamika — dział fizjologii, zajmujący się mechanizmem działania leków na ustrój żywy.    III, 560.

Farmakognozja leczniczych pochodzenia roślinnego i zwierzę-

-+ III, 276. nauka doświadczalna,

-> III, 276.

-* I, 250, III, 280.

III, 276.

Alessandro,

dla

kopia

bez lasów,

ocea-IX w. z Nor-

-V I, 1161, 777. wyspa niedaleko Aleksandrii, obecnie połączona z lądem ; w strż. znajdowała się tu zbudowana w r. 279 prz. Chr. wielka latarnia morska, uważana za jeden z siedmiu cudów świata.

Farsa

II, 1253, 1262.

żyd. stronnictwo rel.-polit.

Fascio.

rodzaj roślin zielnych wijących się, z rodziny motylkowatych;

nauka o surowcach

cego.

Farmakologia

zajmująca się działaniem leków na ustrój żywy i ich losem w ustroju, ze szczególnym uwzględnieniem stanów chorobowych.

Farmakopea — kodeks apteczny, urzędowy spis leków, jakie powinny znajdować się w każdej aptece oraz sposobów ich przyrządzania, przechowywania, badania tożsamości i czystości oraz przepisów obowiązujących przy ich wydawaniu z apteki.

Farmakoterapia — nauka o stosowaniu leków w praktyce lekarskiej.

Farman Henri — (* 1874), konstruktor fr., jeden z pierwszych twórców samolotów, specjalnie dwupłatowców. Założyciel zakładów budowy samolotów we Francji, produkujących głównie maszyny pasażerskie i bombardujące.

Farmazon (z fr. ,,franc maęon“) — w dawnej Polsce nazwa wolnomularzy oraz ludzi bez przekonań rei., t. zw. „niedowiarków".

Farnese — książęcy ród wł., znany od XIII w., od r. 1552 książęta Parmy i Piacen-zy. Gł. przedstawiciele: 1.

(1468—1549), późniejszy papież Paweł III, słynny zbieracz arcydzieł sztuki strż.; 2. — Alessandro — (1545—1592), wybitny wódz w służbie hiszp. Namiestnik króla hiszp. w Niderlandach od 1578, odzyskał niderl. miasta “j'korony; 1590 zmusił Henryka IV fr. do zaniechania oblężenia Paryża. Pałac F. — pałac renesansowy rodziny F. w Rzymie, dzieło architekta Antonio da Sangallo. -*■ II, 1251.

Farnesina — willa renesansowa rodziny Farnese (Rzym) ze słynnymi freskami Raf-faela.

Farnezyjskie zbiory — słynne antyczne zabytki odkryte przeważnie za papieża Pawła III (Farnese), przechowywane w pałacu Farnese, obecnie w muzeum w Neapolu. Najważniejsze rzeźby: „Byk f a r n e z y j s k i", rzeźba przedstawiająca grupę mitologiczną. Kopia zaginionego oryginału Apolloniosa i Tauriskosa z Tral-les. „Herakles farnszyjski" oryginału Lysippa.

FSróer, Wyspy Owcze — duń. archipelag na pn. Atlantyku; skaliste wyspy z pastwiskami umożliwiającymi hodowlę bydła i owiec. Ślady zlodowacenia; klimat niczny. Mieszkańcy F. przybyli w wegii, a dzięki odosobnieniu zachowali wiele staronordyckich cech. 1400 km², 24 000 mieszk. Stolica Thorshavn.

Faros

-> I, 103, II, 808.

Farrfere Claude — (* 1876), powieściopisarz fr., oficer marynarki; autor powieści egzotycznych, należy do szkoły pisarzy realistycznych. Gł. dzieła: ,,L’Homme qui assassina", („Człowiek, który zabił"), ,,La Battaille“ („Bitwa"), osnuta na tle bitwy pod Cuszimą i i.

najlżejszy rodzaj dramatyczny: utwór sceniczny o niewybrednej fabule, operujący wyłącznie efektami humorystycznymi. Wywodzi się z zabawnych wstawek do przedstawień karnawałowych we Francji i Hiszpanii (XV w.). Do największego rozkwitu doszła we Francji.

Farsala strż. Pharsalos — jedno z najpotężniejszych m-t strż. Tessalii. Tu w r. 48 prz. Chr. Cezar zadał Pompej u szowi stanowczą klęskę.

Farsistan — prow. pd. Persji, kolebka państwa staropers. Hodowla bydła, bawełna, tytoń. 177 000 km², ok. 100 000 mieszk.

Farvel — przylądek pd. Grenlandii.

Far West — ang. nazwa Dalekiego Zachodu w St. Zj. A. Pn., nadawana przede wszystkim obszarom stepowym (preriom).

Farys — u Arabów i Beduinów zaszczytny tytuł rycerski, rycerz konny. Tytuł wiersza Mickiewicza.

Faryzeusze

w Judei niepodległej (od w. II prz. Chr.) ; głosili bezwzględną odrębność naród owo-rel., mesjanizm, wiarę w życie pozagrobowe i przeznaczenie; rygoryści na punkcie przestrzegania czystości rytualnej i dziesięciny świątynnej; poglądom i praktykowanej przez F. moralności, zwł. ich fanatyzmowi i obłudzie, przeciwstawił się Chrystus i dlatego głównie wskutek ich zabiegów został skazany na śmierć. W dzisiejszym znaczeniu ludzie, którzy wprawdzie zewnętrznie nawet z naciskiem spełniają zobowiązania społeczne i moralne, w gruncie rzeczy jednak pozbawieni są wszelkiej prawdziwej moralności.

Fasada — zewnętrzna ściana budowli, specjalnie ozdobiona, mieszcząca wejście (F. gł., F. boczna).

Fasces (łac.) — w strż. Rzymie godło władzy najwyższej i nieograniczonej, noszone przez liktorów przed najwyższymi władcami: pęk rózeg z wystającym toporem. Godło faszyzmu wł.

Fasety — szlifowane ściany w zwierciadłach, diamentach, wywołujące grę barw wskutek załamania się promieni świetlnych.

Fasola (Phaseolus)

wiązki jednolitych gałęzi dł.

(1845-1924), fr. kompozytor i pedagog, nauczyciel wielu wybitnych kompozytorów (Ravel, Roger Ducas-se, FI. Schmitt). Opery, balety, utwory orkiestrowe, kameralne oraz kościelne.

Faust Johannes — (ok. 1480— ok. 1540), niem. czarnoksiężnik i lekarz, postać napół podaniowa. Studiował alchemię i astrologię w różnych miastach (m. i. w Krakowie). Dokoła jego życia bardzo wcześnie powstały liczne opowieści, przedstawiające go jako człowieka, który zaprzedał duszę diabłu. Do w. XVIII opowieści te krążyły w formie t. zw. „Faustbilcher" wzbogacających literaturę jarmarczną. Historię F. udramatyzował po raz pierwszy w XVI w. poeta ang. Marlo we. Temat często opracowywany przez pisarzy niem., przede wszystkim przez Goethego. Na poemacie dramatycznym Goethego oparta jest opera Gounoda. Pewne analogie do podań o F. wykazują polskie po-

-►//. 626-628.

Faux pas (fr. dosł. = fałszywy krok) — niezręczne posunięcie, nietakt.

Favre Jules przeciwnik Napoleona III; po jego upadku w r. 1870 — minister spraw zagranicznych, podpisał kapitulację Paryża.

Favre Louis

(1852—1928), marszałek

kształt

obejmuje 150 gat., występujących w obszarach ciepłych; u nas dla jadalnych strąków i nasion uprawiają 2 gat.: F. zwykłą i F. wielokwiatową w różnych odmianach; pochodzi z pd. Ameryki; również ozdobna. ->IV, 616.

Fasti, die8 fasti (łac.) — u strż. Rzymian „dozwolone" dni, w których mogły się odbywać sprawy publiczne, szczególnie sądowe, w przeciwieństwie do ,,dies nefasti", kiedy były wzbronione.

Faszoda -* Kodok.

Faszyna

3 — 4 m wiązanych wikliną lub drutem, najlepsze z wierzby; poza tym z olchy, leszczyny, topoli, świerku, używane do robót wodnych i budowlanych, np. umacniania wałów ochronnych.

Faszyzm (od wł. fascio = pęk rózeg) — polit. ruch powstały po wielkiej wojnie we Włoszech, na którego czele stoi ,,il Duce“ (wódz), Benito Mussolini. -► art. II, 301 — 311: I, 1187, III, 298, IV, 844, 850, 941, 943, 1021, 1022, 1397, 1406.

Fatalizm (z łac. fatum = los, przeznaczenie) — wiara w istnienie przeznaczenia, popularna i uproszczona postać deterministycznego poglądu na świat: wszystko, co się ma stać, stanie się niezależnie od naszych pragnień, działań i wysiłków woli. F. jest elementem pewnych religijnych poglądów na świat i przedmiotem wiary nieoświeconego ogółu.    -»• I, 479.

Fata morgana -> Refrakcja. -> I V, 500.

Fatra Wielka i Mała — dwa pasma kar packie nad górnym Wagiem, sięgające nad 1700 m wys.

Fatum (łac.) — los, przeznaczenie, tajemna moc, rządząca nieubłaganie światem; w strż. Grecji personifikowane przez Ananke i Mojry, w Rzymie przez Parki.

Fatymidzi — ar. dynastia, wywodząca się od Fatymy (606 — 632), córki Mahometa i Ha-didży, i jej męża Alego; w X w. rozszerzyła swe panowanie na Sycylię, Fez, Syrię, Egipt, przeniósłszy stolicę do Kairu; w XII w. wymarła.

Faubourg (fr.) — przedmieście.

Fauna — ogół zwierząt zamieszkujących dane terytorium.

Faunus, faun — w mit. rzym. bóg płodności, opiekun rolnictwa, pasterstwa, pól i lasów, utożsamiony z gr. Panem. Obok niego występują fauny, odpowiadający gr. satyrom, półbogowi leśni o kozich nogach, kosmatych uszach i krzywych nosach.

Faure Fćlix — (1841 — 1899), fr. mąż stanu, uczestnik obrony narodowej w wojnie fr.-prus., 1895—1899 prezydent Republiki Fr.

Faurć Gabriel Urbain

dania o Twardowskim.

(1809—1880), polityk fr..

(1826—1879), szwajc. inżynier. W 11. 1872—1879 prowadził budowę tunelu przez przełęcz Św. Gotarda i poniósł przy tym śmierć.

Fawkes Guy — (1570—1606), ang. działacz rei., głowa kat. spisku przeciw królowi Jakubowi I. Stracony.

Fayolle Emile fr., jeden z wybitnych wodzów wielkiej wojny.

Faza — stan przejściowy, stadium. W fizyce — pojęcie wprowadzone przez amer. fizyka W. Gibbsa, oznaczające część układu niejednorodnego, dającą się oddzielić na drodze mechanicznej. Często F. układu odpowiadają różnym stanom skupienia: stałemu, ciekłemu, gazowemu. Tak np. mieszanina wody i lodu, mogąca istnieć w temperaturze 0°, składa się z F. stałej i ciekłej. F. gazowa może być w każdym układzie tylko jedna, ponieważ wszystkie gazy mieszają się z sobą; dwie ciecze, nie mieszające się z sobą, tworzą dwie F.;

F. stałych może być w układzie tyle, ile jest składników w stanie stałym. -*-11, 1227. F. reguła — ogólna reguła, sformułowana przez Gibbsa, pozwalająca przewidzieć w danym układzie niejednorodnym — w zależności od ilości składników układu, ciśnienia i temperatury — ilość faz, mogących współistnieć i warunki trwałości poszczególnych faz. F. cząstki drgającej — stan tej cząstki w jakimś momencie. W przypadku fal pojedyńcza cząstka znajduje się w tej samej F. w chwilach, których odstęp nazywamy okresem drgania. Odległość pomiędzy dwiema sąsiednimi cząstkami znajdującymi się w tych samych F. nazywamy długością fali. F. w astronomii jasnej tarczy ciał niebieskich układu planetarnego, świecących światłem odbitym od Słońca, zależny od wzajemnego położenia Ziemi, Słońca i planety

Fe

1. — gorączka; 2.

dreszcze;

3.

rybacki port fr. i kąpielisko nad Kanałem La Manche. Produkcja konserw rybnych i likierów. 15 000 mieszk.

Fechner Gustaw Theodor

lodowiec na Pa

mirach ; najdłuższy lodowiec poza polarnymi (78 km.).

Federacja Polskich Związków Obrońców Ojczyzny, skrót F. P. £. O. O. — organizacja łącząca większość zrzeszeń, skupiających członków byłych formacyj niepodległościowych i uczestników wielkiej wojny oraz wojny 1918—1920. F. P. Z. O. O. jest członkiem F. I. D. A. C’u czyli federacji międzysojuszniczej byłych towarzyszów broni z wielkiej wojny.

Federalizm — system polit., wr którym państwa, zachowując swą wewnętrzną niezależność, są połączone wspólnym ustawodawstwem i pewnymi organami władzy centralnej w zakresie spraw zagranicznych i i. wspólnych interesów. Na zasadach federacyjnych oparta jest organizacja Szwajcarji, Z. S. R. R., St. Zj. A. Pn. i in.

Banki

żona Tezeusza;

(1885-1933), król

I, 266.

(1868—1919), pisarz.

Feldmarszałek

s. chem. pierwiastka żelaza (łac.

f er rum).

Feakowie — wg. Homera mieszkańcy wyspy Scherii, na którą morze wyrzuciło Odys-seusza; wyborni żeglarze.

Febra zimnica.

Febus — przydomek nadawany Apollinowi jako bogowi słońca.

Fócamp

(1801-1887), filozof niem., jeden z twórców psychologii doświadczalnej (psychofizyka) i estetyki psychologicznej.

Fechtunek -* Szermierka.

Fedczenki Lodowiec

Federal Reserve Banks (ang.)

Rezerwy Federalnej; 12 federalnych banków emisyjnach St. Zj. A. Pn., powołanych do życia ustawą z 23. XII, 1913 r. Ich działalność kontroluje i koordynuje urząd p. n.: Federal Reserve Board — z siedzibą w New Jorku. F. R. B. wypuszczają banknoty t. zw. Federal Reseroe Notes.

Federzoni Luigi —    (* 1878), polityk wł.,

zasłużony dla ruchu faszystowskiego. W 11. 1922—1928 wielokrotny minister, od r. 1929 przewodniczący senatu. Członek Wielkiej Rady Faszystowskiej.

Fedin Konstantin — (* 1892), sow. prozaik. W powieściach (najlepsza „Miasta i lata") przedstawiał konflikt m. przeszłością i teraźniejszością w rewolucji ros.

Fedon — (V/IV w. prz. Chr.), gr. filozof, uczeń Sokratesa. Jego imieniem nazwał Platon swój słynny dialog o nieśmiertelności duszy.

Fedra — w podaniach gr. pokochała swego pasierba Hipolita; gdy wzgardził jej miłością — oskarżyła go przed mężem, że nastawa! na jej cześć. Odebrała sobie życie. Bohaterka Eurypidesa: „Hipolita", Racine’a: „Fedry".

Fedrus, Phaedrus — (I poi. I w.), bajkopisarz rzym. rodem z Grecji. Zachował się zbiór jego bajek (w 5 ks.), opartych przeważnie na bajkach Ezopa.

Feeria — przedstawienie teatralne, w którym występują wróżki, duchy itp., wogóle przedstawienie fantastyczne, wspaniałe.

Fehlinga odczynnik — odczynnik do wykrywania i ilościowego oznaczania prostych cukrów. Otrzymuje się przez dodanie wodorotlenku sodu do mieszaniny roztworów siarczanu miedzi i soli Seignette’a (winianu sodowo-potasowego). Przy gotowaniu roztworu cukrów z F. O. powstaje osad czerwonego tlenku miedzianego CuaO. Z ilości osadu można obliczyć ilość cukru w roztworze.

Fehmarn — niem. wyspa u zach. brzegu Bałtyku, 185 km², 10 000 mieszk.

Feizal Al Husain Iraku, syn króla Hedżasu; w wielkiej wojnie walczył początkowo po stronie tur.-niem., przeszedł jednak potem na stronę Anglików, 1920 — król Syrii, 1921 król Iraku.

Felczer — pomocnik lekarski posiadający dyplom ukończenia szkoły felczerskiej. F. posiada prawo wykonywania praktyki lekarskiej, jednakże w o wiele mniejszym zakresie, niż dyplomowany lekarz. Obecnie w Polsce szkół felczerskich nie ma.

Feldberg — najwyższy szczyt Schwarzwaldu w Badenie, 1493 m wys.

Feldcechmistrz — w XVI w. połowy mistrz cechu puszkarskiego, odpowiednik polskiego: „starszy nad armatą". Od XVIII w. dowódca całości artylerii, z czasem stopień generalski w niektórych państwach; odpowiednik polski: generał broni.

Feldfebel — stopień podoficerski w wojsku niem., carskiej Rosji itd. Odpowiednik polski: sierżant.

Feldman Wilhelm publicysta i krytyk literacki, historyk neoro-mantyzmu polskiego. Najważniejsze dzieło: „Współczesna literatura polska", I wyd. 1902. W 11. 1901 — 1914 wydawał i redagował czasopismo społeczno-literackie „Krytyka", jeden z naczelnych organów' bojowych Młodej Polski.

marszałek polny, najwyższy stopień generalski w wielu państwach ; odpowiednik polski: marszałek.

Fólibres — stowarzyszenie poetów w pd. Francji, zał. przez Roumanille a w Awinionie w r. 1854 dla kultywowania poezji i języka prowansalskiego.

Felicitas — w strż. Rzymie bóstwo wyobrażające szczęśliwość, przedstawianie jako niewiasta z rogiem obfitości w ręku.

Felicjanki — zgromadzenie zakonne, zał. w Warszawie w r. 1855; ma na celu opiekę nad dziećmi, starcami i chorymi.

Felieton (z fr. feuille = kartka papieru) — artykuł o lżejszej formie w czasopiśmie pe-

riodycznym, poświęcony zagadnieniom kulturalnym, popularno-naukowym itp. Tę formę artykułu wprowadził w r. 1800 fr. dziennik ,,Journal des Dćbats".

Feliks św. — 1. — (•{'274), papież w 11. 269 — 274; potępił błędy dogmatyczne Pawła z Sa-mosaty; męczennik. Pam. 30 maja. 2. — F. z Valois — (-j- 1212), pustelnik, współzałożyciel (wraz ze św. Janem z Mathy) zakonu trynitarzy.

Feliks III — papież w 11. 482 — 492, zwalczał monofizytyzm.

Felin, est. Wiljandi — m-to pwt. w Estonii, niegdyś stolica wielkich mistrzów inflanckich. W 11. 1582—1629 należał do Polski.

Felińska Ewa

strż, Egipcjan.

Fellogen -

-*■ art. II, 311-317.

-* I V, 1251

Fenek (Cania zerda Zimm.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny psów. Wyglądem zewnętrznym przypomina lisa, znacznie od niego mniejszy. Zamieszkuje pustynie pn. Afryki.

Fćnelon Franęois de Salignac de la Mothe — (1651 — 1715), duchowny, pisarz i kaznodzieja fr. Autor b. popularnej w XVIII w. powieści pedagogicznej ,,Aventures de Tćlemaąue" (,,Przygody Telemaka"), łączącej utopijną fabułę z reminiscencjami klasycznymi i satyrycznymi aluzjami do współczesnych stosunków dworskich i polit. „Dialogues des Morts" (,,Rozmowy umarłych") i i.

Fenianie

Fennoskandia

(1793-1859), pisarka. Brała udział w spisku Szymona Konarskiego; zesłana. „Wspomnienia z podróży do Syberii i pobytu w Berezowie i w Saratowie".

Feliński Alojzy — (1771 — 1820), poeta. Napisał kilka tragedyj, z których najlepsza „Barbara Radziwiłłówna" (pisana 1811, wystawiona 1817, drukowana 1820), uważana za doskonały wzór polskiej tragedii pseudoklasycznej. Twórca hymnu „Boże coś Polskę".

Feliński Szczęsny Zygmunt — (1822—1895), arcybiskup warszawski od r. 1862 (mianowany za poparciem Wielopolskiego) występował przeciw udziałowi duchowieństwa w manifestacjach. Wobec wzmagania się represyj rządowych napisał list protestujący do cara, za co w r. 1863 zesłany do Jarosławia. W 1883 zwolniony. Oprócz dzieł teologicznych pozostawił cenne pamiętniki.

Felachowie (ar. fellach — uprawiacz ziemi) — nazwa dzisiejszych chłopów egips., mówiących po ar. i wyznających mihometanizm,

F. zach wali częściowo typ antropologiczny

II, 135.

miazga korkorodna, roślinna tkanka twórcza, z której powstaje korek.

Felsztyn — m-ko nad Strwiążem w pow. Samborskim, 2500 mieszk.

Felsztyński (z Felsztyna) Sebastian — (f ok. 1543), kompozytor 'Autor pierwszych polskich teoretycznych podręczników muzycznych.

Feminizm — prąd zmierzający do polit., społecznego i kulturalnego równouprawnienia kobiet. F. jest w znacznej mierze wyrazem gruntownie zmienionej gospodarczej i zawodowej, a tym samym ogólno-życiowej sytuacji kobiety w XIX w.

Fen (niem. Fóhn) — lokalny alpejski wiatr, ciepły i suchy, wiejący przeważnie w okresie zimnym z gór w doliny. W Tatrach znany pod nazwą „halnego", w Ameryce „chinooka". Wiatry tego typu odgrywają dużą rolę w topieniu śniegów w górach.

Fenacetyna — związek organiczny, acetylo-fenetydyna, biały krystaliczny proszek, stosowany jako środek przeciwgorączkowy i przeciwbólowy.

-* III, 299. zał. w r. 1858 w St. Zj. A. P. tajny związek rewolucyjny Irlandczyków, dążących do niepodległości Irlandii w drodze zbrojnych powstań i terorystycznych aktów.

Fenicja — w strż. wąski pas nadbrzeżny m. Morzem Śródziemnym a Libanem na terytorium dzisiejszego Libanu ośrodek morskiego handlu, bądź tranzytowego, bądź opartego na własnych wyrobach (purpurowe tkaniny, szkło, metale). Punkt wyjścia śródziemnomorskiej kolonizacji (na Malcie, w Sycylii, w pn. Afryce, gdzie zał. w poł. IX w. Kartaginę i w pd. Hiszpanii). Polit. F. składała się z szeregu oddzielnych państw-miast. Największe: Sydon, Byblos i Tyr były monarchiami, w których władza spoczywała w ręku handlowej oligarchii. Po XV w. prz. Chr. F. popadła w zależność od Egiptu, w XII — od Asyrii, w X —IX — niepodległa (przewaga Tyru), VIII — znów zależna od Asyrii, skąd władza nad F. przeszła na schyłku VII w. do państw nowobabilońskiego, a w drugiej poł. VI w. — do Persji. W 332 r. zdobyta przez Aleksandra W. W I w. wraz z Syrią podpada pod panowanie rzym. F e-nicjanie — lud sem. zamieszkujący F. od ok. 3000 r. prz. Chr. Znani jako znakomici żeglarze i zdolni kupcy. Kultura F. wykazuje wpływy egips. i babilońskie. F. zawdzięcza ludzkość stworzenie alfabetu przez uproszczenie pisma egips. -► 1, 390, 479, 538, II, 432, 578, 851, 1236, III, 1023, 1026, 1027, 1118.

Feniks — w wierzeniach strż. Egipcjan bajeczny ptak, który czując zbliżającą się śmierć, spalał się na własnym gnieździe, by potem na nowo odrodzić się z popiołów. Symbolizował nieśmiertelność.

nazwa bałtyckiej tarczy krystalicznej, (Skandynawia, Finlandia i Płw. Kola) używana w geologii.

-* 111, 250, IV, 118, 1363.

Fenole — aromatyczne związki organiczne, zawierające grupę wodorotlenową (lub grupy wodorotlenowe) przy węglu pierścienia. Posiadają słabe własności kwaśne. Najprostszy z nich oksybenzen, C₃H₃OH, zw. wprost fenolem, często — niesłusznie — kwasem karbolowym, jest łatwo topliwą bezbarwną substancją krystaliczną o charakterystycznym ostrym zapachu. Otrzymuje się ze smoły pogazowej

nauka opisowa o zja-

wa-

-> II, 497.

imię wielu panujących

zwyciężył powstańców czes. bojownik kontrreformacji w wojnie trzydziestoletniej. 3. — F. III - (1608-1657), syn poprz., cesarz od r. 1637; zawarł w r. 1648 pokój westfalski.

(1784-1833), król od r. 1808,

(1865-1927), król od r. 1914,

IV, 670.

(VI w. prz. Chr.),

-► I, 469.

przez dystylację. Stosuje się do fabrykacji kwasu salicylowego i pikrynowego, bakelitu, barwników syntetycznych. Posiada własności antyseptyczne.

Fenologia — nauka pomocnicza klimatologii, stawiająca sobie za cel badanie w świecie roślinnym i zwierzęcym, zjawisk okresowych związanych z roczną okresowością warunków meteorologicznych.

->///, 1205-1206.

Fenomen — zjawisko, wydarzenie. (-»• Zjawisko).

Fenomenalizm (gr. fainestai = wydawać się) — kierunek teorii poznania, głoszący, że umysł nasz poznaje tylko zjawiska (fenomeny), nie jest natomiast zdolny poznać samej rzeczywistości, rzeczy samych w sobie (Kant).

Fenomenologia wiskach naszej świadomości. Husserl i jego szkoła t. zw. fenomenologów nazywa F. własną metodę filozoficzną, mającą za zadanie intuicyjne poznanie istoty rzeczy przez poznanie rzeczywistości zjawiskowej (fenomenalnej) danej nam w doświadczeniu wewnętrznym.

II, 1005, IV, 348.

Fenotyp — zespół cech ujawniających się w organiźmie jako wynik oddziaływania runków życia, na właściwości dziedziczne tego organizmu. Dotyczy to nie tylko cech budowy organizmu, ale też i przejawów jego życia. ( -> Oenotyjp).

Fenyl — jedno wartościowy rodnik organiczny C,Hj, wyprowadzający się z benzolu przez odjęcie atomu wodoru, lub z fenolu przez odjęcie grupy wodorotlenowej.

Feodozja -> Teodozja.

Ferdynand

w Austrii, Bułgarii, Cesarstwie Rzym. Narodu Niem., Hiszpanii, Kastylii, Neapolu.

Austria: F I Habsburg - (1793-1875), cesarz w 11. 1835—1848, obalony przez rewolucję 1848, abdykował na rzecz swego bratanka, Franciszka Józefa.

Bułgaria: F., książę Sachsen-Koburg-Gotha — (* 1861), w r. 1887 obrany księciem Bułgarii, w r. 1908 ogłosił się carem niepodległej Bułgarii, w r. 1918 zrzekł się tronu na rzecz syna, Borysa.

C esar st wo R z y m. N a r od u N i e m. :1. —

F. I Habsburg — (1503—1565), cesarz od r. 1556, syn Filipa I, młodszy brat Karola V, ożeniony z Anną, córką Władysława II Jagiellończyka 1526 król Czech i Węgier, 1531 król rzym., protoplasta austr. gałęzi Habsburgów; twórca pokoju augsburskiego. -> II, 772. 2. —

F. II — (1578—1637), wnuk poprz., cesarz od r. 1619, prześladował protestantyzm, w r. 1620

pod Białą Górą,

Hiszpania: F. V Katolicki (F. II Aragoński) — (1452—1516), król od r. 1479, mąż Izabelli Kastylskiej, jeden z pierwszych absolutnych monarchów w Europie, twórca potęgi Hiszpanii: połączył swoje królestwo Aragonii z Kastylią, oswobodził Granadę z rąk Maurów, których ostatecznie wyparł z Hiszpanii, podbił Nawarrę, Neapol i amer. terytoria po odkryciu Kolumba (w r. 1492). Z inkwizycji uczynił narzędzie absolutyzmu królewskiego. Wypędził Żydów z Hiszpanii. -> II, 853. 2. — F. VII Burbon

w tymże roku zmuszony przez Napoleona do zrzeczenia się władzy; wrócił w r. 1814; zniósł konstytucję 1812-ego roku, którą musiał przywrócić pod naciskiem rewolucji 1820 r.; walczył z karlistami.

Kastylia: 1. - F. I Wielki - (f 1065), król od r. 1035, pierwszy król Kastylii; walczył z Maurami. 2. — F. III święty — (1199 —

1252), połączył królestwo Kastylii i Leonu; założył uniwersytet w Salamance.

Neapol: F. I Burbon - (1751-1825), od r. 1767 król Neapolu, od r. 1816 król Obojga Sycylii. Zacięty przeciwnik wielkiej rewolucji i Napoleona; w 11. 1790-1800 i 1806-1815 zmuszony przez Francję do wyrzeczenia się tronu.

Rumunia: F. Hohenzollern-Sigma-r ingen

zwolennik Entente’y, ojciec panującego od 1930 króla Karola II.

Ferdynand, „książę niezłomny" — (f 1443), infant portug., brat króla Henryka; zmarł w niewoli u Maurów, którym został oddany jako zakładnik. Bohater dramatu Calderona i Słowackiego.

Ferekldes z Syros mędrzec gr., autor jednej z najdawniejszych kosmogonij gr.

Ferezja -* Kerezja. -*■ IV, 934.

Ferghana — m-to i kotlina w górnym biegu Syr Darii z ludnością tadżycką, przynależne do Uzbekistanu. Gł. obszar sow. bawełny. M-to ma 12 000 mieszk.

Ferguson Samuel sir — (1810—1886), poeta irl., badacz przeszłość irl. i jeden ze zwiastunów odrodzenia narodowego. Autor ballady „The Forging of the Anchor" („Kucie kotwicy"), epickiego poematu: „Congal" i i.

Ferma -> Farma.

Fermat Pierre — (1601 — 1665), matematyk fr., przyczynił się do rozwoju geometrii analitycznej, teorii liczb i rachunku prawdopodobieństwa. Słynne jest twierdzenie F.: dla żadnej liczby naturalnej n>2 równanie x“ + -j- yn — zri nie posiada rozwiązań w dziedzinie liczb całkowitych. Dotąd nie zostało ono ani ogólnie udowodnione, ani też obalone.

Fermata (wł.) — w muzyce: nie określone bliżej przedłużenie jednego dźwięku, akordu lub pauzy Znak : o

brazyl. wyspa

W XIII-

niezależne księstwo domu Este,

^ IV. 1413.

(1847-1897), fizyk i elektrotechnik wł.; ważne prace w dziedzinie elektrotechniki prądów zmiennych wielofazowych.

Ferrełra Antonio

(1528-1569), poeta portug., reprezentacyjny pisarz klasycznej szkoły portug. ,,Castro" — pierwsza tragedia portug. i druga w literaturze europ.; ,,Cioso" — komedia charakterów i i.

(1739-1800), generał

Fes

element

|)

li

Feston (rzymska płaskorzeźba).

(1784-1871),

prymitywne wierzenia rei.,

1. — Paul Johann An-(1775—1833), znakomity prawnik

Fermentacja — w szerszym pojęciu każdy proces rozkładowy, zachodzący pod wpływem enzymów zawartych w drobnoustrojach: bakteriach lub grzybkach. W węższym znaczeniu przemiana cukrów w alkohol etylowy i dwutlenek węgla pod wpływem drożdży.

F. odgrywa pierwszorzędną rolę przy wyrobie wina, piwa, alkoholu etylowego, przy ,,wyrastaniu" chleba i pieczywa drożdżowego, gdyż wytwarzający się dwutlenek węgla spulchnia ciasto. Technicznie stosuje się oprócz alkoholowej F. octowa do fabrykacji octu z alkoholu ii.; F. mleczna, przy której z cukru powstaje kwas mlekowy, zachodzi przy kiszeniu ogórków i kapusty, kwaśnieniu mleka.

-► III, 1019, IV, 1502, 1503, 1504, 1505 Fermenty -> Zaczyny. -► art. „Zaczyny", IV, 1493-1504; I, 647, II, 1277, III, 1017. Fermer -* Farma.

Fernando de Noronha na Atlantyku; kolonia karna. 15 km², 2000 mieszk.

Fernando Póo — hiszp. wyspa w Zatoce Gwinejskiej, z wilgotnym klimatem podzwrotnikowym, tropikową dżunglą i nielicznymi jeszcze plantacjami (kakao, tytoń itd.). 2100 km², 21 000 mieszk. Stolica: Santa Isabel.

Ferrara — prow. i m-to wł. nad odnogą rzeki Pad. M-to zabytków (zamek i katedra z XII w.), kwitnące na przełomie średniowiecza pod rządami rodziny Este, podupadło później na korzyść handlowej Bolonii; dziś puste jego place porasta trawa. Przemysł cukrowniczy. 120 000 mieszk.

XVI w.

od 1598 część państwa kościelnego, od 1859 — królestwa wł. W U- 1438—1442 odbywał się tu XVI sobór. F. była ośrodkiem renesansu wł. (Ariosto, Tasso).

Ferraris Galileo

Ferrero Guglielmo — (* 1871), wł. historyk i socjolog, jeden z twórców idei faszystowskiej. Gł. dzieło „Wielkość i upadek Rzymu".

Ferro — jedna z hiszp. Wysp Kanaryjskich; wg. systemu południków stosowanego w 11. 1643 — 1883, przez F. przechodził południk zerowy.

Ferrol,El — wojenny port hiszp. na wybrzeżu Galicji nad Atlantykiem. 36 000 mieszk.

Ferromagnetyczne ciała — ciała posiadające własność silnego magnesowania się w polu elektro-magnetycznym: stal, żelazo, nikiel, kobalt, stopy Heuslera. Przy pewnym natężeniu pola namagnesowanie osiąga swoją największą wartość i powiększanie natężenia pola nie powoduje silniejszego namagnesowania F. C. wykazują poza tym zjawisko histerezy.

-* III, 437. 444.

Ferry Jules — (1832—1893), fr. mąż stanu, 1870 mer Paryża, jako minister oświaty zreorganizował fr. szkolnictwo początkowe (1881), jako prezes ministrów (1880/81 i 1883/85) realizował kolonialną ekspansję fr. (Tunis, Madagaskar, Tonkin).

Ferryt -► Żelazo.

Fersen Iwan, hr. ros., walczył z Turkami i Szwedami. W r. 1792 po Targowicy wkroczył z wojskami ros. do Polski, 1794 uczestniczył w oblężeniu Warszawy przez króla pruskiego, zwyciężył i wziął do niewoli pod Maciejowicami Kościuszkę, wraz z Suworowem brał udział w zdobywaniu Pragi.

w muzyce: o półton obniżone f.; feses — o cały ton obniżone f.

Festłna lente (łac. = spiesz się powoli) — słowa przypisywane przez Swretoniusza cesarzowi rzym. Augustowi; miały wyrażać myśl, że dla szybkiego osiągnięcia dodatnich rezultatów pracy należy ją powoli przygotowywać.

Festival (wł.) — uroczystość, przeważnie muzyczna, na dużą skalę.

Feston

dekoracyjny z liści, kwiatów lub owoców, zwisający pionowo.

Festyn (fr.) — radosne uroczystości publiczne, zazwyczaj urządzane pod gołym niebem.

Fćtis Franęois Joseph belg. muzykolog, encyklopedysta i kompozytor, założył pierwsze muzykologiczne czasopismo ,,Reuue musicale".

Fetyszyzm

polegające na oddawaniu czci przedmiotom martwym, uważanym za siedzibę duchów i demonów. W przenośni: przesadna wiara w znaczenie przedmiotów, osób, instytucyj będących tylko przemijającym wyrazem zewnętrznym pewnych stosunków, idei itd. -► III, 764.

Feudalizm — śrdw. ustrój państwowo-spo-łeczny oparty na stosunku lennym pomiędzy wasalami i seniorami.

-»art. II, 317-326; IV, 23, 557, 1008.

Feudum -► Lenno.

Feuerbach selm

niem., właściwy twórca niem. teorii prawa karnego; zwolennik jawności i ustności procesu sądowego. 2. — Ludwig — (1804—1872), syn poprz., filozof niem., twórca nowoczesnego naturalizmu, głoszącego, że rzeczywiste jest to tylko, co poznawalne zmysłami i dane w sferze naszego bezpośredniego doświadczenia. F. przygotował podstawy dla współczesnego materializmu i realizmu w literaturze. 3. — An-

selm — (1829—1880), wnuk Pawła, malarz niem. Sztuka jego eklektyczna (wzorował się na mistrzach wł.# i fr.) wykazuje dążenie klasycy-styczne. -,,Ifigenia“, „Uczta Platona" i i.

Fez — filcowa czapka w kształcie niskiego stożka z płaskim denkiem. Czerwony F. z czarnym chwastem — popularne nakrycie głowy u mężczyzn muzułm. W Turcji od r. 1926 istnieje zakaz noszenia F.

Fez — stolica sułtanatu Maroka; odegra! w śrdw. dużą rolę w rozwoju kultury ar. w zach. Afryce. Przemysł jedwabniczy. 144 000 mieszk., w tym 10 000 Europejczyków.

Fezzan — największa grupa oaz kamienistej Hammady na Saharze we wł. Libii (Tri-polis). Przeszła panowanie rzym., później ar. i tur. Sztuczne nawodnienie. Ludność miesza-400 000 km². 70 000 mieszk. Gł. m-to:

zmieniającej się mody na F. stanowią one dobry wskaźnik chronologiczny w prehistorii.

Fichte Johann Gottlieb filozof niem., jeden z gł. przedstawicieli idealizmu niem. Twierdził, że doznania psychiczne nie są wynikiem oddziaływania zewnętrznych przedmiotów na organy zmysłowe, lecz wynikiem aktywności naszej jaźni. F. rozwinął działalność polit. w imię patriotyzmu niem., który uzasadniał teoretycznie w „Mowach do narodu niemieckiego" (Reden an die deutsche Nation) ; twórca idei pangermanizmu. F. wywarł wpływ na teoretyków ruchów narodowych w XIX w. II, 930, III, 918, 932, 1084, 1085. Fichtel

(1762-1814),

na.

Murzuk.

Fiakier (z fr. le fiacre) — powóz do wynajmowania, rodzaj „konnej taksówki". Nazwa (u nas używana głównie w Małopolsce) od imienia św. Fiakra, gdyż w hotelu Saint-Fiacre w Paryżu mieściło się pierwsze, zał. w r. 1640, biuro wynajmu powozów.

Fiat (Fabrica Italiana Automobili Torino) — spółka akcyjna, największy wł. koncern samochodowy. Posiada też fabryki maszyn rolniczych, wytwórnie samolotów, sprzętu wojennego, huty. F. posiada licencję na Polskę i na tej podstawie uruchomione u nas zostały zakłady p. n. „Polski Fiat", produkujące samochody niemal w całości wykonane w Polsce, Fiat lux (łac. = niech się stanie światło) — wg. Genezis słowa, które wypowiedział Bóg w pierwszym dniu stworzenia.

Fiat voluntas Tua (łac. = bądź wola Twoja) — słowa zawarte w łac. tekście modlitwy „Ojcze Nasz"; wyraz bezwarunkowego poddania się woli Bożej.

Fibich Zdenko

(1850 — 1900), kompozytor czes.; symfonie, muzyka kameralna, opery: „Narzeczona z Messyny", „Hippodamia" i i.

Fibiger Johannes — (1867 — 1928), patolog duń. Badacz raka. Nagroda Nobla w r. 1926.

„sztuczna skóra", stosowana do wyrobu walizek. Otrzymuje się przez prasowanie i napojenie tłuszczem z gliceryną wielu warstw papieru, napęczniałego w roztworze chlorku cynku.

-*■ IV,' 1265.

Fibryna, włóknik — białko, znajdujące się w osoczu (surowicy) krwi zwierzęcej. pnięcie krwi spowodowane jest ścinaniem się F. na zewnątrz organizmów.

Fibula, agrafa (od łac. figo = zapinam) — zapinka do spinania odzieży, o-zdoba używana od wczesnej epoki brązu (2000 r. prz. Chr.) do wczesnego śrdw.

Fibra

Krze-

-> III, 124.

->

węzłowy masyw średnich gór niem. nad granicą Czechosłowacji. 1050 m

wys.

Wskutek

często

Fibula.

Ficino Marsilio — (1433 — 1499), filozof wł. renesansu, tłumacz dzieł Platona i Plotyna, odnowiciel platonizmu, głowa Akademii Platońskiej we Florencji.

Ficlauz (Limnocryptes gallimila L.) — gat. ptaków z rodziny bekasów, należącej do rzędu siewkowatych. Żyje na pn. Europy i Azji, w Polsce na wiosennych i jesiennych przelotach. Ptak łowny.

F. I. D. A. C,, skrót z Fidiration Interalliće Des Aiiciena Combaiants, federacja międzysojusznicza byłych towarzyszów broni, zał. w r. 1920 z inicjatywy Francuza Huberta Aubert. Celem F. I. D. A. C. jest praca dla pokoju, obrona praw kombatantów i ofiar wojny oraz kult pamięci poległych w wielkiej wojnie. Członkowie : państwa sprzymierzone w 11. 1914—1918: Belgia, St. Zj. A. Pn., Francja, Anglia, Włochy, Rumunia, Czechosłowacja, Jugosławia, Polska (od r. 1923), Portugalia (od r. 1927). Siedziba gł. w Paryżu. Coroczne kongresy. W ostatnich latach próby nawiązania kontaktu z państwami centralnymi.

Fldeikomis — instytucja prawna dotycząca majątku nieruchomego, który ma pozostać stale w ręku jednej rodziny i dlatego nie może być ani sprzedany, ani obdłużony, a drogą dziedziczenia przechodzi zawsze na najstarszego syna (-> Majorat). Terminu F. używa się również na określenie zapisu zobowiązującego kogoś do oddania spadku w całości lub w części osobie trzeciej.

Fidelzm — pogląd filozoficzny pochodzenia śrdw., utrzymujący, że pewne prawdy dają się pojąć nie na drodze badania naukowego, lecz tylko za pomocą wiary (fides).

Fidiasz — (V w. prz. Chr.), znakomity rzeźbiarz gr., gł. przedstawiciel strż. rzeźby klasycznej, działał w Atenach i Olimpii. Za Pe-rykiesa sprawował ogólny nadzór nad pracami architektoniczno-rzeźbiarskimi na Akropolis a-teńskiej (dekoracje rzeźbiarskie Partenonu). Twórca m. i. Zeusa w Olimpii oraz Ateny Parte-Atenach. Sztukę jego znamy z kopij /, 381, II, 707, IV, 958.

nos w rzym.

Świat i Życie. - V.

17

F. III (1656-1682), syn Aleksieja Michajłowicza, brat przyrodni Piotra Wielkiego, car od r. 1676, żonaty z Polką, Agatą Gruszecką. Zawarł z Turcją w r. 1681 traktat bachczyserajski pozostawiający Ukrainę Zadnieprzańską i Zaporoże przy Rosji.

Field — skandynawska nazwa bezleśnych wyżyn wnętrza kraju.

Field John (’fi:ld ’dżon) - (1782-1837), ang. pianista i kompozytor. Jego 20 nocturnes na fortepian oddziałały na formę nokturnów Chopina.

Fielding Henry (’fi:ldyN ’henry) — (1707 — 1754), powieściopisarz ang., twórca realistycznej powieści obyczajowej, oddziałał na literaturę światową. Powieści; ,,Joseph Andrews", ,,Tom Jones" (tł. polskiego Zabłockiego), „Amelia" oraz satyra „Jonathan Wild", odznaczają się humorem i świetną intrygą'.

Fiesco Giovanni Luigi, fjesko dżiowanni lu-(1523—1547), genueński arystokrata,

H

'4

(1778-

Filareci

w architek-

Fidżi — malowniczy archipelag bryt. w Me-lanezji, składa się z dwóch gł. wysp młodo-wulkanicznych (Viti Levu i Vanua Levu) oraz szeregu pomniejszych wysepek koralowych. Obfite, ciepłe opady (ponad 6 m rocznie). Ludność melanezyjska uprawiała jeszcze w XIX w. ludożerstwo; obecnie wymiera powoli, a na jej miejsce przychodzi robotnik hinduski. Plantacje i eksport trzciny cukrowej, orzechów kokosowych, owoców. 18 000 km*, 190 000 mieszk. w tym 5000 białych. Stolica Suva.

-% III, 1036.

Fiedor — imię kiiku carów ros. 1. — F. I. (1557 — 1598), trzeci syn Iwana Groźnego, car od r. 1584. Zdał rządy swemu szwagrowi Borysowi Godunowowi. Po śmierci Stefana Batorego (1586) jeden z kandydatów do tronu polskiego. -+IV, 1557. 2. - F. II (1589-1605), syn Borysa Godunowa; wstąpił na tron 1605; zamordowany przez stronników Dymitra Samozwańca. 3.

idźi

stał na czele nieudanego spisku partii ludowej przeciw doży Andrea Doria. Bohater dramatu Schillera: „Spisek Fieska".

Fiesole -*■ Angelico Fra Giotanni.

Figa — owoc jadalny gat. figowca: Ficus carica, uprawianego w obszarze śródziemnomorskim ; jest to właściwie owocostan, w którym jadalną częścią jest mięśniejące dno kwiatostanowe ; owoce właściwe : drobne orzeszki, powstające wewnątrz dna kwiatostanowego.

-► III, 1087.

Figaro — postać z komedyj Beaumarchais’g,o sprytny, dowcipny i złośliwy służący-cyrulik, wykorzystujący słabości swego pana i wyśmiewający błędy ustroju szlacheckiego przedrewolucyjnej Francji.

Figaro, Le — dzieenik fr., zał. w r. 1854; zrazu satyryczny, od r. 1866 polit. i literacki, o zabarwieniu konserwatywnym.

Figowiec (Ficus) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny morwowatych; około 600 gat., występujących w obszarach ciepłych; F. elaatica, pospolicie hodowany w pokojach, dostarcza kauczuku ; F. religiosa i F. lacci-fera z Indyj Wsch. dostarczają kauczuku i szelaku;

F. carica -> Figa.

III, 230, 1177.

Flg6wka^o..., porczywe zapalenie skory

na brodzie lub w otoczeniu warg, występujące pod wpływem bakteryj ropotwórczych lub grzybków. Zakażenie często następuje przy goleniu.

Figuracja (w muzyce) — rozłożenie, rozbicie melodii lub akordów na zasadnicze składniki i urozmaicenie ich w ten sposób, że powstaje nowy (wirtuozowski) twór wraz z charakterystycznymi właściwościami pierwotnej formy. Figuralna muzyka — kunsztowna wielogłosowa muzyka kościelna.

Figura geometryczna — część płaszczyzny ograniczona liniami, np. wielokąt, koło. W szerszym znaczeniu: każdy twór geometryczny płaski.

Figurant (z łac. figuro = wyobrażam) — w teatrze aktor grający małe, przeważnie nieme role, potrzebne do uzupełnienia akcji; statysta. Stąd wogóle określenie osoby odgrywającej małą rolę, a tylko ,,figurującej“ np. w polityce itp.

Figura stylistyczna — forma wypowiedzi poetyckiej, lub ozdoba poetycka, jak np. metafora, anafora itp

Fijałek Jan, x. — (1864—1936), badacz dziejów kościoła w Polsce.

Fijałkowski Antoni Melchior 1861), arcybiskup warszawski. Gorący patriota. Pogrzeb jego był doniosłą uroczystością narodową w okresie przedpowstaniowym.

Fikcja (łac. fingo = zmyślam) — sztuczna konstrukcja myślowa, nie znajdująca swego potwierdzenia w faktach, a nawet nieraz niezgodna z faktami. Teoretycy przyrodoznawstwa przeciwstawiają F. hipotezom, które powinny się opierać na faktach. F. mogą być płodne nawet w zakresie nauki.

Filadelfia, ang. Philadelphia, fila'delfja — trzecie z rzędu m-to St. Zj. A. Pn., stolica Pennsylwanii, port nad ujściem rzeki Delaware Wszelkie rodzaje przemysłu, arcybiskupstwo kat., uniwersytet. Tutaj ogłoszono niepodległość St. Zj. i ustalono tezy konstytucji. Ok. 2 600 000 mieszk., w tym 60 000 Polaków.

-> I V, 285.

Filantropia (gr. filia = miłość, anthropos = człowiek) — uczucie przyjaźni dla wszystkich ludzi, działalność dobroczynna, charytatywna. Filomaci.

Filar — element budowlany, podpora wolno stojąca. F. przyporowe turze gotyckiej, dobudowane do ścian bocz-

Filar.

(1398-1481), humanista i dyplomata wł., jeden z pierwszych znawców języka gr. w czasach renesansu.

Filemon i Baucis — kochająca się para staruszków, którzy wg. podań gr. ugościli wędrujących po ziemi w przebraniu Zeusa i Hermesa. Po śmierci przemienieni w dąb i lipę, zrośnięte gałęziami; są symbolem miłości małżeńskiej.

Filharmonia — z gr. dosł. miłośnictwo muzyki ; stąd nazwę tę nadaje się instytucjom poświęconym pielęgnowaniu muzyki. F. Warszawska

Filigran.

w r.

nych, odciążają przy pomocy łuków przyporowych sklepienie nawy. F. mostowe — słupy środkowe podpierające mosty i wiadukty. Rozróżniamy F. lądowe i rzeczne.

-*///, 724-726, 727, 728, 730.

Filatelistyka — kolekcjonowanie znaczków pocztowych i ich znawstwo. Rozwinęło się w Belgii po r. 1850 i szybko rozprzestrzeniło na inne kraje, w których dziś istnieją liczne organizacje skupiające filatelistów, wydające pisma, katalogi, urządzające międzynarodowe kongresy itp.

Filc — gęsty i zbity materiał, wyrabiany z wełny. Używa się na kapelusze, spody i wkładki do obuwia, wory do filtrowania, pokrycia; wojłok.

Filelfo Francesco

została zał. w r. 1900 z funduszów

prywatnych. Odegrała rolę doniosłą w rozwoju muzyki polskiej.

Filhellenowie — (z gr. filćUen = przyjaciel Greków) — cudzoziemcy, którzy czynnie wspomagali Greków w czasie ich walk z Turcją o niepodległość w 1. 1821 — 1827. Źródło ruchu filhelleńskiego leżało w uwielieniu strż. gr. i powszechnej niechęci do islamu. Do F. należeli m. i. Byron, Chateaubriand, Bćranger,

Filigran — technika jubi-lerska. Przedmioty wykonywa się z cienkich drucików, prze-ważnie srebrnych, łączonych    !

we wzory, (nazwa obejmuje i same wyroby). Fi li gra no-wa robota — subtelna, delikatna robota.

Filia — oddział przedsiębiorstwa handlowego lub przemysłowego, banku itp. prowadzony w innym miejscu pod tą samą nazwą, posiadający pewną samodzielność, a niekiedy i specjalność. Podlega naczelnemu kierownictwu firmy.

Filip św. — 1. — Apostoł (-f* 87), umęczony we Frygii. -> /, 243. Pam. 1 maja. 2. — N e-reusz, (1515—1595), florentyńczyk, osiedlił się w Rzymie, gdzie jako kapłan rozwinął działalność rei. i społeczną. Założył zgromadzenie księży, oratorianami lub filipinami. Pam. 26 maja.

Filip — imię wielu królów i książąt.

Macedonia: 1. — F. II (ok. 382 — 336 prz.

Chr.), król od r. 359, ojciec Aleksandra W. Stworzył potęgę monarchii macedońskiej, opanowując kolonie ateńskie na wybrzeżu Morza Egejskiego i zadając Ateńczykom i ich sprzymierzeńcom ostateczną klęskę pod Cheroneą (w r. 338). Znakomity wódz i organizator państwa. Zamordowany w czasie przygotowań do wyprawy pers. 2. — F. V. — (238—179 prz. Chr.), krół od r, 221, sprzymierzeniec Hannibala w wojnie z Rzymem w 11. 215 — 205, pobity w drugiej wojnie w r. 197 pod Cynoscefalai przez konsula Flamininusa.

Burgundia: 1. — F. Śmiały — (1342 — 1404), książę od r. 1363 ; stworzył silne państwo, walczył o zwierzchnictwo we Francji. -* III, 903. 2. — F. Dobry — (1396—1467), książę od r. 1419, wnuk poprzedniego, władca Francji, przyłączył Holandię, Hennegau, Namur, Brabancję, Luksemburg i Limburg. Za jego panowania Burgundia była ośrodkiem kultury europ.

Francja: 1. — F. II Augustę (1165 — 1223), panował od 1180. Uczestniczył w trzeciej wyprawie krzyżowej, rozszerzył królestwo kosztem flandryjskich i ang. posiadłości. Zwyciężył Jana bez Ziemi pod Bouvines, 1214. 2. —

F. IV Piękny — (1268—1314), panował od r. 1285, wojował z Aragonią (1291), Anglią w 11. 1297—1299, zagarnął część Flandrii (1300). Prowadził walkę z papieżem Bonifacym VIII, zakończoną zwycięsko t. zw. awiniońską niewolą papieży. 1302 zwołał pierwsze Stany Generalne. Zniszczył zakon templariuszów. 3. —

F. VI Walezjusz - (1296-1350), panował od 1328, pierwszy król z domu Valois; za jego panowania początek wojny stuletniej; pobity przez Anglików pod Crćcy w r. 1346. 4. —

F. Orleański — (1674—1723), regent Francji od 1715 za małoletności Ludwika XV. Prowadził ryzykowne spekulacje finansowe (Law).

Hiszpania: 1. — F. I Piękny — (1478 — 1506), panował od r. 1504, syn cesarza Maksymiliana I, przez małżeństwo z Joanną Szaloną, córką Ferdynanda Kat., uznany królem Kastylii, ojciec cesarzy Karola V i Ferdynanda I 2. — F. II — (1527 — 1598), panował od r. 1555, syn cesarza Karola V, władca Hiszpanii z amer. koloniami, Niderlandów, Burgundii, Neapolu i Sycylii, gł. i fanatyczny szermierz katolicyzmu. Poparł Ligę Kat. we Francji, stracił część Niderlandów, pokonał Turków na morzu pod Lepanto w r. 1571, zagarnął Portugalię 1580. W wojnie z Anglią zginęła jego flota t. zw. ,,niezwyciężona Armada" (1588) .-*■ III, 893. 3 — F. IV— (1605—1665), panował od r. 1621, w r. 1649 utracił Niderlandy. Uniezależnienie się Portugalii w r. 1640. 4. — F. V — (1683-1746), panował od r. 1701, wnuk Ludwika XIV. pierwszy król hiszp. z dynastii Burbonów.

Filip Egalitś, - (1747-1793), książę fr. z domu orleańskiego. W czasie wielkiej rewo-

lucji członek Konwentu, głosował za straceniem króla. Zgilotynowany.

Filipiki

-> III, 1035.

Filipopol -*■ Ptowdiw.

Filippi — strż. m-to Tracji. W 42 r. prz. Chr. zwycięstwo Oktawiana i Antoniusza nad republikanami, Brutusem i Kasjuszem.

1. — dawny członek korporacji, stowarzyszenia studenckiego. 2. o ciasnym poglądzie na świat (od słowa „Filistyn", niegdyś oznaczającego w gwarze studenckiej nie-studenta, zwł. kupca).

Filistyni — lud zamieszkały w okresie biblijnym i pobiblijnym na wybrzeżu Palestyny. F. przybyli z Małej Azji lub Krety, przejęli język i religię Semitów; lennicy Izraela za Dawida i Salomona, walczyli z państwem judzkim ; z walkami tymi związane są historie biblijne o Samsonie i Dalili, Goliacie i Dawidzie i i.

rodzaj ro-

mowy Demostenesa demaskujące podstępną i wrogą Atenom politykę Filipa Macedońskiego. Z czasem wszelkie gwałtowne, atakujące wystąpienia oratorskie, zwł. polit. (np. mowy Cycerona przeciw Antoniuszowi).

Filipini -* Oratorianie.

Filipiny — wsch.-pd. azjat. republika. Górzysty archipelag, stanowiący przedłużenie wsch. azjat. fałdowań górskich, opadający na Pacyfiku do głęb. 11 000 m w tzw. rowie filipińskim. Ciepły i wilgotny klimat monsunowy, zaburzony jesiennymi tajfunami. Tropikowa dżungla. Najstarsza ludność: nieliczni ,,Negri-tos", spokrewnieni z Papuasami. Właściwi Filipińczycy to Malaje, przemieszani z Chińczykami i białymi. Uprawa ryżu, kukurydzy, palmy kokosowej, trzciny cukrowej, tytoniu i konopi (Manilla). Przemysł rolniczy, cukrownictwo i włókiennictwo. — F. odkryte przez Magellana (1521) do r. 1898 pozostawały pod wał-dzą hiszp., która zadecydowała o ich języku, kulturze i religii kat. Do r. 1935 pod panowaniem St. Zj. A. Pn., które nadal mają tu decydujące wpływy gospodarcze, polityczne i wojskowe. 13 190 000 mieszk., 296 000 km², Stolica Manilla.

Filister

człowiek

-+ 111, 1205.

Filleborn Seweryn — (1820—1847), poeta, przywódca „Cyganerii Warszawskiej", założyciel i redaktor pierwszego jej organu pt. „Nadwiślanin", 1841 r. Wiersze o romantycznym liryźmie. „Poezje" (1847).

Film — 1. — bezbarwna, elastyczna cienka błona w postaci płytek lub długich taśm z celuloidu, pokryta warstwą światłoczułą, używana do zdjęć fotograficznych i kinematograficznych. 2. — szereg zdjęć na taśmie filmowej, które przy wyświetlaniu przez szybkie następstwo obrazów dają wrażenie ruchu reprodukowanych scen. Filmowy przemysł — jeden z ważniejszych młodych przemysłów, rozwinięty zwłaszcza w St. Zj. A. Pn. W Polsce znajduje się jeszcze w stanie zaczątkowym. -> art. ,,Atelier filmowe", I, 371 — 378,.

,,Film“, II, 326 — 335 i ,, Kinematograf", II, 1180-1193.

Filodendron (Philodendron) ślin z rodziny obrazkowatych; 230 gat. występuje w tropikalnej Ameryce; hodowany w doniczkach jako roślina pokojowa gat. Monstera deliciosa, odznacza się lśniącymi, charakterystycznie strzępionymi liśćmi.

Filogeneza, rozwój rodowy — rozwój świata zwierzęcego i roślinnego, prowadzący do powstawania nowych rodzin i gatunków.

-* IV, 1579.

Filoksera (Phyllozera vastatrix PI.) — gat. mszycy, groźny szkodnik winorośli. Z Ameryki Pn. zawleczony do Europy.

Filoktetes — w podaniach gr. król Tesa-lii, jeden z bohaterów trojańskich; otrzymał od ojca — Pojasa — łuk Heraklesa i zatrute strzały, którymi — zgodnie z wolą wyroku — musiał zabić Parysa.

Filologia (z gr. filologia = umiłowanie słowa) — nauka, której przedmiotem jest badanie treści i sensu słów, zdań, utworów, całych literatur i piśmiennictw różnych narodów.

-*■ art. II, 335-341; IV, 573.

Filomaci (gr. filomathćs = miłujący naukę) — tajny związek młodzieży uniwersyteckiej w Wilnie, zorganizowany 1817 r.; miał na celu podniesienie ducha patriotycznego, wzbudzenie zamiłowania do cnoty, poświęcenia i nauki, przygotowanie swych członków do pracy polit. i społecznej w kraju. Przewodniczyli F. : Tomasz Zan, Adam Mickiewicz, Józef Jeżowski, Franciszek Malewski, Jan Czeczot. Celem rozszerzenia działalności F. tworzy Zan w 1820 r. podległe im stowarzyszenie Filaretów (gr. fildretos = miłujący cnotę), których oddziały zawiązują się też poza Wilnem. Oba związki, prześladowane przez rząd ros., rozwiązane 1824 r. wskutek licznych aresztowań, które doprowadziły do procesu i skazania wielu członków na wygnanie. Źródłem badania działalności F. jest „Archiwum F.“ z lat 1815 — 1823 (9 t. wyd. Pol. Ak. Um).

Filomela — w podaniach gr. siostra Prok-ne. Za wzgardzenie miłością swego szwagra Tereusa została przez niego pozbawiona języka. Zamieniona przez bogów w słowika.

Filon z Aleksandrii — (20 prz. Chr. — 50 po Chr.), zhelenizowany Żyd, jeden z najwybitniejszych filozofów-neoplatoników, przeszczepiał nauki Platona na grunt judaizmu.

-+ II, 809.

Filozofia (gr. = umiłowanie mądrości). — Sens F. określano rozmaicie w różnych epokach jej rozwoju. Na ogół przez F. rozumie się naukę o istocie bytu (metafizyka) i o istocie poznania (teoria poznania). Jednak te dwie podstawowe nauki filozoficzne nie wyczerpują treści F., do której cały szereg filozofów zalicza też i inne rozważania o istocie, np. o istocie dobra (etyka), o istocie

część filozofii, która

w wierzeniach

płytka szkła barwnego

urządzenia usuwające zanieczyszczenia (cząstki ciał stałych, bakterie itp.) zawarte w wodach rzek, stawów, jezior, studni, itp.; stanowią część urządzeń wodociągowych.

IV, 1426-1427.

Finale (wł.) — zakończenie, końcowe ustępy w utworze muzycznym; w operze: ostatnia scena aktu, łącząca w sobie wszystkie środki wokalne i instrumentalne.

Finalistyczne procesy — procesy zachodzące w organizmach żywych, odbywające się zależnie od różnicy okoliczności zewnętrznych, zawsze jednak tak, że ostateczny rezultat, końcowe stadium, pozostaje takie same.

I, 872-873, 874.

Finał — zakończenie, koniec, np. końcowe sceny przedstawienia teatralnego. W sporcie: ostateczne rozgrywki, do których stają zwycięzcy rozgrywek eliminacyjnych.

skarbowość, stan majątkowy państwa, samorządu lub firmy; skarb państwa, jego majątek, administracja funduszami publicznymi, dochodami państwowymi lub komunalnymi.

789-804; IV, 734, 735.

Finansować — pokrywać zapotrzebowanie kapitałowe przy zakładaniu, rozszerzaniu i pro-

-> art.

ok. r. 1890 dla

wielka malownicza grota na

europ., na zach.

na

dowca. Brak gór, na

piękna (estetyka) itd. Takie rozważania składają się zazwyczaj na pewną całość poglądu na świat i życie, określaną mianem systemu F. Od tak pojętej F. systematycznej odróżnia się historję F., która przedstawia jej rozwój i charakteryzuje jej kierunki. -> art. II, 341 — 348, ,,Celowość", 1,867 — 875, ,,Doświadczenie", I, 1226- 1233, „Idea", II, 927-934, „Indeterminizm", II. 949 — 960, „Intuicja", II, 1002 — 1006, „Krytycyzm", III, 148 — 153, ,,Materializm", III, 528 — 536, „Nauka", III, 861 — 871, „Poznanie", IV, 345 — 355, „Racjonalizm", IV, 507 — 515, ,,Teoria poznania", IV, 1073 — 1086; III, 851, 852, 117(), IV, 556.

Filozofia prawa zajmuje się genezą i istotę prawa.

Filozoficzny kamień śrdw. alchemików cudowny odczynnik, który rzekomo posiadał moc przetwarzania mniej szlachetnych metali w złoto i przedłużania życia ludzkiego. (-> Eliksir życia).    -> I, 91.

Filtr -> Sączenie.

Filtrat -+ Przesącz.

Filtrowanie -► Sączenie.

Filtr świetlny lub pokrytego warstwą zabarwionej żelatyny, lub roztwór barwny, zawarty w naczyniu o równoległych płaskich ścianach; przepuszcza tylko niektóre promienie białego światła, osłabiając działanie promieni o barwie uzupełniającej barwę filtru. Zastosowanie w fotografii (np. filtr żółty osłabiający promienie niebieskie) i do badań naukowych, wymagających światła jednobarwnego.

II, 416, III, 1185.

Filtry

Finanse

„Skarbowość", 1 V, wadzeniu przedsiębiorstw; popierać pieniędzmi przedsięwzięcia przemysłowe, handlowe, polit.-socjalne, naukowe; wprowadzać na giełdę i rozprowadzać wśród klienteli nowowypuszczone papiery wartościowe, akcje. F. pożyczkę — zakupywać obligacje pożyczki publicznej.

Finansista — prowadzący rozległe interesy pieniężne; właściciel dużego kapitału pieniężnego ; rzeczoznawca w sprawach pieniężnych, skarbowych, bankowych.

Finansjera — środowisko ludzi, którzy prowadzą wielkie interesy kapitałowe: bankierzy, potentaci giełdowi itp.

Fin de sićcle, fe da sjćkl (fr. = koniec wieku) — termin powstały określenia ówczesnej kultury, zwł. duchowej, i jej schyłkowego, dekadenckiego charakteru.

Fine (wł.) — w muzyce: oznaczenie końcowej części utworu muzycznego.

Fingal — bohater podań gaelickich, uważany za postać historyczną (III w.) oraz poematu Macphersona „Pieśni Ossiana". Finga-la grota

Wyspie Staffa w Archipelagu Hebrydów. Odkryta w r. 1772.

Finimetr — manometr umieszczony zwykle przy aparacie tlenowym, wskazujący ciśnienie tlenu zawartego w butli tlenowej. Gdy strzałka

F. znajduje się w pobliżu położenia zerowego, tlen jest na wyczerpaniu (stąd nazwa).

Finis (łac.) — koniec.

Finis Poloniae (łac. = koniec Polski) — słowa, które wypowiedzieć miał Kościuszko pod Maciejowicami 1794 r.; fakt rozgłaszany przez zaborców, kwestionowany przez historyków polskich.

Finisterre — pn.-zach. przylądek Hiszpanii.

Finisz (ang. to finish, tu 'fynysz = kończyć) — wyrażenie sportowe określające końcowy fragment biegu: pieszego, narciarskiego, wioślarskiego, konnego itp., decydujący o wyniku biegu i wymagający największego wysiłku. Przenośnie: każdy wysiłek końcowy.

Finkel Ludwik — (1858 — 1930), historyk, założyciel i długoletni prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego, redaktor „Kwartalnika Historycznego". Twórca pomnikowej polskiej „Bibliografii Historii polskiej" 1906—1914; autor szeregu rozpraw.    -> I, 673.

Finlandia (fiń. Suomi) — republika pn.-ograniczona Zatoką Botnicką, pd. Zatoką Fińską. Na pn. mały skrawek wybrzeża Morza Barentsa. F. graniczy na pn. zach. ze Szwecją, na pn. — z Norwegią, na wsch. — z Rosją. Jest to kraj jezior, które zajmują 10% pow., grupując się zwł. na pd.; głębokie wnętrze kraju na pn. — kraj Lapończyków — to tundry i bagna; osobną wreszcie krainą są przybrzeżne skaliste wysepki, t. jest krajem garbatym. Moreny, ozy, zandry, a także jeziora stanowią produkty działalności lo-pn. wkraczamy jednak

Liga Narodów Alandzkie z zastrzeże-

części Ingrii, Szwecji i Norwegii. Dzielą się na: Su om i (obecnie cała Finlandia), Ta-wastów, Karelczyków (Karelia, Rosja), W e p s ó w (nad Onegą), Wotów (w Ingrii, Estów (Estonia i część Liwonii), Liwów (pn. Kurlandia).

-► I, 538, I V, 780.

Finsen Niels Ryberg

Fiolet metylowy — fiołkowy barwnik syntetyczny, otrzymuje się z aniliny i alkoholu metylowego. Stosuje się do barwienia bawełny (na zaprawach), wełny i jedwabiu oraz do wyrobu atramentu fioletowego.

Fioletowe promienie — świetlne promienie widzialne, wywołujące wrażenie b^rwy fioletowej, posiadające dł. fal ok. 4000 A., o największym ze wszystkich promieni widzialnych spółczynniku załamania światła; silnie działają na kliszę fotograficzną.

IV, 428.

Fiołek (Viola)

rodzina roślin

2900 km².

w skrawek górski w głębi Skandynawii oraz w kraj odosobnionych masywów górskich (tun-turi). Klimat kontynentalny. Zatoka Fińska .i Botnicka zamarzają w zimie. Tylko na pn. posiada F. drobną przystań Petsamo, która nie zamarza. Na pd. przeważa jeszcze las szpilkowy, na pn. drzewa karleją, a coraz roz-leglejsze są bagna i tundry. Mało jest ziemi zdatnej pod uprawę. Pospolitym zwierzęciem jest renifer, a liczne jeziora obfitują w ryby, zwł. w łososie. Wśród ludności przeważa grupa fiń. (język ugro-fiń.), na wybrzeżu i w miastach skupiają się Szwedzi, na pn. Lapończycy. Gospodarka kraju — to nie wystarczające na potrzeby kraju rolnictwo (ziemniaki i żyto) oraz leśnictwo i przemysły z nim związane (papiernictwo). — Zamieszkała pierwotnie przez Lappów i Finnów, uległa F. w XII —XIII w. Szwedom, którzy w ciągu pięciu wieków stworzyli z niej kraj protest, (od XVI w.), o wysokiej kulturze materialnej, przynależny pod każdym względem do Europy. W r. 1809 car Aleksander zagarnia F., przybierając tytuł wielkiego księcia F. Jeden wiek przynależności do Rosji, znaczony, w 11. trzydziestych, 1848 i 1905 kilkakrotnymi próbami wzmożenia się ruchu narodowego, nie zniszczył dorobku finlandzkiego. 6. grudnia 1917 r. po upadku caratu ogłosiła F. swą niepodległość, uznaną przez Rosję 18. grudnia 1917. Wybrany w r. 1919 sejm opracował nową konstytucję. Przy zawarciu pokoju z Rosją w r. 1920 otrzymała F. drobny skrawek na pn. zw. terytorium Petsamo, jako dostęp do drugiego morza. W r. 1921 przyznała jej Wyspy niem ich autonomii. Pod względem kulturalnym okres po wielkiej wojnie charakteryzuje się spychaniem na coraz dalszy plan wpływów i języka szw., na korzyść fińszczyzny. 382 000 km², 3 786 000 mieszk., stolica Helsingfors (Helsinki).

-►orf. ,,Skandynawia", IV, 774—789; III, 671, 800, IV, 91, 117, 1545, 1565.

Finnmarken — pn. prow. norw. w strefie wyżynnej tundry z ludnością rybacką, górniczą oraz koczowniczymi Lapończykami.

48 000 km², 53 000 mieszk. Stolica Vadsó.

Finnougryjskie ludy — ludy, należące do finno-ugryjskiej grupy językowej, zamieszkałe pierwotnie (od neolitu) nad Środkową Wołgą, m. Uralem, Morzem Białym i wsch. wybrzeżem bałtyckim; obecnie w Finlandii, Estonii, pn. Kurlandii, pn. i wsch. Rosji po rzekę Ob i na Węgrzech ; występują także w Szwecji i Norwegii. Należą tu m. i. Lapończycy, Finnowie bałtyccy, Czeremisi, Permowie, Ostiacy i Węgrzy. Narzecza ugryjskie dzielą się na wogul-skie, ostiackie i węgierskie.

-► II, 1085, IV, 780, 1274.

Finnowie (u Tacyta Fenni) — ludy należące do grupy ludów ugrofińskich w Finlandii, (1860-1904), lekarz duń.; jeden z twórców nowoczesnego światłolecznictwa.

Finsteraarhorn — najwyższy szczyt Alp Berneńskich, 4275 m wys. (Szwajcaria).

Finta (Aloaa finta Cuv.) — ryba z rodziny śledziowatych (Clupeidae); występuje w Bałtyku i u wybrzeży całej Europy. Ubarwienie srebrzyste. Po bokach ciała ciemne plamy. Z morza wchodzi do rzek. Dł. do 45 cm.

Fińska Zatoka — zatoka na wsch. Bałtyku, usiana wieloma szkierami; sow. dostęp do Bałtyku ; otaczają ją poza tym lądy Finlandii (od pn.) i Estonii (od pd.). W zimie zamarza. Dł. ponad 400 km., szer. 50—120 km, głęb. do 120 m.

rodzaj roślin zielnych z rodziny fiołkowatych; 300 gat. w obszarach umiarkowanych; niektóre są krzewami; u nas ok. 25 gat.; niektóre tylko w górach; najpospolitsze : F. wonny w zaroślach, F. kosmaty na suchych wzgórzach, F. leśny, F. psi, F. trójbarwny (pospolity chwast polny) ii.; niektóre gat. hodowane w ogrodach jako ozdobne; należą tu również bratki.

Fiołkowa te ( Violaceae) okrytonasiennych klasy dwuliściennych-wolno-płatkowych; obejmuje 450 gat., występujących w obszarach tropikalnych i umiarkowanych; u nas rodzaj: fiołek. W Brazylii rodzina ta jest reprezentowana przez rośliny drzewiaste.

Fionia (duń. Fyn) — duń. wyspa m. Wielkim i Małym Bełtem; wysoko rozwinięte rolnictwo (buraki cukrowe); polscy robotnicy rolni.

-► I, 1156.

Fiord (duń.) — długa dolina rzeczna, zalana przez morze, która stała się głęboko w ląd sięgającą zatoką. W okresie zlodowacenia lodowce wyżłobiły F. na kształt koryta a materiał skalny złożyły na przedzie doliny. Stąd

F. są bardzo głębokie w części środkowej (do 2000 m) a od strony morza zamknięte płytką barierą materiału morenowego.

Fircyk — trzpiot, hulaka. W literaturze polskiej scharakteryzowany najpełniej przez Zabłockiego („Fircyk w zalotach").

Firdusi, właść. Abul Kasim Mansur — (939 — 1020), jeden z największych poetów pers., twórca eposu narodowego ,,Szahnameh" („Księga królów"), którego pisaniu poświęcił całe życie. Niedoceniony przez sułtana Mahmuda, pomścił się, wydając świetną satyrę jako dedykację swego dzieła. Napisał poemat „Jusuf i Zulejka", oparty na dziejach biblijnych J ózefa i Putyfary.

Firlej — osada przemysłowa w pow. radomskim (olejarnie).

Firlej — ród magnacki, pochodzący z Fran-konii. 1. — Mikołaj krakowski i wielki hetman koronny; wódz, dyplomata i świetny mówca; posłował kilkakrotnie do sułtana. Odznaczył się w walkach z Moskwą (1514

III, 770.

-y IV, 1103, 1263, 1497.

Fischer Hans

Fiszbin

III, 695.

IV, 7.

(•f 1526), kasztelan

zwycięstwo pod Orszą), z Tatarami, Wołoszą i Krzyżakami. 2.    —

Jan — (f 1574), wojewoda krakowski, marszałek wielki koronny, sekretarz i ulubieniec Zygmunta Augusta, kalwin, w 1572 jako przywódca stronnictwa innowierczego przeforsował włączenie paktu tolerancji rei. do artykułów hen-rycjańskich. 3.    — Henryk (1573—1626),

syn popfz., prymas i arcybiskup gnieźnieński, wybitny uczony.

Firletka (Lychnis) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych; 10 gat. w Europie i na Syberii; u nas na łąkach rośnie F. poszarpana, posiadająca pędy do 80 cm wys., duże kwiaty różowe o płatkach porozcinanych; kwitnie w maju i czerwcu.

Firma — nazwisko, nazwa, godło, pod którym przedsiębiorca, spółka, kupiec prowadzi interesy i odpowiada prawnie. Prawa do F. nabywa się przez zapisanie jej do rejestru handlowego. F. gaśnie przez zaprzestanie prowadzenia przedsiębiorstwa, dla którego została obrana, przez zrzeczenie się jej albo przez zaniechanie jej używania. Firmowa spółka — spółka, w której każdy ze współwłaścicieli przedsiębiorstwa odpowiada za jego zobowiązania całym swym majątkiom. Firmowy artykuł — towar z dobrej F., w dobrym gatunku.

Firn — 1. — śnieg w obszarach wysokogórskich, ponad granicą wiecznego śniegu, o charakterystycznej ziarnistej budowie, wynikłej z częstego tajania i zamarzania. Pola firnowe mogą przeobrazić się w lodowce górskie. 2. — śnieg wiosenny na stokach pd. w wys. górach, roztajały pod wpływem słońca. Ułatwia ewolucje narciarskie.    -> UL 400.

First class, fe:rst kla:s (ang.) — dosł. pierwsza klasa; wyrażenie używane często na określenie czegoś bardzo dobrego, doskonałego.

Firth, fa:r# — nazwa zatok w formie fiordów na wybrzeżu Szkocji. F. of Forth, f. aw fo:r# — fiord w pobliżu Edynburga. Słynny most kolejowy.

Fis — w muzyce: o półton podwyższone f; F i s i s — o cały ton podwyższone F.

Fischer Emil - (1852-1919), chemik i fizjolog niem. Pracował w dziedzinie chemii organicznej nad budową barwników, otrzymał syntetycznie szereg cukrów i alkaloidów, przyczynił się do zbadania ciał białkowych. Otrzymał weronal. Laureat Nobla w r. 1902.

(* 1881), chemik niem., pracuje w dziedzinie chemii fizjologicznej (badania nad budową barwników liści i krwi oraz syntezą heminy). Nagroda Nobla w 1930 r.

Fischer von Erlach Johann Bernhard — (1656—1723), architekt austr. Przedstawiciel baroku wiedeńskiego. Gł. dzieło: zamek wSchón-brunn pod Wiedniem.

Fisharmonia -»• Harmonium.

Fiskalizm — polityka skarbowa, zmierzająca do osiągnięcia jak najwyższych dochodów przez nakładanie jak największych podatków; działalność państwa, mająca na widoku jedynie interesy skarbu, bez uwzględnienia potrzeb życia gospodarczego kraju. Fiskalny — skarbowy, tyczący się dochodów skarbu państwa.

Fiskus (z łac. fiscus dosł. = kosz na pieniądze) — w strż. Rzymie skarb koronny cesarski ; potem skarb państwa w ogóle. Termin używany również jakorównoznacznik fiskalizmu.

masa rogowa ułożona pasami zwykle w dwóch szeregach na podniebieniu waleni bezzębnych (wielorybów). Zadaniami tych płytek jest zatrzymywanie pokarmu, składającego się z małych organizmów morskich.

F. znajduje zastosowanie w wyrobach galanteryjnych.

Fiszer Stanisław — (1770—1812), generał, uczestniczył w kampanii 1792, następnie w insurekcji, jako adiutant Kościuszki. Więziony z Kościuszką w Petersburgu. Po uwolnieniu wstąpił do legionów. Organizował polską siłę zbrojną w Wielkopolsce, był szefem sztabu gł. w Księstwie Warszawskim, brał udział w kampanii 1809 (ranny pod Raszynem), zginął w kampanii moskiewskiej.

Fitelberg Grzegorz — (* 1879), wybitny dyrygent i kompozytor, uczeń Barcewicza i Noskowskiego. Poematy symfoniczne: „Rapsodia polska", „Pieśń o sokole", uwertury, muzyka kameralna, pieśni ii.    -y IV, 256.

Fitopatologia — (z gr. fytón — latorośl) nauka o chorobach roślin.

Fitoterapia — lecznictwo roślinne, ziołolecznictwo,

Fitotomia — anatomia roślin.

Fityna (phytinum) — związek organiczny, pochodzenia roślinnego, złożony z fosforu, wapnia, magnezu i inozytu. Środek leczniczy macniający, wzmagający łaknienie, stosowany w stanach wyczerpania.

Fiume, chorw. Rjeka — port nad Adriatykiem, przed wielką wojną należał do Węgier

w 11. 1870—1919. Traktatem w Trianon

-> / V, 1388.

strzelec w dawnej piechocie (w. XVII i XVIII); nazwa używana i obecnie we Francji, była stosowana przejściowo i w Polsce.

Flamandzki język i literatura

Flam

boyant.

Flaming.

przyznany Jugosławii. 12 września 1919 r. zajęli go Włosi pod dowództwem poety wł. d’Annunzia, ogłaszając F. jako niezależną republikę.. Od r. 1924 F. w połowie wł. a w połowie jugosł. (przedmieście Suszak). Część wł. 53 000 mieszk., jugosł. 16 000 mieszk.

Flve o’ clock, 'fajwaklok (ang. = piąta godzina) — przyjęcie popołudniowe.

Fixe, fiks (fr.) — stały, niezmienny, ściśle określony; p r i x f i x e, pri fiks — cena stała; jour fixe, żur fiks — stały dzień przyjęć.

Fizeau Armand, fizó arma — (1819—1896), fizyk fr., pierwszy zmierzył laboratoryjnie prędkość światła.

Fizjognomika (gr. fyais — natura, gnóme = poznawanie) — rzekoma umiejętność poznawania natury duchowej człowieka według cech budowy ciała, zwłaszcza twarzy. Uprawiana już wstrż., w końcu XVIII w. stała się modna dzięki Szwajcarowi Lavaterowi. Obecnie pewne możliwości naukowego rozwoju F. zależą od przyszłego ugruntowania się teorii konstytucjonalizmu.    -► I, 913, 914.

Fizjografia — nauka stanowiąca całokształt badań przyrodniczych na pewnym określonym obszarze.

Fizjokratyzm — szkoła ekonomiczna XVIII w. stworzona we Francji przez Quesnay’a. Fizjokraci uznawali istnienie niezmiennego porządku naturalnego, panującego w życiu społeczno-gospodarczym : przyroda jest źródłem wszelkich bogactw, ona jedna daje czysty dochód ; tylko rolnicy są produkcyjną klasą społeczną. F. był pierwszą szkołą ekonomiczną, która, w przeciwieństwie do merkantylizmu, wysuwała postulat niezależności życia gospodarczego od państwa.

-* II, 144, III, 299, 300.

Fizjologia — nauka o życiu, jego czynnościach i przejawach. Zajmuje się wszelkimi procesami życiowymi ludzi, zwierząt i roślin. -*art. II, 348-357; I, 783, III, 559, IV, 1481, 1488.

F. pracy — nowa gałąź F., zajmująca się zjawiskami, zachodzącymi w organiźmie ludzkim w czasie i po wykonywaniu pracy zawodowej. F. pracy stwarza podstawy dla higieny pracy.

Fizjologiczny roztwór — roztwór soli kuchennej w wodzie (0,9°/„). F. R. posiada ciśnienie osmotyczne, równe ciśnieniu osmotyczne-mu krwi; stosuje się w lecznictwie do wstrzy-kiwań, przemywania oczu itp.

Fizjoterapia — leczenie za pomocą środków fizycznych : czynników mechanicznych (gimnastyka, masaże), cieplnych, promienistych (słońce, specjalne lampy itp.), elektrycznych (diatermia, elektryzacja itp.), kąpieli, powietrza.

Fizyczna chemia albo ogólna — dział chemii ustalający ogólne prawa rządzące procesami chemicznymi. Do F. Ch. należą m. i.

stechiometria (nauka o stosunkach ilościowych, zachodzących przy reakcjach chemicznych), termochemia (nauka badająca zjawiska cieplne towarzyszące reakcjom chemicznym), statyka chemiczna (nauka o równowagach m. substratami a produktami reakcyj), kinetyka chemiczna (nauka o szybkości reakcyj) oraz szereg działów specjalnych, jak np. elektrochemia i fotochemia.

-+I, 928.

Fizyka — nauka o ogólnych prawach, zgodnie z którymi odbywają się zjawiska w przyrodzie nieożywionej.

-> art. II, 357-370; IV, 421.

Fizylier

Flaga — chroniony przez państwo emblemat o barwach danego państwa; emblemat państwowy używany przez przedstawicieli dyplomatycznych. F. morską jest bandera.

Flagelanci (z łac. flagello — biczuję, smagam) -+ Biczownicy.

Flageolet (fr.) 1. — mały flet o b. wysokim . tonie, 2. — rejestr organowy, 3. — podobny do dźwięku fletu dźwięk, który można wydobyć na harfie i instrumentach smyczkowych.

Flamandowie. -► Flandria.

dzisiaj

język i literatura ludności flam., przed podziałem Niderlandów na Belgię i Holandię (1830) oznaczał mowę i literaturę całych Niderlandów (nazwa języka hol., którego narzeczem jest F. J., powstała dopiero po podziale). W poł. XIX w. powstał w Belgii ruch narodowy flam., dążący też do równouprawnienia F. J. i L. Dzięki liberalizmowi rządu belg. F. J. został wprowadzony do szkół i urzędów, a F. L. zaczęła się pomyślnie roz-wijać. Po wielkiej wojnie F. J. zapano-wał niepodzielnie we Flandrii i za- ((C)\ O |

znaczył się dalszy rozwój F. L.

-► II, 1079.

Flamboyant, flabuaja (fr. = płomienisty) styl — specyficzna odmiana późnego gotyku we Francji i Anglii, nazwana tak ze względu na formę ornamentów, przypominającą języki ognia.

Flaming, czerwonak (Phoenico-pterua roaeus Pall.) — gat. ptaków ^ z rzędu blaszkodziobych. Nogi wysokie szczudłowate, szyja cienka i długa, głowa mała, dziób gruby, silnie na dół zgięty. Upierzenie białe, lekko różowawe, skrzydła czerwone. Żyje w gromadach nad brzegami Morza Śródziemnego, żywi się skorupiakami, mięczakami itp. Gniazdo w postaci stożka buduje ze szlamu.

-► II. 616.

naczynia o zwężonej szyjce, szklane, kamionki, także z żelaza i stali. F. szklane należą do wyrobów ze szkła dętego, często zabarwionego. Obecnie wyrób F. odbywa się prawie wyłącznie maszynowo; najbardziej znana maszyna Owensa (do 60 000 F. na dobę).

Flaubert Gustave, flóbćr giistaw — (1821 — 1880), znakomity powieściopisarz fr., autor powieści ,,Madame Bovary", ,,Salammbó", „La ten-tation de Saint Antoine", („Kuszenie świętego Antoniego") i i. Pisma F. odznaczają się skrajnym realizmem, dokumentarnym ujęciem i wzorowym, wypracowanym stylem. Jako mistrz ar-

obszar wulkaniczny w pobliżu Neapolu; na 220 km* pow. 27 kraterów, jezior kraterowych, grot (słynna Psia Grota). W strż. obszar wysokiej kultury

Flaminius Caius — (f 217 prz. Chr.), rzym.. wódz i mąż stanu, zbudował Circus F. w Rzymie i drogę swego imienia; poległ w bitwie z Hannibalem nad Jeziorem Trazymeńskim.

Flammarion Camille, flamarjó kamil — (1842—1925), astronom fr., założył Francuskie Towarzystwo Astronomiczne. Obserwował Marsa. Napisał wiele popularnych książek astronomicznych. Zajmował się spirytyzmem.

Flandln Pierre Etienne, flade pjćr etjfen — (* 1889), fr. polityk, parokrotnie min. spraw zagr., premier w 11.    1934 — 35; reprezentuje

kierunek umiarkowanie prawicowy.

Flandria — najdalej na zach. wysunięta część niżu środkowoeurop. na pograniczu Francji i Belgii. Obszar wysokiej kultury rolnej oraz przemysłu, w pierwszym rzędzie tkactwa, Opartego na miejscowym lnie. Ludność F. tworzą Flamandowie, grupa germańska (3,5 miliona), wszakże czołowe stanowiska społeczne są obsadzone przez Francuzów lub pokrewnych im Wallonów. Od poł. XIX w. silny ruch narodowy, flamandzki, który mimo agitacji niem. w czasie wielkiej wojny nie narusza całości państwa belg. Emigracja do pn. departamentów Francji (200 000 Flamandów). — Za czasów wędrówki ludów F. była zaludniona przez Franków. Od 843, jako hrabstwo, należy do państwa Franków. W śrdw. gospodarczo przodujący kraj Europy jako ośrodek handlu m. Morzem Śródziemnym a Niemieckim (szczeg. m-ta; Antwerpia, Gandawa, Ypern, Brugia) oraz jako ośrodek włókiennictwa, w r. 1555 przyłączona do Hiszpanii, pod której rządami traci swe znaczenie gospodarcze. Od Ludwika XIV należy do Francji (1714—1794 do Austrii), 1814—1830 tworzy część Królestwa Niderlandów, a od 1830— Belgii. (-* Flamandzki Język i Literatura). -> art. ,,Niderlandy", III, 892 — 902, ,,Niderlandzka sztuka", 902 — 909; II, 423.

Flanela — tkanina wełniana, kosmata, miękka, ciepła, służy do wyrobu bielizny, odzieży.

Flanka, flank — bok ugrupowania, szyku wojskowego. Flankowanie — działanie (ogniem albo ruchem wojsk) na bok ugrupowań nieprzyjaciela.

Flankier — w kawalerii odpowiednik szperacza.

Flaszki

tystycznej prozy dzierży F. niezaprzeczony prymat w powieści fr.; oddziałał silnie na powieść europ. -> I, 527, II, 447, 854, III, 852, 854, IV, 335, 552.

Flawiusz Józef — (37 — 100), polityk i wybitny historyk żyd. (pisał gł. po gr.); jeden z wodzów powstania żyd. przeciwko Rzymowi, przeszedł w końcu do obozu Rzymian i brał udział w oblężeniu Jerozolimy. Gł. dzieło: „Wojna żydowska", stanowi ważne źródło historyczne, zestawiane często z dziełami historyków rzym.

Flawiusze — cesarska rodzina w Rzymie, pochodzenia plebejskiego, z której pochodzili: Wespazjan, Tytus, Domicjan (I w.).

Flaxman John, 'fl&ksman ’dżon — (1755 — 1826), rzeźbiarz i ilustrator ang. Przedstawiciel klasycyzmu. Twórca wielu grobowców. Poza tym liczne płaskorzeźby na wyrobach ceramicznych fabryki Wedgwooda.

Flądra (Pleuronectes) — rodzaj ryb z rzędu Heterosomata. Ciało niesymetryczne, silnie spłaszczone, oczy przesunięte na prawy bok ciała. Jadalne. Należą tu m. in. gat. 1. — flądra (Pleuronectes platessa L.), gładzica; linia na-boczna bez wygięcia; skóra gładka, ubarwiona brunatno z czerwono-żółtymi plamami; żyje w Atlantyku, Oceanie Lodowatym, Morzu Niemieckim i Bałtyku (w wodach polskiego morza mniej liczna). 2. — fląderka (Pleuronectes flessus H.), stornia albo stornewka o skórze szorstkiej, ubarwionej zmiennie, zależnie od podłoża, na ogół oliwkowo-zielono ; żyje w Morzu Niemieckim i Bałtyku oraz u wybrzeży europ, od Morza Czarnego aż po Morze Białe. B. liczna w wodach morza polskiego, 3. — limanda (Pleuronectes limanda. L.), zimnica: skóra pokryta drobnymi łuskami, ubarwienie jasno brunatne. Linia naboczna łukowato wygięta. Występuje w Morzu Niemieckim i Bałtyku oraz u wybrzeży europ, od Morza Białego po Zatokę Biskajską, żyje w większych głębokościach w gruncie mulistym. B. liczna w wodach polskiego morza.

Flegma -> Plwocina.

Flegmatyk — człowiek o takim temperamencie, iż jego reakcje uczuciowe powstają trudno i trwają krótko.

-► I, 910, III, 66, IV. 1453, 1454.

Flegmona Ropowica.

Flegrejskie Pola gr.-rzym.

Fleksja — zasób form deklinacyjnych i ko-niugacyjnych w każdym języku; część gramatyki obejmująca deklinację i koniugację. Flek-syjne języki — grupa języków indoeuro-pejskich i chamicko-sem. odmienianych za pomocą przyrostków i końcówek.

-* II, 1084, 1085.

Flindersa Góry — południkowe pasmo gór w Pd. Australii, sięgające do 1000 m wys. I, 136.

Fleksura — fałd skalny zgięty w postaci łagodnego stopnia.

Fleming John Ambrose, 'flemyN dżon ’&m-brouz — (* 1849), fizyk ang., Skonstruował pierwszą lampę dwuelektrodową i czteroelek-trodową oraz użył ich do odbioru sygnałów radiotelegraficznych .

Flemmingowle

— szkło ołowiowe, o dużym spółczyn-niku załamania światła i małym spółczynniku dyspersji, stosowane do celów optycznych.

Flint — przemysłowe m-to w St. Zj. A. Pn. w stanie Michigan. Fabryk i samochodów. 156 000 mieszk., w tym 5000 Polaków.

Flinta — ręczna broń palna z zamkiem skałkowym i bagnetem, używana przez piechotę w XVIII w. Obecnie —- strzelba w gwarze my-

—*■ 1, 824.

Flis, flisactwo — 1. — spław drzewa, zboża, owoców na tratwach i szkutach po rzekach wewnętrznych do miast nadbrzeżnych, zwł. do Gdańska. Flisak, szkutnik

Flint

niem. rodzina, pochodząca prawdopodobnie z Flandrii, osiedlona w XIII w. na Pomorzu: 1. — Jakub Henryk — (1667—1728), dyplomata saski w Polsce, feldmarszałek i minister Augusta Mocnego, przeprowadził jego wybór na króla polskiego. śliwskiej.

człowiek

Faworyt i doradca króla — odgrywał ważną rolę w polityce. Dążył do wzmocnienia władzy królewskiej. 2. — Jan Jerzy — (1699—1771), synowiec poprz., pułkownik, generał armii lit., podskarbi wielki lit., 1766 wojewoda pomorski,    trudniący się F., marynarz rzeczny. Odrębny tryb

sojusznik „Familii", wzorowy podskarbi i go-    życia wytworzył w Polsce charakterystyczny

spodarz, przeciwnik konfederacji barskiej, oj-    typ F., mówiącego własną, odrębną gwarą,

ciec Izabeli z F. Czartoryskiej.    2. — tytuł poematu Sebastiana Klonowicza.

Flensburg

port na wsch. wybrzeżu    Flis — utwór    geologiczny składający się

Szlezwiku pruskiego z łuszczarnią ryżu. Szkoła z warstw zlepieńców, piaskowców, iłów, łup-marynarki. 67 000 mieszk.    ków ilastych, margli i wapieni występujących

Flers Robert, flór roWr — (1872—1927)    naprzemianległe. Na pow. warstw widoczne są

i Caillavet Gaston, kajavć gastó — (1869—    nierówności, t. zw. hieroglify, które są uwa-

1915), fr. spółka komediopisarska. Komedie    żane za ślady pełzania istot morskich po dnie

F. i C. — ,,Le Roi", („Król"), ,,Le Boia Sacrd",    lub na płaskich brzegowiskach zalewanych

(„Święty gaj") i i. odznaczają się doskonałym    przez fale. Ubóstwo skamielin. F. osadzał się

znawstwem rzemiosła teatralnego i są znakomi-    w płytkim morzu w wieku kredowym, eoceń-

tym odbiciem epoki. Grywane na scenach całe-    skim i oligoceńskim. Grubość jego ocenia się

go świata, m. i. w Polsce.    na ponad 4000 m. W Polsce z F. niemal cał-

Flet — najstarszy instrument dęty, drew-    kowicie zbudowane są Karpaty,

niany, z    otworami    i klapkami oraz bocznym    -> 1 V, 125, 126.

otworem    do zadęcia. Brzmienie wysokie i mięk-    Flit — ciecz trująca owady, wyrabiana z pro-

kie. Pochodzenia azjat., wprowadzony do Eu- duktów naftowych.

ropy przez Słowian w w. XVII, znany jednak Flizy — tafle, płyty z cementu, marmuru, już w epoce kamiennej i u ludów pierwot-    kamienia lub gliny wypalonej do wykładania

nych (Oceania). F. wielki obejmuje 3 ok-    ścian, podłóg.

tawy (c*    —c⁴). F.    mały czyli piccolo —    Flobert, flobćr    — rusznikarz fr., wynalazł

o oktawę wyższy od wielkiego.    w r. 1845 nabój    zespolony, składający się z łuski,

Fletcher John' 'flecza,. dżon -> Beaumont    spłonki, prochu    i    pocisku połączonych w jedną

Flettner Antoni — (* 1885), inżynier niem., całość, pierwowzór obecnych naboi, wynalazca statku rotorowego. -* III, 1133.    Flogistonu teoria — teoria spalania, uzna-

Fleury, Andrć Hercule de, flóri    adrć her-    wana w chemii    w    XVIII w.; wg. niej wszystkie

kiil

— (1653 — 1743), fr. mąż stanu,    kardynał:    substancje palne    zawierały wspólny składnik

od 1715 wychowawca Ludwika XV, za jego — flogiston, który uchodził przy spalaniu, małoletności 1726—1743 kierownik polityki fr F. T. obalił Lavoisier, uznając spalanie za łą-Popierał Stanisława Leszczyńskiego.    czenie się pierwiastków (lub związków) pal-

Flora — 1. rzym. bogini kwiatów i ogrodów; czczona na wiosnę tzw. „Floraliami". Wyobrażana jako dziewica z girlandami kwiatów w rękach. Odpowiada gr. Chloris. 2. — ogół roślin, występujących na danym terytorium

jednostka monetarna Holandii; w r. 1937 odpowiadała m. w. 2 zł 29 gr. Historycznie

Fllbustierzy — osiadłe w w. XVII na An- nych z tlenem, tyłach bandy piratów i kontrabandzistów róż- Floksy (Phlox) — rodzaj roślin pokrewnych nych narodowości (szczególnie Francuzów, Ho- szorstkolistnym; 47 gat. występuje gł. w Pn. lendrów i Anglików), które walczyły z hiszp. Ameryce; niektóre gat. hodowane u nas w ogro-monopolem handlowym; popierani przez fr., dach. ang. i hol. kupców i bankierów, nieoficjalnie zaś i przez rządy tych państw.    -> I, 183.

Fliegel - adiutant, adiutant przyboczny — oficer p łniący służbę adiutanta przy cesarzu, królu itd.

Floren

moneta złota w różnych kra-

Flinders Rlver, ’flynd3,.s ’rywar — rzeka austral., wpadająca do Zatoki Karpentaria, 780 km dł.

jach, wybita po raz pierwszy w r. 1252 we Florencji.

Florencja, wł. Firenze — gł. m-to wł. Toskanii nad rzeką Arno, wielkie ognisko nauki, sztuki i literatury za Medyceuszów. Liczne zabytki. 331 000 mieszk. -*■ art. II, 370 — 384; II, 902, IV, 573, 1403, 1408, 1413.

Florencki sobór -*■ Sobór.

Florę i — hol. wyspa małosundajska z wulkanami do 2420 m wys., 15 000 km². 030 000 mieszk.

Floret

Florian św.

w. XV.

zor-

Prypeci. Dowództwo

lekki i tani karabinek

Fluid

zmienność. W biologii:

niższa

broń szermiercza, tylko do kłucia; klinga o przekroju czworograniastym. F. fr. posiada dla osłony ręki niewielki płaski kosz w kształcie „8", F. wł. — talerzyk i jelec.

(•f 304), oficer rzym., umęczony za Dioklecjana, patron, broniący od pożarów; patron Polski. Pam. 4 maja.

Floriański psałterz — najdawniejszy znany dzisiaj polski przekład psałterza Dawida, pochodzący z XIV w., odnaleziony w klasztorze św. Floriana (w Austrii) w XIX w., najobszerniejszy zabytek języka staropolskiego przed Obecnie w Bibliotece Narodowej w Warszawie.

Floris (de Vriendt) Cornelis — (1514—1575), architekt, rzeźbiarz i rysownik flam. epoki niderl. renesansu. Twórca ratusza w Antwerpii. Opierając się na ornamentach renesansowych, stworzył swoisty styl dekoracyjny, t. zw. styl Florisa.

Floryda — piw. i stan atlantycki St. Zj. A. Pn. Nizinny, lesisty i bagnisty obszar o ciepłym podzwrotnikowym klimacie. Ludność w */₅ murzyńska. Stan rolniczy: uprawa kukurydzy, bawełny i pomarańczy; rozległe lasy, prawie dżungle, rybołówstwo. W ostatnich czasach stało się wsch. wybrzeże F. jednym wielkim, zarówno zimowym jak i letnim, kąpieliskiem morskim. (Miami, West Palm Beach). 152 000 km², 968 000 mieszk. Stolica Tallahassee.

->/, 176, IV. 901.

Flota — ogół okrętów i statków danego państwa. F. handlowa — ogół statków przeznaczonych do przewozu osób i towarów. F. handlową tworzą statki prywatnych towarzystw okrętowych i statki państwowych linij żeglugowych. Rozwój polskiej floty handlowej morskiej na szerszą skalę datuje się od stycznia 1927 r., gdy założono państwowe przedsiębiorstwo p. n. „Żegluga Polska". Gł. bazą polskiej floty handlowej morskiej jest Gdynia, poza tym Gdańsk oraz Constanza w Rumunii. Statki polskiej F. — „Batory", „Kościuszko", „Piłsudski", „Polonia", „Pułaski" — utrzymują regularną komunikację z Nowym Jorkiem, Palestyną, Londynem, Ameryką Pd. i prawie wszystkimi portami Bałtyku. F. wojenna — ogół okrętów przeznaczonych do celów wojskowych, pozostający pod dowództwem wojskowym. F. wojenna składa się z okrętów wojennych, okrętów pomocniczych i specjalnych. Może być podzielona na F. poszczególnych mórz, te zaś z kolei na eskadry i zespoły. F. powietrzna — część sił zbrojnych, używająca do walki samolotów, balonów itp. przyrządów latających. Składa się z oddziałów lotniczych i balonowych.

-+ art. ,,Marynarka", III, 502—514 i „Okręt", III, 1117-1133.

Flotacja — nowoczesna metoda rozdzielania minerałów, stosowana do oczyszczania rud. Zmieloną rudę miesza się z trzy-czterokrotną ilością wody, dodając odpowiednie związki, posiadające zdolność zwilżania rudy oraz związki powodujące tworzenie się piany na cieczy. Przez zawiesinę przepuszcza się drobne pęcherzyki powietrza ; cząstki rudy wraz z tworzącą się pianą wypływają na powierzchnię, podczas gdy domieszki pozostają na dnie.

Flotow Friedrich v. — (1812—1883), niem. kompozytor operowy w stylu biedermeieru. Melodyjne sentymentalne opery: „Alessandro Stradella", ,,Martha“ i i.

Flottwell Eduard - (1786-1865), polityk prus., w 11. 1830—1840 prezydent W. Ks. Poznańskiego, zaciekły germanizator, twórca komisji kolonizacyjnej.

Flotylla — zespół niewielkich statków; kilka statków pod wspólnym kierownictwem. F. rzeczna — zespół statków na wodach słodkich, wewnętrznych. F. pińska ganizowana 1919 na w Pińsku.

Flower, flobert — małokalibrowy sportowy, którego wynalezienie mylnie przypisano Flobertowi.

1. — ciągła, nieważka substancja hipotetyczna, uważana dawniej za istotę elektryczności (Franklin), ciepła, wg. innych mająca wypełniać przestrzeń kosmiczną. 2. — tajemny, nieuchwytny wpływ wywierany przez osobę lub przedmiot.

Fluksja — potoczna, nienaukowa nazwa zapalenia ozębnej.

Fluktuacja

zmienność fluktuacyjna, indywidualna czyli ciągła — zmienność niedziedziczna organizmów, wywołana warunkami środowiska. Organizmy roślinne i zwierzęce, należące do jakiejś czystej rasy, wykazują zawsze w wyglądzie drobne różnice, będące odzwierciedleniem różnic w warunkach zewnętrznych (wahania temperatury, wilgotności itp.). Warunki te nigdy nie są identyczne i dzięki temu rozmaicie kształtują rozwój istot żywych, np. temperatura zwalnia tempo wzrostu, wilgotność gleby i powietrza sprzyja rozwojowi większych blaszek liściowych itp. -*■ II, 866. F. cen, kursów — chwiejność, niestałość cen towarów, papierów wartościowych, akcyj. F. rynku — niepewność w handlu ; nieustanne zmiany, cen ; wahanie popytu i podaży.

Fluor — pierwiastek, należący do VII grupy układu periodycznego (-+ Chlorowce). gaz o sła-

-> III, 172.

Fluoryt — fluorek wapniowy (CaF^); dość częsty minerał żyłowy towarzyszący różnym kruszcom, zabarwiony żółtawo, zielonawo, błękitnie lub fiołkowo. Odznacza się szczególną własnością fluorescencji. F. jest surowcem dla otrzymywania kwasu fluorowodorowego. Poza tym używa się go do wyrobu emalii i niektórych szkieł.

Fluwloglacjalne utwory

osady piaszczyste, lub ilaste złożone przez wody lodowcowe. W niedalekiej odległości od lodowca osadza się materiał grubszy, jak żwir i piasek, dalej sam piasek, a w końcu subtelne zawiesiny ilaste. Niż Polski pokryty jest w wielu podskakując. Roz- y? miejscach grubym płaszczem F. U.    powszechnione

-> III, 401, I V, 1536.    wszystkich morzach,

Fly River, ’flaj ’rywor — największa rzeka Nowej Gwinei, stanowi granicę ang.-hol. Dł.

1200 km.

IV. 1404.

~ił

Wf

bej żółto-zielonej barwie i duszącym zapachu; 1. porz. 9, c. atom. 19, s. chem. F. lub FI. Odznacza się wielką zdolnością reagowania; łączy się z większością pierwiastków już w temperaturze zwykłej, nie daje jednak związków z tlenem.

1, 934, II. 1272, III, 1074, 1 V, 419. Fluoresceina — żółty barwnik organiczny o zielonej fluorescencji, nie stosowany w far-biarstwie; połączony z bromem daje eozynę, czerwony barwnik fluoryzujący żółto-różowo.

Fluorescencja — świecenie (luminescencjaj niektórych ciał (jak np. fluoresceina, szkło uranowe, fluoryt, oleje mineralne, siarczan chininy) pod wpływem światła. F. powstaje, ponieważ cząsteczki (lub atomy) ciał fluoryzujących pochłaniają energię świetlną, przechodząc w stan wzbudzony, a następnie powracają do stanu normalnego, wydzielając energię w postaci światła. Zjawiska te zachodzą bardzo szybko: F. pojawi: się natychmiast po oświetleniu ginie natychmiast w ciemności.

Fluorowodór — związek fluoru z wodorem, HF. Łatwo lotna ciecz (temperatura wrzenia 19,5°) o duszącym zapachu, F. stosuje się do trawienia na szkle.

Fob, skrót z ang.: free on board, fri: on bo:rd, dosł. = wolny (od opłaty) na pokładzie — termin oznaczający, że cena obejmuje zapłatę za towar wraz z przewozem do portu i załadowaniem na okręt.

Fobia — nieopanowany chorobliwy strach przed pewnymi osobami, zjawiskami, sytuacjami itp. (np. agora fobia — obawa przestrzeni, placów, ulic); częsty objaw chorób nerwowych i umysłowych, np. neurastenii, histerii i i.

Fobos — satelita Marsa (odległość 9380 km), odkryty przez Halla w r. 1877. Średnica ok. 15 km; świeci jako gwiazda 10—12 wielkości.

Foch Ferdinand, fosz terdina — (1851 — 1929), wielki wódz fr., marszałek F'rancji, Polski i Wielkiej Brytanii. W 1914 jako dowódca IX armii uczestniczył w bitwie nad Marną, 1916 głównodowodzący w bitwie nad Sommą. 1917 szef sztabu gen. Petaina, 1918 naczelny wódz sojuszniczych wojsk, na czele których od 18 lipca 1918 prowadził zwycięską ofensywę aż do zawieszenia broni 11 listopada. -*• I V, 1338.

Focjusz — (f 891), od r. 857 patriarcha Konstantynopola (przeciw św. Ignacemu). Wyklęty przez papieża Mikołaja I, zerwał z Rzymem, wysuwając szereg zarzutów, które następnie stały się powodem schizmy i powstania kościoła wsch., czyli prawosławnego.

-> 1, 737.

Focyda — górzysta kraina w środk. Grecji, obejmująca m. i. Parnas i strż. Delfy. Dziś wraz z Ftiotydą tworzy prow. (nómoa).

Fogaraskie Góry — najwyższa część Karpat Transylwańskich (szczyt Negoj — 2540 m wys.); opada stromo do przełomu Aluty, zw. Przełomem Czerwonej Wieży.

Fogazzaro Antonio, fogaccaro antonio — (1842—1911), pisarz wł.; powieści i opowiadania o charakterze autobiograficznym: ,,Il Santo“ (,,Święty"), ,.Piccolo mondo antico" („Mały świat ojców") i i.

Foggla — stolica Apulii wł. 57 000 mieszk.

Fóhr — jedna z Wysp Fryzyjskich na Morzu Niemieckim; należy do Szlezwiku. Kąpielisko. 82 kma, 5000 mieszk. Gł. m-to Wyk.

Fok — 1. — przedni trójkątny żagiel na łodziach żaglowych. 2. — przedrostek znamionujący w słownictwie żeglarskim przynależność danego elementu do masztu przedniego, czyli fokmasztu.

Foki (Phocidae) — rodzina ssaków z rzędu pletwonogich. Nogi tylne skierowane do tyłu nie mogą być zwracane ku przodowi, wskutek tego F. na lądzie poruszają się, SETy

Foka.

zwł. zimnych, żyją również w morzach zamkniętych, jak Kaspijskie i Bajkał. W polskim morzu pojawia się corocznie stadkami gat. Halichoerus yrypus Nilss. Trzymają się w pobliżu lądu, żywią się głównie rybami. Tępione dla cennego futra. -*-1,-395, IV, 144, 1549.

Fokker Anthony — (* 1890), hol. konstruktor samolotów i założyciel wielkich zakładów samolotowych w Holandii i St. Zj. A. Pn. Szczególnie znane są samoloty F. myśliwskie, używane przez wojsko niem. podczas wielkiej wojny, oraz maszyny pasażerskie, obsługujące obecnie wiele linij komunikacyjnych.

Foksal — 1. (od ang. miejsca zabaw Vaux-hall) — za Stanisława Augusta: gł. ogród warszawski, w którym odbywały się zabawy publiczne (w miejscu dawnej ulicy F., obecnej Pierackiego). 2. — dawniej rozpowszechniona, dziś wychodząca z użycia nazwa dworca kolejowego.

Foksteriery — psy pokojowe, używane rów- gumowych; końce rurek lekarz wkłada sobie nież do polowania na lisy i borsuki w norach. do uszu, rezonator zaś przykłada do badanych B. inteligentne, wesołe, ruchliwe. Wzrost ok. odcinków ciała chorego.

Fokszany, rum. Focsani

35 cm. Maść biała w ciemne plamy. Gładko- Fonetyka (gr. fonć = głos, dźwięk), gło-włose z krótką i szorstkowłose z długą sier- sownia — nauka badająca mowę ludzką pod ścią.    względem wartości dźwiękowych: brzmienia

nauka

mieszk.

Folia

m-to i twier- i wymawiania. F. historyczna dza rum. w Mołdawii nad Seretem. 33 000 o brzmieniach języka i ich wymawianiu, rozpatrywanych w następstwie czasowym.

cienka blacha metalowa otrzymywana przez walcowanie metalu (najczęściej glinu, cyny, ołowiu), używana na okładki kondensatorów, listki elektroskopu, do pakowania czekolady, herbaty itp.

Folio (łac. folium — liść, karta) format książek, w którym arkusz drukarski papieru składany jest tylko na dwie części. Foliał — wielki tom drukowany in folio.

Folkestone, 'foukstan — port ang. ważny w komunikacji z kontynentem. 36 000 mieszk.

Folketing — duń. izba deputowanych.

Folkeviser — duń. ballady (podaniowe, baśniowe, historyczne) przeznaczone do śpiewu i tańca, powstałe w sferach rycerskich XIII i XIV w., spisane w zbiorach XVI w.; stanowią skarb śrdw. literatury duń.

Folkierski Władysław — (1842—1904), inżynier i matematyk; budował (pod kierunkiem E. Malinowskiego) koleje górskie w Andach Peruwiańskich.

-> I, 2, II, 611, 612.

Fonograf — pierwszy przyrząd do utrwalania i reprodukowania utrwalonych fal głosowych, wynalazek Edisona (1877). Składał się z obracającego się walca mosiężnego, oklejone-wielki go staniolem lub warstwą wosku, i membrany z przymocowanym do niej ostrzem. Membrana, wprawiona w drganie przez fale głosowe, przekazywała drgania ostrzu, które żłobiło na powierzchni walca rowek o zmiennej głębokości. Reprodukowanie głosu odbywało się przez nastawienie ostrza na położenie początkowe i wprawienie w ruch walca. -> II, 677, 678.

Fonogram — wiadomość, rozkaz, lub meldunek nadany przez telefon, zapisany przez odbiorcę.

Fonseca — zatoka pacyficzna Środk. Ameryki, na granicy Nikaragui, Hondurasu i Sal-vadoru. Ze względu na ujście projektowanego Kanału Nikaraguańskiego, zdobyły tu sobie I, 167. St. Zj. A. Pn. prawa dla własnej bazy morskiej.

Folklor (ang. follclore, ’fouklo:r — dosł. ==

,.wiedza ludu") — wyraz, wprowadzony do nauki w połowie XIX w., oznaczający surowy materiał etnograficzny, obejmujący kulturę duchową, wzgl. i społeczną (nigdy zaś materialną) i ujmowany z punktu widzenia tego, kto go stworzył, a nie tego, kto go bada. Dla określenia badań naukowych nad F. należy w języku polskim używać wyrazu ,,folklorystyka".

Foluszowanie, folowanie — cesów

-* I, 808.

Fonseca Manuel da — (1827—1892), brazyl. marszałek i mąż stanu. Złożył z tronu w r. 1889 króla Pedra II i został obrany pierwszym prezydentem Brazylii.

Fontaine Pierre, fótćn pjćr — (1762—1853), architekt fr. Obok Perciera — twórca stylu empire. Gł. dzieło (wspólnie z Percierem) : Łuk Triumfalny w Paryżu; rozbudowa Luwru.

jeden z pro-

apretury materiałów włókienniczych, nadawanie tkaninom wełnianym większej gęstości i wyglądu ścisłego, pilśniowego. Przed F. wkłada się tkaninę do kąpieli z wodą, mydłem i gliną, spilśnianie odbywa się przez ubijanie i gniecenie. Tkaniny delikatniejsze foluszuje się na maszynie, zw. foluszem, w której tarcie, zgrubianie i wyciskanie uskuteczniają walce.

Folwark — duże gospodarstwo rolne wraz z zabudowaniami; dwór; część majątku ziemskiego, stanowiąca całość gospodarczą. '

F. O. M.

F. O. N. — skrót: FTindusz Obrony Narodowej.

Fon — jednostka głośności. Głośność normalnej mowy wynosi 30 — 40 F.; głośność huku towarzyszącego wystrzałowi armaty wynosi 120-150 F.

(1634-1714), architekt wł., uczeń Berniniego,. Przedstawiciel epoki przejściowej od rzym. baroku do klasycyzmu. Twórca grobowca królowej Krystyny szw. (kościół św. Piotra, Rzym).

Fontana Domenico — (1543—1607), architekt wł., przedstawiciel rzym. baroku. Twórca obelisku na Placu św. Piotra i latarni na kościele św. Piotra. -> IV, 1063, 1064.

Fontana chitekt. 2.

poprz., najwcześniejszy nadworny architekt Stanisława Augusta (przebudowa pałacu ujazdowskiego, zamku królewskiego etc.). Zbudował pałac Potockich w Radzyniu.

Fontana Julian - (1810-1869), nauczyciel gry fortepianowej; kolega Chopina skiej „Szkole Głównej Muzyki" Elsnera ; wydał pośmiertne utwory Chopina.

Fontainebleau, fótćnebló — m-to fr. w pobliżu Paryża; znany renesansowy pałać królewski z muzeum napoleońskim, zbudowany za Franciszka I. W pałacu F. abdykował Napoleon I. 4 kwietnia 1814 r. 15 000 mieszk. Fontana Carlo

skrót: Fundusz Obrony Morskiej

(1710-1773), syn

1. — Józef, (fok. 1740), ar-J aku b

Fomalhaut — gwiazda (a) w gwzb. Ryb, 1,6 wielkości.

w warszaw-

Fonendoskop — słuchawka dwuuszna; przyrząd do osłuchiwania chorego, składa się z rezonatora oraz dwóch biegnących od niego rurek

Forbach

pro-

wiatr

111, 564.

Forest Lee de, 'foryst 'li: — (* 1873), inżynier amer., wynalazca lampy katodowej trzy-

m-to wł., stolica prow. Emilia. Obserwatorium astronomiczne. Wytw-órnie obuwia. 66 000 mieszk.

Mrówkowy aldehyd.

kierunek filozoficzny, która za kryterium prawdy, postępowania i piękna uznaje formę, a nie treść. Przykładem F. w etyce jest kategoryczny imperatyw Kanta, w estetyce — kierunek, który istotą piękna upatruje w formie, w historii literatury zaś — kierunek ograniczający się do analizy formy, z pominięciem pierwiastka biograficznego i historycz

Fontane Theodor —    (1819—1898), pisarz

niem., pochodzenia fr., piewca ziemi i ludu brandenburskiego. Celował w balladach i powieściach realistycznych. Przedstawiał życie burżuazji prus. w okresie jej największego rozkwitu, życie sfer wojskowych itp. Gł. powieści: ,,Effi Briest", ,,Irrungen, Wirrungen" i i.

Fontaź — ozdoba ze wstążek na głowę, noszona w Polsce przez kobiety za czasów saskich. Później również na sukniach i obuwiu.

Fonwlzin Denis — (1745—1792), komediopisarz ros., autor „Brygadiera" i „Wyrostka"; w swoich komediach ośmieszał ówczesne obyczaje.

Foot, fut (ang. = stopa) — ang. jednostka dł. = */, yarda = 0,30408 m; dzieli się na 12 cali ang.

Football, ’futbo:l -* Pitka nożna.

Footing, 'futyN (ang.) — bieg na przełaj, stosowany jako zaprawa bokserska.

m-ko lotaryńskie nad granicą niem.; węzłowy punkt nowoczesnych umocnień fr.

Force majeure, fors mażór (fr. — siła wyższa) — okoliczność zmieniająca bieg wypadków, niezależna od naszej woli; za działanie F. M. nie jesteśmy odpowiedzialni.

Ford Henry, fo:rd 'henry — (*1863), wielki przemysłowiec amer., właściciel zakładów automobilowych Ford Motor Co. w Detroit. Napisał dzieło autobiograficzne ,,My life and my works", („Moje życie i dzieła"). Fordyzm pagowany przez F. system usprawnienia produkcji, o następujących wytycznych: daleko posunięty podział i mechanizacja pracy przy zastosowaniu taśmy ruchomej, produkcja jednego udoskonalonego typu towaru, stałe obniżanie cen wyrobów przy równoczesnym dopingowaniu robotników wyznaczaniem premij. F. pojmuje działalność gospodarczą jako służbę społeczną, mającą zarówno na celu zaopatrzenie mas w jak najtańsze produkty, jak też i umożliwienie wysokich zarobków robotnikom.

-> I V, 720, 1069.

Ford John, fo:rd dżon — (1586— ok. 1640), dramaturg ang. Sztuki F. odtwarzają żywiołową grę namiętności ludzkich. ,,The Broken Heart", („Złamane serce") i i.

Fordewind (hol. = pełny wiatr) wiejący prosto w rufę czyli wzdłuż kursu okrętu.

Fordon — m-to nad Wisłą w pow bydgoskim ; na W,iśle najdłuższy w Polsce most (1325 m) ; więzienie dla kobiet 4000 mieszk.

Foreigne Office, ’for,n 'ofys (ang.) — bryt. ministerstwo spraw zagranicznych.

Forel Augustę — (1848— 1931), psychiatra

przyrodnik szwajc. Badał zagadnienia alkoholizmu, życia seksualnego i hipnotyzmu. Napisał pracę o życiu mrówek.

elektrodowej; szereg innych wynalazków w dziedzinie aparatury radiowej.

Forli

Forma — wg. Arystotelesa kształtująca zasada, dzięki której bierna materia staje się rzeczywistym istnieniem (opp.: materia). U Kanta pojęcie F. przeciwstawia się treści: treść jest to materiał zaczerpnięty za pośrednictwem naszych organów zmysłowych z doznań i doświadczenia, F. zaś są to właściwości naszego umysłu. F. wewnętrzna — w estetyce: zarówno podpadający pod zmysły kształt zewnętrzny, jak i sama zasada kształtowania, tkwiąca z jednej strony w psychice indywidualnej twórcy, z drugiej w samym rodzaju opracowywanego (obrabianego) materiału. Z terakoty np. zrobić można figurkę, lecz nie można zrobić posągu; wielkie wydarzenia dziejowe nadają się do opracowań epickich, starcie m. potężnymi indywidualnościami do dramatu, nastroje do liryki itp.

Forma, czyli wielomian jednorodny — wielomian kilku zmiennych, w którym sumy potęg tych zmiennych w poszczególnych jego składnikach są równe. Np. x* -)- 2xay² -(- 5xys (w każdym składniku suma potęg, wr których występuje x i y, wynosi 4).

Formacja, — jednostka wojskowa samodzielna pod względem organizacyjnym i administracyjnym, zdolna do wykonywania pewnych samodzielnych zadań bojowych (np. pułk piechoty), zaopatrzeniowych (np. składnica mundurowa) itp. F. macierzystą dla żołnierza jest ta jednostka, która prowadzi jego ewidencję, tj. wykazuje go w swych spisach imiennych i posiada jego wojskowe dokumenty osobiste.

Forma drukarska — to, co ma być odbite na jednej stronie arkusza papieru. Może to być jedna całość, jak np. przy druku afisza, lub składać się z kilku czy kilkunastu części, jak np. przy druku książki, kiedy na każdej stronie arkusza drukuje się kilka (najczęściej 8) stronic.

Formaldehyd

Formalina — 40°/₀ roztwór wodny mrówkowego aldehydu, stosowany jako środek dezynfekcyjny.

Formalizm nego.

Formierstwo — jedna z czynności techniki odlewniczej; zadaniem F. jest wykonywanie form, w których mają być odlewane metale Formy wyrabiane są z piasku i gliny, o ile ma być zrobiony jeden odlew; z żelaza, stali,

przedstawiciele: L. Chwistek, Andrzej i Zbigniew Pronaszkowie, K. Winkler, St. Ign. Witkiewicz, T. Czyżewski i i.

-* I, 1014

wszystkie grupy

(* 1902), polityk niem., od 1934 przywódca stronnictwa narodowo-so-cjalistycznego w Gdańsku.

Forster Johann Reinhold — (1729— 1798), geograf niem. Towarzyszył Cookowi w drugiej wyprawie naokoło świata, którą barwnie opisał.

Fórster Friedrich' Wilhelm — (*1869), pedagog niem., głosi wyższość norm moralnych ponad wszelkie wskazania 'życiowe i imperialistyczne interesy państwa.

Forsycja (Forsythia) oliwnikowatych, często sadzony w parkach, posiada żółte, duże, dzwoneczkowate kwiaty, zakwitające przed ukazaniem się liści; pochodzi z Chin.

Fortepian (wł. pianoforte)

mosiądzu, o ile odlewów ma być więcej. W poszczególnych częściach formy wyciśnięte są kształty odpowiadające kształtom przedmiotu, który ma być odlany.

Formizm — awangardowy kierunek sztuki polskiej, ukształtowany pod wpływem futuryzmu i kubizmu. Gł. postulatem F. — dążenie do „czystej formy". Grupa formistów powstała w Krakowie w 1917 r. Gł.

-► II, 159, IV, 248.

Formoza, jap. Taiwan — jap. (do r. 1895 chiń.) wyspa na Morzu Chińskim, z górami nad 3000 m wys. (Niitaka), klimatem monsu-nowym i obfitym opadem. F. leży na wsch. azjat. drodze tajfunów. Jest to podzwrotnikowa dobrze rozwinięta kolonia rolnicza jap. (ryż, sago, herbata, bawełna, trzcina cukrowa). Kopalnie węgla, nafty i złota. We wnętrzu kraju spotyka się jeszcze pierwotnych Malajów, większość ludności jest chiń., ostatnio napływają Japończycy. 36 000 km*, 4 593 000 mieszk. Stolica Taihoku.

Formy (w biologii) mniejsze w swym zakresie od gatunku.

-► II 500-502.

Fornal — robotnik rolny w większym gospodarstwie, pracujący najczęściej przy użyciu koni. Fornalka — czwórka koni roboczych w gospodarstwie rolnym.

Fornier, inaczej sklejka — cieniutka, poniżej 1 mm grubości, deska tarta z lepszych zwykle gatunków drzewa (w Polsce z dębu, jesionu, brzozy, jaworu, oraz ze sprowadzanych kloców drzew egzotycznych, np. mahoniu). Ze względu na ładny układ słojów i barwę służy do pokrywania mebli, ścian, sprzętów, wykonanych z mniej cennego drewna. -> III, 540.

Foronomia -► Kinematyka.

Forsowanie — walka o przejście przez bronione przeszkody lub cieśniny (rzeka, wąwóz, grobla itd ). Wymaga od nacierającego dużego wysiłku i zwykle powoduje duże straty.

Forster Albert

krzew z rodziny

Fort — element fortyfikacji stałej. -> art. Fortyfikacje. -* II, 384-395.

Fort Paul, fort poi — (* 1872), poeta fr. Poezje F. cechuje sensualizm, radość życia temperament narodowy fr. ,,Lea Balladea franęaiaes" i ,,Louia XI curieux homme“ („Ludwik XI, ciekawy człowiek").

Fortaleza — port i stolica brazyl. stanu Ceara nad Atlantykiem. Wywóz bawełny, kawy, cukru. 136 000 mieszk.

Fort de France, fort de fras. dawniej Port Royal — stolica i gł. port Martyniki. 43 000 mieszk.

Forte (wł.) — w muzyce: silnie; fortissi-b. silnie.    • •

Forteca -> Twierdza.

irtstrument

strunowo-klawiszowy, którego struny wprawia się w drganie przez uderzenia klawiszy. Zakres od subkontra A do c⁶. F. składa się z: korpusu, w którym znajduje się mechanizm strunowy, młotkowy i pedałowy, dna rezonansowego i klawiatury. Prototyp F. powstał w Anglii w XIV w. Z niego rozwinęło się kilka odmian, jak: klawikord, klawicymbał, klawesyn i szpinet. Różnice między nimi polegają na różnym sposobie ułożenia strun, wydobywania z nich dźwięku itp. W XVIII w. (1711, Christofori) wprowadzono system młotkowy. Odmianą F. jest pianino, mniejsze od niego dzięki pionowemu ustawieniu mechanizmu strunowego i młotkowego, jednak o słabszym dźwięku. Znani konstruktorzy F.: Stein, Blii-thner, Bechstein, Pleyel, Steinweg, Steinwayii.; w Polsce Fibigier w Kaliszu i i.

Forth, fo:r# — rzeka szkoc. wpadająca do Morza Niemieckiego : znany most (25 km dł.) nad lejkiem ujściowym Firth of Forth. 160 km dł.

Forth, Firth of, fa:r# ao> fo:rtł — głęboka zatoka Morza Niemieckiego w Szkocji pod Edynburgiem.

Fort Motylińskl — posterunek wojskowy fr. na stokach Ahaggaru na Saharze, nazwany tak od nazwiska lingwisty podróżnika franc. pochodzenia polskiego (1854—1907).

Fortuna — rzym. bogini szczęścia. Jej atrybutami były: waga i róg obfitości. Przedstawiano ją ze skrzydłami u nóg, lub na kole (symbol zmienności: „F. kołem się toczy").

Fort Wayne, fo:rt uejn — m-to amer. w stanie Indiana (St. Zj. A. Pn.). 115 000 mieszk., w tym 1000 Polaków.

Fort Worth, fo:rt u9r# — m-to amer. w stanie Texas (St. Zj. A. Pn.). Handel bydłem, zbożem i bawełną. 163 000 mieszk.

Fortyfikacja — 1. — sztuka przystosowania terenu do walki przy pomocy specjalnych budowli; zadaniem F. jest stworzenie warunków do najlepszego wyzyskania własnego ognia i ruchu, utrudnienia natomiast działań przeciwnika. 2. — budowle i urządzenia w terenie wznoszone w celu stworzenia tych warunków. -> art. ,, Fortyfikacje ‘, II, 384 — 395.

“Se-

sole kwasu fosforowego.

bojowy.

jednostka oświetlenia pow., gdy na 1 cm* pada strumień światła o natężeniu 1 lu

Forum (łac.) — rynek w miastach rzym., centrum życia publicznego. F. Roman u m — słynny rynek w strż. Rzymie, miejsce zebrań ludowych; ozdobiony przez cezarów wspaniałymi budynkami publicznymi i świątyniami. Od VI w. pozostawał w ruinie, z czasem stał się pastwiskiem. W początkach XIX w. przeprowadzono na F. szereg prac wykopaliskowych i konserwacyjnych, które wydobyły i umocniły szczątki dawnych budowli. Oprócz F. R. strż. Rzym posiadał szereg rynków handlowych.

-> I V, 706.

Foryś — .ordynans konny w dawnym wojsku polskim; także pachołek konny z trąbką, torujący drogę poszóstnej karecie.

Fosa — głęboki rów, w śrdw. stosowany przy budowie twierdz jako przeszkoda utrudniająca dostęp nieprzyjacielowi. Na dnie F. wbijano pale lub w razie potrzeby zalewano ją wodą. Komunikację ze światem zewnętrznym utrzymywano za pomocą mostów zwodzonych.

-> II, 386.

Foscolo Ugo — (1778—1827), wł. pisarz romantyczny, autor wierszy patriotycznych polcri“ („Groby”), piewca zjednoczenia Włoch, do którego dążył całe życie. Pisał dramaty, rozprawy literackie, tłumaczył ,,Iliadę" Homera i poematy Kallimacha.

Fosfor — pierwiastek, należący do V grupy układu periodycznego (-+ Azotowce). L. atom. 15, c. atom. 31,04, s. chem. P. Występuje w 2 odmianach alotropowych, jako F. żółty i fioletowy. F. czerwony jest najprawdopodobniej mieszaniną powyższych. F. żółty jest silnie trujący, na powietrzu utlenia się powoli, świecąc przy tym w’ ciemności. Zapala się już przy ogrzaniu do 60°, lub potarciu. F. stosuje się do wyrobu zapałek i brązu fosforowego. F. spalony na powietrzu daje pięciotlenek F.,    P₂0₆, lekki biały proszek,

łatwo przyciągający parę wodną z powietrza — najbardziej higroskopijny ze wszystkich związków. Pięciotlenek F. jest bezwodnikiem kwasu fosforowego, H₃P0₄, najważniejszego z szeregu kwasów F. Sole tego kwasu, fosforany, występują w przyrodzie jako minerały i są niezbędnym składnikiem pożywienia roślin (-+ Super fosfat) i zwierząt. Fosforan wapnia jest głównym składnikiem kości zwierzęcych. -► 7, 505, 933, 934, 938, III, 1073, 1075, 1076, IV, 444

Fosforany

(-* Fosfor) -> III, 637, 1068. IV, 812, 1140, 1385.

Fosforescencja — świecenie (luminescencja) niektórych ciał po ich uprzednim naświetleniu. Do najbardziej znanych należą t. zw. fosfory Lenarda, specjalnie przygotowane siarczki wapniowców z minimalnymi domieszkami siarczków motali ciężkich. Po silnym oświetleniu ciała te świecą w ciemności światłem, którego barwa zależy od składu chemicznego, w ciągu kilku sekund, minut a nawet godzin. Zjawisko F. objaśniamy tak samo jak fluorescencję, z tą tylko różnicą, że powstające przy pochłanianiu energii świetlnej cząsteczki w stanie wzbudzonym są tu o wiele trwalsze, związany z wydzielaniem światła powrót do stanu normalnego zachodzi powoli. Należy zaznaczyć, że świecenie fosforu (żółtego), od którego pochodzi nazwa F,, nie jest F. lecz chemilumiscencją. W mowie potocznej używa się terminu F. w zastosowaniu do zjawisk świecenia na zimno wogóle, zamiast właściwego terminu: luminescencja (np. F. morza) .

Fosforowy kwas -> Fosfor.

Fosfory Lenarda -► Fosforescencja.

Fosforyty — skupienia apatytu. Występują w postaci buł (większe skupienia), lepiszcza w piaskowcach, lub wreszcie jako silna domieszka w piaskach, wapieniach lub iłołup-kach. Skupienia takie tworzą się za sprawą drobnych istot żyjących w oceanach, jak np. gąbek lub skorupiaków, które zawierają w swych szkieletach związki fosforowe. Po śmierci tych zwierząt szkielety ich opadają na dno, a fosfor łączy się z wapniem, tlenem i fluorem, dając apatyt. F. są b. cennymi i poszukiwanymi surowcami do wyrobu sztucznych nawozów fosforanowych, zw. superfosfatami. -► II, 661.

Fosgen — tlenochlorek węgla, COCl₂. Powstaje przez łączenie się chloru z tlenkiem węgla. Bezbarwny gaz o ostrym, duszącym zapachu. Posiada własności trujące. Stosowany do wyrobu pewnych barwników i jako gaz

-*//, 506.

Fossalta — miejscowość wł. nad dolną Piawą na Nizinie Lombardzkiej, pamiętna bojem oddziału polskiego po stronie wł. w 1918 r. Po drugiej stronie Piawy walczyły przeciw niemu austr. pułki z okolic Krakowa.

Fot menu.

Fotochemia — dział chemii zajmujący się badaniem reakcyj przebiegających pod wpływem promieniowania świetlnego (reakcyj fotochemicznych) ; najważniejsza: wiązanie dwutlenku węgla z powietrza przez rośliny (-► Przyswajanie).

Fotodruk -► Światlodruk.

Fotoelektryczna komórka „oko elektryczne" — urządzenie do przemiany energii świetlnej na elektryczną i do badania praw, które rządzą tą przemianą. -> arł. ,,Fotoelektryczność“, II, 396-405; II, 168, 1193.

Fotoelektryczne zjawisko — zjawisko, odkryte w r. 1887 przez Hertza, polegające na wyrzucaniu elektronów przez naświetlane płytki metalowe, najlepiej naamalgamowaną płytkę cynkową lub platynową, pokrytą warstewką sodu, potasu lub rubidu. -► art. ,,Fotoelektrycz-noU", 11, 396-405; III, 214.

Fotofobia -*■ Światłowstręt.

-> / V, 430.

Fotograflka — sztuka fotografowania arty-art. ,,Fotografia", II, 406 — 418.

nio też i w większych przedsiębiorstwach handlowych.

Fotolitografia

-> IV, 817, 822. połączenie lunety topograficznej z aparatem fotograficznym; urządzenie pozwalające szybko i dokładnie dokonywać zdjęć terenu.

Fototerapia -> Swiatłolecznictwo.

Fototropizm, heliotropizm — dążenie organizmów zarówno zwierzęcych, jak i roślinnych w kierunku światła ; F. objawiać się może zarówno w ruchu (np. motyle lecące ku światłu lampy), jak i we wzroście organizmu: pędy roślin np. zwykle wyginają się w stronę padającego światła.    -> I V, 612 — 614.

Fototypia -> Swiatlodruk.

Foucault Lćon, fukó lśó

Fotografia — obraz przedmiotów, otrzymywany przez działanie światła na warstwę światłoczułą pokrywającą klisze szklane lub, obecnie coraz powszechniej używane, błony celuloidowe oraz na papier światłoczuły. F. polega na istnieniu reakcyj fotochemicznych.

-> art. II, 406-418; IV, 480, 481.

Fotografia lotnicza, aerofotografia — ważny dział pracy lotnictwa wojskowego. Dzięki nowoczesnym aparatom lotnik, wysłany na rozpoznanie, ma możność wykonania nawet z dużej wysokości licznych i b. wyraźnych zdjęć, uzupełniających jego obserwacje (np. z terenu działania nieprzyjaciela) szczegółami, których nie byłby w stanie dojrzeć. F. L. stanowi również podstawę nowoczesnej kartografii.

Fotograficzny aparat — przyrząd do otrzymywania negatywów fotograficznych na kliszach lub błonach. —► art. ,,Fotografia", II, 406-418.

stycznego.

Fotogram — odbitka fotograficzna.

Fotogrammetria — metoda pomiarów poziomych i wysokościowych terenu przy pomocy fotografii, polegająca na tym, że badany obszar ziemi fotografuje się specjalnymi apara-r tami, ustawionymi bądź na ziemi, bądź umieszczonymi na samolotach, które przelatują nad danym terytorium i mierzy się odległości na odbitkach fotograficznych.

-*1II, 492, IV, 307-308.

Fotokopia — metoda odtwarzania rysunków, pism, stron książkowych, ksiąg handlowych itd. bezpośrednio z oryginału na specjalnie uczulonym papierze; również odbitki otrzymane tą metodą. Przyrządy do F. znajdują szerokie zastosowanie w bibliotekarstwie, a ostat

technika powielania odbitek fotograficznych przy pomocy płyty litograficznej. Dział przemysłu poligraficznego.

Fotoluminescencja — świecenie ciał spowodowane naświetleniem. Zaliczamy tu fluo-rescencję i fosforescencję.

Fotometr — przyrząd do porównywania dzielności źródeł światła. Najprostszy jest F. Bunsena — ława optyczna, na której końcach umieszczone są dwa źródła światła, pomiędzy nimi ekran papierowy z tłustą plamką w środku. Źródła światła należy ustawić w takiej odległości od ekranu, ażeby plamka stała się niewidoczna. Następuje to wtedy, gdy oświetlenie okranu z obydwóch stron jest jednakowe. Wtedy dzielności obu źródeł światła są wprost proporcjonalne do kwadratów ich odległości od ekranu.

Fotomontaż — planowe zestawienie szeregu fotografij lub ich odpowiednich fragmentów w sztuczną całość dla uzyskania efektów artystycznych, komicznych, dla uwypuklenia łączności między przedstawionymi na fotografiach osobami, zdarzeniami itp.

Fotony — kwanty promieniowania.

-> III, 212.

Fotosfera — pow. Słońca. Temperatura F. wynosi około 6000° C.

Fototeodolit

III, 492.

(1819-1868), fizyk fr. F. prądy — prądy wirowe, zamknięte, nieraz o znacznym natężeniu, powstające w masach metalowych poruszających się w polu magnetycznym. Kierunek F. P. jest taki, że siła pola magnetycznego stara się zahamować ruch masy metalu. Na tej zasadzie zbudowane są mechanizmy tłumiące galwano-metrów i innych przyrządów. Prądy wirowe powstają również, gdy nieruchoma masa metalu znajduje się w zmiennym polu magnetycznym. F. wahadło — wahadło, przy pomocy którego F. stwierdził istnienie ruchu obrotowego Ziemi w publicznie wykonanym doświadczeniu w r. 1851 w Panteonie paryskim. Zmiana płaszczyzny wahań w stosunku do otaczających przedmiotów na pow. Ziemi potwierdziła hipotezę o ruchu obrotowym Ziemi.

-*///, 1174.

Fouchć Joseph, fuszć żózćf — (1759—1820), polityk fr. i działacz wielkiej rewolucji. Z ramienia konwentu jako jakobin był komisarzem Lyonu. Zdobywszy majątek, poparł przewrót 18 brumaire’a. W 11. 1804—1809 minister napoleońskiej policji. Po ,,100 dniach" zdradził Napoleona dla Burbonów, w r. 1816 wygnany.

Foul, faul (ang.) — wyrażenie sportowe określające złośliwe przeszkodzenie przeciwnikowi w grze, jak np. zatrzymywanie rękami, podstawianie nogi (w piłce nożnej) lub nieprawidłowe uderzenie (w boksie).

Fouquier-Tinville Antoine, fukjć tewil atuan — (1747 — 1795), działacz wielkiej rewolucji. Oskarżyciel przy trybunale rewolucyjnym ; stracony po przewrocie 9 thermidora.

Fourier Charles, furjć szarl — (1772—1837), fr. ekonomista i socjalista-utopista, propagował ideę falansterów, czyli domów-komun, których ustrój oparty byłby na zasadach spółdzielczych.

-* 11,104, 106, IV, 837, 838.

Fowler John, 'faular dżon — (1817—1898), inżynier ang., zbudował londyńską kolej pod-

ia

Świat i Życie. — V.

Pezza Michele

zorganizowana część

Frakcjonowana destylacja -> Destylacja. Fraktura

I, 7. 8. statek użyty

-> I, 328.

Framboezja

Franceschł Piero dei, franczeski piero dei (Francesca Piero della) — (1416—1492), malarz wł. renesansu.

Franche-Comtć, frasz kótć

ziemną (1853) i 25 km dł. most na Firth of Forth.

Fox George, foks dżordż — (1624—1691), szewc ang., założyciel sekty kwakrów; za wystąpienia przeciw kościołowi państwowemu prześladowany.

Fox Charles James, foks cza:,lz dżejmz — (1749—1806), polityk ang. Odr. 1768 członek Izby, leader wigów, zwolennik wielkiej rewolucji fr., przeciwnik Pitta Młodszego.

Foxtrott, 'fokstrot (ang. dosł. = chód lisa) — taniec towarzyski (powstały w r. 1912 w Pn. Ameryce) początkowo w rodzaju marsza; później zmienił się nieco jego charakter pod wpływem jazz-bandu.

Foyer, fuajć (fr. = ognisko) — sala lub korytarz w teatrze, przeznaczone na miejsce odpoczynku publiczności w czasie przerw..

Fracht — 1. — opłata za przewóz towarów. 2. — list przewozowy; piśmienny wykaz przewożonych lub złożonych w składach kolejowych, portowych itd. towarów, służący jako dowód przy ich odbiorze. 3. — ładunek, bagaż.

Fra Diavolo (wł. = „brat diabeł"), właśc.

(1177—1806), herszt rozbójników w pd. Włoszech, prowadził walkę partyzancką z Francuzami; schwytany przez nich i powieszony. Bohater podań i opey Aubera.

Fragonard Jean Honorć, fragonar ża onorć — (1732 — 1806), malarz fr. epoki rokoka, uczeń Franciszka Boucher. Sztukę F., inspirowaną przez Watteau, cechuje zrozumienie efektów światła, doskonałe ujęcie pejzażu, zmysł dekoracyjny. Tematem obrazów F. są : zabawy towarzyskie, sceny rodzajowe, mitologiczne, erotyczne. „Lekcja muzyki", „Huśtawki" i i.

Frajter (z niem. Oefreiter) — w gwarze wojskowej starszy szeregowiec.

Frakcja — 1. — grupa członków stronnictwa parlamentarnego. 2. stronnictwa politycznego, będąca w opozycji do większości partii. F. rewolucyjna P. P. S. — grupa P. P. S. powstała w r. 1906, dążąca do zbrojnej walki z Rosją. Na czele F. R. stał Józef Piłsudski, F. R. była ośrodkiem ruchu niepodległościowego. 3. — wyodrębniona z mieszaniny substancyj część o określonych własnościach.

pismo „łamane", powstałe w śrdw. z minuskuł łac., używane w nieco zmienionej formie i dzisiaj w Niemczech jako t. zw. pismo gotyckie.

Fram (norw. = naprzód) przez Nansena w 11. 1893—1896) a następnie przez Amundsena i Sverdrupa do wypraw ark-tycznych, zbudowany specjalnie do podróży polarnych, w których statki narażone są na duże ciśnienie lodów.

skórna choroba zakaźna, występująca w krajach podzwrotnikowych

Frampol — m-ko w pow. zamojskim z drobnym pizemysłem tkackim. 4000 mieszk.

Franęaise, frasóz (fr.) —► Kontredans.

France Anatole, fras anatól, właśc. Thibaut Jacques Anatole, tibó żak anatól — (1844 — 1924), znakomity pisarz fr., świetny stylista-prozaik. Pisma F.: ,,Le Crime de Syhestre Bon-nard", („Zbrodnia Sylwestra Bonnard"), ,,Le livre de mon ami“ („Książka mego przyjaciela"), ,,Thais“, czterotomowy cykl ,,L’Histoire Contemporaine". („Historia współczesna"), ,,Les Dieux ont aoif“ („Bogowie łakną"), rzecz osnuta na tle wielkiej rewolucji fr. i i., odznaczają się subtelną ironią, sceptycznym poglądem na świat i estetyzującym ujmowaniem życia. F. został uznany za klasycznego pisarza Francji, rzecznika galijskiego geniuszu. Nagroda Nobla w r. 1921.

Ugruntował prawa perspektywy, zużytkował je świetnie w swojej sztuce. Freski.    ->■ III, 465.

Francesca, franczeska da Rimini — (J-1284), córka Guido da Polenta, pana Rawenny. Poślubiona ułomnemu władcy Rimini, Malateście, pokochała jego brata Paola, za co została wraz z kochankiem zamordowana. Bohaterka V księgi „Piekła" Dantego, utworów Uhlanda, d’Annun-zia i i.

hrabstwo

wsch.-burgundzkie nad górną Saoną, dawna prow. fr., przyłączona do korony przez Ludwika XIV w 1678 r.

Franchet d’Esperey Louis, fraszć dfesperej lui — (* 1856), marszałek Francji. W r. 1918 jako dowódca sił alianckich w Salonikach, zwyciężył Bułgarów i zmusił ich do zawieszenia broni.

Franciszek — imię kilku świętych kat. 1. — F. z Assyżu — (1182—1226), syn bogatego kupca wł. (Bernardone), prowadził życie żebracze jako kaznodzieja wędrowny, misjonarz i pustelnik; przyjaciel wszystkiego, co żyje. W r. 1209 zał. zakon franciszkanów (braci mniejszych, minorytów), w r. 1223 — bractwo tercjarzy franciszkańskich. Zmarł w Assyżu. otrzymawszy poprzednio stygmaty na górze Alverni. F. z Assyżu był duchowym odnowicielem swej epoki i jedną z największych i jiaj-poetyczniejszych postaci kościoła ; legendy o nim zebrał w XIV w. Hugolin, jako „Kwiatki św. Franciszka". Pam. 4 października.

III, 650,    651,    656, IV, 556,    1013,

1014. 2. — F. Ksawery — (1506—1552), nawaryjczyk, jezuita, towarzysz św. Ignacego Loyoli, twórca pierwszych misyj kat. w Indiach i Japonii,, patron Wschodu i dzieł misyjnych. Pam. 3 grudnia. -> III, 641. 3. — F. a Paulo — (1416—1508), zał. zakonu paula-nów (minimitów). Pam. 2 kwietnia. 4. — F. Salezy — (1567 — 1622), z rodu hr. de Sales,

(1863—1914), arcyksiążę, od 1896 następca tronu. Zamordowany wraz z żoną w Seraj ewie przez serb. terorystę. co stało się bezpośrednim powodem wielkiej wojny.

->-//, 776.

Francja: F. I Valois — (1494—1547), król od 1515, w czterech wojnach walczył przeciwko przewadze niem.-hiszp. cesarza Karola V. Wzięty do niewoli 1525 w bitwie pod Pawią (Pa-via). -+IV, 575.

Niemcy: F. I Stefan - (1708-1765), cesarz, ks. Lotaryngii i W. Ks. Toskańskiego, od 1736 r. małżonek cesarzowej Marii Teresy, cesarz niem. od r. 1745.

Franciszek Włoch albo Florentczyk —

(XVI w.), architekt florencki, pracował wraz z Bereccim nad przebudową Wawelu.

IV, 575, 1225, 1229.

Franciszka Józefa Ziemia pelag do 800 m wys. wysp na Morzu Arktycz-nym, pokrytych lądolodem.

Franciszka Kanał, dziś Kanał Piotra — łączy w Jugosławii Dunaj z Cisą. 108 km dł.

Franciszkanie w r. 1209

sow. archi-

579,

oo

609,

Franek Cćsar, frak sćzar

-► II, 435. (* 1882), fizyk niem.

jednostka monetarna Francji, Szwajcarii, do r. 1928 również Belgii; skrót: fr. W r. 1937 F. fr. odpowiadał m. w. 23 gr., F. szw'ajc m. w. 1 zł. 20 gr.

miejscowość lecznicza w Niemczech, w Turyngii, 156 m n. p. m.; kąpiele słone. 7200 mieszk.

Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe — pierwsza z wyboru ludności pochodząca reprezentacja całych Niemiec, wśród której przeważali przedstawiciele ideologii liberalnej, zwołana 1848 do Frankfurtu nad Menem dla stwo-

doktor kościoła, biskup genewski, założyciel zakonu wizytek, autor ..Filotei" („O miłości Bożej") i i., jeden z najwybitniejszych teologów kat. XVII w. Pam. 29 stycznia.

Franciszek — imię wielu królów i książąt.

Austria: 1. — F. I Habsburg — (1768 — 1835), cesarz; 1792 wybrany cesarzem rzym.-niem. jako F. II; prowadził nieszczęśliwe wojny z Napoleonem I 6 sierpnia 1806 po utworzeniu Związku Reńskiego złożył koronę rzym. cesarską i odtąd tytułował się cesarzem Austrii. W r. 1813 przyłączył się do koalicji antyfr. ->///, 924. 2. - F. Józef I - (1830-1916), wnuk poprz., cesarz od r. 1848, od 1867 król Węgier. Prześladowały go klęski polit. oraz osobiste. Symbolizował w ciągu długich lat swego panowania wcielenie ducha ,,c. k. monarchii austro-węg." z jej ,,zurzędniczeniem“ i pozorną świetnością, skupiającą się koło dworu wiedeńskiego, podrywaną od wewnątrz bezustannymi waśniami narodowościowymi (-+ Austria, Austro- Węgry). IV, 1279. 3. — F. Ferdynand

zakon żebraczy, zał. przez św. Franciszka z Assyżu. F. ślubują życie w największym ubóstwie, posługiwanie bliźnim i pracę misyjną. F. rozdzielili się z czasem na obserwantów tzn. zakony o surowszej regule, jak: bernardyni, reformaci i i., połączone w XIX w. w jeden zakon braci mniejszych i F. konwentualnych o regule złagodzonej. Do Polski F. przybyli w r. 1237.

-* III, 644, 647, IV. 236, 556, 1013, 1014.

Francja — republika w zach. Europie, m. kanałem La Manche, Atlantykiem i Morzem Śródziemnym. -> art. II, 418 — 455 i „Balzak i powieść francuska", 1, 518—529; I, 43, 274, 314, 316, 391, 518, 519, 567, 702, 703, 705, 805, 1181, II, 49-50, 279, 585, 1081, 1238,

1241, 1243, III, 320, 918, 923, 960, 1023, 1035,    1155,    1163,    1169,    1249,    1250,    1253,

1255, 1257, IV, 91, 147, 261, 515,

580, 583, 584, 597-598, 605, 607,

625, 720, 721, 724, 793, 895, 941, 1010, 1064, 1069,    1070,    1232,    1233,    1234,    1254,    1321,

1333, 1339, 1341, 1343, 1388, 1415, 1529.

(1822-1890), belg. kompozytor, czołowy muzyk kierunku młodofr., wprowadził do muzyki fr. harmonię Liszta i polifonię Bacha; oratoria, 3 opery, symfonie, muzyka kameralna, i i.

Franek James Prace nad teorią budowy atomu. Nagroda Nobla w r. 1925 wraz z Gustawem Hertzem.

Franco Francisco — (* 1892), generał hiszp., wódz naczelny wojsk narodowych w wojnie hiszp. (1936 r.); 29 września 1936 r. dekretem ,,Junta de Defensa Nacional" mianowany szefem państwa.

Franęois-Poncet Andre, frasua pósć adrć — (* 1887), polityk, dyplomata i germanista fr., jeden z przywódców stronnictwa republikańsko-demokratycznego. Pisał rozprawy o Goethem.

Frank Jakub — (1726—1791), twórca sekty Żydów polskich, t. zw. frankistów; zwalczał Talmud, rabinizm i mesjanizm żyd. na podstawie dowolnej interpretacji kabały. Przyjął chrzest wraz z członkami sekty; więziony za dalszą działalność sekciarską. W r. 1772 opuścił Polskę. Frań kiści mimo przyjęcia katolicyzmu, utrzymali charakter sekciarski. Wielu F. zostało w Polsce nobilitowanych i sko-ligaconych z rodami szlacheckimi. Sekta F. przetrwała do połowy XIX w.

Frank (fr.: franc)

Frankenhausen

w r.

rżenia jednolitego państwa niem. i nadania mu konstytucji. Na skutek rozłamu w sprawie konstytucji i odrzucenia przez prus. króla Wilhelma IV proponowanej mu cesarskiej korony F. Z. N. przeniosło, się w zmniejszonym składzie do Stuttgartu i tu 18 czerwca 1849 r. zostało rozpędzone przez rząd wirtemberski.

Frankfurt nad Menem — stare niem. m-to w prus. prow. Hessen-Nassau, centrala niem. rzemiosła; tu od r. 1356 obierano a w 11. 1562—1806 — koronowano cesarzy niem. Po przekształceniu w wolne miasto (w 11. 1245 — 1806), rozrósł się w wielki ośrodek handlowy z własnymi targami. Ośrodek finansjery niem. (Rothschildowie). Od 1815 znów wolne m-to

i siedziba Związku Niemieckiego, od 1866 wcielony do Prus. W XIX w. powstał w F. potężny przemysł maszynowy, chemiczny i elektryczny oraz port na Menie. M-to rodzinne Goethego. Uniwersytet zał. w 1914 r. 555 000 mieszk.

Frankfurt nad Odrą — m-to brandenburskie powstałe u przeprawy przez rzekę w dawnej ziemi lubuskiej, niegdyś polskie Słubice. Węzeł kolejowy. Przemysł maszynowy, odlewnie żelaza. W 11. 1506 — 1811 uniwersytet, następnie przeniesiony do Wrocławia. 76 000 mieszk.

-> /, 702.

cze i i. F. czerpiąc zazwyczaj materiał poetycki z życia ruskiego i poezji ludowej, nadawał swym utworom charakter zach.-europ.

Frankonia — kraina historyczna pd. Niemiec, na prawym brzegu Renu. Stanowiła niegdyś część państwa Franków, a następnie państwa Karola W. Po podziale w r. 843 — księstwo koronne cesarzy niem. Po wygaśnięciu dynastii Hohenstaufów F. przeszła w posiadanie Palatynatu Reńskiego; księciem F. wsch. był każdorazowy biskup Wurzburga. Od r. 1837 F. stanowi trzy rejencje Bawarii.

Frankońska Monarchia

monarchia zał.

Franklin-Bouillon Henri, frakle bui:jó (* 1870), polityk fr., radykał i nacjonalista, kierownik fr. propagandy w czasie wielkiej wojny, specjalista polityki wsch.

Franklin Benjamin, fr&Nklyn 'bendzamyn — (1706—1790), amer. polityk, wynalazca i pisarz; przywódca partii ludowej, bojownik o niepodległość St. Zj. A. Pn., zjednał swej sprawie pomoc Francji. Jako fizyk stworzył teorię fluidu elektrycznego, wyjaśnił istotę pioruna, badał zjawiska elektrostatyczne. Zał. uniwersytet w Filadelfii. Napisał popularny traktat ekonomiczno-moralny ,,The Way to Wealth“ („Droga do bogactwa") oraz szereg pism społecznych, polit. i autobiograficznych. F. ta-blięa — pierwszy kondensator płaski, płyta szklana oklejona z dwóch stron cynfolią.

-> I, 851, II, 366, 1241.

Franklin John sir, 'frkNklyn dżon S9:r — (1786 — 1847), żeglarz ang., zasłużony badacz pn. brzegów Ameryki Pn. Zginął wraz z całą ekspedycją polarną w poszukiwaniu t. zw. przejścia pn. zach. od Atlantyku do Cieśniny Berynga.

Franklina Archipelag oraz Terytorium — pn. amer. arktyczny archipelag (bez Grenlandii), przynależny do Kanady. Mało zbadane tundrowe wyspy, z których wsch. mają pasma górskie, sięgające do 3000 m. Geologicznie należą do starokrystalicznej tarczy kanad. Klimat suchy i zimny; lądolód jedynie na Wyspie Baffina i Bylota. Obfita fauna tundry składa się z szeregu gat. arktycznych. Kraj przyszłości, zasobny w zwierzynę i ryby, kryjący prawdopodobnie wielkie skarby mineralne. Ludność : kilka tysięcy Eskimosów, pod władzą posterunków policji kanad. Ok. 1 300 000 km².

wolne od kosztów

ar i:

przez Chlodwiga z dynastii Merowingów (ok. 465 — 511). Po wojnach wewnętrznych zjednoczyła się pod Chlotarem w r. 613. W r. 751 Pepin z rodu Karolingów zdobywa koronę królewską. Syn jego, Karol W., tworzy w drodze podbojów wielkie cesarstwo (800), które rozpadło się po śmierci Ludwika Pobożnego (traktat w Verdun 843) na państwo zach. wsch. i środk. ; z państw tych powstać miały z czasem Francja i Niemcy.

Frankowie — grupa plemion zach.-germ., która osiedliła się w IV w. w charakterze sojuszników rzym. w pn. Galii. Dzielili się na F. rypuarskich nad średnim Renem i salijskich nad dolnym Renem. F. salijscy pod wodzą Chlodwiga z dynastii Merowingów podbili w V w część Galii, dając początek wielkiej monarchi frankońskiej.

Frankowski Leon

z F. M.

-> I, 327.

-* II, 321, 428, III, 919. — (f 1863), jeden z gł. organizatorów powstania 1863 r., komisarz woj. lubelskiego, stracony w Lublinie 16 czerwca.

Frantiskovy LaznS — znane u nas pod niem. nazwą Franzesbadu uzdrowisko w pn.-zach. Czechach. Źródła mineralne. 4000 mieszk Franzesbad — Frantiskovy Lazne.

Frascati — pięknie położone wł. m-ko w Górach Albańskich; letnisko z pięknymi willami; w pobliżu ruiny Tusculum.

Fraser — rybna i pełna bystrzyc rzeka Bryt. Kolumbii; uchodzi do Pacyfiku pod Vancou-ver. 1200 km. dł.

Franko (wł. franco) transportu. Cena F. uwzględnione wydatki związane z transportem towaru; frankować list — opłacić koszty przesyłki listu.

Franko Iwan — (1876—1916), pisarz ruski, najwybitniejszy po Szewczence; pochodził z Małopolski. Napisał przeszło 70 tomów utworów: poematy („Mojżesz", „Wyszenski"), liryczne dramaty („Zwiędłe liście", „Don Kiszot"), nowele („Opowiadania borysławskie"), powieści, studia krytyczne i naukowe, zwł. ludoznaw-

cena, w której są

Frash’a metoda wydobywania siarki ->

Siarka.

Fraszka (wł. frasche = drobnostka) — drobny dowcipny utwór literacki, zbliżony rodzajem do epigramatu strż. W Polsce pisali F. : Kochanowski, Potocki, Kochowski i i.

Frater (łac. = brat) — braciszek zakonny.

Fratria — w strż. Grecji jednostki podziału ludności opartego na pokrewieństwie familijnym; członków jednej F. łączyły wspólne prawa : spadkowe, religii i krwawej zemsty.

Fraucymer (niem. Frauenzimmer = pokój kobiet) — 1. — pomieszczenie dla dam dworu; 2. — damy dworu, kobiecy personel dworu.

Fraunhofer Joseph — (1787 — 1826), fizyk niem. Zajmował się optyką praktyczną, udoskonalił przyrządy optyczne, spektroskop, siatkę dyfrakcyjną oraz wspania-

skonstruował

nauka o stosowaniu

Frazes

dawna nazwa przedszkola; pochodziła od nazwiska twórcy pierwszych przedszkoli niem., Fróbla.

Frederiksborg — zamek króla duń. w pobliżu Kopenhagi.

Frederikstad — m-to i port norw. w pobliżu Oslo. Handel i przemysł drzewny. Przemysł chemiczny. 14 000 mieszk.

Fredro Andrzej Maksymilian — (ok. 1621 — 1679), pisarz polit., żarliwy obrońca swobód szlacheckich; pisał po łacinie i po polsku. Wydał m. i. „Przysłowia mów potocznych",

^ IV, 226. Aleksander — (1793 —

1.

2.

(1829-1891),

Fregata trzymasztowa z okresu wojny siedmio-letnej.

Fregata.

skich. Lot nadzwyczaj szybki, zręczny i wytrwały.

Freiberg

m-to badeńskiej Bryzgowii

-> Baron.

jedno z najważniejszych bóstw

awanport Perthu w Zach. Australii. Przemysł hutniczy i młynarski. 30 000 mieszk.

French, sir John, 'frencz sa:r 'dżon — (1852-1925), marszałek Anglii, szef sztabu generalnego. W wielkiej wojnie dowódca ang. ekspedycji na froncie fr. do grudnia 1915 r.; 1918—1921 wicekról Irlandii.

kurtka typu wojskowego, uży-wojskach zach. Europy. Charakterystyczny krój, cztery kieszenie.

ły na owe czasy refraktor dlą obserwatorium w Dorpacie. Zbadał za pomocą spektroskopu widmo płomieni, iskier elektrycznych, słońca, gwiazd i planet. F. prążki — ciemne linie występujące na tle ciągłego widma słońca. Zauważone w r. 1802 przez Wollastona, zbadane były dokładnie przez F. w r. 1814 za pomocą siatek dyfrakcyjnych drucianych, a potem nacinanych na szkle. F. spostrzegł ok. 700 prążków (Kirchhof w r. 1862 znalazł ich ok. 2000) i wyznaczył z dużą dokładnością ich długości fal. Układ prążków F. wchodzi w skład widma absorpcyjnego słońca.

Frazeologia — 1. zdań i okresów w retoryce; 2. — pogardliwe określenie mowy lub pisma, ozdobnych a pozbawionych głębszej treści.

— słowo lub powiedzenie, pozbawione istotnej treści, które jednak domaga się, by było traktowane serio. F. jest poniekąd zewnętrznym gestem, któremu nie odpowiada żadne wewnętrzne znaczenie. F. są na ogół wyrazem pewnego rodzaju zakłamania.

Frazowanie (w muzyce) — zewnętrzny wyraz rozczłonkowania formalnego dzieła muzycznego. F. wiąże się z wykonaniem utworu, które przy pomocy środków artykulacji łączy lub rozdziela grupy dźwięków przynależne do siebie lub sobie obce z punktu widzenia konstrukcji formalnej.

Freblówka

tabl. I, 138 b.

1658.

Fredro

1876), znakomity komediopisarz. Pozostawił ok. 40 utworów scenicznych, w których odtwarza różnorodne postaci i charaktery, ośmieszając parweniuszostwo („Pan Geldhab", 1819), skąpstwo i chciwość („Dożywocie", 1834), manię cudzoziemczyzny („Cudzoziemczyzna", 1822), malując charakterystyczne postaci szlachty polskiej („Pan Jowialski", 1832), które w komedii narodowo-tradycyjnej („Zemsta", 1833) uwypukla na tle ówczesnych stosunków i konfliktów. Pisząc w epoce rozkwitu romantyzmu polskiego, pozostaje F. klasykiem, dzięki formie ujmowania artystycznego przejętej z fr. klasycyzmu. Niektóre tylko komedie zbliżają się do romantyzmu („Śluby panieńskie", 1832). Niesprawiedliwa krytyka Goszczyńskiego w „Nowej epoce poezji polskiej" (1835), w której zarzuca F. „nienarodowość" komedyj, skłoniła F.

do zaprzestania ich publikacji: „Dwie blizny", „Pan Benet", „Wielki człowiek do małych interesów" i i. ukazały się w druku i na scenie dopiero po śmierci F. II, 1261, IV, 1060.

Jan Aleksander syn poprz. Komediopisarz bez większego talentu. („Oj młody, młody" i i.).

Freetown, ’fri:taun — stolica i port bryt. kolonii Sierra Leone w zach. Afryce, znana z największego na kontynencie opadu rocznego (ok. 4 m.). 55 000 mieszk.

Fregata — długi, wąski, szybki i zwrotny okręt wojenny z okresu floty żaglowej. Posiadał żagle skośne i prostokątne na 3 masztach.

Uzbrojenie F. składało się z 28 — 60 dział. Załoga 280 — 600 ludzi. F. zjawiły się w drugiej poł. XVII wieku, na początku zaś XIX wieku zastąpiły je krążowniki parowe..

Fregata (Fregataaąui-la L.) — gat. ptaków z rzędu rudlonogich. F. za- IjJ mieszkuje okolice mórz tropikalnych, żywi się rybami, które chwyta, nurkując, także rybami latającymi. Gniazdo ściele na skałach nadmor-

m-to górnicze saskie, zał. w 1170 r. Z kwitnącego tu niegdyś górnictwa (srebro) pozostały dziś tylko hałdy; akademia górnicza. Gotycka katedra z XV w. 36 000 mieszk.

Freiburg

w pd.-zach. Niemczech u stóp Schwarzwaldu. Uniwersytet. Piękna katedra gotycka rozpoczęta w XII w. 100 000 mieszk.

Freie Buhne (niem. = wolna scena) -> Brahm Otto. -> III, 856.

Freiherr (niem. = wolny pan).

Frej — staronordycki bóg urodzaju, czczony gł. w Szwecji i Norwegii.

Freja —

germ., siostra Freja, opiekunka małżeństw.

-* II, 582, IV, 778.

Fremantle

Frencz wana w

mo

-> III, 461.

Freud Siegmund

(1816-1895), pisarz

Frezarka.

-> III, 837. (1864 —1921), pacyfista

Frithjofssaga

-> III, 91.

Friul — część wsch. Niziny Lombardzkiej, w okolicy m-ta Udine; zitalizowana ludność re-toromańska.

(1865- 1911), jeden

Frobenius Leon — (* 1873), wybitny niem. etnolog, badacz ludów afryk.

Froberger Johann Jakob — (1616—1667), największy przed Bachem niem. kompozytor organowy; twórca suity fortepianowej.

Frobisher Martin sir, ’froubyszar ma:rtyn (1535—1594), żeglarz ang. Poszukując

m-to

1. — obóz polit. fr. szlachty,

Frenkiel Mieczysław — (1856—1934), wybitny aktor komediowy, świetny odtwórca zwł. czołowych ról w komediach Fredry. Od r. 1881 na scenie w Krakowie, od 1885 we Lwowie, od 1890 — w Warszawie.

Frenologia — nauka, stworzona przez anatoma wiedeńskiego F. J. Galla, wg której można rzekomo określać uzdolnienia i pewne cechy umysłowe z kształtu czaszki. Opierała się na założeniu, że określone zdolności umysłu mają siedzibę w określonych odcinkach mózgu. O-becnie całkowicie zarzucona. -* I, 914, III, 93.

Frescobaldi Girolamo, freskobaldi dżirola-(1583—1643), wł. organista, pianista i kompozytor, udoskonalił takie formy, jak toccata, ricercara, kanzona i capriccio.

Fresk — malowidło wykonane techniką al fresco (np. słynne F. Michała Anioła w Kaplicy Sykstyńskiej, Rzym).

Fresnel Augustin Jean — frćnćl ógiiste ża — (1788—1827), fizyk fr. Doświadczenia, za pomocą których stwierdził uginanie się, interferencję promieni świetlnych, były potwierdzeniem koncepcji Huyghensa o falowej naturze światła. Opracował teorię falową światła, na podstawie założenia, że drgania świetlne odbywają się w eterze kosmicznym.

-* II, 299, 364, 426, 427, 1023.

Fretka (Mustela pułorius f uro L.) — odmiana jasno płowa (albinotyczna) tchórza, znana jedynie jako zwierzę domowe. Hodowana w pn. Afryce i pd. Europie, tępi szczury i dzikie króliki.

(* 1856), psychiatra i neurolog austr., twórca psychoanalitycznej metody leczenia psychoz (-*■ Psychoanaliza).

-> IV, 495, 496, 497, 554, 736.

Freycinet Charles Louis, frejsinć szarl lui — (1828—1923), fr. mąż stanu; w 1870 za rządów Gambetty organizował wojsko fr. Czterokrotnie premier i dwukrotnie minister wojny; twórca nowoczesnej siły zbrojnej fr.

Freytag Gustav niem., polityk i dziennikarz. Powieści: ,,Soll und Haben" (,,Winien i ma") ,,Die rerlorene Handschrift" („Zaginiony rękopis") i i. są cennym wizerunkiem niem. życia mieszczańskiego. Wiersze, komedie i ,,Technik des Dramas" („Technika dramatu"), popularne dzieło o strukturze dramatu.

Frezowanie — jeden ze sposobów obróbki metali na zimno, obecnie bardzo rozpowszechniony, polegający na ścinaniu wiórów z metalu za pomocą maszyn zw. frezarkami.

Narzędziem tnącym jest obracające się koło (frez), na którego obwodzie znajdują się liczne krawędzie tnące (zęby). Metal frezowany wprawiany jest w powolny ruch posuwisty przeciwny do kierunku ruchu zębów freza.

Fried Alfred austr. Nagroda pokojowa Nobla w r. 1911.

Friedman Ignacy — (* 1882), jeden z najgłośniejszych polskich wirtuozów fortepianowych XX w.; utwory fortepianowe i pieśni.

Frłedrichshafen — m-to wirtemberskie nad Jeziorem Bodeńskim. Zakłady Zeppelina. 12 000 mieszk.

Friemann Witold — (* 1889), kompozytor o bogatej i wszechstronnej twórczości Obok dzieł instrumentalnych ponad 100 pieśni.

-*■ IV, 257.

Fries Jakob Friedrich - (1773-1843), filozof niem., jeden z gł. przedstawicieli tzw. psychologizmu, zgodnie z którym przyjmował, że punktem wyjścia w poznaniu jest akt świadomości.

Frisco, 'frysko — popularny skrót: San Francisco.

islandzkie opowiadanie (z XIII w.) o miłości bohatera norw. Frith-jofa do królewny Ingeborgi. Opracowana artystycznie przez poetę szw. Tegnćra (1782—1846).

Frltsch Gustav — (1838—1927), antropolog niem.

Fróbel Friedrich —    (1782—1852), peda

gog niem., twórca ,.ogrodów dziecięcych" i przedszkoli, w których urzeczywistniał ideę samodzielnej, twórczej pracy dzieci najmłodszych, opartej na ich najwcześniejszych zainteresowaniach i naturalnej chęci do zabaw’.

Fróding Gustaf z najwybitniejszych liryków szw., twórca wierszy pełnych temperamentu satyrycznego. Pisał w narzeczu f&rmlandskim.

sa:r

przejścia pn.-zach., odkrył zatokę Wyspy Baf-fina, nazwaną Zatoką F.

-* II, 1238, III, 1036.

Frolssart Jean, fruasńr za — (ok. 1337 — 1410), kronikarz fr., podróżował po Anglii i Włoszech. Kronika jego, obejmująca wojnę stuletnią, odznacza się barwnością opisu.

Frombork, niem. Frauenburg w Warmii w Prusach Wsch., nad Zalewem Wiślanym, stolica biskupstwa warmińskiego. Tutaj pracował, zmarł i jest pochowany Kopernik. 3000 mieszk.

Fronda

utworzony za małoletności Ludwika XIV w 11 1648—1653 przeciwko absolutyzmowi Mazari-

niego; 2. — ogólnie: bunt, opozycja nie mająca widoków powodzenia; także stronnictwo opozycyjne.

Front

szczyt

trójkątny nad gzymsem Fronton grecki z V w. prz. ściany frontowej.    Chr. (Olimpia).

(-*■ Przyczółek).

Fructidor, frilktidor (łac. = owocodajny) — ostatni (12-ty) miesiąc fr. kalendarza rewolucyjnego (od 18 sierpnia do 16 września). 18 F. V roku (4 września 1797) wystąpienie gen. Aure-geau, torujące drogę dyktaturze Napoleona.

cukier znajdujący się w owo-

I V, 1256.1257,1258, 1264,1265,1266,1267.

(f ok. 336), apostoł

w r. 1920.

ob-

Niemcy: F. III

(1657

Prusy: 1.

F. II Wiel-

czoło, przednia strona. F. oddziału — pierwszy szereg, najbardziej wprzód wysunięta część wojska. Na wojnie — teren, w którym przeciwnicy walczą bezpośrednio ze sobą. Potocznie nazywa się F. cały obszar wojenny.

Front ludowy — ruch polit., zapoczątkowany w r. 1935, przeciwstawiający się faszyzmowi, dążący do skupienia wszystkich grup o ideologii marksistowskiej, lewicowej, i wogóle demokratycznej. Rozwój F. L. przyśpieszyła wojna abisyń. i wojna domowa w Hiszpanii.

Najpotężniejszy jest F.

L. we Francji.

Fronton

Fruktoza

cach.

Frumencjusz, św.

Abisynii, pierwszy biskup Aksum.

Frunze Michaił — (1888—1925), sow. generał ; walczył zwycięsko przeciwko Kołczako-wi w r. 1919 i przeciwko Wranglowi W r. 1925 komisarz ludowy dla spraw wojska i floty.

Frunze, dawniej Piszpek — stolica republiki Kirgizistan w Z. S. R. R., początkowa stacja kolei turkestańsko-syberyjskiej. 72 000 mieszk.

Fruszka Góra — pasmo wzgórzy na Nizinie Pannońskiej w Jugosławii, koło Nowego Sadu do, 539 m wys.

Frutti di marę (wł., dosł. = owoce morza) — nazwa ludowa żyjątek morskich, jadalnych w stanie surowym, np. kraby, ślimaki itd.

Fryburg — m-to na przedgórzu Alp w Szwajcarii; uniwersytet; biskupstwo kat., centrum katolicyzmu szwajc. 22 000 mieszk.

Fryc — żartobliwa nazwa nadawana przez flisaków niedoświadczonym nowicjuszom, rozszerzona później na inne zawody. Frycowe — obrzęd przyjmowania nowicjusza do grona kolegów. Obecnie: frycowe płacić — ponieść stratę przez brak doświadczenia.

Frydek — m-to nad Ostrawicą na czes. Śląsku Cieszyńskim; ośrodek przyległego szaru językowego czes. 11 000 nieszk.

-*■ IV, 278.

Fryderyk — imię wielu władców.

Brandenburgia: F. Wilhelm I Hohenzollern - (1620-1688), elektor od r. 1640, zw. Wielkim Elektorem; założył podwaliny państwa prus., jako absolutnej monarchii. Merkantylną, centralistyczną polityką odbudował zniszczone trzydziestoletnią wojną państwo, szczęśliwymi wojnami rozszerzył jego granice. W r. 1657, wykorzystując wojnę szw.-polską, uzyskał od Polski i Szwecji uznanie niepodległości Prus (traktat welawsko-bydgoski). Pobił Szwedów pod Fehrbellinem 1675.

Cesarstwo rzym. narodu niem. —

1.    -- F. I. Rudobrody (Barbarossa) Hohen-stauf — (1120—1190), król niem. od r. 1152, od r. 1155 cesarz rzym.-niem. Dążył do umocnienia cesarstwa przez zagarnięcie Italii. Podjął pięć wypraw wł. dla narzucenia swej władzy papieżowi Aleksandrowi III i lombardzkim miastom. W 1176 zwyciężony przez miasta lom-bardzkie pod Legnano. Uczestniczył w trzeciej wyprawie krzyżowej, w czasie której utonął w rzece Saleph (Azja Mn.). Za jego panowania rozkwit kultury i rozwój życia gospodarczego.

2.    — F. II — (1194—1250), wnuk poprz., syn cesarza Henryka VI, król Sycylii, od 1212 król niem., od 1220 cesarz rzym.-niem.; toczył długie walki z papieżem i miastami lombardzkimi o świeckie zwierzchnictwo cesarza. W piątej wyprawie krzyżowej w 11. 1228—1229 pozyskał dla chrześcijan Jerozolimę. Po jego śmierci chaos i długie bezkrólewie. 3. — F. Piękny — (1286—1330), z dynastii Habsburgów, cesarz od r. 1314; walczył o koronę z Ludwikiem IV bawarskim.

(1831 — 1888), cesarz niem. od 9 marca do 15 czerwca 1888. Jako następca tronu dowodził armią niem. w wojnie z Francją w 11. 1870—1871.

F. I Hohezollern — 1713), pierwszy król prus. Od 1688 panuje jako F. III, elektor brandenburski, od r. 1701 król rozszerzonych terytorialnie Prus. 2. — F. Wilhelm I — (1688—1740), syn poprz., król od r. 1713; dzięki oszczędności i obowiązkowości rozbudował administrację i wzmocnił wojsko Prus jako mocarstwa. 3. ki —    (1712—1786), syn poprz., król od r.

1740. Budowniczy potęgi prus., wybitny wódz i dyplomata. W wojnach śląskich (1740—1742 i 1744—1745) i wojnie siedmioletniej (1756 — 1763) zdobył na Austrii Śląsk oraz Fryzję. Uczestniczył w pierwszym rozbiorze Polski 1772, w wojnie o sukcesję bawarską 1779 zwalczał cesarza Józefa II. Rozbudował stworzoną przez ojca administrację i wojsko. W prawodawstwie, polityce wyznaniowej i gospodarczej (merkantylizm), w życiu prywatnym (przyjaźń z Wolterem) i pracy literackiej występował F. jako najwybitniejszy przedstawiciel oświeconego absolutyzmu. Uchodzi za wcielenie ducha pruskiego. -> I, 16, II, 1157.

4. - F. Wilhelm II - (1744-1797), bratanek poprz., panował od r. 1786; uczestniczył w II i III rozbiorze Polski. 1791 — zawarł sojusz

F. Wilhelm III

5.

r. 1830.

m-to nad Łyną w Prusach Wsch.; zwycięstwo Napoleona nad Rosjanami w 1807 r. 4000 mieszk.

Frygia

*!

śpi-

czaste nakrycie głowy noszone przez mężczyzn i kobiety w pd.-wsch. Europie, w strż. przez Scytów, Frygijczyków, Sarmatów. W sztuce gr. F. Cz. noszą amazonki. Za czasów rewolucji Frygijska czapka, fr. stała się symbolem wolności.

Fryszerki — wielkie skrzynie żelazne używane dawniej do świeżenia surowca żelaznego celem przemiany go w żelazo kujne. -> II, 913.

m-to w czes. części Śląska

WĘim

Fryz grecki z V w. prz. Chr. (Parthenon ateński).

kraina ni-

km². 400 000 mieszk. 3.

należy

Ftalowy kwas

z Austrią przeciwko rewolucyjnej Francji.

(1770-1840), syn poprz., król od r. 1797. Poniósł szereg klęsk w wojnach z Napoleonem (Eylau, Friedland), odbudował Prusy po upadku Napoleona. Prowadził politykę reakcyjną, opartą na biurokracji. Zbrojną neutralnością ułatwił Rosji stłumienie powstania polskiego w

6. - F. Wilhelm IV - (1795- 1861), syn poprz. Zrazu prowadził politykę liberalną. Zmuszony w r. 1848 do ustępstw konstytucyjnych, dążył następnie do ich wycofania. Polityk niekonsekwentny o romantycznym poglądzie na świat. Abdykował na rzecz brata, Wilhelma I w r. 1861.    —> I, 699,

III, 925.

Saksonia: F. August I — (1750—1827), bratanek Augusta III, od r. 1768 elektor saski jako F. August III, od 1806 — król saski, w 11.    1807 — 1815 książę warszawski

w utworzonym przez Napoleona Księstwie Warszawskim. Wierny sojusznik Napoleona, po jego upadku utracił część Saksonii na rzecz Prus, 1815.

Fryderyk Jagiellończyk — (1463 — 1503), syn Kazimierza Jagiellończyka, biskup krakowski, arcybiskup gnieźnieński, kardynał od r. 1493, koronował Jana Olbrachta i Aleksandra, którym pomógł do uzyskania tronu. Podczas wojny moskiewskiej miał godność namiestnika Korony.

Frydland

Frydman — wieś w polskiej części Spiszą; zamek z XVI w. 1000 mieszk.

żyzna kraina strż. w Azji Mn. w dorzeczu rzek: Meander i Hermos. Zamie-mieszkana w strż. przez Frygijczyków, ludność powstała ze zmieszania się Frygów pochodzenia trackiego ze starszą przedindoeuropejską warstwą ludności (Lyksowie, Hetyci). Dość wysoka kultura. Język frygijski należał prawdopodobnie do grupy satem języków praindo-europejskich i był pokrewny językowi gr., armeńskiemu i tocharyjskiemu. — Poczynając od VI w. prz. Chr. F. była kolejno podbijana przez Lidyjczy-ków, Persów i Macedończyków.

Od r. 130 prz. Chr. pod pano- yip waniem rzym.

Frygljska czapka

ty

Frysztat

Cieszyńskiego z ludnością polską. 5000 mieszk.

-*■ IV, 278.

Fryz — 1. — w architekturze część belkowania między architrawem a gzymsem. F. do-rycki składa się z metop i tryglifów. F. joń-s k i — pokryty przeważnie reliefem ciągłym. 2. — kompozycja ciągła, zazwyczaj, pas, rzeźbiony lub malowany, stosowany jako ozdoba architektoniczna.

Fryzja, germ. Friesland — 1. zinna i torfiasta nad Morzem Niem., Zatoką Dollart i Zuiderzee podzielona m. Niemcy i Holandię, niegdyś obszar języka fryzyjskiego. ("->• Fryzowie). 2. — pn. prow. hol., obejmująca hol. część F. Pastwiska, przemysł mleczarski, kopalnie torfu. Gł. m-to Leeuwarden. 3333 — dwie prowincje niem. w niem. Fryzji, obejmujące również niem. Wyspy Fryzyjskie: F. Wsch., między Zatoką Dollart a Jadebusen; błota, pokłady torfu i F. Pn. — wybrzeże Jutlandii m. Tonder i Husum.

Fryzowie — zach.-germ. szczep nad Morzem Niemieckim m. ujściami Wezery i Skaldy. Śmiali żeglarze, ok. I w. zajęli pobrzeże m. Zatokami Dollart i Zuiderzee; walczyli z Rzymianami. W VIII w. podbici przez Karolingów, ochrzczeni (św. Bonifacy) i zmieszani z Frankami. Po śmierci Karola W. rozdzielili się na F. zach. i wsch. Zjednoczeni w r. 1457 pod panowaniem cesarza niem., zachowali jednak pewną autonomię. Wraz z podziałem Fryzji m. Niemcy i Holandię ulegli silnemu wynarodowieniu. Fryzyjski język do grupy języków zach.-germ. ppkrewnych językom anglo-saksońskim. Zachował się na niewielkich obszarach Fryzji hol. i niem. Wyspach Fryzyjskich jako dialekt ludowy, t. zw. nowofryzyjski. W języku starofryzyj-skim zachował się szereg utworów literackich i zabytków prawniczych. Podjęte w XIX w. próby odrodzenia języka i literatury fryzyjskiej poważniejszych wyników nie przyniosły.

-► II, 1079, 1082, III, 893.

Fryzyjskie Wyspy — niewielkie archipelagi na pd. i wsch. wybrzeżu Morza Niem. Piaszczyste te wyspy, należące do Holandii, Niemiec i Danii, zachowały jeszcze gdzieniegdzie język fryzyjski. Liczne kąpieliska morskie. F. W. stanowiły dawniej brzeg morski. W czasie odpływu połączone są z kontynentem przez groble i t. zw. watty.

Ftaleiny — szereg barwników, otrzymywanych z bezwodnika ftalowego. Najprostszy: fe-noloftaleina, stosowana jako indykator. Inne: czerwona eozyna, różowa rodamina i w. i.

kwas otrzymywany *przez utlenienie naftalenu kwasem azotowym,

— gałąź niem. rodziny Fug-gierów, osiedlona w Warszawie i Krakowie; trudnili się bankierstwem i wielkim handlem. Dostarczali srebra do mennicy królewskiej, prowadzili handel zbożowy z Gdańskiem, udzielali skarbowi pożyczek. Znana winiarnia F. na Rynku w Warszawie.

CaH₂ ^COOH)₂. Zawiera dwie grupy karbo-nowe, połączone z pierścieniem benzenowym. Przy ogrzaniu traci wodę i przechodzi w bezwodnik ftalowy, stosowany do wyrobu barwników — ftalein.

Fuad Ahmed

(1868—1936), sułtan od 9 października 1917, król Egiptu od 16 marca 1922, osadzony na tronie przez Anglików.

-> II, 135.

Fucino — osuszone jezioro w środk. Apeninie.

km². 14 330 000 mieszk. Gł. m-to port traktatowy Fuczou. 322 000 mieszk.

Fukierowie

Fuksja ->• Ułanka.

czerwony barwnik, pierwszy

Fuksyna

Fuczou — stolica chiń. pro w. B'ukien i port traktatowy, odległy 55 km od morza. Uniwersytet. Przemysł jedwabniczy, bawełniany i lakierniczy. 323 000 mieszk.

Fudżl

-* I, 582.

— port i m-to jap. na wyspie Kiusziu. Przemysł jedwabniczy, bawełniany i ceramiczny. Uniwersytet. 291 000 mieszk.

Fular, fulard — cienka, delikatna, gładka tkanina jedwabna, przeważnie kolorowa, o drukowanych wzorach.

Fulbe

barwnik otrzymywany syntetycznie na wielką skalę.

Fukuoka

wygasły wulkan jap. z czapą śnieżną u szczytu, charakterystyczny dla krajobrazu jap. . Jako „święta góra“ jest licznie odwiedzany przez pątników. 3787 m wys.

wojowniczy lud w śrdk. i zach. Sudanie, pokrewny Berberom. Hodowla bydła, rolnictwo, złotnictwo.

Fuego — wulkan w Guatemali, 3835 m wys.

Fulda — wraz z rzeką Werrą źródłowy potok Wezery. 125 km dł.

Fulda — stare m-to biskupie w środkowych Niemczech nad górnym biegiem F. Katedra barokowa. Ożywiony przemysł (lniany, chemiczny, emalierski) ; wytwórnie maszyn. 25 000 mieszk.

Fuga (łac. = ucieczka) — w muzyce: forma polifoniczna (wielogłosowa), w której temat przeprowadzony jest kolejno przez wszystkie głosy, często występując jednocześnie w kilku glosach, często z pewnymi zmianami (imitacje).

Części F.: ekspozycja, modulacyjne przeprowadzenie (epizody) i zakończenie (koda). By^ wają F. dwu-, trzy-, cztero- i więcej głosowe.

Największym mistrzem F. jest J. S. Bach.

Fuligo ->■ Oniłek.

Fulton Robert, ’fult,n ’robart — (1765 — 1815), amer. inżynier. Konstruktor pierwszego statku parowego (1807).

Fumarole, dymnice — miejsca na pow. ziemi, gdzie wydobywają się gazy wulkaniczne. F. najczęściej występują w kraterach wulkanów, albo m. dwoma wybuchami, albo jako ostateczna faza gasnącej działalności wulkanicznej . W skład gazów fumarolowych wchodzą: para wodna, chlor, azot, tlenek węgla, chlorowodór, dwutlenek siarki i siarkowodór; otrzymuje się z nich kwas borny.

Fumoir, fumuar (fr.) — palarnia.

Funafuti

-* III, 785.

-* III, 1121.

Fugas — wojenna przeszkoda czynna, umieszczana zwykle w miejscach nie ostrzeliwanych przez własne środki ogniowe; ładunek materiału wybuchowego, wkopany w ziemię i zamaskowany, zapalający się samoczynnie pod naciskiem ciężaru człowieka, czołgu itd., lub w określonym czasie (zostawiane w terenie oddanym przeciwkowi), ew. zapalany elektrycznie przez posterunek dozorujący.

Fugato (wł.) — okres muzyczny w rodzaju ekspozycji fugi, występujący zwykle jako część jakiegoś większego utworu (sonaty, symfonii, opery).

atol koralowy na Pacyfiku w grupie Ellice, czyli Wyspach Lagunowych. Tutaj wykonano w 1898 r. wiercenie głęb. 340 m, przy czym napotkano wyłącznie wapień koralowy, co jest dowodem powolnego obniżania się atoli, ponieważ koralowce mogą żyć tylko przy pow. morza.

Funchal — port i stolica Madery. Uzdrowisko zimowe. 31 000 mieszk.

Fuggierowie — bogaty niem. ród bankierski na przełomie czasów nwż. Udzielali pożyczek papieżom, królom pod zastaw salin, żup i innych źródeł dochodu państwowego, koncentrowali w swych rękach cały zamorski handel korzenny. Fukierowie).

(,,J ugendfilhrer" ).

Fiihrer (niem. = wódz) — początkowo tytuł honorowy Adolfa Hitlera, jako wodza stronnictwa narodowo-socjalistycznego; później — po śmierci prezydenta Hindenburga w r. Fundacja — 1. — zapis, większa ofiara na 1934 — oficjalny tytuł Hitlera jako najwyż- cele użyteczności publicznej, legat, nadanie; szego. zwierzchnika Rzeszy Niemieckiej. Tytuł wybudowanie własnym kosztem lub zapew-F. mają w Niemczech także przywódcy poszczę- nienie egzystencji instytucji społecznej, filan-gólnych dziedzin życia, np. F. młodzieży - tropijnej; 2. — instytucja, sprawująca zarząd

majątkiem, przeznaczonym a nie posiadającym właściciela. F. mają osobowość prawną, mogą zaciągać zobowiązania, występować do sądu itp. Kontrolę nad F. sprawuje państwo. Najbardziej znanymi F. w Pol-

IV, 851.

Fujarka — instrument ludowy w rodzaju fletu.

na pewne cele,

Fuklen

— górzysta prow. pd. wsch. Chin; plantacje herbaty i trzciny cukrowej. 120 000

M

im

Fundament.

war-

wo-

przewidziana w budżecie kwota, pozostawiona do swobodnego wydatkowania danej władzy, np. F. D. Ministra Spraw Zagranicznych itd. Nie podlega kontroli N. I. K.

Fundusz inwestycyjny — suma pieniędzy zarezerwowana na budowę nowych urządzeń technicznych lub rozbudowę starych; pozycja przewidziana w budżecie przedsiębiorstwa prywatnego celem jego rozszerzenia lub udoskonalenia ; także sumy wydatkowane przez państwo lub samorządy z normalnych dochodów

instytucja kierowana

sce są: F. kórnicka i niedawno utworzona F. im. Potockiego.

Fundament — konstrukcja wykonana z kamienia, betonu, stali, pali drewnianych lub żelbetowych, mająca za zadanie przenieść ciężar wszelkich budowli lądowych i wodnych: domów, dróg, mostów itp., na dostatecznie mocną warstwę gruntu.

Głęb. i szer. F. zależy od

ciężaru budowli, głęb., i

wytrzymałości warstwy, na

której F. spoczywa. F. mostów sięgają

stwy dostatecznie mocnej, znajdującej się pod

dnem rzeki.

Fundamentalna teologia -* Apologetyka.

Fundamentum divisionis (łac. = podstawa podziału) — zasada podziału, wg której klasyfikujemy jakieś przedmioty.

Fundusz — pewna suma kapitału w pieniądzach, kruszcu, lub papierach wartościowych; zasób gotówki, zwykle o specjalnym przeznaczeniu ; poszczególne pozycj w bilansie, np. F. amortyzacyjny, zapasów ; nazwa niektórych instytucyj, samodzielnie administrujących pewnymi sumami, np. F. Pracy. F. żelazny — F. nienaruszalny, stały, którego nie można zmniejszyć.

Fundusz Bezrobocia — instytucja państ wa, podlegająca Ministrowi Opieki Społecznej, utworzona w r. 1924 w celu regulowania bezrobocia i udzielania pomocy materialnej bezrobotnym. 1 kwietnia 1935 włączony do F. Pracy.

I, 634.

Fundusz Budowlany — fundusz państwowy, ustanowiony w r. 1925 dla finansowania budownictwa w kraju. Administrowany przez B. G. K., udziela długoterminowych pożyczek budowlanych na dogodnych warunkach spłaty. W r. 1937 reorganizowany.

Fundusz Drogowy — instytucja państwowa, utworzona w r. 1932, ma na celu prace nad rozwojem dróg i racjonalną gospodarkę drogową. F. D. jest jednostką prawną, która ma prawo do pewnych wpływów podatkowych np. do opodatkowania samochodów, taksówek, autobusów itd. oraz do pewnych opłat od materiałów pędnych (benzyna). W zawiadywaniu Min. Komunikacji.

Fundusz dyspozycyjny budżetowych, wzgl. z dochodów pozabudżetowych (np. z pożyczki inwestycyjnej z r. 1935) na budowę dróg, regulację rzek, rozbudowę miast, portów i przedsiębiorstw.

Fundusz Kultury Narodowej — instytucja powołana do życia uchwałą Rady Ministrów z r. 1928 z inicjatywy Marszałka Pił* sudskiego. Kapitał zakładowy wynosił 5 mil. zł. Celem F. K. N. jest popieranie polskiej twórczości naukowej i artystycznej drogą udzielania stypendiów i subwencyj, zasilania wydawnictw itd. F. K. N. istnieje przy prezesie Rady Ministrów; na czele komitetu F. K. N. stoi Prezydent Rzplitej. W czerwcu r. 1937 przemianowany na Instytut Kultury Narodowej im. Marszałka Piłsudskiego.

Fundusz Kwaterunku Wojskowego — instytucja mająca za zadanie: wznoszenie, u-trzymanie i konserwację budynków dla zakwaterowania oficerów, podoficerów zawodowych i urzędników administracji wojskowej. Środki czerpie z podatku kwaterunkowego, opłat pobieranych od osób zakwaterowanych w budynkach F. K. W. itd. F. K. W. jest osobą prawną, działającą na mocy ustawy z 15 lipca 1925 r.

Fundusz Obrony Morskiej, skrót F.O.M.— fundusz, utworzony w r. 1934 z inicjatywy prywatnej, przeznaczony na rozbudowę polskiej Floty Wojennej. Na F. O. M. składają się ofiary pieniężne instytucyj i osób prywatnych. Zarządza F. O. M. specjalny komitet, według wskazówek M. S. Wojsk. (Kierownictwa Marynarki Wojennej).

Fundusz Obrony Narodowej, skrót F.

O. N. — fundusz utworzony w r. 1936 dla zasilenia środków, przeznaczonych na cele obrony Państwa. Na F. O. N. składają się; a) wpływy ze sprzedaży ruchomości i nieruchomości państwowych, znajdujących się w zarządzie wojska, a dla celów wojskowych zbędne; b) dary i zapisy instytucyj i osób prywatnych, składane w gotówce, sprzęcie wojennym itd. Dysponuje

F.    O. N. Min. Ś. Wojsk, według wytycznych

G.    I. S. Z.

Fundusz Pracy

przez Ministerstwo Opieki Społecznej, powołana do życia ustawą z dn. 16 marca 1933, w celu zwalczania skutków bezrobocia drogą organizowania robót publicznych, dostarczania bezrobotnym środków utrzymania. Zakres działania F. P. obejmuje: organizowanie robót publicznych, akcję pomocy dla bezrobotnych i ich rodzin, zatrudnianie młodzieży w Ochotniczych Drużynach Robotniczych (O. D. R.), ubezpieczenie robotników od bezrobocia, pośrednictwo pracy. Dochody czerpie F. P. z obciążeń zarobków i spożycia, oraz lokat Funduszu Inwestycyjnego.

Fundusz reprezentacyjny — kwota w budżecie instytucji prywatnej lub państwowej, np. ministerstwa, przeznaczona na cele reprezenta-

cyjne kierownictwa tej instytucji. Podlega kontroli N. I. K.

Funk Kazimierz — (* 1884), chemik, stworzył naukę o witaminach; liczne prace z zakresu chemi fizjologicznej i odżywiania oraz biochemii.

IV, 1381.

np. y =

3x —

rytmiczna: y = log x, wykładnicza: y = ax, F. trygonometryczne, cyklo-metryczne. Funkcja f(x) nazywa się ciągłą w x₀, gdy istnieje granica tej F. w x₀ równa wartości tej F. dla x₀: lim f(x) = f(x₀).

-* art. II, 455-462; III, 525.

wściekłość, szaleństwo. F. szał teutoński, wojownicza zaciekłość niem. (wg Lucanusa, ,,Farsalia“, I, 256).

Furunkuł -* Czyrak.

Fusan, jap. Pusan — gł. port koreański połączony traktem kolejowym z Szimonoseki; rozwinął się od zajęcia Korei przez Japonię. 183 000 mieszk.

odosobniony fol-

Fylłty

Fyt Jan

Funkcja — czynność, działalność; urząd, posada, zajęcie, obowiązek, zatrudnienie, służba. W matematyce: — jedno z podstawowych pojęć matematycznych. F. otrzymujemy przyporządkowując każdej liczbie x (ew. tylko liczbom x należącym do pewnego zbioru) pewną liczbę y. Funkcję y = axn + bxn-l-(--}-.... + px + q nazywamy wielomianem (jednej zmiennej); w szczególności każdy wielomian pierwszego stopnia: y = ax -(- b nazywamy F. liniową (np. y = 3x — 1), a wielomian drugiego stopnia: y = axa -f- bx -f c — trójmianem kwadratowym; iloraz dwóch wielomianów zwie się F. wymierną

X* 1\

— 1. Inne przykłady F.: loga-

Funt — jednostka masy w różnych krajach: 339 — 560 g, stosowana powszechnie przed wprowadzeniem systemu metrycznego; podstawa waluty, czego śladem jest np. fr. la liure, ang. pound.

Funt szterling (ang. — pound, paund, ster-ling, ’sts:rlyN) — jednostka monetarna W. Brytanii; skrót Ł; 1 Ł = 20 szylingom po 12 pensów. W r 1937 odpowiadał m. w. 26 zł.

Furażerka — miękka, podłużna czapka wojskowa bez daszka, używana w polu, podczas pracy itd.

Furiat — potoczne określenie chorego umysłowo, dotkniętego atakiem szału (furią).

Furie — rzym. boginie zemsty, utożsamiane z gr. Eryniami.

Furioso (wł.) — burzliwie, gwałtownie.

Furka — alpejska przełęcz z gościńcem, łącząca dolinę Rodanu z doliną Renu przez dolinę Urseren. 2436 m wys.

Furor (łac.) teutonicus

Fust Johann — (1400— 1466), drukarz niem. ; współpracownik i wspólnik Gutenberga.

-> I, 1272.

Fuszun — m-to mandżurskie koło Mukdenu. Bogate kopalnie węgla. 42 000 mieszk.

Futa Dżalon — wyżynna kraina w Gwinei Fr.; stare państewko murz. z pewną suwerennością, pod opieką Francji.

Futerkowe zwierzęta — dzikie zwierzęta hodowane dla produkcji futer, np. lisy niebieskie, nutrie i i. -* art. II, 462 — 468.

Futor, chutor (ukr.) wark, gospodarstwo, dom z ogrodem.

Futra — skóry zwierzęce wyprawione ra-, zem z włosiem; służą do wyrobu ciepłych okryć, ozdób odzieżowych. Dostarczane są przez myśliwych, zwł. z krajów pn., oraz specjalne fermy hodowli zwierząt futerkowych. Najwięcej F. dostarczają: Kanada, St. Zj. A. Fn., Z. S. R. R., Norwegia, Szwecja.

Futurum (łac.) — czas przyszły.

Futuryzm — nowatorski kierunek artystyczny (literatura, sztuki plastyczne). Powstał we Włoszech w pierwszym dziesięcioleciu XX w. Czołowy przedstawiciel — poeta i teoretyk Ma-rinetti (wydał rewolucyjne „Manifesty futuryzmu"). F., „sztuka przyszłości", dążył do wyrażenia piękna maszyny, pędu życia, jedno-czesności wydarzeń. W plastyce negował zasady przedstawiania realistycznego. Gł. przedstawiciele sztuki futurystycznej : Umberto Boc-cioni, Gino Severini, Enrico Prampolini. W Polsce — pisarze-futuryści: Jasieński, Młodożeniec, Stern i inni; malarze stworzyli pod wpływem F. i innych kierunków rodzimy formizm.

-* II, 156, VI, 248.

Fux Johann Joseph — (1660—1741), kompozytor austr. i teoretyk kontrapunktu, o wielkim znaczeniu i wpływie; msze, motety, suity orkiestrowe, opery.

Fuzel, fuzlowy olej — mieszanina wyższych alkoholi, jak butylowy i amylowy, powstających w drobnych ilościach przy otrzymywaniu alkoholu etylowego przez fermentację. Posiada przykry smak i własności trujące, wskutek których źle oczyszczony spirytus jest szczególnie szkodliwy dla zdrowia.

Fuzja, albo flinta — ręczna broń palna używana w XVII —XIX w., w której iskrę dla zapalenia prochu dawał krzemień, osadzony w kurku (broń skałkowa). Obecnie potocznie nazywa się F. myśliwską broń palną.

Fuzja — połączenie, zlanie się; zjednoczenie kilku przedsiębiorstw, instytucyj, organizacyj w jedną ze wspólnym kierownictwem, np. F. Banku Handlowego z Bankiem Angielskim w Polsce.

skały, powstałe przez przeobrażenie łupków ilastych, lub wapnistych pod wpływem wys. temperatury i ciśnienia. Są twardsze od iłołupków, bardziej zbite, silnie sprasowane i łupią się na cienkie blaszki

(1611 — 1661), malarz flam., uczeń Snydersa. Martwa natura, zwierzęta. Dzieła we wszystkich większych galeriach.

wełniana, półwełniana, lub bawełniana tkanina, tkana w drobne prążki, używana przeważnie na okrycia.

Gabelsberger Franz Xawer 1849), twórca niem. systemu stenograficznego, nazwanego jego imieniem.

Gabćs — .port w Tunisie. 16 000 mieszk.

Gabinet

1. — kolonia wchodząca w skład Fr. Afryki Równikowej, 275 000 km², 387 000 mieszk. Stolica Libreville; 2. — głęb. zatoka w tej kolonii, tworząca naturalny port.

Gabriel — wg. Ewangelii archanioł, który zwiastował Najświętszej Marii Pannie, że zostanie matką Chrystusa.

Gabrieli Andrea — (1510—1586), i Gio-(1557-1612), bratanek

Gacek wielkouch.

szej połowie I tysiąclecia prz. Chr.; obecnie Kadyks.

Gadolin — pierwiastek, rzadki metal (-► Metale ziem rzadkich), bez zastosowania. L. porz. 64, c. atom. 157,3, s. chem. Gd.

Gadon Lubomir (1831 — 1908), historyk, publicysta. Gł. dzieło: „Emigracja Polska".

Gady (Reptilia) — gromada kręgowców. G. dzielimy na rzędy: Rhynchócephalia. jaszczurki (Lacertilia), węże (Ophidia), żółwie (Chelonia), krokodyle (Crocodilia). -* art. II, 467 — 478; IV 456, 646, 805, 1532. G. kopalne — G., które pojawiły się na ziemi w końcu okresu karboń-skiego, znane nam obecnie jedynie ze szczątków kopalnych. -»• art. ,,0ady kopalne", II, 478 — 482.

Gaelicki język i literatura. — G. J. stanowi odrębną gałąź celtyckiej grupy języków i obejmuje języki: irl., ,,mank", (język używany na wyspie Man) i narzecza Górnej Szkocji (Highlanders). Do G. L. zalicza się starą poezję bardów, ballady i baśnie ludowe, legendy podania i pieśni.

Gaeta — m-to i port wł., dawniej forteca wł. nad Morzem Tyrreńskim. W strż. gr. kolonia, w śrdw. niezależna republika, 1435 przyłączona do Neapolu. W r. 1861 kapitulował tu przed wojskami Piemontu ostatni król Neapolu i Sycylii, Franciszek II.

Gaetani Enrico

taniec . wł. w takcie

piąty stopień w diatonicznej gamie C-Dur. W fizyce: symbol jednostki ciężaru. Gram; symbol jednostki natężenia pola elektromagnetycznego, gauss.

g — w fizyce: symbol jednostki masy, gram ; symbol stałej przyśpieszenia ciał spadających swobodnie ponad powierzchnią ziemi pod wpływem siły ciężkości.

Ga — s. chem. pierwiastka galu.

Gabardina

(1789-

1. — pokój do pracy, np. G. lekarski. 2. — przyboczny sekretariat głowy państwa, ministra itp. 3. — zespół ministrów danego rządu wraz z premierem.

Gabon vanni, dżiowanni poprz. — gł. przedstawiciele muzycznej szkoły weneckiej.

Gabryella -> Żmichowska Narcyza.

Gabryl Franciszek x. — (1866—1914), filozof, jeden z pierwszych neoscholastyków polskich.

Gacek wielkouch (Plecotus auritus L.) — gat. nietoperzy z rodziny gładkonosych, wyróżniający się ogromnymi uszami, zrośniętymi u podstawy. G. zamieszkuje zabudowania ludzkie, poluje w nocy.

Żyje w Europie, Azji, Afryce; w Polsce rozpowszechniony.

Gać — wieś pod Przeworskiem (woj. lwowskie). Uniw. ludowy na wzór duń. uniw. ludowych Gruntdviga kształci ludowych d ziała -czów oświatowych.

Gać — grobla z faszyny lub drzewa.

Gad — wg. St. Test, syn patriarchy Jakuba, protoplasta plemienia G. w ziemi G.

Gade Niels Wilhelm - (1817-1890), duń. kompozytor; utwory w stylu Mendelssohna, symfonie, uwertury, suity, muzyka kameralna, fortepianowa.

Gades — kolonia fenicka w Tarsziszu (na zach. od dzisiejszego Gibraltaru), zal. w pierw-

(1550-1601), kardynał, legat papieski w Polsce w 11. 1566—1567; napróżno usiłował skłonić Zygmunta III do przymierza zaczepno-odpornego z Austrią przeciw Turcji.

Gaffa (z fr. une gaffe, tin gaf = niezręczność) — niezręczność, nietakt.

Gagat, zwany czarnym bursztynem — węgiel przepojony żywicą, lśniący, dający się polerować, używany do wyrobu dżetów, • biżuterii żałobnej itp.

Gagliarda, gaijarda (wł.; fr. gaillarde, gai :-jar i polskie galatda) nieparzystym z XVI i XVII w., o charakterze żywym i skocznym; uzupełnienie do padwany.

Gahrwal — kraina i udzielne państwo ind. w Himalajach u źródeł Gangesu. Największe m-to Srinagar.

Gaik — ludowy obchód powitania wiosny, odbywający się we wtorek po Wielkiejnocy, lub na Zielone Świątki; niekiedy w pierwszych dniach maja.

Gainsborough Thomas, 'gejnzbara 'tomas — (1727—1788), malarz ang., jeden z najznakomitszych portrecistów ang. (wpływy van Dy-cka). Malował głównie arystokrację. Także krajobrazy (wpływy pejzażystów hol.). -*■ IV, 1325.

Gairdnera Jezioro — bagno słone w Pd. Australii, w porze deszczowej zalane wodą.

pierwiastek, b. rzadko spotykany metal, bez zastosowania praktycznego. L. porz. 31, c. atom. 69,9, s. chem. Ga.

Gala (fr.)    — wielkie, oficjalne przyjęcie.

Galowe przedstawienie — uroczyste przedstawienie z udziałem oficjalnych osobisto-

strż. kraina Azji Mn., zajęta

prowincja rzym.

cukier zawarty w mleku,

-i- I, 1250-1255,

masa plastyczna, podobna do rogu, używana do wyrobu guzików, grzebieni itp.; otrzymuje się z sernika pod działaniem aldehydu mrówkowego.

Galant — rycerski, zwł. wobec kobiet. Na dworze Ludwika XIV G. określał ideał dworzanina. Później w ogóle człowiek elegancki, modniś.

rodzina drobnych owadziarek, których larwy pasożytują w roślinach w t. zw. galasach (zwanych także G.), tj. naroślach powstałych przez nakłucie

samicy owadu. Narosła zawierają znaczny procent taniny, b. ważnego garbnika i służyły także do wyrobu atramentu.

Galata nopola.

Galatea

I, 897.

wiosłowo-

Galeas francuski.

-> III, 636. (131-200),

rm

Galeon.

Gaizin — najwyższy punkt Łotwy w Inflantach ; wzgórze pochodzenia morenowego. 313 m. wys.

Gaja, Gea ( = Ziemia) — gr. bogini ziemi, żywicielka wszystkich- stworzeń; wg Hezjoda jedno z najstarszych bóstw; siedzibą jej kultu była Dodona. (-* Tellus).

Gajdy — dęty instrument muzyczny, zw. także dudami albo kobzami (mylnie kobzą!), znany w Karpatach.

Gajowiec żółty (Onleobdolon luteum) — gat. rośliny zielnej trwałej z rodziny wargowych; występuje pospolicie w cienistych lasach ; kwitnie od kwietnia do lipca.

Gal -> Gdynia-Ameryka, Linie Żeglugowe.

Gal ści.

Galacja

przez Gallów 278 prz. Chr. W 25 r. prz. Chr.—

-► I, 877.

Galaktometr — areometr do mierzenia ciężaru właściwego mleka (wykrywanie zawartości tłuszczu).

Galaktoza

l%?V,ll1138, 1258, 1261, 1262, 1265, 1267.

Galaktyka, lub tzw. Wielka G. — ogólny system gwiazdowy zawierający wiele gwiazdowych układów lokalnych, jak np. nasz system lokalny, tzw. G. Mała.

1248, II, 767, IV, 1458, 1459, 1460, 1461, 1462, 1463, 1464, 1465, 1466.

Galalit

Galanteria — uprzejmość, grzeczność w o-bejściu, elegancja; w handlu — dodatki odzieżowe, wykwintna bielizna, drobiazgi do ozdoby stroju i mieszkania, drobne wyroby gotowe.

Galapagos albo Wyspy Żółwie — archipelag na wsch. Pacyfiku, przynależny do Ekwadoru. Wyspy pochodzenia wulkanicznego. Klimat miarkuje działalność zimnego prądu peruwiańskiego. 7430 km*, 2000 ludności.

Galar — płaski statek bezmasztowy, używany przez flisaków do spławiania towarów (zwł. zboża) Wisłą do Gdańska.

Galarda ->■ Gagliarda.

Galasówki (Cynipidae)

handlowa dzielnica Konstanty-

— w podaniach gr. posąg wykuty z marmuru przez rzeźbiarza Pigmaliona i ożywiony.

Galatowie — odłam wsch. Celtów, którzy w III w. prz. Chr. z Europy pd. wsch. przedostali się do Azji Mn. (Frygii i Kappadocji), gdzie założyli państwo galackie. Dziś jeszcze ujawnia się wśród tamtejszej ludności typ celtycki; liczne zabytki o charakterze celtyckim.

Galba Servius Sulpicius — (5 prz. Chr.— 69), cesarz rzym. w 11. 68 — 69, obwołany imperatorem przez legiony galijskie. Zamordowany przez pretorianów.

Galbanum — galban, gumożywica otrzymywana z niektórych gat. rośliny Feruła, rosnących w Azji zach., głównie w Persji; żółtawe bryły, stosowane w lecznictwie do wyrobu plastrów, w technice do kitów.

Galeas

żaglowy okręt wojenny (XVI-XVIII w.), trój- _ masztowiec. Wioseł uży- \Jj wano w czasie boju, żagli w podróży. Z czasem zastąpiony przez galeon.

Galenit, galena, błyszcz ołowiu — siarczek ołowiu (PbS), minerał miękki, barwy jasnej, szaro-ołowianej z odcieniem fiołkowym. Zawiera zwykle drobne domieszki srebra. Najważniejszy kruszec ołowiu; tworzy gniazda i żyły zwł. w dolomitach i wapieniach. Gł. złoża G. w Anglii, na Uralu, w Czechosłowacji; w Polsce na Górnym Śląsku, w okolicach Olkusza i Chrzanowa (ok. l°/₀ produkcji światowej). Wydobywa się G. u nas od XII w.

Galenos Claudius, Galen lekarz i filozof aleksandryjski, medyk nadworny cesarza Marka Aureliusza, największy obok Hipokratesa autorytet w dziedzinie nauk medycznych do czasów renesansu; w filozofii szedł głównie za Arystotelesem.

-»■ II, 348, III, 276, 277, 558.

Galenowe leki — leki przyrządzane w laboratorium aptecznym, najczęściej z surowców roślinnych lub zwierzęcych (nalewki, maści, plastry, wyciągi). Opp. leki syntetyczne.

-► art. „Leki" III. 275 — 283.

Galeon — żaglowy okręt ^ wojenny (XVII- XVIII w.)    .

ulepszony galeas, odpowied-    l

nik dzisiejszych okrętów li-niowych. Na dziobie i rufie £ wysokie nadbudówki. 2 — 3 J maszty.

Galeot

Galera rzymska.

A

Galera francuska.

Bałtyk).

w czasach strż. kraj zamiesz-

mie.

rybo-

IV, 187, 1184, 1340.

Galicyzm (od łac. Gallia = Francja) — zwrot lub termin żywcem przetłumaczony z języka fr., wprowadzony do innego języka, z którego duchem jest sprzeczny.

Galikanizm

III, 1203.

mały, szybki okręt wojenny (XVII —XVIII w.). Poruszany wiosłami (galera), jednomasztowy.

Galera — dawny okręt wojenny (V w. prz. Chr. — XVIII w.), poruszany zwykle siłą wioseł, rzadziej przy pomocy trójkątnych (gr. czworokątne) żagli.

G. był to okręt dość długi, wąski i niski.

Wioślarze, zazwyczaj jeńcy, niewolnicy lub więźniowie, mieścili się w jednym lub kilku (do dziesięciu) rzędach, jeden nad drugim. Najczęściej używano statków trój-rzędowych (triremy).

G. nie nadawały się do kampanij oceanicznych, miały też zastosowanie przeważnie na morzach wewnętrznych (Morze Śródziemne,

-> III, 1119.

Galerius Valerius Maximianus — (ok. 242 — 311), od 305 cesarz rzym. adoptowany przez Dioklecjana, po ustąpieniu którego objął rządy nad Wschodem. Pod jego wpływem miał wydać Dioklecjan edykt 303 r. przeciwko chrześcijanom.

Galernik — dawniej przestępca skazany na galery, gdzie był używany do ciężkiej pracy wiosłowania; dziś (we Francji) zbrodniarz skazany na ciężkie roboty.

Galia

kany przez Celtów (Gallów), obejmujący dzisiejszą Francję, Belgię, Lombardię, część Szwajcarii i Niemiec ; dzielił się na: 1. —

G. cisalpejską — pn. Italię; 2. — G. transalpejską — kraj m. Alpami, Pirenejami. Atlanty-    Gal umierający.

kiem 1 Renem. Ok. Rzeźba pergamońska, obfecnie 600 r. cała G. została w muzeum kapitolińskini w Rzy-podbita przez ludy zw. przez Greków Celtami, a przez Rzymian Gallami. W III w. prz. Chr. Rzymianie opanowali G. cisalpejską, a w 11. 58 — 51 prz. Chr. zawojowana została przez Juliusza Cezara

G. transalpejska. Podzielona przez Augusta na szereg prowincyj, G. rozwija się kulturalnie i romanizuje pod rzym. panowaniem, które chroni ją od inwazji germ.; powstają m-ta Lyon, Arles, Tuluza, Bordeaux, Cenobum (Orleans) i i. W w. III —V G. podlega najazdom Wizygotów, Burgundów i Franków. W r. 451 odparty najazd Hunnów. Od r. 486 w jej granicach powstaje monarchia frankońska.

/, 877, 878, 879, 880, II, 428, 578.

Galica Andrzej — (* 1873, w Białym Dunajcu na Podhalu), inżynier, generał brygady w stanie spoczynku, działacz niepodległościowy, oficer Legionów; W wojsku polskim dowódca okręgu podhalańskiego; do r. 1926 dowódca dywizji górskiej (podhalańskiej); w U. 1926 — 1931 dowódca O. K. X (Przemyśl).

Galicja — pn.-zach. część Hiszpanii, wyodrębniona zwl. dzięki językowi mieszkańców, zw. Gallegos, stanowiących mieszaninę celtyckich Galetów, Rzymian i germ. Swewów. Obszar rolniczy, nad Atlantykiem łówstwo. Brak przemysłu. Ok. 30 000 km*, 2 300 000 mieszk. Gł. m-to La Coruna.

II. 850.

Galicja — kraj dawnej monarchii austro-węg., utworzony z ziem zagarniętych przez Austrię w rozbiorach Polski, obejmujący dzisiejsze woj.: krakowskie (bez Spiszą i Orawy), lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie. W r. 1918 powróciła do Polski. Dzisiaj dla tego obszaru stosuje się potocznie nazwę Małopolski. G. liczyła 78 500 km* i ponad 8 000 000 mieszk. (1910). Nazwa G. pochodzi od nazwy m-ta Halicza.

nazwa ogarniająca wszystkie istniejące we Francji tendencje i teorie, zmierzające do utrzymania lub rozszerzenia praw państwa wobec kościoła i biskupów fr. wobec papieża. G., powstały w XV w. objaw uniezależniania się kościoła fr. od Rzymu, był wyrazem wzmagającego się absolutyzmu królewskiego (niewola awiniońska papieży) i doszedł za Ludwika XIV do największego natężenia. Kres G. położyła wielka rewolucja i uchwały soboru watykańskiego (1870).

Galilea — pn. część Palestyny m. Libanem a Karmelem, obejmująca dolinę Izrael (G. dolna) i górzystą krainę pomiędzy Morzem Śródziemnym a odcinkiem Jordanu od bagien Hule do Jeziora Genezaret (G. górna). Kraj uświęcony życiem i działalnością nauczycielską Chrystusa. Dzisiaj gł. obszar osadnictwa 7vrl w Palestvnip

Galileo Galilei (Galileusz) - (1564-1642), astronom, matematyk i filozof wł.; położył podstawy pod nową, na matematyce opartą fizykę, w której wprowadza pojęcie ruchu i siły. Wynalazł lunetę astronomiczną i termometr powietrzny, był zwolennikiem teoryj Kopernika. G. jest jednym z pionierów współczesnej nauki, opartej na samodzielnym dociekaniu i doświadczeniu. Jako filozof G. był przeciwnikiem filozofii Arystotelesa i wszelkiego powoływania się na autorytety, wskazywał na podmiotowy charakter naszych doznań zmysłowych. Więziony przez inkwizycję. G. luneta --*■ Luneta. G. zasada — zasada względności ruchu, głosząca, że wszystkie zjawiska fizyczne przebiegają najzupełniej identycznie w dwóch

układach poruszających się względem siebie ruchem jednostajnym i prostoliniowym Np. chodzenie, praca, zabawa w pociągu, na statku itp. poruszających się ruchem jednostajnym i prostoliniowym odbywać się może tak jak gdyby były one w spoczynku względem ziemi.

-► art. ,,Teoria względności" IV, 1086— 1097; I, 357, 358, 1007, 1249, II, 359, I V, 1092, 1457.

Gall Franz Joseph — (1758—1828), lekarz niem., twórca frenologii. -> III, 93.

(1856—1912), kompozy tor, twórca popularnych pieśni (m. i. ,,Barkarola"); położył zasługi na polu organizacji ruchu śpiewaczego w Polsce. -* / V, 57, 250, 255, 256. Gall-Anonim -* Gallus Anonymus.

Galie Johann Gottfried astronom niem. W r.

(218—268), cesarz rzym. od r. 253, rządził w okresie chaosu wewnętrznego (trzydziestu tyranów) i inwazji szczepów germ. Zamordowany przez wojsko.

Gallifet Gaston Alexandre, galifć gastó alć-ksadr

-* II, 922, 923.

klasycyzm fr., w filozofii.

-► I, 854, I V. 336

nazwa na dana przez Voltę zespołów zjawisk, związanych z prze-pływem stałego prądu elektry- ± cznego wytwarzanego przez nie-    \^-

• Galwanouietr (1). nl* C — cewka, Ws — - wskazówka

Gall Jan

(1812-1910), 1846 odkrył na podstawie rachunków dokonanych przez Leverriera planetę Neptuna w obserwatorium berlińskim.

Gallć Emile, gaić ćmił —    (1846—1904),

malarz fr., zajmujący się sztuką stosowaną. Słynne szkła „Gallć", kolorowe o motywach kwiatowych.

Galii Bibiena -* Bibiena Galii.

-+I, 1175, IV, 1052.

Gallieni Joseph Simon, galjćni żózćf simó — (1849—1916), generał fr., uczestnik ekspedycji w głąb Afryki w 11. 1877 — 81. 1896 gubernator Madagaskaru. 1914 wojenny gubernator Paryża, przyczynił się energicznymi zarządzeniami do przełamania niem. natarcia nad Marną. W 11. 1915-—1916 minister wojny. W r. 1921 mianowany po śmierci marszałkiem Francji.

Gallienus Publius

(1830—1909), generał fr., uczestnik kampanii krymskiej, afryk., meksyk., wł. W wojnie fr.prus. wzięty do niewoli pod Sedanem. Zwalczał w r. 1871 komunę paryską. 1899—1900 minister wojny.

Gallljskl kogut — popularne godło Francji mające swe źródło w grze słów: Gallus (łac.) = 1. kogut i 2. Gall, mieszkaniec Galii, Francuz.

Galllpoli, tur. Gelibolu — płw. zw. w strż. Chersonezem Trackim, na Morzu Egejskim i port oraz twierdza tur. w Dardanelach. Teren zaciekłych walk w czasie wielkiej wojny w 11. 1915-1916.

Galion, 'gŁlan — ang. .miara objętości = x/» buszla = 4,54 litra.

Gallowie -* Galia.

Gallus Anonymus, Gall Anonim — (XII w.), nieznany bliżej autor najstarszej kroniki polskiej; przebywał na dworze Bolesława Krzywoustego. Kronika G., pisana po łac., obejmuje dzieje Polski od najdawniejszych lat do r. 1113, ze szczególnym uwypukleniem panowania Bolesława Krzywoustego.

— II, 840, I V, 102.

Galman — kruszec cynku złożony ze smit-sonitu ZnCO, (węglan cynku) i kalaminu ZnsSi0₄.Hg0 (uwodniony krzemian cynku). W Polsce występuje G. w triasowym wapieniu muszlowym.

Galomania — w szerszym znaczeniu : upodobanie do wszystkiego, co fr.; w ściślejszym znaczeniu naśladowanie fr. kultury, uwarunkowane polit. i kulturalną przewagą Francji w XVII i XVIII w. — najbardziej wyraźne w Niemczech, Anglii, Hiszpanii, Polsce i Rosji (w literaturze wychowaniu i polit. poglądach — idee oświecenia fr.).

Galon — wąska wstążka z nici metalowych (szychu) srebrnych lub złotych, używana dla oznaczania stopni, wysługi lat itp. na mundurach wojskowych. Używana także jako ozdoba sukni.

Galton Francis, 'golt.n 'frŁnsys — (1822-1911), znakomity przyrodnik i antropolog ang., twórca eugeniki. Pierwszy starał się ująć w matematyczny sposób zjawisko dziedziczności u człowieka.

Galsworthy John, ’golzu3róy dżon — (1867 — 1933), powieściopisarz i dramaturg ang., znany przede wszystkim jako autor cyklu powieściowego ,,The Forsyte Saga", (,,Saga rodu For-syte’ów“), przedstawiającego dzieje rodu ang. w środowisku bogatych sfer mieszczańskich od czasów wiktoriańskich do lat powojennych. Jako dramaturg G. napisał szereg sztuk, jak ,,The Silver Box", ,,Słrife", ..Justice", ,,The Pigeon" („Gołębie serce"), i i. — o szlachetnej tendencji społecznej. W twórczości G., pełnej sympatii dla ludzi i świata, uzewnętrznia się dar obserwacyjny autora oraz jego ideologia ang. „gentlemana" o wysokich wartościach moralnych i kulturalnych. Nagroda Nobla 1932.

Galvani Luigi, galwani luidżi — (1737— 1798), lekarz wł., stworzył na podstawie obserwacji ruchów nieżywej żaby pod wpływem prądu elektrycznego błędną hipotezę o elektryczności zwierzęcej. Dokładne i krytyczne wyjaśnienie zjawisk zaobserwowanych przez G. podał Volta.

Galveston, 'g&lwyst.n — gł. port wywozowy dla bawełny w stanie Texas (St. Zj. A. Pn.). 53 000 mieszk.

Galwaniczna bateria -> Bateria.

Galwanizacja — zabieg, polegający na zastosowaniu prądu stałego dla celów leczniczych i diagnostycznych. Galwanoterapia — leczenie za pomocą prądu stałego

Galwanizm

znane do tego czasu źródła ogniwa elektryczne.

Galwanokaustyka — szczenię (spalanie) tkanki (sto

sowane przy usuwaniu niewielkich polipów w nosie, brodawek itp.) za pomocą drucików platynowych, rozżarzonych do białości przez przepływający przez nie prąd elektryczny galwaniczny.

Galwanometr

Ofł

Galwanometr (2) — cewka. Ws — wskazówka

r\

Galwanometr

zwierciadło-wy. Z— zwier-ciadełko.

dzo czułych przyrządów' mierni- Ws-magnes, czych. Galwanoskop — przyrząd do wykrywania prądu elektrycznego, G. nie posiadający skali.

IV, 435.

Galwanoplastyka — techniczne zastosowanie zjawiska elektrolizy przy powlekaniu przedmiotów niemetalowych warstwą metalu (miedzi, niklu, cynku, srebra, złota itd.) lub przy sporządzaniu metalowych kopij przedmiotów, np. metali. Przedmiot powlekany smaruje się gra- wytwarzają tłuste żywice; używane przez lud-fitem dla uczynienia jego pow. przewodzącą ność miejscową jako świece, elektryczność i zanurza się w kąpieli galwano- Gałęziaki — szczególnego rodzaju pędy technicznej (elektrolicie), włączając go w obwód    o spłaszczonych, podobnych do liści łodygach;

prądu jako katodę; anodę stanowi metal po-    właściwe liście są drobne, łuskowate, często

wlekający, który ponadto znajduje się w ką-    odpadają, czynności więc przyswajania pełni

pieli w postaci soli. W celu sporządzenia kopii spłaszczona łodyga; pędy tego rodzaju wi-przedmiotu przygotowuje się odcisk przedmiotu dzimy np. u myszopłochu.

w masie plastycznej (gips, wosk, ołów itd.) Gałęzowski Józef — (1834—1916), uczest-i otrzymaną formę pokrywa się w opisany spo- nik powstania 1863, członek Rządu Narodo-sób wartwą metalu, która stanowi kopię. Gal- wego poprzedzającego dyktaturę Traugutta; wanostegia — pokrywanie przedmiotów'z me- później działacz polski w Batignolles i w Rap-tali nieszlachetnych metalem szlachetniejszym. perswilu.

Galwanoskop -* Galwanometr.    Gałęzowski Seweryn

Galwanostegia -* Galwanoplastyka.    karz, uczestnik powstania 1831, od 1833 we

Galwanotechnika — zastosowanie elektro- Francji, jeden z czynnych członków stronnictwa

demokratycznego na emigracji.

Gałka Jędrzej z Dobczyna, x. profesor akademii krakowskiej, usunięty za głoszenie z katedry nauki Wiklefa (1449).

Galwanizacja.

ruch drobnych organizmów, np. bakteryj, pod wpływem słabych prądów elektrycznych płynących podczas elektrolizy. Ruch jednych organizmów odbywa się w kierunku prądu elektrycznego, innych w kierunku przeciwnym. Wskutek tego jedne skupiają się przy biegunie dodatnim, inne przy ujemnym.

Galwanotypia — sporządzanie kopij klisz oryginalnych, np. miedziorytów, drogą galwa-noplastyki.

Gałacz, rum. Galati

przyrząd do mierzenia natężenia prądu elektrycznego. Istnieją dwa zasadnicze rodzaje G.: 1. układ astatyczny igiełek magnetycznych, otoczony zwojami drutu włączanego w obwód prądu, odchyla się tym więcej, im silniejszy prąd płynie. Wskazówka połączona z układem, poruszająca się wzdłuż wyce-chowanej skali, wskazuje natężenie prądu. 2. cewka, przez c którą płynie prąd, znajduje się w polu magnetycznym i odchyla się pod wpływem działania siły elektrodynamicznej, którą wywiera pole magnetyczne na prąd elektryczny i która jest proporcjonalna do natężenia prądu. Cewka jest sprzężona z lekką wskazówką, której koniec porusza się wraz z cewką wzdłuż podziałki. G. zwierciadło w y zamiast wskazówki zaopatrzony jest w lusterko. Rolę wskazówki odgrywa promień światła, który odbija się od zwierciadełka 1 i przesuwa wzdłuż skali umieszczonej w pewnej odległości od G. G. zwł. zwierciadłowe, należą do bar-

lizy w przemyśle; obejmuje galwanoplastykę i galwanostegię. Po raz pierwszy zastosowana w r. 1837.

Galwanoterapia

Galwanotropizm

największy rum. port rzeczny dla eksportu zboża i drzewa, położony nad Dunajem, 150 km od ujścia; dostępny i dla komunikacji oceanicznej. 101 000 mieszk.

Gałecki Tadeusz (pseud. Andrzej Strug) — (* 1873), znakomity powieściopisarz, działacz niepodległościowy (uczestnik akcji bojowej w 11. 1905/06, legionista) i polit. (członek P. P. S.). Na tle własnych przeżyć stworzył w początkach swej twórczości szereg utworów powieściowych, których bohaterami są ludzie rewolucji („Ludzie podziemni", 1908, „Dzieje jednego pocisku", 1910, „Portret", 1913 ii). Twórczość G. cechuje w tych i późniejszych utworach zawartość głębokiej treści psychologicznej i ideowej, szczerość ideologii społecznej, żywość i plastyka charakterystyk bohaterów, wysoki poziom artystyczny. Z walk o niepodległość Polski i z wrażeń z pierwszych lat jej bytu niepodległego wyrosły: „Odznaka za wierną służbę", 1920, „Mogiła nieznanego żołnierza", 1922, „Pokolenie Marka Świdy", 1925 i i. Wyrazem głębokiego umiłowania pokoju są „Klucz otchłani", 1929 i „Żółty krzyż", 1933, interesująca powieść na temat wielkiej wojny.

Gałek Stanisław — (* 1876), malarz, pejzażysta (znane widoki Tatr).

Gałęcznica (Balanophora) — rodzaj pasożytów roślinnych, rosnących na korzeniach drzew obszarów tropikalnych Azji i Australii;

(1801-1878), le-

^ IV, 272. - (XV w.).

Autor „Pieśni o Wiklefie", najstarszego zachowanego pomnika polskiej literatury reforma-cyjnej.

Gałka muszkatołowa -> Muszkatowiec.

Gałka oczna (bulbus oruli) składowa narządu wzroku, kształtu kulistego, zw. potocznie okiem. (-* Oko).

Gama, Vasco da, gama wąsko da — (1469 — 1524), żeglarz portug. pierwszy opłynął Afrykę (w r. 1497) i dotarł do lndyj (Kalikut). W następnej podróży stworzył podstawy późniejszych kolonij portug. w Afryce i Azji.

III, 1031.

Gama muzyczna -> Skala muzyczna. -* II, 799, 800, 802, III, 781, 782, IV, 1177, 1178, 1179.

gł. część

Gambetta Lćon, gabćta lćó — (1838—1882), fr. mąż stanu, adwokat, przywódca republikańskiej opozycji i demokracji za II Cesarstwa. W czasie \Vojny fr.-prus. po proklamowaniu republiki, 1870, jako członek rządu obrony narodowej, wydostawszy się balonem z oblężonego Paryża, organizował nowe armie i środki finansowe do walki. 1879 — prezydent parlamentu, 1881/82 premier. Przeciwnik klerykalizmu i zwolennik harmonijnej współpracy burżuazji i proletariatu.

Gambia

1.

Gamrat Piotr

rzeka w zach. Afryce; uchodzi do Atlantyku. 740 km dł.; 2. — kolonia ang. (od r. 1588) w Afryce zach.; wywóz złota. 11 000 km², 200 000 mieszk. Stolica Bathurst.

Gambit — rozpoczęcie gry w szachy poświęceniem jednej figury lub pionka dla uzyskania pomyślnej sytuacji w późniejszej grze.

Gambrlnus — podaniowy wynalazca piwa, piwowar Karola Wielkiego. Stąd nazwa licznych barów i restauracyj niem.

Gamelin Maurice Gustave, gamale móris giistaw — (* 1872), gen. fr., od r. 1932 szef Sztabu

(1487—1545), arcybiskup gnieźnieński, zausznik królowej Bony.

-> I, 694.

Gandawa, flam. Gent ujściem rzeki Lys do Skaldy, połączony kanałami z Morzem Niemieckim. Za Karola V centrum flandryjskiego sukiennictwa i port. Wraz z upadkiem znaczenia Flandrii upadła i G., a odrodziła się dopiero w XIX w. dzięki przemysłowi bawełnianemu, który i dziś tu kwitnie. Jako siedziba flam. uniw. spełnia ważną rolę w narodowym ruchu flam. Wiele zabytków śrdw. architektury. 219 000 mieszk.

-> III, 902.

Gandhara — staroind. nazwa krainy koło Pe-szaur, w najbardziej na pn. zach, wysuniętej części lndyj. W I — IV w. okres wielkiego rozkwitu sztuki ind.-buddyjskiej pod bardzo silnym wpływem sztuki gr.

Gandhi Mahandas Karamczand, zw. Ma-hatma — (* 1869), ind. polityk, przywódca ind. ruchu nacjonalistycznego. Pochodzi z wyższej kasty, studiował w Anglii, od 1893 adwokat w Bombaju. Do r. 1919 zwolennik współpracy z rządem ang., potem zdecydowany przeciwnik, dążący do wyzwolenia lndyj drogą biernego oporu.    -* II; 982 — 984; 1244.

Gandża, dawniej Elizawetpol, teraz Kirowa bad — m-to w sow. republice Azerbejdżan. Przemysł bawełniany i jedwabniczy. 84 000 mieszk.

Ganges — święta rzeka hinduska, wypływa w Himalajach, uchodzi do Zatoki Bengalskiej; cały bieg G. znajduje się na nizinie Hindosta-nu; w dolnym biegu G. łączy się z jednym z ramion Brahmaputry; delta zaczyna się ok. 500 km od ujścia, obejmuje 44 000 km² i w przeciwieństwie do Hindostanu, zajętego przez bawełnę, zajęta jest przez jutę. G. jest w obrębie Hindostanu żeglowny, a woda jego użyta do nawadniania. 2700 km dł., 1 000 000 km² do-

-► I, 454.

port belg. nad

Generalnego, od r. 1935 wiceprzewodniczący Najwyższej Rady Wojennej, wódz naczelny w razie wojny; jeden z gł. pomocników gen. Joffre’a w przygotowaniach do bitwy nad Marną 1914 r. Jego wizyta w Polsce w r. 1936 miała doniosłe znaczenie w stosunkach polsko-fr.

Gamety — komórki rozrodcze płciowe organizmów zwierzęcych i roślinnych.

-> IV, 638, 642, 643.

Gamma, y — trzecia litera alfabetu gr. W fizyce — b. drobna jednostka masy = 0,001 mg.

Gamma (y) promienie — b. krótkie przenikliwe fale elektromagnetyczne, posiadające długość fal do 0,004 A; źródłem ich są jądra atomów pierwiastków promieniotwórczych. Sztucznie udało się wytworzyć bardzo twarde (tj. takie, które posiadają długości fal najkrótsze) promienie Róntgena, które posiadają własności identyczne z właściwościami miękkich (tj. takich, które posiadają długości fal najdłuższe) G. P.

426, 431, 432, 434, 435, 436, 437.

-* IV, 409, 410, 411,

rzeczą.

Gangrena. -> Zgorzel.

Gangster (z ang. gang, g&N — banda, zgraja) —w okresie prohibicji amer., w 11. 1920— 1932, typ przestępcy specjalnie zajmującego się przemytem alkoholu. G. zorganizowani w specjalne bandy, stali się w St. Zj. A. Pn. prawdziwą potęgą, od której w pewnym sensie uzależnione zostało całe życie amer. Z biegiem czasu, zwł. po zniesieniu prohibicji, nazwą G. określać zaczęto w ogóle zorganizowanych w bandy przestępców.

Ganimedes — w podaniach gr. królewicz trojański niezwykłej urody, obdarzony przez Zeusa wieczną młodością i osadzony na Olimpie; usługiwał bogom przy ucztach.

Gap -> Głuptak.

Gapon Georgij prowokator. W r. 1905 doprowadził do krwawo stłumionej demonstracji rewolucyjnej przed Pałacem Zimowym w Petersburgu. Zdemaskowany przez socjal-rewolucjonistów, powieszony.

(1870-1906), pop ros.,

Świat i Życie. — V.

19

Garaż

substancje organiczne pocho-

Garda Moreno Gabriel

(1805-1833), po-

oaza w Algerii saharyjskiej

Gardenia.

wspólna

część przewodu pokarmowego i oddechowego. odgraniczona od góry przez podstawę czaszki, a w dole przechodząca w przełyk. G. składa się z części: nosowej — komunikującej się za pomocą nozdrzy z jamą nosową, ustnej — graniczącej z jamą ustną, oraz krtaniowej — graniczącej z krtanią. Do G. uchodzą z boków trąbki Eustachiusza, komunikujące ją z jamami bębenkowymi uszu. Na ścianach bocznych G. leżą migdałki podniebienne, na ścianie tylnej

Gargantua, gargatiia -> Pantagruel.

Gardłowa sprawa w dawnym prawie polskim: zbrodnia, mogąca za sobą pociągnąć karę śmierci (królobójstwo, ojcobójstwo, fałszerstwo itp.).

pomieszczenie dla samochodów ; powinno być zaopatrzone w urządzenia ogrzewające i oświetlające nie wywołujące wybuchu materiałów palnych, urządzenia wentylacyjne, środki przeciwpożarowe. W wielkich ośrodkach są to gmachy wielopiętrowe, zaopatrzone w urządzenia umożliwiające samochodom wjeżdżanie na piętra, w dźwigi do podnoszenia samochodów, warsztaty napra-wowe itd.

Garb (gibbue) — skrzywienie, uwypuklenie kręgosłupa ku tyłowi lub — rzadziej — ku przodowi, pociągające za sobą zniekształcenie tułowia ; przyczyną G. może być zanik kręgosłupa (u starców), lub zmiany o charakterze zapalnym lub nowotworowym (najczęściej gruźlica) w kręgach.

Garbarstwo — przemysł, zajmujący się wyprawianiem skór, tj. przetwarzaniem skór surowych, łatwo nasiąkających wodą i podlegających gniciu, w spoistą, nieprzemakalną i trwałą skórę wyprawną, zw. niekiedy również, rzemieniem. Najczęściej stosowane bywa wyprawianie skór przy pomocy garbników, zawartych w rozmaitych roślinach, np. korze dębowej. Oczyszczone z włosów, warstwy naskórka i tkanki tłuszczowej skóry układa się w wyłożonych drzewem dołach, przesypując warstwami sproszkowanej kory dębowej, i zalewa wodą. Woda rozpuszcza garbnik, który przenika w głąb skóry, wiąże się z jej substancją i przetwarza ją w „rzemień". Proces ten jest b. powolny — grube skóry podeszwowe zostają zgarbowane w ciągu 1,5 — 3 lat, przy czym kilkakrotnie przekłada się je, przesypując świeżą korą. Przez zastosowanie zamiast kory stężonych roztworów garbników (garbowanie mineralne), wyciągów garbarskich, udało się czas garbowania skrócić do kilku tygodni dla skór cienkich, kilku miesięcy — dla gru- • bych. Na wierzchy obuwia stosuje się przeważnie skóry chromowe, wyprawione przy pomocy soli chromu. Wszystkie skóry wyprawne (prócz podeszwowej) wykańcza się przez natłuszczenie, farbowanie, czasem lakierowanie oraz prasowanie. Największe ośrodki przemysłu garbarskiego w Polsce: Białystok, Warszawa, okręg łódzki.

Garbarz -> Dyląż garbarz.

Garbniki

dzenia roślinnego, mające własność strącania białka z roztworów. Stosowane do wyprawiania skór w garbarstwie. Występują w korze i drewnie rozmaitych drzew, zwł. w korze dębowej, galasówkach (tanina) itd. G. należą do związków aromatycznych, będąc jednocześnie fenolami i kwasami.

Garborg Arne — (1851 — 1924), powieścio-pisarz i poeta norw., wódz naturalizmu, jeden z najwybitniejszych autorów piszących w ludowym narzeczu. W późniejszych latach nawrót do religijności.

(1821-1875), prezydent Ekwadoru, matematyk i fizyk. Po zwycięstwie konserwatystów w wojnie domowej w r. 1860 dwukrotnie obrany prezydentem: 1861 — 5 i 1869 — 75. Dążył do teokra-tycznego ustroju Ekwadoru.

Garęonne, garson (fr. dosł. — chłopczyca) — po wielkiej wojnie typ samodzielnej, wyemancypowanej młodej kobiety, zrywającej całkowicie z konwenansami, prowadzącej życie na wzór niezależnego mężczyzny; tendencje te znalazły swój zewnętrzny wyraz w modzie kobiecej tego okresu : krótkie suknie, ostrzyżone po męsku włosy itp. Nazwę G. wprowadził pisarz fr., Victor Margueritte w swojej powieści ,,La garęonne", 1922.

Garczyński Stefan eta; przyjaciel Mickiewicza; brał udział w powstaniu 1831 r., po jego upadku przebywał z Mickiewiczem za granicą, gdzie zmarł. Napisał poemat romantyczny „Wacława dzieje", obrazujący przełom w duszy bohatera na korzyść idei służby narodowej oraz „Sonety wojenne". Dzieła G, po jego śmierci opracował i wydał Mickiewicz.

Gard — prawy dopływ Rodanu, 60 km dł.

Garda (wł. Lago di G.) — największe jezioro wł. u wylotu Alp; powstało w epoce lodowej. Otacza je od pd. potężny amfiteatr morenowy. Dzięki osłonięciu górami od pn. bardzo ciepły klimat i bogata flora. 370 km², 346 m głęb.

Gardaja

w krainie Mzabu, zamieszkała przez sektę ma-hometańską, której poświęcił    a

swe badania orientalista polski, Smogorzewski.

Gardenia — rodzaj roślin z rodziny marzanowatych; gat. O. florida, pochodzący z Chin, posiada silnie pachnące kwiaty i jest często hodowany w cieplarniach.

Garden-party, 'ga:rd,n ’pa:rty (ang.) — zabawa ogrodowa.

Gardło, gardziel (pharyn. i)

migdałek gardzielowy.

1. — broń palna ręczna, używana w XVI —XVIII w., o lufie rozszerzonej u wylotu; strzelano z G. siekańcami, tj. kawałeczkami żelaza. 2. — obecnie: tulejka nasadzana na karabin, przy strzelaniu granatami karabinowymi.

-> I V, 1220.

Garłacz — odmiana gołębi.

Garłuch -* Gerlach.

Garmisch- Partenkirchen

najwyższy

ptak

Potocznie

(* 1887), murz. poli-

Gargano — oddzielony od Apeninu masyw górski nad Adriatykiem; był jeszcze w plio-cenie osobną wyspą. 1055 m wys.

Gargule ->- Źygacze.

Garibaldczycy — ochotnicy wł. walczący pod Garibaldim. Nosili czerwone koszule.

Garibaldi Giuseppe, garibaldi dżiuzeppe — (1807—1882), rewolucjonista wł., bohater wł. ruchu narodowego, obok Cavoura i Mazziniego jeden z twórców zjednoczonych Włoch. W młodości towarzysz Mazziniego w jego ekspedycji do Sabaudii. 1834— 1848 na emigracji za granicą. W r. 1848 powraca, walczy z Austriakami i Francuzami, w 11. 1849—1853 znowu na emigracji, w Ameryce. Po powrocie do Włoch w r. 1854, pozyskany przez Cavoura dla stworzenia armii wolontariuszy, walczy z Austriakami, oburzony jednak pokojem w Villafranca, oddającym Francji Sabaudię i Niceę, zrywa z rządem piemonckim. W r. 1860 z tysiącem patriotów obalił Burbonów na Sycylii (,,wyprawa tysiąca") i wkroczył triumfalnie do Neapolu. W r. 1862 podjął wbrew królowi Wiktorowi Emanuelowi nową wyprawę na Palermo i pod Aspromonte został wzięty do niewoli przez wojska rządowe; następnie wypuszczony. W r. 1866 poniósł klęskę w walce z Austriakami, w r. 1867, walcząc z papieżem, pobity przez Francuzów. WT 11. 1870—71 w czasie wojny niem.-fr. w służbie rządu fr. Przyjaciel Polaków. Nazwisko G. stało się w Europie XIX w symbolem bohaterskich walk o wolność.

IV, 1418.

Garłacz

niem. „Zakopane", położone w Alpach Bawarskich u stóp Zugspitze. W r. 1936 odbywała się tu olimpiada zimowa.

Garmo (dzisiaj Pik Stalin) szczyt Pamirów. 7495 m wys.

Garmond — nazwa pewnego rodzaju czcionek drukarskich, używanych normalnie do druku książek szkolnych, powieści, czasopism

G. drukowane są np. cztery pierwsze tomy „Świata i Życia".

Garncarskie koło — przyrząd służący do szybkiego ręcznego formowania naczyń z gliny.

*11, 485-488.

Garncarstwo — przemysł, wytwarzający naczynia (garnki, miski, dzbany) z palonej gliny. -► art. II, 482 — 492; III, 170, IV, 172.

Garncarz (Furnarius rufus Gm.) z rodziny Dendrocolapłidae (rząd wróblowatych), zamieszkującej Pd. Amerykę; ptaki te lepią na gałęziach gniazdo z gliny, w kształcie garnka, wewnątrz wyściełają je trawą.

Garniec — polska miara objętości — 4 kwartom = 4 litrom.

Gardone — zimowa stacja klimatyczna wł. nad jeziorem Garda.

Garnek lodowcowy — okrągłe wyżłobienie w skalnym podłożu, po którym płynął lodowiec. Powstaje dzięki żłobiącemu działaniu głazów, które wprawia w ruch obrotowy woda płynąca na dnie szczelin lodowca.

Garnęła (Crangon vulgaris F.) — skorupiak dziesięcionogi, żyjący na piaszczystych wybrzeżach mórz europ., zwł. Niemieckiego i pd. Bałtyku.

Garneńskie Jezioro — jezioro na Pomorzu niem. nad Bałtykiem. Do końca XIX w. w okolicy t. zw. Słowińcy mówili po ka-szubsku.

Garnieryt — minerał, uwodniony krzemian magnezu i niklu. Cenny, bardzo rzadki kruszec niklu.

Garnizon — miejscowość, w której stale przebywają formacje siły zbrojnej, także załoga, czyli ogół jednostek wojskowych, kwaterujących w G., lub załoga twierdzy.

Garonna, fr. Garonne, garon — gł. rzeka pd. Francji; wypływa w Pirenejach i uchodzi lejkiem Źyrondy do Zatoki Biskajskiej. Bardzo zmienne wodostany; wielkie powodzie. Tylko dolny bieg jest żeglowny. 650 km dł.

Garrick David, g&ryk 'dejwyd — (1717 — 1779), słynny aktor ang., reformator sceny i gry przez pogłębienie realistycznej ekspresji, autor licznych fars. Przyczynił się do popularyzacji sztuk Szekspira.

Garuga — 1. — w terminologii marynarskiej wiatr boczny. 2. — bieg okrętu, kiedy wieje wiatr boczny.

Garvey Marcus tyk; zał. w r. 1914 kilkumilionowy międzynarodowy związek dla poprawy bytu Murzynów oraz Ligę ludów afryk.

Garwolin — m-to pwt. w woj. lubelskim. 6000 mieszk.

Gary, ’g&ry — przedmieście Chicago; największa amer. stalownia. 100 000 mieszk.

Gaskonla, fr. Gascogne, gaskoń — rolnicza i hodowlana prow. fr. między Pirenejami, Ga-ronną a Zatoką Biskajską, zamieszkana przez zromanizowanych potomków Basków. Gaskoń-czycy uchodzą za ludzi dzielnych i mężnych, lubiących jednak przechwałki (,,gaskonada“). Typem gaskończyka jest np. Cyrano de Ber-gerac.

Gaspari Piętro — (1852—1935), kardynał wł., sekretarz stanu za Benedykta XV i Piusa XI, jeden z gl. twórców nowego Kodeksu Prawa Kanonicznego.

Gaspś — górzysty płw. Ameryki Pn. w Kanadzie; ludność fr

(1592-

dolina alpejska w Salzburgu (Austria), znana z piękności krajobrazu i uzdrowisk (Bad G.).

Gaster (gr.) — brzuch, żołądek. Stąd np. gastryczne dolegliwości — dolegliwości żołądkowe; gastronomia (gr. gastronomia) — sztuka kucharska, a więc „sztuka dogadzania żołądkowi".

Gastralgia

Gastroskopia

na

Wapno.

-K.S;

-RłS.

Gaśnica piano wa. R.S. —roz-

trzone w rurkę wytryskową. G. zawierają środki gaśnicze wyrzucane kowym, wytwa-na zewnątrz siłą wyrzutu • dostar- rzającdwutle-czaną przez rozprężający się dwu- dSki^np' “a-tlenek węgla, który wytwarza się poninę). w G. na skutek zachodzącej reakcji chemicznej. Ażeby użyć G., należy więc spowodować tę reakcję chemiczną, co następuje przez uderzenie lub odwrócenie G. dnem

-R.W.

R.S.

:.s

Gatczyna (dzisiaj Kra-snogwardiejsk) — m-to ros. na pd. od Leningradu.

17.000 mieszk.

Gatun

Matko Polsko)

Gaugamela (Arbela)

Gassendi Pierre, gasedi pjćr 1655), fr. matematyk, astronom i filozof; pierwszy wyraził przypuszczenie, że ciepło jest przejawem ruchu atomów i cząsteczek i że atomy mogą się łączyć w cząsteczki.

Gastein

nerwoból żołądka, zależny od skurczów ściany żołądka na tle nerwowym.

wziernikowanie żołądka; bezpośrednie badanie śluzówki żołądka za pomocą specjalnego wziernika, gastroskopu.

Gastrula — stadium zarodkowe w rozwoju zwierząt wielokomórkowych, następujące kolejno po blastuli. U znacznej liczby grup zwie-zwierzęcych G. powstaje przez wpuklenie jednego z biegunów blastuli do jej wnętrza. G. w odróżnieniu od blastuli jest już dwuwarstwowym zarodkiem, przy czym warstwa zewnętrzna odpowiada listkowi zarodkowemu zewnętrznemu (ektodermie), a warstwa wewnętrz-entodermie.

Gastrulacja — okres w życiu zarodkowym zwierząt tkankowych, w którym odbywa się wyróżnicowanie listków zarodkowych (ekto-i entodermy). (-> Gastrula).

Gastryczna gorączka (febris gastrica) — nieżyt żołądka, przebiegający z gorączką. Gaszenie wapna Gasztołdowie (Gasztołd, Gaszowt) — możny ród lit.; występuje w historii w XIV — XVI w.

Gaszyński Konstanty — (1809—1866), poeta i prozaik, autor popularnych liryk powstaniowych. Uczestnik powstania r. 1831, wyemigrował po jego upadku za granicę.

Przyjaciel Krasińskiego, w 1843 r.^ wydał pod swoim nazwiskiem (na-prośbę autora) „Przedświt". Gł. dzieła G.: poemat „Sielanka młodości" (1855), obraz satyryczny prozą: „Pan Dezydery Boczko i sługa jego Pafnucy" (1846) i i.

Gaśnica — przyrząd do gaszenia pożarów w zarodku ; naczynie metalowe najczęściej w kształcie

stożka o grubych ścianach, zaopa- twór wodny soli,

który reaguje z kwasem siar-do góry, przy czym mieszają się ze sobą zawarte w G. substancje. W zależności od rodzaju G. i zawartego w niej środka gaśniczego odróżniamy G. płynowe, pianowe, proszkowe, tetrowe, śniegowe. Najczęściej używane G. płynowe i pianowe.

Gaśnicze środki — substancje, które służą do gaszenia pożarów; Działanie G. Ś. polega na obniżaniu temperatury palącego się obiektu i izolowaniu go od tlenu żnaj-dującego się w powietrzu.

Do najstarszych G. ś. na leżą: piasek, ziemia, soda; dalej sól glauberska, dwutlenek węgla, czterochlorek węgla, specjalne proszki ii.    ;

Gaśnica płynowa. Dawna rezydencja carów. R W. - rurka wytryskowa. R. S. — roztwór wo-.r-.    .    ,    dny soli. K. S. — kwas

Gatesnead, gejtshed— siarkowy. Z.—zderzak, port ang. u ujścia rzeki Tyne naprzeciw Newcastle; metalurgia. 122 000 mieszk.

Gattamelata Erasmo de Narni — (ok. 1370 — 1444), wł. kondotier na służb’e Wenecji. Pomnik jego, dłuta Donatella, znajduje się w Padwie.

sztuczne jezioro zaporowe na międzymorzu panamskim, stworzone dla ułatwienia żeglugi na Kanale Panamskim. Należy do Kanałowej Strefy.

Gatunek (species) — w naukach biologicznych podstawowa jednostka w podziale systematycznym świata roślinnego i zwierzęcego.

-> art. ,.Gatunek w naukach biologicznych", II, 492-502; IV, 537, 962, 965, 969.

Gaucho, gauczo (wyraz araukański) — pasterze w pampasach Ameryki Pd., najczęściej mieszańcy hiszp.-ind., półdzicy hodowcy bydła i koni. Świetni jeźdźcy i wojownicy, brali udział w wojnach domowych jako nieregularna jazda.

-* II, 968.

Gaudeamus igltur (łac. = radujmy się więc) — początkowe słowa starej pieśni studenckiej ; tekst pierwotny powstał w w. XIII, wariant śpiewany obecnie w XVIII w. w Niemczech.

Gaude Mater Polonia (łac. — raduj się, dawny hymn polski, powstał w drugiej połowie XIII w.; śpiewany i dzisiaj np. na uroczystościach studenckich.

Gaudenty — (X w.) brat św. Wojciecha, benedyktyn, pierwszy arcybiskup gnieźnieński.

strż. miejscowość na wsch. od Tygrysu, miejsce rozstrzygającej bitwy m. Aleksandrem W. a królem perskim Dariuszem III w 331 r. prz. Chr.

Gauss Karl Friedrich — (1777—1845), matematyk, astronom i geofizyk niem. Stworzył teorię rozkładu elementów magnetyzmu ziemskiego na pow. Ziemi. Podał metodę wyznaczania składowej poziomej natężenia pola magnetycznego ziemskiego. Zbudował (w Getyndze) pierwszy telegraf elektryczny.

-► I, 350, III, 435, 447, 456, 515, 516, 517.

Gauss (G)

-* III, 435.

kompozytor, współczesny Gomółce,

Szkoły Mariackiej w Krakowie.

Gawęda — rodzaj utworu literackiego (prozaicznego lub poetyckiego) o charakterze poufałego opowiadania, osnutego przeważnie na tle obyczajów rodzimych, podań dziejowych i tradycji narodowej. G. do poezji polskiej wprowadził Mickiewicz („Popas w Upicie"), rozwinęli i udoskonalili: Pol Syrokomla i i.; w prozie uprawiali ją np. I. Chodźko, K. Wóycicki, Rzewuski i i.

TE

Gawial.

gat.

II, 619.

Gauguin Paul, góge pól — (1848 — 1903), malarz, grafik i rzeźbiarz fr. Obok van Gogha najwybitniejszy prekursor ekspresjonizmu. W poszukiwaniu jak najbardziej pierwotnych form bytowania, osiadł G. na Tahiti, starając się zżyć z tubylczą ludnością. Napisał też powieść autobiograficzną „Noa-Noa".

Gaurisankar — szczyt himalajski w Nepalu, identyfikowany dawniej z Ewerestem. 7022 m

wys.

jednostka natężenia pola elektro-magnetycznego. Natężenie pola wynosi w danym punkcie 1 G., o ile na jednostkowy biegun magnetyczny pole działa z siłą jednej dyny.

Gautama — rodowe nazwisko Buddy.

7, 825.

Gautier Thćophile, gótjć tćofil — (1811 — 1872), poeta i powieściopisarz fr., występował przeciw subiektywizmowi i filozofii w poezji romantycznej, dążąc do wartości czysto estetycznych (,,L'art pour 1’art", lar pur lar — sztuka dla sztuki). Teorie G. i poezje ,,Emaux et Ca-mćea", („Emalie i kamee") wywarły wpływ na literaturę światową. Znana powieść G. ,, Madę-moi8elle de Maupin", („Panna dn Maupin").

Gavarni Paul, gavarni pól (Chevalier Guil-laume Sulpice, szćvaljć guńjóm sulpis) — (1804—1866), rysownik fr., karykaturzysta. Satyra jego ma podłoże przeważnie społeczne (znane typy z życia paryskiego). W 11. 1847 — 1851 działał w Londynie, gdzie zyskał olbrzymie powodzenie.

G&vle — port we wsch. Szwecji; eksport drzewa i rudy żelaznej. 39 000 mieszk.

Ga wale wlcz Marian — (1852—1910), po-wieściopisarz i publicysta. Popularne w swoim czasie utwory poetyckie, dramatyczne i powieści G. są konwencjonalne, zbyt wygładzone i zbanalizowane. Stosunkowo najlepiej malował mieszczańskie salony Warszawy. („Drugie pokolenie", „Mechesy", „Warszawa").

Gawara Walenty — (druga poł. XVI w.),

kantor

Gawial (Oarialis gangeticus) — gad z rzędu krokodyli. Pysk długi, wąski, rozszerzony na końcu. Zamieszkuje Ganges, Brahmaputrę.

Gawiński Jan — (ok.

1622— 1684), poeta, ceniony Jj zwł. jako sielankopisarz £

(„Sielanki", 1650 i 1668 oraz „Dworzanki", 1664).

Sielankę G., zbliżoną do sielanek Szymonowicza i Zi-morowicza, cechuje uwielbienie życia wiejskiego i prostota.

Gawot (fr. gavotte, gawot) — pierwotnie ludowy, potem towarzyski (rokoko) taniec; najpierw dwu-, potem trzyczęściowy; tempo niezbyt szybkie, o takcie parzystym.

Gawron (Corvus frugilegus L.) ptaków z rodziny kruków, należącej do rzędu wróblowatych. Żyje towarzysko w Europie, środk. Azji i Pn. Ameryce, w Polsce pospolity zwł. na niżu. Gnieździ się gromadnie na drzewach. Żywi się owadami, ich larwami, dżdżownicami; pokarmu poszukuje w ziemi. Jesienią odbywa wędrówki na pd.

Gawroński Andrzej — (1885—1926), znakomity badacz języka i literatury ind., wybitny językoznawca.

Gawroński Franciszek, pseud. Rawita — (1846—1926), powieściopisarz i historyk, działacz patriotyczny. Za udział w powstaniu 1863 więziony. ,,Pan Hetman Mazepa", „Michał Czajkowski", „Bohdan Chmielnicki", „Rok 1863 na Rusi" i i.

Gay John, gej dżon — (1685—1723), poeta ang., autor słynnej satyry scenicznej „The Be-ggars Opera", („Opera Żebracza"). Pisał też sielanki i bajki.

Gay-Lussac Louis Joseph, gć liisak lui żózćf — (1778—1850), fizyk i chemik fr. Baoał zmiany ciśnienia objętości gazów w zmiennej temperaturze. Odkrył pierwiastek bor; zbadał wiele pierwiastków i związków chemicznych; wprowadził stosowanie analitycznych metod miareczkowych; odkrył prawo stosunHów prostych m. objętościami gazów reagujących. G.-L. prawa gazowe podają zależność objętości i ciśnienia gazów od temperatury. Postaci ich matematyczne; 1. V = V₀(l+ at);    2. p = pu

(l-f)?t) (a — spółczynnik rozszerzalności.objętościowej gazu, fł — spółczynnik prężności) charakteryzują przemiany zachodzące w gazach ; 1. przy stałym ciśnieniu, 2. w stałej objętości.

Gaza — cienka, luźna, na pół przezroczysta tkanina bawełniana lub lniana, używana jako środek opatrunkowy; G. młynarska — tkanina bawełniana lub jedwabna, twarda, gęsta, używana na sita młynarskie. Specjalny rodzaj

G. jedwabnej używany jest także na welony, suknie itd.

Gaza — m-to na wybrzeżu Morza Śródziemnego, od r. 1918 ang.; niegdyś port pd.-zaab.

Gazela (Gazella)

1.

dziennik warszawski, zał. w r. 1826 przez Ksawerego Bronikowskiego przy głównej współpracy Maurycego Mochnackiego; przetrwała do powstania 1831 r.; wznowiona przez J. I. Kraszewskiego w 1861 r., istniała (przy współpracy Sienkiewicza, Prusa i i.), do r. 1906 (później wychodzi jako „Gazeta Warszawska"). 2. — dziennik polit. wychodzący w Warszawie od r. 1929, liczniki, reprezentuje ideologię obozu Marszałka Piłsudskiego.

„Gazeta Warszawska"

Gazowa butla — naczynie metalowe o grubych ścianach, które służy do przechowywania najstarsze po gazów pod zwiększonym ciśnieniem lub w sta-,,Monitorze" czasopismo polskie ; wychodziło po- nie skroplonym, czątkowo p. n. „Wiadomości Warszawskie", przekształcone 1774 r. przez jezuitę ks. Stefana Łuskinę na „G. W." o kierunku skrajnie przeciwgazowej, zachowawczym. Zamknięta na b. krótko w 1906 r., wznowiona jako gł. organ stronnictwa narodowo-demokratycznego. W r. 1936 zlikwidowana.

-+ / V, 1249.

Gaz mieszany.

Gazobeton — beton z dodatkiem sproszkowanego glinu i granulowanego żużla. Formowany w bloki i płyty używa się do murów, w postaci płyt do izolacji dachów i stropów.

Gazociąg — system rur, zbiorników i sta-cyj tłoczących, rozprowadzający gaz świetlno-opałowy (węglowy lub ziemny) na większych przestrzeniach np. m. Borysławiem a Drohobyczem.

Gaz olejowy — gaz, powstający przez rozkład olejów mineralnych; posiada b. dużą wartość opałową (do 10 000 kał.). Zawiera lekkie i ciężkie węglowodory. Dodawany do gazu świetlnego, zwiększa jego wartość opałową. Używany do oświetlania wagonów, napędu silników.

Gazolina -*■ Eter naftowy. -> III, 815, 825.

Gazoliniarnia

sposób

oświetlania pomieszczeń i ulic za pomocą lamp gazowych. G.-Ż. O. polega na wprowadzeniu do słabo świecącego płomienia gazu świetlnego siatki wykonanej z przędzy bawełnianej lub

Palestyny, miało duże znaczenie jako węzeł szlaków handlowych z Egiptu i Arabii przez Syrię do Azji Mn. i Mezopotamii. W najdawniejszych czasach stolica Filistynów, w pocz. ery chrześcij. jeden z ośrodków kultury hellenistycznej ; w VII w. zdobyta przez Arabów, w XII w. przez krzyżowców, w XVI w. przez Turków. 17 000 mieszk.

Gaz błotny — bezbarwny, bezwonny gaz, wydzielający się z bagnisk, produkt gnicia substancyj organicznych. (-> Metan).

rodzaj ssaków z podrodźmy antylop,, rzędu parzystokopytnych. Należą tu zwierzęta o smukłej, lekkiej budowie ciała, obrączkowatych rogach i dużych wyrazistych oczach. Żyją stadami na stepach i pustyniach pn.-wsch. Afryki, zach. i środk. Azji. Liczne gat.

Gazem świetlnym zatrucie -► Zaczadzenie.

Gazeta (z wł. gazetla = drobny pieniądz, który płacono za dziennik) — wydawnictwo periodyczne, czasopismo (-*■ Prasa). -> art. „Dziennikarz", II, 88 — 96.

„Gazeta Lwowska" — organ urzędowy Namiestnictwa dla Galicji w 11. 1811 — 1918. Przy G. L. wychodził od r. 1872 miesięcznik „Przewodnik Naukowy i Literacki", redagowany przez Wł. Łozińskiego, potem Krechowieckiego.

G. L. wychodzi obecnie jako urzędowy dziennik woj. lwowskiego.

„Gazeta Narodowa i Obca“ — pierwsze polskie czasopismo polit., wydawane w Warszawie w 11. 1791 — 1792 przez T. Mostowskiego,

J. U. Niemcewicza i J. Weyssenhoffa; odegrało dużą rolę w przygotowaniu konstytucji 3 maja.

„Gazeta Polska“

Gaz koksowniczy — gaz otrzymywany jako produkt uboczny przy wyrobie koksu, zbliżony do świetlnego, posiada nieco mniejszą wartość opałową.

Gaz mieszany, Dowsona, ssany — mieszanina gazu powietrznego i wodnego; otrzymuje się przez przepuszczanie mieszaniny powietrza i pary wodnej (wilgotnego powietrza) przez rozgrzany koks. Stosuje się w przemyśle do ogrzewania i pędzenia silników. G. M. otrzymywany z węgla zamiast koksu, zawiera domieszki składników gazu świetlnego: wodoru i metanu; nosi nazwę gazu Monda.

Gaz Monda

-+ III, 811, 816.

zakład przemysłowy, w którym wydziela się gazolinę z gazu ziemnego wydobywającego się z otworów wiertniczych w kopalniach ropy naftowej.

-+ III, 815.

Gazomierz — przyrząd, powszechnie stosowany przez gazownie w instalacjach gazowych, do mierzenia ilości gazu, który przepłynął przez przewód. Istnieją G. mokre i suche. Mokre utworzone są z bębna składającego się z kilku komór oddzielonych od siebie cieczą. Pod wpływem przepływu gazu bęben obraca się. Ruch obrotowy bębna przenosi się za pomocą mechanizmu zegarowego na licznik. Komory G. suchego są z miechów skórzanych. Gdy jedna napełnia się gazem — druga wypróżnia się do instalacji. Specjalne urządzenie liczy napełnienia, a tym samym mierzy przepływ gazu i porusza odpowiednio wskazówki

Gazowa lampa Gazowo-żarowe oświetlenie. Gazowa maska — błędna nazwa maski

Gazowe kąpiele -► Kąpiele.

Gazownia — zakład przemysłowy, w którym wytwarzany jest gaz świetlny i opałowy przez poddawanie węgla kamiennego procesowi suchej destylacji. -► I, 585, IV, 1249, 1252.

Gazowo-żarowe oświetlenie

z jedwabiu sztucznego, przepojonej mieszaniną azotanów toru i ceru, usztywnionej szellakiem („koszulki Auera" stąd G.-Ź. O. nazywa się także światłem Auera). Przy wyprażeniu w płomieniu tkanina ulega spaleniu, azotany zaś przechodzą w tlenki świecące przy rozgrzaniu płomienia gazowego do b. wys. temperatury (ok. 1700° C) jasnym, prawie białym światłem G.-Ż. O., tańsze od elektrycznego, wypierane jest .jednak ostatnio przez żarówki elektryczne.

-> Ul, 1172.

Gazowy olej

gazometrem zbiornik z gazem świetlnym, zawierający zapas albo nadmiar wytworzonego gazu Odróżniamy G. Z. dzwonowe (mokre) — zbiorniki umieszczane nad

wodą, do których przez wodę doprowadzone są przewody gazowe, o b. dużej i zmiennej pojemności; urządzenie kosztowne, szczelne, a więc bezpieczne, i G. Z. płytowe (suche) — wieże blaszane zamknięte u góry płytą ruchomą o dużej pojemności, w których gaz znajduje się pod stałym ciśnieniem; urządzenie mniej kosztowne, ale mniej szczelne, a więc niebezpieczne.

-* I V, 1252.

Gazów kinetyczna teoria -> Kinetyczna teoria gazów.

Gaz

Gaz rozweselający

-> I V, 1242, 1251, 1252.

żeniu

produkt destylacji ropy naftowej, destylujący m. naftą i olejami smarowymi. Stosuje się do napędu silników spalinowych, np. silnika Diesela, produkcji gazu olejowego itd.

Gazowy silnik — silnik o konstrukcji podobnej do spalinowych silników wybuchowych w których energię mechaniczną uzyskuje się kosztem spalanego w cylindrze gazu wielkopiecowego. G. S. umieszczane są na stałe w pobliżu wielkich pieców.

Gazowy termometr Termometr.

Gazowy zbiornik, czasem niesłusznie zw.

znajdujący się w gazowni

-- - :

Gazowy zbiornik dzwonowy.

-► I. 408, 409, 410. piorunujący — mieszanina wodoru z tlenem (lub powietrzem). Zapalona, gwałtownie wybucha. Wybuch jest najsilniejszy gdy stosunek ilości wodoru i tlenu jest taki, jak w wodzie, tj. 2 objętości wodoru na 1 objętość tlenu.

Gaz powietrzny — palny gaz powstający przez niezupełne spalenie węgla, mieszanina azotu z tlenkiem węgla. Otrzymuje się przez przepuszczanie powietrza przez rozgrzany koks lub węgiel kamienny.(gorsze gatunki). Stosuje się w przemyśle . do ogrzewania i pędzenia silników.

podtlenek azotu, N,0. Posiada własności znieczulające; stosowany bywa do narkozy przy lżejszych operacjach, np. dentystycznych.

Gaz świetlny — palny gaz otrzymywany przez suchą destylację węgla kamiennego. Wydzielający się gaz zawiera po oczyszczeniu wodór, metan, tlenek węgla (dlatego jest trujący), niewielkie ilości cięższych węglowodorów, dwutlenku węgla i azotu. Stosuje się do ogrzewania (gotowania), oświetlenia i napędu silników gazowych. Cenne produkty uboczne przy fabrykacji gazu stanowią: amoniak, smoła pogazowa i koks.

Gaz trujący — 1. — potoczna, lecz błędna nazwa gazów bojowych lub w ogóle chemicznych środków walki;    2. — gaz bojowy

o działaniu trującym (np. tlenek węgla, cyjanowodór). (-> Gazy bojowe).

Gaz wielkopiecowy — gaz palny o małej wartości cieplnej (kalorycznej), który wytwarza się w wielkich piecach, dawniej wypuszczany w powietrze, obecnie używany do napędu silników gazowych.

Gaz wodny — palny gaz otrzymywany przez działanie pary wodnej na koks rozżarzony do białości w specjalnych piecach szamotowych, t. zw. generatorach. Płomień G. W. nie świeci i jest bardzo gorący. Stosuje się do ogrzewania i pędzenia silników gazowych w przemyśle oraz do otrzymywania wodoru do syntezy amoniaku. G. W. ,,nawęglany“ przez dodatek węglowodorów, np. benzolu, stosuje się często jako domieszka do gazu świetlnego.

Gazy — ciała o takim stanie skupienia, dla którego charakterystyczna jest zdolność nieograniczonego powiększania ich objętości, wskutek czego wypełniają całą przestrzeń rozporzą-dzalną (stan gazowy); należą do płynów wraz z cieczami, od których różnią się dużą ściśliwością. Pod działaniem wysokiego ciśnienia i ochłodzenia G. przechodzą- w ciecze; dla każdego G. istnieje temperatura krytyczna, powyżej której nie można go skroplić. (Pierwsi skroplili tlen i inne gazy powietrza polscy uczeni, Wróblewski i Olszewski, w r. 1884). Badaniem praw, zgodnie z którymi zachowują się

G. w stanie spoczynku lub ruchu, zajmują się działy fizyki: aerostatyka i aerodynamika. Prawa aerostatyki i aerodynamiki, np. prawo Boyle-Mariotte’a, Charlesa i Gay-Lussaca, van der Waalsa, Avogadry, wynikają z podstawowych założeń teorii kinetycznej G.

-> 1, 1025, 1026, II, 165, III, 138, 139, 1006, IV, 435,.

Gazy bojowe — nazwa chemicznych środków walki, które po rozpyleniu w powietrzu lub na pow. ziemi działają szkodliwie na organizmy ludzkie, zwierzęce i roślinne, zatruwają żywność, wodę, materiały wojskowe itd. Działanie szkodliwe G. B. występuje przy dostatecznym stę-gazu oraz przy braku obrony przeciwgazowej lub jej niedokładności. Jako G. B. używane są ciała stałe, ciekłe lub gazowe; pod względem działania dzielą się na: parzące i nie-parzące (działające tylko na płuca, oczy i nos).

gaz palny, towarzyszący

część silnika spalinowego, w której wytwarza się mieszanka rozpylonego paliwa ciekłego i powietrza.

-* IV, 713.

Gąbin — 1. — m-to w pow. gostynińskim, 6000 mieszk. 2.

m-to

-yart. II, 516-526; IV, 1130.

Gąsawa

j£.

Schronisko P. T. T. na Hali Gąsienicowej.

T. T. 1500 m n. p. Gąsienicowe Stawy —

11 stawów znajdujących się w pobliżu G. H. Najbardziej znane: Czarny Staw pod Kościelcem i Zmarzły Staw pod Zawratem.

Gąsieniczniki (Ichneumonidae)

W przeciwieństwie do G. B., skażających teren, chemiczne środki walki, służące do czasowego przesłaniania terenu, nazywają się dymami bojowymi. Ogół środków technicznych, umożliwiających zastosowanie G. B. i dymów bojowych do walki, nazywa się bronią chemiczną. Wojna chemiczna polega na stosowaniu G. B. czyli broni chemicznej.

-> art. II, 502-515.

Gazy doskonałe — gazy fikcyjne, które pod wszelkimi ciśnieniami i we wszystkich temperaturach podlegałyby prawom 3oyle-Ma-riotte’a i Gay-Lussaca. G. D. w przyrodzie nie istnieją. Wszystkie G. rzeczywiste zachowują się zgodnie z tymi prawami tylko dla pewnych przedziałów ciśnienia i temperatury. Dla ciśnień i temperatur bardzo niskich lub bardzo wysokich zgodność staje się dla nich coraz gorsza.

Gazy kopalniane — gazy szkodliwe dla zdrowia, zagrażające niejednokrotnie życiu górników, wytwarzające się w kopalniach wskutek oddychania ludzi i zwierząt, palenia lamp, rozkładu drzewa, wypływu ze szczelin skalnych, wydzielania przez silniki napędzające lokomotywy i maszyny, podczas wybuchu gazów. G. K. są najczęściej : tlenek węgla, chlorowodór, siarkowodór, metan. Wybuchy

G. K. powstają przez uderzanie, iskrę, płomień, krótkie spięcie.

Gazy spalinowe — mieszanina gazów uchodzących z pieców lub silników spalinowych. Zawierają produkty spalania materiałów opałowych lub pędnych oraz gazy z powietrza: dwutlenek węgla, parę wodną, azot powietrza ; w razie niezupełnego spalania — tlenek węgla, w razie nadmiaru powietrza — również niezużyty tlen. Analiza G. S. pozwala sądzić, czy spalanie zachodzi w sposób korzystny i umożliwia regulowanie tego procesu. G. S. posiadają zawsze wysoką temperaturę. Dla wyzyskania ciepła często przepuszcza się G. S. przez t. zw. regeneratory ciepła, tj. komory, w których podgrzewa się np. powietrze kierowane do paleniska. G. S. z silników samochodowych ogrzewają zazwyczaj zimą wnętrze wozów.

Gazy szlachetne — pierwiastki gazowe: hel, neon, argon, krypton, ksenon oraz niton, czyli emanacja radu. Znajdują się (prócz nitonu) w minimalnych ilościach w powietrzu. Nie łączą się z żadnymi innymi pierwiastkami: cząsteczki ich składają się z pojedyńczych atomów. Tworzą t. zw. zerową grupę układu periodycznego pierwiastków.

Gazy wulkaniczne — lotne produkty wybuchów wulkanów wydobywające się w postaci gęstych chmur. W skład ich wchodzą: tlen, wodór, chlor, dwutlenek węgla, siarkowodór, chlorowodór, para wodna oraz produkty sublimacji kilkudziesięciu związków chemicznych. Temperatura ich dochodzi do 1000°.

Gaz ziemny

często ropie naftowej; w Polsce występuje w Ma-łopolsce (Krosno i Daszawa). Składa się głównie z metanu. Rozprowadzany odpowiednimi rurociągami, służy do oświetlania i ogrzewania w gospodarstwie domowym i przemyśle.

III, 809, 811, 815, 816, 825, 826. Gaźnik, karburator

niem. Gumbinnen

w Prusach Wsch. 20 000 mieszk.

Gąbka lekarska (Euapongia officinalia L.) — gat. morskiej gąbki z podrzędu Ceraoapon-giae, rzędu Tetraxonia. Szkielet G. L, zbudowany z elastycznych nitek rogowych, jest powszechnie znany: służy do mycia, do ścierania tablic szkolnych itp.

Gąbki (Spongiae) — typ zwierząt tkankowych.

Gągoł (Clangula clangula L.) — gat. ptaka z rzędu blaszkodziobych. Żyje na pn., na zimę wędruje do krajów o klimacie umiarkowanym. U nas zimą dość pospolity. Mięso niesmaczne.

m-ko w pow. żnińskim. Tu w r. 1227 zamordowano Leszka Białego. 900 mieszk.

Gąsienica — postać larwalna motyli i ro-śliniarek.

Gąsienica — zamknięty łańcuch ogniw stalowych (płytek) złączonych sworzniami, stanowiący ruchomy tor niesiony przez pojazdy mechaniczne specjalnego typu i stale, dzięki napędowi kół zębatych, układający się przed kołami pojazdu. Ciężar pojazdu rozkłada się równomiernie na całą pow. terenu, pokrytą G., co chroni przed grzęźnięciem w piasku itp.

G. pozwala na wspinanie się pojazdu na pochyłe stoki, przekraczanie rowów i wogóle poruszanie w trudnym terenie. G. zastosowane są w czołgach, traktorach rolniczych, ciągnikach itd.

Gąsienicowa Hala — część polskich Tatr Wysokich, połączona dogodną drogą z Zakopanem, popularna zarówno w lecie. jak i przede wszystkim w zimie. zwł. ' po wybudowaniu kolej- ' ki na Kasprowy Wierch. ?

Murowane schronisko P.

rodzina

owadziarek, których larwy pasożytują przeważnie w gąsienicach motyli.

Gąsiorek (Lanius collurio L.) — gat. ptaków z rodziny dzierzb, należącej do rzędu wróblowatych. Żyje w Europie i zach. Azji, w Polsce pospolity, przelotny. Żywi się owadami, gromadzi zapasy pożywienia, nabijając złowione owady na ciernie tarniny, głogu itp.

przed wielką wojną wioska ry-

Gdynia

baćka, po odzyskaniu niepodległości port stworzony nad Zatoką Gdańską i wyrosłe koło niego m-to wydzielone z pwt. morskiego. 103 000 mieszk. -+art. II, 534-541; II, 75, III, 513, IV, 190, 205, 316, 1202.

Gdynia-Ameryka Linie Żeglugowe S. A. (skrót GAL) — przedsiębiorstwo zał. w r. 1930 pod nazwą „Polskie Transatlantyckie Towarzystwo Okrętowe, S. A. Gdynia-Ameryka"; przemianowane w r. 1934 w związku z rozszerzeniem działalności na G. A. L. Ż. S. A. z sie-

Gąsiorowski Janusz — (* 1889 r.), generał brygady, działacz niepodległościowy. W11. 1931 —

1935 szef Sztabu Głównego.

(* 1869), powie-

Gąsiorowski Wacław

ściopisarz, autor licznych popularnych powieści historycznych. „Księżna Łowicka", „Hura-    dzibą w Gdyni. Kapitał zakładowy 9 mil. zł.,

gan" ii.    z czego większość akcyj objęło przedsiębiorstwo

Gąska (grzyb) -> Pieprznik.    państwowe „Żegluga Polska". Utrzymuje stałą

Gązewnik (Loranthus) — rodzaj półpasoży-    komunikację pasażerską i towarową m. Gdynią

tów roślinnych, pokrewnych jemiole; około    a portami Ameryki Pn. i Pd. oraz m. Con-

300 gat. występuje głównie w obszarach tro-    stanzą a Palestyną. Posiada szereg własnych

pikalnych; u nas w okolicach Częstochowy    statków: m/s „Batory"; m/s „Piłsudski", s/s

i na pd. Podolu.    „Kościuszko", s/s „Pułaski" i i.

Gd — s. chem. pierwiastka gadolinu.    Ge — s. chem. pierwiastka germanu.

Gdańsk    —    1.    — niem. Danzig,    stary    Gedeon — w St. Test. jeden z najpopu-

gród i port Pomorzan u ujścia Wisły włą-    larniejszych sędziów w epoce Sędziów; walczył

czony obecnie do obszaru Wolnego Miasta    zwycięsko z Midianitami. Odrzucił ofiarowaną

G. 263 000 mieszk., w tym grupa polska    mu przez plemiona izraelskie koronę,

do 30 000    głów licząca, dobrze    zorganizo-    Gedymln — (f 1341), od r. 1316 wielki

wana (posiada własne szkolnictwo). 2.    —    książę lit., twórca potęgi państwa lit.; przy-

Wolne Miasto G., niem. Freie Stcidt    łączył do Litwy ziemie ruskie, zdobył Podla-

Danzig — obszar u ujścia Wisły. Stworzone    sie i Polesie na książętach włodzimiersko-ha-

w 1919 r. przez traktat wersalski. Na obszarze W.    lickich ; przez wydanie córki, Aldony, za Ka-

M. G. wyróżniamy dwie krainy naturalne : równe    zimierza W. pozyskał poparcie Polski prze-

i niskie Żuławy w delcie Wisły oraz na zach.    ciw Krzyżakom. Przeniósł stolicę z Trok do

wyżyny z charakterystycznym dla Pomorza    Wilna. Protoplasta Jagiellonów,

krajobrazem morenowym. U wstępu do dzie- Gefrajter (niem. gefreiter — dosł. zwolnio-jów Polski dzieliła tu Wisła słów. Pomorzan    ny) — w dawnym wojsku polskim i wojskach

od bałtyckich Prusów. Zajęcie kraju przez    niektórych państw stopień pośredni m. sze-

Krzyżaków rozpoczęło epokę osadnictwa niem.    regowcem i podoficerem. Odpowiada dzisiej-

Z biegiem wieków jeszcze przed rozbiorami    szemu: starszy szeregowiec,

doszło do zniemczenia kaszubskich    wsi.    Dzi-    Gehenna (hebr.) — w St. Test. określenie

siaj poważniejsze grupy polskie znajdujemy po- piekła. Pierwotnie dolina pod Jerozolimą, gdzie za G. i Sopotem we wsiach Piekło, Postołowo odprawiano obrzędy bałwochwalcze, i Trąbki. 1966 km², 408 000 mieszk. w tym Geijer Erik Gustaf — (1783 — 1847), pisarz 141 000 katolików, 35 000 Polaków. -+ art II,    romantyczny i historyk szw., ulegający silnie

526 — 534; I, 541, 575, II, 907, III, 504, 505,    wpływom romantyzmu niem.; pisał wiersze

506, 799, IV, 86, 205, 213, 799, 1340, 1341,    ideowe i poezje o charakterze ludowym oraz

1366.    dzieła tyczące się dziejów Szwecji.

Gdańska    Zatoka — zatoka na    pd.    Bał-    Gełjerstam Gustaf af — (1858—1909), po-

tyku u brzegów Polski i Wolnego M-ta Gdań-    wieściopisarz szw. Od skrajnego realizmu prze-

ska do 113 m głęb. Jej część zach. tworzy Za-    szedł do subtelnej analizy duchowego życia

tokę Pucką.    człowieka. Jego najbardziej znane powieści:

Gdańskie Żuławy — zach. żyzna część    „Książka o małym braciszku" i „Moi chłopcy",

delty Wisły z wysoko postawionym rolnic-    tłumaczone m. i. na język polski,

(1814—1879), niem.

twem i hodowlą bydła.    Geiserich Oenzeryk.

Gdów — m-ko w pow. myślenickim, znane Geissler Heinrich z klęski powstańców w 1846 r. Koszykar-    mechanik i szklarz; skonstruował pierwszą

stwo. 2000 mieszk.    próżniową pompę rtęciową. G. rurki próż-

Gduła, alpejski fiołek (Cyclamen persicum) —    niowe — rurki napełnione rozrzedzonym ga-

popularna roślina doniczkowa z rodziny pier-    zem: helem, wodorem, powietrzem itp.; służą

wiosnkowatych; pochodzi ze wsch. części ob-    do badania przechodzenia elektryczności przez

szaru śródziemnomorskiego; tworzy bulwy,    gazy rozrzedzone. Gdy przez rurki przechodzi

ozdobne, barwne kwiaty; Cyclamen europaeum    prąd elektryczny, gazy dają jaskrawe światło

rośnie w pd. Europie i w Alpach.    różnych kolorów, zależne od rodzajów gazów

rodzina gadów z rzędu jaszczurek. Drobne, krępe jaszczurki do 30 cm dł. z przylgami na palcach. Żyją w Afryce, Azji, krajach śródziemnomorskich. Gecko ferticillatus Laur, ma po bokach ciała błony, odgrywające rolę spadochronu.

Geldria — prow. wsch. Holandii, 5000 km*, 829 000 mieszk. Stolica Arnhem.

(1715 —

osada górnicza w Laponii

(* 1872), hi-

Gemma (łac.)

Konfederacja.

-* IV, 1435, 1436. Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych

(GISZ) — organ Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych w zakresie kontroli przygotowań wojennych i inspekcji wyszkolenia, oraz prac Komitetu Obrony Państwa. W skład GISZ. wchodzą inspektorowie armii, generałowie do prac specjalnych, biuro inspekcyj.

Generałbas

-> III, 785.

i ciśnienia w rurce. Piękne barwy, dawane przez niektóre gazy, wykorzystywane są w reklamach świetlnych.

Gejsza — młoda dziewczyna jap. kształcona w tańcu, śpiewie, muzyce, występująca w herbaciarniach jap.

Gejzer, gejzyr — gorące źródło wyrzucające w postaci fontanny w równych odstępach czasu parę wodną i wodę o temperaturze wrzenia. Woda G. zawiera wielką ilość rozpuszczonych składników mineralnych, szczególnie krzemionki. Z nich tworzą się dokoła G. białe osady t. zw. nawary. Najsłynniejsze G. na Islandii, w St. Zj. A. Pn. (Yellowstone Park) i na Nowej Zelandii.

Gekony (Geckonidae)

Gellert Christian Furchtegott 1769), niem. poeta, autor słynnego zbioru „Bajek i opowiadań" („Fabel und Erzdhlungen"), jeden z najpopularniejszych poetów epoki oświecenia w Niemczech; znane pieśni rei., śpiewane w kościele ewangelickim.

Gellivara

szw.; kopalnie wysokoprocentowej rudy żelaznej (magnetytu).

Gelsenkirchen — osada górnicza i przemysłowa w Niemczech w okręgu Ruhry. Huty stali i żelaza. 332 000 mieszk.

Gembarzewski Bronisław storyk wojskowości, w 11. 1916—1936 dyrektor Muzeum Narodowego w Warszawie.

kamień szlachetny, lub półszlachetny, ozdobiony wyrytym w nim wklęsłym rysunkiem. Do G. należą również kamee o rysunku wypukłym. Pierwotnie G. służyły przede wszystkim jako pieczęcie do odbijania w wosku, kamee już b. wcześnie służą do ozdoby różnych sprzętów, naczyń itd. G. znane były już w Babilonie; w Grecji osiągają wysoki poziom artystyczny; do najwyższego artyzmu dochodzą w Rzymie a potem w okresie odrodzenia. Znane są również

G. XVIII i XIX w., wiernie naśladujące strż.; w najnowszych czasach znane, nie są ani tak rozpowszechnione, ani tak artystyczne, jak dawniej.

Gencjana -* Goryczka.

Genealogia — nauka o pochodzeniu i rozwoju historycznym rodów, zwł. szlacheckich; jedna z t. zw. nauk pomocniczych historii. W ostatnich czasach przede wszystkim w związku z rasizmem niem., nastąpił nowy rozkwit

G., przy czym zajmuje się ona także rodami mieszczańskimi i wiejskimi, ze specjalnym zwróceniem uwagi na zagadnienie aryjskiego pochodzenia. Genealogiczne drzewo — wykres, w formie rozgałęzionego drzewa, przedstawiający chronologiczny rozwój danego rodu.

Generalissimus — rzadko spotykany tytuł wodza naczelnego w niektórych państwach.

General Motors Corporation, 'dżenar.l ’mout3rz ko:rpa’rejsz,n — największy koncern samochodowy St. Zj. A. Pn , zał w 1916 r.

G. M. C. związany z szeregiem światowych firm samochodowych, jak Buick, Chevrolet. Cadillac, ściśle współpracuje z Bankiem Morgana i towarzystwem naftowym Standard Oil Company.

I V, 720.

Generalna Konfederacja

Generalne Stany (fr. Etata Ginirauz, ćta zćnćró) — fr. przedstawicielstwo ludowe składające się z trzech stanów: duchowieństwa, szlachty i mieszczaństwa. Obradowały po raz ostatni w r. 1614, a następnie zwołane zostały pod naciskiem wrzenia rewolucyjnego w r. 1789 i ogłosiły się Zgromadzeniem Narodowym (AssembUe Nationale).

Generalny inspektor ‘sił zbrojnych — generał, przewidziany na wypadek wojny na naczelnego wodza, zastępca przewodniczącego Komitetu Obrony Rzeczypospolitej; podlega bezpośrednio tylko Prezydentowi Rzplitej i przed nim jest odpowiedzialny. Do G. I. S. Z. należy nadawanie właściwego kierunku pracom nad obroną państwa i przygotowaniem sił zbrojnych: stawia on rządowi postulaty w dziedzinie obrony państwa, przygotowuje plany operacyjne i mobilizacyjne, daje dyrektywy

M. S. Wojsk, w zakresie prac, związanych z przygotowaniem sił zbrojnych, kieruje obsadzaniem wyższych stanowisk w wojsku, kontroluje wyszkolenie i sprawność bojową sił zbrojnych. Podlegają mu, jako organy pracy: Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych oraz Sztab Główny. G. I. S. Z. jest pierwszym obywatelem państwa po Prezydencie Rzplitej. Pierwszym G. I. S. Z. był Marszałek Józef Piłsudski, 1926—1935 r., od 1935 r. marszałek Edward Śmigły-Rydz.

w XVII i XVIII pismo liczbowe dla oznaczenia sposobu wykonania akompaniamentu na instrumentach klawiszowych (organy, lutnia, cembalo). Liczby nad głosem G. (—Basso continuo) oznaczały akordy lub następstwo harmonij, na podstawie których była zbudowana melodia.

Generał-gubernator — w szeregu państw zarządca cywilny a często i wojskowy pewnej prow.; w b. zaborze ros. po zniesieniu tytułu namiestnika G.-G. warszawski był najwyższym

piec do otrzymy-

swe

I, 782, II, 88, 865, IV, 647.

Genewa — 1. — kanton w Szwajcarii zach. na pd. zach. brzegu Jeziora Genewskiego. Łąki ogrody, lasy i winnice. Rybołówstwo. Przemysł chemiczny. 280 km². 171 000 mieszk. 2.    —

stolica kantonu G. u wypływu Rodanu z Jeziora Genewskiego, w znacznej mierze zamieszkana przez cudzoziemców; stąd obfitość hoteli. Ludność miejscowa fr. i w połowie kalwińska. G. ogniskuje duży handel, zwł. zegarkami i biżuterią. Uniwersytet, katedra św. Piotra, muzea. Port rybacki. 147 000 mieszk. — W czasach reformacji była G. kolebką i ośrodkiem kalwinizmu pod rządami teokracji i demokracji. Obecnie uprzywilejowana siedziba or-ganizacyj międzynarodowych. (Liga Narodów, Międzynarodowe Biuro Pracy, Czerwony Krzyż).

-* III, 319.

Genewska Konwencja

1. — w wierzeniach strż. Rzymian duch, towarzyszący każdemu człowiekowi przez całe życie i czuwający nad jego losem. Miejscowości i państwa też miały swoich G. (genius loci) 2. — najwyższy stopień zdolności w jakimkolwiek zakresie. Nie ma ścisłych kryteriów do odróżnienia talentu od G.

Genlis Stćphanie-Fćlicitć, zalis stćfani fćli-sitć — (1746—1830), pisarka fr. Jako wychowawczyni dzieci księcia Orleanu stosowała szereg nowych metod pedagogicznych (..Thiatre d' Łducation", zbiór krótkich komedyj dla mło-

przedstawicielem (wojskowym i cywilnym) rządów ros.; w czasie okupacji niem. w 11. 1915—1918 najwyższy zarządca niem. na ziemiach b. zaboru ros. (gen. v. Beseler).

Generałowie — najwyższa grupa oficerów; w Polsce zawiera 3 stopnie generalskie: G. brygady, G. dywizji, G. broni, oraz stopień marszałka.

Generał zakonu — najwyższy przełożony zakonu. Wybiera go kapituła generalna zakonu dożywotnio lub czasowo.

Generator elektryczny — dynajnomaszyna.

(-*■ Dynamomaazyna, Prądnica).

Generator gazowy wania z węgla lub koksu gazów palnych: wodnego, powietrznego, mieszanego, Monda. Składa się z pieca, w którym odbywa się wytwarzanie gazów (węgiel ogrzewa się przez częściowe spalenie go) i urządzeń służących do przepuszczania przez warstwę węgla powietrza (dmuchawa), pary wodnej lub ich mieszaniny.

Genesis, genezis — 1. — powstanie, pochodzenie; 2. — tytuł I księgi Mojżesza, traktującej o powstaniu świata.

Genetta (Genetta genetta L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny wiwer. Dł. ciała do 56 cm. Gęsta gładka sierść szaro-żółtawa, lub czarno plamista. G. zamieszkuje Płw. Pinerej-ski, pd. Francję i pn. Afrykę. Głównym jej pożywieniem są myszy i szczury.

Genetyka — współczesna nauka o dziedziczności i zmienności istot żywych. G. poczęła się wyodrębniać jako nowa gałąź wiedzy biologicznej od r. 1900, po powtórnym odkryciu prawa Mendla przez de Vriesa, Cor-rensa i Tschermaka. Pierwszym podstawowym pojęciem G. jest dziedziczność, czyli przekazywanie typu w szeregu pokoleń ras czystych. Każda istota żywa dziedziczy po rodzicach różne cechy morfologiczne, a następnie przekazuje je swojemu potomstwu za pośrednictwem komórek rozrodczych, w których zawarte są geny — czynniki określające cechy dziedziczne organizmów. Badania G. nowoczesnej, pozostającej w ścisłym kontakcie z cytologią, zdołały wniknąć w materialne podłoże zjawisk dziedziczności. Na podstawie teorii amer. uczonego, T. H. Morgana, przyjmujemy, że geny, przekazywane z pokolenia w pokolenie za pośrednictwem komórek rozrodczych, są materialnymi cząstkami, posiadającymi siedlisko w t. zw. chromosomach. Drugim podstawowym pojęciem G. jest zmienność. Dziedziczność i zmienność wpływają na kształtowanie powstających istot żywych; pierwsza warunkuje odtwarzanie cech, istniejących w pokoleniach poprzednich, druga, przeciwnie, wywołuje odchylenia od typu. G. daje ścisłe podstawy hodowli roślin i zwierząt, a nadto umożliwia poznanie praw rządzących dziedzicznością u człowieka i walkę ze zwyrodnieniem rasy (eugenika).

układ zawarty 22 sierpnia 1864 r. „dla polepszenia losu rannych i chorych w armiach czynnych", powołujący do życia organizację „Czerwonego Krzyża". 6 lipca 1906 r. G. K. podpisali delegaci 35 państw (Polska przystąpiła w r. 1919).

(-> Czerwony Krzyż).

Genewskie Jezioro, zwane też Lemańskim (fr. Lac Liman) — największe jezioro w Alpach (m. Szwajcarią i Francją); przepływa przez nie Rodan. Jest produktem działalności potężnego lodowca Rodanu w dyluwium. Nad G. J. leżą liczne miasta (najważniejsze: Genewa i Lozanna, Thonon, Vevey, Evian les Bains, Mon-treux, Ouchy) i zamki (Chillon) śpiewane w literaturze. 575 km², 72 km dł., 310 m głęb.

Genewski Protokół — układ międzynarodowy, uchwalony przez ligę Narodów na zebraniu ogólnym w październiku 1924. G. P. był jedną z prób organizacji bezpieczeństwa zbiorowego w ramach Ligi Narodów, na podstawie terytorialnego status quo, wytworzonego przez wielką wojnę. Przewidywał on solidarną pomoc wszystkich członków Ligi Narodów w razie niesprowokowanej napaści na jednego z jej członków. Gł. twórcami G. P. byli Mac-Donald i Herriot. Po upadku gabinetu Mac-Donalda i objęciu władzy przez konserwatystów ang. Wielka Brytania odrzuciła G. P., wskutek czego nie wszedł on nigdy w życie.

Genezaret ->• Tyberiadzkie Jezioro.

Genius loci (łac. dosł. duch miejsca) -> Geniusz.

Geniusz

dzieży). Napisała poza tym szereg powieści (nMademoiaelle de Clermonł", sztuk scenicznych oraz cenne pamiętniki.

Genotyp — nych organizmu.

-* IV, 1422. — szlachcic.

IV, 1393, 1403.

Genueńska Zatoka — głęboka, wrzynająca się w Płw. Apeniński zatoka; brzegi jej noszą nazwę Riwiery.

Genus proximum (łac. = rodzaj najbliższy) — jeden z dwróch składników definicji klasycznej, określający, do jakiego rodzaju najbliższego dane pojęcie należy; każdy termin bowiem (z wyjątkiem najwyższych i najogólniejszych) posiada rodzaj bezpośrednio po nim następujący a więc najbliższy; np. człowiek jest to stworzenie rozumne. (Nie odpowiadałoby pojęciu G. P. w sensie definicji klasycznej zdanie: człowiek jest organizmem rozumnym, albowiem określenie „organizm" obejmuje również i rośliny i dlatego nie jest G. P. dla człowieka).

III, 639.

Geoffrln Marie Thćrese, zófre mari tćrćs, z domu Rodet — (1699—1777), sawantka fr., przyjaciółka encyklopedystów, skupiała w swym salonie literackim uczonych i artystów współczesnych (Montesąuieu; d’Alembert i i.). Zaprzyjaźniona ze St. Aug. Poniatowskim, w r. 1766 odwiedziła Warszawę. W r. 1875 została opublikowana jej korespondencja z królem polskim.

Geofizyka

-* II, 153.

zespół właściwości dziedzicz--> 11, 498.

Genowefa, św. — (*|* 512) patronka Paryża; wg. legendy ochroniła m-to przed najazdem Hunnów. Pam. 3 stycznia.

Genre, zar (fr.) — rodzaj, gatunek, typ.

Gentile Giovanni, dżentile dżiowanni — (* 1875), filozof wł., nawiązujący do idealizmu Kanta i Hegla. G. głosi pogląd zwany aktua-lizmem: podstawą poznania jest akt świadomości podmiotowej. Jako minister oświecenia przeprowadził (1923) reformę szkolną we Włoszech w duchu swej filozofii i ideologii faszystowskiej .

Gentilhomme, żati:jom (fr.)

,,Bourgeois-G'‘, („Mieszczanin szlachcicem") — tytuł jednej z najbardziej znanych komedyj Molióre’a.

Gentleman, 'dżent.lm&n — w Anglii pierwotnie określenie osób dobrze urodzonych \gen-try); później — człowieka prawdomównego, honorowego, reprezentującego pewien ideał wychowania. ->• art. II, 541 — 546; IV; 1317 — 1318.

Gentlemen’s agreement, 'dżent.lmans a’gri:-ment (ang.) -► Agreement.

Gentry, 'dżentry (ang.) — drobna szlachta w Anglii; także urzędnicy i uczeni w przeciwieństwie do rzemieślników i kupców.

Genua, wł. Genova — gł. m-to wł. prowincji Ligurii, wielki port w Zatoce Genueńskiej na stokach Apeninu. Budowa okrętów, wwóz węgla, bawełny i nafty, punkt wyjazdowy emigracji wł. Przemysł maszynowy, samochodowy, włókienniczy; fabryki konserw. Uniwersytet, szkoła morska, akademia sztuki. Wspaniałe zabytki sztuki i architektury. 608 000 mieszk. (wraz z przedmieściami). — Od X w.

G. jako niezależna republika zyskuje szereg kolonij na Morzu Śródziemnym i Czarnym. Zajęta przez Francuzów i Hiszpanów, w r. 1528 zostaje G. oswobodzona przez Andrzeja Dorię i jako arystokratyczna republika utrzymuje samodzielność do czasów wielkiej rewolucji.

Geny — zawiązki dziedziczne, przekazywane przez organizmy rodzicielskie.    Genetyka).

-> II, 87-, 498.

Genzeryk, właść. Geiserich — (f 477), król Wandalów od r. 428. W r. 429 na czele swoich wojsk przeprawił się z Hiszpanii do Afryki, gdzie założył państwo Wandalów z Kartaginą jako stolicą. W r. 455 zdobył i złupił Rzym.

Geo — (z gr. gi = ziemia) — część pierwsza wielu wyrazów złożonych, oznaczających zjawiska i nauki związane z Ziemią.

Geocentryczny pogląd — pogląd panujący w strż. i śrdw.: Ziemia jest centrum wszechświata, dokoła niej krążą Słońce, Księżyc i planety. Przeciwstawieniem G. P. jest pogląd heliocentryczny.

Geochemia — dział chemii zajmujący się składem chemicznym skorupy ziemskiej, rozmieszczeniem pierwiastków na ziemi, zmianami chemicznymi, które towarzyszyły procesom geologicznym itp.

Geodezja — nauka o pomiarach ziemi, zarówno jako całego globu, jak i małych jego części.

-► III, 492, 526, 1 V, 2.

Geoffrey of Monmouth, 'dżefry a u mon-(1100—1154), kronikarz ang., autor fantastycznej ,, Historia Regum Britaniae", w której pierwszy opracował mit o królu Arturze.

-> II, 213. nauka badająca właściwości fizyczne Ziemi oraz procesy fizyczne, zachodzące w jej wnętrzu, jak również w jej stałej, ciekłej i gazowej powłoce. G. rozpada się na szereg gałęzi: meteorologię z aerologią, oceanografię, hydrometrię, limnologię, magnetologię, sejsmologię i i. Przeprowadza badania nad grawitacją, rozkładem gęstości, ciśnienia i temperatury wewnątrz Ziemi, nad akustyką, optyką, elektrycznością atmosferyczną itp. Metody i badania geofizyczne mają zastosowanie praktyczne w poszukiwaniach geologicznych, w górnictwie, żeglarstwie, lotnictwie itp. • Geografia — nauka o Ziemi i zjawiskach fizycznych, biologicznych i społecznych na Ziemi, ich rozmieszczeniu oraz ich związku z podłożem. -* art. II, 547 — 552. G. gospodarcza — dział G. ogólnej, zajmujący się Ziemią jako terenem działalności przemysłowo-handlowej człowieka.

Geografia roślin — gałąź botaniki, która bada prawa rządzące rozsiedleniem roślin na kuli ziemskiej.    -*■ I, 784

przede wszystkim kult formy, zjednoczył przy sobie ,,koło“ wyznawców, z którymi, niby wieszcz i wódz duchowy narodu niem., usiłował wytyczyć kulturze niem. nowe drogi. Narodowy socjalizm usiłował upatrywać w nim swego proroka, do czego G. się nie poczuwał. Gł. dzieła (cykle liryczne): „Das Jahr der Seele“ (,,Rok duszy") 1897, „Der Teppich des Lebens“ („Dywan życia") 1899, „Der siebente Ring“ („Siódmy pierścień") 1907, „Der Krieg" („Wojna") 1917 i i.

Geografia zwierząt — gałąź zoologii, która bada prąwa rządzące rozsiedleniem zwierząt na kuli ziemskiej.

Geoida

bryła kształtu Ziemi, dawniej uważanej za kulę lub elipsoidę obrotową.

-> / V, 291.

Geokarpia — u roślin zjawisko polegające na tym, że w okresie dojrzewania owoców niektórych roślin szypułki zginają się w dół i wpychają dojrzewające owoce pod ziemię.

III, 1194.

Geologia — nauka o budowie, historii i składzie Ziemi, zwłaszcza jej zewnętrznej skorupy.

-> art. II, 552 — 556 i art. „Ziemia,“ IV, 1511-1544.

właść.

Georgetown, ’dżo:rdżtaun —    1.

Geologiczna formacja — zespół utworów skalnych posiadających wspólne cechy, powstałych w jednym okresie geol.

Geologiczne czynniki — siły, które powodują zjawiska zmieniające oblicze i budowę skorupy ziemskiej : trzęsienia Ziemi, zmiany klimatu, czynniki atmosferyczne itp. Siły, będące G. Cz., mają swe źródła albo'wewnątrz Ziemi (endogeniczne) albo zewnątrz niej (egzo-geniczne).

-> II, 555-556.

Geometra — mierniczy; inżynier lub technik, zajmujący się pomiarem gruntów i zdejmowaniem plahów ziemi; układa techniczne projekty scalenia gruntów (komasacji) i podziału (parcelacji), prowadzi prace triangulacyjne.

Geometria — zespół nauk matematycznych, zajmujących się liniami, powierzchniami, bryłami, ich przekształceniami, własnościami, które nie ulegają zmianie przy różnego rodzaju przekształceniach itd.

-> art. II, 556-575; III, 525, IV, 532.

Geometria analityczna matyczna, która sprowadza badanie własności figur geometrycznych do rozważania równań przy pomocy spółrzędnych.

II, 573—,575; III, 525.

Geometryczny postęp -s- Postęp geometryczny.

Geopolityka

Pinang — bryt. port na przybrzeżnej wysepce Płw. Malajskiego; eksport cyny. 140 000 mieszk. z przewagą Chińczyków. 2. — stolica Gujany Bryt. w Ameryce Pd. 63 000 mieszk.

Georgia, ’dżo:rdzi3 — nizinny stan amer. nad Atlantykiem (St. Zj. A. Pn.); obszar rolniczy i hodowlany. Bawełna i przemysł bawełniany. 153 000 km², 2 896 000 mieszk., w czym prawie połowa Murzynów.

Georgia Południowa — górzysta wyspa bryt. na pd. Atlantyku; baza wielorybnicza. 4000 km², 1000 mieszk.

Georgiki — pieśń o ziemi; pisany w 11. 36 — 30 dydaktyczny poemat heksametryczny Wergiliusza, w którym w czterech księgach omawia poeta uprawę roli, naukę o drzewach, hodowlę bydła i bartnictwo. G. naśladował Kajetan Koźmian w poemacie „Ziemiaństwo", 1839; echa G. odzywają się w „Panu Tadeuszu".

z Mek-

nauka mate-

szeroki basen morski

Georglnła, dalia (Dahlia) — rodzaj roślin z rodziny złożonych; 9 gat. pochodzi syku; rośliny wieloletnie, z grubymi bulwami na korzeniach, wysokimi pędami, zakończonymi koszyczkami dużych, barwnych kwiatów; hodowane w licznych odmianach w ogrodach jako ozdobne.

Geosynklinala

otoczony ramami sztywnych brzegów o dnie chwiejnym, stale zapadającym się. Ogromne ilości materiału skalnego, niesione rzekami do

G., obciążają jej dno, które obniża się coraz bardziej. Po pewnym czasie pod wpływem tego nauka o związkach m.    obciążenia równowaga wewnętrz Ziemi zostaje

polityką i ziemią; po wielkiej wojnie doszła    zaburzona. Powstają dzięki temu ruchy skodo rozkwitu w Niemczech. Gdzie indziej    rupy ziemskiej, a pod ich wpływem sztywne

związki te bada geografia polit.    ramy G. zbliżają się, wyciskając z jej dna zło-

Geopsychiczne zjawiska — zjawiska psy-    żonę tam wielokilometrowej grubości osady,

chiczne, najczęściej masowe, jak np. epidemie    W ten sposób tłumaczy jedna z teoryj powsta-

psychiczne, samobójstwa, zależne od zjawisk    wanie niektórych gór.

geofizycznych, jak pogoda, elektryczne wyłado- -> II, 668, 669, III, 250, I \, 1531. wania atmosferyczne, upal, susza, wilgoć itp.    Geotektonika —*■ Tektonika.

George Henry, ’dżo:rdż 'henry - (1839-    Geotermiczny stopień - liczba metrów,

1897), ekonomista amer., występował przeciw    którą trzeba zejść w głąb ziemi, aby tempera-

rencie gruntowej, — jego zdaniem, głównemu    tura podniosła się o 1°. Na podstawie licznych

źródłu dolegliwości społecznych.    pomiarów okazało się, że G. S. wynosi średnio

George Lloyd, ’dżo:rdż lojd Lloyd George. 33 m. Wartość jego zależy od budowy geol. George Stefan — (1868—1933), największy w danym miejscu.    -*IV, 521.

niem. poeta liryczny swojej epoki. Nawiązując do Geotropizm — kierunek wzrostu rośliny, twórczości symbolistów fr. i uprawiając zrazu wywołany siłą ciążenia; korzenie rosną w kie-

runku działania siły ciążenia (G. dodatni), pędy zaś w kierunku odwrotnym (G. ujemny). IV, 616.

Gepard (Acinonyx)

liii.

Gepard.

I w. osiadłe

przemysłowe m-to w Turyngii w Niemczech. 84 000 mieszk.

Gćrard Franęois Pascal Simon, żerar frasua paskal simó — (1770—1837), malarz fr., jeden z najwybitniejszych uczniów Davida. Jego klasycyzm jest mniej surowy, niż mistrza. „Amor i Psyche" i szereg portretów znakomitych osobistości (Napoleona, Talleyranda etc.).

Gńricault Thćodore, żerikó tćodor — (1791 — 1824), malarz fr. Sztuka jego, inspirowana przez mistrzów baroku, gwałtownie przeciwstawia się panującemu klasycyzmowi. Obraz G. „Tratwa Meduzy" stanowi punkt zwrotny w dziejach malarstwa XIX w. — daje początek kierunkowi romantycznemu.

Gerlach, albo Garłuch — najwyższy szczyt Tatr Wysokich (w Czechosłowacji). 2663 m wys.

German — bardzo rzadki pierwiastek, należący do IV grupy układu periodycznego. L. porz. 32, c. atom. 72,5, s. chem. Ge.

Germania

1.

nauka zajmująca się

przymusowe i planowe

zwł. w stosunku do ludności słów.

(1256-130), cy-

od-

rodzaj ssaków drapieżnych z rodziny kotów G. łączą w swej budowie cechy kotów i psów. Zamieszkują ste-j py Afryki i pd.-zach.

Azji, polują na mniejsze ssaki. Oswajają się b. łatwo; bywają układane do polowań na antylopy. Kilka gat.

Gepidzi — plemiona germ. pokrewne Gotom przybyłe ze Skandynawii w u ujścia Wisły i na Pomorzu. W końcu III w. część G. przewędrowała do Dacji pn. (Siedmiogród), gdzie przemieszała się z tubylczą ludnością. W czasie wielkiej wędrówki ludów walczyli bezskutecznie z Hunnami, Awarami i Longobardami.

Gera

Geranium -»■ Bodziszek.

łac. nazwa Niemiec; w szczególności dwóch prow. rzym. zamieszkałych przez Germanów. 2. — popularne uosobienie niemczyzny w postaci kobiecej.

Germanicus — honorowy przydomek nadawany cesarzom rzym. i wodzom za zwycięstwa nad Germanami. G. Caesar — (15 prz. Chr. —19 po Chr.), wódz rzym., bratanek cesarza Tyberiusza, przez którego został usynowiony. Jako wódz nadreńskich legionów zwycięsko walczył z Germanami w 11. 14—17. Wysłany na, Wschód utrwalił tam rzym. panowanie.

Germanistyka kulturą duchową narodów, mówiących językami pochodzenia germ., ze specjalnym uwzględnieniem zagadnień językowych.

Germanizacja wynaradawianie przedstawicieli innych narodowości na rzecz narodowości niera. G. stanowiła

szeroko stosowapy instrument polityki niem. W okresie zaborów Poznańskie było terenem ostrej G., obecnie Śląsk Opolski i Mazury.

Germanizm — zwrot, lub termin żywcem przetłumaczony z języka niem., wprowadzony do innego języka, z którego duchem jest sprzeczny.

Germanofil — przyjaciel, zwolennik Niemców. Podczas wielkiej wojny nazywano G. polityków polskich, którzy sprawę niepodległości Polski opierali na państwach centralnych.

Germanowie — szczep należący do grupy językowej indo-europ., osiedlony ok. r. 2000 prz. Chr. najprawdopodobniej na obszarze pd.-zach. Szwecji, w Danii i pn. Niemczech m. Odrą i Wezerą, wspólni przodkowie dzisiejszych narodów: niem. i hol., ang. i skandynawskich. -> arl. II, 575 — 586; I, 316, 318, 319, 320, II, 270, 432, 1081, 1082, 1090, IV, 397, 831, 1309.

Germinal, żćrminal, (fr. = miesiąc pąków) — siódmy miesiąc fr. kalendarza rewolucyjnego, trwający od 21 marca do 18 kwietnia ; tytuł powieści Zoli z życia górników.

Germiston, ’dżefmystn — m-to w Transwaa-lu; kopalnie złota. 52 000 mieszk., w tym 24 000 białych.

Gero — (900 — 965), margraf marchii wsch., wróg i pogromca Słowian ; w r. 963 stoczył zwycięską bitwę z Mieszkiem I. Zwycięski bohater Niemiec, opiewany w pieśni Nibelungów.

Gerontowie — w strż. Sparcie członkowie „Rady Najstarszych albo Najszlachetniejszych" (geruzji), wybierani dożywotnio (po skończeniu przynajmniej 60 lat) w liczbie 28; sprawowali — obok króla i eforów — najwyższą władzę.

Gers, zćr — lewy dopływ Garonny w pd. Francji, 180 km dł.

Gerson Wojciech — (1831 — 1901), malarz. Obrazy historyczne i pejzaże. Wielkie zasługi w działalności pedagogicznej. -> IV, 245.

Gertruda — imię świętych: 1. — G. św. — (626 — 659), patronka podróżników. Pam. 17 lutego; 2. — G. Wielka sterka z klasztoru w Helfta pod Eisleben, słynna mistyczka niem. Pam. 15 listopada.

Gerundłum i gerundivum (łac.) mienne formy bezokolicznika. G-ium używa się jako rzeczownika słownego „np. mam dosyć spania". G-ivum występuje jako imiesłów bierny czasu przyszłego, wyrażający czynność, która powinna być spełniona, np.: Carłhago de-lenda esł (łac.) = Kartagina powinna być zburzona.

Geruzja -> Gerontowie.

Gervinus Georg — (1805—1871), wybitny historyk i polityk niem., krytyk i historyk literatury. Przeciwnik Bismarcka, zwalczał hegemonię Prus. Gł. dzieła: ,,Geschichte d. XIX Jahr-

hunderls“ („Historia XIX stulecia"), „Geschichte der poetischen Nationalliteratur der Deutschen", („Historia poetyckiej literatury narodowej Niemiec") i i.

Gerwazy i Protazy, św. św. bracia bliźniacy urodzeni w Mediolanie, którzy rozdawszy dobrowolnie cały swój majątek, zasłynęli ze swego życia chrześcij. ; umęczeni za wiarę jednego dnia. Pam. 19 czerwca.

Gerylasl (z hiszp. guerilla — mała wojna) — członkowie oddziałów partyzanckich hiszp. walczących przeciw Napoleonowi I w 11. 1804 — 1814; stąd częste określenie w ogóle partyzantów. ( -»■ Partyzantka).

w muzyce: o półton obniżone g; geses — o cały ton obniżone g.

Gesner Konrad

-> I V, 668.

Getsemane

z całą

wraz

muzyka; wyraz pochodny od nazwy starego instrumentu muzycznego, gęśli.

Gęsia skórka (cutis anserina) — charakterystyczne uwypuklenie się brodawek włosowych, zależne od skurczu mięśni przywłośnych pod wpływem zimna lub rozmaitych bodźców ner wowych; G. S. towarzyszy często uczucie dreszczu.

— • G. ciał stałych i cieczy wyra-względ-

_g

cm

Gęstość zaludnienia Zaludnienie.

Gęśla albo gęśle — 1. nowy, mniejszy od skrzypiec; na G. gra się smyczkiem i palcami; 2. — instrument podobny do cymbałów; 3. — niewielki instrument zbliżony do skrzypiec z trzema strunami metalowymi, wprawianymi w drganie za pomocą drewnianych pałeczek.

Gęś szara.

oaza

ważny punkt handlowy 7000 mieszk.

Ghazel

pd.-zach. Libii, niegdyś na drodze do Sudanu.

czas

(t 169),

Ges

(1516—1565), szwajc. uczony; jego prace z zakresu systematyki roślin wyprzedzają Linneusza; polihistor.

Gessner Salomon — (1730—1788), szwajc.-niem. poeta i malarz. W swoich sielankach (wydanych w r. 1756) stworzył rokokowy świat pseudoludowości. Tłumaczony na wiele języków; naśladowany przez poetów polskich epoki stanisławowskiej.

Gęsta Romanorum (łac. = czyny Rzymian) — zbiór opowiadań, podań i bajek nawiązujących do historii cesarstwa rzym., odzwierciedlających jednak czasy i obyczaje rycerstwa śrdw.; ułożony przez nieznanego autora na schyłku XIII w. w Anglii; tłumaczony na obce języki i poczytny aż do XVI w.

Getowie — inna nazwa szczepu trackiego Daków.

ogród na Górze Oliwnej, w którym Chrystus został ujęty przez wysłanników Synhedrionu.

Getynga, niem. Góttingen — uniwersyteckie m-to w prow. hanowerskiej w Niemczech. W śrdw. m-to hanzeądyckie, później w upadku. Zał. w r. 1737 uniw. stał się jednym z najważniejszych ośrodków nauki, zwł. matematyki, w Niemczech. 47 000 mieszk.

Geyer Florian — (f 1525), rycerz frankoński, jeden z wodzów chłopskiego powstania w r. 1525. Dążył do równouprawnienia stanów i konfiskaty dóbr duchownych. Bohater dramatu Hauptmanna p. t. „Florian Geyer".

Geza — (f 997), książę węg., ojciec św. Stefana. W r. 975 przyjął rodziną chrzest za pośrednictwem cesarza niem., Ottona II. Także imię królów węg.:

G. I, król w 11. 1074-77, G. II, król w 11. 1141-61.

Gędźba

Gęsiówka (Arabis) — rodzaj roślin zielnych z rodziny krzyżowych; około 100 gat. występuje głównie w obszarach umiarkowanych; u nas 13 gat. G. alpejska w różnych odmianach hodowana jako ozdobna.

Gęstość bezwzględna (oznaczana we wzorach d) — stosunek masy ciała do jego objętości : d =

żamy w > G. gazów w — • G. cm³    1

na — stosunek G. B. danego ciała do G. B. wody o temp. 4° C. Liczbowo G. względna równa się

G. B., ponieważ G. wody jest równa jedności;

G. względna jest liczbą oderwaną. Najmniejszą

G. posiadają gazy np. G. powietrza w warunkach normalnych (w temperaturze 0° C przy

ciśnieniu 760 mm słupa rtęci) wynosi 1,293

Pewne dane wskazują na to, że G. materii niektórych ciał niebieskich jest olbrzymia i dochodzi dla pewnych gwiazd do kilkudziesięciu tysięcy

instrument stru-

Gęś domowa Gęś szara (Anser anser I..) — gat. ptaków z podrodziny gęsi, należącej do rzędu blaszko-dziobych. Dł. ciała do 1 m, siąg skrzydeł 1,7 m. Dziób u podstawy wysoki, dalej spłaszczony. Upierzenie szare, nogi żółtawe, dziób pomarańczowy. Żyje na pn. Europy i Azji, jesienią wędruje na pd. W Polsce widywana na przelotach. Od G. S. pochodzi gęś domowa, udomowiona ok. 3 000 lat prz. Chr. Z ważniejszych jej ras należy wymienić : pomorską, białą lub siodłatą, emdeńską, tuluską, garbonosą. Dostarcza pierza, mięsa i tłuszczu.

I, 1265.

Ghadames ar.-pers. i tur. forma wiersza lirycznego, składającego się z 5—15 par wierszowych, związanych tym samym rymem parzystego wiersza: aa, ba, ca itd. Mistrzem G. był poeta pers., Hafis.

Ghazi (ar. dosł. = zwycięzca w świętej w'ojnie) — honorowy tytuł tur. władców i wodzów ; przydomek Kemala Paszy.

Ghetto (wł.) — dzielnica żyd. w miastach Europy śrdw. i nwż., najczęściej otoczona murami; bramy G. zamykano na noc i pod-uroczystości kościelnych; ostatnie G.

(1378-1455), rzeź-

ang.

szer.

bu-

wane

(1792 — 1831), generał powstania listopadowego; odznaczył się pod Grochowem i Wawrem. Odcięty od armii gł. po bitwie pod Ostrołęką. Z powodu kunktatorstwa stracił możliwość korzystnej ofensywy na Litwie. Przeszedł granicę prus. Zastrzelony przez kpt. Skalskiego.

Gierymski

Maksymilian — (1847 —1874), malarz. Obrazy jego o podejściu realistycznym cechuje harmonijność kolorystyczna. „Przedświt", „Obóz cyganów" i i. Aleksander

2.

uniwersyt. m-to w Hesji w

Heraklesa.

zniesiono w Rzymie 1870 r., w Polsce 1862 r.

Ghiberti Lorenzo, biarz i architekt wł. wczesnego renesansu. Twórca słynnych płaskorzeźb z brązu na drzwiach baptysterium florenckiego, 1424.

-s- 11, 378.

Ghirlandaio Domenico del (Bigordi), — (1449—1494), malarz florencki wczesnego renesansu. Twórca fresków w kościołach florenckich. Portrecista. Nauczyciel Michała Anioła.

-> II, 380.

Giants Gauseway, 'dżaj.nts ’ko:zuej -> Olbrzymów Droga.

Giaur (tur. = niewierny) — u Turków przezwisko wszystkich nie-mahometan, zwł. chrześcijan.

Gibbon Edward, ’gyb,n ’edu3rd — (1737 — (1794, historyk ang., autor dzieła „Historia wzrostu i upadku Cesarstwa Rzymskiego", w którym zaatakował chrześcijaństwo, jego rolę w polit. i kulturalnym rozwoju Europy.

Gibbons Orlando, ’gybns o’rl&ndou — (1583 — 1625), jeden z najwybitniejszych kompozytorów

Gibbony (Hylobatidae) — rodzina małp z grupy wąskonosych. G. nadzwyczaj zręcznie chodzą po drzewach, wykonują skoki do 12 m, po ziemi chodzą w pozycji na pół wyprostowanej, podpierając się czasem przednimi kończynami. Wysokość do 1 m. Wydają donośne głosy. Żyją w Indiach.    -*■ III, 475.

Gibellini -* Owelfowie.

Gibraltar — port i twierdza ang. w sterczącej z morza skale w pd. Hiszpanii, jedna z baz morskich Wielkiej Brytanii na drodze do Indyj, kontrolująca ruch w Cieśninie Gi-braltarskiej ; ważny port tranzytowy. Miejscowa ludność hiszp. 21 000 mieszk.

-► I, 390, 1014, 1015, 1017, 1018, IV, 1319.

Gibraltarska Cieśnina, strż. Herkulesa Słupy — cieśnina m. Morzem Śródziemnym a Atlantykiem; powstała w pliocenie;

14 — 20 km, głęb. 300—1000 m. Projekty dowy tunelu kolejowego pod G. C. stają się coraz więcej realne.

Gide Charles, żi:d szarl —    (1847 — 1932),

ekonomista fr., solidarysta. Gł. dzieła: „Zasady ekonomii politycznej" i napisana wspólnie z Ristem, „Historia doktryn ekonomicznych".

IV, 887.

Gide Andrć, żi:d adrć — (* 1869), powie-ściopisarz i essayista fr., autor powieści ,,L'Im-moraliste", ,,La Porte, ćtroite", ,,Les Faux Monnayeurs", („Fałszerze") i i., odznaczających się świetną analizą psychologiczną. Pisma G., pozostające pod wpływem Nietzschego i skiero-przeciw więzom społecznym i moralnym w życiu współczesnym, posiadają szeroki zasiąg oddziaływania w czasach powojennego kryzysu kulturalnego. W r. 1936 w ,,Le retour de l’U'. R. S. R.”, („Powrót z Z. S. R. R ") przedstawił G. swoje rozczarowanie z powodu stosunków w Rosji bolszew.

Gieburowski Wacław ks. — {* 1879), muzykolog, przedstawiciel muzyki rei. i dyrygent słynnego chóru katedralnego w Poznaniu.

Giedroyć Romuald — (1750—1824), generał, organizował z Jasińskim powstanie na Litwie, potem walczył w kampaniach napoleońskich; uchodził za faworyta Józefiny Bonaparte. W kampanii moskiewskiej Napoleona wzięty w r. 1813 do niewoli ros.

Giełda — instytucja mająca na celu stworzenie warunków dla dogodnego i pewnego obrotu papierami wartościowymi i walutami (G. pieniężne) lub niektórymi towarami (G. towarowe). -*» art. II, 586 — 593; I, 5521, 553, II, 782.

Giełdy pracy — 1. — we Francji zrzeszenia, obejmujące związki robotnicze różnych zawodów w danej miejscowości, rada miejscowa związków zawodowych. 2. — biura rejestracji bezrobotnych i pośrednictwa pracy.

Giełgud Antoni

1.

(1849-1901), brat poprz., malarz. W realistycznych obrazach, świadczących o rozległej kulturze artystycznej, widać wnikliwe poszukiwania w dziedzinie koloru i światła (wpływy impresjonizmu). „Wieczór nad Sekwaną", „Anioł Pański", „Piaskarze", „Handlarki" i i.

-► II, 948, IV, 246, 272.

Giessen

Niemczech. 36 000 mieszk.

Giewont — charakterystyczny dla Zakopanego szczyt Tatr zach., przypominający sylwetkę leżącego rycerza. 1894 m wys.

Gieysztor Jakub — (1827—1897), działacz niepodległościowy. Mąż zaufania „białych", przeciwstawiał się powstaniu. Po wybuchu powstania styczniowego prezes wydziału zarządzającego Litwą. Aresztowany przez rząd ros., skazany na 12 lat katorgi. Pamiętniki z lat 1857-65.

Giez -> Gzy.

Gig — 1. — lekka, wąska łódka znajdująca się na statkach i okrętach, używana do komunikacji przybrzeżnej. 2. — łódź wyścigowa na cztery długie wiosła.

Giganci — wg. Hezjoda olbrzymowie, synowie Gai; walczyli przeciw Zeusowi i bóstwom olimpijskim; pokonani z pomocą Gigantyczny — olbrzymi.

Gigolo, żigoló (fr.) — płatny partner do tańca, w lokalach rozrywkowych.

przygotowanie do wszystkich rodzajów sportu, lub też jako specjalna gałąź sportu. G. jako osobna gałąź sportu dzieli się na ćwiczenia „wolne" (bez przyrządów) i na ćwiczenia na przyrządach, jak kółka, drążki, poręcze, konie gimnastyczne itp. W strż. Grecji G. stanowiła jeden z głównych przedmiotów w gimmnazjum; w śrdw. i w nowszych czasach pozostawała w zaniedbaniu ; dopiero systemy wychowawcze Rousseau^ i Pestalozzi’ego przywróciły jej dawną pozycję. W XIX i XX w. G. doszła do wielkiego rozkwitu przede wszystkim w krajach skand., gdzie wypracowane zostały nowe jej systemy, oparte na dokładnej znajomości anatomii i fizjologii człowieka (G. szwedzka). Obecnie G., zarówno indywidualna, jak i zespołowa, odgrywa ogromną rolę przede wszystkim w wychowaniu fizycznym młodzieży. Dla pracującego umysłowo obywatela wielkich miast regularnie uprawiana G. stanowić powinna konieczne wyrównanie pracy zawodowej. Do rozpowszechnienia i popularyzacji G. wśród najszerszych mas przyczyniło się w ostatnich

Gijón — port atlantycki, górnicze (węgiel) i przemysłowe m-to w Asturii (Hiszpania); 78 000 mieszk.

Gil (Pyrrhula pyrrhula L.) — gat. ptaków Z rodziny łuszczaków, należącej do rzędu wróblowatych. Upierzenie samca na grzbiecie popielate, pierś czerwona, brzuch biały; samica ma pierś popielatą. Żyje w Europie i pn.

Azji, ptak raczej pn., zimą wędruje ku pd.; w Polsce pojawia się niekiedy zimą masowo.

G. górski (P. pyrrhula europaea Yieill.) żyje i gnieździ się w Karpatach, również w innych górach Europy środk. i pd.

Gila — lewy dopływ dolnego Colorado i nad nim położona gorąca pustynia w stanie Arizona. (St. Zj. A. Pn.).

Gilbert Parker, 'gylbart ’pa:rk3r — (* 1892), finansista amer., w 11. 1924—1930 generalny agent dla spłat reparacyjnych Niemiec.

Gilbert Wiliam, ’gylbart ’uyljam — (1540 —

Wr.

1603), nadworny lekarz królowej Elżbiety.

olimpijskich.

Gimnastyka lecznicza -> Lecznicza gimnastyka.

Gimnastyka rytmiczna -> Rytmiczna gimnastyka.

Gimnazjum — w strż. Grecji miejsce ćwi-

1600 wydał dzieło ,,De magnete", zawierające czasach radio. G. należy do programu igrzysk wiadomości o magnetyźmie i elektryczności.

-►/7, 366, III, 446, 447.

bryt. archipelag w Mikronezji, złożony z atoli. 430 km², 30 000 mieszk.

Gilberta Wyspy

Gildia — w śrdw. stowarzyszenie kupców,

rzemieślników; cech. W Rosji przedrewolu-    czeń gimnastycznych uprawianych przeważnie

cyjnej i b. zaborze ros. podział kupiectwa na    nago (gymnós = nagi), później — miejsce na-

dwie kategorie: wyższą (I G.) i niższą (II G.)    ukowych roztrząsań. W XV w. (w okresie hu-

stosownie do wysokości opłaty za prawo handlu.    manizmu) — szkoły języków i kultury strż.

obecnie

Gilga — lewe i gł. ramię delty Niemna.    Od XVIII w. szkoły średnie o przewadze przed-

Gilgamesz — podaniowy król Uruku (pd.    miotów humanistycznych i klasyki;

Babilonia), bohater najpiękniejszego eposu ba-    w Polsce czteroletnie szkoła średnia m. szkołą

bilońskiego, wykazującego pewne analogie do powszechną a liceum.    -* IV, 998.

St. Test. (np. potop).    Gin (ang.) — mocna wódka jałowcowa.

I, 493, II, 816.    Ginekologia - gałąź medycyny praktycz-

Gilibert Jean Manuel, żilibćr ża manućl — nej, obejmująca choroby kobiece.

(1741 — 1814), lekarz i przyrodnik fr.; w r. 1775 Gioconda, dżiokonda (albo Mona Lisa) — został sprowadzony przez Tyzenhausa na pro-    słynny obraz Leonarda da Vinci (w Luwrze)

fesora królewskiej szkoły lekarskiej w Grodnie,    przedstawia trzecią żonę patrycjusza florentyń-

w 11. 1781 — 1782 profesor w Wilnie; dzieło skiego Francesca del Giocondo. -*• II, 381. o florze Litwy.    Giolitti Giovanni, dżiolitti dżiowanni —

Giller Agaton -    (1831-1887), członek    (1842 -1928),    jeden z najwybitniejszych    poli-

Rządu Narodowego w r. 1863, historyk ruchów    tyków wł. W    czasie wielkiej wojny jako    zwo-

niepodległościowych, publicysta, dziennikarz.    lennik neutralności usunięty od rządów. W 1920

Po upadku powstania — za granicą, pracował    znowu u steru    rządów, chwiejną polityką    uła-

w Muzeum Rapperswilskim. „Historia powsta-    twił faszystom    zdobycie władzy,

no Oiordano.

Giorgione, dżiordżione (właśc. Barbarelli) — (1478-1510), malarz wł. Obok Tycjana najwybitniejszy kolorysta weneckiego Mistrzowsko oddawał nastrój w obrazie. Niewiele dzieł G. zachowało się — liczne niesłusznie mu przypisywane.

Giotto (Ambrogio di Bondone), dżiotto brodżio di bondone — (1266—1337), malarz wł. Sztuka jego, zrywająca z tradycją bizan-

nia narodu polskiego" i i.    Giordano Bruno, dżiordano bruno -> Bru-

renesansu.

Gilotyna — maszyna do ścinania skazańców używana w Niemczech i Włoszech w XVI w. i wprowadzona we Francji przez konwent w r. 1792 (niesłusznie przypisuje się jej wynalezienie doktorowi Guillotin).

am-

Gilza — łuska nabojowa. Nazwa w języku polskim obecnie nie używana.

Gimnastyka — ćwiczenia fizyczne, mające na celu rozwój mięśni i ogólnej sprawności fizycznej. G bywa uprawiana jako niezbędne

20

Świat i Życie. - V.

Girardon Franęois, żirardó frasua — (1628 — 1715), rzeźbiarz fr. epoki baroku, czynny na dworze Ludwika XIV. Gł. dzieła: „Apollo i sześć nimf", „Porwanie Prozerpiny" (w parku wersalskim) i inne.

-+IV, 1238.

Giraudoux Hippolyte Jean, żiródu ipolit ża — (* 1882), fr. pisarz i dyplomata. Powieści G., jak: ,,L' Admirable Clio", „Bella" i i. oraz sztuki sceniczne: ,,Judite" i i., odznaczają się aktualizacją tematów, intelektualizmem i oryginalną impresjonistyczną techniką; autor przeróbki powieści Kennedy „Wierna nimfa" („Tessa").

Głrej — dynastia chanów tatar., panująca na Krymie od w. XV do r. 1783. -*■ I, 905.

Girgenti -> Agrigenło.

Girl, ga:rl (ang. — dziewczyna) — dziewczyna, należąca do rewiowego zespołu tanecznego.

Girlanda — element ornamentacyjny z liści, kwiatów lub owoców, swobodnie zwieszający się z dwóch punktów zaczepienia.

Gironde, żiród -> Żyronda

Im.*

1'sSl

Giropilot.

nice (marynarka, lotnictwo, kolejnictwo). Najczęściej G. zawieszony jest w pierścieniach, jak to wskazuje rycina, i może się obracać dokoła trzech prostopadłych do siebie osi. Jeżeli G. jest I- Giroskop w stanie

spoczynku.

, II. Giroskop w ruchu obrotowym.

strunowy (6 strun) instrument szarpany; różni się od lutni płaskim pudłem. Początkowo hiszp. instrument ludowy, stała się ,,modna" w XVIII w., w okresie zanikania mody na harfę.

Glulio Romano, dżiulio romano — (1499 — 1546), architekt i malarz wł., uczeń i pomocnik Rafaela.

(1857-1919), pisarz

tyjską i stanowiąca początek renesansu, wykazuje dążenia realistyczne; przedstawianie postaci w przestrzeni, zamiast płaskiego dekora-cyjnie-symbolicznego ujęcia śrdw. Większość dzieł zaginęła. Autentyczne: freski w kościele Madonna dell’Arena (Padwa).

-* II, 373, 374, 375, III, 850, IV, 1019.

Giovani fascisti, dżiowani faszczisti (wł. = młodzi faszyści) — faszystowska organizacja grupująca starszą młodzież (akademicy itp.), podlegająca bezpośrednio kierownictwu partii faszystowskiej i przygotowująca swoich członków do pracy w szeregach partii.

Giovinezza, dźiowinecca (wł. = młodość) — faszystowski hymn narodowy z melodią tyrolskiej pieśni chłopskiej.

Gipps-Land, 'gyps-l&nd — nizinna pd. część Wiktorii w Australii; złoża złota odkryte przed 100 laty przez Strzeleckiego.

Gips, zw. także selenitem — minerał o składzie chemicznym CaS0₄.2HsO (dwuwodny siarczan wapnia). Występuje w dużych kryształkach doskonale łupliwych. Jest miękki, bezbarwny i przezroczysty. Drobnoziarnista biała odmiana G. nazywa się alabastrem. G. zmielony, ogrzany do 120° i rozrobiony z wodą, daje plastyczne ciasto, szybko tężejące, t. zw. G. sztukatorski, który służy do robienia odlewów. G. jest w Polsce bardzo rozpowszechniony. Gipsowy opatrunek — bandaż zmoczony w zawiesinie G., twardniejący na powietrzu, stosowany dla usztywnienia i unieruchomienia danego odcinka ciała, np. kończyny, przy leczeniu złamań oraz pewnych postaci gruźlicy kości i stawów.

Girard Philippe, żirar filip — (1775—1845), mechanik, wynalazca maszyny do przędzenia lnu; od 1826 r. w Polsce, kierownik fabryki w osadzie nazwanej od jego nazwiska Żyrardowem.

Giropilot — mechanizm do samoczynnego sterowania okrętem wg podanego kursu; składa się z giroskopu sprzężonego z kołem sterowym. Giroskop utrzymuje ster w położeniu nastawionym poprzednio przez sternika, dzięki czemu okręt nie może zboczyć z nadanego mu przez sternika kierunku.

Giroskop — bąk wprawiany mechanicznie w szybki ruch obrotowy; podczas wirowania pozostaje stale w równowadze stałej i dlatego ma olbrzymie zastosowanie w tech-umocowany w ten sposób że może dokonywać obrotu dookoła dwóch osi, nosi nazwę girostatu i używany jest do utrzymywania w równowadze kolejek jednoszynowych, okrętów (całkowicie hamuje działanie kołyszące fal morskich) itp.

Giroskopowy kompas -> Kompas.

Glrostat -> Giroskop.

Gis — w muzyce:o półton podwyższone g; gisis — o cały ton podwyższone G.

Gisernia, odlewnia — zakład przemysłowy, w którym odlewa się przedmioty z metalu.

G. I. S. Z. — skrót: Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych.

Gitara

Giza, (Gizeh) — miejscowość w Egipcie naprzeciw Kairu, nad Nilem, na pn. od Memfi-su; w pobliżu 3 wielkie piramidy królów IV. Dynastii: Cheopsa, Chefrena i Micerinosa oraz wielki sfinks. 27 000 mieszk.

Gjellerup Karl duń. W młodości pod wpływem Brandesa naturalista i optymista, później interesował się filozofią idealistyczną i zagadnieniami wsch. Dramaty, nowele, powieści (wiele po niem.): ,,Der Pilger Kamanita" („Pielgrzym Kamanita") i i. Nagroda Nobla w r. 1917.

G1 — s. chem. pierwiastka glucynu, częściej nazywanego berylem (Be).

Glacjologia — dział geologii, zajmujący się zagadnieniem powstawania lodowców, ich życiem i twórczym oraz niszczącym działaniem na podłoże.

oraz

łoża oraz

Powsta-

-+II, 599-600.

-*■11, 598-599.

gat drzewa pn.-amer. z rodziny

drobna ro-

IV, 1108, 1115,

Glicerydy

cych.

inna nazwa glikokolu. 2. — związek pochodny glikokolu, wywoływacz fotograficzny.

Glicynia (Wistaria sinensis) — gat. rośliny pnącej z rodziny motylkowatych; posiada ozdobne niebieskie kwiaty w gronach; pochodzi z Azji wsch ; sadzona na pd. Europy, obrasta mury, domy : roślina trująca

1.

Gladiator (Orcinu« orca L.) — gat. ssaków z rodziny delfinów, należącej do rzędu waleni. G. żyje we wszystkich morzach. Wielki drapieżca : poluje na ryby, foki, delfiny.

Gladiatorzy — w strż. Rzymie specjalnie wyćwiczeni zapaśnicy, rekrutujący się spośród niewolników, jeńców, przestępców, którzy walczyli na śmierć i życie między sobą lub ze zwierzętami na arenach cyrków'. -> I, 1066, 1067.

Gladiolus -* Mieczyk.

Gladstone William, 'gladstoun ’uyljam — (1809—1898), ang. mąż stanu, wielki mówca parlamentarny. Zrazu konserwatysta, później czołowy przywódca liberałów, zwolennik zasady wolnego handlu. Wielokrotny premier i minister; przeprowadził reformę wyborczą. Powstania wr Irlandii (1880 — 85) zmusiły go do złożenia wniosku o homerule’u. Stłumił energicznie powstanie w Egipcie. Najgroźniejszy przeciwnik Disraeli’ego. Badacz Homera. Z nazwiskiem G. łączy się epoka najświetniejszego rozkwitu liberalizmu ang.

Glajchszaltować (z niem. Oleichschal-tung— zrównanie) — pojęcie powstałe w Niemczech za rządów narodowo-socjalistycznych, oznaczające przymusowe i dobrowolne wyrównanie wszelkich różnic polit. i społecznych w ramach ideologii narodowo-socjalistycznej. W tym sensie mówi się np. o „zgleichschalto-waniu" prasy niem., która od przewrotu hitlerowskiego głosi cała hasła narodowo-socjali-styczne.

Glarneńskle Alpy — część Alp na pn. od doliny górnego Renu; sięgają do 3623 m. (Todi).

Glasgow, ’gl&:sgou — stare, choć dopiero w XIX w. rozkwitłe m-to i port zach. Szkocji nad rzeką Clyde; największe stocznie okrętowe na świecie, potężny przemysł chemiczny maszynowy, oparty na sąsiednich złożach węgla i żelaza. Uniwersytet. Wiele zabytków sztuki i architektury. 1 088 000 mieszk.

-* I V, 1300.

Glauberska sól — uwodniony siarczan sodu, Na₂S0₄-10HtO, biała, krystaliczna substancja, łatwo rozpuszczalna w wodzie. Otrzymuje się głównie jako produkt uboczny przy fabrykacji kwasu solnego z soli kuchennej i kwasu siarkowego. Stosuje się do wyrobu szkła, ultramaryny, sody; w lecznictwie jako słaby środek przeczy szc zaj ący.

Glazura — szklista polewa, którą pokrywa się porowate i matowe wyroby ceramiczne, w celu nadania im odpowiedniego połysku i koloru oraz uczynienia nieprzemakalnymi.

(-*■ Polewa).

Gleba — powierzchniowa warstwa ziemi, która powstaje przez mechaniczny rozpad skał pod-ich chemiczny rozkład, waniem gleb, ich typami oraz przydatnością pod uprawę różnych zbóż, warzyw, krzewów

i drzew zajmuje się osobna nauka, zw. glebo, znawstwem. -* art. II, 593 — 603; III, 639-IV, 1188, 1548.

Gleby gliniaste — gleby różnej zwięzłości, zależnie od ustosunkowania zawartości gliny do piasku, związków wapnia i próchnicy. Są często b. żyzne.

Gleby piaszczyste — gleby, których głównym składnikiem jest piasek kwarcowy, zazwyczaj dość gruboziarnisty. Inne składniki G. P. posiadają w bardzo małej ilości, zazwyczaj cechuje je brak wody. Na ogół nieurodzajne lub mało urodzajne.

Glediczia trójcierniowa (Gleditschia tria-canthos)

motylkowatych; często sadzone w parkach; do 40 m. wys;> o dużych cierniach i zielonawych kwiatach.

Gleichenberg — miejscowość lecznicza w Austrii (w Styrii); 300 m n. p. m. Źródła alkaliczno-słone. 1500 mieszk.

Glej, glia, tkanka glejowa — tkanka, złożona z komórek i delikatnych włókien, tworząca zrąb ośrodkowego układu nerwowego (mózgu, móżdżku i rdzenia) u wyższych zwierząt i człowieka — na podobieństwo tkanki łącznej w innych narządach.

Glejak, glioma — nowotwór powstający z rozrostu tkanki glejowej. Występuje najczęściej w ośrodkowym układzie nerwowym; pewien typ G. rozwija się również w siatkówce oka.

Glewik (Anthoceros laevis) ślina z klasy wątrobowców; tworzy piec hę, ścielącą się po ziemi i wydłużoną puszkę, pękającą dwiema klapami; rośnie na wilgotnej ziemi prawie na całej kuli ziemskiej.

Glicerol Gliceryna.

1116.

estry gliceryny (glicerolu), związki tego alkoholu z kwasami; G. wyższych kwasów tłuszczowych (masłowego, palmitynowego, stearynowego, oleinowego) wchodzą w skład tłuszczów roślinnych i zwierzę-

IV, 1109, 1110.

Gliceryna, glicerol — syropowata bezbarwna ciecz o słodkim smaku. Otrzymuje się przez rozkład (zmydlenie) tłuszczów. Stosuje się do wyrobu nitrogliceryny, jako dodatek do likierów i konserw owocowych (zapobiega krystalizacji cukru), w kosmetyce i lecznictwie. Chemicznie : alkohol o 3 grupach wodorotlenowych CH₂OHCHOHCH₂OH. -> IV, 1108,    1113,

1115, 1116.

Glicyna

Glify -> Wręby.    Glinokrzemiany — związki zawierające

Glikogen, „skrobia zwierzęca" — węglo-    tlenki glinu (AljOj) i krzemu (Si0₂) oraz różnych

wodan podobny do skrobi (krochmalu); wy-    innych metali. Nie rozpuszczalne w wodzie,

stępuje głównie w wątrobie, również w mięś- odporne na działanie czynników chemicznych.

Bardzo rozpowszechnione w świecie mineralnym. Należa m. i. skalenie, kaolin.

-* III, 168, 169, 170, 637.

Glińska Helena — (f 1537), bratanica Michała G., zaślubiła w r. 1527 w. księcia moskiewskiego Wasyla; sprawowała rządy w Moskwie po śmierci męża podczas małoletności swego syna, Iwana Groźnego.

Gliński Kazimierz

Glin, aluminium — pierwiastek, lekki metal, miękki, biały o srebrzystym połysku, pierwiastek trójwartościowy, III grupa układu periodycznego, 1. porz. 13, c. atom. 27,1, s. cliem. Al.

krucha, miękka skała osadowa barwy ciemno-żółtej, złożona z ziarn piasku, substancji ilastej, składającej się głównie z kaolinu oraz niekiedy z węglanu wapnia; zabarwienie spowodowane jest obecnością związków żelaza. G. zawierające duże ilości substancji ilastej są tłuste i nadają się jako materiał do wypalania cegieł. G. powstają drogą osadzenia przez muliste rzeki, lub dzięki bezpośredniemu zwietrzeniu różnych skał. II, 483, 484, 596, pokarmowego, szczególnie łatwo zarażają się

dzieci.

skała osadowa

(1804-1857), kompozytor, potomek kresowej szlachty twórca narodowo-ros. muzyki mistrzostwo

Gliptyka

rodzaj pasożytniczych

niach. -+ III, 619, IV, 444, 454, 1257, 1264 1268.

Glikokol, glicyna — najprostszy z aminokwasów, kwas aminooctowy, NH₂CH,(COOH. Posiada słodkawy smak. Powstaje przez rozkład kleju przy gotowaniu z rozcieńczonymi kwasami lub zasadami.

Otrzymuje się przez elektrolizę trójtlenku glinu (glinki) w stopionym kriolicie. Na powietrzu G. pokrywa się cienką warstwą białego tlenku, chroniącego go przed dalszym zniszczeniem. Stopy G., np. . duralu-minium, alupolon, znalazły duże zastosowanie ze względu na swą lekkość i wytrzymałość. Związki G. są bardzo rozpowszechnione w świecie mineralnym: glina, glinokrzemiany; ałun i wchodzący w jego skład siarczan G.: A1₂(S0₄)s, stosowane w farbiarstwie (zaprawy), białoskórnictwie i papiernictwie; wodny roztwór octanu G. znany jest jako płyn Burowa.

-> III, 169, 437, 581, 582, 1074, IV, 419, 423, 1520.

Glina

597, III, 633, IV, 426, 683.

Glina nawiana, less -barwy jasno-żółtej, krucha, miękka, nie warstwowana, złożona z ostrokrawędzistych ziarn piasku, węglanu wapnia i drobnych ilości substancyj ilastych. G. N. jest pochodzenia eolicznego, (w postaci pylastych cząsteczek przyniesiona została z daleka przez wiatr i osadzona w zacisznych miejscach). W pd. części Polski pokłady G. N. dochodzą do 20 m grubości i dają bardzo urodzajne gleby.

Gliniany — m-to w pow. przemyślańskim pamiętne wojną kokoszą w 1537 r. 4000 mieszk.

Glinka porcelanowa -> Kaolin.

Glinka Michał Iwanowicz ros.

polskiej;

i opery; utwory jego cechuje kontrapunktycznej techniki, świetna, soczysta instrumentacja. Opery: „Życie za cara", „Rusłan i Ludmiła", uwertury, muzyka kameralna.

(1850-1920), poeta, epigon romantyzmu. W jego utworach Czuje się tchnienie stepów i odgłosy dum ludowych. Poezje, dramaty („Anna Firlejówna" i i.), poematy („Królewska pieśń").

Gliński Michaił — (1470—1534), kniaź ruski, marszałek nadworny, faworyt wszechwładny króla Aleksandra Jagiellończyka; usunięty przez Zygmunta I, udał się do Moskwy. Za próby nawiązania stosunków z królem polskim więziony przez cara Wasyla III do r. 1527 (ślub Wasyla z siostrzenicą G. Heleną). Po śmierci Iwana III opiekun jego dzieci, potem przez bojarów moskiewskich uwięziony i oślepiony.

sztuka rytowania figur wypukłych (kamei) i wklęsłych (gemm) na metalu lub kamieniu. Gliptoteka — pierwotnie zbiór rzeźb rytych w kamieniu, później w ogóle rzeźb (np. gliptoteka w Monachium, Kopenhadze).

Glłssando (wł.) Portamenlo.

Glista (Ascaris) obleńców. G. ludzka (.4. lumbricoides L.) żyje w jelicie cienkim człowieka (do 2000 osobników), dochodzi do 18 cm dł. Jedna sa-mic.a składa do 60 mil. jaj rocznie. Człowiek zaraża się po przedostaniu s’ę jaj do przewodu

Glistewnik -* Glistnik.

Glistnik, glistewnik, jaskółcze ziele (Cheli-donium majus) — gat. rośliny zielnej z rodziny makowa tych; pospolita roślina pn. półkuli; kwitnie żółto od maja do jesieni; sok używany w medycynie ludowej. Roślina trująca.

-> III, 1193.

Gliwice, niem. Gleiwitz — m-to zach. górnośląskiego obszaru przemysłowego w Niemczech; liczne kopalnie węgla; przemysł hutniczy. Ok. ¹/₃ Polaków silnie już zgermanizowanych. W czasie plebiscytu ośrodek niemczyzny. 111 000 mieszk.

Globe-Theater, ’gloub '^iotsr — teatr w Londynie, zbudowany w r. 1599, zburzony w r. 1644; w G. T. miał udział i grywał Szekspir.

Globetrotter, ’gloubtrotar (ang.) — wędrowiec po świecie; podróżnik, który zjechał cały świat.

Globigerynowy muł — osad, który tworzy się w głębiach otwartych mórz i oceanów.

Globuliny

Globus hystericus -* Kula histeryczna.

Glochidium

największa rzeka Skandynawii; nad jej brzegami skupia się produkcja drzewna w Norwegii. 567 km dł., 41 000 km2 dorzecza.

dla

roślina

Glucyn

używana nazwa berylu. *    •

Glukoza, cukier gronowy — cukrowiec prosty, zawarty w soku winogronowym i najważniejszy cukrowiec prosty ustroju zwierzęcego. art. „Węglowodany", IV, 1256 — 1272;

pieczywo wypiekane

na cu-

na-

Składa się przeważnie z wapiennych skorupek

pierwotniaków (t. zw. otwornic), jak Globige-rina, Orbullina, Sphaenoidina i i. W jednym cm3 G. M. znajduje się 7 i pół mil. takich mikroskopijnej wielkości skorupek lub ich ułamków.

rodzaj białek. W wodzie nierozpuszczalne, rozpuszczają się w rozcieńczonych roztworach soli i zasad. Ścinają się przy ogrzaniu. -Występują w organizmach zwierzęcych (w krwi, mięśniach itp.) oraz w nasionach zbóż i strączkowych. Są gł. składnikiem białkowym pożywienia roślinnego.

Globus — mapa ziemi lub nieba naklejona na kuli.

larwa małży z rodziny Unionidae. Żyje pasożytniczo na skórze ryb słodkowodnych, przytwierdzając się za pomocą haczykowatych wyrostków muszli. -> III, 1261.

Gloger Zygmunt — (1845—1910), historyk kultury i etnograf. Gł. dzieło: „Encyklopedia staropolska" ; inne dzieła: „Rok polski w życiu, tradycji i pieśni", „Obchody weselne", „Pieśni ludu". G. był założycielem i pierwszym prezesem Polskiego Tow. Krajoznawczego.

Glommen

Glonowce (Phycomycetes) — klasa grzybów, obejmująca grzyby, których strzępki są jednokomórkowe, wielojądrowe; należą tu różne gat. grzybów (saprofity i pasożyty); rozmnażają się: 1. — bezpłciowo, wytwarzając pływki (grzyby wodne), albo zarodniki (grzyby lądowe) ; 2. — płciowo przez wytwarzanie komórek rozrodczych jednakowych (pleśniaki), lub różnych (roztoczki). Należą: pleśniaki, roztoczki, wrośliki, zaraza ziemniaczana i inne. Niektóre wywołują choroby roślin i zwierząt.

-* I V, 644.

Glony (Algae) — rośliny posiadające ciałka zieleni i należące do plechowców; posiadają budowę niezmiernie rozmaitą; naogół rozróżniamy 1. — G. mikroskopowe, albo jednokomórkowe, albo tworzące kolonie nitkowate, kuliste, tafelkowate i i. 2. — G. makroskopowe dochodzące nieraz do znacznych rozmiarów budową swą przypominające rośliny nasienne; występują głównie w planktonie i benthosie wód słodkich i mórz; nieliczne występują na lądzie, jako porośla; znane są również G. rozwijające się na śniegu. G. planktonowe stanowią pokarm drobnych zwierząt oraz ryb; niektóre G. morskie są jadalne; mają również zastosowanie w medycynie. Do G. należą sprzężnice, okrzemki, zielenice, sinice, ramienice, brunatnice i krasnorosty. -+ III, 220, 717, IV, 640, 643.

Gloria (łac. = chwała) — część Mszy św. rozpoczynająca się od słów: ,,Gloria in e.icelsis Deo". W czasie postu i w mszach żałobnych jest opuszczana.

„Gloria in excelsis Deo“ (łac. = „Chwała Panu na wysokościach") — hymn kościelny.

Glosa (z gr. glossa = język, mowa) — początkowo słowo wymagające objaśnienia; później tłumaczenie tego słowa, objaśnienie, komentarze do trudniejszych słów, zwrotów, a nawet całych d?ieł; zbiory śrdw. G., t. zw. glossaria, poprzedziły właściwe słowniki. .

Glossolalia — zjawisko polegające na tym, iż podczas zbiorowej ekstazy religijnej niektórzy osobnicy zaczynają przemawiać w natchnieniu nieznanymi sobie językami.

Gloucester, ’glostar — 1. — hrabstwo w zach. Anglii, 3261 km², 786 000 mieszk., gł. m-to Bristol. 2. — port i stolica hrabstwa G. Przemysł chemiczny, fabryki maszyn. 53 000 mieszk.

Gloucester, Duc of, ’glostar 'djuk aw — tytuł młodszych książąt panującego domu ang.

Gloucester Gilbert de Clare, earl of, ’glostar ’gylbart de klear a:rl aw — (1243 — 1295), ang. mąż stanu; razem z Simonem de Montfort przyczynił się do zwycięstwa nad absolutyzmem króla i do zwołania pierwszego parlamentu ang. w r. 1265.

Gloxinia (Sinningia speciosa) zielna - z rodziny Gesneriaceae, pokrewnej trę-downikowatym; często u nas hodowane w doniczkach dla ozdobnych kwiatów; pochodzi z Brazylii.

Gluck Christoph Willibald — (1714—1787), muzyk niem., wielki reformator opery, działał głównie, we Francji. Uwolnił operę XVIII w. od jej racjonalistyczno.-konwencjonalnej sztywności. Styl G. jest monumentalny, pełny klasycznej prostoty i spokoju, właściwą jego dziedziną jest tragizm i patos. Jego opery reformatorskie : ,,Orfeo ed Euridice", „Alceste", „Iphigenie en Aulide", ,,Iphigenie en Tauridie"; poza tym operetki, tria orkiestrowe i i.

rzadko (głównie we Francji)

IV, 482, 1027.

Gluten — ważny składnik ziarn zbożowych, bogaty w białko. Pozostaje, po zagnieceniu mąki z wodą i wypłukaniu siara skrobi, w postaci- szarawo-żółtej kleistej substancji. Glutenowe pieczywo z G.; jako nie zawierające skrobi podaje się zamiast zwykłego pieczywa choremu krzycę.

Gluziński Antoni Władysław —    (1856 —

1935), lekarz, profesor uniw. we Lwowie i Warszawie, autor bardzo wielu prac naukowych, przede wszystkim z zakresu chorób rządów trawiennych.

Gładkonose nietoperze ( Vespertilionidae) — rodzina ssaków z rzędu nietoperzy. Nie mają narośli na nosie, otwór uszny zawsze opatrzony

-* I, 4.

prawy dopływ

Głębinowa albo abyssalna fauna — zespół zwierząt zamieszkujących głębiny morskie od głęb. 400 m.

Głębinowe skały — skały powstałe przez krystalizację    magmy    w    głębi    ziemi    w wys.

temperaturze i pod wys. ciśnieniem. Stanowią około 95°/₀ materiału skalnego skorupy ziemskiej. Otaczają grubym płaszczem wewnętrzne półplastyczne masy litosfery.

Głębokie — m-to, siedziba starostwa dziśnień-skiego na Wileńszczyźnie. 7500 mieszk.

rodzaj    roślin    zielnych

z rodziny krzyżowych; 150 gat. rośnie głównie w górach i obszarach podbiegunowych; u nas w Tatrach i    Karpatach    na skałach    wapiennych rosną 3    gat.

Głodzenie

III, 720 -722.

Głodek (Draba)

w prze-

dwa

o głoskach.

Głośnia -yOlosowe struny.

Głośnik — urządzenie w odbiornikach radiowych, którego zadaniem jest przetworzenie energii elektrycznej na energię fal głosowych O dużym natężeniu. Głośnik dynamiczny. W skład każdego G. wcho- c — cewka drgająca,

dzi magnes stały, cewka M“ - metrana^pie-włączona w obwód katodo-

wyrostkiem, t. zw. koziołkiem. Należą tu liczne rodzaje nietoperzy egzotycznych i większość krajowych-

Głagolica — alfabet starosłow., utworzony na podstawie małych liter alfabetu gr., starsza forma cyrylicy.

Głaz narzutowy, erratyk — bryła skalna przyniesiona przez wielki lodowiec dyluwialny, który ongiś pokrywał m. i. prawie całą Polskę. Lud nazywa G. N. kamieniami polnymi. Niektóre z nich mają do 6 m średnicy.

Głazunow Aleksander — (1865—1936), wybitny kompozytor ros., autor symfonij i muzyki kameralnej; pozostawał pod wpływem Wagnera i Czajkowskiego.    -* / V, 1574.

Głąb — mięsista łodyga kapusty głowiastej.

Głąbiński Stanisław — (* 1862), ekonomista i polityk, jeden z przywódców N. D. Od 1902 poseł do parlamentu austr., od 1907 prezes Koła Polskiego. 1911 austr. minister kolei. Poseł do dwóch pierwszych sejmów Rzplitej. 1923 minister W. R. i O. P. Gł. dzieła: „Ekonomika", „Polskie prawo skarbowe", „Nauka o skarbowości" i i.

Głda, niem. Kiiddow Noteci z Pojezierza Pomorskiego na obszarze Niemiec. 80 km dł.

zmniejszenie ilości spożywanych pokarmów poniżej normy. G. ogólne — zmniejszenie ilości wszelkich pokarmów; G. względne, jednostronne — ograniczenie pewnych tylko pokarmów, np. węglowodanów. G. ogólne prowadzi do zużywania przez ustrój własnych składników, przede wszystkim tłuszczów, powodując mniej lub więcej znaczne chudnięcie. Najjaskrawszą postacią G. ogólnego jest G. całkowite, tj. zupełne zaprzestanie spożywania wszelkich pokarmów, które w krótkim czasie (ok. 3 tygodni) prowadzi do śmierci. Niektóre rodzaje G. jednostronnych stosuje się dla celów leczniczych w chorobach przemiany materii, np. cukrzycy.

Głogów, niem. Glogau — stary gród śląski nad średnią Odrą, pamiętny z obrony przeciw Niemcom za Piastów, później siedziba piastow-

skiego ksiąstewka. Dziś potężna twierdza niem. w zupełnie zgermanizówanej okolicy. 28 000 mieszk.

Głogowiec -> Niestrzęp.

Głos —v Dźwięk. W muzyce — pierwotnie nazwa poszczególnych partyj czyli ,.głosów" w utworach wokalnych, później nośni termin używany także w muzyce instrumentalnej dla oznaczenia partyj poszczególnego instrumentu. -> III, 779. G. ludzki. ~ Źródłem G. są struny, wiązadła głosowe wprawiane w drganie powietrzem wydobywającym się- w czasie wydechu z płuc i tchawicy. Różne napięcie tych wiązadeł jest podstawą rozmaitych wysokości G. Organy głosowe: 1. płuca i tchawica jako miech i rurka wiatrowa ; 2. krtań i wiązadła jako źródło dźwięku; 3. gardło i jama ustna jako rezonatory. Zasadnicze rejestry G.: sopran Cx-c², alt f-f² (pośredni mezzosopran); tenor c-b¹, bas E-e¹ (pośredni baryton). Poza tym odróżnia się według charakteru brzmienia i barwy G. : ostry, metaliczny, miękki, ciepły, liryczny; dramatyczny, liryczny i koloraturowy (nadający się do śpiewu ornamentacyjnego).

Głoska — najmniejsza jednostka systemu mówionego, jednostka podstawowa w języku.

-+ arl. II, 603-612; II, 1090, 1091.

Głosowanie — sposób wyrażania swej woli (drogą oddawania głosów) przez pewne grono osób (np. parlament) w sprawie, która ma być właśnie przedmiotem decyzji. O ile przedmiotem tej decyzji jest wyznaczenie pewnych osób na pewne stanowiska, wówczas mówimy o wyborach. Decyzja może być uzależniona albo od jednomyślności albo od absolutnej większości (więcej niż połowa), lub też wreszcie od t. zw. „kwalifikowanej" większości (np. ²/s). G. jest charakterystyczną formą wyrażania woli zbiorowej w społeczeństwach demokratycznych.

-* III, 1250.

Głosowe struny (chordat rocales) symetryczne, sprężyste wiązadła krtani, pokryte fałdami śluzówki, ograniczające przestrzeń w kształcie trójkąta, t. zw. głośnię. Zbliżenie się do siebie strun głosowych (z jednoczesnym zwężeniem głośni) i drganie ich, wskutek przepływu powietrza, powoduje powstawanie głosu.

Głosownia, głoskownia, fonetyka — nauka -> II, 604-605, 610, 611, 612.

rowa.

wej lampy głośnikowej, membrana — najczęściej z grubego papieru — i szereg drobnych dodatkowych urządzeń. Zależnie od konstrukcji odróżniamy magnetyczne i dynamiczne.

~> / V, 534.

Głowa (capuł) — przednia | część ciała wielu, zwł. wyż- I szych zwierząt (u człowieka— ■c'| część górna), zawierająca cały szereg ważnych narządów: mózg,, oczy, uszy, jamę ustną “

-i nosową; łączy się z tułowiem ^ bądź bezpośrednio, bądź za Głośnik magnetyczny. C — cewka. M — magnes. Mp. mebra-Głowaclca (Salino hucho L). na papierowa, ż —

żelazna kotwica drgająca.

w roz-

kwiatostan typu

oraz

oraz na-

niemota

G.

pomocą szyi.

—    ryba z rodziny łososiowatych (Salmonidae), występuje w Dunaju i Czeremoszu. Barwa grzbietu szara, brzuch srebrzysto-biały. Dł. do 1 m.

Głowacki Bartosz, Wojciech Bartosz — (f 1794), włościanin ze wsi Rzędowice, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej; po nobilitacji przez Kościuszkę za zasługi pod Racławicami otrzymał nazwisko G. i nominację na chorążego grenadierów krakowskich. Ranny pod Szczekocinami, zmarł w Kielcach.

Głowacki Aleksander (pseud. Bolesław Prus)

—    (1847—1912), znakomity powieściopisarz, nowelista i publicysta. Wysoce rozwinięty zmysł rzeczywistości i talent realistyczny w jej odtwarzaniu łączy z romantyzmem, wyolbrzymiającym uczucie do potęgi przewodniej. Pierwsze nowele i opowiadania: „Przygoda Stasia", „Anielka", „Grzechy dzieciństwa" i i. są arcydziełami współczucia, dobroci, altruizmu. G. wychowany w okresie pozytywizmu, wyraziciel idei demokratycznych w literaturze, stawia chłopa na straży najświętszych dóbr narodu : „Placówka" (1884); negując przewagę arystokracji woju społeczeństwa, wnika głęboko w życie wielkomiejskie w 11. 1870—90: „Lalka" (1890) i kiełkowanie nowych prądów społecznych: „Emancypantki" (1893). Od powieści społecznej przerzuca się do romansu historyczno-symbolicznego „Faraon" (1897); ostatnia powieść „Dzieci" (1909), osnuta na tle rewolucji 1905 r., prócz tego wiele opowiadań, szkiców i drobiazgów. Równolegle z działalnością powieściopisarką — ożywiona działalność publicystyczna.

Głowacz (Cołtus gobio L.), — mała, dochodząca do 15 cm dł., ryba z rzędu cierniopłet-wych (Acanthropterygii). Żyje w wartko płynących strumieniach Europy oraz pn. i zach. Azji. Głowa olbrzymia o szerokiej paszczy.

-+IV, 139.

Głowica — górna część kolumny lub filaru. ( -+• Kapitel).

Głowienka (Brunella) — rodzaj roślin zielnych z rodziny wargowych; 5 gat. w obszarach umiarkowanych; u nas 2 gat.

Głownia, brzeszczot, klinga — najważniejsza część broni białej, służąca do cięcia lub kłucia. Słynne śrdw. G. wsch. z damasceńskiej stali, nowoczesne niem. z Solingen, ros. ze Złatousta i inne.

Główny wskaźnik — w antropologii: w odsetkach wyrażony stosunek największej szerokości głowy (czaszki) do jej największej długości.

Głownie (Ustilaginales) — grzyby z kłasy podstawczaków, pasożytujące na roślinach u-prawnych i dziko rosnących i wywołujące choroby zbóż; rozwijają się przeważnie w kłosach, wypełniając je czarnym, pylącym się proszkiem, składającym się z zarodników. G. w gospodarstwie wywołują niekiedy wielkie straty.

Głowonogi (Cephalopoda) — gromada mięczaków o głowie dobrze rozwiniętej, przednie części nogi zrośnięte z głową. Muszla zwykle wewnętrzna, silnie zredukowana. Rozdzielno-płciowe, rozwój prosty. Żyją w morzach bardziej słonych, dlatego nie ma ich w Bałtyku. Bardzo liczne w dawniejszych epokach geologicznych, począwszy od syluru.

-* III, 716.

Głóg (Crataegus) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny różowatych; liczne gat. głównie w Ameryce Pn.; u nas 3 gat. G. nazywa się również owocostany polnej róży, używane na konfitury.

Główka w roślinach groniastego, posiadający łodygę kwiatostanową krótką, grubą, stożkowatą lub płaską kwiaty bezszypułkowe. Występuje np. u koniczyny.

Główny Urząd Miar — urząd przy Ministerstwie Przemysłu i Handlu zawiadujący sprawami, dotyczącymi miar i wag rzędzi mierniczych. Za pośrednictwem miejscowych urzędów miar, znajdujących się w miastach wojewódzkich, udziela koncesyj na wyrób narzędzi mierniczych, przeprowadza ich legalizację i cechowanie, kontroluje dokładność używanych w handlu przyrządów mierniczych.

Główny Urząd Statystyczny, skrót: G. U. S. — urząd, powołany do prowadzenia badań statystycznych wg programu, ustalonego przez Radę Ministrów oraz nadawania jednolitego kierunku badaniom statystycznym. Organ doradczy: Główna Rada Statystyczna. Liczne wydawnictwa, np. Mały Rocznik Statystyczny, wydawany co roku.

Głuchoniemota (surdomutitas) zależna od wrodzonej całkowitej głuchoty. Głuchoniemych wychowują i uczą porozumiewania się z otoczeniem specjalne zakłady.

Głuchota fsurditas) — upośledzenie lub zupełny zanik — wrodzony lub nabyty — zdolności przyjmowania wrażeń słuchowych; powstaje przy schorzeniach uszu, nerwów słuchowych, mózgu.

(*    1888),    ustrojów (bakteryj gnilnych). Procesom gnil-

Głuchowski Janusz Julian

gen. brygady, działacz niepodległościowy, od    nym sprzyja umiarkowanie podwyższona tem-

r. 1936 I. wiceminister Spraw Wojskowych.    peratura (np. ok. 30° C.) i obecność wilgoci.

Głuptactwo (imbecilitas) — drugi stopień    Produkty G. stanowią: dwutlenek węgla, woda,

wrodzonej tępoty umysłu. (-* Umysłu tępota).    amoniak, wolny azot, siarkowodór, węglowo-

Gluptak, gap (Sula bassana L.) — gat. ptaków ' dory (np. metan) oraz szereg skomplikowanych z rzędu rudlonogich. Dł. ciała do 1 m. Upie-    związków organicznych. G. odgrywa w przy-

rodzie poważną rolę, ponieważ składniki organizmów zwierzęcych i roślinnych przechodzą dzięki niemu do gleby i atmosfery. Zapobieganie G. jest b. ważne przy przechowywaniu produktów spożywczych; stosuje się w tym celu obniżenie temperatury (chłodnie), pozbawianie

rzenie białe. Ptak morski. Żyje w strefie gorącej i umiarkowanej pn. półkuli, Żywi się rybami latającymi lub nurkuje w pogoni za ofiarą do 30 m w głąb. Jaja i mięso G. jadalne.

-> II, 619.

Głuszec (Tetrao urogallus L.) — gat. ptaków z rzędu kurowatych. Upierzenie samca na grzbie-    drobnoustrojów drogą wyjaławiania (konserwy

cie popielate, przód ciała ciemny o zielonka-    mięsne i owocowe), lub dodatek środków che-

wym metalicznym połysku. Ogon duży czarny.    micznych, które zapobiegają rozwojowi bakte-

Samica rudawa, biało uplamiona. G. żyje w    ryj (solenie, wędzenie, marynowanie, peklo-

rozległych lasach Europy i pn. Azji, dość    wanie, dodatek kwasu salicylowego, benzo-

rzadki; w Polsce pospolitszy na wsch. Na wio-    esowego lub ich soli), wreszcie suszenie (ryb,

snę tokujący samiec wydaje donośne charakte-    mięsa, owoców). Drzewo zabezpiecza się od

rystyczne dźwięki. G. jest przedmiotem po-    G. drogą nasycania środkami przeciwgnilnymi

lowań.

IV, 141.    (np. karbolineum).

Gmerki — znaki różnicujące poszczególne    Gnida    — jajo wszy,    zazwyczaj przytwier-

rody mieszczańskie w dawnej Polsce; obecnie dzone do włosa żywiciela-

znaki własnościowe u rybaków kaszubskich Gnidosz (Pedicularis) — rodzaj roślin ziel-i bartników kurpiowskich    umieszczane    na    nych, półpasożytów z rodziny trędownikowa-

przyborach i narzędziach.    tych; 250 gat. głównie na półkuli pn.; u nas

Gmina — 1. — jednostka    samorządu tery-    na łąkach i torfowiskach kilka gat.; rośliny

m-to w pow. tczewskim nad

tonalnego; istnieją G. miejskie, wiejskie i uzdro- jednoroczne, wiskowe. art. ,,Samorząd",    IV, 725—735.    Gniew

2. — zorganizowana grupa wyznaniowa, np.    Wisłą. Ruiny zamku śrdw. 4000 mieszk.

G. Żyd. w Warszawie.    Gniew    —    afekt, wywołany zwykle    przez

Gneisenau August, hr. —    (1760—1831),    jakąś przeszkodę w dążeniu, często czyjąś

generał prus. Wraz z Scharnhorstem reorga-    czynną lub słowną napaść, albo zniewagę,

nizował wojsko po klęskach w wojnie z Napole-    G. posiada dość charakterystyczny wyraz mionem.    miczny, natomiast kompleks zmian ustrojo-

Gnejs — skała metamorficzna budowy    wych towarzyszących G. nie różni się wy-

krystalicznej, złożona z kwarcu, skaleni i ły-    raźnie od takich kompleksów przy innych

szczyku. Składniki mineralne    G. ułożone są    afektach.    G.    dysponuje    do odruchów    walki,

w równoległych warstewkach.    -> I, 455,    IV,    niszczenia lub czynności zastępczych, np.

-► I, 31, 32.

126, 1521, 1524, 1525.    obelg.

Gniadosz — koń maści ciemnokasztano- Gniewosz (Coronella austriaca Laur.) — gat. watej.    węży z grupy pełnozębnych (Colubriformia).

Gniazda — spiskie m-to nad Popradem; na-    Dł. do 75 cm. Czerwonawo-szary, na grzbiecie

leżało przed rozbiorami do Polski. 1000 mieszk.    dwa szeregi ciemnych plamek. Żyje w miej-

(częściowo Polacy).    scach suchych wśród kamieni i zarośli w Eu-

Gniazdo oporu — stanowisko obronne dru-    ropie i zach. Azji, w Polsce rozpowszechniony,

(XIV w.) podkomorzy Ludwika Węg., stronnik Wilhelma Ra-kuskiego; po małżeństwie Jagiełły buntuje króla przeciw królowej; rzucone na Jadwigę oszczerstwa musiał wedle ówczesnej praktyki od-szczekać spod ławy.

Gniezno — pierwsza historyczna stolica Polski z arcybiskupstwem zał. w r. 1000 przez cesarza niem. Ottona III. Dziś m-to pwt. w urodzajnej części Wielkopolski (woj. poznańskie). Przemysł rolniczy. Katedra pod wezwaniem N. M. P., wzniesiona przez Bolesława Chrobrego, przebudowa gotycka w XV w.; najcenniejszym zabytkiem są romańskie odrzwia

żyny lub grupy strzelców, ew. z karabinem    Niejadowity.

maszynowym, moździerzem itp.; okopane, o- Gniewosz z Dalewic słonięte przeszkodami, stanowi pewną całość jako najmniejszy element pozycji obronnej.

G. strzeleckie — dół (lej, wnęka) obsadzony przez jednego Strzelca lub ich grupę.

Gniazdo wtyczkowe — obsada metalowa, wmontowana w płytę izolacyjną (np. płytę ebonitową pudełka radiowego) służąca wraz z wtyczką do zamykania i przerywania obwodu elektrycznego.

Gnicie, fermentacja gnilna — rozkład sub-stancyj organicznych (szczególnie azotowych), przy którym powstają produkty o przykrym zapachu. Zachodzi pod wpływem drobno-

z ok. 1127 r., wyobrażające sceny z życia św. Wojciecha; srebrna trumna ze zwłokami św. Wojciecha z r. 1662. 30 000 mieszk. 11, 655.

Gnieżnik, gniazdosz (Neottia nidus avis) — gat. rośliny roztoczowej z rodziny storczyko-watych; pędy do 40 cm wys., bezzieleniowe, pokryte łuskami; gęste grona żółto-brunatnych kwiatów; występuje w cienistych lasach zwł. bukowych; kwitnie w maju, czerwcu.

Gnilec -* Skorbul.

Gniłek (Fuligo)

Gnomę (z gr. gnoml — przysłowie) — zbliżony do epigramu krótki, dobitny, często rytmiczny aforyzm o charakterze praktyczno-filozoficznym, np. „Poznaj samego siebie". Gnomiczna poezja — gat. poezji dydaktycznej, posługujący się wyłącznie formą G.

-> III, 331.

Gnomon

Gnomon.

Gnostycyzm

gat.

I, 469.

Goal, ’goul (ang. dosł. = cel, meta) — w pił-

umieszczenie

odmiana żółta.

rodzaj roślin z klasy ślużowców; F. muscorum o owocniach żółto-zielonkawych, występuje na mchu i na odpąd-niętych gałązkach i liściach w wilgotnych lasach; inny gat. rozwija się wśród wiórów kory garbarskiej.

Gniła Lipa, dawniej Srebrna Lipa — lewy dopływ Dniestru, płynący przez Opole z Go-łogór. 80 km dł.

Gnojka (Eristalis tenax L.) — gat. muchy z rodziny Syrphidae. Przypomina pszczołę, żywi się nektarem kwiatów. Larwa, opatrzona na końcu ciała długą rurką oddechową, żyje w dołach kloacznych, w zanieczyszczonej wodzie itp.

Gnojownia — urządzenie, zazwyczaj betonowe łub kamienne, dla składania i konserwowania stałych nawozów pochodzenia zwierzęcego. Dla ciekłych części nawozu buduje się specjalny zbiornik.

Gnom — w wierzeniach ludowych Europy zach. mała istota żyjąca w lesie, w zagrodzie, w górach, przyjazna ludziom; pokrewna naszym krasnoludkom.

ł. -- bardzo prymitywny zegar słoneczny używany w strż. 2. — sześcio-kąt, który powstaje, gdy przez dowolny punkt przekątnej rów-noległoboku przeprowadzimy dwie proste równoległe do jego boków; na ryc.: ABGEHD.

Twierdzenie o G.: równo-legło-boki EFBG i F.HDK są równoważne.

najwcześniejsza herezja w chrześcijaństwie, rozpadająca się na kilkanaście sekt. G. był połączeniem nauki chrześcij. z wierzeniami wsch. i filozofią gr.; głosił zasadniczy dualizm ducha i materii, emanację z Boga eonów, duchów pośrednich, między Nim a światem; G. trwał od w. II do VI, później zaś odradzał się nieraz w różnych sektach śrdw. i nwż.

Gnu (Connochaetes gnu Zimm.) ssaka z rodziny pustorożców (Bovidae); bywa zaliczany do podrodziny antylop. G. z postawy przypomina konia, głową — bawołu. Na głowie, karku i szyi dość długa grzywa. Żyje w stadach, obecnie już nielicznie, w pd. Afryce.

Gnykowa kość (os hyoideum) — kość pod-językowa, znajdująca się u większości kręgowców wśród mięśni szyi; przeważnie składa się z części nieparzystej — trzonu, oraz dwóch par t. zw. rogów.

Goa — kolonia portug. w Indiach na zach. brzegu Dekanu. W XVI i XVII w. ważne centrum handlowe i siedziba wicekróla portug. i misyj kat. Dzisiaj plantacje ryżu, palm kokosowych i bawełny. 3500 km², 580 000 mieszk. Stolica Nova Goa.

ce nożnej: 1. — bramka. 2. piłki w bramce zgodnie z zasadami gry; zdobycie punktu przez jedną z drużyn.

Gobeliny, arasy — tkaniny obrazowe, wykonane techniką im tylko właściwą i przeznaczone pierwotnie do celów zdobniczych w ramach architektury kościelnej, lub pałacowej. -> arl. ,,Arasy", I, 269 — 275; III, 540.

Gobi chiń. Sza-mo — wyżynna, kamienista, rzadziej piaszczysta pustynia w pd. części Mongolii o silnie urzeźbionej pow., poprzecinanej szeregiem pasm górskich. Klimat kontynentalny, suchy z dużymi wahaniami temperatury. Ludność koczownicza mong., nieliczne osady stałe. Obszar ten podzielony jest między Chiny i Mongolię. Ok. 2 mil. km².

-> I, 455, 456, IV, 501, 503, 1547.

Gobineau Joseph Arthur, gobinó żózćf ar-tilr — (1816—1882), pisarz i dyplomata fr., wsławiony głównie przez napisanie książki poświęconej nierówności psychicznej ras ludzkich (,,Essai sur inegalite des races humaines" 1853—1855). Różnice te dotyczą przede wszystkim uzdolnień w dziedzinie tworzenia cywi-lizacyj i państw. Najmniej uzdolnień w tym kierunku posiada, zdaniem G., odmiana czarna, pośrednie miejsce zajmuje największymi uzdolnieniami odznacza się odmiana biała. Wśród odmiany białej rasa nor-dyczna, charakterystyczna wg niego dla Germanów, jest najbardziej uzdolniona. Teoria G. stała się podstawą współczesnego rasizmu niem.

I,    320, 321, 322, 323, 324.

Goci (Gotowie) — plemiona germ.; w I w. zajmowały dorzecze dolnej Wisły i Odry, po podbiciu Wandalów w II —III w. G. przesunęli się na pd. do źródeł Wisły, na wsch. zaś przez Polesie i Ukrainę dotarli do Morza Czarnego i nad Dunaj, gdzie utworzyli wtórne centrum kultury gockiej, znanej z licznych wykopalisk. Pod wodzą królów gockich i G., jako warstwy zdobywczej, panującej, powstały pierwsze zorganizowane państwa w Europie wsch. W III w. nastąpiło rozbicie G. na Wizygotów i Ostrogotów.

II,    577, 852.

Godhavn — port w zatoce Disko na zach. wybrzeżu Grenlandii z duń. stacją arktyczną. 700 mieszk.

(1847-1930), botanik. Szereg podstawowych prac z dziedziny przemiany materii, oddychania i wzrostu roślin; „Myśli przewodnie fizjologii roślin".

->• II, 357, IV, 482.

Godło

1. — klejnot, czyli herb rodzin hasło, wyraz albo znak dewiza,

Godthaab — gł. port grenlandzki w pd. części wyspy. 1300 mieszk.

Godunow Borys Borys Godunow.

Godwin Mary. ’goduyn 'mary — (1759 — 1797), pierwsza feministka ang. Broniła równouprawnienia kobiet w dziele ,,Vindication of the Rights of W oman” („Obrona praw kobiety"); liczne rozprawy i powieści.

Godwin William, 'goduyn 'uyljam — (1756 — 1836), ang. pisarz polit., teoretyk komunistycznego anarchizmu. Odrzucał wszelki ustrój państwowy, oparty na przemocy i własności prywatnej.    -*■ I, 214.

Gody — 1. — biesiada, uczta; 2. — ludowa nazwa okresu świąt Bożego Narodzenia (aż do Trzech Króli).

Godzinki — rodzaj modlitw do N. M. P.

Godziny pracy nadliczbowe — godziny przepracowane ponad normę przewidzianą ustawą. Pracodawcę zatrudniającego pracownika w godzinach nadliczbowych obowiązuje zezwolenie inspektora pracy oraz dodatkowe wynagradzanie pracowników : za pierwsze dwie G. P. N. o 25°/₀ więcej niż za normalne, za następne — o 50°/o więcej. (-»- Czas pracy).

Godziszewskie Jezioro — jezioro w pwt. tczewskim na Pojezierzu Pomorskim.

Goebbels Paul Joseph

art. II, 620—629;

Goczałkowice — miejscowość lecznicza na Górnym Śląsku, w pow. pszczyńskim, 250 m

n. p. m. Źródła solankowe.

Godard Benjamin, godar beżame — (1849 — 1895), kompozytor fr. Znana muzyka salonowa i ,,Berceuse”, („Kołysanka").

Godavari — główna rzeka Dekanu w Indiach; uchodzi do Zatoki Bengalskiej. 1350 km dł. 280 000 km² dorzecza.

Godebski Cyprian — (1765—1809), poeta legionowy. Brał udział w powstaniu kościuszkowskim, w legionach polskich we Włoszech. Wsławił się „Wierszem do legiów polskich" (1805). Zginął w bitwie pod Raszynem.

Godebski .Cyprian —    (1835—1909), rzeź

biarz. Przedstawiciel klasycyzmu, uczeń Da-vida. Pomnik Mickiewicza (Warszawa), pomnik Kopernika na dziedzińcu Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, szereg pomników za granicą.

Godefroy (Godfryd) de Bouillon, godfrua dń bui:jó — (ok. 1060—1100), książę lotaryń-ski, „obrońca Grobu św.“, jeden z wodzów pierwszej wyprawy krzyżowej, zdobywca i pierwszy król Jerozolimy w 11. 1099—1100.

Godfryd de Bouillon -* Godefroy de Bouillon.

Godiva lady, go’dajwa 'lejdy — (IX w.), urodziwa małżonka hr. Leofric z Mercii (Anglia); wg podania uwolniła m-to Coventry od wysokiej kary pieniężnej, gdy, spełniając warunek swego męża, przejechała przez miasto nago okryta swymi długimi włosami. Temat wyzyskany przez malarzy i poetów (Tennysona, Maeter-lincka, Staffa).

Godlewski Emil szlacheckich; 2.

umówiony, symbol, oznaka; 3. motto. G. państwowe symbolizujące majestat Rzplitej — 1. herb państwowy przedstawiający orła białego z głową zwróconą w prawo i rozwiniętymi skrzydłami, z koroną, dziobem i szponami złotymi, umieszczonego na prostokątnej tarczy koloru czerwonego. 2. — chorągiew Prezydenta Rzplitej : płachta barwy czerwonej obramowana dokoła białym kolorem, pośrodku wizerunek orła państwowego.

„God save the King“ god sejv óo kyN (ang. dosł. = Boże, chroń króla), — ang. hymn narodowy (od r. l745). Przypisywany ang. poecie Henry Carey (1740). Melodię hymnu „G. S. T. K." przejęli w końcu XVIII w. do swych hymnów państwowych Niemcy, Duńczycy i Rosjanie.

(* 1897), polityk niem., jeden z przywódców ruchu narodo-wo-socjalistycznego i jeden z najbliższych współpracowników Adolfa Hitlera. W r. 1928 poseł do parlamentu, w r. 1929 szef propagandy partyjnej, od r. 1933 minister propagandy Rzeszy. Napisał ,,Kampf um Berlin" („Walka o Berlin").

Goebel Karl — (* 1855), botanik niem., wybitny morfolog.

Goes Hugo van der — (1440—1482), malarz niderl. Słynne obrazy ołtarzowe. Pełne charakteru ujęcie człowieka.

Goetel Ferdynand — (* 1890), pisarz, członek P. A. L., wybitny przedstawiciel egzotyzmu we współczesnej literaturze polskiej. Twórczość G., zrodzoną na podłożu rewolucji ros., cechuje męska postawa duchowa, pozytywny stosunek do życia, jędrność, zwartość stylu pisarskiego. Utwory powieściowe na tle wspomnień turkestańskich: „Kar Chat", 1922, i „Pątnik Karapeta", 1923; powieści: „Z dnia na dzień", 1926, „Serce lodów", 1930; dramat historyczny „Samuel Zborowski", 1929.; wrażenia podróżnicze: „Egipt", 1927, „Wyspa na Chmurnej Północy", 1928, „Podróż do Indyj", 1933 i i.

Goetel Walery — (* 1889), geolog, zasłużony działacz na polu ochrony przyrody, jeden z inicjatorów parków narodowych).

Goethe Johann Wolfgang — (1749—1832), największy poeta niem.

I, 520, 598, 666, 1234, 1240, 1245, II, 620, 1198, III, 924, 929, 938, 965, 1170, IV, 592, 1123.

Gogh Vincent van — (1853—1890), malarz i grafik hol., działający od r. 1886 we Francji

II, 157, III, 901.

proces,

-y IV, 34, 35.

z tradycją „commedia deWarte" i wprowadził do literatury wł. żywą i oryginalną komedię charakterów, interesujący obraz obyczajowości swoich czasów. Czerpiąc obficie z dorobku strż., był też G. pod silnym wpływem Mołićre’a, który zaważył na całej jego twórczości. Działał i tworzył w Wenecji i w Paryżu, znany i grywany na wszystkich scenach europ. Ponad 140 komedyj; najbardziej znane: „Sługa dwóch panów", „Nowy dom" i i.    II, 1260, 1 V, 1421.

Goldschmid Henryk, pseud. Korczak Ja-(* 1878), pedagog i pisarz dla dorosłych i dzieci, rzecznik dziecka opuszczonego pokrzywdzonego. „Dziecko salonu", „Król Maciuś I", „Bankructwo małego Dżeka" i i.

Goldsmith 01iver, 'gouldsmy# 'olyvar — (1730—1774), płodny i wszechstronny pisarz ang. Gł. dzieła: słynna powieść idyliczna ,,The Vicar of Wakeiield", („Wikary z Wakefield"), poemat „The Deserłed Village“, („Wioska opuszczona"), komedia: „She Stoops to Gonguer", („Ona zniża się, by podbić"). Twórczość G. odznacza się naturalnością, pogodnym sentymentalizmem i komepiowym humorem. Powieść G. oddziałała na rozwój formy powieściowej w całej Europie m. i. w Polsce (tłumaczenie H. Błotnickiego).

Goldstein Eugen. niem., pierwszy otrzymał promienie elektryczności dodatniej t. zw. kanalikowe.

Gold Standard, 'gould 'standard — system monetarny, polegający na tym, że każdy posiadacz banknotów może bez żadnych ograniczeń zażądać od banku emisyjnego ich wymiany na monety złote.

część kończyny

Goliat.

ubarwiony, żyje Afryce, żywi się pokarmem roślinnym.

(Paryż i Arles); obok Gauguina najwybitniejszy prekursor ekspresjonizmu. Obrazy jego o jarzących się, przesłonecznionych barwach, przedstawiają najczęściej z dosadną charakterystyką nędzę chłopską. Sztuka van G. pod względem formalnym oparta jest na założeniach styliza-cyj no-dekoracyj nych.

Gogol Nikołaj — (1809—1852), wybitny pisarz ros. pochodzenia ukr. Twórca specyficznie ros. realizmu, zabarwionego sentymentalizmem i ciepłym uczuciem w stosunku do stworzonych przez siebie postaci, pierwszy wykorzystał błahe wypadki życia codziennego jako źródła natchnienia literackiego. Komedie-saty-ry (,,Rewizor", „Ożenek"), powieści („Martwe dusze", „Taras Bulba", i i.), fantastyczne opowieści petersburskie („Portret", „Płaszcz", „Nos") odznaczają się twórczą fantazją, malow-niczością postaci i obrazów oraz siłą ekspresji mowy rytmiczno-obrazowej. Pod koniec życia G. wpadł w skrajny mistycyzm.

-> II, 1263, IV, 1556, 1564, 1569, 1572.

Gojawiczyńska Pola — (* 1896), powieściopisarka. Regionalne tło górnośląskie mają jej nowele „Powszedni dzień", 1933, i pierwsza powieść „Ziemia Elżbiety", 1933. Obyczajowo-społeczna powieść środowiskowa z życia Warszawy w 11. 1905 aż po dzień dzisiejszy — „Dziewczęta z Nowolipek", 1935 i jej dalszy ciąg „Rajska jabłoń", 1937.

Gojenie (reparulio, cicatrimtio) polegający na pomyślnym likwidowaniu uszkodzeń organizmu powstających na tle zapalnym, urazowym (np. rany) itp.; G. prowadzi bądź do całkowitej odnowy uszkodzonej tkanki, bądź też do zastąpienia jej tkanką mniej wartościową — blizną.

Gokcza — jezioro na Wyżynie Armeńskiej. 1400 km².

Golden Gate, 'gould.n ’gejt (ang. — Złote Wrota) — cieśnina zamykająca Zatokę San Francisco z imponującym mostem wiszącym, 2 km dł., łączącym San Francisco z pn.

Gold Exchange Standard, gould yks’czejndż ’stknd3rd (ang.) — waluta pozłacana; system monetarny, przy którym bank emisyjny może emitować banknoty nie tylko w zamian za złoto, ale i wzamian za pieniądze zagraniczne, wymienialne na złoto.

Goldoni Carlo — (1707 — 1793), pisarz wł., właściwy twórca nowoczesnej komedii wł. Zerwał

nusz

(1850-1930), fizyk

IV, 33-34.

Golem — wg legend żyd. z XVI w. kloc gliniany, który rabin praski Maharal ożywiał, kładąc mu w usta kartkę z wersetem Talmudu. Z postacią G. związany jest szereg legend i przypowieści. W literaturze nowoczesnej G. występuje jako symbol żywiołowej, nieokiełzanej siły. Słynna powieść Myerincka.

Goleń, podudzie (crus) dolnej (u człowieka), lub tylnej (u zwierząt), od stawu kolanowego do kości stępu. G. składa się ze szkieletu kostnego — piszczeli i strzałki, oraz z mięśni; najsilniej są rozwinięte mięśnie tylnej części G., tworzące u człowieka łydkę.

Goleszów — wieś w pow. cieszyńskim; fabryka cementu. 3000 mieszk.

Golf — gra sportowa, pochodząca z Anglii. G. polega na tym, że małą piłeczkę z twardej gumy zapędza się kolejno, specjalnym kijem, do właściwych dołeczków za pomocą możliwie najmniejszej liczby uderzeń. Terenem do gry jest rozległa łąka o urozmaiconej powierzchni i strzyżonej trawie, na której znajduje się 9—18 dołków.

Golfstrom -* Zatokowy Prąd. -*■ 1, 176.

Golgota, zw. inaczej Kalwarią — niewielkie wzgórze koło Jerozolimy, na którym Chrystus został ukrzyżowany.    i

Goliat — wg St. Test. olbrzymi rycerz filistyński zabity przez Dawida.

Goliat (Goliathus gigan-teus Lm.) — gat. chrząszcza z rodziny Scarahaeidae. Duży, do 10 cm dł., chrząszcz, ciemno-brunatno i biało

na drzewach w tropikalnej

Golicyn — książęcy ród ros. Od XVII w. odgrywał wybitną rolę w życiu polit. i kulturalnym Rosji. M. i.: Wasilij — (1633—1713), t. zw. „wielki G.“, opiekun nauk, faworyt siostry Piotra Wielkiego, Zofii; wygnany.

dawna stolica Haiderabadu w Indiach bryt., znana dawniej z bogactw (szlifiernie diamentów). 1000 mieszk.

Goltius Hendrik — (1658—1617), sztycharz hol., drzeworytnik, malarz, bardzo popularny w swoim czasie. Sceny historyczne, mitologiczne itd.

Goltz Colmar, von — (1843—1916), marszałek prus., podczas wielkiej wojny naczelny dowódca sił tur. nad Bosforem i w Iraku.

Golkonda

Gołąbska konfederacja — związek szlachty zawiązany 16 października 1672 dla obrony Michała Korybuta przed opozycją partii hetmańskiej Sobieskiego, związanej w konfederację szczebrzeszyńską w Szczebrzeszynie (pod Zamościem) celem zdetronizowania króla i wprowadzenia na tron kandydata fr. G. K., używszy pospolitego ruszenia, zgromadzonego przeciw najazdowi tur., na wojnę domową, ściągnęła na siebie odpowiedzialność za haniebny pokój buczacki. Pod grozą tur. pogodziły się obie konfederacje na warszawskim sejmie pacyfika-cyjnym (13 kwietnia 1673).

Gołdap — m-to nad granicą prus.-polską w Prusach Wsch. 10 000 mieszk.

Goltz Riidiger hr. — (1865—1930), generał prus. W r. 1919 walczył z bolszewikami na czele „Żelaznej Dywizji" na ziemiach nadbałtyckich.

Gołąbki, surojadki (Russula)

Gołek (Gymnadenia)

rodzaj

grzybów kapeluszowych z rodziny bedłkowa-tych; należy tu przeszło 100 gat. grzybów o mięsistych, gładkich kapeluszach i białych blaszkach; jedne gat. jadalne, inne trujące; rosną w lasach.

Gołąb domowy -> Gołąb skalny.

Gołąb pocztowy — rasa gołębia domowego. Używany jako żywy środek łączności, przeważnie w wojsku. Użycie opiera się na wykorzystaniu przywiązania do gołębnika, zmysłu orientacyjnego, wytrwałości i szybkości lotu (przeciętnie 1 km/min.). Zasięg lotów ponad 100 km. Meldunki wkłada się do tulejki, umocowywanej do nóżki G. P., który wypuszczony, wraca do swego gołębnika (stałego, lub potowego, ruchomego).

Gołąb samoański (Didunculus strigirostris Jard.) — gat. ptaków z rzędu gołębiowatych. Wierzch ciała brunatno-czerwonawy, głowa, szyja i spód szaro-zielonkawe. Żyje w lasach na wyspach Samoa.

Gołąb skalny (Columba. livia Briss.) — gat. ptaków z rzędu gołębiowatych. Upierzenie mo-dro-popielate z metalicznym połyskiem na karku. Żyje w okolicach skalistych Morza Śródziemnego, gnieździ się w szczelinach skał. Od G. S. pochodzi G. domowy, udomowiony ok. 4000 prz. Chr. Wśród znacznej liczby ras wyróżniamy: 1-. amatorskie (ozdobne), np. pawiki, turkoty, sinki polskie, i i. 2. mięsne, np. rysie polskie, polusy, skowronki kobur-skie i i. 3. pocztowe.

-► II, 1265-1266.

Gołąb wędrowny (Ectopistes migrałorius L.)    — gat. ptaków z rzędu gołębiowatych.

Upierzenie łupkowato niebieskie, metalicznie połyskujące, spód ciała różowawo-szary, lotki czarniawe. Żył w Ameryce Pn.; w olbrzymich stadach odbywał wędrówki w poszukiwaniu żeru, wyrządzając znaczne szkody na polach uprawnych. Z niewiadomych przyczyn od kilku dziesiątków lat wyginął niemal całkowicie.

rodzaj roślin bulwiastych z rodziny storczykowatych; obejmuje 10 gat.; u nas 4 gat.; na łąkach i polanach karpackich rośnie, G. długoostrogłowy; kwitnie w lecie.

Gołębiowate (Columbiformes) — rząd ptaków. Ciało dość krępe, dziób słaby, u nasady pokryty woskówką, nogi krótkie, przeważnie czerwono ubarwione. Skrzydła długie, ostro zakończone. Lot dobry, szybki i wytrzymały. Żyją w lasach lub okolicach skalistych, przeważnie w klimacie ciepłym, żywią się wyłącznie pokarmem roślinnym. Należą rodziny: gołębi (gołąb skalny, domowy, grzywacz, siniak, turkawka, synogarlica, gołąb wędrowny, ko-roniec); drontów (dodo); Didunculidae (gołąb samoański).

Gołębiowski Łukasz cheolog, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej. „Lud polski i jego zwyczaje", „Dzieje Polski za Jagiellonów" i i.

Gołoborze — złomiska skalne, powstałe ze zwietrzenia kwarcytu kambryjskiego, występujące na grzbietach w gł. paśmie Gór Świętokrzyskich.

Gołogóry

-* I. 1265, 1266. (1773-1849), ar-

1.

pn. krawędź Podola, stromy stopień, opadający ku kotlinie Nad-buża; 2. — m-ko w pow. złoczowskim, położone na tej krawędzi.

Gołoledź — powłoka lodowa, pokrywająca często w zimie pow. ziemi i przedmiotów; gdy wyższe warstwy atmosfery posiadają temperaturę ponad 0° C, zaś pow. ziemi i warstw powietrza do niej przylegających posiadają temperaturę poniżej 0° C, wytwarzane w warstwie ciepłej krople deszczu ulegają w warstwie chłodnej przechłodzeniu, po zetknięciu się* zaś z pow. ciał stałych zamarzają, pokrywając ją lodową warstwą. Warstwa lodu grubości do 2 —3 cm obciąża drzewa, niejednokrotnie łamie grube gałęzie, zrywa przewody telegraficzne, może spowodować zatopienie statku.

-*III, 984.

Gołuchowski

1. — Agenor 1875), mąż stanu, w r. 1859 minister spraw wewnętrznych Austrii, pierwszy arystokrata polski w służbie rządowej austr. Namiestnik

(1812 -

Gomółka Mikołaj — (ok. 1539—1609), najwybitniejszy kompozytor polski XVI w., członek kapeli Zygmunta Augusta. Zachowały się jego „Melodie na psałterz polski", 1580, do tekstów Jana Kochanowskiego (150 krótkich utworów na chór mieszany).

Gondola.

nazwa nadawana świątyniom

Galicji (1849, 1866, 1871) dbał o podniesienie ekonomiczne kraju, występował ostro przeciwko akcji spiskowej, rzecznik praw polskich. W r. 1881 dzięki jego staraniom wprowadzono język polski na uniw. krakowskim i lwowskim oraz utworzono Akademię Umiejętności. Zwolennik lojalnej współpracy z rządem austr., niepopularny w kraju. -*■ III, 43. 2. — Agenor (1849—1921), dyplomata austr., syn poprz.; w 11. 1895 — 1906 minister spraw zagranicznych. Wzmocnił sojusz AustroWęgier z Niemcami i nawiązał porozumienie z Rosją, utwierdzając równocześnie wpływ austr. na Bałkanie. Obalony przez Węgrów za sprzeciwianie się wprowadzeniu języka węg. do wojska.

Gołuchów — wieś w pow. jarocińskim; zamek z bogatymi zbiorami sztuki. 500 mieszk.

Gómbós Gyula — (1886—1936), węg. mąż stanu, nacjonalista. W r. 1919 wraz z Bethlenem zorganizował kontrrewolucję. 1921 udaremnił zamach stanu cesarza Karola. 1928 generał i min. obrony krajowej, 1932 jako prezydent ministrów, sprawował rządy dyktatorskie, kierując polityką węg. w duchu współpracy z Włochami i Niemcami.

Gomez Juan Vincente — (* 1859), czterokrotny dyktatorski prezydent Wenezueli.

Gomora -> Sodoma

-* I V, 252.

Gompers Samuel, 'gompars 'shmjual — (1850—1924), przywódca ruchu zawodowego w St. Zj. A. Pn. Od r. 1882 przewodniczący Amer. Federacji Pracy.

Gomulicki Wiktor, pseud. Fantazy — (1851 — 1919), poeta i powieściopisarz doby pozytywizmu. Poezje („Pieśń o Gdańsku"), nowele, powieści („Cudna mieszczka", „Wspomnienia niebieskiego mundurka", i i.), szkice literackie oraz „Opowiadania o starej Warszawie" dzięki którym zasłynął jako epik stolicy Polski.

Goncourt Edmond, gókur ćdmó — (1822 — 1896) i Jules, żiil - (1830- 1870), bracia, pisarze fr. Twórcy fr. naturalizmu; stworzyli styl impresjonistyczny w literaturze. Cenne dzieła z historii sztuki i obyczajowości, odznaczające się nowoczesnym podejściem. Napisali wspólnie szereg powieści (,,Renie Mauperin", ,,Oerminie Lacerteuz", ,, Madame Oervaisais“), prac krytycznych. Interesujący pamiętnik ,,Journal des G.".    I, 527. G. akademia —

utworzona z zapisu G. w r. 1903; składa się z 10-ciu powieściopisarzy, otrzymujących 6 tys. franków pensji rocznej. G. nagroda — w sumie 5 tys. fr., jest przyznawana corocznie autorowi najlepszej powieści fr. Obie fundacje mają na celu opiekę materialną nad pisarzami fr.

Gonczarow Iwan — (1812—1891), prozaik ros., obiektywny obserwator życia. W swych powieściach: „Zwyczajna historia" i „Urwisko" przedstawił typy bezczynnych romantyków; powieścią „Obłomow" zdobył sobie sławę: czołowy bohater jest człowiekiem leniwym i apatycznym; jego bezczynność w połączeniu z dodatnimi cechami charakteru stała się symboliczną dla pewnego typu umysłowości i charakteru ros. („oblomowuzczina").    -> IV, 1565.

Gondar — stolica Abisynii z XVII w. 6000 mieszk.

Gondola — bardzo długa (do 10 m), wąska (1 m 30), płaska, czarno malowana łódź wenecka, w pow’szech- • nym odczuwaniu nie- — rozłącznie związana z krajobrazem Wene- ■—¹    —

cji. Gondolier — przewoźnik wenecki, często w literaturze przedstawiany jako typ romantycznego Włocha. Znane są pieśni gondolierów.

Gondwana — nazwa wielkiego lądu na półkuli pd., który istniał w erze paleozoicznej i mezozoicznej. Obejmował część Ameryki Pd. Afrykę, Arabię i Hindostan. Ziemie te są dziś rozerwanymi resztkami G.

-> 1, 455, II, 970, III, 250, I V, 1529, 1530.

Gong — płyta miedziana lub brązowa, okrągła lub czworokątna, luźno zawieszona w specjalnym trzymadle. G. uderzony młoteczkiem wydaje silny głęboki dźwięk. Zastępuje dzwon w Indiach, Chinach. W w. XX G. rozpowszechnił się i w Europie jako sygnał alarmowy (np. pożarny), w teatrach, pensjonatach itd.; często płytę metalową zastępuje szyna metalowa.

Goniądz — m-to w pow. białostockim nad Biebrzą. 3500 mieszk.

Goniometr — przyrząd do mierzenia kątów m. płaszczyznami (w szczególności kątów w kryształach).

Goniometria -> Trygonometria.

Goniony — staropolski taniec i gra towarzyska polegająca na gonieniu się.

Gonitwy — piesze i konne popisy rycerskie dla uświetnienia uroczystości w obecności króla lub dostojnych gości (turnieje). G. odbywały się w Polsce od czasów śrdw., zaniknęły zupełnie za Sasów.

Gonta Iwan — setnik kozaków nadwornych wojewody kijowskiego Franciszka Potockiego w Humaniu; w r. 1768 wszedł w porozumienie z rebelią chłopską Żeleźniaka i spowodował rzeź humańską. Pochwycony przez wojska ros., stracony.

Gonty —małe deseczki, wyrabiane maszynowo lub ręcznie, które służą do pokrywania dachów.

Gontyna

słów., mylnie uważana za strż., jest to bowiem wytwór języka literackiego XIX w.

(t 1440),

choroba

w kra-

lesista część Karpat zach. m. Rabą a Dunajcem, zamieszkana przez biedną ludność góralską. Najwyższy szczyt: Turbacz, 1311 m wys. Szczątki pasterstwa górskiego. Ważny obszar turystyki letniej i zimowej.

Gorczakow Aleksander, ks. — (1798—1883), dyplomata ros. za Aleksandra II, min. spraw zagr. w 11. 1856—1862, dąży! do skupienia

Gorczakow Michaił — (1793—1861), generał ros., brał udział w wojnie polsko-ros. 1830/31 r. w bitwach pod Wawrem, Ostrołęką i przy zdobyciu Warszawy. Od 1856—1861 namiestnik Królestwa Polskiego działa w kierunku złagodzenia rządów ros., zniósł stan wojenny, pozwolił na założenie ,,Tow. Rolniczego", przedstawił carowi plan reform i wysunął margr. Wielopolskiego.

Gorczyca (Sinapis)

IV, 613, 1195.

-* / V, 253.

-+1I, 93. (1878-1929), pod-

na balonie „Kościu-

Good bye, gud baj (ang.) — bądź zdrów; żegnaj.

Goplana — królowa Jeziora Gopła, fantastyczna postać w dramacie Słowackiego „Balladyna", oparta na ludowych wierzeniach w boginki jezior.

Gopło — jezioro kujawskie, otoczone podaniami z pradziejów Polski; rozszerzona dolina Noteci, która przez nie przepływa. 36,5 km2 pow., do 16 m głęb.

Gorajski (z Goraja) Dymitr podskarbi nadworny za Kazimierza W., marszałek za Jagiełły; popierał małżeństwo Jadwigi z Jagiełłą, wziął czynny udział w zajęciu Rusi Czerwonej przez Jadwigę.

Gorące źródła -> Cieplice.

Gorączka (febria) — podwyższenie ciepłoty organizmu ponad normę — u człowieka ponad 37° C (przy mierzeniu pod pachą). Istotą G. jest zaburzenie regulacji cieplnej organizmu, zależne zarówno od zwiększenia produkcji ciepła, jak i od zmniejszenia jego wydalania z ustroju. Najczęstszym czynnikiem wywołującym G. są substancje powstające w ustroju przy chorobach zakaźnych, pochodzące z drobnoustrojów oraz z uszkodzonych przez nie tkanek. Znaczenie G. dla organizmu nie jest dotąd wyjaśnione. Jedni uważają ją za zjawisko szkodliwe dla ustroju, inni — za objaw korzystny, pobudzający ustrój do obrony i jednocześnie osłabiający czynniki zakaźne, chorobotwórcze. Dlatego obecnie próbuje się nawet leczyć za pomocą G. niektóre choroby, zwł. porażenie postępujące i wiąd rdzenia.

-* I, 986, 987.

Gorączka biała — potoczna nazwa obłędu opilczego.

Gorączka maltańska (febria melitenaia), gorączka falująca (febria undulana) zakaźna, występująca przede wszystkim jach śródziemnomorskich, szczególnie u ludzi mających do czynienia z bydłem. Człowiek zaraża się od kóz, chorujących również na tę chorobę. Przebieg przypomina w ogólnym zarysie obraz duru brzusznego.

Gorączka złota — ogólna psychoza, która ogarnęła szerokie masy na całym świecie na wieść o odkryciu bogatych złóż złota w Kalifornii (w 11. 1848—1853) i w Klondyke w pn. Kanadzie (w r. 1896). Na skutek G. Z. nastąpił olbrzymi napływ poszukiwaczy złota na te tereny. Dramatyczne przeżycia tych poszukiwaczy stanowią temat licznych powieści (London), filmów (słynny film Chaplina) itd. -* IV, 903.

Gorce

Słowian przy Rosji. Popierał program Wielopolskiego. Przygotował trójporozumienie ang.-fr.-ros.

rodzaj roślin zielnych, jednorocznych z rodziny krzyżowych;

G. biała rośnie dziko w środk. i pd. Europie oraz uprawiana jest dla nasion, zawierających oleje ostre i palące; nasiona sproszkowane używane do wyrobu musztardy i plastrów t. zw. gorczyczników (synapizmów), używanych dla wywołania przekrwienia.

Gorczycki Grzegorz Gerwazy — (ok. 1660 — 1734), jeden z najwybitniejszych kompozytorów polskich swojej epoki, kapelmistrz chóru katedralnego na Wawelu. Ostatni przedstawiciel epoki klasycznej w naszej muzyce kościelnej. Napisał utwory a cappella i z towarzyszeniem instrumentów (msze, motety, introity, hymny, itd.)

Gorczyn Jan Aleksander — pierwszy dziennikarz polski; wydawał w r. 1661 w Krakowie, a potem w Warszawie pismo „Merkuriusz Polski".

Gorczyński Witold pułkownik, twórca legionu polskiego im. Pułaskiego po stronie ros. w r. 1914.

Gordios — - w podaniach gr. wieśniak fry-gijski, na którego wyrocznia wskazała jako na przyszłego króla. Obrany królem, złożył w świątyni Zeusa jarzmo swych wołów i dyszel i związał je w wymyślny węzeł (t. zw. „gordyjski"). Wyrocznia głosiła, że kto go roz-plącze, zostanie władcą świata. Uczynił to Aleksander W., przeciąwszy węzeł mieczem. Stąd przenośnia: rozciąć gordyjski węzeł — zdobyć się na stanowczą decyzję.

Gordon- Charles George, go:rd,n ’cza:rlz dżo:rdż — (1833—1885), generał ang. od 1863 w służbie chiń., od 1873 w egips.; 1877 — generał-gubernator Sudanu, poległ w czasie powstania mahdystów, broniąc zajętego przez siebie Chartumu.

Gordon Bennett John, ’go:rd,n 'benyt dżon — (1841 —1918), dziennikarz amer., wydawca „New York Herald"', zainicjował zawody balonów wolnych o puchar swego imienia. Zawody o puchar G. B. odbywały się co roku, od r. 1906. Polska zdobyła puchar na własność, dzięki zwycięstwom odniesionym w r. 1933 (kpt. Hy-nek i por. Burzyński szko"), 1934 (kpt. Hynek i por. Pomaski na tymże balonie) 1935 (kpt. Burzyński i por. Wawrzczak na balonie „Polonia II") W r. 1936

zwyciężyli lotnicy belg. (Demuyter i Hoffmans). Polacy zajęli drugie miejsce (kpt. Janusz i por, Brenk na balonie „L. O. P. P.“). — Zawody te są b. emocjonującym wyczynetn sportowym, gdyż wynik ich zależy od umiejętnego manewrowania balastem, wykorzystywania prądów powietrznych itp.

Gordyjski węzeł -> Oordioa.

Górecka Maria z Mickiewiczów . — (1835 — 1923), córka Adama, autorka pamiętnika: ,,Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu, opowiedziane najmłodszemu bratu".

Górecki Antoni

(1839-1917), ros.

turystyczny.

-> I, 381.

naro-

-y IV, 1566.

Górlitz ->■ Zgorzelec.

Gttrres Joseph v.

publicysta i krytyk literacki epoki tyzmu. Głęboko wierzący katolik. Zacięty wróg Napoleona.

Gorycja (zw. także przez Polaków na froncie wł. z niem. Gercem) — m-to wł. nad Ison-zo. Walczono o nie zawzięcie w r. 1915. 49 000 mieszk.

-y III, 1191.

-> III 476.

(1787-1861), bajkopisarz. Po upadku powstania 1831 r., w którym brał udział, osiedlił się w Paryżu, gdzie zetknął się z Mickiewiczem. Zdobył popularność bajkami, zwł. polit. Bajkę. G. „Diabeł i zboże" przytoczył Mickiewicz w III cz. „Dziadów".

Goremykin Iwan mąż stanu, reakcjonista. W 11. 1895—1899 ros. minister spraw wewnętrznych. W 11. 1914—1916 prezes rady ministrów, narzędzie kamarylli dworskiej i Rasputina. W r. 1917 zamordowany przez bolszewików.

Gorgan — złomisko zwietrzałego piaskowca fliszowego w Karpatach wsch. Stąd pochodzi nazwa pasma Gorganów, którego grzbiety pokryte są takimi złomiskami.

Gorgany — część Karpat wsch. m. Mizunką a Prutem. Wielki obszar leśny, zaludniony tylko na skrajach. Wnętrze G. jest niezamieszkałe, eksploatowane jedynie przez gospodarkę leśną i nikłe pasterstwo. G. charakteryzują wielkie strefy złomisk skalnych, zw. grehotem i głębokie doliny. Jest to obszar największych skupień kosodrzewiny w Polsce oraz liczniejszych niż w Tatrach limb, zw. tu kedrami. Najwyższy szczyt: dwuwierzchołkowa Sywula-Łopuszna, 1836 m wys. Pierwszorzędny obszar

-+ IV, 104.

Gflrgey Artur — (1818—1916), wódz powstania węg. w 11. 1848—1849, dwudniowy dyktator; 13 sierpnia 1849 poddał się Rosjanom.

Gorgiasz z Leontinum — (485 — 375 prz. Chr.), sofista gr., autor filozoficznego poglądu zw. nihilizmem poznawczym: nic nie istnieje, a gdyby nawet coś istniało, nie moglibyśmy tego poznać.

Gorgony — w podaniach gr. trzy potworne siostry, o ciałach pokrytych smoczą łuską, ze żmijami zamiast włosów i dziczymi kłami. Ich spojrzenie miało moc zamieniania ludzi w kamienie. Jedną z. nich była Meduza.

Góring Hermann — (* 1893), niem. polityk, jeden z najwybitniejszych przywódców dowego socjalizmu i najbliższy współpracownik Hitlera. Podczas wielkiej wojny odznaczył się na froncie jako lotnik. W r. 1932 — prezydent parlamentu, 1933 minister lotnictwa i prus. minister spraw wewnętrznych, wkrótce potem — prus prezes ministrów. Położył wielkie zasługi dla organizacji lotnictwa niem. i na polu życia gospodarczego Niemiec.

Gorkij Maksym (właściwie Aleksiej Piesz-kow) — (1868—1936), ros. prozaik, rewolucjonista, po rewolucji bolszew. stanął na czele literatury sow. Utalentowany pisarz, pionier realizmu ros., wprowadził do literatury ros. nowego bohatera, nowe typy ludzi: wykolejeńców, przedstawicieli warstw wydziedziczonych (dramaty: „Mieszczanie", „Na dnie", „Letnicy)". Wzruszające obrazy: „Matka", „To masz Gordiejew" i i. oraz szkice autobiograficzne: „Dzieciństwo", „Wśród obcych ludzi", „Moje uniwersytety".

Gorlice — m-to pow. w woj. krakowskim, ważny ośrodek przemysłu naftowego, eksploatującego sąsiednie złoża ropy. Tutaj 2 maja 1915 r. Niemcy przerwali front ros. M-to zostało wówczas zburzone. 7000 mieszk.

(1776—1848), niem.

roman-

-> I V, 1388.

Goryczak żółciowy, zajączek gorzki (Bole-tua felleua) — grzyb kapeluszowy pokrewny borowikowi; różni się jaśniejszą barwą kapelusza i grzybnią lekko różową, uwypuklającą się; smak ma tak gorzki, że nie można go użyć do jedzenia.

Goryczel (Picria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 40 gat. w Europie, głównie w obszarze śródziemnomorskim; u nas w zaroślach i na przydrożach pospolity G. ja-strzębcowaty, o pędzie przeszło x/., m wys. i kwiatach żółtych; kwitnie w lecie i jesieni.

Goryczka (Óenliana) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goryczkowatych klasy dwuli-ściennych-zrosłopłatkowych; 500 gat. głównie w górach obszarów pozatropikalnych pn. półkuli oraz w Andach; u nas na łąkach, skałach, w lasach rośnie przeszło 20 gat.; na suchych wzgórzach całej Polski dość pospolita G. krzyżowa o pędzie do pół m wysokim i kwiatach jasnoniebieskich; G. krótkołodygowa, drobna roślina o dużych ciemno-lazurowych kwiatach, rośnie na skałach Tatr wapiennych; niektóre gat. dostarczają korzeni używanych w medycynie.

Goryl (Oorilla gorilla Wym.) — gat. małp z rodziny człekokształtnych. G. żyje w lasach w dorzeczu rzeki Kongo, żywi się owocami i innym pokarmem roślinnym. Człowieka nie atakuje nigdy, napastowany ucieka. Obecnie znajduje się pod ochroną. W niewoli żyje krótko.

Gorysz ( Peucedanum) — rodzaj roślin zielnych, trwałych z rodziny baldaszkowatych;

obejmuje 100 gat. występujących na stepach i łąkach; u nas 6 gat.

Gorzelany — wyspecjalizowany technik go-rzelniczy, kierownik gorzelni.

Gorzelnia — zakład przemysłowy, wytwarzający spirytus głównie z kartofli, zboża lub czasem z innych surowców (melassa). G. rolnicza, ściśle związana z gospodarstwem rolnym, przerabia surowiec pochodzący z własnego gospodarstwa i najbliższych okolic i używa produktów odpadkowych na potrzeby własne.

Gorzka sól

turalne

II, 641.

dóbr.

gospodarstwo, w którym człowiek swoje potrzeby materialne zaspokaja drogą wymiany wytworów swej pracy na wytwory pracy innych ludzi. Jedną z form G- W. jest gospodarstwo pieniężne.

-> II, 641-643.

Gossaert Jan

Gostyń — m-to pow. w woj. poznańskim. 7000 mieszk.

Goszcza

IV, 1266. siarczan magnezu MgS0₄. Biała krystaliczna sól, łatwo rozpuszczalna. Stosuje się w lecznictwie jako środek przeczyszczający.

Gorzkie żale — pieśni o Męce Pańskiej, śpiewane w Polsce w kościołach w czasie wielkiego postu.

Gorzknia -> Quasaia.    ¹

Gorzknik kanadyjski (Hydraatia canadenaia) — gat. rośliny zielnej z rodziny jaskrowatych; pochodzi z atlantyckich obszarów Pn. Ameryki; od poł.

XIX w. uprawiany również w Europie dla kłączy, zawierający alkaloidy bardzo cenne w lecznictwie.

Go8iewski Wincenty — (f 1662), hetman i podskarbi lit., odznaczył się Gorznik w wojnach szw. i moskiewskich, zwo- kanadyjski lennik polityki królowej Marii Lud- c⁽anadensU). wiki, rywalizował z hetmanem Sapiehą i kanclerzem Pacem.; zamordowany przez konfederatów ze „Związku Święconego".

Goslar — stare m-to niem. u stóp Harzu. Zabytki architektoniczne. Przemysł chemiczny i drzewny. 23 000 mieszk.

Goslar Julian — (1820—1851), działacz niepodległościowy w Galicji, kilkakrotnie więziony, stracony w Wiedniu.

Gosławskł Maurycy — (1802—1834), poeta, uczestnik powstania 1831 r. i wyprawy Zaliw-skiego, aresztowany, zmarł w więzieniu. Poemat „Podole", prócz tego wiele utworów lirycznych, pieśni i dumek, popularnych w okresie powstania listopadowego.

Gospodarka — zespół świadomych i ciągłych czynności ludzkich, dążących — poprzez wysiłek, którego bezpośrednim lub pośrednim obiektem jest przyroda — do zaspokojenia potrzeb biologicznych człowieka i gatunku ludzkiego, -*• art. ,,Ekonomia", II, 142 — 154, ,,Ooapodarka" - II, 629 — 640, ,,Ooapodarki rodzaje", 641 — 647, „Życie goapodarcze Polaki", IV, 195-207; III, 301, 302, 956, IV, 25, 675-676, 1018, 1021, 1022.

Gospodarka naturalna, gospodarstwo na-gospodarka zamknięta, bezpie-niężna, nietowarowa, pierwotna; wytwarzanie koniecznych do życia artykułów i przedmiotów na własny wyłącznie użytek, a nie na rynek celem wymiany.

Gospodarka planowa, gospodarstwo planowe — taki system gospodarowania, w którym istnieje jedno kierownictwo wszystkich procesów gospodarczych: wytwarzania i rozdziału

-► II, 645-646.

Gospodarka wymienna, gospodarstwo wymienne

(1472—1533), malarz niderl.; pierwszy z malarzy niderl. kształcił się we Włoszech. Malarstwo alegoryczne i mitologiczne.

Gostomski Walery — (1854—1915), krytyk literacki. Znane jest jego studium o „Panu Tadeuszu". Pisał poza tym o Konopnickiej, Orzeszkowej, Wyspiańskim i w. i.

Gostynin — m-to pow. w woj. warszawskim. 8000 mieszk.

wieś w pow. miechowskim, gdzie Langiewicz ogłosił się w 1863 r. dyktatorem.

Goszczyński Seweryn — (1801 — 1876), wybitny poeta romantyczny z t. żw. „szkoły ukraińskiej", literat i publicysta. 29 listopada 1830 r. bierze udział w natarcu na Belweder, po upadku powstania przebywa w Krakowie; potem na emigracji we Francji; towiańczyk. WT twórczości swej zrywa G. z tradycjami pseudoklasyków. Usuwając na drugi plan formę zewnętrzną, czerpie natchnienie z przyrody i podań ludu, nadając przez to swym utworom charakter narodowy. Pierwszy piewca Tatr i Podhala. Twórczość G. cechuje posępny groźny nastrój ; autor lubuje się w krwawych scenach, widziadłach nocnych i grze pierwotnych namiętności. Poematy: „Zamek Kaniowski", „Sobótka", powieść romantyczna: „Król Zamczyska", wiele poezyj lirycznych i patriotycznych, rozprawa „Nowa epoka poezji polskiej". (z ujemną oceną twórczości Al. Fredry), artykuły literackie, polityczno-społeczne i i.

-*■ IV, 228.

Gościec (rheumatiamua) — 1. — G. ostry (R. acutua) — ostra choroba atakująca przede wszystkim serce; często stawy (t. zw. typ stawowy — R. articulorum acutua) i błony surowicze (otrzewna, osierdzie, opłucna). G. ostry nierzadko prowadzi do śmierci; często pozostawić może poważne powikłania. Na ogół uważają G. za chorobę zakaźną. Ostatnio wielu badaczy wypowiada zdanie, że G. ostry jest to schorzenie alergiczne. 2. — G. stawowy przewlekły (R. articulorum chro-nicu8) — przewlekła choroba stawów, polegająca na ograniczeniu ruchów i bolesności zajętego stawu z następnym jego zniekształce-

niem i zesztywnieniem. Przyczyn wywołuj ą-

cych przewlekły G. dotychczas nie znamy. 3. — G. mięśniowy (Ii. musculorum) — najrozmaitsze schorzenia mięśni, połączone z ich bolesnością, przeważnie następstwo tzw. przeziębienia, uszkadzającego w nieznany bliżej sposób włókna nerwowe i mięśnie.

Gota, niem. Gotha

przemysłowe m-to w Turyngii, znane w dziejach kartografii niem. dzięki firmie Justusa Perthesa. 48 000 mieszk. Gotajski almanach -> Almanach.

pd.-zach. Szwecji, wypływa z Jeziora Wener i uchodzi pod Góte-borgiem do Kattegatu. Wyzyskano ją na drogę wodną z Kattegatu do Sztokholmu (Kanał Góta). Tworzy wodospady pod Trol-h&ttan.

G6talilv — rzeka w

Gotarda św. Przełęcz (niem. Sankt Got-jedno z najważniejszych przejść alpejskich m. dorzeczem Renu a Adygi, 2114 m wys. Tunel kolejowy tej nazwy w sąsiedztwie przełęczy na linii Zurych-Mediolan ma 15 km dł.

Góteborg

thard)

-> I, 127, I V, 1529. port szw. nad Kattegatem w ujściu rzeki Gótaalv. Stolica okręgu G. i Bohus oraz najważniejszy ośrodek przemysłowy kraju. Budowa okrętów i maszyn; przędzalnictwo. 244 000 mieszk.

-*/F, 776, 777.

Gotland — nazwa epoki geologicznej w okresie sylurskim.

Gotlandia, szw. Gotland tycka u brzegu Szwecji. Rolnictwo, hodowla bydła. 2980 km², 57 000 mieszk. Gł. m-tc Visby.

Gotowalnia — w dawnej polszczyźnie pokój oddzielny lub stolik z przyborami toaletowymi.

Gottfried ze Strasburga — (J* ok. 1215), największy obok Wolframa v. Eschenbach przedstawiciel dworskiej poezji śrdw., autor poematu „Tristan".

Gottlieb Leopold — (1883—1934), malarz. Portrecista. Uczestnik walk legionowych; malował szereg wybitnych osobistości legionowych.

Gottsched Johann Christoph —    (1700 —

1766), krytyk i reformator literatury niem. który w swojej poetyce (,,Kritische Dichtkunst") usiłował stworzyć w duchu racjonalizmu fr. normy dla poezji niem., a w innych pismach dla języka niem. Zasłużony badacz dawnej literatury niem.; pod koniec życia ośmieszony z powodu skostniałości swych poglądów.

III, 1170.

Gotyckie pismo — alfabet używany przez Gotów, stworzony w IV w. przez tłumacza Biblii na język zach.-gocki, Wulfilasa (Ulfi-lasa) na podstawie alfabetu gr., skombinowa-nego z alfabetem łac. i runicznym. W znaczeniu potocznym nazywa się „G. P.“ (po polsku *2W- „gotyka") system pisma i druku niem., tzw. frakturę, w odróżnieniu od pism łac., tzw. antykwy.

wyspa bał-

Gotyk — nazwa stylu, który powstał we Francji w XII w,, przetrwał do w. XVI, przejawił s'ę zaś najwspanialej w budownic- . twie kościelnym XIII i XIV w., i    i

ogarniając w tym czasie całą Eu-    i    J

ropę. -* art. ,,Gotycka katedra",    A    |

II, 647-656; 858, 859, 1200, III, MMM = 902, IV, 236, 237, 949, 950, 951,

959, 1016.

G6tz von Berlichingen -> Ber-

lichingen Oótz.

Goujon Jean, gużó żk — (f ok.

1564), rzeźbiarz fr. epoki renesansu.

Czynny w Rouen, Paryżu i Bolonii i przy budowie słynnego zamku Anet. Gł. dzieła: „Diana z jeleniem", „Fontaine des Innocents" w Paryżu i i.

Gounod Charles, gunó szarl — (1818—1893), wszechstronny kompozytor fr.; twórczość muzyczna G. odznacza się melodyjnością, znajomością efektu scenicznego, liryzmem i uczuciową barwą, pełną marzycielskiej tęsknoty. Napisał opery: „Faust" 1859, „Romeo i Julia" 1867. Oratoria, msze, pieśni i i.

-> II, 453.

Gouraud Henri Joseph, guró ari żósćf — (* 1867), generał fr., jeden z najwybitniejszych w wielkiej wojnie; w r. 1915 dowodził ekspedycją na Gallipoli, w r. 1917 zasłynął jako obrońca Reims.

Goworek

Gotycka

wimperga.

-> IV, 578.

-> II, 232.

(XII w.), wojewoda sandomierski, opiekun a potem wpływowy doradca księcia krakowskiego Leszka Białego.

Goya YLucientes Francisco Josćde— (1746 — 1828), wielki malarz i grafik hiszp. Sztukę jego, inspirowaną przez Rembrandta i Velas-queza, cechuje: potęga ekspresji, realizm, żywiołowy protest przeciwko okrucieństwu człowieka, stąd często makabryczność wizji i nastrój niesamowitej groteski. Pod względem formalnym — główny nacisk na efekty światłocienia. „Maja ubrana", „Maja naga", „Rozstrzelanie powstańców", „Sabat czarownic", słynne cykle graficzne: ,,Desaatres de la Ouer-ra" („Okropności wojny"), w których G. przedstawił okrucieństwa hiszp. kampanii Napoleona, ,,Tauromachia"

,,Caprichos" („Kaprysy"), ,,Proverbio8" („Przysłowia") ii.    -*> II, 862.

Goyaz

Chów bydła. 660 000 km², 792 000 mieszk. Gł. m-to Goyaz.

Goyen Jan van hol., pejzażysta; krajobrazy rzeczne, sceny rodzajowe.

Gozzi Carlo, gocci karlo — (1720—1806), dramatyczny poeta wł., autor wielu barwnych i żywych feeryj, w których lubowali się Wenecjanie; ceniony wysoko przez romantyków. Jedna z feeryj G. ,,Re Turandote" („Król Turandot"), przetłumaczona przez Schil-

(„Walki byków"),

równinny stan środk.-brazyl.

(1595—1656), malarz

świat i Życie. - V.

21

ny (Eugenia caryophylla- ę ta) — gat. drzewa pokrewnego mirtom; pochodzi z Wysp Moluckich, uprawia-ny w obszarach tropikal- \ nych; niedorozwinięte pąki /> kwiatowe używane jako G— przyprawa, tzw. goździki. Goździko^iec Uorzen;y. Z G. K. wyrabia się olejek goździkowy stosowany w medycynie i jako środek aromatyczny.

Góra Kalwaria — m-to w powt. grójeckim nad Wisłą, 7000 mieszk.

Góralczyk Kazimierz -> Anczyc Wl. L.

Górale

Górki, niem. Neuf&hr — wieś na obszarze Wolnego M-ta Gdańska, pod którą w 1840 r. Wisła stworzyła sobie nowe ujście do morza.

Górne Jezioro, ang. Superior Lakę — największe z jezior na pograniczu Kanady i St. Zj. A. Pn. Na pd. brzegu bogate złoża miedzi. 83 000 km⁸, do 307 m głęb.

Górnicki Łukasz

znacz-

(* 1870), pisarz i krytyk

lera, dostarczyła wątku operowego Weberowi, Busoniemu i Pucciniemu.

Gozzo, gocco — wyspa bryt. w pobliżu Malty, 70 km⁸, 25 000 mieszk. Gł. m-to: Victoria.

Gozzoli Benozzo, goccoli benocco -- (1420— 1497), malarz florencki epoki renesansu. Najsłynniejszy uczeń Fra Angelica. Gł. dzieło: freski w kaplicy Ricardich (Florencja), wyobrażające pełną przepychu „Procesję magów i aniołów".

-* 11, 318.

Goździanka, kozia bródka (Cłaralia flava) — grzyb jadalny z rzędu obłoczniaków, o owocni żółtej, drzewkowato rozgałęziającej się; ulubiony pokarm ptactwa.

Goździk (Dianthus) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych; 250 gat. w Europie, Azji, Afryce; u nas 17 gat.; rośliny suchych łąk, stepów lub skał. Pędy koło pół m wys., kwiaty czerwone, różowe, białe, żółte, niekiedy duże, wonne, z postrzępionymi płatkami; niektóre gat. pd.-europ, i chiń. hodowane w ogrodach jako ozdobne.

Goździkowate (Caryophyllaceae) — rodzina roślin okrytonasiennych klasy dwuliściennych, wolnopłatkowych; obejmuje około 1400 roślin zielnych, występujących na całej kuli ziemskiej, zwł. licznie w obszarze śródziemnomorskim; należy tu wiele chwastów polnych oraz niektóre, jak goździk, hodowane jako rośliny ozdobne.

Goździkowiec korzen-

mieszkańcy gór, trudniący się najczęściej pasterstwem, wyrobem serów, wyprawianiem skór zwierzęcych; dawniej też roz-bójnictwem. G., żyjąc w pewnej izolacji kulturalnej, wytworzyli specyficzny typ kultury zarówno materialnej, jak i duchowej, w której zachowane są niekiedy b. pierwotne formy.

IV, 170, 175.

Góralki (Ilyracoidea) — rząd zwierząt ssących; niewielkie, wyglądem zewnętrznym przypominające gryzonie. Stopochodne, na końcach palców mają kopytka. Żyją towarzysko w okolicach górzystych w Afryce i zach. Azji, żywią się nasionami, korzonkami. Mięso jadalne.

(1527-1603), pisarz obyczajowy i polityczny, humanista, wykształcony we Włoszech, od r. 1559 sekretarz i bibliotekarz króla Zygmunta Augusta, zajmuje poważne miejsce w rozwoju prozy polskiej XVI w. Gł. dzieło: „Dworzanin polski" (1566), w którym G. maluje ideał polskiego dworzanina, jest przeróbką wł. ,,ll Cortegiano" Casti-glione’a; „Rozmowa Polaka z Włochem o wolnościach i prawach polskich" (1616) i i.

->//, 37, 907, 1198, IV, 224, 264.

Górnictwo — przemysł, polegający na wydobywaniu z ziemi różnych minerałów, głównie węgla kamiennego, rud i kruszców soli.

-»■ art. II, 656 — 661.

Górnicza lampa Dary’ego lampa.

Górnicze prawo — zespół praw regulujących gospodarowanie bogactwami mineralnymi.

II, 659-660.

Górny Śląsk — 1. — przedwojenny prus. okręg regencyjny, dzisiaj prus. prowincja ze stolicą w Opolu. 10 000 km², 1 483 000 mieszk. 2. — w Polsce zwyczajowo stosowana nazwa odzyskanej od Niemców części okręgu plebiscytowego (pn. część woj. śląskiego z Katowicami jako stolicą) , gdzie do lipca r. 1937 istniały pewne związki z częścią pozostałą przy Niemczech, ustalone t. zw. konwencją górnośląską. Organem kontrolnym była Górnośląska Komisja Mieszana działająca pod dyrektywa Ligi Narodów.

(-+ Śląsk). -> IV, 170, 202, 1244, 1340.

Górotwórcze fazy -> Orogeneza.

Górotwórcze siły -> Orogeneza.

Górowanie gwiazd -*■ Kulminacja górna.

Górska choroba — zespół objawów, występujących u osób, znajdujących się na nej wysokości: lotników, turystów górskich itp. Objawy: duszność, uczucie znużenia, senność, ból i zawrót głowy, pragnienie, brak apetytu, nudności, wymioty, niekiedy nawet zaburzenia słuchu, omdlenia i krwotoki. Przyczynami G. Ch. są prawdopodobnie: zbyt mała ilość tlenu w rozrzedzonym powietrzu oraz niskie ciśnienie. W zapadaniu na G. Ch. odgrywają dużą rolę wrażliwości indywidu-alue.

Górski Artur literacki, jeden z filarów „Życia" (krakowskiego), reprezentuje w literaturze walkę o niezależność sztuki i prawdę wewnętrzną człowieka. Pomnikowym dziełem G. jest „Mon-salwat", rzecz o Adamie Mickiewiczu, 1908; pisał poza tym dramaty: „O zmartwychwstanie", „Śluby" i i., pisma publicystyczne („Ku czemu Polska szła", 1918) i i.

(1826-1898), hi-

Góry lodowe

nas w

IV, 128.

zez

Grabia — prawy dopływ Widawki (dopływu górnej Warty), 90 km dł.

Grabianka Tadeusz

w du-

Michał

(1773 -

1812), generał, syn Stanisława Augusta i Elżbiety Grabowskiej; odbył kampanię 1792 jako adiutant Kościuszki. Walczył w legionach, zginął pod Smoleńskiem. 2. — Stanisław

w Archi-

Górski Konstanty Marian — (1862—1909), poeta i krytyk literacki (rozprawa o „Bajkach" Krasickiego), autor zbioru poezyj „Wierszem", 1904, odznaczających się wytworną formą i umiarem artystycznym.

Górski Konstanty storyk wojskowości polskiej. „Historia jazdy polskiej", historia piechoty i artylerii itp.

Górskie koleje -> Koleje.

Góry — wyniosłości na powierzchni ziemi, izolowane lub tworzące pasma, o różnej formie i pochodzeniu. -* art. II, 662 — 675; III, 254, 255, l V, 501, 1529, 1533, 1534.

wielkie bryły lodu oderwane od lodowców. Z krain podbiegunowych, pędzone prądami morskimi, płyną G. L. ku równikowi. Zanurzają się w wodzie do ⁸/? swojej objętości. Niektóre z nich sterczą do 60 m ponad powierzchnię morza; niebezpieczne dla żeglugi morskiej (katastrofa „Titanica" w r. 1912). W miarę zbliżania się do równika G. L. topią się pod wpływem ciepła słonecznego.

GPU (skrót ros. ,,Gosudarstwiennoje polity-czeskoje uprawlenije" )    — sow. policja poli

tyczna, podporządkowana panującemu systemowi i partii komunistycznej, przekształcona z „Czeka", w r. 1934 wcielona do Komisariatu Spraw Wewnętrznych.

Graal, Święty Graal — wg legend śrdw. czara szmaragdowa o cudownych własnościach, której Chrystus używał w czasie Ostatniej Wieczerzy i w którą św. Józef z Arymatei zebrał na Golgocie krew Chrystusa z przebitego boku; była jakoby pod strażą zakonu rycerzy św. G. na górze Monsalwat. W legendzie o św. G. nastąpiła synteza pierwiastków chrześcij., ar. i żyd. Temat G. występuje w wielu śrdw. poematach rycerskich łącznie z podaniami o królu Arturze i rycerzach okrągłego stołu (Chrćtien de Troyes), podaniem o Parcevalu i i. Wprowadzony do literatury niem. przez Wolframa z Eschen-bach (XIII w.), występuje G. w dziełach muzycznych Wagnera („Parsifal"). U „Żywych kamieniach" Berenta.

Grab (Carpinus betulus) — pospolite drzewo leśne z rodziny brzozowatych; rośnie w środkowej i pd. Europie; tworzy drzewostany; przez Polskę przechodzi pn. granica jego rozmieszczenia. Drzewo opałowe; cenne twarde drzewo użytkowe.

Grabarz ( Necrophorus) — rodzaj chrząszczy z rodziny Silphidae; czarny, lub czarny w czerwone pfamy. Składa jaja do zagrzebanej pr siebie do ziemi padliny, którą żywią się jego larwy.

Grabbe Christian Dietrich — (1801 — 1836), poeta niem., prekursor dramatu realistycznego, bardzo utalentowany, niezrównoważony jednak i nie opanowany pod względem artystycznym. Liczne dramaty: „Hannibal", „Napoleon" i i.

(1740-1807), mistyk, założyciel sekty iluminatów w Awinionie. Od r. 1805 działał w Petersburgu, gdzie został uwięziony.

Grabiarka — konne narzędzie rolnicze na kołach, zaopatrzone w stalowe, półkoliste zęby, unoszone przy pomocy dźwigni do góry; używana do zgarniania siana i słomy.

Grabowska Elżbieta — (1748—1810), faworyta a potem morganatyczna małżonka (1784) króla Stanisława Augusta. Wywierała szkodliwy wpływ na króla; podobno m. i. pod jej wpływem król przystąpił do Targowicy.

Grabowski Michał —    (1804—1863), kry

tyk literacki i powieściopisarz. Po upadku powstania 1831 r. stał śię rzecznikiem poglądów zachowawczych w życiu politycznym. 1863 rektor Komisji Oświecenia i Wyznań w Królestwie Polskim. Wybitny krytyk chu romantycznym („Myśli o literaturze polskiej" 1828) i. i. Powieści z życia Ukrainy: „Koliszczyzna i stepy", „Stannica hulaj-polska" (pod pseud. Edwarda Tarszo).

Grabowski — 1.

(1787 — 1841), brat poprz., minister wyznań w Królestwie Polskim (w r. 1820), zw. złośliwie „ministrem ociemnienia", na usługach rządu ros.

Grabowski Stefan — (1758—1844), generał. Odznaczył się w insurekcji Kościuszkowskiej na Litwie i kampaniach napoleońskich. 1825 sekretarz stanu dla spraw Królestwa w Petersburgu, ustąpił podczas powstania 1830.

Grabski — 1. — Stanisław — (* 1871), ekonomista i polityk. W młodości socjalista, przechodzi potem do stronnictwa Narodowej Demokracji. W 1917 r. członek Komitetu Narodowego w Paryżu. W niepodległej Polsce poseł na Sejm Ustawodawczy. W 11. 1923 — 5 trzykrotnie minister oświaty. Po r. 1926 oddaje się wyłącznie pracy naukowej i publicystyce. „Ekonomia społeczna", szereg pism polit. 2. — Władysław — (*1874), brat poprz., ekonomista i polityk, premier od czerwca do lipca 1920 r. i w 11. 1923 — 25. Jako minister skarbu (dwukrotnie w 11. 1919 — 20 i 1923 — 25) przeprowadził stabilizację waluty, wprowadził złotego polskiego (r. 1923), zorganizował Bank Polski. Liczne publikacje ekonomiczne i polit.

Graciosa, graczioza — mała wyspa pelagu Azorów, pamiętna śmiercią Idzikowskiego w czasie próby przelotu przez Atlantyk w 1928 r.

Gracje — rzym. boginie wdzięku (odpowiednik gr. Charyt). Piękne postaci G. sta-

Gradient

Gradisca, gradiska

IV, 1011-1013.

metody rozwiązy-

Graficzne rozwiązanie równań

Grafit

Grafologia (z gr. grafi — pismo i lógos — nauka) — teoria i metoda rozpoznawania cech psychicznych wg charakteru pisma. Żaden z istniejących systemów G. nie posiada powszechnie uznanej wartości naukowej. G. ma zastosowanie w sądownictwie (badanie autentyczności pisma itd.) i w psychiatrii jako pomocniczy środek diagnostyczny.

Grafomania — nałóg, skłonność do twórczości literackiej przy braku talentu. G. występuje często m. i. u młodzieży w okresie dojrzewania.

Grahama chleb

bez drożdży lub za-

IV, 400.

nauka o języku, opisu-

no wiły popularny temat w malarstwie (Rafael, Rubens i i.). Z czasem pojęcie G. stało się synonimem wdzięku (np. osoba pełna gracji). Grad -> Opady atmosferyczne.

— miara zmienności natężenia zjawisk. G. natężenia siły ciężkości — zmiana wartości natężenia siły ciężkości przypadająca na określone przesunięcie w płaszczyźnie poziomej (1 m, 100 m itp.). G. potencjału elektrycznego ziemi — różnice potencjałów występujące w atmosferze w miarę wznoszenia się w linii pionowej. W pobliżu ziemi G. P. E. wynosi średnio 120 V. na 1 m.

Gradient geotermiczny Temperatura Ziemi.

historyczne m-to w pn.-wsch. Włoszech nad Isonzo. 3000 mieszk.

IV, 1388.

Graduale (nowołac. — śpiew przy schodkach) — śpiew psalmów, wykonywany w śrdw. na podwyższonym miejscu; obecnie modlitwy w czasie Mszy św. m. Epistołą a Ewangelią; księga ze śpiewami mszalnymi.

Gradualizm (z łac. gradus = stopień) — nazwa poglądu metafizycznego, wg którego świat jest układem hierarchicznie uporządkowanych stopni bytu; G. stanowi naczelną ideę nauki św. Tomasza z Akwinu.

Gradus (łac.) — stopień.

Graf Urs — (ok. 1485— ok. 1527), malarz szwajc., grafik i rysownik; śmiałe rysunki ilustrujące życie knechtów.

Grafenberg — miejscowość lecznicza w Sudetach w Czechosłowacji, ok. 630 m n. p. m.; zakład wodoleczniczy. 7000 mieszk.

Graficzne metody wania zagadnień matematycznych lub innych za pomocą rysunku. Np. sporządzając wykresy równań

2x + y —4 = 0; x-2y + 3 = 0

i znajdując spółrzędne punktu przecięcia tych wykresów, o-trzymujemy rozwiązanie danego układu równań. (-> No-mogrufia).

Graficzny przemysł -> Poligraficzny przemysł.

Grafika — gałąź sztuk plastycznych. Wytworami G. są odbitki na papierze otrzymane z płyt metalowych, drewnianych, kamiennych itp., na których artysta wykonał w odpowiedni sposób negatyw rysunku .(-> Akwaforta, Akwa-tinta, Chromolitografia, Drzeworyt, Linoleoryt, Litografia, Mezzotinta, Miedzioryt, Niello, Sta-loryt, Sucha igła). -> III, 181, IV, 248.

Grafion — przyrząd do kreślenia tuszem, składowa część cyrkli.

— czysty węgiel (minerał) występujący w postaci łusek, pręcików lub włókien. Jest giętki, tłusty w dotyku i tak miękki, że wala palce i ściera się o papier. Posiada metaliczny połysk, zabarwienie stalowo-szare. Zmieszany z gliną i wypalony, używany jest G. jako rdzeń do ołówków. Czysty G. służy do różnych celów przemysłowych, głównie do wyrobu- naczyń ogniotrwałych. Pokłady G. w Czechach, na Cejlonie, Syberii i w Kanadzie. W Polsce w drobnych skupieniach w granitach wołyńskich oraz w Górach Czywczyń-skich. I. 119,5, III, 634, 635, 917, IV, 1240, 1550.

-► I, 914.

— chleb wypiekany wg przepisu jarosza Grahama z nieoczyszczonej z otrąb mąki pszennej, żytniej lub kukurydzianej oraz wody czynu; zalecany chorym na cukrzycę.

Grahama Półwysep — kraj t. zw. Antarktydy Zach. na pd. od Ameryki Pd. Przebiega przez niego pasmo Antarktandów, do 3000 m wys. Pokryty lądolodem i bezludny.

-► I, 223.

Graickie Alpy — część Alp na granicy wł.-fr. na pd. od Mt. Blanc, wys. do 4061 m (Gran Paradiso).

Graje — w podaniach gr. trzy siostry Gorgon, strzegące drogi do ich siedziby; miały łabędzie postaci i ludzkie głowy o siwych włosach; posiadały razem jedno oko i jeden ząb.

Grajewo — m-to na granicy Prus i siedziba starostwa szczuczyńskiego. 10 000 mieszk.

Grakchowie — znakomity ród plebejski w strż. Rzymie. 1. — G. Tyberiusz — (163 — 133 prz. Chr.), trybun ludowy; usiłował przeprowadzić reformę rolną na rzecz drobnych dzierżawców. Zamordowany przez senatorów broniących interesów możnych właścicieli. 2. — Gaiusz Semproniusz — (153 — 121), brat poprz., trybun ludowy. W 123 i 122 przeprowadził prawa ograniczające senat, bronił i rozszerzał prawa italskiego włościaństwa, zakładał kolonie w pn. Afryce. Skończył samobójstwem po zwycięstwie senatu. Obaj G. odznaczyli się jako świetni mówcy; w retoryce reprezentowali styl azjatycki.

Gram — jednostka masy (g) i ciężaru (G); 1 G. odpowiada ciężarowi (wadze) 1 cm³ wody o temperaturze 4° C.

Gramatyka jąca systematycznie jego stan (G. opisowa); G. historyczno-porównawcza uwzględ-

nia w tym opisie także powstanie i rozwój formy zjawisk gramatycznych w porównaniu z innymi językami lub narzeczami. Zagadnienie podziału G. jest przedmiotem dyskusyj naukowych; na ogół utrzymuje się podział na naukę o dźwiękach i głoskach (fonetyka, głosownia), naukę o formach i kształtach wyrazów (morfologia), która dzieli się na naukę o odmianie wyrazów (fleksja) i o pochodzeniu wyrazów (etymologia, słoworód), wreszcie naukę o połączeniu wyrazów (składnia). Nauka mu wyrazów (semantyka) stanowi również osobny dział G.

Gramme Zenobe Thóofile, gram zenob tćo-fil — (1826—1901), elektrotechnik belg., konstruktor pierwszego silnika na prąd stały (1869) i pierwszego silnika na prąd zmienny (1878).

-> IV, 1176.

Gramoatom — liczba gramów pierwiastka, przebicia w promieniu równa jego ciężarowi atomowemu (np. dla    10 — 20 m; główny e-

wodoru 1,008 g, dla srebra 107,88 g). G. wszystkich pierwiastków zawierają tę samą liczbę (6,06-10²³) pojedynczych atomów.

Gramocząsteczka, mol

liczba gramów związku chemicznego, równa jego ciężarowi cząsteczkowemu. G. wszystkich związków zawierają tę samą liczbę (6,06-10²³) cząsteczek: G. gazu w warunkach normalnych (w temperaturze 0° C i

Gramofon

1. — pocisk artyleryjski, działający siłą wybuchu i odłamkami. Składa się z masywnej skorupy metalowej i materiałów wybuchowych. W przedniej części (głowicy) umocowuje się zwykle zapalnik, mający spowodować wybuch G. w żądanym miejscu lub określonym czasie. -> I, 341. 2. — G. karabinowy — pocisk wyrzucany przy pomocy siły gazów, wychodzących z lufy karabinu za wystrzelonym pociskiem karabinowym. G. kara-

tylu. Rozróżniamy G.: A. mają skorupę z cienkiej blachy i dużo materia- \ łów wybuchowych, dzia-. łają w promieniu 3 — 6    /

m siłą wybuchu, wstrzą { sem wywołanym ciśnie- t niem powietrza; odłamki V mają minimalną siłę \

napełnione oprócz ma-środkami chemicz-

[J

broń piechoty, strzelająca granatami, torem stromym na odległość ok.

IV, 1220.

Granaty — grupa szczytów Tatr Polskich nad Czarnym Stawem Gąsienicowym, 2241 m

w 1935 r.

o znacze-

pod ciśnieniem 760 mm rtęci) posiada objętość 22,4 litra. (Avogadro).

udoskonalony fonograf Edisona, przyrząd do odtwarzania głosu.

-+art. II, 676-686.

Gramplan Góry, ang. Grampian Moun-tains, grampi3n’maunt’ns — góry nad Kanałem Kaledońskim w pn. Szkocji; kulminują w paśmie Ben Nevis (1340 m), najwyższym punkcie Wysp Brytyjskich. Jest to właściwie wyżyna rozcięta głębokimi dolinami. Obfite ślady epoki lodowej. Największy w Europie-opad.

Gran — miara ciężaru używana w apte-karstwie, 0,06 g, uncji.

Granat, a raczej grupa granatów — minerały o bardzo skomplikowanym składzie chemicznym (głównie glinokrzemiany żelaza i magnezu). Występują w pięknych wielościennych kryształach, są b, twarde, różnie zabarwione (żółte, brunatne, różowe, czerwone, fiołkowe, czarne). Niektóre ich odmiany, np. fiołkowo-wiśniowe almandyny i krwistoczerwone piropy używane są jako półszlachetne kamienie ozdobne.

-*> I, 1198.

Granat binowy sięga do odległości 200 m., promień rażenia odłamkami do 100 m. 3. — G. ręczny — środek walki na najbliższą odległość; należy do uzbrojenia pojedynczego żołnierza. Używany w walce wręcz, w natarciu podczas szturmu, w obronie dla odparcia szturmu nie-puyjaciela, w walce z kawalerią i samochodami pancernymi; G. składa się ze skorupy, zapalnika i materiału wybuchowego, np. tro-

zac zepne;

Grnnat ręczny zaczepny. I. Widok zewnętrzny. 1 — fekt — moralny. Waga zapalnik, 2 - skorupa, ok. 360 g. B. — obron- H. Przekrój pionowy grane; matą skorupę gru- natu bez ^₀ptay\nika- ³ ~ bą z lanego żelaza, dają odłamki mające dużą zdolność przebijania na odległość do 100 m. Waga ok. 600 g, C. — specjalne — teriałów wybuchowych nymi o specjalnych właściwościach. Są wśród nich: spalające, dymne i gazowe (zwykle łzawiące). W normalnym stanie G. ręczny jest zabezpieczony przetyczką. Przed rzuceniem musi być odbezpieczony. Wyszkolony żołnierz rzuca G. na 45 m i dalej.

Granat zwyczajny (Punica granatum) — gat. drzewa z rodziny mirtowatych; występuje w obszarze śródziemnomorskim i w Azji pd.-zach. oraz powszechnie hodowany w obszarach ciepłych; owoc wielkości dużego jabłka posiada jadalną owocnię; również hodowany

na pd. dla pięknych Gałązka granatu zwyczaj. purpurowych kwiatów. nego z kwiatami. O — owoc.

-> III, 1087.

Granatnik 700 m.

wys.

Gran Canyon, gran kanjon — wielki, malowniczy do 2000 m głęb. jar rzeki Colorado w St. Zj. A. P.

Gran Chaco, gran czako — pn. część stepu Chaco w Paragwaju, teren wojny z Boliwią

I, 159.

Grandi Dino, grandi dino — (* 1895), wł. mąż stanu, jeden z najbliższych współpra-

cowników Mussoliniego; w li. 1929 — 32 minister spraw zagr.

Grandowie

/!*7

Graniasto

słup.

foremnym.

m-ł)>

od x₀, ciąg wartości funkcji (f(xn)} jest zbieżny do a; piszemy wtedy: lim f (xj = ct. Podobnie jak x -► x₀

dla ciągu określa się G. niewłaściwe funkcji.

Granica państwa — linia lub obszar, oddzielający jedno państwo od drugiego. -*• art. ,,Granice polityczne państw", 11,^687 — 693.

Granik — rzeka w Azji Mn. spływająca do Propontydy (Morze Marmara); 334 prz. Chr. zwycięstwo Aleksandra W. nad Persami.

Granit — pospolita skała magmowa, głębinowa, zbudowana gł. z kwarcu i skaleni, barwy jasnej, o strukturze krystalicznej. W Polsce zbudowany jest z G. trzon Tatr. Na Niżu Polskim G. występuje w postaci głazów narzutowych. Stosowany jako kamień użytkowy (w budownictwie i drukarstwie) oraz ozdobny (np. cokoły pomników). ->■ 1, 455, III, 169, 170, 632, 637, IV, 126, 683. 1521, 1524, 1525.

Gran Sasso, gran zasso — najwyższa grupa Apeninu w Abruzzach, sięgająca do 2914 m. (Mt Corno).

Grant Ulisses Simpson grarnt julysyz syms‘n — (1822—1885), generał i polityk amer., dwukrotny prezydent St. Zj. A. Pn. (1869 — 1873, 1873-1877).

Granulacja -*• Słońce.

Granvella Antoine Perrenot de

(359 — 383), cesarz rzym. od

„możni", w śrdw. członkowie szczególnie uprzywilejowanej starokastylij-skiej arystokracji. W XVI w. hiszp. arystokracja nadworna.

Grand prix, gra pri (fr.) — główna nagroda na konkursach, zawodach, wyścigach, wystawach itp.

Grand Rapids, gr&nd rkpyds — m-to w stanie Michigan (St. Zj. A. Pn.). 169 000 mieszk., w tym 9000 Polaków.

Graniak pustyniowy — trójgraniasty odłamek skalny oszlifowany i wypolerowany przez piasek niesiony wiatrem. Charakterystyczna trójgraniasta postać pochodzi stąd, że wiatr na pustyni, gdzie występują G., nie toczy odłamków, lecz owiewa i szlifuje płaszczyznę wystawioną na jego działanie.

Graniastosłup — bryła geometryczna ograniczona dwoma równymi wielokątami (I i II), które nazywają się podstawami i równoległo-bokami, które nazywają się ścianami bocznymi i łącznie tworzą pobocznicę, czyli powierzchnię boczną. Odległość m. płaszczyznami podstaw G. nazywa się jego wys. Gdy podstawy G. są prostopadłe do ścian bocznych, wówczas nazywa się on prostym, gdy zaś ponadto podstawy są wielokątami foremnymi

Wzory: V=Ph, S = 2P + uh, gdzie V — objętość G., S — pole pow. G. prostego, P — pole podstawy G., h — wys. G., u — obwód podstawy G.

Granica ciągu. — Liczbę rzeczywistą a nazywamy granicą ciągu liczb {an}, jeżeli dla każdej (choćby bardzo małej!) liczby £ > 0 istnieje liczba N taka, że nierówność n > N pociąga za sobą nierówność a —£<a„<a-f£. Piszemy wówczas lim a„ = a. Ciąg posiadali—*.⁰⁰

jący granicę (równą a) nazywa się ciągiem zbieżnym (do a). Jeżeli dla każdej (choćby bardzo wielkiej) liczby A istnieje liczba N taka, że nierówność n>N pociąga za sobą nierówność a„>A, wówczas mówimy, że ciąg jest rozbieżny do -f co lub że posiada G. niewłaściwą + co. Analogicznie definiuje się G.

niewłaściwą — oo. Np. ciągi

zbieżne do zera, ciąg {n³} jest rozbieżny do -J- co, a ciąg {( — 3)"} nie posiada granicy ani właściwej ani niewłaściwej. Granicą ciągu punktów {Pn} nazywamy punkt P, gdy ciąg odległości punktów P„ od punktu P jest zbieżny do zera.

Granica funkcji f (x) w punkcie x — taka liczba rzeczywista o, że dla każdego ciągu x„, zbieżnego do x₀, złożonego z liczb różnych

(1517 —

1586), hiszp. mąż stanu jako minister Karola V (od 1550) i Filipa II w 11. 1579 — 1584 wywierał wielki wpływ na politykę hiszp. zwł. w Niderlandach, 1561 kardynał, 1570—1582 wicekról Neapolu.

Grań — szczytowa część grzbietu górskiego.

Graptolłty — b. drobne jamochłony, występujące jako skamieniałości; żyły w okresie sylurskim. Tworzyły krzaczaste, pływające kolonie. Poszczególne osobniki mieściły się w komorach zbudowanych z substancji podobnej do chityny owadów.

Grasica (thymus) — gruczoł występujący u zwierząt kręgowych, umiejscowiony w obrębie głowy, szyi lub tułowia; u człowieka

G. znajduje się w górnej części klatki piersiowej, za mostkiem. G. jest przeważnie dobrze rozwinięta u zwierząt młodych, ulegając w miarę ich wzrostu zanikowi. G. jest uważana przez niektórych uczonych za gruczoł do-krewny, którego hormon ma wpływać na przemianę wapniową i związany z nią rozwój kośćca, oraz na rozwój gruczołów płciowych.

-> II, 724, III, 69, I V, 1582.

Grasse, gras — m-to fr., w pobliżu Lazurowego Brzegu; wielkie fabryki perfum. Uzdrowisko zimowe. 21 000 mieszk. -> III, 1292.

Grassi Giuseppo, grassi dźiuzeppo — (1755—1838), malarz wł., czynny w Polsce na dworze Stanisława Augusta, później w Dreźnie. Portrety ujęte klasycystycznie.

Gratianus

r. 375, syn Walentyniana I, współrządca Wa-lentyniana II, zwalczał Arian. Zamordowany.

(1855-1928),

i Kasz-

-> I, 469, III, 1041

Grażdanka

wsch.

Grawitacja

Gra wojenna — wielkie, dwustronne ćwiczenie taktyczne dla dowódców jednostek wojskowych i ich sztabów. Cel: doskonalenie uczestników, teoretyczne studium zagadnień taktycznych i operacyjnych, ew. przykładów historycznych. Polega na rozegraniu fragmentu działań wojennych na stołe plastycznym lub mapie, przy stworzeniu dla każdej ze stron możliwie realnych warunków pracy. Po rozegraniu fragmentu działań następuje omówienie    górzystym przeciętym fałdami systemu dynar-

ich przebiegu z podkreśleniem popełnionych    skiego i masywami krystalicznymi. (Na zach.

błędów i uzyskanych doświadczeń. Najważniej-    młodsze góry fałdowe Pindus i i., na wsch.

sze G. odbywają się pod osobistym kiero-    starsze masywy górskie z najwyższym szczy-

wnictwem    generalnego    inspektora    Sił    Zbrój-    tern Olimpem, 2918 m). Między    nimi w płaskich

nych. G.    W.    jako    środek    wyszkolenia    znane    urodzajnych kotlinach    skupia    się zarówno w

już były w XVII w.    strż., jak i dzisiaj człowiek. Ważniejszą jednak

Gray Stephan, ’grej ’sti:w,n — (1670—1736),    rolę w tym skupieniu odgrywało morze, które

fizyk ang. Badał zjawiska elektryczne. Wpro-    zadecydowało o Helladzie a dziś łączy Greków

wadził podział ciał na przewodniki i izolatory    w całość. Nad brzegami morza w sprzyjającym

-> II, 366.    klimacie śródziemnomorskim działo i dzieje się.

wszystko co ważne w Grecji, wnętrze lądu natomiast to nagie góry z rzadką ludnością pasterską, bez znaczenia gospodarczego. Niewystarczająca produkcja    zboża,    eksport wina,

oliwek, fig, tytoniu.    Brak    poważniejszego

przemysłu, słabe górnictwo. Obecnie liczy G. 190 000 km² i 6 205 000 mieszk. prawie wyłącznie Greków. Językowo, rasowo i kulturalnie są Grecy współcześni narodem nowym, o którego powstaniu zadecydowały wędrówki ludów w zaraniu śrdw., kiedy to Hellada przyjęła ogromną masę Słowian, Germanów i Wołochów. Stolica Ateny, gł. m-ta Saloniki, port Pireus. — Grecy, szczep indo-europ., przywędrowali na Płw. Bałkański z pn. ok. r. 2000 prz. Chr. Górzysty charakter kraju sprzyjał tworzeniu się drobnych miast których dzieje tworzą historię G. Ok. r. 1200 na Płw. Bałkański napływają nowe plemiona,

współczesne królestwo

Gratis (łac.) — darmo, bezpłatnie.

Gratyfikacja — dodatkowe, pozaumowne, zwykle jednorazowe wynagrodzenie pieniężne, wypłacane pracownikom za specjalne zasługi, z okazji świąt, jubileuszu firmy, korzystnej transakcji itp.

Graubiinden — największy kanton szwajc. na wsch., zw. niekiedy kantonem Gryzonów, przecięty licznymi rzekami (źródła Renu, Innu i i.). Gł. m-to Chur. Słynne uzdrowiska: Davos, Arosa, St. Moritz. 7000 km², 126 000 mieszk. Ludność G. mówi jęz. niem. i wł., w dolinie Renu grupa t. zw. Gryzonów, mówiących językiem reto-romańskim, wywodzącym się ze strż. łaciny z czasów, gdy G. stanowiło rzym. prow. Raecję.

Grave, (wł.) — poważnie, ciężko; w muzyce oznaczenie tempa wolnego.

Gravelotte, gravalot — pole jednej z bitew podczas wojny fr.-prus. w 1870 r., w Lotaryngii pod Metzem. Tu rozgrywa się akcja „Bartka Zwycięzcy" Sienkiewicza.

Ciążenie powszechne.

elektryczne.

Gray Thomas, grej tomas — (1716—1771), poeta ang., autor ód, hymnów, elegij; najbardziej znana ,,Elegy written in a Country Churchyard", („Elegia na wiejskim cmentarzu").

Graz — stolica Styrii w Austrii, znane „m-to emerytów" u podnóża Alp. Ożywiony przemysł (maszyny, papier, piwo). Uniwersytet. Muzeum. 154 000 mieszk.

Grażyński Michał - (* 1890), polityk, uczestnik walk o Śląsk, od r. 1926 wojewoda śląski. Pierwszy harcerz Rzplitej.

Grąbczewski Bronisław -podróżnik, jako oficer ros. badał góry wielkiego węzła Pamirów, Karakoram, Tybet garię w 11.    1876—1889. Zdjęcia kartogra

ficzne G. posiadają doniosłe znaczenie w historii poznania środk. Azji. Napisał m. i. „Przez Pamiry i Hindukusz do źródeł rzeki Indus", „Kaszgaria" itd.

alfabet, będący przeróbką pisma kościelnego cyrylicy, używany przez narody słów. obrządku prawosławnego lub

I, 4, 195.

Grążel (Nuphar) — rodzaj wodnych roślin zielnych, pokrewnych grzybieniom; 7 gat. w obszarach pozatropikalnych pn. półkuli; u nas w stawach i jeziorach często rośnie G. żółty o dużych kwiatach żółtych; kwitnie od maja do jesieni.

Grdyka — wyniosłość krtaniowa, zw. inaczej Adama jabłkiem.

Grecko-wschodni kościół -» Wschodnie

kościoły. -> I, 995.

Greco, el, greko (Domenico Theotokopuli) — (1548 — 1625), malarz gr. działający w Hiszpanii, uczeń Tycjana i Tintoretta. Sztuka G. bardzo indywidualna; zdeformowane ujęcie postaci ludzkich i specyficzne oświetlenie wywołuje nastrój niesamowitości. Malował kompozycje rei., portrety. Silnie oddziałał na ekspre-sjonizm. -> II, 860, 861, III, 467, 469.

Great Britain, grejt bryt.n — ang. nazwa Wielkiej Brytanii.

Grecja, 'Elias bałkańskie obejmuje pd. część Płw. Bałkańskiego oraz wyspy Morza Egejskiego wraz z Krętą. Na pn. graniczy z Albanią, Jugosławią i Bułgarią, na wsch. z Turcją. Pn. G. składa się z Epiru, Tessalii, Macedonii i zach. Tracji, środk. z Attyki, Beocji i i. mniejszych krain, pd. — z Peloponezu. G. jest krajem

państewek,

G. re-

Dorowie, które podbijają niemal cały płw., rozwijają żywą działalność kolonizacyjną (wyspy Morza Egejskiego i Azja Mn.) i tworzą szereg państw, z których najpotężniejszym staje się Sparta. Od VIII w. prz. Chr., rozpoczyna się historyczny okres w dziejach G., charakteryzujący się rozbiciem jej na poszczególne, często wzajem się zwalczające i rywalizujące ze sobą o władzę nad płw. miasta-państwa (przede wszystkim dcrycka Sparta i zamieszkałe przez plemiona jońskie Ateny), związane jedynie wspólnością religii, języka i kultury; we wszystkich ustrój przekształca się stopniowo z monarchicznego poprzez arystokratyczny w demokratyczny; b. żywa kolonizacja. Wspaniały rozwój gr. kolonij w Azji Mn. przerywa w VI w. prz. Chr. podbój pers., co rozpoczyna na pocz. V w. prz. Chr. długi okres wojen gr.-pers.: w r. 490 wódz ateński Milcjades zwycięża pod Maratonem armię króla pers. Dariusza; w r. 480 Persowie pod wodzą króla Kserksesa docierają do G. środk. (bohaterska, lecz bezskuteczna obrona Termopil przez Leonidasa, spalenie Aten), flota ich jednak zostaje pobita przez Temistoklesa pod Salaminą, a wojska lądowe pod Plateami (479 r.). W r. 476 Ateny odzyskują gr. kolonie w Azji Mn. i tworzą ateński związek morski. Rozpoczyna się okres hegemonii Aten. Wojna peleponeska na tle rywalizacji Aten i Sparty (431- 404 prz. Chr.) kończy okres tej hegemonii i prowadzi do wewnętrznego rozprzężenia G. Następuje krótkotrwała hegemonia Sparty; po bitwie m. Spartą i Te-bami pod Leuktrą w r. 371 prz. Chr. i zwycięstwie wodza tebańskiego Epaminondasa na czoło państewek gr. wysuwają się Teby. W r. 338 prz. Chr. zwycięstwo Filipa Macedońskiego pod Cheroneją kładzie kres właściwej niepodległości G. W r. 146 prz. Chr. G. wraz z Macedonią dostają się pod władzę Rzymu i staje się jedną z prow. rzym. (Achaja). W r. 395 G. przechodzi pod władzę Bizancjum (wsch.-rzym. państwo). W r. 1400 zdobywają

G. Turcy. W r. 1453 zdobycie Konstantynopola przez Turków oddaje G. aż do XIX w. pod panowanie Turcji. W tym okresie tylko kościół i samorządy gminne utrzymują świadomość narodową Greków. W r. 1821 rozpoczynają się walki G. o odzyskanie niepodległości, które, dzięki poparciu przez ruch filhel-leński i przez mocarstwa europ., doprowadziły w r. 1830 do ogłoszenia G. niepodległym królestwem pod władzą księcia Ottona Bawarskiego. Pod panowaniem Jerzego I G. w długich walkach z Turkami rozszerza swoje terytoria, (m. i. Kreta, Wyspy Jońskie i i.) i bierze udział w wojnach bałkańskich. W r. 1910 premierem G. zostaje wybitny polityk Veni-zelos. Podczas wielkiej wojny G. pod wpływem (syna Jerzego I) Konstantyna I zachowuje początkowo neutralność, w r. 1916 jednak Ve-nizelos tworzy rząd rewolucyjny, który wypowiada wojnę państwom centralnym i zmusza króla Konstantyna do abdykacji na rzecz syna Aleksandra I ("j" 1920). Protestując przeciw niezmiernie dla G. korzystnym traktatom w Neuilly i Sćvres, Turcja pod wodzą Kemala Paszy rozpoczyna z G. wojnę,; Konstantyn po obaleniu Venizelosa wraca do władzy i kontynuuje wojnę z Turcją, w której w r. 1922

G. traci Smyrnę i Trację wsch. i zmuszona jest przyjąć na swoim terytorium 1 500 000 Greków wysiedlonych stamtąd. W r. 1922 tron obejmuje drugi syn Konstantyna, Jerzy II, który w r. 1924 po plebiscycie wypowiadającym się na rzecz ustroju republikańskiego, zmuszony jest opuścić G. W następnych latach G. jest terenem przejściowych rządów dyktatorskich i ścierających się prądów polit. (przeciwników i zwolenników Venizelosa). W r. 1936 król Jerzy II objął ponownie tron. ligi a — strż. gr. system religijny polegał na wierze w bóstwa, z których do najdawniejszych należeli m. i. Uranos (Niebo) i Gea (Ziemia). Siedzibą bogów był Olimp, najwyższym bogiem Zeus. Oprócz bóstw olimpijskich istniały bóstwa podziemne, nad którymi panował Hades, i liczne półbóstwa (jak nimfy, satyry i i.) oraz herosi (np. Herakles). Wierzenia gr. przedstawiały bogów na wzór świata ludzkiego nie wolnych od licznych ułomności ludzkich; kult bogów był głęboko zakorzeniony i stanowił jeden z najcharakterystyczniejszych rysów kultury strż. G. Do najpopularniejszych miejsc kultu bóstw gr. należały Delfy, Olimpia, Dodona i i., gdzie znajdowały się liczne świątynie i wyrocznie, w których bóstwa jakoby objawiały śmiertelnym swoją wolę, gdzie przebywali kapłani itp. -*■ art. ,,Aleksander Wielki",

I,    97-106, „Ateny", 1, 378-389, „Egea",

II,    115-124, „Grecja", II, 693-706, „Grecka

sztuka", II, 706—715, „Hellenizm", 11, 803 — 811, „Klasycyzm", II, 1193-1204; I, 4, 486, 530, 532, 538, 610, 1241-1242, II, 143, 270, 341-344 (filozofia), 556,    578,    851,    1236,

1254, 1255, 1256, III, 313-314, 514-515, 671, 1023, 1118, IV, 693, 889, 890, 947, 955.

Grecki alfabet — alfabet wywodzący się z alfabetu fenickiego; szereg liter G. A. używa się do dziś dnia we wzorach matematycznych, fizycznych itp.

Alfabet grecki

Nazwa litery Znaki greckie

Alfa . Beta . Gamma Delta . Epsilon Dzeta. Eta. . Theta.

Odpowiada

polskiemu

th

Odpowiada

polskiemu

I,

K,

A,

M,

N,

0,

n,

P,

• •    2, o, ę

T,

Y,

X,

Xi

Fi

czego.

Greczaninow Aleksandr Tichonowicz

miniatur

rząd sporow-

pasożytujących w przewodzie pokarmowym lub w jamie ciała zwierząt bezkręgowych. -*■ IV, 44.

ców

z że-

Fragment Alham-bry.

ręczne.

trzydziestoletniej. W w. XVII, gdy granaty ręczne wyszły z użycia, G. nazywano oddziały wyborowe, używane do najtrudniejszych zadań. Z czasem nazwę G. otrzymały w różnych państwach niektóre wyborowe pułki piechoty, (np. gwardii). Wraz z ponownym wprowadzeniem granatów ręcznych podczas wielkiej wojny w niektórych wojskach (np. fr.) powstały od-działki (sekcje G.). W tym czasie powstała G. wyborowy, określająca specjalistów w rzucaniu granatów.

Nazwa litery Znaki greckie

J ota . . Kappa . Lam (b) da

My .

Ny

Omikron

Pi

Rho . . . Sigma . . Tau . . . Ypsilon.    .

Chi

Psi

Omega

Grecki język — język należący do grupy języków indo-europ. W strż. Grecji istniały liczne dialekty gr. (eolski, joński, dorycki, attycki ii.). W IV w. attycki język literacki z domieszką jońskiego stał się, przede wszystkim dzięki tragediom Eschylosa, podstawą wspólnego języka gr. (kojni), z którego powstał też język nowogr. -* II, 1081 — 1090.

Grecki ogień — ,,nie dający się ugasić" ogień, stosowany podczas wojen strż. i w śrdw. do podpalania. Używana do rozniecenia

G. O. mieszanina materiałów łatwopalnych z saletrą stanowi pierwocinę prochu strzelni(* 1864), ros. kompozytor, uczeń Rimskij-Korsakowa, autor śpiewów liturgicznych, chórów, subtelnych pieśni, pastelowych fortepianowych, symfonij i oper.

Green John Richard, ’gri:n ’dżon ’ryczard — (1837 — 1883), ang. historyk, znany jako autor „Historii narodu angielskiego".

Green Mountalns, ’gri:n maunt.nz — pasmo górskie w St. Zj. A. Pn., wraz z Hoosac Mountains tworzy równoległe do Hudsonu pasmo Appalachów, sięgające do 1460 m.

Greene Nathaniel, gri:n n&d&nial — (1742 — 1786), jeden z najwybitniejszych generałów amer. z okresu rewolucji.

Greenock, gn':nok — portowe m-to szkoc. nad ujściem Clyde; jest portem morskim Glas-gowa i posiada wielkie doki do budowy okrętów. 79 000 mieszk.

Greenwich, grynycz — wsch. część Londynu; znane obserwatorium astronomiczne, zał. w 1675 r.; od r. 1883 południk ziemi, na którym leży to obserwatorium, przyjęto w geografii uważać za pierwszy południk.

-* I, 1096.

Gregaryny (Oregarinida)

Gregorianek — w dawnej polszczyźnie — uczeń, idący pierwszy raz do szkoły. Gregorianki — uroczysty obchód i zabawa szkolna dla dzieci w dniu rozpoczęcia nauk (św. Grzegorza, 12 marca); zachowały się w Krakowskim chłopcy przebierają się i obchodzą domy.

Gregoriańska woda — święcona woda, zmieszana z winem, popiołem i solą, używana przy konsekracji kościołów.

Gregoriańskie msze — msze żałobne odprawiane przez 30 dni z rzędu za duszę tego samego zmarłego. Zwyczaj odprawiania G. M. wprowadził papież Grzegorz I.

Gregoriański kalendarz -* Kalendarz.

Gregoriański ołtarz — uprzywilejowany ołtarz do odprawiania mszy za dusze zmarłych.

Gregoriański śpiew (chorał) -» Chorał.

Gremplowanie — wyczesywanie rozsku-banej ręcznie wełny lub bawełny ręcznie przy pomocy grempli, podwójnego zgrzebła laznymi zębami, lub maszynowo przy pomocy specjalnej maszyny, gremplarki; ma na celu równomierne ułożenie poszczególnych włókien w pasemka. Drogą G. otrzymuje się przędzę zgrzebną. Gremplarnia — oddział fabryki włókienniczej, gdzie odbywa się G.

Grenada — wulkaniczna bryt. wyspa w pd. części Małych Antyli; produkcja kakao. 344 km², 76 000 mieszk. Gł. m-to Saint Georges.

Grenada, hiszp. Granada — m-to hiszp. u stóp śnieżnej Sierra Nevada w Górach Be-tyckich z najliczniejszymi zabytkami architektury i sztuki ar. w Hiszpanii (Alhambra). ilM i|(ł Uniwersytet, katedra. 118 000 Ni****) ppp i——* mieszk. — W strż. zdobywana lililpHpHgijiHHaiHMp kolejno przez Kartagińczyków,

Rzymian i plemiona germ. Od uLSSh, 711 pod panowaniem ar., dłuż-szy czas należy do kalifatu Kordowy. 1238—1492 — stolica maurytańskiego państwa obejmującego dzisiejszą Malagę, Almerię i Grenadę. Z upadkiem G. (r. 1492) Maurowie zostali wyparci całkowicie z Płw. Pirenejskiego.

-►II, 859.

Grenadier — żołnierz rzucający granaty

G. po raz pierwszy użyto w wojnie

nazwa

17 000 mieszk.

Odkryta i zamieszkiwana przez Islandczyków (X —XV w.), w w. XVIII podlega G. kolonizacji duń. W końcu XIX w. pierwsze badania wnętrza (Nordenskjóld, Nansen ii.). W r. 1931 — 3 spór między Danią i Norwegią o wsch. G. rozstrzygnął trybunał w Hadze na rzecz Danii.

-* I, 155, 1160, 1161, II, 669, III, 253, 401, 987, 1029.

Grenoble, grćnobl — gł. m-to Delfinatu i twierdza alpejska w pd.-wsch. Francji. Uniwersytet założony w r. 1339, uczęszczany przez Polaków. Wyrób rękawiczek. 91 000 mieszk.

Grenzmark -> Pogranicze.

Greshama prawo

ernćst modćst

(1795-1829),

(1843-1907),

(1872-

Griqualand, 'grykland

Grenlandia — największa wyspa ziemi m. Zatoką Baffina, Morzem Arktycznym a pn. Atlantykiem; należy do Danii. Jej najważniejszą cechą jest do 3000 m gruba czasza lądo-lodu. Wolne od niego są tylko brzegi, gdzie na górzystych wysepkach i przy fiordach zjawia się uboga wegetacja i fauna oraz skupia się człowiek. Wzdłuż owych wybrzeży ciągną się wysokie do 4000 m pasma górskie. Klimat zimny. Opady nikłe zwł. na pn. Ludność stanowią Eskimosi, skupieni w małych osadach na zach. wybrzeżu. Europejczyków do 500.

G. jest poza zasięgiem gospodarki światowej; poważniejsze znaczenie ma jedynie eksploatacja kriolitu. Futra, skóry, puch edre-donowy. Gł. osady: Godthaab i Godhavn. 2 176 000 km², w tym 88 000 km² bez lądo-lodu.

prawo obiegu pieniądza, nazwane imieniem odkrywcy, Greshama, kupca ang. z XVI w. G. P. głosi: w kraju, w którym obiegają dwa rodzaje monet, posiadających jednakową wartość nominalną, a różną wartość rzeczywistą — moneta gorsza wypiera lepszą. Moneta lepsza bądź jest sprzedawana za granicę jako kruszec, bądź też tezauryzowana przez ludność. (Prawo to znane już było Kopernikowi).    -> III, 84.

Gretry Andrć Ernest Modeste, grćtri adrć (1742—1813), kompozytor fr., twórca lekkich oper odznaczających się świeżością stylu, dowcipem i uczuciowością; jeden z prekursorów muzyki romantycznej. „Ziimire et Azor", ,,Richard Coeur de Lion", ,,Ouillaume Tell", i i.

Greuze Jean Baptiste, groź ża baptist — (1725—1805), malarz fr. Malował głównie dziewczęta, uosabiające niewinność i wdzięk kobiecy, oraz sceny z życia rodzinnego. Sztuka jego, dziś rażąca sentymentalizmem — cieszyła się olbrzymim uznaniem za życia artysty. „Zbity, dzbanek", „Danae" i i.

Grćvy Jules, grćvi żul — (1807 — 1891), polityk fr., adwokat, kilkakrotny poseł i prezes Zgromadzenia Narodowego w r. 1848 i w 11. 1871 — 3; 1876 — przewodniczący parlamentu. 1879—1887 prezydent republiki.

Grey Jane, grej dżejn — (1532—1554), królowa ang., wnuczka ks. Marii, siostry Henryka

VIII ang. Wstąpiwszy na tron w r. 1553, po śmierci Edwarda VI, który ją niesłusznie wyznaczył jako swoją spadkobierczynię, po dziewięciu dniach uległa w walce z właściwą pretendentką. Marią i została ścięta wraz z ojcem, mężem i teściem.

Grey of Falładon Edward, earl, grej av faiad.n ’eduerd a:rl — (1862 — 1933), ang. mąż stanu, jeden z przywódców liberałów. W 11. 1905—1916 minister spraw zagranicznych. Jeden z twórców ang.-fr. enłenle cordiale, którą rozszerzy! przez przyciągnięcie Rosji. W r. 1914 usiłował zapobiec wybuchowi wielkiej wojny. Po wojnie rzecznik Ligi Narodów.

Gribojedow Aleksandr ros. pisarz i dyplomata; zamordowany w Teheranie, gdzie był ministrem pełnomocnym Rosji. Gł. utwór komedia obyczajowa „Oorie ot urna", (,,Biada temu, kto ma rozum"), z talentem napisany obraz satyryczny ówczesnego społeczeństwa ros., jedna z najlepszych komedyj europ, tej epoki.

-> IV, 1556, 1572.

Grieg Edvard Hagerup największy norw. kompozytor. Muzyka jego, przesycona pierwiastkami muzyki narodowej, pozostawała pod silnym wpływem Schumanna, Liszta i kompozytorów fr. Liryczne miniatury fortepianowe, pieśni, muzyka kameralna, muzyka do ,,Peer Gynta" Ibsena i i. -> IV, 786.

Griffith Arthur, 'gryfy a:rar 1922), polityk i publicysta irl.; założył niepodległościowe stronnictwo ,,Sinn Fe,in“ (,,My sami") 1902. Przeciwnik zbrojnych powstań, organizuje po wojnie bierny opór. W r. 1921 staje na czele nowoutworzonego Wolnego Państwa Iryjskiego.

Grignard Victor, grińar wiktor — (1871 — 1935), chemik fr., prace w dziedzinie chemii organicznej. Laureat nagrody Nobla za rok 1912.

część Kraju Przylądkowego w Pd. Afryce nad rzeką Oranie; ludność hotentocka, kopalnie diamentów.

Grillparzer Franz — (1791 — 1872), największy poeta austr., zasłynął przede wszystkim jako twórca dramatów, inaugurując w Niemczech t. zw. tragedię fatalistyczną. Autor szeregu tragedyj, w których, wzorując się po części na dramacie hiszp., przedstawiał, w duchu panującej wówczas małomieszczańskiej kultury biedermeieru, ciszę i spokój życia jako największe ideały. Główne dramaty: ,,Sapko", ,,Das goldene Vlies" („Złote runo"), „Des M ceres und der Liebe Wellen" („Fale morza i miłości", opowieść o Hero i Leandrze) ; dramaty z dziejów austr., komedie, nowele itp.

Grimaldi rasa — nazwa nadana rasie, której okazem są szczątki kostne znalezione w r. 1911 w grocie koło Mentony, pochodzące z młodszego paleolitu. Wg współczesnych badań G. R. nawiązuje się do typu negroidalnego ze współczesnej Afryki.

Grimm bracia

und llausmarchen", 1812 — 22).

-* 1, 598, 11, 209, 336, I V, 596. Grimmelshausen Christoffel

Grisaille, gri'zeij (fr.) — rodzaj malowania, w którym używa się tylko tonów szarych (gris en gris,)\ dość częsty w malarstwie niderl.

Grizzli -> Niedźwiedź brunatny.

Grobla — zapora wodna, służąca do spiętrzania wody w rzeczkach i strumieniach celem tworzenia stawów, utrzymywania wody w stawach, zabezpieczenia od wylewów itp.

Groblicz Marcin

osób, 100 koni) spotyka się u tysiącleciu prz. Chr. i u Scytów VIII —III w. prz. Chr. Także u Celtów, Germanów i Słowian (w znacznie słabszym stopniu) w wiekach prz. Chr. i w pierwszych wiekach

po Chr., w Indiach, w specjalnej formie, jeszcze do wieku XX.

Grobu św. zakon

2.

w termino-

Kościuszki w Lubelskim

Groddeck Gotfried

uniw.

twórcy filologii germ. w Niemczech. — 1. G. Jacob — (1785—1863), twórca gramatyki niem. Deutsche Gramma-tik", 1819—1837), zasłużony badacz na polu dziejów języka i kultury duchowej Niemiec. 2. — G. Wilhelm — (1786—1859), znakomity badacz podań i śrdw. literatury niem. Wspólnie opracowali i wydali niem. baśnie („Kinder-

(1621 —

1676), najznakomitszy powieściopisarz niem. wieku XVII, autor sławnej awanturniczej powieści z czasów wojny trzydziestoletniej: „Simplicius Simplicissimus", z którą łączy się cały cykl opowieści.

Grimsby, 'grymsby — gł. port rybacki wsch. Anglii (zwł. dla połowów na Dogger Bank). 92 000 mieszk.

Grimsel — przełęcz w Szwajcarii m. dorzeczem Rodanu a Aaru; 2165- m wys.

Grlndelwald — szwajc. osada i stacja klimatyczna oraz sportowa w kotle górskim u stóp olbrzymów Alp Berneńskich. Stąd wiedzie kolejka na Jungfrau.

Grlngolre, ’greguńr — 1. — tytuł komedii Teodora de Banville (1866), której bohaterem jest poeta fr. Gringore. 2. — popularny polit.-literacki tygodnik fr. wychodzący w Paryżu.

Gringore (Gringoire) Pierre, ’greguar pjćr — (ok. 1475 — ok. 1538), pisarz fr., właściwy twórca fr. komedii polit.-obyczajowej, autor polit. satyry scenicznej: ,,Jeu du Prince des Sots", („Igraszki króla głupców"), misteriów i moralitetów.

dziadek (XVII w.) i wnuk (XVIII w.), dwaj polscy lutnicy.

Grobowe dary — dary składane nieboszczykowi do grobu; obejmują: osobistą własność zmarłego, jadło przeznaczone dla niego, ofiary dla bóstwa i istoty żywe z najbliższego otoczenia zmarłego (żona, służba, koń itp.). U wielu ludów ofiary z żywych istot i cennych przedmiotów zastąpiono wyobrażeniami figuralnymi (np. w Egipcie sceny malowane na ścianach grobowca). G. D. miały zmarłemu służyć na tamtym świecie. Zwyczaj G. D. występuje niemal u wszystkich ludów prymitywnych. Szczególnie krwawe pochówki (kilkadziesiąt

Sumerów w IV

ostatnich

1. -» Bożogrobcy. zakon rycerski (rycerze św. Grobu), wznowiony w r. 1863 celem zbierania funduszów na utrzymanie miejsc św. w Palestynie zakon bożogrobców. Wielkim mistrzem G. św. Z. jest patriarcha łac. Jerozolimy. 3. — ka-noniczki Grobu św., zakon zał. w r. 1662, obecnie istniejący w Baden-Baden.

Groby -> Grób św.

Groby przedhistoryczne logii prehistorycznej nazwa obejmująca wszelkie znaleziska szczątków człowieka, których ułożenie świadczy o celowym pochówku będącym wynikiem pietyzmu dla zmarłego, czy lęku przed jego powrotem. Szczątkom kostnym (jeśli to jest pochówek grzebalny), popiołom (jeśli ciało zostało spalone) towarzyszą zazwyczaj dary grobowe. Najstarsze G. P. w Europie pochodzą ze starszej epoki kamienia.

Groch fPisum) — rodzaj roślin z rodziny motylkowatych; obejmuje 6 gat. roślin zielnych, wytwarzających wąsy liściowe, którymi czepiają się podpory; u nas tylko uprawiane w' różnych odmianach dla jadalnych nasion; pospolicie uprawiany G. zwyczajny, roślina jednoroczna o kwiatach białych, pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego; rzadziej uprawiany groch błękitno-purpurowy pochodzi z Włoch.

Grochodrzew — inna nazwa akacji.

Grochowski Jan — (f 1794) generał. Odznaczył się w wojnie polsko-ros. r. 1792, gł. organizator powstania i na Wołyniu. Zginął pod Szczekocinami jako dowódca lewego skrzydła armii.

Grochowski Stanisław x (właściwe nazwisko Wierzbowski) — (ok. 1540—1612). płodny autor wierszy okolicznościowych; twórczość G. reprezentuje charakterystyczne dla literatury polskiej tego okresu przejście od renesansu do baroku. Najbardziej znana satyra „Babie koło" (r. 1600).

Grochów — wieś koło Warszawy, obecnie wsch. dzielnica Pragi; pamiętna bitwa z Rosjanami stoczona 25 lutego 1831 r. przez Chło-pickiego; najbardziej bohaterski epizod tej bitwy: sławna obrona Olszynki Grochowskiej.

(1762-1826), filolog niem., profesor literatury gr. i rzym. na wileńskim, nauczyciel Adama Mickiewicza, wybitny znawca klasyki, szczery przyjaciel młodzieży polskiej.

Grodno — m-to pwt. w woj. białostockim nad Niemnem, stary gród ruskich udzielnych książąt grodzieńskich, włączony po najeździe Tatarów (XIII w.) do Litwy. Po unii z Polską odbywały się tu często sejmy, stąd ruszał Batory na Moskwę, tu odbył się ostatni sejm Rzeczypospolitej- i podpisał abdykację Stanisław August w r. 1795. U schyłku niepodległości

A.

dzenia II rozbioru Polski. Traktaty rozbiorowe podpisano pod terorem otaczających sejm wojsk ros. na t. zw. „sesji niemej", 22 — 23 września.

Grodzisk Mazowiecki

często budowane w

dzenia, wydawca Krasickiego i Naruszewicza.

uniwersyt. m-to pn.-wsch.

makroskopowy glon morski, klasy brunatnie; plecha ma kształt ulistnionej gałązki; występuje bardzo obficie w Oceanie Atlantyckim; dzięki pęcherzom pław-nym utrzymuje się na powierzchni oceanów (np. t. zw. morze sargassowe m. Wyspami Azorskimi, Kanaryjskimi i Bermudami).

ośrodek przemysłowy ' dzięki działalności Tyzenhausa. Po rozbiorach miasto gubernialne, przejściowo i powierzchownie zrusyfikowane. Dzisiaj mamy tu m. i. fabrykę tytoniu, dykt i hutę szklaną. 50 000 mieszk.

Grody Czerwieńskie -* Czerwieńskie Orody.

Grodzicki Krzysztof — (f 1660), sławny artylerzysta; służył w wojsku polskim, w Niderlandach i w armii Wallensteina. Po powrocie gubernator Kudaku, wsławiony w r. 1648 długotrwałą obroną twierdzy przed Chmielnickim.

Grodziec — osada górnicza nad Brynicą w powt. będzińskim; kopalnie węgla i fabryka cementu. 9000 mieszk.

Grodzieńska konfederacja — konfederacja zawiązana 16 września 1793 r. w miejsce rozwiązanej konfederacji targowickiej, pod naciskiem ros., dla przeprowadzenia zmian konstytucji. Przywróciła Radę Nieustającą i zredukowała wojsko do 15 000.

Grodzieńskie sejmy — sejmy Rzpltej, które od r. 1673, tj. od postanowień t. zw. sejmu pacy fikacyjnego, miały odbywać się co trzy lata w Grodnie (w rzeczywistości odbywały się znacznie rzadziej). Ostatni G. S. w r. 1793 był ostatnim sejmem Rzpltej; zwołany pod naciskiem ambasadora ros. Sieversa dla zatwier

m-to w powt. błońskim; poważny przemysł chemiczny, tkacki i elektrotechniczny. 16 000 mieszk.

Grodzisko, grodziszcze, gród — konstrukcja warowna z drzewa, ziemi i kamieni na wzniesieniu naturalnym lub sztucznie usypanym, najczęściej na cyplu otoczonym wodą (rzeką lub jeziorem) lub trzęsawiskiem, które utrudniają dostęp. Wały, wrmoenione murami i rowami, napełnionymi wodą, kryły zameczek drewniany — schronisko dla załogi. G. okrągłe, owalne, czworokątne niewielkim oddaleniu, tworzyły obronę granic naturalnych. Znane od neolitu po okres wczesno-historyczny. Koło G. rozbudowywały się osady t. zw. podgrodzia, z których niekiedy rozwijało się miasto, np. Kraków — koło Wawelu.

Grodzisk Wielkopolski m-to w powt. nowotomyskim; 6000 mieszk.

Grodź — przegroda poprzeczna lub podłużna w kadłubie statku (okrętu). G, wodoszczelna — przegroda nie przepuszczająca wody.

Groener Wilhelm — (* 1867), generał i polityk niem. Następca Ludendorffa po klęsce Niemiec w wielkiej wojnie. W 11. 1928—1932 minister Reichswehry.

Grog, grog (ang.) — napój alkoholowy, rum lub arak z gorącą wodą lub herbatą i cukrem.

Gróll (Greli) Michał - (1722-1798), księgarz i drukarz warszawski, Niemiec z pocho--► I, 1276.

Gromada wsystematycefclassis) — jednostka jednego z wyższych rzędów w podziale systematycznym zwierząt i roślin. G. obejmuje zazwyczaj szereg rzędów, a kilka G. tworzy typ; np. G. ssaków, ptaków, gadów, płazów i ryb tworzą typ kręgowców. -► I V, 965.

Gromada — najmniejsza jednostka terytorialna w Polsce, każde osiedle, wieś, sioło, kolonia, osada' itp. Organem uchwalającym jest rada gromadzka lub zebranie gromadzkie. W skład rady wchodzi sołtys, podsołtys i radni, których liczba zależy od liczby mieszkańców G. Sołtys, poza własnym zakresem działania, ma obowiązek pomagać zarządowi gminnemu w wykonywaniu jego zarządzeń na terenie G.

-> IV, 731.

Gromadka (Oeomys) — rodzaj gryzoni, tworzący odrębną rodzinę Oeomyidae. Ciało krępe, przystosowane do życia pod pow. ziemi, oczy b. małe, uszy niewidoczne, nogi krótkie mocne z długimi pazurami, ogon długi i nagi. G. żywi się korzonkami, nasionami, gromadzi duże zapasy; wyrządza znaczne szkody w ogrodach

1    polach uprawnych. Żyje w Ameryce Pd.

Grombecki Henryk — (1883—1933), malarz; gł. portrety o subtelnym rysunku.

Gromnica — świeca woskowa, poświęcana

2    lutego w święto Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny (Gromnicznej). G. zapalają przy umierających, w Polsce także w czasie burzy (stąd nazwa).

Gromokłośnik -> Kanthorhoea.

Groniaste kwiatostany — kwiatostany posiadające wyraźną łodygę kwiatostanową, która rośnie wierzchołkiem i wydaje jako organy boczne kwiaty; zależnie od stosunku długości łodygi kwiatostanów i ich rodzaju do długości szypułek kwiatowych, wyróżniamy: grono, kłos, baldach, baldachogrono, główka i koszyczek.

Groningen

Holandii; 115 000 mieszk.

Gronkowce (staphylococci) — odmiany bak-teryj z grupy ziarenkowców; mają postać drobnych kuleczek, układających się bezładnie w większe i mniejsze skupienia. W zależności od zabarwienia hodowli, odróżniamy 3 typy

G.: biały, złocisty i żółty. G. są pospolitymi bakteriami powodującemi ropienie.

Grono w roślinach — kwiatostan typu gro-niastego, posiadający wyrośniętą długą łodygę kwiatostanową i kwiaty na wyraźnych szy-pułkach.

Gronorost (Sargassum)

Gronostaj (Mustela erminea L.)

Lędźwian.

1. — zaostrzony metalowy koniec lancy, kopii, strzały itd. — 2. — ostry koniec iglicy w zamku broni palnej, służący do uderzania w spłonkę naboju. — 3. — środkowy największy maszt (G.-maszt), żagiel duży środkowego masztu.

Grota — wydrążenie w skale z wąskim otworem wejściowym, powstałe najczęściej wskutek rozpuszczającego działania wody. G. ciągną się nieraz na przestrzeni kilkunastu km. W Tatrach istnieją znane i licznie zwiedzane Groty Bielskie w miejscowości uzdrowiskowej tej samej nazwy w Czechosłowacji; znane są także G. w Ojcowie.

Groteska — renesansowy motyw zdobniczy składający się ze stylizowanych, fantastycznych motywów roślinnych zwierzęcych i ludzkich;

nazwa pochodzi od strż. malowideł ściennych w grotach Rzymu, odkrytych w epoce renesansu.

Grotius Hugo — (1583 — 1645), znakomity prawnik niderl., pierwszy teore- SS tyk prawa międzynarodowego w epoce w, nwż. Wg G. źródłem prawa jest prawo naturalne, a państwo wynikiem umowy, zawartej dla wspólnego pożytku.

Gł. dzieło: ,,De jurę belli ac pacia" (,,0 prawie wojny i pokoju").

1, 315/III, 318, IV, 576.

Grottger Artur

Groteska

go.

3. — przestępstwo samodzielne, np. G. rozgłaszania wiadomości uwłaczających czci zagrożonego itp.

Grób Nieznanego Żołnierza — symbol bohaterstwa i ofiarności, widomy wyraz czci i pamięci dla żołnierzy poległych w obronie ojczyzny. W G. N. Ż. leży żołnierz, którego nazwiska nie dało się ustalić i który uosabia w ten sposób wszystkich poległych. G. N. Ż. urządzono w wielu państwach po wielkiej W Polsce G. N. Ź. zbudowano

gat.

ssaków drapieżnych z rodziny kun. Dł. ciała dochodzi do 38 cm. Sierść latem rdzawo brunatna, zimą biała; koniec ogona zawsze czarny. G. zamieszkuje pola, zarośla i parki Europy pn. i środk. Azji i Pn. Ameryki. Żywi się ptactwem, drobnymi ssakami, wyrządza szkody w kurnikach, atakuje większe zwierzęta, jak zające, króliki itp. Futro wysoko cenione, używane np. do podbijania płaszczów królewskich.

Gronowy cukier Glukoza.

Groom, gru:m (ang.) — pachołek, chłopiec stajenny.

Gros Antoinejean, gro atuan ża — (1771 —

1835), malarz fr., uczeń Davida. Obrazy historyczne i batalistyczne z epoki napoleońskiej.

Gros, gro (fr.) — główna część, masa, całość; dwanaście tuzinów. Grosista — kupiec hurtowy. (-+ En gros).

Grossglockner — najwyższy szczyt alpejski w Austrii, w Wysokich Taurach. 3798 m wys.

Grosswenediger — szczyt alpejski w Wys. Taurach (Austria) ; 2481 m wys.

Groszkówka (Pisidium) — rodzaj małżów z rzędu Heterodonta żyjących w wodach słodkich i słonawych. Liczne drobne gat., dł. muszli nie przekracza 1 cm. Żyworodne.

Grosz (łac. grosaua) — gruba moneta srebrna wprowadzona najpierw we Francji w XIV. w., później w innych krajach ; w Polsce bita po raz pierwszy w 11. 1300—1305 przez Wacława, króla polskiego i czeskiego (stąd zw. praskimi albo czeskimi), po 60 sztuk z grzywny; Kazimierz W. w 11. 1337 — 46 wybijał G. krakowskie wg stopy 48 G. z grzywny krakowskiej. St. August zaprowadził w 1765 r. G. miedziane, obok nich srebrne = 7,5 miedzianym. Obecnie moneta zdawkowa polska — ¹/₁₀₀ złotego.

Grosz George —    (* 1893), grafik i malarz

niem., przedstawiciel kierunku ,,nowej rzeczowości". W sztuce swojej wyraża w formie satyry śmiały protest przeciw panującym stosunkom społecznym.

Groszek pachnący.

Grot

'W

(1837-1867), malarz i rysownik. Pierwszy okres twórczości inspirowany przez J. Kossaka; z pałacu później ulega wpływom idealistycznego Waty-malarstwa niem. Szczytowe osiągnięcie kańskie' jego sztuki — słynne cykle rysownicze: „Warszawa" (2 wersje), „Polonia", „Lituania", „Wojna" — powstały pod wpływem przeżycia tragedii powstania styczniowego. Przejawia się w nich głęboki liryzm, pod względem formalnym — wydobycie malarskich walorów rysunku.

-> IV, 244.

Grouchy Manuel, gruszi manuól, markiz — (1766—1847), marszałek fr., odznaczył się w bitwie pod Wagram. Przyczynił się do klęski Napoleona pod Waterloo, pozwoliwszy Prusakom połączyć się z Anglikami.

Groznyj — młody, ale ważny ośrodek produkcji nafty sow. na pn. stokach Kaukazu i stolica autonomicznej republiki Czeczeno-Ingu-szów. 201 000 mieszk.

Groźba — 1. — pogróżki, straszenie. 2. — środek do popełnienia innego przestępstwa (np. użycie G. celem łatwiejszego dokonania kradzieży) .

wojnie.

w 1924 r. na Placu J. Piłsudskiego, w kolumnadzie łączącej skrzydła pałacu Sztabu Głównego.

Grób św. — grobowiec skalny znajdujący się obok Golgoty, w którym złożono ciało Chrystusa. Pierwszą bazylikę wznieśli nad G. św. Helena i Konstantyn Wielki; bazylika ta, wielokrotnie potem niszczona i burzona, obecnie w zawiadywaniu kościoła kat., prawosławnego i ormiańskiego. W kościołach kat. w piątek i sobotę wielkiego tygodnia urządzane są „groby" Chrystusa, licznie odwiedzane przez wiernych.

Gródek — m-ko w powt. białostockim z przemysłem włókienniczym.

m-to pwt. nad stawem Wereszycy w woj. lwowskim. Tu umarł Władysław' Jagiełło. 13 000 mieszk.

Grójec — m-to pwt. w woj.. warszawskim. Miejsce urodzenia Piotra Skargi. 10 000 mieszk.

Gruba Berta — popularna nazwa wielkich moździerzy niem., kalibru 420 mm, używanych przez Niemców w czasie wielkiej wojny przeciw fortecom fr. Mylnie nazwy tej używano dla określenia olbrzymiej armaty niem., która w r. 1918 z odległości 120 km ostrzeliwała Paryż.

Grubodziób (Coccothraustes coccothraustes L.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków, należącej do rzędu wróblowatych. Zamieszkuje środk. i pd. Europę i Azję, w Polsce rozpowszechniony, liczniejszy na Podkarpaciu. Żywi się nasionami pestkowców, grabów i buków. Ptak wędrowny.

Grubosz (Crassula)

— II, 719, 720, III, 657.

-► II. 395, I V, 189.

(ok. 1470 - ok. 1530), obok Diirera najwybitniejszy malarz renesansu niem.; jego malarstwo, przepojone głęb. religijnością, nawiązuje jeszcze do mistyki gotyku. Mistrz w odtwarzaniu afektów psychicznych. Gł. dzieło: ołtarz w Isenheim koło Kal-maru. Liczne obrazy rei.

Gruntowanie

-> IV, 211, 1035.

Grupa operacyjna — czasowy związek dwu lub więcej wielkich jednostek wojska, utworzony przejściowo dla wypełnienia określonych zadań; jednostka niemal wyłącznie operacyjna, odciążona od spraw zaopatrywania i ewakuacji.

Grupy układu periodycznego -* Periodyczny układ pierwiastków.

Grusza (Pirus communis) — jedno z ważniejszych drzew owocowych; należy do rodziny różowatych; posiada kwiaty białe lub różowawe, szyjki słupka wolne i jadalne owoce, gruszki; dziko, zwł. na miedzach, rośnie G. pospolita, w stanie dzikim wytwarzająca ciernie i nie-

Gródek Jagielloński

rodzaj roślin zielnych, pokrewnych rozchodnikowi; 120 gat. występuje głównie w pd. Afryce; posiadają liście grube mięsiste; niektóre gat. hodowane jako ozdobne.

Gruczoł mleczny — narząd występujący u samic wszystkich prawie ssaków i służący do wydzielania mleka (dla karmienia potomstwa). Umieszczony jest pod skórą i komunikuje się ze światem zewnętrznym za pomocą brodawki, zawierającej otwór.

Gruczoły (glandulae) — narządy jedno- lub wielokomórkowe, występujące u zwierząt i człowieka, spełniające w ustroju czynność wydziel-niczą lub wydalniczą. Odróżniamy: G. o wydzielaniu zewnętrznym, których wydzielina jest odprowadzana przez specjalne przewody (np. G. mleczne, ślinowe, trawienne), oraz G. dolcrewne, o wydzielaniu wewnętrznym, nie posiadające przewodów i oddające swe wydzieliny wprost do naczyń krwionośnych (np. tarczyca, nadnercze, przysadka); w skład wydzielin G. dokrewnych wchodzą hormony.

-► art. II. 715-725; 889, 891, 892, IV, 620, 737, 753, 805, 809, 810, 811, 812. 1106, 1137.

Gruczoły chłonne -> Limfatyczne gruczoły.

Grudki chłonne, limfatyczne -* Limfatyczne gruczoły.

Grudziądz — m-to pwt. w woj. pomorskim nad Wisłą, na wysokim prawym brzegu. Centrum Wyszkolenia Kawalerii. Fabryka maszyn rolniczych, wyrobów gumowych, odlewnia żelaza. Po objęciu w 1920 r. przez Polskę zmieniło charakter ludności z niem. na polską. 50 000 mieszk.

Grudzińska Joanna (księżna Łowicka) — (1799—1831), od r. 1820 małżonka w. ks. Konstantego, słynna z urody, obdarzona tytułem księżnej Łowickiej. Wpływała na w. ks. w kierunku propolskim; w r. 1830, podczas napadu powstańców na Belweder schroniła Konstantego w swoich komnatach. Zmarła w Carskim Siole, wg pogłosek otruta przez kamarylę carską.

Grunt — ogólna nazwa ziemi wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego; ogólna nazwa roli na pewnym obszarze; G. budowlany — warstwa nośna ziemi, która ma dźwigać fundament budowli wraz z budowlą.

Gruntowa woda — woda pochodząca z opadów atmosferycznych, znajdująca się w głębi ziemi pod glebą i osadami aluwialnymi, a wspierająca się na warstwie nieprzepuszczalnej. G. W. po przejściu przez szereg warstw' przepuszczalnych, działających jak filtr oczyszczający, jest przydatna do picia. G. W. wydostaje się często na powierzchnię ziemi w postaci źródeł.

Grundtvig Nikołaj Frederik Severin — (1783—1872), duń. poeta i myśliciel, jako wróg racjonalizmu i wńelki miłośnik nordyj-skiej przeszłości jeden z współtwórców duń. romantyzmu. Stworzył istniejący do dziś dnia kościół grundtvigiański, przeciwstawiajający ortodoksji protest, ideę „radosnego chrześcijaństwa". Był ojcem ideowym duń. uniw. ludowych pracujących nad oświatą ludu. Autor psalmów.

-> I, 963, 1158, 1 V, 784.

Griinewald Matthias

utrwalanie, utwierdzanie; dochodzenie grnntu (sedna) rzeczy; sięganie dna rzeki, stawu, jeziora przy kąpieli; w m a-larstwie — pociąganie płótna farbą poraź pierwszy, stanowiące właściwe przygotowanie płótna pod obraz.

Grunwald, niem. Griinfelde — miejscowość na Mazurach prus. niedaleko granicy Polski. Pobojowisko bitwy pod Grunwaldem (wielkie zwycięstwo Jagiełły nad Krzyżakami w r. 1410), nazwanej przez Niemców „bitwą pod Tannen-bergiem", leży m. G. a Tannenbergiem. — „Bitwa pod Grunwaldem" — słynny obraz Jana Matejki, znajdujący się obecnie w zbiorach Tow. Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie.

owoc gruszy, soczysty, szu-

wane

II, 1087.

Gruzlek ( N ectria) wywołujący chorobę raka u drzew.

Gruźlica (tubercułosis) — choroba zakaźna i zaraźliwa wywoływana przez swoiste drobnoustroje, prątki czyli laseczniki gruźlicze; jedna

Fi

m.

Gryf rzymski.

Gryfony — psy myśliwskie legawe, zbliżone do wyżłów. Rozróżnia się G. krót-kowłose i długowłose.

Gryka, tatarka (Fagopy-rum sagittatum) — roślina jednoroczna z rodziny rdestowatych, często uprawiana, głównie dla owoców jadalnych (na kaszę); pochodzi z Azji środk. i została przeniesiona do Europy, prawdopodobnie przez Tatarów.

-> I, 543.

G. trwa zazwyczaj kilka dni

duże, cierpkie owoce, t. zw. ulęgałki; hodowane w licznych odmianach G. pochodzą ze skrzyżowania i uszlachetniania różnych gat. dzikich i hodowanych odmian.

Gruszecki Artur — (1853—1929), powie-ściopisarz i publicysta z okresu naturalizmu; utwory G. cechuje realizm trafnej obserwacji życiowej i wyraźnie zaznaczona myśl demokratyczna. „Krety", „Hutnik", „Dla miliona", „W starym dworze" i i. Redagował w 11. 1883-87 „Wędrowca".

Gruszka

pinkowy; składa się z właściwego owocu pięcio-komorowego, z dwoma nasionami w każdej komorze, z zewnątrz zrośniętego ze zmięśniałym i rozrośniętym dnem kwiatowym. -*■ III, 1087.

Gruszka Bessemera -> Bessemer.

Gruszyczka (Pirola) — rodzaj roślin zielnych o liściach zimotrwałych, występujących w lasach głównie szpilkowych obszaru umiarkowanego pn. półkuli; pokrewne wrzosowatym; u nas rośnie 7 gat.    III, 1191.

Gruzełek (tuberculum) — w terminologii medycznej: mały guzeczek, często mniejszy od ziarnka prosa, zbudowany z tkanki ziarni-nowej; charakterystyczny, swoisty twór gruźlicy. G. powstaje pod wpływem działania prątków gruźlicy i ich jadów na tkankę organizmu.

Gruzini — mieszkańcy zach. Kaukazu. Krótkogłowcy, wysocy, szczupli, przeważnie ciemnoocy i czarnowłosi. Trudnią się uprawą ziemi, górale — pasterstwem. Tradycje rodowe i rycerskie silnie zakorzenione, przechowy w pieśniach. Język gruziński zaliczany jest do grupy jafetyckiej, która spokrewniona była z językami przednioeurop.

Gruzińska wojenna droga — droga prowadząca przez Kaukaz (Przełęcz Darialska, 2437 m wys.) z Ordżonikidze (Władykaukazu) do Tyflisu; 213 km dł.

Gruzja — dziś związkowa sow. republika. Obszar górzysty, wkraczający w Kaukaz i na Wyżynę Armeńską. Ciągnie się od Morza Czarnego (gł. port Batum) dorzeczem rzek Rionu i Kury ku Morzu Kaspijskiemu. Jedyną niziną jest ciepły obszar nad Morzem Czarnym. Uprawa wina, owoców, tytoniu, pszenicy, ryżu, herbaty, bawełny. Produkcja wełny i jedwabiu. Bogate złoża manganu. W skład G. wchodzą autonomiczne republiki: Abchazja, Adżarystan i terytorium Ossetii Pd. 70 000 km², 3 111 000 mieszk. Stolica Tyflis. -Do r. 1801 niepodległe królestwo pod rządami kaukaskiej dynastii Bagratydów. W r. 1801 podbita przez Rosję, odzyskuje niepodległość w r. 1918 i ogłasza się samodzielną republiką. W r. 1921 podbita powtórnie przez Rosję.

grzyb pasożytniczy

z najgroźniejszych klęsk społecznych. Występuje zarówno u ludzi jak i u zwierząt.

-> art. II, 725-735; I, 515,

IV, 979, 1506, 1507.

Gryf — fantastyczny stwór o mieszanych cechach lwa i orła; wytwór sztuki babilońskiej przejęty następnie przez Persów, Scytów, Greków jako często używany motyw ornamentacyjny. G. występuje także w sztuce śrdw. i w gotyku.

Gryfia, niem. Greifswald — uniwersyt. m-to na Pomorzu zaodrzańskim. 30 000mieszk.

Gryfon długowłosy.

-*> IV, 1189, 1191.

Grynderskie banki — prywatne instytucje kredytowe, zajmujące się zakładaniem nowych przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych. Termin ten bywa używany również w znaczeniu ujemnym.

Grynderstwo — zakładanie banków i in-stytucyj przemysłowych; także zakładanie przedsiębiorstw o kruchej podstawie finansowej, tworzenie fikcyjnych spółek akcyjnych i sztuczne śrubowanie kursu ich akcyj celem zdobycia tą drogą kapitałów i zysków na własny użytek; spekulacyjny ruch inwestycyjny oparty na obcych kapitałach, bez własnych wkładów.

Grynszpan — zielony nalot, powstający na naczyniach miedzianych pod działaniem kwasów (ocet). Ma własności trujące. Chemicznie: mieszanina zasadowych octanów miedzi. Stosuje się do zielonych farb.

Grypa, influenca — ostra choroba zakaźna, często występująca nagminnie. Choroba rozpoczyna się nagle podniesieniem ciepłoty (nierzadko z dreszczami), bólem głowy i kończyn, znacznym osłabieniem. Dalsze objawy zależą od postaci G. i kończy się pomyślnie, pozostawiając jednak często przez czas dłuższy ogólne osłabienie, przygnębienie itp. Niekiedy w przebiegu G. zjawiają się powikłania — ze strony narządów oddechowych, serca, nerek, uszu i in. Szczególnie ciężki, niekiedy śmiertelny przebieg posiadała G. podczas niektórych epidemij. Zarazka wywołującego G. dotychczas nie znamy.

Gryphius Andreas —    (1616—1664), naj

sławniejszy dramatopisarż niem. ery barokowej, autor tragedyj z życia wielkich królów i polityków, np. „Papinianius", „Carolus Stuar-

Grzegorz — imię wielu papieży. 1. — Wiel-deł. Rozwój niezupełny. Wszystkożerne. Ży-    ki, św. — (f 604), doktor kościoła, papież od-

dus“. Do swoich komedyj wprowadzi! narzecza. łuski tworzą rodzaj grzechotki, Wydającej sze-Autor smętnych i melancholijnych liryk.    lest przy ruchu Zwierzęcia. Żyje w miejscach

-> I, 1244.    suchych wśród kamieni i zarośli w Ameryce Pn.

Gryzki (Psocoidea) — rząd bardzo małych Żywi się drobnymi ssakami i ptakami; b. ja-owadów, o przysadkach gębowych gryzących,    dowity.

skrzydłach błoniastych; niekiedy brak skrzy-

jące na roślinach wyrządzają niekiedy szkody,    r. 590, benedyktyn, stworzył podwaliny pań-

przenosząc zarodniki grzybków chorobo-    stwa kościelnego, utrwalił prymat papieski,

twórczych.    oswobodził Rzym od najazdów Longobardów.

Gryzoni -> Ordubilnden.    Dzięki jego staraniom nastąpiło nawrócenie

Gryzonie (Rodentia) — rząd zwierząt ssą-    Anglosasów. G. nadał obecną formę mszy łac.,

cych, obejmujący trzecią część wszystkich zna-    zreformował śpiew kościelny (gregoriański). Jego

nych gat. ssaków. Uzębienie składa się z sie-    dzieła, zwł. ,,Moralia", stały się podstawą

kaczy i trzonowych; siekacze są dłutowate,    późniejszej teologii duszpasterskiej. Pam. 12

wygięte łukowato, bez korzeni, rosną stale.    marca. — 2. — G. VII św. (Hildebrand) —

Nogi pięciopalczaste. G. żyją we wszystkich    (f 1085), papież od r. 1073, benedyktyn. Zwal-

częściach świata i strefach klimatycznych, ży-    czał symonię i wpływy na życie kościelne wła-

wią się głównie pokarmem roślinnym. Odgry-    dzy świeckiej; zaprowadził obowiązkowy celi-

wają dużą rolę w gospodarstwie przyrody    bat duchowieństwa i wszczął spór z cesarzem

i człowieka. Dzielimy G. na 2 podrzędy: Dupli-    Henrykiem IV o inwestyturę, zakończony do-

cidenlata (4 siekacze w górnej szczęce — 2 z przo-    piero po jego śmierci Jeden z najwybitniej-

du, 2 mniejsze za nimi); rodziny — zające,    szych papieży. Pam. 25 maja. — 3. — G. XIII —

szczekuszki. Simplicidentata (2 siekacze w górnej    (f 1585), papież od r. 1572, założyciel uniw.

szczęce); rodziny — wiewiórki, bobry, koszatki,    gregoriańskiego w Rzymie; przeprowadził re-

myszy, skoczki, ślepce, jeżozwierze i inne. formę kalendarza (kalendarz gregoriański).

Grzbiet górski — uszeregowane mniej lub    II, 1109.

więcej prostolinijnie wyniosłości górskie, ogra- Grzegorz z Sanoka — (1406—1477), hu-niczone dolinami rzecznymi.    manista, propagator klasyków gr. i łac., profe-

Grzbietoród (Pipa americana Laur.) — gat.    sor Akademii Krakowskiej. Od r. 1451 arcy-

płaza bezogoniastego. Dl. ciała 14 cm. Nie po-    biskup lwowski. Przyjaciel Kallimacha, który

siada zębów i języka, oczy bez powiek. Samica    napisał jego biografię: ,,Vita et moren Oregorii

nosi jaja i młode w zagłębieniach skóry na grzbie- Sanocei" („Życie i obyczaje G. z S.“). cie. Żyje w Brazylii.    Grzegorz Iluminator, św. — (f 331), apo-

Grzebacze (Sphaegidae) — rodzina żądłówek. stół Armenii i pierwszy jej biskup.

Samice wygrzebują w ziemi lub łodygach roślin Grzegorz z Nazjanzu, św. — (j- 390), dok-dla swych larw gniazda, do których znoszą    tor kościoła, biskup Sosimy, patriarcha Kon-

zapasy pożywienia w postaci owadów, ich larw    stantynopola, zwalczał arian i mecodonian. Po-

i pająków żywych, ale sparaliżowanych przez    zostawił utwory o wielkiej wartości literackiej

nakłucie żądłem ich systemu nerwowego.    (45 mów, 243 listy i 500 poematów), najlepsze

Grzebienica (Cynoaurus) — gat. rośliny z ro- źródło wiadomości o wierze ówczesnego ko-dziny traw, występującej pospolicie na łąkach ścioła na wsch. Pam. 9 maja. i pastwiskach; pastewna trawa kępkowa, o Grzegorz z Nissy, św. — (f ok. 394), biskup kioskach kilkokwiatowych zebranych w wiechy    Nissy; wygnany przez arian, po powrocie

kłosokształtne, wycięte w kształcie grzebienia.    w r. 379 został wybrany metropolitą Sebasty.

Grzebionatka (Celosia cristata)

rodzaj Liczne dzieła dogmatyczne („Wielka Kateche-roślin zielnych z rodziny szarłatowatych; po-    za"), egzegetyczne, ascetyczne, mowy, listy,

chodzi z Indji wsch.; drobne kwiaty przeważ-    G. starał się o filozoficzne uzasadnienie prawd

nie barwy purpurowej, zebrane w kłosy, przy-    wiary; był jednym z pierwszych myślicieli,

pominające kogucie grzebienie; hodowane w o-    którzy z całą świadomością podporządkowywali

grodach jako ozdobne.    filozofię dogmatom wiary.

Grzech — wg nauki chrześcij. świadoma o- Grzegorz z Tours, św. — (f 594), obrońca braza Boga, dokonana przez sprzeciwienie się    kościoła i kultury w czasach Merowingów.

woli Bożej wolnym aktem woli ludzkiej. Kościół    Żywoty świętych, pisma liturgiczne i cenna,

odróżnia G. pierworodny, istniejący z racji    przede wszystkim jako źródło historyczne ,,Hi-

przekroczenia prawa Boskiego przez pierwszych    storia Francorum" („Historia Franków"). Pam.

rodziców, od G. osobistych człowieka, które    17 listopada,

1. radiatory i kaloryfery — rury żelazne umieszczane w różnych pomieszczeniach, część instalacji centralnego ogrzewania, do których doprowadza się z centralnych kotłów' gorącą wodę lub parę; 2. — G. elek-

dzielą się na śmiertelne, będące ciężką obrazą Grzejniki Boga, i powszednie.

Grzechotnik (Crotalua horridus L.) — gat. węży z grupy pustozębnych (Solenoglypha). Dł. ciała do 2 m. Na końcu ogona przekształcone

tryczny — nawinięty ńa odpowiednim izola-torzn drut oporowy, przeważnie chromoniklowy umocowany na metalowej podstawie oddzielony od niej warstwą izolującą, np. azbestem lub miką, ogrzewany prądem elektrycznym; używane do gotowania, grzania wody, Ogrzewania powietrza itd.

Grzędy — równoleżnikowe wzgórza, spotykane na Podolu, Nadbużu, Wołyniu i Wyżynie Lubelskiej.

Grzmot — fala głosowa, która towarzyszy wyładowaniom elektrycznym w atmosferze. Zasięg fali głosowej dochodzi najwyżej do 25 km. Dłuższy czas trwania G. spowodowany jest dużą przestrzenią, na której się odbywają wyładowania (głos dochodzi do nas z coraz to dalszych punktów) i niejednokrotnie odbiciem fali pierwotnej od pow. ziemi, gór lub warstw atmosfery. Chcąc wiedzieć, jak daleko od nas jest burza, należy obliczyć, ile sekund upłynęło od chwili zaobserwowania błyskawicy do chwili usłyszenia G. Liczba sekund pomnożona przez szybkość rozchodzenia się głosu (ok. 330 m/sek.) da nam w przybliżeniu poszukiwaną odległość.

Grzyb drzewny (Merulius domesticus lac-rymans) — niebezpieczny niszczyciel drzewa; rozwija się szczególnie w wilgoci przy braku dostępu powietrza.

Grzybami zatrucie jące po spożyciu grzybów' trujących. G. Z. zależy głównie od zawartych w trujących grzybach jadów — muskaryny i falliny.

-> II, 740-741.

Grzybica (rnycosis) — każda choroba wywoływana przez drobnoustroje należące do grzybków. Do najpospolitszych G. należą G. skóry (np. woszczyny czyli parchy, liszaj wyłysia-jący) oraz promienica.

Grzybienie (Nymphaea)

zatrucie występu -

rodzaj roślin wodnych z rodziny grzybieńiowatych, pokrewnych jaskrowatym; 32 gat. w obszarach umiarkowanych i ciepłych; u nas w stawach i jeziorach 2 gat.: G. białe i G. pn., t.zw. lilie wodne o dużych liściach pływających skórzastych i dużych kwiatach białych; należą tu również lo.-tosy

Grzybnia -> Grzyby.

Grzyby (Fungi) — grupa roślin plechowych, do której należy przeszło 90 000 gat.; komórki G. nie posiadają ciałek zieleni; większość G. jest istotami mikroskopowymi, wiele jednak posiada plechy dostrzegalne okiem nieuzbrojonym; ogół jednak nie osiągają większych rozmiarów; ciało ich, grzybnia, składa się z cienkich luźnych lub zbitych, poplątanych nitek (-*■ Strzępek) ; rozmnażają się obficie drogą wytwarzania zarodników rozmaitych rodzajów (konidial-nych, workowych, podstawkowych); z G., zwł. tzw. G. kapeluszowe, wytwarzają zarodniki na owocniach, które składają się z kapelusza i trzonka G. dzielimy na klasy:

na

niektóre

glonowce, workowce, podstawczaki i t. zw. G. niedoskonałe.

->arl. II, 736-744; III, 220, 1076, 1077, IV, 644, 649.

Grzyby niedoskonałe (Funyi imperfecti) — grupa roślin zaliczona prowizorycznie do grzybów; u G. N. nie wykryto dotychczas pewnych stadiów rozwojowych; zaliczamy tu przeważnie grzyby pasożytujące na pędach lub owocach.

Grzymała Franciszek — (ok. 1790—1871), pisarz i publicysta. W 11. 1821 — 25 wydawał ,,Astreę“, w której (w 1823 r.) umieścił pierwszą recenzję poezyj Mickiewicza, utrzymaną w duchu klasycznym.

Grzymała-Siedlecki Adam Grzymała Adam.

Grzymałów — m-to w powt. skałackim na Podolu, 4000 mieszk.

Grzymułtowski Krzysztof — (1620—1687), wojewoda poznański. G. pokój — pokój zawarty w r. 1686 z Moskwą, potwierdzał warunki rozejmu andruszowskiego, przyznając tylko na stałe Kijów Moskwie; zapewniał dyz-unitom w Polsce swobodę wyznania, a Moskwie prawo wstawiennictwa za nimi; w zamian Moskwa wypłaciła Polsce półtora miliona talarów i złożyła obietnicę współdziałania przeciw Turcji i Tatarom. G. pokój był porażką dyplomatyczną Polski, początkiem jej podporządkowania się Rosji.

Grzywacz (Columba palumbus I..), ptaków z rzędu gołębiowatych. Upierzenie mo-dro-popielate, z metalicznie połyskującym karkiem. Żyje w Europie, środk. Azji i pn. Afryce, w Polsce rozpowszechniony, niezbyt liczny; przelotny.

Grzywna — 1. — pęk 40 — 60 skórek futrzanych (wiewiórek i kun) używany jako rozpowszechniony środek płatniczy w handlu zamiennym w Polsce XI w.; później zamieniono je na marki srebra (pocz. 3, potem 5 G. skórzanych za jedną markę). Po wprowadzeniu w wr. XIV. reformy menniczej w Polsce z jednej G. srebrnej wybijano 48 groszy. — 2. — kara pieniężna, wymierzana przez sąd lub władze administracyjne. G. może być karą gł. lub dodatkową, np. obok kary pozbawienia wolności, a niejednokrotnie jest stosowana jako środek przymusu, który ma na celu skłonienie ukaranego do wykonania zarządzenia władzy.

wscli. przylądek Afryki na

-> Siedlecki

gat.

II, 617.

Guardafui

pd od Zatoki Adeńskiej.

Guadalajara — 1. — ważne m-to pacyficznej części Meksyku. 176 000 mieszk. — 2. w Hiszpanii, na pn.-wsch. od Madrytu, stolica prow. tej samej nazwy. Gwałtowne walki w czasie hiszp. wojny domowej w 1937 r. 15 000 mieszk.

m-to

Guadalcanar

jedna z Wysp Salomona, znana z „Przygody" Londona. 6500 km².

Guadarrama

góry w Kastylii w Hisz

panii do 2405 m wys.

Świat i Życic. — V.

22

dwie wyspy fr. w Małych

Guanczo

Gubbio

Gubernator

w niektórych państwach sto-

wyższa jednostka administracyjna w carskiej Rosji, rządzona przez gubernatora, wprowadzona przez Piotra W. Dzieliła się na powiaty. Królestwo Polskie było podzielone na 10, G. (w r. 1912 wydzielono z Królestwa nowoutworzoną G. chełmską).

Gubin, niem. Guben — m-to nad Nisą Łużycką w Brandenburgii, 44 000 mieszk.

Gubrynowicz Bronisław historyk literatury polskiej. Zasłużony badacz dziejów powieści polskiej: „Romans w Polsce za czasów St. Augusta" i i. Napisał monografię o Brodzińskim i i.

Gucewicz Wawrzyniec — (1753—1798), architekt. Przedstawiciel surowego klasycyzmu. Zbudował w Wilnie: ratusz, pałac biskupi, przebudował katedrę.

->//, 1203, IV, 242.

Guczkow Aleksander

wieś w pow. oszmiańskim ze słynącym cudami obrazem w miejscowym kościele.

pozostałość

(■f* 712), patronka Brukseli. Pochodziła z hrabiowskiej rodziny brabanckiej. Pędziła życie pustelnicze Pam. 8 stycznia.

Guadelupa

Antylach, zamieszkane przez Mulatów i Murzynów; produkcja plantacyjna trzciny cukrowej, kawy i kakao, tytoniu, bananów itp. 1509 km*, 231 000 mieszk. Stolica Basse Terre.

-+I, 183.

Guadiana — rzeka Płw. Pirenejskiego, wpadająca do Atlantyku, 810 km dł.

Guam — jedna z Wysp Mariańskich, wysunięta najbardziej na pd. przynależna do St. Zj. A. Pn.; ważna baza flotowa i kablowa 534 km*, 20 000 mieszk. Gł. m-to Agana.

Guanaco -> Lama.

Guanahani -> San Salvador.

Guanajuato — m-to środk.-meksyk, znane z dawnych kopalń srebra, 18 000 mieszk.

mieszkańcy Wysp Kanaryjskich. Wysokorośli długogłowcy. Trudnią się pasterstwem. W kulturze zachowali wiele prymitywnych form. Język pokrewny językom berberyjskim.    .    -► II, 849.

Guano — pokłady odchodów ptasich powstające na wybrzeżach mórz podzwrotnikowych, gdzie przebywają stale chmary ptactwa morskiego i gdzie opadów atmosferycznych jest mało. G. eksploatowane jest jako bardzo cenny nawóz fosforanowy. Największe złoża G. znajdują się na wyspach Chincha obok Peru i na wybrzeżach Chile.

Guantanamo — baza flotowa St. Zj. A. Pn. na pd. brzegu Kuby. 14 000 mieszk.

Guarana — stwardniała masa, otrzymywana przez zmieszanie z wodą zmiażdżonych nasion pd.-amer. rośliny Paulinia cupana. Zawiera kofeinę. Podstawowy składnik proszków przeciw bólowi głowy.

Guardi Francesco de, guardi franczesko de — (1712—1793), malarz wł. Malował głównie widoki Wenecji. Obrazy G. odznaczają się śmiałym temperamentem, traktowaniem raczej szkicowym, bogatym kolorytem.

Guarłni Giovanni Battista, guarini dżiowan-ni battista — (1537 — 1612), poeta wł., autor tragikomedii pasterskiej „Paster fido" („Wierny pasterz"), 1590, która wywarła wielki wpływ na literaturę i obyczajowość Europy XVII w. Tłumaczenie polskie Lubomirskiego w r. 1722.

Guarneri, — sławna rodzina wł. konstruktorów instrumentów smyczkowych (skrzypiec) w Cremonie w XVII i XVIII w.

Guatemala — najludniejsza republika środkowo-amer., m. Meksykiem a Hondurasem; ludność skupia się nie na zewnętrznych nadbrzeżnych nizinach, ale na pd -zach. wyżynie u stóp licznych wulkanów. Są to Ladinos tj. metysi i czyści, dziko żyjący Indianie. Język krajowy hiszp. Ludność przeważnie kat. Klimat tropikalny. Najważniejszymi produktami gospodarczymi eksportowymi są kawa, banan, cukier, kakao. Przemysł mało rozwinięty. 110 000 km*, 2 219 000 mieszk. Stolicą jest m-to Guatemala, kilkakrotnie niszczone wy-

buchami wulkanów. — Teren najstarszej kultury indiańskiej (Majowie), podbita została G. w r. 1525 przez Hiszpanów; w r. 1821 niepodległe państwo. W 11.    1823—1839 należy do

konfederacji środkowo-amer., po jej zlikwidowaniu samodzielne państwo. Od pocz. XX w. ulega coraz większemu wpływowi gospodarczemu i polit. St. Zj. A. Pn. W czasie wielkiej wojny wypowiedziała wojnę Niemcom.

Guayaquil — największe m-to i port Ekwadoru. Uniwersytet. Ożywiony handel (kakao, kapelusze słomkowe). 120 000 mieszk.

Gubałówka — wzgórze zamykające od pn. kotlinę Zakopanego. 1123 m wys.

m-to we Włoszech (Umbria), słynne z wyrobów ceramicznych (majoliki, fajanse). Fabryka czynna w 11. 1480—1553.

w carskiej Rosji urzędnik administrujący gubernią; w wielu państwach najwyższy urzędnik kolonii, we Francji i St. Zj. A. Pn. dyrektor naczelny banku narodowego. G. wojskowy

komendant twierdzy, obozu warownego lub licy. Skupia w swym ręku podczas wojny pełnię władzy wojskowej i cywilnej na danym terenie. W Polsce G. WT. Warszawy w sierpniu 1920 r. był gen. Latinik.

Gubernia

(1871-1933),

(* 1862), polityk ros. W 1905 r. jeden z założycieli „Związku 7 października". Prezes III Dumy Państwowej w 11. 1910—1911. Po rewolucji 1917 r. minister wojny. Po rewolucji październikowej emigrował do Paryża.

Gudogaj

Gudron, gudronowa smoła po destylacji ropy naftowej, sztuczny asfalt, stosowany jako namiastka i jako domieszka do asfaltu naturalnego.

Gudrun -> Kudrun ■■> II, 232.

Gudula św.

(1602-1686), inży-

1.

kraina naturalna Ameryki Pd.

zw. dawniej De-koronna kolonia ang., eksportuje

to obszar nie-

Gujenna, fr. Guyenne, gui:jćn prow. fr. nad dolną Garonną.

Gulardowa woda

Gulden

Guldynka

(* 1862), oftalmolog

Gudżerat, ang. Gujarat — żyzny kraj na zach. wybrzeżu Indyj. 26666 km², 2 700 719 mieszk.

Guercino (Giovanni Francesco Barbieri), guerczino dźiowanni franczesko barbieri — (1691 — 1666), malarz wł., przedstawiciel eklektycznej szkoły bolońskiej (najsilniejszy wpływ: Corregia i Tycjana). Freski, liczne obrazy ołtarzowe.

Guericke Otto, von nier i fizyk niem. Wynalazca pompy pneumatycznej, barometru wodnego. Zajmował się elektrostatyką. Pierwszy skonstruował maszynę elektrostatyczną i obserwował iskrę elektryczną'

Guerillas -> Gen/las i.

Guernsey, górnsej — jedna z Wysp Nor-mandzkich u brzegów' Francji, 78 km², 43 000 mieszk.

Guesclin du -> Duquesclin.

Guesde Jules, gezd żul — (1845—1922), socjalista fr., pierwszy propagator marksizmu we Francji ; opracował z Lafarguem program przyjęty przez fr. partię socjalistyczną w r. 1880.

Gueux, les, go lć (fr. = żebracy), gezowie, — pogardliwa nazwa, jaką jeden z doradców re-gentki hiszp. Małgorzaty z Parmy określi! powstańców niderl., walczących z despotyzmem Filipa II; z czasem została przez nich przyjęta jako ich szczytne miano.

Guide, giiid (fr.) — 1. — przewodnik; 2. — w muzyce — główny temat fugi.

Guido Reni, gwido reni -> Reni Guido.

Guido z Arezzo, gwido z arecco — (f 1050), muzyk fr., jeden z najsławniejszych teoretyków muzycznych śrdw., wprowadził do pisma nutowego system czteroliniowy; zapoczątkował do dziś używane nazwy: ut, re, mi, fa, sol, la, obejmujące dźwięki od c do a, stworzył początki solmizacji.

Guillaume Charles Edouard, giii:jom szarl ćduar —    (* 1861), fizyk fr.. badacz stopów.

Wynalazca stopu, zw. inwarem, odznaczającego się b. małą rozszerzalnością cieplną. Nagroda Nobla w r. 1920.

Guilloche giii:josz (fr.), — wzór rysunkowy w formie wijących się linij, stosowany przy druku papierów wartościowych dla utrudnienia ich podrabiania.

Guiscard Robert, giiskar róbćr — (1015— 1085), książę Apulii i Kalabrii; 1057 zdobył Sycylię i Kalabrię, 1804 podjął zwycięską wyprawę przeciw Bizancjum; uwolnił papieża Grzegorza VII od oblężenia przez cesarza Henryka IV.

Guise, giiiz — fr. boczna linia książąt Lotaryngii, wymarła w r. 1685; przywódcy katolików w wojnach wyznaniowych we Francji. — — Franęois (1519—1563), sprowokował wojnę z hugonotami. — 2. — Henr i — (1550 — 1588), syn poprz., inspirator izezi w noc św. Bartłomieja; 1576 utworzył św. Ligę przeciw Henrykowi z Navarry i Henrykowi III. Zamordowany w Blois.

Guizot Guillaume, gizó giii:jóm — (1787 — 1874), fr. mąż stanu i historyk, wielbiciel konstytucjonalizmu ang. Za czasów monarchii lipcowej w 11.    1840—1848 jako minister

i premier kierował polityką fr. w duchu konserwatywnym. Rewolucja 1848 zmusiła go do ucieczki do Anglii. „Historia rewolucji angielskiej" i i.

Gujana

rozciągająca się m. Orinoco i Amazonką; polit. należy do Brazylii, Wenezueli i trzech kolonij tej nazwy (G. Brytyjska, Francuska, Holenderska). Jest to pofałdowany obszar starokry-staliczny, przedstawiający się dzisiaj jako falista równina z rozrzuconymi pasmami górskimi i odosobnionymi masywami o stromych ścianach (Roraima, 2620 m). Rzeki pełne są katarakt. Klimat tropikalny, b. niezdrowy, zwł. na wybrzeżach. Z nizinnej dżungli prze-chodzi wyżej w sawannę. Ludność, Murzyni, Mulaci i emigranci azjat., skupia się tylko w pasie nadbrzeżnym. Wewnątrz kraju nieliczni Indianie i Buszmeni. Białych b. mało. Trzcina cukrowa, kawa, kakao, ryż. Złoto i diamenty. Pow. ok. I 500 000 km². I, 158, 159, 168 169, 804. G. Brytyjska, merara

cukier i ryż oraz diamenty. 232000 km², 318 000 mieszk. w tym połowa Murzynów, Metysów i Mulatów a druga połowa Hindusów. Stolica Georgetown. G. Francuska — najmniej ważna gospodarczo z trzech kolonij, dostarcza nieco złota. Tutaj to, na przybrzeżnej Wyspie Diabelskiej, istniała do r. 1936 kolonia karna. 88 000 km², 33 000 mieszk. (połowa Murzynów). Stolica Cayenne. G. Holenderska, zw. też Surinam gdyś świetnie prosperujący, dziś zaś, po zniesieniu niewolnictwa, w upadku. Poza krajowcami i Murzynami mamy tu importowanych Hindusów i Jawajczyków. Wywóz bauksytu, cukru i kawy. 174 000 km², 158 000 mieszk. Stolica Paramaribo.

dawna

roztwór zasadowego octanu ołowiu w rozcieńczonym alkoholu. Środek słabo ściągający, stosowany do okładów przy urazach, oparzeniach i odmrożeniach.

od XVI w. do r. 1892 srebrna

moneta wr Austrii: dzisiaj jednostka monetarna Holandii i W. M. Gdańsku.

strzelba myśliwska używana w w. XVII i XVIII. Długa lufa, zamek skałkowy, kaliber 18 mm. Po raz pierwszy w G. zastosowano śrut z lanego ołowiu.

Gulliwer Lemuel, ’gelyv₃r 'lemjuai’ — bohater fantastycznej powieści Swifta „Podróże Gulliwera".

Gullstrand Allvar szw.; prace nad astygmatyzmem i zaćmą. Laureat Nobla z r. 1911.

Guma

G.

roz-

I V, 1270. 2. — produkt otrzymywany przez wulkanizowanie kauczuku. G. do ołówka — wulkanizowany kauczuk z dodatkiem kredy, barytu, mączki szklanej itp. -> art. Kauczuk, II, 1174—1180.

Guma do żucia

fang. chewing gum) — popularna, zwł. w Ameryce, używka wyrabiana z zagęszczonego soku mlecznego drzewa Achras Sapota rosnącego w Ameryce Środk. (tzw. chicle).

Gumiak (Calophyllum) — rodzaj roślin z rodziny dziurawcowatych; gat. Calophyllum calaba, pochodzący z Indyj zach., jak również i i. gat., dostarczają balsamu.

Gumienny

Gumno

Gumowy druk

choroba drzew owo-

(1838-1909), so-

(1880-1931), niem. krytyk i historyk literatury; wyszedł z koła wyznawców Stefana George; autor licznych w stylu monumentalnym napisanych monogra-fij o poetach niem.; wśród nich najbardziej olśniewająca i pobudzająca jest książka o Goe-them. Autor sławnej pracy o roli Szekspira w rozwoju kultury literackiej w Niemczech i tłumacz jego dzieł.

Gundulłć Dżivo

Gunia

(* 1889), duń. po-wieściopisarz narodowości islandzkiej; w swoich znakomitych powieściach na tematy przeważnie islandzkie kładzie wielki nacisk na

Gurkha — rządząca kasta hinduska w Nepalu. Wojowniczy i odważni G. tworzą dziś wyborową ang.-ind. piechotę.

G. U. S. — skrót: Główny Urząd Statystyczny. Gusła Magia.

Gustaw -G. I. Wasa

G. IV. Adolf

(1778-1837)

G. V. - (* 1858), król od r. 1907; cieszy się dużą popularnością.

Gutenberg Johann — (ok. 1400 — ok. 1468), niem. wynalazca druku za pomocą czcionek najpierw drewnianych, potem metalowych. Założył w Moguncji pierwszą drukarnię. -*■ I, 1271-1272, III, 177.

1. — klejowata substancja pochodzenia roślinnego, pęczniejąca w wodzie, o budowie zbliżonej do węglowodanów; wytwór normalnej lub chorobowej przemiany materii u roślin. Tworzy się wskutek zmian chemicznych błony komórkowej, lub też w specjalnych przewodach wydzielniczych. Najczęściej otrzymywana z drzew krajów podzwrotnikowych, arabska — produkt zmian chorobowych (tzw. gumozy), zachodzących w pniu drzewa Acacia Senegal, rosnącego w Afryce środk. i wsch. oraz w Arabii i w Indiach; bryłki żółtawe, puszczalne w wodzie, stosowane w lecznictwie, w technice farmaceutycznej, do wyrobu klejów i farb akwarelowych oraz przy drukowaniu tkanin.

niższy oficjalista rolny, dozorujący podwórza i budynków gospodarczych.

Gummiguta — stwardniała gumożywica otrzymywana z pd.-azjat. drzewa Oarcinia Mo-rella, wypływająca najczęściej do podstawionych rur bambusowych. Używana w malarstwie jako farba żółta oraz w lecznictwie jako ostry środek przeczyszczający.    --> I, 581.

Gumiłow Nikołaj — (1885—1921), ros. poeta; zwalczał symbolizm i mistykę w poezji. Mistrz formy, wnikliwy krytyk; zbiory poezyj: „Cudze Niebo", „Namiot", „Slup ognisty" i i.

podwórze gospodarstwa rolnego wraz z budynkami gospodarskimi.

Gumowe drzewo (Ficus elastica) -> Figowiec.

technika sporządzania barwnych odbitek fotograficznych, oparta na tym, że guma arabska z domieszką dwuchromianu potasu po naświetleniu staje się nierozpuszczalna w wodzie. Papier, pokryty warstwą gumy arabskiej z domieszką barwnika i uczulony dwuchromianem, naświetla się poprzez negatyw ; w cieniach (jasnych miejscach negatywu) barwnik zostaje utrwalony na papierze. Wywołuje się odbitkę przez zmycie wodą nadmiaru barwnika.

Gumoza, gumotok cowych, przy której kora drzew czernieje, zsy-cha się i sączy się z niej guma.

Gumplowicz Ludwik cjolog, prawnik i historyk, redaktor czasopisma „Kraj". Pisał po polsku i po niemiecku : „Prawodawstwo polskie względem żydów", „System socjologiczny", ,,Der Rassenkampf" („Walka ras") i i.

Gundolf Friedrich

(1588-1638), wybitny poeta chorwacki; autor alegoryczno-narodowe-go dramatu „Dubravka“ i epopei „Osman", w której opowiada o rycerskich Polakach, broniących Europy przed Turkami.

krótka męska odzież zwierzchnia, rodzaj pelerynki z rękawami. Szyta z grubej tkaniny wełnianej, białej lub brunatnej, szwy podkreślane haftem z kolorowych nici i aplikacjami ze skóry. Beskidy. Tatry. Karpaty.

Gunnarsson Gunnar

psychologię bohaterów i problemy etyczne Najbardziej znana powieść: „Ludzie z Borg".

Gurami (OsphromenuH trichopterus Pall.) — ryba z rodziny Osphromenidae, zaliczona do rzędu ryb labiryntowych (Lahyrinthici) hodowana w akwariach, dochodzi do 12 cm. Ubarwienie zmienne.

imię pięciu królów szw. 1. — - (1496—1560), szlachcic szw., stanął na czele ruchów wyzwoleńczych przeciw Danii; po zwycięskiej wojnie z Danią obwołany w r. 1523 królem; założyciel dynastii Wazów; zaprowadził luteranizm. 2. — G. II. Adolf — (1594—1632), wnuk poprz., król od r. 1611, wybitny wódz; wraz z kanclerzem Oxenstierną prowadził czynną politykę bałtycką (wojny o Bałtyk z Danią, Polską i Rosją); zawojował Karelię, Ingrię i część Inflant, wziął udział w wojnie trzydziestoletniej po stronie protest.; poległ w zwycięskiej    bitwie

pod Liitzen przeciw Wallensteinowi. -> IV, 782. 3.

król od r. 1792, wróg Napoleona, stracił Pomorze i Finlandię, obalony w r. 1809. -> IV 782. 4.

(1813-1887), dzia-

Guys Constantin, gui kóstate — (1805—1892), rysownik i malarz fr. o zacięciu satyrycznym. Odtwarzał życie wytwornego towarzystwa w epoce drugiego cesarstwa.

Guz

1.

anatomicznie

gat.

na bokach

z rzadka

Guzów

Gwajakol

ny pirokatechiny, żółtawa, oleista ciecz, stosowana w chorobach dróg oddechowych (środek wykrztu-śny).

drewna gwajakowego, twardego i ciężkiego, bardzo cenionego w tokarstwie, oraz tzw. żywicy gwajakowej, stosowanej w lecznictwie.

Gwalior — udzielne państwo ind. na pograniczu Dekanu i Hindostanu.

3 523 000 mieszk.

Gwara -> Narzecze. -> art. ,,Gwary", II, 744-756.

Gwardia

1.

za-

-> II, 660.

udziałowiec G.

1. — farba wodna nieprzezroczysta, „kryjąca" (w przeciwieństwie do akwareli), rozrabiana przy pomocy gumy ar. lub kleju; 2. — obraz wykonany takimi farbami.

dwa stronnictwa

Gutaperka — masa gumowata, podobna do kauczuku, lecz nie elastyczna, otrzymywana z soku mlecznego azjat. drzew, należących do rodziny Sapotaceae. Używana w chirurgii, w dentystyce oraz jako materiał izolacyjny w przemyśle elektrotechnicznym.

Guttry Aleksander lacz niepodległościowy, uczestnik powstania listopadowego. W r. 1863, w porozumieniu z Radą Narodową na czele „czerwonych" w Poznańskim organizuje ruchy zbrojne.

Gutzkow Karl — (1811 — 1878), jeden z głównych przedstawicieli t. zw. „młodych Niemiec", wybitny krytyk literacki, rzecznik liberalizmu w polityce i w życiu, powieściopisarz; w wielotomowych powieściach z życia współczesnego propagator realizmu.

Guynemer Georges, gujnemer żorż — (1894—1917), słynny lotnik fr. Jeden z „asów lotniczych" wielkiej wojny, w walkach powietrznych strącił 54 samoloty niem. Zginął śmiercią lotnika w walce.

wyniosłość,

uwypuklenie (tuber), np. kości; 2. — patologicznie — obrzmienie (tumor) powstające zwykle na skutek wylewów krwawych (np. G. od uderzenia) i spraw zapalnych, lub też narośl, najczęściej o charakterze nowotworowym.

Guziczna kość Ogonowa kość.

Guziec (Phacochoerus africanus) ssaków parzystokopytnych nieprzeżuwających z rodziny świń. Charakteryzuje się trzema parami brodawkowych wyrostków głowy i wielkimi kłami zagiętymi ku górze. Dochodzi do dł. 2 m, wliczając w to ogon (50 cm). Ciało łupkowo-szare, pokryte szczeciną. Zamieszkuje wsch. część środk. Afryki. Żywi się roślinami i wijami wykopywanymi z ziemi. Ryje nory w gniazdach ter-mitów.

wieś w powt. radomskim; tu Zygmunt III pobił w 1606 \. rokoszan Zebrzydowskiego.

Gwadalkwiwir - gł. rzeka Andaluzji w pd. Hiszpanii. 560 km dł. 57 000 km² dorzecza.

Gwadar — port w Beludżystanie, należący do sułtanatu Omanu. 6000 mieszk.

związek organiczny, pochod-

Gwajakowiec (Guajacum ę\A\ officinale) — gat. drzewa pokrewnego krasnodrzewo-wi; pochodzi Z tropikalnej Gałązka gwajakowca le-Ameryki; dostarcza tzw. karskiego z kwiatami.

68 000 km²,

straż przyboczna króla, cesarza itp. G. istniały w strż. i śrdw. Napoleon I nazwę G. nadał wyborowym jednostkom wojskowym. W w. XIX i pocz. XX w. w wielu państwach były liczne oddziały G., nie tyle wyborowe, ile uprzewilejowane w stosunku do innych, liniowych jednostek. Obecnie G. istnieje w Anglii i w niektórych innych państwach. W Polsce odpowiednikiem G. były drużyny książęce, następnie chorągwie nadworne. 2. — G. narodowa — milicja, terytorialne oddziały, tworzone z miejscowej ludności dla obrony przed najazdem obcym i u-trzymania porządku, np. we Francji w 1790 r.

Gwardian — przełożony klasztoru w konach reguły franciszkańskiej.

Gwarectwo — stowarzyszenie górników, korzystające z przywileju królewskiego na dobywanie kruszców z ziemi. Pierwszy taki przywilej wydała w XIV w. królowa Elżbieta gwarectwu olkuskiemu ; obecnie — spółka eksploatacji górniczej z ograniczoną odpowiedzialnością. Powstaje mocą ustawy, gdy dana kopalnia należy do kilku osób fizycznych lub prawnych. Gwarek

Gwarek czczony (Gracula religiosa L.) — gat. ptaków z rodziny szpaków, należącej do rzędu wróblowatych. Po bokach głowy zwieszają się żółte płaty nagiej skóry. Żyje w Indiach Wsch. Często oswajany, uczy się naśladować śpiew i mowę ludzką.

Gwasz

Gwelfowie i gibellini

polit. powstałe w Niemczech XII w. Gwelfowie (stronnicy bawarskiego rodu Welfów) skupiali się przy książętach Saksonii i Bawarii, gibellini (nazwa od zamku Waiblingen, starej posiadłości Hohenstaufów) popierali Hohenstaufów. Krwawa rywalizacja m. tymi dwoma stronnictwami odgrywa ogromną rolę w historii Niemiec XII w. Nazwy G. i G. przeniosły się potem do Włoch, gdzie gibellini utworzyli stronnictwo popierające cesarza Fryderyka I Hohenstaufa, gwelfowie zaś stronnictwo opozycyjne. Z czasem na^wy G. i G. zatraciły swoje pierwotne znaczenie: gibellini tworzą stronnictwo cesarskie, nazwa gwelfów oznaczać zaczyna popleczników papiestwa w jego walce z cesarstwem.

Gwiazda morska Rozgwiazda.

Gwiazda orderowa — odznaka najwyższej klasy większości orderów. (-> Ordery i odznaczenia).

Gwiazdnica (Pediastrum)

jących.

Gwiazdy spadające -> Meteory.

Gwiazdy zmienne — gwiazdy, których jasność ulega regularnym i nieregularnym zmianom. Obecnie astronomowie znają bardzo dużo

-* II, 765-766. flaga St. Zj.

stara portug. nazwa dla zach. wybrzeży Afryki. Dzisiaj wyróżniamy Górną G. (od Senegalu do Kamerunu) oraz Dolną (od Angoli do Kamerunu).

Gwinea Francuska

Gwinea Portugalska — kraj położony m Senegalem a Gwineą Fr. 36 000 km², 365 000 mieszk. Stolica Bo-lama.

Gwinejska Zatoka — największa zatoka na zach. wybrzeżu A-fryki.

Gwint

Śruba z gwintem. G. gwint.

1f

Gwint.

Gwiazda polarna Polarna gwiazda.

-> IV, 1515.

Gwiazda poranna -* Wenus.

Gwiazda wieczorna ->■ Wenus.

Gwiazdka (w wojsku) — jedna z odznak stopnia oficerskiego. (-*■ Oficerskie stopnie).

glony mikroskopowe klasy zielenic; tworzą okrągławe płytki, składające się z komórek ułożonych współ-środkowo; występuje często wśród glonów nitkowatych oraz w planktonie.

Gwiazdnica (Stellaria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych; około 100 gat. na całej kuli ziemskiej; u nas 9 gat.; G. pospolita — jeden z najpospolitszych chwastów ogrodowych. G. trawiasta — roślina pnąca się, o licznych białych kwiatach, często rośnie na wilgotnych łąkach.

Gwiazdozbiory, konstelacje — grupy gwiazd, którym wyobraźnia ludów strż. przyporządkowała kształty zwierząt, podaniowych bohaterów, czasem przedmiotów, np. wg. Babilończy-ków: Baran, Byk, Bliźnięta, Rak, Lew, Panna, Waga, Niedźwiadek (Skorpion). Strzelec, Koziorożec, Wodnik, Ryby. Do 48 G. znanych w strż. w nowszych czasach dołączono 40 nowych, przeważnie na niebie pd.

-> //, 756-753.

Gwiazdy — ciała niebieskie świecące światłem własnym, podobnie jak Słońce, rozżarzone kule gazowe w przeciwieństwie do zimnych planet, świecących światłem odbitym. -> art. 11, 756-769; I, 359. 360, 361, 1029, 1030, 1249, 1250, 1255, 11, 227, IV, 1457, 1460, 1461, 1462, 1463.

Gwiazdy nowe — gwiazdy pojawiające się nagle na sklepieniu niebieskim. G. N. są zjawiskiem rzadkim. Badanie G. N. ma bardzo duże znaczenie dla badania budowy i ewolucji wszechświata.

Gwiazdy podwójne — dwie gwiazdy znajdujące się obok siebie blisko na niebie. Rozróżniamy: G. P. optyczne — gdy pozornie znajdują się one bardzo blisko siebie, w rzeczywistości zaś jedna leży za drugą w bardzo dużej odległości — G. P. fizyczne — gdy znajdują się one bardzo blisko siebie i tworzą układ dwóch ciał bardzo silnie na siebie działa-

-*■ II, 766

G. Z.

Gwiaździsty sztandar

A. Pn.; szereg pasów biało-czerwonych; w lewym rogu górnym pole niebieskie z 48 białymi gwiazdami, symbolizującymi 48 stanów.

Gwinea — dawna złota moneta ang wartości 21 szylingów; obecnie nie istnieje jako moneta, lecz jedynie jako fikcyjna jednostka monetarna, używana np. przy ustalaniu honorariów itd.

Gwinea

kraj, wchodzący w skład Fr. Afryki Zach.; sięga do górnego biegu Nigru. 251 000 km², 2i80 000 mieszk. Gł. m-to Konakry.

Gwinea Hiszpańska — kraj obejmujący wyspy Fernando Póo, Annobon i terytorium Rio Muni na kontynencie. 27 000 km², 121 000 mieszk. Stolica Santa Isabel na Fernando Póo.

I, 40.

występ spiralny na trzpieniu śrub oraz wewnątrz nakrętek, w gwintownikach, częściach maszyn itd. Kształt G. może być rozmaity': o przekroju trójkąta, trapezu, okrągłym. G. może być prawoskrętny i lewoskrętny. G. luf nowoczesnej broni palnej — zmieniają postępowy ruch pocisku na postępowo-obrotowy; pocisk nabiera dzięki ruchowi obrotowemu własności giroskopu, co chroni go przed koziołkowaniem i przez to wpływa w dużym stopniu na celność i donoś-ność broni. G. składają się z wyżłobień (bruzd) i wypukłości (pól), biegnących spiralnie wzdłuż przewodu lufy; jest ich po 4 w lufie karabina, w działach — więcej.

Gwintówka — obecnie nie używana nazwa odtylcowej, gwintowanej broni myśliwskiej.

Gwizdek parowy -»■ Parowy gwizdek.

Gwóźdź — ostro zakończony, zaopatrzony w główkę ćwiek metalowy, czasem drewniany, do umocowania lub połączenia przedmiotów. Wyrób G. odbywa się przez kucie, lub najczęściej przez cięcie, z drutu żelaznego (często o kwadratowym przekroju) lub stalowego, za pomocą specjalnych maszyn.

Gyges — (VII w. prz. Chr.), król Lidii; wg podania ulubieniec króla Kandaulesa, którego za sprawą królowej zamordował. Temat wielokrotnie opracowany w literaturze (Hebbel, A. Gide i i.).

Gymkhana (hinduskie gend-khana — plac gimnastyczny) -- zawody sportowe o typie mieszanym, często motorowe (motocykle, samochody) urozmaicone zabawnymi konkurencjami, jak np. wyścigi w workach, boks w beczce itd. Początkowo organizowane przez żołnierzy ang. w- Indiach.

Gyttr, słowacka Raba — stare m-to zach -węg. nad Rabą. 51 000 mieszk.

Gzik -»• Ozy.

Gzło, giezło — w dawnej polszczyźnie: koszula lniana, szczególniej kobieca.

Gzy (Oestridae) — rodzina muchówek o zmarniałej ssawce. Ukłucie G. jest b. bolesne. Larwy pasożytują w ssakach, powodując niekiedy śmierć zwierzęcia. Bydleń (Hypoderma bovis L.) — pod skórą bydła; giez owczy {Oestrus ovis w zatokach czołowych owiec; giez

L.)

koński (Oestrus purpur eus Brauer) — w jamie nosowej konia; gzik żołądkowy {Gastrn-philus equi Fabr.) — w żołądku konia. Prze-poczwarczają się w ziemi.

Gzyms — człon architektoniczny wystający, poziomy, zazwyczaj profilowany; G. koronujący lub wieńczący — G. pod samym dachem.

w muzyce: siódmy stopień diatonicznej gamy C-Dur. 2. — s. chem. pierwiastka wodoru (gr. hydrogenium). 3. — henry, jednostka samoindukcji.

ha — skrót oznaczający hektar.

Haakon -* Hakon.

Haarlem — stare zabytkowe m-to w pn. Holandii, stolica prow.; położone wśród ogrodów, znane z hodowli tulipanów, narcyzów i hiacyntów; H. powstał w sąsiedztwie osuszonego w połowie XIX w. ,,morza haarlem-skiego". Fabryki maszyn, margaryny i przetworów mlecznych, 119 000 mieszk.

Habana ->• Hawana.

1.

Habberton John, ’4bart,n dżon — (1842 — 1921), pisarz amer., autor humorystycznych opowiadań dla dzieci.

„Habeas Corpus" (łac. = miej ciało) — w prawie ang. formuła nakazująca aresztowanie. H. C. Act — słynna ustawa ogłoszona przez parlament ang. w r. 1679 za panowania króla Karola II; miała na celu zabezpieczenie wolności osobistej obywateli ang.: zakazywała aresztowania kogokolwiek bez podania powodów i trzymania go w więzieniu bez rozprawy sądowej. H. C. A. może być czasowo zawieszony przez parlament.

Habent sua fata libelli (łac. = książki aforyzm poety rzym.

Habesz — ar. nazwa Abisynii.

Habich Edward polski działający w Peru. Założył szkołę inżynierii w Limie.

Habilitacja — na uniwersytetach postępowanie mające na celu uzyskanie wyższych stopni naukowych (docenta później profesora). Warunki H. : 1. — złożenie pracy habilitacyjnej ; 2. — obrona pracy w dyskusji publicznej; 3. — wykład habilitacyjny.

Habitus (łac.) — wygląd, postawa, budowa ciała, zachowanie się.

Habsburgowie i austr. cesarzów oraz królów hiszp. odgrywająca od czasów śrdw. jedną z naczelnych ról w życiu polit. Europy. -*■ art. II, 769—779; I, 443, II, 353, III, 915, 922, IV, 1277, 1278, 1415.

(1835—1909), inżynier

wielka dynastia niem.

Hacienda, asjenda (hiszp.) — dom mieszkalny z budynkami gospodarskimi, ferma.

Hackert Jan — (1629—1699), malarz hol., pejzażysta (epoka rozkwitu malarstwa hol.).

Haczów

dobrze zagospodarowana wieś w pow. brzozowskim, z kopalnią nafty. 3000 mieszk.

mają swoje losy)

Terentianusa Maurusa (II w. prz. Chr.), wyrażający myśl, iż różne epoki różnie oceniają dzieła umysłu ludzkiego: to, co jedna uważa za piękne i wartościowe, inna może odrzucić — i na odwrót.

Haber Fritz — (1868-1934), fizykochemik niem. Ogłosił szereg prac z dziedziny chemii, statyki i kinetyki chemicznej i i. Zbadał równowagę m. azotem, wodorem i amoniakiem w wysokich temperaturach i opracował na tej podstawie wspólnie z Boschem metody syntetycznego otrzymywania niaku z powietrza (nagroda Nobla w r. 1918). Podczas wielkiej wojny pracował nad gazami bojowymi; przyczynił się do zastosowania przez Niemcy gazów trujących do celów jennych.

elektro-

amo-

wo-

Haddż (ar.) — pielgrzymka do Mekki obowiązująca każdego mahometanina. Darb (ar. = droga) al H. — droga pielgrzymek z Damaszku do Medyny i Mekki. H a d d ż i — zaszczytny tytuł pielgrzyma, który odbył H.

1. — gr. bóg świata podziemnego (rzym. Pluton) i sędzia dusz zmarłych, syn Kronosa i Rei, brat Zeusa, małżonek Persefony. Sądził dusze zmarłych i wg. uczynków ziemi kierował je do Elizium lub Tartaru ; — strż. gr. nazwa świata podziemnego, gdzie przebywają dusze zmarłych.

Hadramaut — górzysta i pustynna kraina pd. Arabii, podzielona na 4 sułtanaty, pozostające pod protektoratem ang. Ludność ar. i murz. niewolnicy. 150 000 km*, ok. 120 000 mieszk. Gł. port — Makalla.

Hadrian Publius Actius -* Adrian.

Hadziacka ugoda września 1658 r. m. Polską a wodzem Kozaków, Wyhowskim; miała utworzyć z Ukrainy za

Hades

na

2.

ugoda zawarta 16

Szemzedin Mahommed

rzadki pierwiastek,

(1775 —

mahomet). Przemysł bawełniany i papierniczy, wyrób dywanów. 467 000 mieszk. 2. — H.

stolica emiratu Sindh w Indiach

-* III, 1200.

(* 1858), mąż stanu

1. — wyspa w archipelagu Wielkich Antyli, w Polsce znana jako San Domingo; odkryta przez Kolumba w r. 1492 i nazwana Hispaniola. Pierwotna ludność indiańska została wkrótce wycięta przez Hiszpanów lub wymarła w niewoli. Następnie H. została zaludniona przez niewolników murz. z Afryki, których potomkowie tworzą ludność dzisiejszą. W r. 1697 zach część wyspy przeszła w posiadanie Francji. Powstanie Murzynów w 11. 1791 — 1804, do tłumienia którego Napoleon użył bezprawnie polskich legionistów, usunęło panowanie fr. i stworzyło republikę Haiti. Wsch. część wyspy wyzwoliła się w r. 1822 spod władzy hiszp.,

cenę licznych przywilejów i szeroko zakrojonej autonomii trzeci czynnik federacji polsko-lit. H. U. przeszkodziła Moskwa, wznawiając wojnę, zakończoną rozejmem andruszowskim, po którym nastąpił podział Ukrainy na polską i moskiewską.

Hadziacz — m-to w Z. S. R. R. na zadniepr-skiej Ukrainie nad Psiołem, gdzie zawarta została ugodu hadziacka 9000 mieszk.

Hadżi-Girej - (1430-1466), chan krymski, twórca ordy krymskiej, założyciel dynastii Gi-rejów, sprzymierzeniec Kazimierza Jagiellończyka.

Haeckel Ernst — (1834—1919), przyrodnik niem., rozwinął teorię ewolucji Darwina. Sformułował tzw. prawo biogenetyczne. W filozofii usiłował uzasadnić teorię tzw. moniz-mu, głoszącą, w ostrej sprzeczności z dogmatami kościoła kat., że istnieje jedna tylko żywa substancja, będąca materią i energią.

-> II, 286, III, 532, IV, 541, 1579.

Hafis (pers. = ten, który pamięta) właść.

(XIV w.), poeta i teolog pers., znany powszechnie pod pseud.

H. Napisał zbiór wierszy (ghazele) „Ditoan", odznaczających się barwnością stylu i plastyką opisywanych przeżyć. ,,Diwan“ zdobył olbrzymią popularność.

Hafn (inaczej celt) metal, odkryty w r. 1923. L. porz. 72, c. atom. ok. 179, s. chem. Hf (Ct).

Haga, hol. den Haag lub ’s Gravenhage, fr. la Haye — gł. m-to Holandii Pd., rezydencja królewska, siedziba władz hol. oraz Międzynarodowego Trybunału Rozjemczego; jedno z najładniejszych miast europ., posiada kąpielisko nadmorskie na przedmieściu Sche-veningen. Gł. zabytki: gotycki kościół św. Jakuba (Oroołe Kark) z XIV w., stary ratusz Binnenhof z XII w., Pałac Pokoju budowany w 11. 1907—1913, muzeum Mauritshius. Galerie obrazów, uniwersytet ludowy, biblioteka królewska. Port pasażerski i rybacki. Warsztaty okrętowe. 437 000 mieszk. -*■ III, 902.

Hagar — wg St. Test. służebnica Sary, żony patriarchy biblijnego Abrahama i nałożnica Abrahama, wraz z synem Izmaelem wygnana na pustynię na życzenie Sary i przez anioła ocalona od śmierci z pragnienia. Słynny wiersz

K. Ujejskiego „H. na puszczy".

Hagen — niem. m-to przemysłowe w okręgu Ruhry, 148 000 mieszk.

Hagia Sophia (gr. = święta mądrość) — kościół św. Zofii w Konstantynopolu, jedna z najwspanialszych budowli bizantyjskich, zbudowana za czasów Justyniana (VI w. po Chr.) przez architekta Isidorosa z Miletu i Aterniona z Tralles. Po zdobyciu Konstantynopola przez Turków H. S. zamieniona została na meczet i pozbawiona swoich mozaik; w 1897 gruntownie odrestaurowana.

-* I, 771, tabl. 89.

Hagiografia — (z gr. hagios — święty i gra-fein = pisać) — część piśmiennictwa kościelnego, poświęcona żywotom świętych.

Hahnemann Samuel Fr. Chr.

1843), lekarz niem., twórca kierunku leczniczego zw. homeopatią.

Haidar Pasza — przedmieście Skutari w Turcji nad Bosforem, stacja początkowa kolei bagdadzkiej.

Haiderabad, Hyderabat — 1. — m-to Deka-nu w Indiach bryt., stolica wielkiego hołdowniczego państwa hinduskiego, Nizama, (214179 km², 14 500 000 mieszk. w czym 10°/₀ ludności

Sindh

bryt. w delcie Indusu. Garnizon wojsk ang. Artystyczne wyroby metalowe (filigrany). 96 000 mieszk.

Haifa — port Palestyny i ang. baza flotowa. Tutaj dochodzi rurociąg naftowy z Mezopotamii. Przetwory naftowe, przemysł tytoniowy i cementowy. 50 000 mieszk.: Arabów, Żydów i chrześcijan.

Haifong — port fr. Tonkinu w Indochinach. Wywóz ryżu, kauczuku i węgla. 122 000 mieszk.

Haig Douglas, hejg 'deglas —    (* 1861),

feldmarszałek ang., naczelny wódz sił ang. w 11. 1915—1918 we Francji i Flandrii.

Haile Sellassie I Tafari Mekonnen — (* 1891), abisyń. władca i mąż stanu, cesarz Etiopii w 11. 1930—1936, rządził nią uprzednio jako regent. W r. 1923 uzyskał przyjęcie E-tiopii do Ligi Narodów, w r. 1931 wprowadził ustrój zbliżony do parlamentarnego. Zdetronizowany przez Włochów po wojnie abisyń. w 11. 1935-1936.

Hainan — wielka górzysta (do 2620 m wys.) wyspa u pd. brzegów Chin z ludnością chiń.

1    starszą odrębną grupą Limu. Uprawa ryżu, trzciny cukrowej i tytoniu. 34 000 km², ok.

2    000 000 mieszk. Gł. m-to Kiungczou. Hainaut, ćnó — nazwa pd. prow. belg. 3700

km², 1 270 000 mieszk.

Hainisch Michael i publicysta austr., pierwszy prezydent republiki austr. (1920), wybrany powtórnie w r. 1924 do r. 1928.

Haiti

tworząc republikę zw. dziś Dominikańską, Hala —    1. — budowla jednoprzestrzenna,

tzw. San Domingo. Stąd charakter językowy ograniczona murami zewnętrznymi i dachem, H. jest dziś fr., San Domingo zaś — hiszp. H.    najczęściej dużej roz-

jest wyspą górzystą ze wzniesieniami do 3140 m    piętości: dworce, ko-

krowej, kakao, indygo i tytoniu. Kawa stanowi    tach, położone zazwy-

obecnie gł. artykuł wywozowy. Republika H.    czaj nad granicą lasu.

utworzona w r. 1804, w 11. 1915- 1934 podle- Halabarda — siekiera na długim drzewcu, gała kontroli polit. i gospodarczej St. Zj. A.    połączona z grotem do kłucia    i hakiem. Śrdw.

Pn., obecnie jednak H. posiada pełną suweren-    broń piechoty, następnie straży    miejskich i pa-

ność. 28 000 km², 2 291 000 mieszk. Stolica tacowych. Dotąd używana przez gwardię papieską.

Halbe Max — (* 1865), pisarz niem.; największe powodzenie zdobył sławnym dramatem nJugend“ („Młodzież"). Powieści, pamiętniki.

->/, 183, III, 766.

me-

wo-

I, 254, 255, 268.

Halickie Księstwo

Port-au-Prince.

Hajdamacy — kozacy zaporoscy żyjący z rozbojów ; zbuntowani chłopi ruscy (->• Koli-szczyzna).

Hajduk (węg.) — 1. — żołnierz lekkiej piechoty węg. za czasów Stefana Batorego. 2. — służący przy dworach wielkopańskich, często występujący zbrojnie, ubrany z węgierska.

Hajduki Nowe — osada górniczo-przemysło-wa w pow. świętochłowickim. 7000 mieszk.

Hajduki Wielkie — osada fabryczna w pow. świętochłowickim z potężnym przemysłem talurgicznym. Wielkie piece, walcownie stali. 28 000 mieszk.

Hajnówka — osiedle robotnicze w Puszczy Białowieskiej; największy w Europie środk. tartak; stanowi własność państwa, zatrudnia około 3000 robotników, przerabia rocznie ok. 100 000 ms materiałów tartych iglastych i ok. 30 000 ms liściastych. 12 000 mieszk.

Hakatyści (H. K. T.) — popularna nazwa członków niem. organizacji polit. pochodząca od początkowych liter nazwisk jej założycieli: Hansemanna, Kennemanna i Tiedemanna. T. zw. Hakata została zał. w r. 1894 dla walki z polskością przez bojkot gospodarczy, ucisk germanizacyjny i przymusowe wywłaszczanie Polaków, popierane przez rząd prus. Bezwzględna akcja H.- zaostrzyła antagonizmy niem.-poi., doprowadziła do samoobrony społeczeństwa polskiego. W' szerszym znaczeniu nazwę H. stosuje się do wszystkich Niemców wrogich Polsce.    -*• I> 1^4.

Hakenkreuz (niem.) -► Swastyka.

Hakodate — gł. port jap. wyspy Jezo (Hokkaido); ma znaczenie światowe w komunikacji z Władywostokiem i Ameryką; port jenny. 197 000 mieszk.

Hakon (norw. Haakon) — imię kilku królów norw.; 1. — H. IV. Stary — (1204—1263), król od r. 1217. Zdobył dla Norwegii Grenlandię (1261) i Islandię (1262). 2. - H. VII - (* 1872), syn Fryderyka VIII, króla Danii, w r. 1905 obrany królem norw. przez plebiscyt, ożeniony z córką Edwarda VII, króla ang.

Hakownica — najstarsza (koniec XIV w.) ręczna broń palna, bardzo ciężka i niewygodna w użyciu.    820-

Lii

Hala wystawowa.

-► I, 818-819.

Halevi Jehuda -> Jehuda ben Samuel Halevi.

Haldane Richard Burdon, ho:l’dejn ’ryczard ’ba:rd,n —    (1856—1928), polityk ang. W 11.

1905- 1912 jako minister wojny zreorganizował całkowicie wojsko ang. W r. 1912 udał się w specjalnej misji do Berlina (tzw. misja H.), usiłując napróżno doprowadzić z rządem niem. do porozumienia w sprawie zbrojeń na morzu. W 11. 1912—1915 lord kanclerz. Po wojnie, zbliżony do Labour Party, był ministrem w gabinecie Mac Donalda w r. 1924. Pisma filozoficzne.

Hale George, hejl dżo:rdż — (* 1868), astronom amer., wynalazł spektroheliograf, określił istotę plam na słońcu jako wirów materii naładowanych elektrycznością.

Haleb -* Aleppo.

Halerz — drobna moneta w Austrii w KUNIN w. i w Austro-Węgrzech = ¹/₁₀₀ korony.

Halśvy Jacąues Fromental, alćvi żak fro-matal — (1799—1861), fr. kompozytor operowy, wybitny przedstwiciel fr. opery komicznej ; poważne jego opery (pod wpływem Aubera i Meyerbeera) przewyższają opery Meyerbeera czystością stvlu i dramatyczną prawdą: ,,La juive“ („Żydówka"), 1835.

Halfa (Stipa tenacissima) — trawa z rodzaju ostnicy; występuje na stepach Hiszpanii, Algieru i Maroko; dostarcza włókien do wyrobu papieru, plecionek itp.

Halfwind, ha:f uynd (ang. = pół wiatru) — wiatr wiejący z kierunku 45° od rufy statku.

księstwo utworzone w pierwszej poł. XII w. przez księcia przemyskiego Włodzimierza na terytorium Rusi Czerwonej. W r. 1340 zajęte przez Kazimier rza W., potem przez pewien czas należało do Węgier. Od r. 1387 powtórnie przyłączone przez Jadwigę do Polski, do r. 1772 należy do Polski jako woj. ruskie. Przy pierwszym rozbiorze dostaje się Austrii. Po wielkiej wojnie wróciło do Polski jako woj. lwowskie i stanisławowskie.

Halikarnas

telach

(1829-1907),

Halleluja -> Alleluja.

Haller Jan — (fok. 1528), zasłużony drukarz krakowski; w r. 1503 założył pierwszą w Polsce stalą drukarnię.

Haller Józef

-> 1, 723, III, 267.

Miecz brązowy.

'*7    ',v7

m-ko w

austr. Salzkammergucie; prastara kopalnia soli oraz prehistoryczne cmentarzysko, utrwalone w nazwie starszego okresu żelaza tzw. „halsztackiego"

(VIII do V w. prz. Chr ).

^ IV, 390, 394.

Halma — gra na 2 łub 4 osoby na specjalnej szachownicy (16x16 kratek), każda osoba gra 13 lub 19 kamieniami.

Frans — (ok. 1580—1666),

Halicz — m-to nad Dniestrem w woj. stanisławowskim, jeden z najstarszych grodów ruskich i stolica Rusi Czerwonej przed objęciem przez Polskę. Dzisiaj podupadły. Gmina karaicka. Ruiny zamku. 4000 mieszk.

Halifax, 'halyf&ks — 1. — m-to w Anglii (Yorkshire), ważny ośrodek przemysłu włókienniczego. 98 000 mieszk. — 2. — port w Nowej Szkocji w Kanadzie; odgrywa dużą rolę w komunikacji transatlantyckiej. 59 000 mieszk.

miejscowość nad Morzem Egejskim w Karii (Azja Mn.), w strż. stolica królów Karii; do dziś zachowane ruiny grobowca króla Mauzoleosa z V w. prz. Chr. (od jego nazwiska — mauzoleum). W końcu XIV w. obrali tu swą siedzibę templariusze.

Halit -> Sól kamienna. -* III, 143, 637.

Hall, ho:l (ang.) — przedsionek, sala; w ho-obszerne poczekalnie odpowiednio umeblowane.

Hall Asaph, ’ho:l ’&saf astronom amer. Odkrył oba księżyce Marsa, badał układ Saturna i gwiazdy podwójne.

Hall — miejscowość lecznicza w Austrii, u pn. podnóża Alp, ok. 370 m n. p. m.; źródła słone, bogate w jod i brom. 7000 mieszk.

Halla, niem. Halle a. d. Saale — prastara osada solna nad Saalą czyli starosłow. Sołą; obecnie niem. m-to uniwersyt. w Prusach, ośrodek dobycia węgla brunatnego i soli. 209 000 mieszk.

-+ I, 1274.

(* 1873), generał broni w stanie spoczynku. Oficer zawodowy austr W sierpniu 1914 r. organizator i dowódca Legionu Wsch. W lipcu 1916 r. dowódca Drugiej Brygady Legionów. Po bitwie pod Kaniowem przedostał się przez Moskwę i Murmań do Francji, gdzie 4 października 1918 r. zostaje dowódcą armii polskiej („Hallerczycy"). W lutym 1920 r. przejmuje od Niemców Pomorze dla Polski (symboliczne zaślubiny Polski z morzem). W sierpniu 1920 r. dowódca frontu pn.-wsch., po wojnie inspektor artylerii; działacz polit. (poseł na sejm z ramienia Zwńązku Ludowo-Narodowego). Od lipca 1926 w stanie spoczynku.

Haller Stanisław — (* 1872), generał dywizji (od r. 1926 w stanie spoczynku). Służył w wojsku austr., od r. 1918 w polskim. W r. 1920 rozbił pod Zamościem armię Budiennego, potem jako dowódca VI armii uwrolnił Mało-polskę od bolszewików; w 11. 1923 — 1926 szef Sztabu Generalnego.

Hallerczycy — formacja wojskowa z jeńców wojennych i ochotników polskich utworzona we Francji w r. 1918 (28 września ostateczne ustalenie z rządem fr. statutu polskiej armii we Francji) przez Polski Komitet Narodowy i zorganizowana przez generała Józefa Hallera. Składała się na pocz. 1919 r. z trzech dywi-zyj. W pierwszej poł. 1919 r. powróciła do kraju, została wcielona do wojska polskiego i wzięła udział w wojnie polsko-ukr. i bolszew. (w r. 1920 walki nad Bugiem). H. nosili szarobłękitne mundury i stąd popularnie zwani byli „błękitną armią".

Halley Edmund, ’h&ly 'edmand — (1656 — 1742), astronom ang., od r. 1719 dyrektor obserwatorium w Greenwich. Odkrył ruchy własne gwiazd, zbadał tory eliptyczne planet oraz ruch komety periodycznej Kometa H. pojawia się co 76 lat (ostatni raz widziana była w kwietniu 1910 r.).

Hallstatt

Urna.

Zabytki z epoki halsztackiej.

Halmahera, zw. też Dzilolo — gł. górzysta wyspa Archipelagu Molukków. 18 000 km®.

Halmstad — port pn. Szwecji. 26 000 mieszk.

Halny wiatr — ciepły i suchy wiatr wiejący w Karpatach (od strony hal górskich — stąd nazwa). Gdy na drodze wiatru zawierającego dużo wilgoci znajdzie się łańcuch górski, wznoszące się masy powietrza oziębiają się i tracą wilgoć. Opuszczając się po drugiej stronie gór, ogrzewają się, lecz pozostają suche. H. W. wieje z ogromną siłą i wyrządza przez to często duże szkody. Wieje najczęściej w jesieni, ale także i o innych porach roku (np. na wiosnę — przyczyniając się do topnienia śniegów w górach). Podobnego pochodzenia jest m. i. fóhn w Alpach i chinook w Ameryce.

Halo — niektóre zjawiska optyczne w atmosferze, np. koła barwne dokoła Słońca i Księżyca, smugi świetlne poboczne Słońca i i., powstające wskutek odbijania się i załamywania promieni Słońca lub Księżyca w kryształach lodu znajdujących się w górnych warstwach atmosfery ziemskiej.    -►///, 986.

Haloflty -> Slonorośla.

Halogeny — inna (rzadziej używana) nazwa chlorowców.

Halotermy — ciepłe źródła słone.

Hals

malarz hol. Malował z wielkim temperamentem portrety (często grupowe), przeważnie typy bir-bantów przy kieliszku. W pierwszym okresie twórczości — bogaty koloryt, w późniejszym —

Dirk, brat

— 1. — zbocze o niewielkim nachy-2. — kopce, rumowiska węgla, rud,

m-to syryjskie. 40 000 mieszk.

(1730-1788), „Magiem północy", najwy-

zbiór staroar.

wąska łódź klepkowa na 1 lub 2 pary wioseł, używana na rzekach dla celów sportowych

Hamersztyn żacki z XIV w. Na mocy pokoju toruńskiego (1466) H. przypadł Polsce i należał do niej do r. 1772. Obecnie wchodzi w skład państwa niem.

Hamilkar Barkas („Błyskawica") — (f ok. 226 prz. Chr.), ojciec Hannibala, wódz karta-giński w I wojnie punickiej. Stłumił bunt najemników' w r. 238; w r. 237 wyruszył na podbój Hiszpanii, gdzie przygotowywał przyszłą rozprawę z Rzymianami.

Hamilton, 'hamylt.n — przemysłowe m-to w prow. Ontario w Kanadzie; ośrodek sadownictwa. 156 000 mieszk., w tym 1500 Pola-

m-to prus.; zamek krzy-

ków.

wem

operowanie tylko skalą czarno-białą. Wywarł wpływ na malarstwo hol. 2. poprz. — (1591 — 1656), malarz; tematem obrazów — sceny żołnierskie, pijatyki etc.

III, 900, 908.

Hals (niem.) — pozycja okrętu w stosunku do wiatru, np. statek idący prawym H.: statek idący pod żaglami, w które wieje wiatr z prawej strony.

Halsingborg — port i kąpielisko pd. Szwecji nad Sundem; połączony trajektem z Danią. 56 000 mieszk.

Halszka z Ostroga — (1539—1592), szlachcianka polska. Dzięki odziedziczeniu wielkiej fortuny stała się przedmiotem zabiegów małżeńskich i antagonizmów możnych rodów. Dzieje H. z O., która zmarła w obłąkaniu, stanowią temat często opracowywany w literaturze (m. i. Kraszewski, Szujski).

Halsztacka epoka -> Hallstatt.

Halucynacja — omam, omamienie; spostrzeżenie zmysłowe, powstające bez podniety zewnętrznej. Podczas przeżywania H. człowiek sądzi fałszywie, iż przedmiot, którego wyobrażenie zjawia mu się w świadomości, istnieje rzeczywiście i działa na jego organy zmysłowe.

H. bywają: wzrokowe, słuchowe, a także smakowe, węchowe, dotykowe i ruchowe. H. występują często przy trwałych chorobach psychicznych i neurozach oraz podczas gorączki, zatruć lub pod wpływem wyczerpania, bezsenności, po silnych afektach itp.

Halys — strż. nazwa rzeki Kizył Irmak w Azji Mn. W r. 546 prz. Chr zwycięstwo Cy-rusa nad Krezusem.

Hałda leniu. —

skał, żużlu itp., tworzące się przy kopalniach.

Halo — największe w Polsce bagno w pow. stolińskim na Polesiu, nad granicą sow. Siedlisko żeremi bobrowych i łosi. Najtypowsza część Polesia, bezdrożna, biedna, tworząca nie nadające się do melioracji torfowiska wyżynne. Obszar najprymitywniejszej gospodarki w Polsce. Ponad 4000 km² pow.

Hama

Hamadan, w strż. Ekbatana — handlowe m-to pers. na wsch. stoku Zagros na drodze z Bagdadu do Teheranu. 99 000 mieszk.

Hamamatsu — m-to jap. na wyspie Hondo. 133 000 mieszk.

Haman - postać z księgi biblijnej Ester, minister króla pers. Ahaswera, zaciekły wróg Żydów, uzyskał od króla edykt. o ich zagładzie, który został odwołany dzięki staraniom królo-wej-Żydówki, Estery. Upadek H. święcą Żydzi corocznym świętem Purym.

Hamann Johann Georg pisarz niem., zw. bitniejszy przedstawiciel przewrotu duchowego w Niemczech w poł. XVIII w.; racjonalizmowi przeciwstawił potęgę uczucia, zmysłów i namiętności. Świat przedstawiał mu się jako tajemnicza księga hieroglifów, a przyroda jako znaki wyrażające treść ducha Boskiego. Najważniejsze pisma ,,Sokmtische Denkwilrdigkei-łen“ („Sokratyczne osobliwości") 1759, ,,Kreuz-zUge des Philologen“ („Wyprawy krzyżowe filologa"), 1762.

Hamasa (ar. = męstwo) pieśni ludowych (VI —IX w.), zebranych przez poetę Abu-Tamama (807 — 846).

Hamborn — m-to górniczo-przemysłowe w niem. okręgu Ruhry; dziś, połączone z Duisburgiem, ma 440 000 mieszk.

Hamburg — gł. port niem. u ujścia Łaby i stolica terytorium H., obejmującego poza H. szereg miejscowości m. i. port Cuxhaven; terytorium H. do r. 1933 stanowiło wolne państwo o pow. 414,9 km². H. zał. został w IX w. (prawdopodobnie przez Karola Wielkiego) rozwinął się w XIII w. w ramach Hanzy; później podupadł; w XVII, a przede wszystkim w XIX w. wzniósł się H. dzięki stosunkom handlowym z Anglią i z Ameryką do roli pierwszego portu kontynentu, wzmożonej jeszcze przez to, że jest równocześnie i potężnym portem rzecznym oraz miastem o ożywionym przemyśle. Po krótkiej depresji powojennej H. odzyskał swoje znaczenie. H. jest gl. portem wwozu kawy na kontynencie i portem macierzystym większości statków niem. Ma tu własną strefę Czechosłowacja. Uniw., gotycki kościół św. Jakuba z XIV w. i św. Katarzyny z XV w. 1 575 000 mieszk.

-> I V, 315.

Hamburg-Amerika Linie Hapag.

Hamburka

Hamilton William, ’hamylt’n ’uylj,em — (1788—1856), filozof ang., jeden z ostatnich przedstawicieli „szkoły szkockiej"; pod wpły-Kanta stworzył metafizykę, którą pojmował jako naukę o świadomości.

Hamilton Alexander, ’h&mylt, n&lig’za:ndar. -(1757—1804), polityk pn.-amer., adiutant Washingtona, w wojnie o niepodległość naczelny dowódca wojska po śmierci Washingtona, jeden z twórców konstytucji amer. Pisma polit.

okre-

Hammada — płaska kamienista pustynia pokryta drobnymi, ostrymi kamyczkami. H. tworzy się dzięki działaniu wiatru, który unosi drobniejsze cząstki powstałe z mechanicznego rozkładu skał, pozostawiając na miejscu większe odłamki skalne.

zbiór praw

(*1859), najwybitniejszy współczesny powieściopisarz norw., odznaczony nagrodą Nobla (w r. 1920); syn cieśli, młodość przeżył w ciężkich warunkach, zadebiutował fragmentem sławnej powieści „Głód". H. jest twórcą plastycznej galerii bohaterów. U źródeł twórczości H. leży mocna wiara w życie z jego światłem, cieniem i poezją i kult przyrody. Liczne powieści: „Błogosławieństwo ziemi", „Kobiety u studni", „Wiktoria" i i. W wielu z nich występuje ulubiony typ H. — wędrowiec.

Hamulce — urządzenia do zwolnienia lub całkowitego zahamowania ruchu wozów kolejowych, zwykłych, samochodowych, motorów, instalacyj technicznych. Działanie H. oparte jest przeważnie na zjawisku tarcia. Materiałem trącym o obręcze lub osi kół są klocki drewniane, żelazne, taśmy metalowe, skórzane, dociskane ręcznie lub mechanicznie. Odróżniamy

-* U, 1213. okresowe jezioro na granicy

H. zamienny; H. deta-

Hamilton Emma, ’hamylt,n 'ema — (1761 — 1815), piękna awanturnica ang., córka kowala; od r. 1791 żona ambasadora ang. w Neapolu, gdzie prowadziła salon polit.; kochanka admirała Nelsona, po jego śmierci uwięziona za długi; zmarła w Calais, dokąd zbiegła z więzienia.

Hamlet — królewicz duń., bohater tragedii Szekspira „Hamlet". Hamletyzm ślenie typu psychiki ludzkiej charakteiyzu-jącej się rozdźwiękiem wewnętrznym i skłonnością do samoanalizy, paraliżującymi zdolność działania.

Hamm — przemysłowe m-to niem. w Westfalii. 54 000 mieszk.

-* IV, 502.

Hammerfest — port rybacki na wyspie Kraló w pn. Norwegii, najdalej na pn. wysunięte m-to świata; dwumiesięczna noc. 3000 mieszk.

Hammurabi — (XX w. prz. Chr.), król babiloński, przez szereg podbojów rozszerzył swoje państwo. H. kodeks ułożony przez H. Wyryty na wielkim bloku diorytu znalezionym w Suzie (obecnie w Paryżu). Charakter kodeksu jest całkowicie świecki. Zasadą prawa karnego w kodeksie H. jest: ,,oko za oko" i ,,ząb za ząb". H. K. zawierał również postanowienia prawa cywilnego.

-> 1, 487.

Hampstead, ’h&mstyd — pd. przedmieście Londynu i teren wycieczek podmiejskich.

Hamsin — groźna i gwałtowna burza pyłowa występująca w Egipcie. -> I V, 500.

Hamtramck, ’hamtra.mk — część miasta Detroit (St. Zj. A. Pn.); tworzy osobną gminę, zamieszkaną w większości przez Polaków i posiadającą polski zarząd. 56 000 mieszk.

Hamsun Knut

IV, 786, 788.

H. mechaniczne: powietrzne, parowe, hydrauliczne, elektryczne, elektromagnetyczne i i. W kolejnictwie używane są H. ręczne oraz obecnie coraz częściej H. zespolone samoczynne. H. ręczne wprawia w ruch służba kolejowa, każdego wozu na sygnał maszynisty. H. samoczynne zespolone, hamujące jednocześnie wszystkie wagony (np. H. Westinghouse’a), uruchamia maszynista za pomocą przewodów rozprowadzających parę lub powietrze do zbiorników, znajdujących się pod wagonami. Celem zatrzymania pociągu w razie niebezpieczeństwa może użyć H. każdy podróżny przez pociągnięcie rączki H., znajdującej się w każdym przedziale.

Hamun

Persji, Afganistanu i Beludżystanu. Wpada doń Hilmend.

Hanau — m-to niem. nad Menem pod Frankfurtem znane z wyrobu biżuterii. Zwycięstwo Napoleona w r. 1813 nad Austriakami. 41 000 mieszk.

Handel — wymiana dóbr gospodarczych; kupno i sprzedaż dla zysku ; zajęcie zarobkowe, polegające na zawodowym pośredniczeniu m. wytwórcą a nabywcą; sklep, interes, stragan.

H. baratowy liczny — H. drobny, w malej skali, w małych ilościach, dostarczający towar spożywcy; H. hurtowy — H. wielki, na dużą skalę, dużymi ilościami towarów, z reguły do dalszej rozsprze-daży; H. konsygnacyjny — zleceniowy, komisowy, na cudzy rachunek; H. międzynarodowy — obroty towarami i walorami między różnymi krajami świata; H. obnośny, okrężny — bez stałej siedziby, polega na osobistym roznoszeniu lub rozwożeniu przez handlującego przeważnie drobnych towarów po domach, sklepach, wsiach, targach; H. wewnętrzny — w granicach danego państwa, bez przekroczenia towaru przez granicę celną (w Polsce obejmuje również W. M. Gdańsk).

H. zagraniczny — obroty towarowe danego państwa z innymi państwami; wywóz i przywóz; H. zamienny, wymienny — prymitywny, pierwotny, gdy towar wymieniany jest na towar bez pośrednictwa pieniędzy; H. zamorski — H. zagraniczny, gdy towar jest przewożony do innych krajów drogą morską;

H. wolny — H. bez reglamentacji, bez ograniczeń ze strony władz państwowych, bez ograniczeń celnych.

arl. II, 779-790; I, 539, 541, 1034-1035.

Handel Georg Friedrich —    (1685—1759),

muzyk niem., jeden z największych kompozytorów nie tylko baroku, ale w ogóle muzyki europ. Jego utwory charakteryzuje jasność i prostota, ostro zarysowane kontury melodii, bezpośredniość wyrazu i polot, śpiewność, naturalny postęp głosów o nieco barokowej ornamentyce, harmonia pełna i soczysta. Połączył w swej muzyce różnorodne pierwiastki,

przejęte z muzyki wł. (opera, melodyjna aria), niem. (fuga, gra organowa) i ang. (hymny) i zespolił w całość o wybitnych cechach samodzielności i odrębności. Opery („Tamerlan", ,,Julius Caesar" i i.), oratoria (m. i. „Mesjasz"), kantaty, hymny, duety kameralne i muzyka instrumentalna.

Handelsman Marceli

Haneńko Michał

mm

utumi

Hangar.

(1791-1861), pisarz

wielki port

rzeczn

(246—183 prz. Chr.), wielki wódz i polityk kartagiński. Zdobył całą Hiszpanię, w drugiej wojnie punickiej przedarł się w r. 218 przez Alpy, zwyciężył Rzymian nad Ticinem i Trebią, w r. 217 nad Jeziorem Tra-zymeńskim; w r. 216 zadał Rzymianom ciężką klęskę pod Kannami (Cannae) i zagrażał Rzymowi, w dalszym jednak przebiegu wojny uległ Rzymianom, którzy w r. 202 pod wodzą Scy-piona Afrykańskiego zadali mu ostateczną klęskę pod Zamą w Afryce. W r. 196 zmuszony do ucieczki z Kartaginy, usiłował zorganizować

nową wyprawę przeciw Rzymowi; zażył truciznę, obawiając się, iż dostanie się do niewoli rzym.

„Hannibal antę portas“ (łac. = Hannibal przed bramami) — okrzyk trwogi powtarzany w Rzymie na wieść o zbliżaniu się Hannibala, uchodzącego za niezwyciężonego. Przenośnie: ostrzeżenie przed grożącym i bliskim niebezpieczeństwem.

Hanno — (V w. prz. Chr.), żeglarz kartagiń-ski; dotarł do 10° szerokości pd. na zach. wybrzeżu Afryki.

Hanoi

(1841-1912), lekarz

Q-QQ~Q

Q>

Hantle.

(*1882) historyk, członek Polskiej Akademii Umiejętności. "Rezydenci napoleońscy w Warszawie, 1807"; „Historyka"; „Napoleon a Polska"; „Rozwój narodowości nowoczesnej" i i.

Handicap, 'handykhp (ang.) — rozmyślne wyrównanie szans np. w wyścigu konnym, przez obciążenie koni stosownie do ich wieku i wagi.

(XVII w.), hetman Ukrainy, nobilitowany w r. 1661, współzawodnik Doroszeńki, małowartościowy sojusznik Polski, obdarzony buławą hetmańską w r. 1670; walczył przeciw Tatarom, utrącony przez Kozaków w r. 1674 na korzyść Samojłowicza.

Hangar — szopa służąca jako pomieszczenie samolotów, budowana na stałe w

portach lotniczych, zabezpieczona przed ogniem, wyposażona w potrzebne materiały ; przenośna do użytku wojskowych oddziałów lotniczych.

Hangczou — port traktatowy i stolica prow. Czekiang w Chinach; ośrodek przemysłu jed-wabniczego. 507 000 mieszk.

Hanjang — przedmieście Hankou w Chinach na prawym brzegu rzeki Hankiang; kopalnie węgla i przemysł metalurgiczny.

Hanka Wacław czes., rzekomo odkrył, w rzeczywistości sfałszował tzw. Królodworski Rękopis.

Hankou, zw. też Wuhan

y, dostępny dla oceanicznych statków nad ujściem rzeki Hankiang do Jangcykiangu i m-to złożone z właściwego H. oraz Uczangu (stolica prow. Upei) i Hanjangu. Eksport herbaty, bawełny i tytoniu. Ok. 1 500 000 mieszk.

I, 943, 944. '

Hanna — bogaty rolniczy obszar niziny pn. Moraw w okolicy Ołomuńca, Kromieryża i Prościej owa.

Hannibal

stolica Tonkinu w Indochinach; eksport ryżu z okolicznej delty rzeki Songkoi. 123 000 mieszk.

Hanotaux Gabriel, anotó gabrjćl — (* 1853), polityk i historyk fr., minister spraw zagranicznych w 11. 1894—1895 i 1896—1898. Napisał „Historię współczesnej Francji" i i.

Hanower, niem. Hannover — 1. — pn. zach. prow. prus. granicząca z Holandią, żyzny kraj, przeważnie dolinny, b. uprzemysłowiony. Stolica Hanower, gł. m-ta: Wilhelmshaven, Weser-miinde, Getynga i i. 38 584 km², 3 361 000 mieszk.

H. jako samodzielny twór państwowy wyodrębnia się dopiero ok. r. 1700 z Brunświku. W r. 1714 elektor H. Georg Ludwig (po ką-dzieli prawnuk Jakuba I) został jako Jerzy I wybrany królem ang. i odtąd aż do r. 1837, tj. do wstąpienia na tron królowej Wiktorii H. pozostaje z Anglią w unii personalnej (z przerwą na okres wojen napoleońskich). W r. 1805

H. dostaje się Prusom, w r. 1807 pd. H. przechodzi do królestwa Westfalii, w r. 1810 pn. H. do Francji. Na kongresie wiedeńskim H. zostaje ogłoszony królestwem; w r. 1866 wcielony do Prus. Dom królewski H. dopiero w r. 1913 rezygnuje ze swych praw do korony. I, 702. 2. — stolica prow. H. nad rzeką Leine, wielkie m-to przemysłowe (tkactwo, maszyny, odlewnie, przemysł chemiczny). 439 000 mieszk.

Hansemann Ferdinand — (1861 — 1900), polityk prus., jeden z założycieli Hakaty f-*■ Hakaty ści ).

Hansen Armauer norw., odkrywca laseczników trądu.

Hanswurst — popularna postać komiczna starej sceny niem.; występuje początkowo w przedstawieniach zapustnych, później b. łubiana w Wiedniu. Schodzi ze sceny dopiero w epoce oświecenia.

Hantle, ciężarki — przy-rząd gimnastyczny służący do ćwiczeń ręcznych; składa się z dwóch kul metalowych połączonych rączką.

Hanusz Jan — (1858 —

1887), językoznawca, badacz staropolszczyzny, języków słów., ormiańskich i sanskrytu; autor wielu prac filologicznych.

Hanza — związek gospodarczy i polit. miast niem. i i. (także polskich: Kraków, Toruń,

184.

(•$•1586), pisarz lit.

-* IV, 783.

przemysłowa część Hamburga na lewym brzegu Łaby. 113 000 mieszk.

Harcap, harcab

III, 925.

(1765-1834),

Gdańsk), głównie położonych nad brzegami Morza Niemieckiego i Bałtyku, zapoczątkowany w r. 1241 przez zawarcie przymierza m. Hamburgiem i Lubeką. H. stała się potężnym ośrodkiem handlowo-kulturalnym europ, obejmującym swą siecią organizacyjną cały handel pn. Europy. Posiadała własną flotę. Największy rozkwit H. przypada na XIV w. (zwycięska wojna 77 miast hanzeatyckich przeciwko Danii w 11. 1368—1370), upadek H. rozpoczyna się w XVI w. gł. z powodu zmiany komunikacyjnych szlaków morskich w związku z odkryciem Ameryki oraz ograniczaniem samorządu miast w poszczególnych państwach. Związek hanzeatycki rozpada się całkowicie w XVII w.

-»•/, 540, 11, 528, 781, III, 502, 599, IV,

Hańcza — 1. — Biała, lewy dopływ Niemna, wypływa z Jeziora Hańcza, 25 km dł.; 2. — Czarna, lewy dopływ Niemna, przepływa przez Jezioro Wigry; w dolnym biegu wchodzi do systemu Kanału Augustowskiego. 140 km dł.;

3. — jezioro w pn. części pwt suwalskiego, najgłębsze w Polsce. 108 m głęb.

Hapag, Hamburg-Amerika Linie (Hamburg Amerikanische Paketfahrt A. O.) — najstarsze niem. towarzystwo okrętowe, zał. w r. 1847. Od r. 1920 związane z amer. koncernem Har-rimana.

Haparanda — m-to szw. nad granicą fiń. 2000 mieszk.

Haploidalny podział — termin biologiczny oznaczający, iż liczba chromosomów została w czasie podziałów zmniejszona w elementach płciowych do połowy. Organizmy rodzicielskie posiadają z reguły podwójną (diploidalną) liczbę chromosomów w stosunku do dojrzałych komórek płciowych.

Happy end, ’hkpy end (ang. = szczęśliwy koniec) — pomyślne zakończenie akcji powieści, sztuki, zwłaszcza filmu.

Haraburda Michał za Zygmunta Augusta i Stefana Batorego, wielokrotny poseł dyplomatyczny do Moskwy, członek komisji pokojowej w Jamie Zapolskim w r. 1581/2. Wsławiony hardym zachowaniem wobec Iwana Groźnego.

Haracz — podatek płacony przez nie maho-met. mieszkańców Turcji; później wszelka danina (okup) składana Turkom przez hołdownicze państwa chrześcij. Obecnie — w ogóle nadmierne obciążenie pieniężne.

Harakiri — honorowe samobójstwo popełniane dla zmycia hańby, obrazy czci lub przewinienia przez jap. szlachtę (rycerstwo) i wojskowych a także przez kobiety; polega na rozpłataniu jamy brzusznej jednym cięciem miecza; praktykowane po dziś dzień w Japonii.

-> I, 565.

Harald — imię wielu królów norw. H. I Haarfager — (850—933), król norw. od r. 872, założyciel królestwa Norwegii.

Harari — lud w pd.-wsch. Abisynii, mówiący językiem sem.

Harburg-Wilhelmsburg warkocz przy peruce, noszony przez mężczyzn w XVIII w.; w Polsce b. rozpowszechniony za czasów saskich i Stanisława Augusta.

Harce -* Harcownicy.

Harcerstwo — organizacja skautingu polskiego. f-*■ Związek Harcerstwa Polskiego.). -* art. II, 790-796.

Harcerze królewscy — oddziały dworzan konnych, wcielone do wojsk nadwornych za Stefana Batorego.

Harcownicy — do XVII w. rycerze, którzy przed walną bitwą staczali m. sobą pojedyńcze boje (tzw. harce). O zawodach staczanych przez H. polskich pisał wielokrotnie Sienkiewicz.

Hardangerfiord — jeden z najpiękniejszych fiordów pd. zach. Norwegii; 105 km dl., do 800 m głęb., ze ścianami ponad 1500 m wys.

Harden Artur, ha:rd,n ’a:r#ar — (* 1865), biochemik ang., w r. 1929 nagroda Nobla (podzielona z v. Euler-Chelpinem) za prace nad fermentacją cukrów i czynnymi przy tym enzymami.

Harden Maximilian (właściwe nazwisko Witkowski) — (1861 — 1927), jeden z najwybitniejszych publicystów niem. z czasów rządów Wilhelma II, redaktor tygodnika ,,Zukunft" (,.Przyszłość"), w którym w sposób niezmiernie gwałtowny atakował kamarylę dworską na dworze Wilhelma II.

Hardenberg Friedrich -> Nomlis.

Hardenberg Karl August — (1750—1822), polityk prus. Zawarł w r. 1795 pokój z Francją w Bazylei. Od r. 1804 minister spraw zagranicznych, przeciwnik Napoleona (w 11. 1806—1807 na jego żądanie pozornie oddalony od rządów). Od r. 1810 kanclerz państwa, przeprowadził wbrew junkrom rozpoczęte przez Steina reformy, które uchroniły Prusy od ruiny finansowej i przygotował związek celny, równouprawnienie obywateli, zniesienie poddaństwa chłopów, nowy system podatkowy, szkolny, przedstawicielski.

Hardie James Keir, ’ha:rdy 'dżejmz ’kyar — (1856—1915), górnik ang., przywódca ang. partii robotniczej ,,Labour Party", w 11. 1906 — 1915 członek Izby Gmin.

Harding Karl Ludwig astronom niem.; w r. 1804 odkrył planetoidę Juno i trzy komety.

Harding Warren, ’ha:rdyN ’uo:ryn — (1865 — 1923), prezydent St. Zj. A. Pn. od r. 1921; przeciwnik przystąpienia St. Zj. do Ligi Narodów.

Hardouin Mansart Jules, ardue masar żtil — (1646—1708), architekt fr. Dzieła jego cechuje klasycyzm, połączony z motywami barokowymi. Gł. dzieła: kościół Inwalidów (Paryż),

-+ IV, 1329. w krajach muzułmańskich odosobniona część domu z okratowanymi oknami i utrudnionym wejściem, zamieszkana wyłącznie przez kobiety i dzieci. Obcym mężczyznom wstęp do H. jest surowo wzbroniony. W Turcji dzisiejszej, szybko się modernizującej, H. znikają już zupełnie.

Harenda

Harfa.

Harirl

Harlem

wiatr wie-

-> art. II, 796-803.

port pn. szwedzki; 12 000

pałac Grand Trianon w parku wersalskim; place Des Victoires i Vendóme w Paryżu i i.

Hardy Thomas, ’ha:rdy ’tomas — (1840 — 1928), powieściopisarz i poeta ang. obok Me-reditha najwybitniejszy prozaik epoki późno-wiktoriańskiej. W powieściach i nowelach natu-ralistycznych z życia prowincji Dorsetshire dawał fatalistyczny i pesymistyczny obraz świata: ,,Life's Litlle Ironies", (,,Małe ironie życia") i i.

Harem

tyle, co „arenda", dzierżawa, także obiekt będący w dzierżawie; na Podhalu nazwa niewielkiego gospodarstwa góralskiego; posiadłość Kasprowicza pod Zakopanem, gdzie poeta jest pochowany.

Harfa — strunowy instrument szarpany, jeden z najstarszych instrumentów muzycznych: trójkątna rama wielkich rozmiarów, na której napięte są struny w porządku diatonicznym. H. pedałowa posiada skalę od contra Ces do ges⁴, ponieważ za pomocą (7) pedałów każdą strunę podczas grania można o jeden lub o dwa półtony podwyższyć.

„Harfa" — warszawski amatorski chór śpiewaczy męski, zał. w r. 1912.

Harfa eolska -»■ Eolska harfa.

Hargreaves James, ’ha:rgrejwz ’dżejmz — (XVIII w.), ang. tkacz, wynalazca maszyny przędzalniczej „Jenny" (w r. 1764). -> I, 603.

(1054—1122), pisarz ar., poeta i filolog. Najsłynniejsze dzieło: ,,Makamat", poemat prozą, zawierający wiadomości z historii, poezji i tradycji narodowej ar.

Harklowa — wieś w pow. jasielskim; produkcja ropy naftowej. 1200 mieszk.

początkowo m-ko na wyspie Manhattan, później lokalna nazwa pn. części Nowego Jorku, pomiędzy rzekami East i Har-lem, zał. w pierwszej połowie XVII w. i nazwanego tak od hol. m-ta Haarlem skąd pochodziła ówcześnie większa część mieszkańców H. Z czasem H. stał się gęsto zabudowanym przedmieściem Nowego Jorku. Obecnie nazwa H. oznacza specjalnie dzielnicę stanowiącą od r. 1920 największe skupienie Murzynów na świecie.

-► III, 768, I V, 907.

Harmattan — gorący pyłowy jący ze wsch. lub z pn. w miesiącach zimowych w Gwinei.

Harmonia — taki układ składników, przy którym całość sprawia przyjemne wrażenie jednolitości, ładu, zgodności. W muzyce —

1. — współbrzmienie co najmniej trzech tonów należących do jakiegoś jednego akordu. 2. — nauka o akordach.

Harmonia — w podaniach gr. córka Aresa i Afrodyty, małżonka Kadmosa; w podarunku ślubnym otrzymała wspaniały naszyjnik, którego posiadanie sprowadzało nieszczęścia na właściciela.

Harmonia ręczna -> Harmonium,.

Harmoniczny podział odcinka. — Gdy

jeden z punktów C i D leży wewnątrz odcinka AB, drugi zaś na jego przedłużeniu i gdy przy tym AC : CB = AD : DB, wówczas mówimy, że punkty C i D uskuteczniają H. P. odcinka AB, lub też, że ABCD jest czwórką harmoniczną punktów.

Harmonijka metalowa — instrument muzyczny używany na Wyspach Malajskich; budowa zbliżona do ksylofonu, tylko płytki i młotki są metalowe.

Harmonijka ustna — instrument muzyczny z języczkami metalowymi, które wprawia się w drganie oddechem. Nadaje się tylko do wygrywania prostych melodyj.

Harmonium, fisharmonia — instrument muzyczny o budowie podobnej do organów. Zamiast piszczałek — drgające języczki metalowe. Powietrze pompuje się pedałkami, naciskanymi nogą. Tylko nieliczne rejestry barw brzmienia. Na zasadzie drgających języczków metalowych (stroiki) zbudowrana jest harmonia ręczna wynaleziona w r. 1822 (w której miechem jest pudło skórzane, ściągane i rozciągane, prawa ręka gra na klawiaturze) i harmonijka ustna.

Harnack Adolf — (1851 — 1930), teolog niem., jeden z najwybitniejszych teologów ewang. w w. XIX zasłużony i wybitny badacz na polu historii kościoła, a zwł. historii dogmatów; autor sławnej książki pt. ,,Das Wesen des Christentum8“ („Istota chrześcijaństwa"); zasłużony dyrektor Biblioteki Dworskiej (później państwowej) w Berlinie.

-* IV, 561.

Harnaś — herszt, dowódca bandy zbójców; określenie stosowane zwł. w stosunku do dowódców band zbójników tatrzańskich; „Harnasie" — tytuł baletu Karola Szymanowskiego.

Harnósand

mieszk.

Harold, 'h&rold — imię dwóch królów ang. —

H. II (ok. 1022—1066), ostatni król anglosaski, zginął pod Hastings w walce z Wilhelmem Zdobywcą.

Harpagon, arpagó — bohater jednej z najświetniejszych komedyj Molićre’a („Skąpiec"), uosobienie chciwości i skąpstwa.

Harpia ( Thrasaetus harpyia L.) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny orłów, należącej do rodziny sokołów. Na karku długie pióra, które ptak może dowolnie nastraszać.

H. zamieszkuje puszcze Środk. i Pd. Ameryki.

Harpun.

Harrisburg, ’harysb3rg

(1864-1905), pisarz niem., autor lekkich opowiadań w stylu Maupassanta i zręcznych sztuk dramatycznych. Hartmann Eduard von

(1842-1906), filozof niem., znany ze swego wrogiego stosunku do Polski; autor wielu dzieł, z których główne ,,Philo8ophie des Unbewussten" („Filozofia nieświadomego", 1869), wprowadza do filozofii pojęcie tego, co jest nieświadome (unbewusst) i co H. uważa za identyczne z kantowską „rzeczą samą w sobie".

Hartmann Johann Peter Emil — (1805 — 1900), muzyk duń., reprezentant muzyki narodowej, najwybitniejszy przed Griegem kompozytor muzyki skandynawskiej. Opery, symfonie.

Hartmann Nicolai — (* 1882), filozof niem., zajmuje się specjalnie teorią poznania.

Hartmann von Aue

z\v

gowania na zimno szybkim zwężeniem naczyń skórnych (dreszcz, uczucie chłodu), a następnie ich rozszerzeniem (uczucie ciepła).

Harumobu

wys.

(* 1890), poeta niem., przedstawiciel ekspresjonizmu w dramacie niem. „Der Sohn“ („Syn") dramat przedstawiający konflikt dwóch pokoleń, ,,Anti-gone", śmiała próba przeróbki dramatu Sofo-klesa.

Harpie — w podaniach gr. postaci o twarzy kobiecej i ciele drapieżnego ptaka; symbolizowały burze i groźne wichury; cechą ich była żarłoczność.

Harpun — ostry hak umocowany na drągu lub linie, służący do polowania na wieloryby, delfiny, foki itd. Przy połowie wielorybów H. wyrzucany jest z małej armatki stojącej na rufie statku.

Harrar — m-to we wsch. Abisynii. Do r. 1500 stolica szyickiego państwa, w r. 1875 zdobyta przez Egipcjan, w r. 1887 odstąpiona Abisynii. Najkulturalniejsze m-to Abisynii (e-Iektryczność, wodociągi), ośrodek bogatej prow. 40 000 mieszk.

stolica amer. stanu Pennsylwania (St. Zj. A. Pn), 80 000 mieszk.

Hartford, ’ha:rtfad — stolica amer. stanu Connecticut (St. Zj. A. Pn.). Przemysł, zakłady ubezpieczeń. 164 000 mieszk., w tym 5000 Polaków.

Hartleben Otto Erich

(ok. 1160-1210), jeden z najwybitniejszych niem. epików śrdw. W utworach epickich opracowywał m. i. tematy z cyklu Artusowego. Dzieła H. są nad-yczaj subtelnie ujęte pod względem psychologicznym. („Erec", „Iwein", „Gregorius").

Hartowanie — w technice: proces, któremu poddaje się stal w celu nadania jej większej twardości, elastyczności i wytrzymałości. Polega na silnym ogrzaniu do wysokiej temperatury (ok. 1000° C) i szybkim ostudzeniu stali w kąpieli wodnej, olejnej lub przez chłodzenie powietrzem. Własności stali hartowanej zależą od temperatury ogrzania i sposobu studzenia.

Hartowanie ciała — zwiększanie odporności organizmu za pomocą stosowania nacierań zimną wodą, zimnych kąpieli i natrysków, kąpieli powietrznych i słonecznych, spania przy otwartych oknach itp. H. polega głównie na usprawnieniu tzw. gry naczyniowej tzn. na wydoskonaleniu zdolności organizmu do rea-(ok. 1726—1770), rysownik i grafik jap. Rysował głównie postaci kobiece.

Harun-al-Raszyd — (f 809), najpopularniejszy bagdadzki kalif z dynastii Abbasydów (od r. 786); okrutny despota, zazdrosny o władzę; wojował z Bizancjum; przyjaźnił się z Karolem W. Z dworu uczynił ognisko kultury ar. Idealizowany w ,,Bajkach z tysiąca i jednej nocy".    -> I, 259.

Haruspices (łac., w liczbie pojedyńczej : haruapex) — w strż. Rzymie wróżbici pochodzenia etruskiego, wróżący z wnętrzności zwierząt ofiarnych i objaśniający zjawiska nadprzyrodzone.

Harvard University,’ha:rv9d juny’we:rsyty — najstarszy uniw. St. Zj. A. Pn., w Cambridge koło Bostonu, zał. w r. 1636 z zapisu Johna Harvarda (1607—1638); muzea, obserwatorium, drukarnia.

Harvey William, ’ha:rvy '„yljam — (1578 — 1657), anatom i fizjolog ang., odkrywca krążenia krwi; autor prac z zakresu ewolucji organizmu, wypowiedział zasadę: ,,omne animal ex ovo" (łac. = każde zwierzę powstaje z jaja).

-> 1, 980, II, 348, IV, 746, 1317.

Harvich, 'h&rydż — port w pd.-wsch. Anglii dla komunikacji z Holandią.

Harz — stary masyw górski w Niemczech środk., panujący nad Niziną Niemiecką; ważny i stary obszar górniczy (srebro, żelazo, ołów, miedź). Najwyższy szczyt Brocken, 1142 m ->• II, 666, IV, 1529.

Harzburg — miejscowość lecznicza w Niemczech, w Brunświku, u podnóża gór Harzu, ok. 240 m n. p. m.; źródła i kąpiele słone. 6200 mieszk.

Hasa — dawniej samoistny sułtanat, w r. 1915 wcielony do królestwa Nedżdu.

Haśek Jaroslav —    (1883 — 1923), pisarz

czes., satyryk, wróg burżuazji i austr. ustroju państwowego. Jego powieść: „Losy dzielnego wojaka Szwejka", daje humorystycznie ujęty obraz wielkiej wojny, korupcji administracji austr., rozkładu życia społecznego i państwowego.

Hasenclever Walter

-► II, 158.

Haskie konferencje pokojowe — 2 konferencje międzynarodowe zwołane z inicjatywy cara Mikołaja II (I — w r. 1899 z udziałem 26 państw, II — w r. 1907 z udziałem 44 państw) ; miały na celu ograniczenie zbrojeń i budżetów wojskowych, rozciągnięcie przepisów genewskiej konwencji na wojnę morską oraz pokojowe rozstrzyganie zatargów międzynaro-

dowych w drodze sądu polubownego przez stały trybunał międzynarodowy. Postanowienia H. K. P. pozostały bez znaczenia w czasie wielkiej wojny.

Haskie konferencje reparacyjne — 2 konferencje obradujące w Hadze 6 — 31 sierpnia 1929 r. i 3 — 20 sierpnia 1930 r. nad sprawą spłat reparacyjnych Niemiec wg planu Younga.

Haski Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej -> Siały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej.

Hasło — znak, sygnał, dewiza, godło, zasada. W wojsku -*■ Znaki rozpoznawcze.

Haspinger Joachim Simon — (1776—1858), tyrolski bohater walk wolnościowych, kapucyn, jeden z wodzów powstania ludowego przeciw Francuzom w Tyrolu w r. 1809.

Hastings, 'hejstyNz — port pd. Anglii, miejsce zwycięstwa Normanów pod wodzą Wilhelma Zdobywcy nad Anglosasami w 1066 r. (w tej bitwie zginął król ang. Harold). 65 000 mieszk.

zes sądu wojennego nad Łukasińskim i towarzyszami. Po wybuchu powstania, nie wierząc w jego powodzenie, usiłował powstrzymać podchorążych ; zginął zabity przez nich 29 listopada. 2. — Józef (pseud. Bosak) — (1834 — 1871), bratanek poprz., generał, jeden z najwybitniejszych dowódców powstania styczniowego, stoczył szereg zwycięskich bitew, wspomagany przez włościaństwo. Po powstaniu na emigracji w Szwajcarii; 21 stycznia 1871 r. zginął jako ochotnik w wojsku fr.

Hauptmann Gerhart —    (* 1862), poeta

niem., jeden z przywódców niem. naturalizmu, hołduje później symbolizmowi i romantyzmowi. Z epoki naturalistycznej najsławniejszy jest dramat społeczny ,,Die Weber“    (,,Tkacze"),

w którym H. przedstawił tragedię stanu robotniczego. Kierunek symbolistyczny reprezentują dramaty ,,Hanneles Himmelfart“ („Hanusia") a zwł. niezmiernie

Hastings Warren, 'hejstyNz ’uo:ryn — (1732 — 1818), ang. mąż stanu, pierwszy generał-gubernator Indyj, pionier ang. imperializmu. Oskarżony o nadużycia i korupcję w r. 1786, w r. 1795 uniewinniony.

Haszysz — przetwór konopi ind., używka narkotyczna ludów wsch. Długotrwałe używanie H. (przez palenie lub jedzenie) wywołuje stan przyjemnego podniecenia, następnie osłabienie cielesne, otępienie, niekiedy ataki szału (amok).

Hata Sahachiro

(* 1873), jap. bakteriolog; współpracował z P. Ehrlichem nad wynalezieniem salvarsanu i nad leczeniem syfilisu.

-* III, 282.

Hator — jedna z bogiń nieba w Egipcie, siostra, małżonka, początkowo także matka Horusa, czczona pod postacią krowy albo ludzką z głową krowy. Gł. świątynia w Denderze. Posąg H. jako krowy (z II tysiąclecia prz. Chr.) znajduje się w Kairze.

Hatteras, 'hktaras — piaszczysty przylądek St. Zj. A. Pn. nad Atlantykiem (Pn. Karolina).

Haubica — działo o krótkiej lufie i stromym torze pocisku; posiada duże znaczenie przy ostrzeliwaniu celów zakrytych (-> Działo).

-> I, 341, IV, 1217.

Hauch Carsten

(1790—1872), wybitny duń. poeta i powieściopisarz, idealista i tyk; w swojej powieści „Polska rodzina" dał znakomity obraz rodziny wygnańców polskich.

Hauff Wilhelm - (1802-1827), pisarz niem., autor popularnych baśni („Mdrchen") i fantastycznych opowieści nie pozbawionych pierwiastka groteskowego.    /, 59$.

Haugesund — port zach. norw.; 17 000 mieszk.

roman-

1. — Maurycy — (1775—1830), generał, walczył w insurekcji kościuszkowskiej i legionach napoleońskich. W r. 1816 zastępca ministra wojny w Królestwie Polskim. Pre-

Hauke

popularny ,,Die versunkene Olocke" („Dzwon zatopiony"). W późniejszych utworach poszedł H. po drodze umiarkowanego realizmu, poruszając, zwł. w wielkich powieściach, np. ,,Der Narr in Cłirislo" („Głupiec") tematy rei. i zagadnienia życia współczesnego.

Hauran — wulkaniczny masyw górski w pd. Syrii, częściowo żyzny, zamieszkany przez Dru-zów. Do 1830 m wys.

Haussa (z fr. hausse, ós = zwyżka) — zwyżka kursów papierów wartościowych na giełdzie, wzrost cen; opp. — baissa . Graćś, lahaus-— spekulować na zwyżkę kursów, cen. Haussa — plemiona murz. o ciemnym ubarwieniu skóry, w zach. Sudanie na zach. i pn.-zach. od Jeziora Czad; w XIX w. tworzyli państewko despotyczne, dziś bez znaczenia. Kultura zach.-afryk. Trudnią się prymitywną uprawą roli, uprawiają śpiew i muzykę.

Haussmann Eugćne Georges, ósman ożón żorż — (1809—1891), prefekt Sekwany za drugiego cesarstwa; przyczynił się do rozbudowy i upiększenia Paryża (opera, lasek buloński, mosty i bulwary).

Haute finance, ót finas (fr. = wielka finan-sjera) — arystokracja finansowa; kierownicy wielkich instytucyj finansowych; znani bankierzy.

Haute Sauterne, ót sótćrn — znane białe wina fr. z winnic fr. miejscowości Sauternes (dep. de la Gironde).

Haiiy Valentin, auj walate — (1745 — 1822), filantrop fr., wynalazca wypukłego pisma dla niewidomych.

Havas — fr. prasowa agencja telegraficzna, o charakterze na pół oficjalnym, zał. w 1835 r. w Paryżu przez Karola Havasa; największe najstarsze prasowe biuro informacyjne Europy. Posiada liczne filie w Europie i koloniach. Od r. 1879 spółka akcyjna.

Havlicek-Borovsky Kareł — (1821 — 1856), czes. wybitny działacz narodowy, dziennikarz, literat, autor poematów („Tyrolskie elegie" i i.).

se

-*■ IV, 1197, 1198.

III, 949-951.

świat i Życie. — V.

23

szczep słów.

IV, 315.

najwyższy

Scarlet

tetów smyczkowych, 37 trio na fortepian, skrzypce i wiolonczelę, 20 koncertów fortepianowych, 9 skrzypcowych itd., oratoria: „Die Schópfung" („Stworzenie świata", ,,Die Jahres-zeiten", „Cztery pory roku"), 14 mszy, 2 „Te Deum„, „Słabał Mater", 24 opery i operetki itd.

-* III, 941, 942.

Hazard

H. c.

(1813-1863), wielki

Hawaii, Wyspy Sandwich — wydłużony archipelag wulkaniczny pn. Polinezji, terytorium St. Zj. A. Pn. Składa się z szeregu wysp: Kauai, Niihau, Oahu, Molokai (przymusowa siedziba trędowatych), Maui, Lanai, Kahulani i największej — Hawaii. Czynne wulkany : Mauna Loa (4170 m) i Kilauea (najwyższy, Mauna Kea, 4210 m wys., nie jest już czynny). Klimat, jednostajnie ciepły przez cały rok, pozostaje pod decydującym wpływem pn.-wsch. passatu, który zrasza stoki dowietrzne ogromną ilością opadu (Pun Kukui w 1918 r. 14 275 mm). Polinezyjska ludność miejscowa stanowi zaledwie siódmą część ogółu, liczniejsi są przybysze, przede wszystkim Japończycy i Filipińczycy. H. odgrywają dużą rolę w żegludze pacyficznej i jako amer. baza flotowa (Pearl Harbour pod Honolulu); zimowe kąpielisko amer. Gospodarka plantacyjna: trzcina cukrowa, ryż, banany i ananasy. 17 000 km², 380 000 mieszk., 300 Polaków, stolica Honolulu na Oahu.

Hawana, hiszp. Habana — stolica i gł. port Kuby; najstarsze m-to hiszp. w Ameryce (grób Kolumba). Eksport tytoniu i cukru. 589 000 mieszk.

Hawasz — rzeka wsch. Abisynii w rowie afryk.; ginie w Pustyni Danakilu.

Hawela — prawy dopływ Łaby, odwadnia jeziora Meklenburgii. 370 km dług., 24 000 km² dorzecza.

Hawelanie, Stodoranie mieszkający nad Hawelą w X i XI w. ; gród ich, Brennabor (Brandeburg), zdobył w r. 928 Henryk I, w XII w. podbił ich Albrecht Niedźwiedź.

Hawelok (ang. havelock, ’h&vlok) — ciężki i ciepły płaszcz męski z krótką peleryną, dzisiaj już nie używany; nazwa pochodzi od nazwiska generała ang. Sir Henry H. (1795—1857).

Hawr, fr. Le Havre, le awr — największy port atlantycki Francji u ujścia Sekwany do Atlantyku, jest równocześnie oceanicznym portem Paryża. Koncentruje import kawy, kakao i bawełny. 165 000 mieszk.

Hawrań, Pańskie Widły szczyt wapiennych Tatr Bielskich. 2154 m wys.

Hawthorne Nathaniel,’ho:r(7o:rn n3’vanjal — (1804 — 1864), powieściopisarz pn.-amer., autor licznych nowel oraz powieści. „The Letłer", (,,Szkarłatna litera") i i., w których rozpatruje problem grzechu i wolności sumienia. W pismach swych H. próbuje wyzwolić się z dyscypliny moralności purytańskiej.

Haydn Franz Joseph — (1732- 1809), muzyk austr., wielki klasyk austr. muzyki symfonicznej. Wykształcił i wydoskonali! formę sonatową, a zarazem tchnął w nią bogactwo treści uczuciowej i osiągnął idealną harmonię pierwiastków formalnych i duchowych. Utwory jego odzwierciedlają w sobie pełną pogody i słonecznego humoru duszę artysty. 104 symfonie, 77 kwar

— pryypadek, los szczęścia; przedsięwzięcie, którego wynik zależy wyłącznie od przypadku, np. niektóre gry w karty. Urządzanie gry hazardowej bez pozwolenia władzy, w celu zysku oraz użyczanie do niej środków lub pomieszczenia jest wykroczeniem karalnym.

Hazdrubal — imię wodzów kartagińskich.

1. — H. (J* 221 prz. Chr.), zięć Hamilkara Bar-kasa, po którym objął dowództwo w Hiszpanii (228 prz. Chr.); założył Nową Kartaginę. Zamordowany. 2. — H. — (f 208 prz. Chr.), brat Hannibala. Brał udział w drugiej wojnie punickiej, w której zginął.

Hazena — sportowa gra w piłkę dla kobiet; zasady zbliżone do szczypiorniaka, ale rozgrywana na boisku o znacznie mniejszych wymiarach. Celem gry jest zdobycie możliwie największej liczby bramek; piłkę chwyta się i podaje wyłącznie rękami.

skrót: honoris causa.

He — s. chem. pierwiastka helu.

Hearn Lafcadio, ’h3:rn 'lafkejdjs — (1850 — 1904), pisarz ang.; przybywszy jako kores-pondent-dziennikarz do Japonii, naturalizował się tam, przyjął jap. nazwisko (Yakumo Koi-zumi) i buddyjską religię. Autor licznych książek na tematy jap., odznaczających się dużą wartością literacką i interesującą treścią.

Hearst William, ’ha:rst ’uyljam — (* 1863), wielki amer. wydawca dzienników i czasopism, które posiadają dzienny nakład łącznie ok. 11 mil. egzemplarzy; zw. amer. królem prasowym.

Heban — drewno o barwie czarnej lub czarno-brązowej, bardzo trwałe, twarde i trudno łup-liwe. Służy do wyrobu cennych mebli, klawiszów, przedmiotów zdobniczych. Pochodzi z drzew Indyj Wsch., Madagaskaru i Zanzibaru.

Hebbel Friedrich dramatopisarz niem. Swoje tragedie oparł na poglądzie, że w pełnym sprzeczności świecie, w którym żyjemy, wszystko niejako z konieczności układa się tragicznie na skutek konfliktu pomiędzy indywidualną wolą jednostki a ideą rządzącą światem (pantragizm). Gł. dzieła: dramaty „Maria Magdalenę', „Judith“ oraz dramaty historyczne, w których usiłował pokazać konieczny tragizm ludzi żyjących w epokach przełomowych: „Herodes und Mariam-ne“, „Agnes Bernauer", ,,Die Nibelungen" i i. Pełne grozy nowele, niezmiernie ciekawe pamiętniki.    I, 1246. III, 937, IV, 1119.

Hebe — gr. bogini wiecznej młodości, córka Hery i Zeusa. Do jej obowiązków należało

nazwy o-

Hebrydy — archipelag na zach. brzegu Szkocji; ludność celtycka. 7000 km², 100 000 mieszk.

Hebrydy Nowe — archipelag w Melanezji, tworzący kondominium fr.-bryt. Wywóz kopry, kakao i kawy. 13 000 km², 43 000 mieszk. Stolica Port Vila.

Hedln Sven

królestwo zach. Arabii

Hefajstos, Hefest — gr. bóg ognia i rzemiosła kowalskiego, syn Hery i Zeusa, mąż Afrodyty ; brzydki i kulawy. Miał na Olimpie kuźnię, w której wykonał m. i. pioruny, berło i tarczę Zeusa oraz zbroję Achillesa.

Hefner-Alteneck Friedrich — (1845 — 1904), elektrotechnik niem., konstruktor silnika elektrycznego na prąd zmienny; pracował nad fotometrią. H. A. świeca — jednostka natężenia światła, światło lampy z knotem o średnicy 8 mm, w której pali się octan amylu płomieniem o 49 mm wys.; 0,9 świecy międzynarodowej .

Hegel Georg Wilhelm Friedrich — (1770 — 1831), filozof niem., główny przedstawiciel idealistycznej filozofii niem. Wg H. duch jest istotą wszechświata. Objawami aktywności tego absolutnego ducha są formy życia indywidualne i zbiorowe, jak prawodawstwo, religie, państwa, nauka, sztuka itd., które H. starał się wyjaśnić w ich rozwoju historycznym jako tzw.

-► II, 30, 930, III, 203, IV,

(1791-1872),

Heidelberg

nalewanie bogom nektaru podczas uczt olimpijskich.

Hćbert Jacąues Renć, ćbćr żak rćnć — (1757 — 1794), rewolucjonista fr., jeden z najbardziej skrajnych przedstawicieli ideologii rewolucyjnej (ateista i terrorysta, domagał się reform społecznych i obalenia monarchii). Stracony na żądanie Robespierre’a.

Heblarka, heblowanie, hebel becnie usunięte z polskiego słownictwa technicznego (-*■ Strugarka, struganie, strug).

Hebrajczycy — określenie Izraelitów używane przez inne ludy przeważnie w okresie biblijnym i pobiblijnym do epoki gr.-rzym. Pochodzenie wyrazu H. niedostatecznie wyjaśnione. Hebrajski język — język strż. Izraela i literatury biblijnej; należy do grupy kanaanejskiej języków pn.-sem. Istniał w Palestynie już w w. XIV prz. Chr. Złoty wiek jego rozwoju przypada na VIII prz. Chr., od V w. prz. Chr. poczyna zanikać jako mowa potoczna Żydów; przechowywał się, przechodząc różne przeobrażenia i wchłaniając liczne pierwiastki obce, w dziełach literatury hebr. Język nowohebr., używany obecnie w Palestynie, jest pod względem słownictwa, składni i stylu syntezą wszystkich epok dziejów H. J.

11, 1084, IV, 1037.

Hebron, ar. el Chalil — m-to palestyńskie, 17 000 mieszk.

(* 1865), podróżnik szw. po Azji środk. (Persja, Tybet, Turkestan).

-> III, 1039,1 V, 786.

Hedonizm (z gr. hedonć — przyjemność) — pogląd etyczny, wg którego szczęście, jako cel działania człowieka, jest równoznaczne z przyjemnością. H. był podstawą epikureizmu. Gł. przedstawicielami H. byli Arystyp, Epikur i i.

II, 260, III, 529.

Hedwig Johannes — (1730—1789), botanik niem.; pierwsze prace o mchach.

Hedżas, Hidżaz z Mekką i Medyną. Kraj górzysty na pd. zach. (do 2750 m wys.), nizinny i pustynny.na wsch. Bogactwa mineralne — nie wyzyskane. Wywóz wełny, skór, gumy, macicy perłowej, korzeni i henny. Zamieszkały przez sunnickich Arabów. Corocznie pielgrzymki do Mekki (ok. 100 000 osób). 472 000 km², 1 500 000 mieszk. -Królestwo H. wydzielone podczas wielkiej wojny z Turcji, (r. 1917) pod władzą króla Hus-seina. (c. d. ->Arabia).    -*■ I, 256, 264.

Hedżra, Hidżra (ar. = wyjście) — ucieczka Mahometa z Mekki do Medyny 20 września 622 r.; tę datę uważa się za początek ery muzułmańskiej .

fenomenologię ducha. Państwo wg H. jest urzeczywistnieniem subiektywnego ducha narodu. W uzasadnieniu tej filozofii H. posługiwał się specyficzną metodą, tzw. dialektyką, opisując procesy historyczne tak, jak gdyby one przebiegały wg stałego triadycznego rytmu, przechodząc kolejno przez tezę, antytezę i syntezę. H. oddziałał na filozofię i teorie polit w XIX w.; w Polsce H. wywarł silny wpływ na filozofię Trentowskiego i Cieszkowskiego oraz na historiozofię Krasińskiego. Gł. dzieła: „Pha-nomenologie des Oeistes" („Fenomenologia ducha"), „Encyklopadie der philosophischen Wis-senschaften" („Encyklopedia nauk filozoficznych") i i.

515, 1084, 1085, 1119.

Hegemonia (gr. = przodownictwo) — w strż. przewaga jednego państwa gr. nad innymi, np. Aten na morzu od 476 prz. Chr. do wojny peloponeskiej. Obecnie — znaczna przewaga polit., gospodarcza itd. państwa, narodu lub grupy społecznej.

Hegyalia albo Góry Tokajskie — góry w Karpatach przecięte granicą czechosł.-węg., do 1092 m (Simonka) wys. Pd. ich stoki słyną z uprawy winorośli.

Heiberg Johan Ludvig duń. poeta późno-romantyczny, pozostający pod silnym wpływem Hegla; wodewile, wiersze i sztuki satyryczne o pięknej i wytwornej formie.

malowniczo położone m-to w Badenii przy wypływie Neckaru na Nizinę Górnoreńską. Najstarszy uniw. niem., zał. w r. 1386. Nad miastem ruiny wielkiego zamku z XIII-XVIII w., 85 000 mieszk.

Heidelbergensis Homo (Protanthropus) — nazwa nadana przez O. Schoetensacka istocie, której żuchwę znaleziono w r. 1907 w Mauer koło Heidelbergu w Niemczech. Żuchwa ta pochodzi z czasów m. pierwszym a drugim okre-

(* 1859), najwybitniejszy współczesny powieściopisarz szw., szw. poeta narodowy, odznaczony nagrodą Nobla w r. 1916. W artykułach i powieściach („Karolińczycy", „Drzewo Folkungów" i i.) głosi H. kult wielkiej jednostki (Karola XII i i.), podkreśla stale prawdziwe wartości swego narodu.

-► II, 907. port ko-

III, 201.

Hekla

sem międzylodowcowym. W świetle współczesnych badań skłonni jesteśmy do zaliczenia tej istoty do rodzaju Pithecanthropua.

Heidenreich Michał Jan —    (1831 — 1886),

pseud. Kruk, generał, jeden z wodzów powstania styczniowego. Po powstaniu działacz niepodległościowy na emigracji, potem w Galicji.

Heidenstam Yerner von

Heidenstein Reinhold — (1556— 1620), prawnik, dziejopisarz, dyplomata, sekretarz Stefana Batorego i Jana Zamoyskiego. Napisał ,,De bello Moscouitico commentarium", bezstronną historię wojny moskiewskiej na podstawie oryginalnych źródeł,

Heidżo, koreański Pióngiang reański. 144 000 mieszk.

Hełjermans Hermann — (1864—1924), pisarz hol. Autor realistycznych powieści i opowiadań z życia żyd. Wielkie powodzenie zdobyła jego sztuka „Op Hoop van Legen", grana w Polsce pt. „Nadzieja".

Heli (niem.) = na zdrowie, na szczęście, chwała. Heil Hitler — powitanie obowiązujące w Rzeszy Niem. od czasu wprowadzenia reżimu narodowo-socjalistycznego; towarzyszy temu powitaniu tzw. niem. pozdrowienie (Deul8cher Oruss) : podniesienie prawego ramienia do góry.

Hellbronn — przemysłowo-górnicze (sól) m-to wirtemberskie nad Neckarem;    60 000

mieszk.

Heli dlr Im Siegeskranz (niem. = chwała ci w wieńcu zwycięzcy) — dawny prus. hymn narodowy: melodia ta sama, co w ang. hymnie narodowym ,,Qod save the King", tekst pióra

B. G. Schumachera (1793 r.).

Hełlsberg -> Licbark.

Hełmwehra — austr. organizacja wojskowo-społeczna o ideologii chrześcij.-narodowej, powstała w r. 1918 w poszczególnych krajach Austrii (Karyntia, Styria) do walki z komunizmem. W r. 1927, zreorganizowana, stała się pod przewodnictwem ks. Starhemberga poważną siłą polit. (m. i. w r. 1929 wywalczyła zmianę konstytucji austr.). W r. 1933 rozwiązała się i weszła w skład tzw. „Frontu Ojczyźnianego". Od r. 1934 istnieje w Austrii cywilna organizacja H.

Heine Heinrich — (1797—1856), wielki liryk niem.; w r. 1831 wyemigrcrwał dobrowolnie do Francji, gdzie pozostał do końca życia. Wyszedłszy z romantyzmu, stworzył pełną wdzięku i sarkazmu lirykę o charakterze realistycznym w wielkich i doskonałych pod względem formy cyklach. Autor satyr polit., twórca felietonu literackiego i wielki mistrz prozy. Gł. dzieła: „Buch der Lieder", (,,Księga pieśni"), poemat satyryczny ,,Attn Troll", prozą ,.Rtiaebilder" („Obrazy z podróży") i i.

Heine-Medina choroba — zapalenie przednich rogów rdzenia kręgowego, występujące zwł. u małych dzieci, znacznie rzadziej u dzieci starszych i u dorosłych ; choroba zakaźna, wywoływana przez nieznany dotąd zarazek przesączalny, powoduje porażenie i zanik mięśni jednego lub szeregu członków. W przypadkach pomyślnych część mięśni porażonych może wrócić do normy. Choroba ta występuje zwykle w okresach letnim i jesiennym; śmiertelność dochodzi do 10°/o. Ostatnio z niezłymi wynikami stosuje się surowicę otrzymywaną z krwi osobników, którzy przebyli już tę chorobę.

Heisenberg Werner Karl — (* 1901), fizyk niem.; twórca kwantowej mechaniki atomu, pierwszy wskazał na niemożliwość dokładnego wyznaczania pewnych stałych wielkości dotyczących atomu. Nagroda Nobla w r. 1933.

-► II, 369, 956.

Hejnał — rei. pieśń poranna wygrywana na trąbkach z wieży kościelnej, w czasie adwentu grywana od północy do świtu; pobudka poranna w dawnym wojsku polskim. Do dziś zachował się zwyczaj trąbienia H. co godzina z wieży kościoła Mariackiego w Krakowie.

Hekate — gr. bogini śmierci i czarów, patronka zmarłych, z którymi błąka się nocą po rozdrożach, otoczona wyjącymi psami. Kult jej, częściowo tajemny, uprawiany był gł. w Azji Mn.

Hekatomba (z gr. hekatón = sto i bous = wół) — w strż. Grecji ofiara składana bogom, pocz. ze stu, później w ogóle z większej liczby zwierząt; dzisiaj: w ogóle większa ofiara.

czynny wulkan pd. islandzki, 1557 m wys.

Heksa (z gr. heks — sześć) — na początku wyrazu oznacza sześćio..., np. heksagon — sześciokąt itd.

Heksagram — figura sześciokątna w kształcie gwiazdy, powstała ze skrzyżowania dwóch trójkątów, z których górny uważali alchemicy od XIII w. za symbol ognia, a dolny — za symbol wody. Jako „gwiazda Dawida" Heksagram. symbol rei.żyd.

Heksametr — starogr. forma wierszowa w rytmie daktylicznym. H. składał się z sześciu stóp, z których pierwsze cztery mogły być daktylami (—w^), lub spondejami (--), piąta

była daktylem, szósta była spondejem lub trochejem ( —^). H. był klasyczną formą strż. epickiej i dydaktycznej poezji gr. i rzym. (Homer, Wergiliusz), a także rzym. satyry (Horacy). W nowszej literaturze stosowali go chętnie poeci ang. (np. Longfellow), niem (Goethe, Klopstock). We Francji zbliżony do H.

-> III, 454. (1808 —1870), prawnik

III, 43.

(J* 1205), żona Kazimierza

^ IV, 1319. (1872-1924), niem.

syntetyczny barwnik, sto-

tuba.

kamień półszlachetny, złoto-

był aleksandryn. Polską próbę H. zastosował Mickiewicz w „Powieści Wajdeloty" w „Konradzie Wallenrodzie".

Heksozy — cukry proste o 6 atomach węgla w cząsteczce. Heksabiozy, heksatriozy — cukry złożone z 2 lub 3 cząsteczek. -»■ I V, 1258.

Hektar — miara po w. = 100 arów= 10 000 m*.

Hekto (z gr. hekatón = sto) — w nazwach pochodnych jednostek miar układu metrycznego przedrostek oznaczający jednostkę sto razy większą od podstawowej wielkości (np. hektometr = sto metrów).

Hektor — wg Homera syn Priama i Hekuby, mąż Andromachy, najwaleczniejszy bohater trojański ; zabił Patroklesa i zginął w pojedynku z Achillesem, mszczącym śmierć przyjaciela. Pogrzebem H. kończy się „Iliada".

Hektyczna gorączka (febris hectica) — gorączka trawiąca, wyniszczająca, charakteryzuje się wysokimi skokami temperatury w godzinach popołudniowych i znacznymi spadkami w godzinach rannych. Występuje zwł. przy gruźlicy płuc.

Hekuba, Hekabe — wg Homera żona Priama, matka Hektora, Parysa, Kasandry i Helenosa.

Hel — pierwiastek, gaz szlachetny; 1. porz. 2, c. atom. 4,s. chem. He; występuje w b. małych ilościach (0,00007°/₀) w powietrzu. Powstaje jako produkt rozpadu pierwiastków promieniotwórczych, znajduje się dlatego w niektórych minerałach i gazach ziemnych (szczególnie w Ameryce). Jest 7 razy lżejszy od powietrza i stosuje się (w Ameryce) do napełniania balonów zamiast wodoru, od którego jest bezpieczniejszy, ponieważ sie nie pali. -> I, 408, 411, 417, III, 1181, IV, 415, 422, 819.

Hel — 1. — mierzeja piaszczysta w Zatoce Gdańskiej, 35 km dł., u nasady tak wąska, że czasem przerywają ją burze zimowe. Kaszubska ludność rybacka w pięciu wsiach. Wzdłuż mierzei idzie kolej z Pucka do Helu. Najważniejszy obszar kąpielisk morskich w Polsce. 2. — kąpielisko morskie u cypla Płw. Helskiego ; port rybacki, ostatnio silnie fortyfikowany; wędzarnie ryb i latarnia morska; rybacka ludność niem., dawniej przeważająca, dziś tworzy już mniejszość. 1000 mieszk.

Helcel Antoni — i historyk. Wydał „Listy Sobieskiego do żony", opracował dzieło podstawowe do badań nad statutem wiślickim w „Starodawnych prawach polskiego pomnikach", t. I. II.

Helena — stolica amer. stanu Montana;

12 000 mieszk.

Helena, w — (ok. 247 —ok. 338), cesarzowa rzym., matka Konstantyna Wielkiego. Pod koniec życia została chrześcijanką i odnalazła drzewo Krzyża św. Zbudowała kościół Grobu św. w Jerozolimie. Pam. 18 sierpnia.

Helena — w podaniach gr. córka Zeusa i Ledy, małżonka Menelausa, najpiękniejsza kobieta świata strż. Porwanie jej przez Parysa stało się powodem wybuchu wojny trojańskiej.

Helena — 1.

Sprawiedliwego, matka Leszka Białego, sprawowała regencję za jego małoletności. 2. — (1476—1513), żona króla Aleksandra (od r. 1495), córka cara Iwana III. Małżeństwo zawarte ze względów polit. było powodem dalszych zatargów z Moskwą. H. była gorącą propagatorką prawosławia.

Helenos — w podaniach gr. królewicz trojański, syn Priama i Hekuby, obdarzony darem wieszczym; wzięty do niewoli przez Greków, doradził im budowę konia drewnianego, z pomocą którego wdarli się do Troi.

Heleny św. Wyspa — wulkaniczna wyspa ang. na Atlantyku na zach. od pd. Afryki, m. równikiem a zwrotnikiem Koziorożca. Tu był więziony przez Anglików w 11.    1815—1821

i umarł Napoleon I. 123 km* 4000 mieszk. Gł. m-to Jamestown.

Helfferich Karl ekonomista i polityk. W czasie wielkiej wojny minister finansów. W r. 1919 przywódca partii naród owo-niem.

Helgoland — wyspa niem. (w 11. 1807—1890 ang.) na Morzu Niemieckim w pobliżu ujścia Łaby; ludność fryzyjska; kąpielisko morskie; była silną twierdzą, którą po traktacie wersalskim musieli Niemcy zniszczyć. 0,64 km*, 2000 mieszk.

Heliantyna sowany jako indykator w postaci swej soli sodowej, zw. oranżem metylowym. W kwaśnych roztworach czerwony, w obojętnych pomarańczowy, w alkalicznych żółty.

Helikon — góry w Beocji (Grecja) do 1750 m wys.; miejsce gr. kultu rei. w strż.

Helikon — dęty instrument muzyczny używany w orkiestrach wojskowych: zaokrąglony kontrabas

Helikopter — samolot o dwóch śmigłach: jedno umożliwia ruch w płaszczyźnie poziomej, drugie poruszanie w płaszczyźnie pionowej. Na razie maszyna doświadczalna, bez poważnego znaczenia praktycznego, w przyszłości może rozwiązać zagadnienie lądowania i startowania pionowego bez specjalnie urządzonych terenów (lotnisk).

Helio (z gr. Mlios = słońce) — w złożeniach oznacza: odnoszący się do słońca.

Heliocentryczny pogląd (z gr. Mlios = słońce i łac. centrum = środek) — pogląd głoszący, że Słońce jest środkiem układu planetarnego, a Ziemia i planety obracają się dokoła niego. Twórcą H. P. jest Kopernik. -*■ art. „Kopernik", III, 80-87.

Helłodor żółta odmiana berylu.

Heliogabal — (f 222), cesarz rzym. (od r. 218), okrutny despota i rozpustnik. Kapłan syryjskiego boga słońca, Elagabala, wywołał

mi.

//

Rydwan Heliosa; rysunek z wazy greckiej.

Czczony był szczególnie na wyspie Rodos; tam stał do r. 222 prz. Chr. jego posąg — „kolos rodyjski", jeden z siedmiu cudów świata.

-> II, 808.

Helioskop — urządzenie nakładane na obiektyw lunety astronomicznej dla zmniejszenia natężenia promieni słońca.

Hellostat

świetlne zawsze

Helioterąpia

1. — termin określający kulturę gr. oraz urządzenia społeczno-polit., które powstały po wojnach Aleksandra W. ze zmieszania się pierwiastków gr. ze wsch. 2. — naśladowanie Greków; w historii kultury europ, nawroty do kultury gr., zwł. w sztukach plastycznych i literaturze (np. w okresie neoro-mantyzmu: antyk Wyspiańskiego).

-*» art. II, 803- 811; I, 737, 738.

Hellerau — miejscowość pod Dreznem; tu w r. 1910 zał. Dalcroze szkołę rytmiki, kształcenia ciała i tańców grupowych.

Hellespont (gr. = morze Helle) nazwa Cieśniny Dardanelskiej.

Helmholtz Hermann — (1821 — 1894), fizyk i filozof niem.; przełomowe badania z zakresu optyki, akustyki i pewnych działów psychologii (barwy, wrażenia słuchowe); napisał też pracę teoretyczną z dziedziny muzyki.

-> II, 362, 363, 944, III, 524, IV, 1177.

Helmold z Holsztynu 1180), kronikarz niem., autor słynnej ,,Chronica Slarorum", w której opisuje dzieje podboju przez Niemców i nawrócenia ludów słów. w okresie od Karola W. do r. 1172.

strż.

(ok. 1108 —ok.

swymi praktykami rei. bunt pretorianów, którzy go zgładzili. Jeden z bohaterów „Irydiona" Z. Krasińskiego.

Heliograf — 1. — przyrząd zapisujący godziny, w których słońce nie jest pokryte chmurami. Jest to najczęściej kula szklana, przez którą przechodzą promienie słońca i skupiają się w jej ognisku, padając na wstążkę papierową, której punkty są przepalane przez promienie, o ile słońce nie było zakryte cbmura-2. — aparat do fotografowania Słońca. Obraz Słońca, wytworzony przez układ soczewek, rzuca się na ekran z papieru światłoczułego, dzięki czemu otrzymujemy fotografię Słońca. Zdjęcie może być dokonane poprzez filtr świetlny, który przepuszcza tylko określony rodzaj promieni, wysyłanych przejt Słońce. —

3. — przyrząd używany do polowej sygnalizacji świetlnej. Najważniejszą częścią H. jest zwierciadełko, które odbija padające nań promienie słoneczne i odrzuca je w kierunku stacji odbierającej sygnały.

Heliograwiura — fotomechaniczny sposób reprodukcji za pomocą sporządzania płyt miedzianych, w których rysunek jest wgłębiony jak w miedziorycie lub mezzotincie. Na płytę, powleczoną stopionym pyłem asfaltowym, przenosi się obraz fotograficzny sposobem pigmentowym i trawi roztworem chlorku żelaza.

Heliometr — przyrząd astronomiczny, wynaleziony przez astronoma niem. Bessela (1784 — 1846), do mierzenia odległości bliskich siebie gwiazd; dzisiaj nie używany.

Heliopolis (gr. = m-to słońca), egips. Anu, biblijne On — m-to w pd. Egipcie; tu znajdowała się świątynia boga słońca Ra, uważanego za przodka faraonów.

Helios — w mitologii gr. bóg słońca. Co-dzień kierując złotym rydwanem, zaprzęźo- a nym w czwórkę koni. przejeżdżał po niebie ze wsch. na zach.

— przyrząd odbijający promienie w tym samym kierunku; składa się ze zwierciadła, które jest poruszane za pomocą mechanizmu zegarowego w ten sposób, że promienie słoneczne nań padające odbijają się zawsze w tym samym kierunku.

leczenie słoneczne, zastosowanie w lecznictwie światła i ciepła słonecznego. Korzystne działanie promieni słonecznych polega na pobudzeniu przemiany materii i krążenia krwi, przeciwdziałaniu krzywicy, niszczeniu bakteryj chorobotwórczych, wywoływaniu przekrwienia narządu naświetlanego itp. Najsilniejsze działanie na ustrój wywierają promienie pozafiołkowe.

Heliotrop ( H eliotropium peruvianum) — gat. rośliny z rodziny szorstkolistnych; pochodzi z pd. Ameryki; często hodowany w ogrodach w różnych odmianach dla wonnych kwiatów; kwitnie od sierpnia do jesieni.

Heliotrop — minerał, chalcedon zielony z czerwonymi plamkami. Używany jako kamień ozdobny.

Hellotroplzm -► Fototropizm.

Hellada (Hellas) — pierwotnie (u Homera) okrąg Ftia w Tessalii pd., później nazwa Grecji bez Peloponezu, po wojnach gr.-pers. a zwł. po wojnach Aleksandra W. — nazwa wszystkich ziem, zamieszkanych przez Hellenów. Dzisiejsza nazwa państwa gr.

Helle — bohaterka gr. podania o Argonautach ; uciekając przed prześladowaniami macochy na baranie o złotym runie, utonęła w cieśninie morskiej, zw. dziś Hellespontem (= morze Helle)

Hellenista — uczony zajmujący się historią i literaturą gr.

Hellenizm

Helmont Johann Baptist van — (1577 — 1644), lekarz i chemik flam. Czołowy przedstawiciel kierunku jatrochemicznego. Pierwszy rozróżniał rozmaite rodzaje gazów (jest twórcą nazwy „gaz"). Stworzył zaczątki chemii fizjologicznej, rozpatrując rolę soków (np. żołądkowego) w organizmach, i jakościowej analizy chemicznej.

Heloci — pierwotna ludność rolnicza Sparty podbita przez Dorów; w Sparcie byli H. nie-

IV, 781.

Helsingór — port duń. nad Sundem, 16 000 mieszk.

Helsinki -> Htlaingfora.

Heltman Wiktor

adri&

II, 209.

lud celtycki, zamieszkały za Cezara w dzisiejszej pd.-zach. Szwajcarii. Podbici przez Cezara (bitwa pod Bibracte w r. “58 prz. Chr.). Za cesarstwa zromanizowani. W III w. przez Alemanów, w V w. przez Burgundów zepchnięci na pd.

Helwecja — łac. nazwa Szwajcarii (utworzona od nazwy Helwetów).

Helwecka Republika — państwo utworzone przez Francuzów po zajęciu Szwajcarii 1798;

husarski

Wielka wojna od-

Hematologia

krwi (przede wszystkim morfologicznych) w stanach normalnych i chorobowych. -> III, 124. Hematuria -> Krwiomocz.

Hematyna

ważna ruda żelazna.

-* IV, 483.

-► III, 1009. nauka o krwiobiegu i zjawiskach z nim związanych (np tętno, ciśnienie krwi).

Hemofilia, krwawiączka rakteryzująca się ciężkimi, trudnymi do zatamowania krwotokami po drobnych nawet zadraśnięciach, a niekiedy nawet bez jakichkolwiek czynników urazowych. H. jest chorobą dziedziczną, występującą tylko u mężczyzn, dziedziczącą się przez kobiety pochodzące z rodziny hemofilików. Rzadko tylko spotyka się H. nabytą. Istota H. polega na obniżonej krzepliwości krwi — w związku ze zbyt małą ilością zaczynów wywołujących normalne krzepnienie; prawdopodobnie odgrywa również rolę wrodzone osłabienie ścian naczyniowych.

-► III, 136.

Hemoglobina

-* II, 741.

wolnikami, stanowiącymi własność państwa. Służyli czasem w lekko zbrojnej piechocie lub jako żeglarze w flocie.

Heloiza —    (1101 — 1164), siostrzenica pa

ryskiego kanonika Fulberta; znane są dzieje miłości H. i Abćlarda i listy, które ze sobą wymieniali; w 1119 r. H. wstąpiła do klasztoru „Nowa H." — znana powieść J. J. Rousseau, pisana w formie listów.

Helsingfors (nazwa szw., po fiń. Helsinki) — stolica Finlandii nad Zatoką Fińską, wielkie nowoczesne m-to przemysłowe i portowe i kąpielisko morskie, dawniej o charakterze szw., dzisiaj coraz wyraźniej fiń. Uniwersytet. 244 000 mieszk.

(1796-1874). publicysta i działacz narodowy i społeczny, walczył w powstaniu listopadowym. Na emigracji członek Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, autor jego manifestu (r. 1836).

Heluan — miejscowość lecznicza w Egipcie, nad Nilem, w pobliżu Kairu; ciepłe źródła siarczane (33° C). 10 000 mieszk.

Helvetius Claude Adrien, helvesius kłód (1715—1771), filozof fr. oświecenia, rzecznik sensualizmu. Utrzymywał, że jedynym motywem ludzkich działań jest osobista korzyść (utylitaryzm), a tylko filozofowie i uczeni mają na względzie korzyści ogółu (humanitaryzm).

Helweci

w r.

w r. 1803 zniesione przez Napoleona. Helweckie wyznanie-*Kalwinizm.-*-I V. 562. Hełm — bojowe nakrycie głowy. W strż. i śrdw. H. skórzane lub metalowe, często b.

ozdobne, stanowiły część zbroi wojownika, ryce- * rza. Polska od- ^ miana H. — szy- v szak

Hełmv. I. - Hełm rzym. II. -rodziła H. po- Hełm niem. z XVI w. III. -czątkowo dla od- Hełm franc. kirasjerów z XIX w.

działów szturmowych, następnie dla całej piechoty i i. broni. Współczesny H., wykonany z b. mocnej stali, o pow. specjalnie skonstruowanej, powoduje ześlizgiwanie się niektórych pocisków. Waga ok. 1 kg.    —► I, 817.

nauka o właściwościach

barwnik brunatny zawierający żelazo, produkt rozkładu hemoglobiny, powstający przy działaniu na hemoglobinę kwasów lub zasad w obecności tlenu.

Hematyt — minerał, tlenek żelaza, FeU),, Występuje w kryształach tabliczkowych lub wielościennych, posiada barwę metaliczną, prawie czarną z silnym odcieniem wiśniowym. Skupienia H. występują w postaci żył lub gniazd. Powstaje albo dzięki bezpośredniemu wydzielaniu się z magmy albo przez utlenienie różnych minerałów żelazistych w klimacie gorącym. W Polsce występuje w większych ilościach w Górach Świętokrzyskich.

-► II, 914, III, 637.

Hemina — pochodna barwnika krwi; tworzy charakterystyczne kryształki i służy dlatego do wykrywania krwi. np. w analizach sądowych.

Hemocyjanlna — specjalny barwnik krwi u niektórych zwierząt bezkręgowych (pajęczaki, skorupiaki, mięczaki). Utleniona nabiera barwy niebieskiej.

Hemodynamika

choroba cha-

czerwony barwnik krwi, skomplikowany związek chemiczny, zawierający azot, żelazo, węgiel, wodór, tlen i siarkę.

-► I, 932, 938, III, 127, 130-132, 133, 134, 135, 1009.

Hemoliza — rozpuszczanie się czerwonych ciałek krwi, połączone z uwalnianiem hemoglobiny; H. może powstawać w ustroju żywym — jako objaw chorobowy; w zwłokach — jako objaw rozkładu, w probówce — pod wpływem niektórych jadów, czystej wody oraz niektórych roztworów soli. Działanie hemolityczne posiadają również szczególne przeciwciała, tzw. hemolizyny.

Hemolizyny — ciała o nieznanym składzie chemicznym, powstające w surowicy krwi zwierzęcia, któremu wstrzyknięto czerwone ciałka krwi innego zwierzęcia; posiadają własność

krwawni

czy

rozszerzenia

leczenie za pomocą do-

polityk ang., socjalista, jeden z przywód-Partii Pracy (Labour Party), od 1903 poseł

(1843- 1920), literat

^ IV, 944.

imię wielu władców polskich: H. Sandomierski

1.

poparcie Bolesława Wstydliwego i tron krakowski, później zaś, testamentem Władysława Laskonogiego, część Wielkopolski -► IV, 17. 3. — H. II Pobożny — (1191 — 1241), syn poprz. i św. Jadwigi, książę wrocławski i krakowski. Kontynuował rozpoczęte przez ojca dzieło zjednoczenia Polski. Zginął w bitwie z Tatarami pod- Lignicą. 4. — H. III — (f 1266), syn poprz., książę wrocławski; dbał o ekonomiczne podniesienie kraju. -*■ IV, 17. 6. — H. IV Pro bu s

(1248-1296), syn Bole-

IV, 213.

Henryk (ang. Henry, 'henry, fr. Henri, ari, niem. Heinrich) — imię wielu królów i książąt.

Anglia: 1. — H. UPlantagenet— (1133 — 1189), syn hrabiego Anjou, król od r. 1154, władca (na drodze dziedzictwa) ziem Francji zach. Wzmocnił władzę królewską w walce z panami feudalnymi i kościołem (konstytucje clarendońskie ograniczające sądownictwo kościelne w r. 1164, walka ze św. Tomaszem Becketem z Canterbury); podbił Irlandię; zreformował sądownictwo. 2.. — H. IV — (1367—1413), pierwizy król z rodu Lancaster; w r. 1398 wypędzony przez Ryszarda II, po powrocie (w r. 1399) strącił go z tronu i panował w zgodzie z parlamentem i duchowieństwem. Prześladował stronników Wiklefa. Bohater

swoistego rozpuszczania (w ustroju żywym lub w probówce) czerwonych krwinek, które je wywołały. Odrębnym rodzajem H. są ciała zawarte w normalnej krwi, posiadające zdolność rozpuszczania czerwonych krwinek innych osobników tego samego lub odmiennego gatunku ; ten typ H. posiada znaczenie przy przetaczaniu krwi.

Hemopatologia — nauka o chorobach krwi.

Hemoroidy, krwawnice, cowe (varices haemorrhoidales) żył (żylaki) dolnego odcinka jelita grubego i okolicy odbytu. Przyczyny H.: wrodzone osłabienie ścian naczyń żylnych, siedzący tryb życia itp.

Hemoterapia mięśniowych wstrzykiwań krwi; rodzaj tzw. leczenia bodźcowego (-*■ A utohemoterapia, Pro-teinoterapia).

Henderson Artur, 'hendepsn ’a:r#3r — (1863 —

1936), ców F

do Izby Gmin. W r. 1924 minister spraw wewnętrznych, 1929—1931 minister spraw zagranicznych, przewodniczący konferencji rozbrojeniowej. W r. 1934 pokojowa nagroda Nobla.

Henkiel Dionizy i publicysta. Za udział w powstaniu 1863 r. zesłany na Sybir; po powrocie do kraju współpracował w różnych pismach.

Henna — czerwonawa farba otrzymywana z łodygi i liści krzewu Lawsonia inermis; używana na Wschodzie do barwienia paznogci. Składnik farby do barwienia włosów.

Henoch, Enoch — wg St. Test. („Genezis", IV, 18) syn Kaina.

Henry Joseph, 'henry 'dżouzyf — (1799 — 1878), fizyk amer., szereg cennych prac nad sa-moindukcją.

Henry (H) — jednostka samoindukcji; samo-indukcja przewodnika, w którym zmiana natężenia prądu o 1 A na sek wzbudza siłę elektromotoryczną jednego wolta.

Henrycjańskle artykuły -► Artykuły Hen-rycjańskie.

Henryk von Plauen — (ok. 1370—1429), wielki mistrz zakonu krzyżackiego; po klęsce pod Grunwaldem obronił Malbork; usunięty w r. 1413 z powodu srogości.

Henryk

(1135-1166), czwarty syn Bolesława Krzywoustego, otrzymał testamentem ojca księstwo sandomierskie. Brał udział w II wyprawie krzyżowej, potem w wyprawych przeciw pogańskim Prusom. -* IV, 17. 2. - H. I, Brodaty - (1168 — 1238), książę wrocławski, wnuk Władysława II; założył pierwsze miasta w Polsce na prawie niemieckim, uczestniczył w wyprawie na Prusów. Występował przeciw przywilejom kościoła. W walce z Konradem Mazowieckim uzyskał

(1248—1290), syn poprz., książę wrocławski i krakowski; dbał o rozwój państwa, rozszerzał swoje terytoria drogą wykupu i układów. W walce z Łokietkiem pozyskał sukcesję krakowsko-sandomierską; przy poparciu mieszczan krakowskich czynił w r. 1289 starania w Rzymie o koronę królewską. Dążył do złączenia Śląska z Polską. 6. — H.VTłusty (lub Brzuchaty) sława Łysego, książę lignicki. Po śmierci H. Probusa walczył z H. Głogowczykiem o Wrocław. 7. — H. VI — (f 1336), syn poprz., ostatni udzielny książę wrocławski; poddał Śląsk w zależność lenną Janowi Luksemburczykowi. 8. —

H. I Głogowczyk — (J- 1309), wnuk H. Pobożnego, książę głogowski; po śmierci H. Probusa dzierżył księstwo wrocławskie, a po śmierci Przemysława II część Wielkopolski. Walczył z Łokietkiem. 9. — H. II — (J* 1342), syn poprz., władał Śląskiem i Wielkopolską, prowadził politykę proniem. 10. — H. Wa-lezy — (1561 — 1589), brat króla fr. Karola IX, pierwszy król elekcyjny; przybył do Polski w lutym 1574 i opuścił kraj potajemnie po czteromiesięcznym panowaniu na wieść o śmierci króla fr. We Francji panował jako

H. III.

dramatu Szekspira. 3. — H. V — (1387—1422), syn poprz., panował od r. 1413; zwycięski wódz w wojnie stuletniej (pobił Francuzów pod Azincourt w r. 1415). Regent Francji od r. 1420 przez małżeństwo z córką Karola VI, Katarzyną. Jego młodzieńcze hulanki w towarzystwie szlachcica Fastolfa (prototypu szekspirowskiego Falstaffa) unieśmiertelnił Szekspir w dramacie „Henryk IV". 4 — H. VI —

(1519 —

mi.

2.

H. V.

(1081-1125),

(1862—1929), książę, brat cesarza Wilhelma II, podczas wielkiej wojny dowódca floty niem. na Morzu Bałtyckim.

Henryk Gleisner (Glichezaere) w.), śrdw. poeta niem., autor pierwszego niem. poematu o zwierzętach: ..Isengrimes not”.

Henryk v. Ofterdingen — mityczny śrdw. poeta niem.

Henryk v. Veldeke — (XII w.), pierwszy wybitny dolnoniem. epik śrdw., autor poematu ..Eneit", którego treścią jest samobójstwo zakochanej w Eneaszu Dydony; wywarł wpływ na całą epikę śrdw.

Hepta (z gr. hepta == siedem) — w złożeniach przedrostek oznaczający siedem, np. heptarchia — siedem królestw anglosaskich (-* Anglosasi).

(1421 — 1471), syn poprz.; jako niespełna roczne dziecię po śmierci swego ojca i dziadka został królem Anglii i Francji. W wojnie stuletniej stracił francuskie posiadłości (Joanna d’Arc). W wojnie Dwóch Róż stracił koronę; uwięziony i zamordowany w Towerze. Bohater, dramatu Szekspira. 5. — H. VIII — (1491 — 1547). syn H. VII, założyciela domu Tudorów; panował od r. 1505. Jako członek Św. Ligi prowadził walki z Francją i ze Szkocją. Początkowo przeciwnik Lutra (przez papieża zaszczycony tytułem ,.defensor fidei"), zerwał potem z Rzymem w r. 1534 (zatarg z papieżem na tle odmowy udzielenia królowi rozwodu z pierwszą żoną Katarzyną Aragońską) i założył kościół anglikański, którego głową ogłosił się w r. 1535. Skonfiskował dobra klasztorne; okrutnie zwalczał przeciwstawiających się jego dziełu reformy kościelnej (T. Morus i biskup Fisher). Rozbudował flotę ang. Do szczytu doprowadził absolutyzm. Był sześć razy żonaty; dwie jego żony (Anna Boleyn i Katarzyna Howard) zginęły na gilotynie. Bohater dramatu Szekspira.

Bawaria: H. Lew — (1129—1195), książę bawarski i saski z rodu Welfów. W r. 1165 Fryderyk I Barbarossa nadał mu Bawarię. Założył Monachium, zdobył Mecklenburg i Pomorze, założył Lubekę, walczył ze Słowianami połabskimi, kolonizował ich ziemie Niemcami. Walczył następnie przeciw cesarzowi Fryderykowi I (utracił Bawarię w r. 1180) i Henrykowi VI niem. Reprezentuje w historii Niemiec pierwszą świadomie podejmowaną ekspansję na Wschód.

Francja. 1. — H. II Valois 1559), syn Franciszka I, król od r. 1547. Kontynuował antyhiszpańską politykę swego ojca. Wygnał ostatecznie Anglików z Francji (w r. 1558). Żonaty z Katarzyną de Medici. 2. —

H. III — (1551 — 1589), syn poprz. ostatni z rodu Valois. Wybrany w r. 1573 na króla polskiego, w następnym roku opuścił Polskę i zajął opróżniony przez śmierć swego brata, Karola IX, tron fr. Jego panowanie było okresem największego napięcia wojen rei. (,,wojna trzech Henryków" : króla, króla Nawary i księcia Guise; zamordowanie przywódców Św. Ligi: księcia de Guise i jego brata, kardynała Lotaryńskiego; wygnanie hugonotów w r. 1585). Zamordowany przez dominikanina J. Clćmenta. Jeden z najmniej zdolnych królów Francji. 3. — Henryk IV Bourbon — (1553—1610), syn Antoniego de Bourbon i Jeanne d’Albret; początkowo wódz hugonotów, od 1572 król Nawary. Po śmierci bezdzietnego H. III (1589) objął tron fr. W r. 1593 przeszedł na katolicyzm („Paryż wart jest mszy"), zaprowadził pokój rei. przez ogłoszenie edyktu nantejskiego (1598). W o-parciu o mieszczaństwo i chłopstwo przywrócił autorytet koronie. Przy pomocy ministra, księcia Sully, opiekował się fr. handlem i przemysłem oraz popierał ekspansję kolonialną Francji (założenie Quebecu w Kanadzie). Bardzo popularny. Zamordowany przez jezuitę Ravaillaca. -► II, 429—430, IV, 562.

Niemcy: H. I. Ptasznik — (870 — 936), król z dynastii saskiej, panował od r. 919: zjednoczył państwo; pobił Węgrów w r. 933; walczył szczęśliwie ze Słowianami nadłabski-

H. II. św. — (973—1024), ostatni z domu książąt saskich, cesarz od r. 1002; walczył w 11. 1002— 1018 z Bolesławem Chrobrym. —

H. IV — (1050—1106), król niem. od r. 1054. Walczył z papieżem Grzegorzem VII o inwestyturę; w r. 1077 upokorzył się przed nim w zamku w Canossie, na skutek czego papież zdjął z niego klątwę. Wyklęty ponownie, wyprawił się do Rzymu, w r. 1084 opanował Rzym i kazał się koronować antypapieżowi Klemensowi III. W r. 1,105 wzięty do niewoli przez własnego syna, abdykował. Popierał rozwój mieszczaństwa. Odegrał wielką rolę w historii śrdw. walk m. cesarstwem a papiestwem.

syn poprzedniego, panował od r. 1105; zawarł w r. 1122 ze Stolicą Apostolską konkordat wormacki, który zakończył walkę o inwestyturę biskupów. Nieudane wyprawy na Polskę w r. 1109 i 1110. - 5. - H. VII Luksem-burczyk — (1269—1313), cesarz od r. 1308, bezskutecznie walczył o odnowienie monarchii Hohenstaufów; popierany przez Gibellinów (z Dantem). Przez nadanie synowi, Janowi, Czech ugruntował dynastię luksemburską w Czechach.

Portugalia: H. Żeglarz — (1394—1460), infant, syn króla Jana I; popierał wyprawy morskie dla zbadania brzegów Afryki zach. i kształcił żeglarzy, którzy później dotarli do Indyj.

-> I, 391, III, 1031.

Prusy: 1. — H. Friedrich Ludwig — (1726—1802), książę, brat Fryderyka II Wielkiego, wódz i dyplomata; często w opozycji do swego brata. Współdziałał przy opracowywaniu planów rozbiorowych Polski. 2. — H. Hohenzollern

(XII

„Heptameron*¹ — tytuł zbioru nowel Małgorzaty z Nawary.

Hera

-+ 7, 745.

-* III, 546.

Herakliusz — (575 — 641), od r. 610 cesarz bizantyjski; obronił Bizancjum przed najazdami licznych wrogów.

Heraldyka — jedna z pomocniczych nauk historii poświęcona badaniom herbów. Nazwa pochodzi od śrdw. heroldów, którzy wywoływali rycerzy w szranki turniejowe za pomocą opisu ich herbów. Heroldie — istniejące w niektórych państwach komisje heraldyczne, instytucje rządowe zajmujące się sprawdzaniem szlachectwa i wydawaniem odpowiednich świadectw i dyplomów.

Herat — handlowe m-to zach. Afganistanu. 20 000 mieszk.

Gałązka krzewu herbacianego.

-*■ 1, 812, IV, 1187.

w mitologii gr. córka Kronosa i Rei, siostra i małżonka Zeusa, królowa niebios, bogini małżeństw, patronka niewiast. Była swarliwa, zazdrosna i podejrzliwa. Najstarszą i najwspanialszą świątynię miała H. w Argos. (-*■ Junona).

Heraklea — nazwa wielu miast strż. Najważniejsze: — 1. — H. w Lukanii, w pd. Italii nad Zatoką Tarencką; w r. 280 prz. Chr. zwycięstwo Pyrrhusa nad Rzymianami. — 2. — H. nad Pontem (Morzem Czarnym) w Bitynii, potężna kolonia handlowa gr. zał. ok. 560 r. prz. Chr.

Herakles, Herkules — heros gr., syn Zeusa i Ałkmeny, najpopularniejsza postać podań gr. Odznaczał się ogromną siłą fizyczną; od dzieciństwa prześladowany nienawiścią Hery, udusił, jako niemowlę, dwa węże, które na niego nasłała; wskutek jej podstępu musiał być posłuszny woli królewicza miceńskiego Eurysteu-sza i na jego rozkaz wykonał 12 słynnych prac. Zginął, zatruty jadem Nessosa, zawartym w szacie, ofiarowanej H. przez jego małżonkę, De-janirę; został przez Zeusa porwany na Olimp, gdzie zasiada wśród bogów. H. z maczugą w dłoni i jego ,,prace" stanowią częsty i ulubiony motyw w sztuce strż.

Heraklldes z Pontu — (IV w. prz. Chr.), filozof gr., uczeń Platona; głosił pogląd, że ziemia porusza się z zach. na wsch., obracając się dokoła swej osi.

Heraklit — materiał budowlany zastępczy, wyrabiany z gęsto plecionych pasków wełny drzewnej prasowanej i nasyconej przedtem odpowiednim spoiwem. Ogniotrwały, wygodny w użyciu.

Heraklit z Efezu. — (540—480 prz. Chr.), filozof gr.; podstawą jego filozofii była nauka o wiecznym ogniu, z którego powstał wszechświat i wszystkie zjawiska; powstawanie i zanikanie tych zjawisk odbywa się wg stałego porządku, wiecznego prawa.

Herbaciany krzew (Thea sinensis) — gat. krzewu lub drzewa pokrewnego dziurawcowi; pochodzi z gór Indochin, z Annamu i Birmy ; liście wiecznie zielone, skórzaste, na brzegu

ząbkowane, dostarczają herbaty ; uprawiany na wielką skalę w Indiach bryt., w Chinach, ,

Japonii, w Pd. Ameryce i na pd. wzgórzach Kaukazu.

Herbart J ohann F riedrich —    '

(1776—1841), filozof niem., za-służony specjalnie na polu psychologii, etyki i estetyki, w której reprezentował stanowisko zw. formalizmem: istotą uczuć estetycznych nie jest treść danego przeżycia, lecz samo upodobanie estetyczne.

Psychologia H. oddziałała w b. silnym stopniu na rozwój pedagogiki w XIX w.

Herbarz — 1. — zbiór i opis herbów wraz z wyszczególnieniem i historią pieczętujących śię nimi rodów. Najbardziej szczegółowy i wartościowy z H. polskich jest H. Niesieckiego, wydany w r. 1728.

Herbata — wysuszone liście krzewu herbacianego. Używka o działaniu lekko podniecającym dzięki zawartości kofeiny, która przechodzi do naparu wodnego. Gat. handlowe: zielona H., szybko suszona przez ogrzanie i czarna H., suszona powoli i sfermentowana. Aromat H. zależy od olejków lotnych, smak częściowo od garbników. H. znana jest w Europie od r. 1638.

Herbert of Cherbury Eduard, ’ha:rb9rt aw ’cza:rbary 'ad^rd —    (1583—1648), polityk

i myśliciel ang., twórca koncepcji religii naturalnej, która wg niego powstała nie z objawienia, lecz dzięki rozumowi ludzkiemu.

Herbest Benedykt — (1531 — 1593), humanista, pedagog i teolog. Autor wielu polskich i łac. dziel rei .-polemicznych.    -> II, 908.

Herburt Jan Szczęsny — (1567 — 1616), poeta i wydawca; sekretarz Zygmunta III, potem rokoszanin. W r. 1611 założył drukarnię w Dobromilu. Wydał dzieła: Orzechowskiego, Długosza, Kadłubka. Pisma przeciw jezuitom.

Herburta statut — alfabetyczny zbiór ustępów z ustaw polskich, wydany p. t. ,,Statutu Regni Poloniae" przez Jana Herburta. (1508-1566) w 1563 r.

Herby (z niem. Erbe — dziedzictwo) — dziedziczny znak rodów szlacheckich (częściowo i mieszczańskich). Powstały w Europie zach. w XII, w Polsce w XIII w. jako znaki odróżniające walczących rycerzy zakutych w pancerze (odznaki wojenne istniały już w strż.). Znaki te umieszczali rycerze na tarczach i na hełmie (klejnot). Z czasem znaki te stały się dziedziczną własnością całych rodów i stopniowo przechodziły i na ich posiadłości. Z biegiem czasu przyjmowały H. całe korporacje, związki, zakony, wreszcie miasta, gminy i państwa. W XV w. pojawiają się pierwsze H. mieszczańskie. H. składa się z godła, tarczy, hełmu i klejnotu (ozdoby na hełmie). Najwcześniejszą czę-

ścią H. jest godło, od XVII w. umieszczane na tarczy. Niekiedy w H. występują jeszcze korony, płaszcze i inne ozdoby. W Polsce rody szlacheckie posiadają oprócz H. jeszcze hasła rodowe (proclama) przyjmowane najczęściej od posiadłości. W niektórych państwach H. są prawnie strzeżone. (Nauka o H. -> Heraldyka).

Herby — węzeł kolejowy na granicy woj. śląskiego i kieleckiego.

Hercegowina — górzysta i krasowa kraina jugosł. nad Nerętwą (zach. część Piw. Bałkańskiego) ; gł. m-to Mostar; nie tworzy dziś odrębnej jednostki. (-+ Bośnia).

IV, 1331.

Hercen Aleksander (właśc. nazwisko Jakow-(1812—1870), rewolucjonista i literat

592.

(* 1859), meteorolog

(1834-1918), fizjolog

zmienne i podwójne.

Herkules (łac. Hercules) -> Herakles. Herkules (Dynastes) — rodzaj chrząszczy z rodziny Scarabaeidae, dochodzący do 15 cm dł. Samiec ma dwa rogi, dłuższy na tułowiu i krótszy na głowie. Żyje w Ameryce Środk. i Pd.

nazwa strż. dwóch

Hermas

nauka o interpretacji ->//, 338-339, 839. Hermes — syn Zeusa i Mai, gr. bóg dróg, gościńców i podróżnych, kupców, złodziejów,

lew)

ros., przyjaciel Polaków. W r. 1834 zesłany do Permu. W r. 1847 wyemigrował za granicę. W Londynie pod pseud. Iskander wydawał do r. 1864 pismo „Kolokol“ („Dzwon"), w którym piętnował bezprawia carskiej Rosii. Popierał powstanie polskie w r. 1863. Autor wielu artykułów, powieści i pamiętników.

Herculaneum — strż. m-to portowe w Kampanii, 8 km na wsch. od Neapolu, u stóp Wezuwiusza. Zostało wraz z Pompei zasypane podczas wybuchu Wezuwiusza w r. 79. Bogate wykopaliska.

Hercyńskie Góry — góry powstałe pod koniec epoki węglowej (karbonu). Zalicza się do nich w Europie góry Bretanii, pd. Irlandii i pd.-zach. Anglii, średnie góry niem., czes. i Świętokrzyskie.

-> II, 665-666, III, 250, IV, 118, 126, 1529.

Herczeg Ferencz — (* 1863), węg. powieściopisarz i dramaturg, mistrz powieści psychologicznej. Znana jego tragedia „Bizancjum".

IV, 1281.

Herder Johann Gottfried — (1744—1803), niem. krytyk literatury i kultury. W młodzieńczych pismach krytycznych wskazał na poezję ludową, Biblię i Szekspira,, jako na źródła odrodzenia poezji niem. Wpłynął decydująco na rozwój twórczości Goethego, zainaugurował w Niemczech rewolucję literacką znaną pod nazwą ,,Slurm und Drang" („burzy i na-poru"). Twórca ideologii humanitaryzmu, który stał się podstawą niem. klasycyzmu i ideału wychowania humanistycznego. Gł. pisma: ,,Fragmente ilber die neuere deutsche Lilteratur" („Studia o nowej literaturze niem."), 1767, „Ideen zur Philosophie der Oeschichte der Mensch-heit" („Myśli o filozofii dziejów ludzkości"). 1784.

-* II, 841, 1197, 1198, III, 918, 924, IV,

Hćrćdia Josć Maria, de, ćrćdja żozć — (1842-1905), poeta fr. (* na Kubie), mistrz sonetu. Należał do twórców i najwybitniejszych członków Parnasu fr. Członek Akademii fr. (od r. 1894). Pisał b. mało, ale utwory jego cieszyły się ogromną sławą, zwł. ,,Les Trophćes", tom zebranych poematów.

Herero — plemiona murz., zajmujące pd. Kongo (dawniej także i Angolę) w Afryce, zaliczane do grupy ludów Bantu; domieszka cech buszmeńskich. Trudnią się hodowlą bydła, obecnie pod wpływem misjonarzy również rolnictwem. Wysoko rozwinięta magia i bajki na tematy zwierzęce.

Herezja — wg prawa kanonicznego świadome, dobrowolne i uporczywe zaprzeczanie jakiejś prawdzie rei., objawionej ludziom przez Boga za pośrednictwem kościoła; zachodzi np. gdy chrześcijanin odrzuca lub wątpi w jakiś dogmat uznany przez kościół.

Hergesell Hugo niem., dyrektor obserwatorium aeronautycz-nego i meteorologicznego w Lindenbergu. Wspólnie z Zeppelinem odbył szereg podróży powietrznych przez oceany.

Hergesheimer Joseph, ’h3:rgaszajmar ’dżou-zyf — (* 1880), powieściopisarz pn.-amer. Liczne powieści: ,,Oold and Iron" („Złoto i żelazo") i i.

Herlng Evald niem. H. teoria — teoria głosząca, iż barwy widzimy dzięki istnieniu w organie wzroku 3 substancyj, w których kolejno zachodzą procesy rozkładu i odbudowy pod wpływem fal świetlnych różnej długości.    -> III, 1117.

Heri Rud — rzeka afgańska, wypływająca w Hindukuszu; ginie w Pustyni Karakum Iranu po wyczerpaniu wody zużytej do nawadniania przyległych oaz. Ok. 800 km dług.

Herkules — gwzb. na niebie pn. Zawiera duże, b. jasne, kuliste mgławice, gwiazdy

II, 761.

Herkulesa Słupy

przylądków Cieśniny Gibraltarskiej, Calpe i A-bila (dziś Gibraltar i Ceuta).

Hermandad (hiszp. = bractwo) — bractwo utworzone w XII w. przez mieszczan i włościan hiszp., początkowo dla obrony pielgrzymek do Santiago w Galicji, w XV w. wykorzystane polit. przez Ferdynanda Kastylskiego i Izabelę Aragońską dla walki z możnowładztwem i Maurami.

Hermann v. Salza — (1170—1239), od r. 1210 mistrz krzyżacki, wysłał pierwszych Krzyżaków w r. 1226 do Ziemi Chełmińskiej, uzyskał potajemnie od cesarza niem. nadanie tych ziem i godność księcia niezawisłego państwa.

(II w.), pisarz starochrześcij., jeden z tzw. ojców apostolskich, brat papieża Piusa I, autor dzieła „Pasterz".

Hermeneutyka tekstu.

gr. nazwa egips. boga

Hermes Trismegistos.

(III w.), gr. historyk; ok. 240 — 250 napisał w 8 księgach „Historię następców Marka Aureliusza" do r. 238.

Herodot z Halikarnasu

I, 345, 358, IV, 1051.

(IV w. prz. Chr.), mieszkaniec Efezu, który, aby zdobyć sławę, w r. 356 prz. Chr. spalił słynną świątynię Diany efeskiej.

Herr Frćdćrick Georges ,her frćdćrik żorż — (1855—1932), generał fr., jeden z najwybitniejszych znawców artylerii, autor szeregu prac specjalnych. W wielkiej wojnie w r. 1916 jeden z dowódców bitwy o Verdun.

Herrenhaus (niem.) — Izba Panów, dor. 1918 wyższa izba parlamentu w Austrii i Prusach.

mówców, sportów i pastwisk. Odznaczał się sprytem i zręcznością; był posłańcem bogów, zwł. Zeusa, który przez niego objawiał ludziom swoją wolę; miał być wynalazcą liry, miary i wagi. Przedstawiany jako urodziwy młodzieniec, często w kapeluszu na głowie, ze skrzydełkami u nóg; w ręku trzyma kaduceusz.

Hermes Trismegistos (gr. = potrójnie największy Hermes)

Thota, mistycznego założyciela egips. misteriów. Przypisywano mu (III w. prz. Chr.) autorstwo „ksiąg hermetycznych", zawierających tajemną, przekazywaną tylko wybranym naukę o siłach działających w świecie. Stąd hermetyczny — szczelnie zamknięty; później — nie przepuszczający powietrza.

Hermes Georg — (1775—1831), kat. teolog niem. Usiłował pogodzić religię z współczesną filozofią i propagował odmienny od przyjętego przez kościół pogląd na stosunek rozumu do religii. Jego poglądy, zw. hermezjaniz-mem, zostały potępione przez papieża Grzegorza XVI w r. 1835.

Hermetyczny

Herman, ar. Dżebel Szek — góry na granicy syryjsko-palestyńskiej, tworzące część Antylibanu, do 2759 m wys.

Hermy — popiersia Hermesa na czworokątnych słupach, ustawiane w Grecji na placach i ulicach.

Heme — górniczo-przemysłowe (węgiel, metalurgia) m-to niem. w okręgu nad Ruhrą. 99 000 mieszk.

Hero — w podaniach gr. kapłanka Afrodyty w Sestos; po utonięciu w Hellesponcie jej kochanka, Leandra, który, wiedziony światłem z jej wieży, co noc przeprawiał się do niej, rzuciła się w morze. Temat wykorzystany literacko przez Schillera i i.

Herod — imię kilku władców żyd. 1. —

H. I Wielki - (73 prz. Chr. - 4 po Chr.) król żyd. z ramienia Rzymu (od r. 37 prz. Chr.), znany z okrutnego stosunku do poddanych i najbliższej rodziny; odnowiciel świątyni jerozolimskiej; rozszerzył granice Judei. Niezupełnie dokładna chronologia ewangeliczna przypisuje mu czyny, które należy odnieść raczej do H. Antypasa (rzeź niemowląt po narodzeniu Chrystusa). Stąd też dzieje H. są źródłem misteriów, szopek i podań ludowych. 2. — Anty pas — (20 prz. Chr. — 39 po Chr.), syn poprz., rządca Galilei z ramienia Rzymu, założył stolicę okręgu Tyberiadę nad Jeziorem Genezaret; na rozkaz H. (z woli jego żony, Herodiady) uśmiercono Jana Chrzciciela; częściowo odpowiedzialny za wyrok na Chrystusa.

Herodiada — druga żona Heroda Antypasa ; wraz z Salome, swą córką z pierwszego małżeństwa z bratem Heroda, Filipem, skłoniła męża do ścięcia Jana Chrzciciela, który potępiał małżeństwo króla z H. Bohaterka wielu

utworów literackich, m. i. dramatu Kasprowicza „Uczta Herodiady".

Herodianus

(ok. 485 — ok. 425 prz. Chr.), podróżnik i pierwszy historyk gr., którego dzieło się zachowało, zw. „ojcem historii". Osiadłszy w Atenach Peryklesa, napisał swoją historię — dzieje starć między barbarzyńskim Wschodem i gr. Zachodem. Brak krytycyzmu, mistrzowski styl opowiada-cza. Dzieła H- zawierają bogaty materiał etnograficzny.

I, 381, 11, 547, 698, 840, III, 111.

Heroina — alkaloid pochodny morfiny, dwu-acetylomorfina. Związek o działaniu narkotycznym i trującym; w Polsce handel H. jest nie dozwolony.

Herold — w strż. poseł; w śrdw.: urzędnik dworski, posiadający gruntowną znajomość genealogii szlachty, jej herbów, praw, rodowodów i posiadłości. H. był mistrzem ceremonii dworskiej, sędzią na turniejach i wyprawach spornych o szlachectwo; z upa. tern rycerstwa stanowisko H. straciło znaczenie.

Herold Louis Joseph Ferdinand, ćrol lui żózćf ferdini — (1791 — 1833), fr. kompozytor oper komicznych; najbardziej znana „Zampa", 1831.

Heron z Aleksandrii — (II w. prz. Chr.), matematyk i fizyk gr. Omówił własności par i gazów, dzięki czemu może być uważany za twórcę nauki o gazach. Udoskonalił ówczesne metody miernictwa. Trzy księgi mechaniki: „O podnoszeniu ciężarów" pisane na podstawie dzieł Arystotelesa, zawierają m. i. opis machin prostych i podstawy mechaniki, hydrostatyki i nauki o cieple. Skonstruował zegary wodne, pompki wodne i i. Rozwinął metody rachunkowe w geometrii. Wzór H. na pole trójkąta;

s=Vrp(p —a) (P~~b) (P~c). gdzie a, b, c oznaczają dł. boków trójkąta, p — połowę jego obwodu.

Heros (gr. = bohater) — w podaniach gr. człowiek, często pochodzenia półboskiego, który dzięki swym bohaterskim czynom zaliczony został w poczet bóstw. Np. Herakles, Achilles.

H. cieszyli się w Grecji nie mniejszym kultem niż bogowie.

Herostrates

Herrera Juan de, erera huan — (1530 —

1597), architekt hiszp., czynny na dworze Filipa II. Przedstawiciel kierunku renesansowego.

-►//, 861.

Herriot Edouard, erjó ćdu&r — (* 1872), jeden z najpopularniejszych współczesnych polityków fr., przywódca partii radykałów fr.

(radicaux-8ociali8tea), długoletni mer m-ta Lyon, wielokrotny premier i minister (spraw zagranicznych i oświaty), od r. 1936 przewodniczący Izby Deputowanych. Zwolennik Ligi Narodów i polityki porozumienia, twórca protokołu stokratyczny (odpowiada m. w. polskiemu: genewskiego, przyjaciel Polski. Głęboki znaw-    ,,książę"),

ca literatury i muzyki, autor wielu pięknych prac historycznych i literackich.

—> II, 454.

Herschel ’hersz,l — 1. — Frederick William, 'fredryk ’uyliam — (1738—1822), astro-

Heses — w muzyce: o cały ton obniżone h. Hesja, niem. Hessen (do r. 1866 Hessen-Darmstadt) — kraj niem. nad środkowym Renem, przedzielony wąskim pasem terytorijm prus. na dwie części (H. pn. i pd.)-Gęsto zalud-nom ang. Zbudował teleskop, z którego pomocą niony, uprzemysłowiony kraj. Winnice. Stolica odkrył w r. 1781 Uran, jego dwa księżyce, Darmstadt, gl. m-ta: Wormacja (Worms), Mo-dwa satelity Saturna, liczne mgławice, podwójne gwiazdy i skupienia gwiezdne; wyznaczył apeks układu słonecznego w przestrzeni:    Hessen na dwie części; Hessen-Darmstadt

podał przybliżony kształt drogi mlecznej. -*■ /,    i Hessen-Kassel. W 11.    1806—1918 wielkie

358. 2. — John F. W., dżon — (1792—1871),    księstwo (utworzone przez Napoleona I), póź-

syn poprz., astronom zasłużony również w dzie-    niej republika, jeden z krajów związkowych

dżinie metodologii przyrodoznawstwa.    Rzeszy, od r. 1933 podporządkowana namiest-

Herstal, ćrstńl — przedmieście m-ta Lióge    nikowi Rzeszy. Hessen-Kassel — druga

w Belgii nad Mozą; kopalnie węgla i znana    powstała z podziału w r. 1567 część .Hesji,

fabryka broni. 27 000 mieszk.    od r. 1866 wcielona do prow. prus. Hessen-

Hertz Benedykt —    (* 1872), bajkopisarz.    Nassau, w skład której weszły poza tym:

Jego bajki zwierzęce są satyrą na urządzenia    księstwo Nassau i wolne m-to Frankfurt nad

społeczne i polit. Opowiadania dla dzieci i mło-    Menem (od r. 1929 także księstwo Waldeck).

dzieży; utwory sceniczne.    Kraj bardzo silnie uprzemysłowiony. Winnice,

Hertz —    1.    — Heinrich Rudolf —    sady. Gł. m-ta: Kassel, Wiesbaden. Frankfurt

nad Menem. 16 865 km², 2 583 000 mieszk.

(f 1487), bratanek poprz.,

2.

szczep germ. przybyły ze

zna-

ne:

pierwotnie

u Germanów obieralny wódz; w X —XII w. panujący nad całym plemieniem; od czasów późnego śrdw. władca większych terytoriów; w czasach nwż. często już tylko wys. tytuł ary-

(* 1896), polityk niem., jeden z przywódców narodowego socjalizmu i jeden z najbliższych współpracowników Hit-

Twórca Escorialu.

(1857—1894), fizyk niem., odkrywca w r. 1887 fal elektromagnetycznych oraz ich własności: odbicia, załamania, polaryzacji, interferencji. Dowiódł identyczności fal świetlnych i elektromagnetycznych, uzupełnił i rozwinął wyobrażenia Maxwella o falach elektromagnetycznych. II, 178, 365, 405, IV, 430, 518. -Gustaw

fizyk. Prace nad budową atomu, za które razem z Jamesem Franckiem otrzymał w r. 1925 . nagrodę Nobla.

Hertzog James, ’h3:rcag dżejmz — (* 1866), polityk pd. afryk.; nacjonalista boerski; generał w wojnie boerskiej. W r. 1924 prezydent ministrów.

Herulowie

Skandynawii i osiadły w III w. nad Morzem. Czarnym i Egejskim oraz nad ujściami Renu.

Hervś Gustave, órvć giistav — (*1871), polityk fr., przed wielką wojną antymilitarysta i socjalista. Pod wpływem przeżyć wojennych stał się patriotą i nacjonalistą; wydawca pisma ,,Victoire", (,,Zwycięstwo").

Hervleu Paul, ćrvi0 pól — (1857—1915), pisarz i publicysta fr., autor licznych tendencyjnych sztuk dramatycznych; najbardziej

,,Le Dłdale.", ,,L‘4nigme" („Zagadka") i i.

Herzl Teodor — (1860—1904), twórca syjonizmu polit. (Żyd austr.). W dziele ,,Juden-8taat“ (,,Państwo żydowskie") naszkicował plan stworzenia państwa żyd. jako rozwiązanie kwestii żyd.; założył organizację syjonistyczną (1897).

Herzog (niem., łac. dux) guncja (Mainz). 8000 km², 1 427 000 mieszk. — Powstała w r. 1567 z podziału księstwa Rzeszy,

-*/, 702.

Heska mucha, pryszczarek (Cecidomyia De-8tructor Say) — gat. owada z rzędu muchówek. Dł. ok. 3 mm. Groźny szkodnik zbóż: larwa żyje w pochwach liściowych, powodując schnięcie i łamanie się źdźbeł. Rozpowszechniona na całym świecie.

Hesperos (z gr. hćsperos — wieczór) — strż. nazwa planety Wenus (gwiazda wieczorna).

Hesperydy — w podaniach gr. trzy (lub cztery) siostry, córki Atlasa; z pomocą smoka Ladona strzegły ogrodu, w którym rosły złote jabłka, ślubny dar Gai dla Hery i Zeusa.

Hess Germain, hćs żćrme — (1802—1850), chemik szwajc. Gł. prace z dziedziny termochemii. H. prawo — podstawowe prawo termochemii, głoszące, że ciepło reakcji chemicznej zależy tylko od stanu początkowego i końcowego układu reagującego, a nie zależy od stanów pośrednich. Na podstawie prawa H. możemy obliczać ciepła reakcyj, trudno dające się zmierzyć, z ciepła innych reakcyj.

-> IV, 445.

Hess Rudolf

gr. bogini ogniska domowego,

w złoże-

organiczne

CH

Heterodonta

pogląd głoszący, że dane

H. zjawisko zawisłe,

II, 869.

Heterozygota — organizm zwierzęcy lub roślinny, który powstał z połączenia dwóch komórek rozrodczych, różniących się składem dziedzicznym; organizm taki wytwarza z kolei również komórki rozrodcze nie jednakowe, lecz różniące się zawartymi w nich zawiązkami dziedzicznymi czyli genami. Przez połączenie się m. sobą różnych typów tych komórek rozrodczych wytwarzane zostają różne kombinacje genów, dzięki czemu powstaje niejednolite potomstwo charakterystyczne dla mieszańców.

Hetman

1.

(1821-1882), niem.

lera, wódz oddziałów S. S. (Schutzstaffel), od r. 1933 zastępca Hitlera i minister Rzeszy.

Hesse Hermann —    (* 1877), pOwieściopi-

sarz szwajc. Najsłynniejsza powieść biograficzna ,,Peter Camenzind".

Hestia

opiekunka domu i rodziny, córka Kronosa i Rei; ślubowała wieczne panieństwo. Jej świątynią był każdy dom, w którym płonęło ognisko domowe.

Hetera (gr. hełaira == towarzyszka) — w strż. Grecji kobieta wolnych obyczajów. Niektóre z nich, zwł. w Atenach i Koryncie, dzięki stosunkom polit., zdobyły duże wpływy (np. As-pazja).

Heterie — 1. — w strż. Grecji tajne związki polit. zawierane głównie dla zwalczania samowoli sądów i dla agitacji przedwyborczej, 2. — w nwż. Grecji tajne związki w epoce gr. walk niepodległościowych z Turkami.

Hetero (z gr. hiteros = inny) niach przedrostek oznaczający: różny, inny, np. heterogeniczny — innorodzajowy, taki, który się składa z dwóch różnorodnych pod względem jakości składników.

Heterocykliczne związki związki pierścieniowe, zawierające w pierścieniu węglowym jeden lub więcej atomów pierwiastka innego, niż węgiel, np. azotu, siarki lub tlenu ; np. pirydyna C₆H₅N o budowie

CH

Uch

rząd małżów o skrzelach dwublaszkowych. Zamek łączący połówki muszli składa się z nielicznych ząbków, różnej wielkości. Ważniejsze rodzaje: skójka, szcze-żuja, sercówka, skałotocz, świdrak i i.

Heterodyna — typ radioodbiornika; składa się z 2 obwodów, z których jeden wytwarza drgania własne, drugi odbiera drgania pochodzące ze stacji nadawczej. Częstości drgań H. różnią się od częstości drgań wytwarzanych przez stację nadawczą. Drgania te, interferu-jąc ze sobą, dają zjawisko dudnienia. Częstość dudnień odpowiada częstości fal głosowych. Dudnienia drgań elektrycznych przetwarzane są na fale głosowe, które słyszymy.

Heterofilla u roślin. -> Różnolistnosć.

Heterogonia — kolejne występowanie pokoleń rozmnażających się bądź na drodze partogenetycznej, bądź też płciowej. Pokolenia te różnić się mogą wybitnie zarówno co do wielkości, wyglądu, jak i budowy narządów wewnętrznych, a zwł. płciowych. H. obserwować można u nicienia (Rhabdonenia nigroveno-sa), żyjącego bądź jako pasożyt w płucach żab i ropuch, bądź jako znacznie mniejsze pokolenie wolno żyjące.

Heteromorfoza w biologii — szczególny przypadek regeneracji, w którym na miejscu narządu utraconego wyrasta inny narząd, np. wykształcenie czułka u skorupiaków zamiast usuniętego oka. Termin wprowadzony przez

J. Loeba.

Heteronomizm (gr. hileroa — inny, nó-mos = prawo) zjawisko znajduje swoją rację poza nim samym. Np. system oceniający wartość dzieł sztuk wg. ideologii od nich niezależnej a nie wg. kryteriów wyłącznie artystycznych.

Heteronomiczny zależne od czegoś poza nim.

Heteroplastyka — operacja plastyczna, polegająca na przeszczepianiu danemu osobnikowi tkanki osobnika innego gat.

Heterostylia -* Różnosłupkowość.

Heterozja — w genetyce wystąpienie w pierwszym po skrzyżowaniu pokoleniu mieszańców formy odznaczającej się wybitnie bujnym wzrostem.

dowódca sił zbrojnych Polski przedrozbiorowej od w. XV. W w. XVI Korona i Litwa posiadały po jednym H. (koronny i litewski); obok nich istniał H. nadworny. Potem Korona miała H. wielkiego koronnego i H. polnego jako jego zastępcę; analogicznie dwóch H. miała Litwa. Prawa i obowiązki H. określił ustawowo sejm w r. 1609. Do H. należała nominacja oficerów i bezapelacyjne sądownictwo wojskowe. W sprawach administracji wojskowej H. nie zdawał rachunków ani przed królem, ani przed sejmem. H. byli dożywotni i nieusuwalni, mianowani jedynie przez króla. Sejm z r. 1717 wprowadził ustawę o konieczności zatwierdzania nominacji H. przez sejm i przekazania administracji wojskowej ,.trybunałowi skarbowemu".

Hetmańskie artykułyArtykuły hetmańskie. Hettner Herman

historyk sztuki i literatury epoki pozytywizmu, autor sławnego dzieła o historii literatury XVIII w.

Hetyci — jeden z ludów indoeurop., osiadły początkowo we wsch. Tracji. Ok. r. 2000 prz. Chr. wtargnął do Anatolii, którą władał w ww. XX—-XII prz. Chr., osiągając szczyt potęgi w XIV i XIII w. -+art. 11,811-819; Ii/127, III. 1149, IV, 82.

Heurystyczna metoda (z gr. heurrsco — wynajduję) — metoda pedagogiczna, zmierzająca do tego, aby uczący się dochodził samodzielnie do stwierdzenia pewnych faktów i wykrycia pewnych zasad; aby więc np. przy analizie utworów literackich nie przyjmował gotowych sądów, lecz naprowadzony drogą pytań — sam dochodził do wyrobienia sobie poglądu na charakter utworu.

Heuslera stopy

Hevea brasiliensis.

-> I, 592, II, 234.

Hiena.

IV, 1535.

pismo używane

stopy o własnościach ciał ferromagnetycznych, choć nie zawierają składników ferromagnetycznych; w ich skład wchodzą: miedź, mangan, glin. Wynalezione na początku bieżącego stulecia.

Hewea (He cen) — rodzaj drzew z rodziny wilczomle-czowatych; 17 gat. występu- Arf je w tropikalnej Ameryce; niektóre gat. dostarczają cen- % nego kauczuku i są powszechnie uprawiane pod tropikami.

Heweliusz Jan — (1611 —

1687), astronom gdański, autor pierwszej mapy Księżyca.

-+ I, 1248, II, 528.

Hexenschuss (niem.) -* Lumbago.

Heyse Paul — (1830—1914), pisarz niem. z okresu realizmu. Głowa tzw. monachijskiego koła poetów, tłumacz i miłośnik literatury wł., nowelista, autor dramatów i licznych powieści. ,,Kinder der Welt“ („Dzieci świata"), ,,Merlin“ i i. Laureat Nobla w 1910 r.

Hezjod — (VIII w. prz. Chr.), poeta strż. Grecji, autor dydaktycznego poematu „Prace i dni" oraz poematu o pochodzeniu bogów „Teogonia",

Hf — s. chem. pierwiastka hafnu.

Hg — s. chem. pierwiastka rtęci (łac. hydrar-gyrum).

H. I. (S) — skrót z łac.: hic jacei (sepuhus) — tu spoczywa (pogrzebany); napis na nagrobkach poprzedzający nazwisko pochowanego.

Hiacynt św. -*■ Jacek św.

Hiacynt (Hyacinthus) — rodzaj roślin cebulkowych z rodziny liliowatych;    30 gat.

roślin w obszarze śródziemnomorskim w Afryce; Hyacinthus orientalis z obszaru śródziemnomorskiego, pospolicie hodowany w licznych odmianach, głównie jako roślina doniczkowa, dla barwnych, wonnych kwiatów w gronach; dziko u nas rośnie na stepach podolskich H. płowiejący.

Hiberna (łac.) — zimowe leże wojska. Nazwa spotykana w Polsce: Zygmunt III np. ustalił H. wojska kwarcianego w dobrach królewskich na kresach.

Hibernia — strż. łac. nazwa Irlandii. Ptolemeusz nazywa jej mieszkańców Iwernami.

Hic jacet ->• H. I.

Hidalgo (hiszp. = „syn możnego") — tytuł drobnej szlachty hiszp.

Hieny (Hyaenidae) — rodzina ssaków drapieżnych. Zwierzęta ciężkie i niezgrabne. Sierść długa, sztywna i rzadka, barwy burej, czarno pręgowana lub cęt-kowana. H. zamieszkują obszary pustynne lub stepowe, prowadzą nocny tryb życia; żywią się padliną. H. pręgowana (//. hyaena

L.), zamieszkuje pn. i wsch. Afrykę i pd. Azję. H. cętkowana (H. crocuta) występuje pospolicie w pd. i wsch. Afryce.

Hierarchia — pierwotnie: szczeble zwierzchnictwa kościelnego. Obecnie zjawisko podporządkowania i nadrzędności jednostek, stosownie do ich rangi w danym ugrupowaniu społecznym. Z H. związane jest' nierozłącznie pojęcie dyscypliny. Rozliczne formy H.; wojskowa. urzędnicza, partyjna itd.

-> III, 96, 97.

Hieratyczne pismo w Egipcie od I do XXVI saickiej dynastii (ok. 3000 — ok. 660 prz. Chr.). Od hiero-glificznego różniło się prostszą formą znaków.

-*> II, 132.

Hierofant — z gr. hierofdntea = arcykapłan; w strż. arcykapłan bogini Demeter, wtajemniczony w misteria eleuzyńskie.

Hieroglify — nazwa nadana przez Greków pismu obrazkowemu (powstałemu ok. r. 3000 prz. Chr.), którego strż. Egipcjanie używali do napisów na murach gmachów i na przedmiotach posiadających wartość artj^styczną. H. egipskie odpowiadają bądź literom-spółgłoskom, bądź podwójnym spółgłoskom, bądź całym wyrazom, bądź wreszcie znakom określającym, służącym do ułatwienia czytania. Odczytywanie H. zapoczątkował Champollion w r. 1821. ->//, 132. Hieroglificzne pismo — każde pismo składające się ze znaków-obrazków, niezależnie od wartości treściowej tych znaków (np. pismo w przedhistorycznej Mezopotamii, prawdopodobnie początkowo w Chinach, u Azteków w Meksyku itd.i.

art. „Pismo", IV, 71-82] II, 125, 132.

Hieroglify skalne — nierówności występujące często na powierzchni warstw skalnych, ślady pełzania zwierząt po dnie morskim, ślady spływającej wody deszczowej lub pręgi spowodowane przez działanie drobnych fal. Ślady te powstały w okresie osadzania się warstwy skalnej i zostały utrwalone przez przesypanie nową warstwą piasku lub mułu.

Hieron — imię dwóch tyranów Syrakuz —

1. — H. I Starszy — tyran Geli na Sycylii i Syrakuz w 11. 478 — 467 prz. Chr. Zniszczył morską hegemonię Etrusków zwycięstwem pod Kyme 474 r. 2. — H. II — król Syrakuz w 11. 269 — 216 prz. Chr. (obrany po wyparciu Ma-

(ok. 340 — 419), doktor

-*■ I V, 1296. High life, ’haj ’lajf (ang. = wysokie życie) — wytworne, arystokratyczne towarzystwo, „wielki świat".

nauka o zachowaniu zdrowia

~0?- ^

ma-

(1847-1921), rzeźbiarz niem. i teoretyk sztuki. Reprezentował kierunek klasyczny. Najlepsze dzieła związane z archi tektoniką: fontanny, pomniki.

Hildebrand -> Grzegorz (VII).

Hildebrand

Hildegarda, św.

mertynów). Pokonany przez konsula rzym. Appiusa Claudiusa 263 r., został sprzymierzeńcem Rzymu w walkach z Kartaginą.

Hieron — artysta-garncarz waz czerwono-figurowych, działający w Atenach w I poł. V w. prz. Chr.

Hieronim, św. kościoła, kapłan i zakonnik. Pozostawił liczne pisma egzegetyczne, historyczne, dogmatyczne, homilie i listy. Gł. dzieło: tłumaczenie łac. Pisma św., które stało się podstawą tzw. Wulgaty, tj. tekstu Pisma św. przyjętego oficjalnie w liturgii przez kościół kat. Pam. 30 września.

Hieronim (Jćrome, żćrom) Bonaparte

—► Bonaparte.

Hieronim z Pragi — (1363 — 1416), zwolennik Jana Husa. Propagował poglądy Wiklefa i Husa w Polsce. Spalony z rozkazu soboru w Konstancji.

High-Church, ’haj cza:rcz (ang. = wysoki kościół) — odłam wyznania anglikańskiego (-*■ Anglikanizm), mający zwolenników wśród wyższego duchowieństwa, o tendencjach konserwatywnych, usiłujący zbliżyć anglikańskie obrzędy kościelne do obrzędów kat.

Highlands, 'hajlendz (ang. = wyżyny) — zwyczajowa i historyczna nazwa górzystej (pn.-zach. części) Szkocji w przeciwstawieniu do części nizinnej (lowlanda), od której była przez długi czas oddzielona językowo i rasowo. Gł. m-to — Inverness.

^ IV, 1323.

Highmora (hajmora) jama (antrum High-mori) — zatoka szczękowa (-*■ Szczęka górna).

J. zapalenie (highmoritis) — powstaje w związku ze sprawami zapalnymi zębów i nosa oraz w chorobach zakaźnych. Objawy : ból i obrzęk w okolicy policzka, gorączka, wyciek ropny z nosa.

Higiea, Hygea — gr. bogini zdrowia, córka Eskulapa.

Higiena

i życia; stanowi gałąź medycyny. -> art. II, 819-828: IV, 814. 815, 1481. H. pracy -zachowywanie warunków, czystości i zdrowotności w zakładach pracy. Nad przestrzeganiem

H. pracy czuwa Inspekcja Pracy.

-+art. „Praca", IV, 372-376.

Higrograf — przyrząd zapisujący zmiany wilgotności powietrza. Gł. część H. stanowi włos zmieniający długość zależnie od wilgotności powietrza. Zmiany długości włosa przekazywane są za pomocą specjalnego urządzenia ostrzu, które znaczy ślad na powierzchni obracającego się walca.

Higrometr — przyrząd do wyznaczania wilgotności powietrza. Najczęściej używany H. włosowy składa się z włosa wydłużającego się lub skracającego zależnie od zawartości wilgoci wpo-wietrzu. Włos jednym końcem jest „ zamocowany w górnej części ramki, /h=eł drugim okręcony dookoła bloku B i zakończony ciężarkiem C. Zmiana dł. włosa powoduje obrót bloku.

Do bloku przymocowana jest wskazówka, której ostrze przesuwa się wzdłuż podziałki, gdy blok się obraca.

Higroskopijność — zdolność pochłaniania wilgoci (pary wodnej) z powietrza, wykazywana przez wie- Higrometr, le ciał. Higroskopijne są przede wszystkim substancje łatwo rozpuszczalne (jak chlorek wapnia, magnezu i w. i.); sub-- stancje takie rozpływają się w wilgotnym powietrzu, ponieważ na ich pow. tworzy się warstewka roztworu nasyconego, którego para posiada prężność niższą od prężności pary wodnej w powietrzu; para ta skrapla się więc na pow. kryształów i rozpuszcza coraz to większe ilości substancji. Sól kuchenna zawdzięcza swą H. domieszce chlorku magnezu. Higroskopijne mogą być i ciała nierozpuszczalne, jak węgiel aktywny, celuloza (wata, bawełna i i.). Pochłanianie pary wodnej wywołane jet wtedy przez zjawisko adsorpcji, często również przez pęcznienie, tj. wędrowanie wody w głąb ciała pochłaniającego. Z H. korzysta się przy suszeniu substancyj przez ciała higroskopijne. Na podstawie H. zbudowany jest higrometr włosowy. Higroskopijna woda — woda mechanicznie zwilżająca powierzchnię ciał, w odróżnieniu od silniej związanej wody krystalicznej i wchodzącej w skład pewnych substancyj wody konstytucyjnej. (-> Woda).

Hiiumaa — wyspa est. na Bałtyku, dawniej zwana Dagoe, 1000 km*, 15 000 mieszk.

Hilary z Poitiers, św. — (f 366) doktor kościoła, biskup Poitiers, zwalczał arianizm. Gł. dzieło ,,De Trinitate" (,,0 Trójcy"), przeciwko ariarom. Pam. 14 stycznia.

Hilbert Dawid — (* 1862), znakomity tematyk niem. M. i. podał system pewników, wystarczający do ugruntowania geometrii.

-► II. 567, 571. III, 524.

Hildebrand Adolf, von

— postać ze starogerm. podań o bohaterach. „Pieśń o H.“, wspaniały zabytek Staroniem, poezji aliterowanej (powstała ok. 800 r.) przedstawiający tragiczną walkę ojca z synem (z okresu wędrówki ludów).

(1098-1179), ksieni benedyktynek w księstwie Dwu Mostów. Spisała po łac. swe wizje i przeżycia mistyczne.

Hildesheim — m-to niem. koło Hannoveru; 63 000 mieszk.

-+ IV, 610.

Hilmend

-* III, 943

niem. nazwa Zabrza na

potężna

IV, 1335, 1338. Hindl — dialekt używany potocznie w Hindo-stanie, należący do grupy języków indoaryj-skich.

-> II, 970, 1177.

Hilferding Rudolf — (* 1877), ekonomista niem. Redaktor socjal-demokratycznego „Vor-warts". Minister skarbu w r. 1923.

Hill Archibald Vivian, hyl ’arczybald 'wyw-jan — (* 1886), fizjolog ang.; m. i. prace nad fizjologią mięśni. Laureat Nobla z r. 1922.

Hłll Rowland, hyl 'rouland — (1795—1879), ang. pedagog i wynalazca marki pocztowej; zreformował pocztę ang.,

Hilleh — m-to w Iraku nad Eufratem w pobliżu ruin Babilonu. 20 000 mieszk.

rzeka afgańska wypływająca z Hindukuszu; uchodzi do Jeziora Ham,un na granicy Persji; 1100 km dł.

Hilozolzm (gr. hyle=materia i zoć=życie) — pogląd filozofów jońskich (VI w. prz. Chr.), głoszący, że materia jest ożywiona i posiada własności dynamiczne.

Hilversum— m-to hol.; 68 000 mieszk.

Himalaje — najwyższe pasmo górskie świata między Hindostanem a Tybetem; powstało w ciągu trzeciorzędu. Przerywają je rzeki potężnymi przełomami (Indus, Satledż, Arun, Brahmaputra). Składają się na nie trzy pasma: najniższe, Siwalik na pd. (pliocen), wyższe pasmo ze skał osadowych, do 3000 m wys., oraz szczyty, zbudowane z granitów i gnejsów. Najwyższe szczyty mają prawie 9000 m wys. (Ewerest, Kańczendzenga). Jest to kraj największych wysokości względnych, przekraczających nieraz 7000 m, a co za tym idzie, ogromnego rozdarcia gór przez erozję. H. są granicą m. klimatem monsunowym Indyj a kontynentalnym Tybetu, same zaś pozostają pod wpływami monsunu. Zlodowacenie większe przy niższej granicy śniegu na pd. (do 5000 m) niż na pn. (nad 5000 m). Pd. stoki gór porasta dżungla i las, pn. — step. Ludność stanowi mieszanina grup indoeurop. na zach. z tybetańskimi na wsch. Na wsch. dwa samodzielne górskie państewka: Nepal i Tybet, zach. natomiast opanowała Anglia przy pomocy udzielnych ksiąstewek miejscowych. Liczne wyprawy dla zdobycia najwyższego szczytu świata Ewerestu nie zostały dotychczas uwieńczone powodzeniem. Dł. pasm H. ok. 2800 km, szer. 220 km. -+ I, 454, II, 665, 970, 971, III, 250, 253, IV, 1534.

Himation — płaszcz z czworokątnego płata materii, noszony przez strż. Greków; odpowiadał rzym. todze. H. haftowany noszony przez kobiety, zwał się peplos.

Hinczowe Stawy — grupa stawów tatrzańskich po słowackiej stronie. Źródła Popradu: Największy staw ma 19 ha pow.

Hindemith Paul — (* 1895), czołowy kompozytor niem., gł. przedstawiciel „nowej muzyki" w Niemczech. Jego śmiała muzyka kameralna i utwory instrumentalne odznaczają się rytmiczną energią i melodyjną inwencją. Utwory wokalne, kameralne, opery („Cardil-lac") oraz muzyka dla młodzieży.

świat i Życie. — V.

Hindenburg

Śląsku opolskim, wprowadzona w 1915 r.

Hindenburg Paul v. Beneckendorff — (1847 — 1934), niem. feldmarszałek i prezydent Rzeszy. Uczestniczył w wojnach 1866, 1870/71, w wielkiej wojnie jako głównodowodzący na froncie wsch. odniósł zwycięstwo nad Rosjanami pod Tannenbergiem i nad Jeziorami Mazurskimi. W 1916 r. szef sztabu generalnego i naczelny wódz wojska. 1925 r. obrany na prezydenta przez żywioły prawicowe, podtrzymywał tradycje monarchistyczne i junkierskie. Hindenburga linia linia obronna wzniesiona przez Niemców w czasie wielkiej wojny w 11. 1916—1917 od Morza Niem. aż do granicy szwajc. Przełamana po dziewięciodniowej bitwie 29 września 1918 r. podczas natarcia Focha.

Hindostan — nizina w pn. Indiach m.Himalajami i Dekanem oraz rzekami: Indusem, Brahmaputrą i Gangesem; powstał przez zasypanie dawnej zatoki morskiej utworami tych rzek. Jako kolebka kultur indyjskich, brama-nizmu, buddyzmu i licznych sekt, H. stanowi najważniejszą część Indyj; jest również jednym z najgęstszych skupień ludzkich na globie. Produkty rolnicze H.: juta, ryż, herbata na wsch., bawełna, pszenica, kukurydza na zach. oraz trzcina cukrowa, decydują o znaczeniu Indyj w handlu światowym. Obszar 2,1 miliona km².

Hinduizm — „religia Hindusów", młodsza faza braminizmu.

-► I, 796-801, II, 972.

Hindukusz — niedostępny łańcuch górski w pn. Afganistanie; w wyższej wsch. części wznosi się prawie do 8000 m. Przypomina charakterem krajobrazu góry wnętrza Azji. Dł. 600 km.

Hindusi — ludność tubylcza Indyj. -> II, 971-974; I, 232, 318, 345, 465, 796.

Hinterland (niem.) — zaplecze; kraj leżący za krajem nadbrzeżnym, nadmorskim, nadrzecznym; obszar wpływów i ekspansji dla kraju przemysłowego; także niem. określenie tyłów wojskowego obszaru operacyjnego.

Hiob — bogobojny bohater biblijnej księgi Hioba oraz licznych legend śrdw.; błogosławiony dostatkiem i licznym potomstwem, później ciężko przez Boga doświadczony, przyjął swój los z pokorą. H. uosabia ideał poddania się woli Bożej. Hiobowa wieść — zła wiadomość.

Hiper (z gr. hypćr = nad) — w złożeniach przedrostek oznaczający nad, ponad, np. hi-perprodukcja — nadprodukcja.

Hiperbola — miejsce geometryczne punktów płaszczyzny, dla których różnica odległości od dwóch ustalonych punktów, zw. ogniskami H.,

24

t»

W~*x

Hiperbola.

wzmożone ciśnienie krwi.

w złożeniach

chorobliwa skłonność do

Hipoderma

komórek nabłonkowych biorących udział w wytwarzaniu chityny (u licznych bezkręgowców, a zwł. różnych stawonogów). W botanice — warstwy pomocnicze leżące pod naskórkiem.

Hipodrom — w strż. Grecji boisko i budowle, przeznaczone na wyścigi konne, odpowiednik rzym. cyrku; obecnie tor wyścigowy.

Hipogryf (z gr. hippoa = koń) — bajeczny koń skrzydlaty z głową gryfa; wprowadzony do literatury przez Bojarda. Przez niektórych poetów nazwa H. została przeniesiona na Pegaza

(■f 235), kapłan rzym.,

nauka

1 't

-o>

Hipopotam.

uprzewi-

jest stała. H. jest krzywą, składającą się z dwóch nieograniczonych gałęzi. H. posiada dwie osie symetrii (prostopadłe do siebie); punkt ich przecięcia nazywa się środkiem H.

W układzie współrzędnych, którego osiami są osie symetrii H., ma ona równanie: x* : a* — y* : b* = 1. H. ta przecina oś O x w punktach (a, 0) i ( — a, 0), a-symptoty jej mają równania :

— x i y =--— x, a ogniskami jej (F. i Ft)

a    a

są punkty (0, V a* -f bł) i (0, — Y a* + b*). Gdy a = b, H. nazywa się równoboczną.

Hiperborejczycy — wg Homera, lud zamieszkały na dalekiej pn., żyjący w idealnej zgodzie i wiecznej szczęśliwości.

Hiperestezja -*■ Przeczulica.

Hiperion — 1. — w podaniach gr. jeden z tytanów, ojciec boga słońca, Heliosa. 2. — przydomek gr. boga słońca, Heliosa.

Hiperplazja -»• Rozroat.

Hipertonia

Występuje jako objaw miażdżycy oraz pewnych cierpień nerkowych.

Hipertrofia -*■ Przerost. -> III, 621, 622.

Hipika -+ Jeździecki aport.

Hipnos — w podaniach gr. bóg snu, towarzysz Morfeusza, syn Nocy, brat bliźni Tanatosa.

Hipnotyzm, hipnoza (gr. hypnoa = sen) — sen częściowy, sztucznie wywołany przez zabiegi usypiacza (hipnotyzera).

-> ort. II, 828-835; III, 564, IV, 739.

Hipo (z gr. hypó — pod) przedrostek oznaczający pod, np. hipotalatyka — sztuka pływania pod wodą.

Hipocentrum-+Epicentrum. -+1V ,1540,1542.

Hipochondria doszukiwania się w sobie i wmawiania sobie chorób drogą autosugestii.

warstwa

•j

.0 ‘

1. Hipodrom olimpijski. II. Hipodrom bizantyjski

Hipogryf.

Hipokrates z Kos — (460 — 377 prz. Chr.), znakomity lekarz gr., ojciec naukowej medycyny, którą wyodrębnia spośród dyscyplin filozoficznych i określa iako naukę doświadczalną. Opisał szereg chorób, ich objawy i leczenie oraz próbował wyjaśnić ich istotę.

-> I. 979, 980, II, 348. III, 558, IV, 1504.

Hipolit, św. uczeń św. Ireneusza, męczennik. Napisał szereg ksiąg o treści apologetycznej i egzege-tycznej.

Hipolit — w podaniach gr. syn Tezeusza i królowej Amazonek, Antiopy (lub jej siostry, Hipolity); oskarżony fałszywie przez macochę, Fedrę, o nastawanie na jej cześć, został na życzenie ojca za sprawa Posejdona zabity przez rozpędzone konie.

Hipologia (z gr. hippoa — koń) o koniu.

Hipostaza (gr. hypóatasia — podłoże) — istota, osoba; hipostazować — przypisywać pojęciom czy ideom byt rzeczywisty. Tak np. zhipostazował Platon pojęcia analizowane przez Sokratesa, przypisując im byt jako ideom.

Hipopotam (Hippopotamua Amphibiua L.) — gat. ssaków z rzędu parzystokopytnych grupy nieprzeżuwaczy. Dł. ciała do 5,5 m,wys. w kłębach do 1,5 m, // waga do 3000 kg. ^

Budowa ciężka, nie- >\ zgrabna, pysk na koń- U cu szeroki, nogi krót- ^ kie; skóra prawie zupełnie naga. Żyje w środk. Afryce w pobliżu rzek, dzień spędza w wodzie, nocą żeruje na brzegu; żywi się pokarmem roślinnym; mięso jadalne. H. li bery j-ski żyje w Afryce zach., jest znacznie mniejszy.

Hipoteka — lokata kapitału na nieruchomościach ; instytucja prawna zabezpieczająca prawa wierzyciela przez zastaw jego należności na nieruchomości dłużnika, uzyskany przez wpisanie wierzytelności w odnośne księgi hipoteczne. Wierzyciel może skierować egzekucję swych roszczeń do majątku nieruchomego, obciążonego H. Potocznie: archiwum dokumentów, dotyczących własności nieruchomej. Hipoteczne banki — banki udzielające kredytów długoterminowych pod zastaw nieruchomości. Hipoteczne księgi, księgi gruntowe, księgi wieczyste — rejestr nieruchomości, podlegających przepisom prawa hipotecznego. Hipoteczny wykaz — wyciąg z księgi hipotecznej z wyszczególnieniem praw własności, zmian oraz ograniczeń tych praw i długów ciążących na wpisanej do H. nieruchomości. Pierwsze miejsce H. lejowany dług pod zastaw nieruchomości, który w razie niespłacalności po licytacji majątku pokryty jest w całości przed wszelkimi innymi pretensjami. Podobnie dług figurujący

H.

zakres doświadczenia;

->/F, 664.

Histereza

-+III, 439.

-* II, 838-839.

nauka dążąca do wykrycia sensu

II, 835.

Płw.

w r.

na drugim miejscu H. spłacany jest w całości przed trzecim. Nieruchomość o czystej nieruchomość nie obciążona żadnymi długami hipotecznymi.

III, 119-121.

Hipoteza — przypuszczenie, mające uzasadnienie naukowe, tłumaczące szereg zjawisk, np. współczesna fizykalna teoria budowy atomu.

H. wykracza poza jeżeli zjawiska przewidziane w H. zostają potwierdzane w doświadczeniu, H. zyskuje na prawdopodobieństwie (następuje tzw. weryfikacja H.).

Hipparchos — (II w. prz. Chr.), astronom gr., wprowadził pojęcie szerokości i długości geogr., ułożył pierwszy katalog gwiazd stałych, wyznaczył odległości Księżyca od Ziemi.

II, 548, III, 491.

Hipparchos — (f 514 prz. Chr.), syn Pi-zystrata, tyran ateński, od r. 537 prz. Chr. rządził wraz z bratem Hippiasem. Zamordowany przez Aristogitona.

Hippokrene — wg. podań gr. święte źródło na górze Helikon, wytrysłe ze skały wskutek uderzenia kopyta Pegaza; poświęcone Apolli-nowi i Muzom dawało pijącym zeń natchnienie poetyckie.

Hipsometria — mierzenie wys. np. podczas lotów balonowych, na podstawie pomiarów ciśnienia dokonywanych przy użyciu aneroi-dów.

Hirohito — (* 1901), cesarz jap. (od r. 1926). W 11.    1921 — 1926 regent, rządził w imieniu

swego chorego ojca.

Hiroszima — port jap. na Hondo; łączy się w, jedną całość z sąsiednim portem wojennym Kurę. Odegrał dużą rolę w rozwoju Japonii. 270 000 mieszk.

Hirsz Maurycy, baron — (1831 — 1896), filantrop żyd.; dążył do skierowania Żydów Rosji, Rumunii i Małopolski ku rolnictwu i rzemiosłu. Założył żyd. towarzystwo kolonizacyj-ne: ,,Jewish Cólonization Association".

Hirszfeld Ludwik — (1816-1876), anatom, profesor anatomii w Akademii Medyko-Chirur-gicznej, następnie w Szkole Głównej, wreszcie w Uniw. Warszawskim.    -> III, 888.

Hirszfeld Ludwik - (* 1884), bakteriolog i serolog; liczne prace naukowe, w szczególności nad grupami krwi oraz serodiagnostyka raka.

His — w muzyce: o półton podwyższone h; hisis — o cały ton podwyższone h.

Hissarlik, ,, zamkowa góra" — wzgórze w Azji Mn. w pobliżu ujścia rzeki Skaman-der (dziś Menderes). Miejsce wykopalisk strż. Troi.

zjawisko występujące przy magnesowaniu ciał ferromagnetycznych w polu magnetycznym o zmiennym natężeniu, polegające na tym, że przy zmniejszaniu natężenia pola moment magnetyczny maleje z pewnym opóźnieniem.

Histeria (hysteria) — czynnościowa choroba ośrodkowego układu nerwowego, nie wywołująca zmian anatomicznych. Występuje głównie u kobiet. Charakteryzuje się nienormalnym reagowaniem na bódźce świata zewnętrznego.

Histogeneza — nauka o powstawaniu tkanek ustrojów żywych w warunkach normalnych i patologicznych; H. obejmuje przede wszystkim procesy podziału i różnicowania komórek.

Histologia — nauka o tkankach ustrojów żywych; w zakres jej wchodzą: cytologia — nauka o komórce, oraz anatomia mikroskopowa — zajmująca się budową tkankową poszczególnych narządów ciała.

III,    696.

Histopatologia — nauka o zmianach, zachodzących w tkankach ustrojów żywych pod wpływem najrozmaitszych czynników chorobowych; dział anatomii patologicznej.

Historia — wiedza o dziejach człowieka. W szerszym znaczeniu: wszystko, co się kiedykolwiek stało, albo co się dzieje jeszcze.

-> art. II, 835-844; III, 869-870.

Historii nauki pomocnicze — szereg specjalnych działów naukowych, których wyłączne zadanie polega na zbieraniu, opisywaniu i systematyzowaniu źródeł historycznych. Np. heraldyka, numizmatyka itd.

Historiozofia, filozofia dziejów, teoria historii

dziejów w ogóle.

Historyka — nauka zajmująca się przedmiotem, zadaniem i metodą historii.

Historyzm — prąd duchowy przyznający historii wpływ na kształtowanie życia i kultury współczesnej. H. np. b. silnie występował w epoce romantyzmu.

IV,    593.

Histrion (łac. histrio — aktor teatralny) — aktor w strż. Rzymie.

Hiszpania — kraj zajmujący większą część Pirenejskiego. Od r. 1931 republika walcząca z wielkimi trudnościami wewnętrznymi powstałymi na tle konfliktów społecznych i dążeń odśrodkowych poszczególnych prow. (Katalonia, Baskowie i i.). Przeprowadzone 1935 wybory do parlamentu przyniosły przygniatające zwycięstwo żywiołom skrajnie lewicowym (prezydentura Azany). Odpowiedzią na to był w lipcu 1936 r. wybuch powstania narodowego, pod wodzą generała Franco, które przy współudziale mocarstw europ, przerodziło się w długotrwałą, zaciętą i niszczycielską wojnę domową. -»art. II, 845 — 862; I, 44, 391, 567, 605, 757, 805, II, 585, 1081, III, 413, 502, 503, 1023, 1121, IV, 91, 563, 608, 609, 934, 1254, 1308, 1321, 1415.

Hiszpanka — określenie grypy podczas wielkiej epidemii tej choroby w r. 1918; pochodzenie nazwy H. jest związane z miejscem pierwotnego wybuchu epidemii — Hiszpanią.

Hiszpańska mucha -► Kantaryda.

w 11.

Hitler Adolf

(1824-1914),

Hlond August, x.

najdalej na pd. wysunięty szczyt polski u źródeł Białego Czeremoszu; płaska wyżyna, opadająca stromo ku dorzeczu Cisy, pokryta największymi w Polsce płatami kosodrzewiny. 1762 m wys.

Hobart, ’houbart — gł. m-to i port Tasmanii ; zostało zał. jako kolonia karna. 59 000 mieszk.

Hobbema Meindert

III, 900, 908.

(1768-1797),

Bawarczyk.

Hiszpańska wojna sukcesyjna

1701 — 1714 wojna o sukcesję na tronie hiszp. po śmierci ostatniego z Habsburgów, Karola II (fl700). H. W. S. prowadziły: z jednej strony Francja (z Kolonią i Bawarią), domagająca się tronu hiszp. dla wnuka Ludwika XIV, Filipa Anjou (wyznaczonego jako następca tronu przez króla Karola II), z drugiej strony koalicja europ. (Austria, Anglia, Rzesza Niem., Niderlandy, Sabaudia, Portugalia) popierająca prawa syna cesarza austr. Leopolda I, późniejszego cesarza Karola VI. Mimo szeregu zwycięstw koalicji, wskutek zmiany polityki Anglii, która przeszła na stronę Francji, Austria w r. 1814 w pokoju w Rastatt musiała zrzec się pretensyj do tronu hiszp., który objął Filip Anjou jako Filip V, w zamian za co otrzymała Niderlandy, Mediolan, Neapol i Sardynię.

(* 1889), niem, mąż stanu, twórca i wódz („Fllhrer") ruchu narodowo-socjalistycznego w Niemczech, kanclerz Rzeszy od r. 1933, po śmierci prezydenta Hindenburga (2 sierpnia 1934 r.) wódz (..Filhrer" ) Rzeszy Niem. Syn austr. urzędnika celnego, przez pewien czas malarz pokojowy. W czasie wielkiej wojny ochotnik w służbie niem., dwukrotnie ranny. Po rewolucji w Niemczech tworzy niem. partię robotniczą (składającą się początkowo z 7 członków), której na zjeździe monachijskim w r. 1920 nadaje nazwę partii narodowo-socjalistycznej (NSDAP)' W r. 1932, uzyskawszy prawo obywatelstwa, staje jako rywal Hindenburga w wyborach na prezydenta, uzyskuje w nich 13,4 mil. głosów, zostaje jednak pokonany. Powołany przez Hindenburga w styczniu 1933 r. na kanclerza Rzeszy, przeprowadza w marcu tegoż roku wybory, uzyskuje dla NSDAP 52°/₀ głosów i obejmuje pełnię władzy w Niemczech. W r. 1934 zawarł z Polską pakt o nieagresji na lat dziesięć. Swoje poglądy polit.-społeczne wyłożył w książce ,,Mein Kampf" („Moja Walka"). -f art. „ Socjalizm narodowy", IV, 847 — 854; I, 322, III, 298, 928, 946, IV, 849.

Hłttorf Johann Wilhelm fizyk niem. Badał zjawiska elektrolizy oraz przewodzenie prądu elektrycznego przez gazy.

Hizop (Hyasopua officinalia) — gat. drobnego krzewu z rodziny wargowych; pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego i środk. Azji; hodowany jako krzew ozdobny, używany jako przyprawa w medycynie.

H. K. T. -* Hakaty&ci.

Hliboka — wieś rum. na Bukowinie na pd. od Czerniowiec z kilkuset Polakami. W okolicy

H. ,,za króla Olbrachta wyginęła szlachta". 6000 mieszk.

Hlinka Andreas, x. — (* 1864), polityk słowacki, zał. słowackiej partii ludowej, domagającej się dla Słowaczyzny szerokiej autonomii.

(* 1881), salezjanin, 1923— 1925 administrator apostolski Górnego

Śląska, 1925—1926 pierwszy biskup śląski, od r. 1926 prymas Polski, od 1927 kardynał.

H. M. (skrót z ang. Ilia (Her) Majeaty hys (ha:r) 'm&dżysty = Jego (Jej) Królewska Wysokość) — ang. oficjalny tytuł króla i królowej. (H. M. S. skrót z ang. His Majeaty'a ahip, hys’ m&dżystys' szyp) — okręt Jego Królewskiej Mości, urzędowa nazwa ang. okrętów wojennych.

Hnltesa

(1638-1709), malarz hol., jeden z najwybitniejszych pejzażystów hol. Krajobrazy jego, o nastroju pogodnym, pełne słońca, cechuje liryczne odczucie natury.

Ho — s. chem. pierwiastka holmu.

Hoangho -+■ Huangho.

Hoare Samuel, ho:r ’s&mjual — (* 1888), ang. polityk, konserwatysta. Wielokrotny minister. W r. 1935 jako minister spraw zagranicznych, prowadził z Francją (Laval) rokowania mające na celu kompromisowy układ z Włochami w sprawie Abisynii, co spowodowało jego dymisję. Jako minister obrony narodowej w 11. 1936 — 37 położył wielkie zasługi w dziedzinie zbrojeń ang. W r. 1937 w gabinecie

N. Chamberlaina minister spraw wewnętrznych.

Hobbes Thomas ,’hobz ’tomas — (1588 —

1679), filozof ang., autor sławnego dzieła „Leriathan", w którym wypowiedział swoją naukę o państwie i prawie. Państwo i prawo powstało w drodze umowy, którą ludzie zawarli dla zyskania bezpieczeństwa i pewności życia. Autor egoistycznego poglądu etycznego sformułowanego w przejętym od Plauta zdaniu : ,,homo homini lupua" „człowiek jest dla człowieka wilkiem", a wyrażającego pogląd, że jedynym celem człowieka jest zachowanie samego siebie. -► II, 140, 142, III, 532, I V, 855.

Hoboken, *houbouk,n — port i przedmieście Nowego Jorku w stanie New Jersey. 529 000 mieszk.

Hoche Lazare ,ósz lazar gen. fr., jeden z najwybitniejszych wodzów rewolucji fr. Odznaczył się podczas obrony Dunkierki przed Anglikami.

Hochfeder Kasper — (XV w.), pierwszy drukarz krakowski, z pochodzenia Niemiec-

B-»/, 1273, 1274 Hochsztapler (z niem.) — używane w mowie potocznej określenie oszusta, aferzysty, grasującego wśród zamożniejszych sfer, do których dzięki światowym manierom wyrabia sobie dostęp.

bakterie otrzymywane

przy hodowaniu sztucznym.

Hodowla roślin

(1778 —

w r. 1809

przez

-y IV, 1263.

(1818 —

-► I, 598. (1869-1927), generał

(1824-1877), wy-

Hodeida — gł. port Jemenu w pd.-zach. Arabii; eksport kawy. 50 000 mieszk.

Hodler Ferdinand — (1853 — 1918), malarz szwajc. Sztukę jego cechuje dekoracyjna stylizacja form (wpływ secesji), symbolizm. H. operuje wielkimi płaszczyznami. Dzięki dążeniu do wzmożonego wyrazu przy pewnej ar-chaizacji formalnej — uważany za prekursora ekspresjonizmu.

II, 157.

Hodle mihi, cras tibi (łac. = dziś mnie, jutro tobie) — fragment wiersza Horacego wyrażający z jednej strony myśl o nietrwałości losu ludzkiego, z drugiej o zrównaniu ludzi wobec przeznaczenia.

Hodonin — m-to czes. na Morawach nad r.

Morawą. M-to rodzinne b. prezydenta Rep. Cze-chosłow. T. Masaryka. (f 1937) 15 000 mieszk.

Hodowla bakteryj, kultura bakteryj —

1. — sztuczne hodowanie bakteryj na specjalnych pożywkach; (najczęściej agar i bulion) -* I, 506-507. 2.

hodowanie roślin mające na celu wytwarzanie odmian lub form, posiadających jakieś nowe, korzystniejsze dla człowieka cechy, oraz uszlachetnianie, ulepszanie odmian już istniejących.

-+art. II, 862-869.

Hodowla zwierząt domowych — celowe kierowanie rozwojem zwierząt domowych.

-►orf. II, 869-878; I, 1157, 1266-1267, III, 1270, 1275, 1302, IV, 671, 788.

Hodów — wieś w pow. tarnopolskim, pamiętna zwycięstwem Polaków nad Tatarami w 1694 r.

Hodża Milan — (* 1878), polityk czechosł., od r. 1835 premier.

Hoek van Holland — hol. stacja kolejowa nad morzem dla komunikacji z Anglią.

Hoene-Wroński Józef Maria 1853), filozof i matematyk, gł. przedstawiciel polskiej filozofii romantycznej i myśli mesja-nicznej. W uzasadnieniu swych poglądów metafizycznych H.-W. posługiwał się swymi studiami specjalnymi z zakresu matematyki, astronomii i fizyki. H.-W. w dziele „Metapolityka" rozwijał pogląd historiozoficzny na ewolucję ludzkości, która poprzez chrześcijaństwo, mające być „intuicją absolutu za pośrednictwem uczucia", osiągnie pełne poznanie absolutu, tworząc nową formę rei. filozofii.

Hofer Andreas — (1767—1810), tyrolski bohater narodowy, wieśniak z pochodzenia, dowódca powstania tyrolskiego przeciw Francuzom i popieranym przez nich Bawarom. Na czele powstańców tyrolskich pobił wojsko bawarskie pod Iselbergiem i odzyskał Tyrol dla Austrii. Zmuszony jednak później do ustąpienia przed przewagą nieprzyjaciela, dostał się przez zdradę do niewoli; rozstrzelany Francuzów w Mantui.

Hoff Jacobus van’t — (1852—1911), fizyko-chemik hol. Gł. prace w dziedzinie budowy przestrzennej związków organicznych (stereo-chemia), równowagi i kinetyki chemicznej oraz teorii roztworów rozcieńczonych. Nagroda Nobla w r. 1901.

Hóffding Harald.- (1843-1931), filozof duń., pozytywista. Gł. dzieła: „Historia współczesnej filozofii" i „Filozofia religii".

Hoffman August Wilhelm von 1892), chemik niem., pracował w dziedzinie chemii organicznej. Stwierdził, że aminy są pochodnymi amoniaku. Zbadał anilinę i jej pochodne, przyczyniając się do rozwoju produkcji barwników syntetycznych.

Hoffmann Ernst Theodor Amadeus — (1776—1822), pisarz niem. Z zawodu urzędnik (pracował w Warszawie jako prus. radca regencyjny w 11. 1803—1806), był muzykiem (kapelmistrzem), rysownikiem, przede wszystkim jednak poetą. Szereg nowel, powieści i baśni o niesamowitej treści fantastyczno-groteskowej. Najważniejsze powieści: ,,Die Eli-xiere des Teufels", („Eliksir diabelski"), ,,Katar Murr", („Kocur Murr") i i. W czasie pobytu w Warszawie zainicjował tu stałe koncerty symfoniczne.

Hoffman Max niem., w r. 1916 szef sztabu wsch. frontu, tzw. ,,Ober-Ost‘‘. Na konferencji brzeskiej w sprawie zawarcia pokoju m. Niemcami a Rosją Sowiecką w r. 1918 reprezentował zaborcze dążenia imperializmu prus.

Hoffman Vlastimil —    (* 1881), malarz.

Obrazy symboliczne, pełne poetycznego nastroju.

Hoffmanna krople, anodyna, spiritus aethe-reus — środek ocucający i przeciwskurczowy, stanowiący mieszaninę 1 części eteru i 3 części alkoholu.

Hoffmanowa Klementyna z Tańskich — (1798 — 1845), literatka i reformatorka wychowania dziewcząt: H. pierwsza w Polsce zajęła się stworzeniem literatury dla dzieci i młodzieży; powieści o charakterze obyczaj owo-pouczającym „Pamiątka po • dobrej matce!', „Listy Elżbiety Rzeczyckiej", „Dziennik Franciszki Krasińskiej" i w. i.

-► III, 115.

Hofman Józef — (* 1876), słynny pianista i kompozytor.

Hofmannsthal Hugo von — (* 1874), poeta austr., wielki mistrz formy, wyznawca symbolizmu i hasła „sztuka dla sztuki"; autor subtelnych liryk i mistrz oryginalnych trans-pozycyj teatralnych „Elektry" i „Edypa" So-foklesa oraz przeróbki scenicznej popularnego staroang. widowiska „Jedermann" („Każdy").

Hofmeister Wilhelm bitny botanik niem.; wykrył przemianę pokoleń u roślin oraz pokrewieństwo m. roślinami skrytopłciowymi i kwiatowymi.

Hofrat (niem. = rada dworu, radca dworu) — od XVI w. najwyższy organ doradczy i tytuł jego członków w Rzeszy Niem. i w krajach niem. Później tylko tytuł honorowy (do 1918 r.).

Hogarth William ’,houga:r# ’uyljam — (1697 1764), malarz, sztycharz, rysownik ang. Znany przede wszystkim jako .cięty satyryk, chło-szczący obyczaje swej epoki. Poza tym znakomity portrecista (ujęcie realistyczne) i malarz obrazków rodzajowych.

Hohenlinden

-► 111. 915. 923, 925. kanał łączący

królestwo konstytucyjne w zach. Europie, zajmuje nad Morzem Niemieckim nizinę u ujścia Renu między Belgią (od zach.), a Niemcami od wsch. Od właściwego Morza Niemieckiego odgradza H. pasmo nadbrzeżnych wydm. Wsch. H. jest obszarem torfowisk i wrzosowisk. Ludność

-*■ I V, 1326. wieś w Górnej Bawarii. Zwycięstwo Francuzów pod generałem Moreau nad wojskami austr.-bawarskimi pod arcyksię-ciem Janem w r. 1800. W tej bitwie odznaczyła się Legia Naddunajska Kniaziewicza.

Hohenstaufowie — niem. ród książęcy, dynastia cesarska w 11. 1138—1254. Nazwę swą wywodzi od Fryderyka von Staufena, który otrzymał Szwabię od swego teścia cesarza Henryka IV w zamian za poparcie przeciw papieżowi Grzegorzowi VII w r. 1079. Przez nadanie H. ziem frankońskich wzrosła ich potęga, a Konrad H. został w r. 1138 obrany na króla niem. Odtąd rozpoczyna się z górą 100 lat trwająca walka z rywalizującą z H. rodziną saską Gwelfów, stanowiąca właściwie fragment walki cesarstwa z papiestwem o zwierzchnictwo w świecie chrześc'j. (-*• Oibelli-ni). Walka ta zakończyła się ostatecznie upadkiem H. Linia męska wygasła na niekorono-wanym Konradynie, synu Konrada IV (1228 — 1254), pojmanym i straconym w czasie walk o Neapol i Sycylię w r. 1268. Z wygaśnięciem

H. kończy się cesarstwo śrdw. w jego uniwersalnym znaczeniu. Najwybitniejsi przedstawiciele H.: Konrad III, Fryderyk I Barbarossa, Henryk VI, Fryderyk II. -* III, 919. 922, 923.

Hohenzollern — prow. prus. w pd. Niemczech, gniazdo dynastii tej nazwy. 1100 km*, 73 000 mieszk. Stolica Sigmaringen.

Hohenzollernowie — niem. ród książęcy, b. dynastia królewska i cesarska, właściwi twórcy państwowości i potęgi Prus. W XII w. burgrabiowie Norymbergi; w XIII w. rozdzielili się na dwie linie: 1. — linia frankońska wzrosła na znaczeniu, gdy Zygmunt Luksemburski nadał jej w r. 1415 margrabstwo brandenburskie i w r. 1419 godność elektorską. W r. 1525 wielki mistrz zakonu krzyżackiego, Albrecht, z pobocznej linii H.-Ansbach złożył hołd królowi polskiemu, Zygmuntowi Staremu i na mocy traktatu z Polską został — po sekularyzacji Prus — dziedzicznym księciem Prus pod zwierzchnictwem Polski. W r. 1618, po wygaśnięciu linii H.-Ansbach, Zygmunt III Waza nadał Prusy jako lenno polskie przedstawicielowi gł. linii H. brandenburskich, Janowi Zygmuntowi. Traktatem we-lawsko-bydgoskim w r. 1657 elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm uwolniony został od obowiązku składania hołdu Polsce. W r. 1701 elektor Fryderyk III przyjmuje tytuł króla Prus. Pomnażają potęgę H. i Prus Fryderyk Wilhelm, Fryderyk II Wielki, Fryderyk Wilhelm II i następcy. W XIX w. rywalizacja H. z Habsburgami staje się jedną z przyczyn zjednoczenia całych Niemiec pod hegemonią Prus (1871). Dynastia H. została obalona podczas rewolucji w listopadzie 1918 r. (abdykacja Wilhelma II). 2. — starsza linia

H., szwabska, rozdzieliła się na H.-He-chingen i H.-Sigmaringen (z tej linii wywodzi się panująca dynastia rum.), których księstwa zostały po rewolucji 1848 r. wcielone do Prus.

Hohenzollernów Kanał

Hawelę z Odrą. 72 km dl.

Hokej na lodzie — gra sportowa, pochodząca z Kanady. Na boisku lodowym o wymiarach 60 X 30 m walczą dwie drużyny po t 6 zawodników na łyżwach. Do gry w H. j używany jest krążek kauczukowy, po- ! ruszany po lodzie przy pomocy specjalnych kijów. Celem gry jest zdobycie („strzelenie") możliwie największej licz- » by bramek. H. jest grą niezmiernie g szybką, wymagającą dużej zręczności i znakomitego opanowania jazdy na łyź-wach H. na trawie odbywa się na boisku trawiastym, a zamiast krążka gumowego używana jest piłka o roz- )₀wy. miarach zbliżonych do piłki tenisowej.

W Polsce istnieje zaledwie kilka drużyn H. na trawie.

Hokkaldo -> Jezo. -> II, 1035.

Hokusal — (1760—1849), jap. malarz i drzeworytnik. Pejzaże (słynne widoki świętej góry Fudżijamy) i obrazy figuralne. W XIX w. wywarł silny wpływ na sztukę europ, (na tworzący się impresjonizm).

Holandia (Nederlanden)

skupiła się w H. przede wszystkim na polde-rach i urodzajnych glebach nad Renem, Mozą i Skaldą, eksploatując intensywnie ziemię. B. wysoko stoi hodowla (wartościową rasa bydła „holenderskiego"). Ważne jest rybołówstwo. Gęsta sieć kanałów m. Renem. Mozą i Skaldą ułatwia komunikację wodną wewnątrz lądu. Przemysł słaby z powodu z braku węgla i żelaza, handel hol. natomiast ma znaczenie światowe, eksploatuje kolonie hol. i pośredniczy w wymianie kolonialnej z wnętrzem Europy. Stąd porty hol. (Amsterdam, Haga, Hoek van Holland, Vlisingen i i.) należą do pierwszych w Eu-topie. Holendrzy są Germanami, których język, będący narzeczem dolnoniem. (dolno-frankońskim) nabrał charakteru języka literackiego dzięki ciągłej samodzielności polit. H

mil. mieszk. Stolica Haga, gł. m-to: Amsterdam ; poza tym: Rotterdam, Haarlem (ośrodek ogrodownictwa). -> art. ,, Niderlandy", III, 892—902; ,,Niderlandzka sztuka", III, 902 — 909; I. 314, 540, 805, 806, II, 1079, 1081, 1237, 1241, III, 285, 960, 1036, 1121, IV, 91, 1254, 1325.

Holbach Paul Henri

(1723-1789), filozof fr., wyznawca ateizmu i materializmu, autor słynnego dzieła „Systćme de la naturę", w którym rozwinął zasady materializmu ; jeden z gł. współpracowników Encyklopedii.

-* II, 209.

Holbein — niem. rodzina znakomitych malarzy. — 1. — Hans Starszy — (1460/70 — 1524), czynny głównie w Augsburgu. Obrazy ołtarzowe. 2.

(ok.

(1684-1754), duń

maszyna używana przy wyrobie papieru do szarpania szmat na drobne włókna (masę papierową). III, 1237—1238.

potomkowie dawnych hol. osadników w Polsce. Śladem hol. osadnictwa jest nazwa wsi Holendry (Karwieńskie Błota) na Pomorzu koło Karwi; także budownictwo domków rybackich w Helu wykazuje cechy hol.

Holewiński Józef - (1848—1917), malarz i rytownik. Przez kilkadziesiąt lat współpracownik ,,Kłosów", później „Tygodnika Ilustrowanego". Rytował obrazy współczesnych mu malarzy.

Holland Jan Dawid — (* 1746), kompozytor niem., kapelmistrz opery w Nieświeżu. Jego operetka „Agatka" wprowadza po pierwszy lud polski na scenę operową.

Hollar Wenzel

-> II, 333.

Me,

Holofernes

ciągnienie łodzi, statków przez wozy, samochody, statki lub szybowców przez samoloty. Przedmioty ciągnione przymocowane są do ciągnących za pomocą lin stalowych.

Holownik

pd. część

Większość protestantów, trzecia część ludności kat. Mała grupa fryzyjska i flam. Posiadłości kolonialne H., które są resztą większego dawniej imperium kolonialnego, skupiają się na Archipelagu Sundajskim (tzw. Indie Holenderskie: Sumatra, większa część Borneo, Jawa, Celebes itd.), w Ameryce Środk. (drobne wyspy w Archipelagu Antyli) w Ameryce Pd. i (Gujana Hol.) Liczą one 2 076 000 km², ok. 65 mil. mieszk. Sama H. ma 34 000 km² i 8 420

H ans Młodszy 1497— 1543), syn poprz., obok Diirera najznakomitszy malarz i rysownik renesansu niem Sławę zawdzięcza przede wszystkim portretom o głębokim odczuciu psychologicznym i nadzwyczajnej precyzji wykonania Poza tym obrazy ołtarzowe. Rysunki do drzeworytów („Taniec śmierci", ilustracje do Biblii itd.). W 11. 1515 — 26 czynny w Bazylei. Z tej epoki „Wieczerza Pańska", „Madonna Burmistrza Meyera" itd.). Od 1532 do końca życia czynny w Anglii.

-► I, 860.

Holberg Ludvig norw. komediopisarz, historyk i filozof, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli oświecenia w Skandynawii. Autor m. i. kilkudziesięciu komedyj, w których wyśmiał różne słabości ludzkie. Celem H. była walka o prawa rozsądku wobec zabobonu i zacofania.

-► II, 1260, IV, 783.

Holderlin Friedrich — (1770—1843), jeden z największych poetów niem. epoki Goethego. W wierszach lirycznych (hymny, ody itd.) dał oryginalną i wzniosłą syntezę ducha antyku i nowoczesnego poglądu na świat; idealista, wywarł wpływ na rozwój filozofii niem. Powieść autobiograficzna: ,,Hyperion". Pod koniec życia wpadł w obłęd.

Holding, ’houldyN (ang.) — przedsiębiorstwo finansowo-handlowe, które drogą zakupu akcyj istniejących placówek gospodarczych sprawuje nad nimi kontrolę.

II, 1155- 1156

Holender

Holendrowanie na lodzie — jedna z popularniejszych figur łyżwiarskich polegająca na zataczaniu kół na lodzie.

Holendry

raz

(1607—1677), sztycharz niem. Krajobrazy, widoki miast itd.

Hollywood, ’holyuud — pn. przedmieście Los Angeles w Kalifornii; koncentruje amer. przemysł filmowy.

Holm — pierwiastek, rzadki metal ( tale ziem rzadkich) bez zastosowania. L. porz. 67, c. atom. 163,5, s. chem. Ho.

Holmes OHver Wendell, 'houmz ’olywar ’uend,l — (1809—1894), pisarz i lekarz amer.; wiersze humorystyczne, powieści, prace filozoficzne i medyczne.

Holmes Sherlock. 'houmz ’sza:rlok — detektyw prywatny występujący stale w opowiadaniach Conan Doyle’a. Nazwisko H. stało się synonimem sprytu, przebiegłości.

postać z biblijnej księgi apokryficznej „Judyt", wódz króla Nabucho-donozora (-?► Judyta).

Holowanie

— statek o własnym napędzie mechanicznym służący do ciągnięcia innych statków lub łodzi naładowanych towarem.

Holstein Friedrich August — (1837—1909), dyplomata niem. Współpracownik Bismarcka. Na stanowisku radcy ministerialnego (od r. 1878) faktyczny i niefortunny kierownik polityki zagranicznej Niemiec.

Holsztyn (niem. Holstein) prow. Szlezwik-Holsztyn, dawniej udzielne księstwo niem. -* I, 702. Od 866 r. H., zamieszkały przez Sasów i Słowian, został podbity i nawrócony przez Karola W. W r. 1386 połączony z Szlezwikiem. Od r. 1474 wchodzi w skład Rzeszy aż do r. 1806, kiedy został przyłączony do Danii. Od r. 1866 należy do Prus. Z gł. linii książąt holsztyńskich pochodzą królowie duń., a z linii Holstein-Got-torp — cesarze ros. (od Piotra III), królowie szw. (zdetronizowani w r. 1809) i książęta oldenburscy

Holtei Karl, von śląski: powieści, sztuki sceniczne itd.; autor przyjaznych dla Polski wierszy.

Holz Arno

(1874-1930),

hołd składany

Homar.

w bardzo małych dawkach. (Opp. allopatia). III, 278.

Homeoplastyka

Homer

nauka kaznodziejstwa, tj. nauka o układaniu i głoszeniu kazań.

popularny wykład wybranego tekstu Pisma św., przeznaczony dla ludu.

Homme d’affaires, om dafćr (fr.) — człowiek interesów, człowiek prowadzący rozległe interesy, zwł. finansowe.

Homme de lettres, om de lćtr (fr.) — pisarz, literat.

Homme d’esprit, om dćspri (fr.) — człowiek dowcipny, inteligentny.

Homme d'śtat, 6m dćtś (fr.) — polityk, mąż stanu.

Homo (łac.) — człowiek.

Homo (z gr. homóa = jednakowy) — w złożeniach oznaczenie jednakowości, np. homo-morficzny — o jednakowym (z czymś innym) kształcie.

muzyczna

(1798-1880), literat

(1803—1929), pisarz niem., początkowo wraz z Johannesem Schlafem jeden z twórców i skrajny wyznawca naturalizmu niem. (powieści z tego okresu), zagłębił się później w rozważaniach teoretycznych nad istotą sztuki i stylu i próbował stworzyć coś w rodzaju nowego języka poetyckiego. Liryka: ,,I)aa Buch der Zeit" („Księga czasu"), 1885, ,,PhanUiaua‘‘ 1889 i i.

Holzapfel Rudolf Maria pisarz i myśliciel niemi., autor dzieła ..Panideal", w którym stawia sobie za zadanie zbadanie różnych ideałów i znalezienie jednego jakiegoś powszechnego ideału dla całej ludzkości.

Hołd (łac. homagium) — uroczysty akt składania czci i przysięgi wierności przez poddanych. H. powstał w śrdw. na gruncie zależności lennej (wasala od suwerena).

Hołd pruski — 1. -► Albrecht (Prusy), Hohenzollernowie. -e IV, 211. 2. — tytuł słynnego obrazu Jana Matejki przedstawiającego scenę H. P.

Hołowiński Ignacy — (1807—1866), arcybiskup mohylowski; położył duże zasługi dla polskości i katolicyzmu w Rosji. Liczne prace rei. i literackie: „Pielgrzymka do Ziemi Świętej", „Teka rozmaitości", „Pisma Żegoty Ko-strowca" i i.

Homagium (łac.) — 1. przez duchowieństwo nowemu biskupowi po intronizacji. 2. — w ustroju feudalnym hołd wasala składany seniorowi. -> II, 323. 3. — w dawnym prawie polskim akt przebłagania przez zabójcę rodziny zabitego.

Homar (Homarua vulgaria M.

E.) — gat. skorupiaka dzieśię-cionogiego, żyjącego na brzegach mórz Europy, od Lodo-watego Pn. i Niemieckiego aż po Śródziemne; w Bałtyku nie    ¹

występuje. Do 60 cm dł. Poławiany przy pomocy specjalnych koszów głównie na wybrzeżach Anglii i Norwegii. Poszukiwany dla b. smacznego mięsa.

Home, houm (ang.) — dom mieszkalny, ognisko rodzinne.

Pojęcie H. jest charakterystyczne dla ang. życia obyczajowego i kultu tradycji rodzinnej.

Homel — m-to w pd. Białorusi (Z. S. R. R.) nad Sożem. 110 000 mieszk.

Homeopatia — metoda lecznicza, stworzona przez Hahnemanna; polega na leczeniu chorób środkami wywołującymi u człowieka zdrowego objawy choroby, na którą cierpi dany osobnik (aimilia similibus curantur = podobne leczy się podobnym) Leki homeopatyczne stosowane są

operacja plastyczna, polegająca na przeszczepianiu danemu osobnikowi tkanki osobnika tego samego gat.

domniemany twórca ,,Iliady", nie określona bliżej postać w strż. literaturze gr.; uważany przez strż. Greków za protoplastę homerydów i za autora „Iliady" i „Odys-sei". Na temat indywidualności H. istniało wiele koncepcyj; w XX w. zwycięża pogląd, wg. którego H. jest określoną postacią historyczną: żyjącym ok. IX w. prz. Chr. ślepym wieszczem (słynny spór siedmiu miast gr. o pochodzenie H.). Jako twórca „Iliady" odegrał H. zapewne rolę poety, który istniejące pieśni epickie zebrał w jedną całość, uporządkował i ubrał w niepospolitą i jedyną w swoim rodzaju formę artystyczną.

-*•11,230-231,234,700.

Home-rule, houm ru:l (ang. = samorząd) — nazwa stosowana gł. do samorządu i parlamentu irl., o które nacjonaliści irl. walczyli z Anglią.

Homeryczny śmiech — długi, głośny, serdeczny, niepowstrzymany śmiech, charakterystyczny dla bogów i ludzi, bohaterów „Iliady" i „Odyssei".

Homerydzi — ród gr. na Chios, który uważał Homera za swego przodka; w szerszym znaczeniu : wszyscy poeci gr., którzy tworzyli na modłę i wzór Homera i jako rapsodzi recytowali jego wiersze.

Homiletyka

Homilia

Homocykliczne (izocykliczne) związki — związki organiczne o budowie pierścieniowej, zawierające w pierścieniach wyłącznie atomy węgla, w przeciwstawieniu do związków heterocyklicznych, w których pierścieniach występują pierwiastki inne, jak: azot, siarka lub tlen.

Homofonia, jednogłosowość technika kompozycyjna, w której wszystkie głosy podporządkowane są jednej górującej melodii. Opp.: polifonia.

myśl sformułowana

Homs

w dorzeczu Hu-

217 000 km*, 41 000 000

zaludnienie.

900

400

300

200

150

100

100

66,6

75

50

300

100

1 mandat

0 mandatów.

Honduras

Homogeniczny (gr. homós = ten sam, ginos = rodzaj) — składający się z elementów równych pod względem jakości.

Homo homini lupus (łac. = człowiek jest człowiekowi wilkiem) przez Plauta a podjęta przez Bacona i Hob-besa jako wyraz pesymistycznego poglądu na naturę ludzką i na stosunki pomiędzy ludźmi.

Homologiczne narządy — narządy występujące u zwierząt i roślin, pełniące funkcje odmienne, chociaż są tego samego pochodzenia (np. skrzydła ptaków i przednie kończyny gadów czy ssaków, ciernie liściowe i wąsy liściowe u roślin).

-► III, 698, 699.

Homologiczne szeregi (z gr. homólogos = zgodny) — szeregi związków organicznych tego samego typu, różniących się od siebie wielkością cząsteczek. Podstawowym jest H. S. węglowodorów nasyconych, którego pierwsze człony stanowi metan CH₄, etan CHS-CHS, propan CH,-CH,-CHS itd. Każdy następny człon szeregu posiada cząsteczkę większą o atom węgla i dwa atomy wodoru (tj. o grupę CH,) od cząsteczki poprzedniego człona.

Homonimy — wyrazy jednakowo brzmiące, lecz o różnych znaczeniach, np. lama (ssak z rodziny wielbłądów; tkanina jedwabna; kapłan buddyjski). Opp.: synonimy.

Homo novus (łac. = człowiek nowy) — początkujący na danym terenie pracy.

Homo sum, humani nihil a me alienum puto (łac. = jestem człowiekiem i nic ludzkiego nie uważam za obce dla siebie) — początek wiersza Terencjusza, wyrażający poczucie wspólnoty i solidarności pomiędzy ludźmi.

Homozygota — organizm roślinny lub zwierzęcy należący do czystej rasy, powstały z połączenia komórek rozrodczych o jednakowym składzie dziedzicznym i wytwarzający również komórki rozrodcze identyczne co do składu dziedzicznego. Potomstwo tak;ch organizmów powtarza wiernie typ rodzicielski.

1. — m-to w Syrii z mahomet. i chrześcij. ludnością gł. ar. Ważny ośrodek handlowy. 53 000 mieszk. 2. — port w Tripo-liśie. 4000 mieszk.

Homunculus (łac. = mały człowieczek) — człowiek wytworzony sztucznie drogą procesów chemicznych w II części „Fausta" Goethego.

Honan — 1. — prow. w pn. Chinach, górzysta na zach., nizinna na pd. angho. Uprawa pszenicy i bawełny. Bardzo

gęste    flHH

mieszk. Stolica: Kaifeug. 2. — m-to w Chinach na pd. od Huangho; było dwukrotnie stolicą Chin. Fabryki amunicji. 75 000 mieszk.

Hondecoeter Melchior d’ — (1636—1695), malarz hol. Malował ptactwo domowe ze ścisłością realistyczną i świetnym poczuciem koloru.

Hondo, Honszu, Nippon — największa i najważniejsza z wysp jap. Na ogół górzysta: masyw Alp Jap. ponad 3000 m z gł. szczytem wulkanem Fudżijama (3778 m); drugi łańcuch górski na Płw. Czugoku Wybrzeża nizinne z zatokami dogodnymi dla portów. Niewielkie rzeki tworzą wodospady wyzyskane dla elektryfikacji kraju. Liczne jeziora, z nich największe jezioro Biwa na pn. od Osaki. Klimat umiarkowany, wpływ monsunu i ciepłych prądów morskich. Ludność osiadła gł. na nizinach zwłaszcza pd., gdzie dotkliwie odczuwa się przeludnienie. 224 000 km*, ok. 45 milionów mieszk. Gł. m-ta: Tokio, Kioto, Osaka. -*• art. ,,Jajponia" II, 1035 — 1050.

Hondta system wyborczy — system rozdzielania mandatów przy wyborach proporcjonalnych do ciał ustawodawczych stosowany w niektórych państwach, stworzony przez matematyka belg. de Hondta (f 1901). H. S. W. polega na tym, że liczby głosów oddane na poszczególne listy dzielimy przez liczby kolejne: 1, 2, 3, 4... itd. Następnie z otrzymanych ilorazów wybieramy tyle najwyższych, ile mandatów mamy do rozdzielenia. Każda lista otrzymuje tyle mandatów, ile ilorazów wybraliśmy z jej dzielnej. Np.:

Mandatów do rozdzielenia: 5.

Padło głosów na listę Nr.

200

450

133,3

225

Lista Nr 1 otrzymuje 3 mandaty „2 „    3

..    „ 4

Dla uniknięcia marnowania się głosów, jak np. 200 głosów oddanych na listę Nr 4, mniejsze stronnictwa o pokrewnej ideologii łączą się często w bloki wyborcze. Przeciw H. S. W. wysuwane są często zarzuty faworyzowania ugrupowań większych kosztem mniejszych.

republika środk.-amer. m. Morzem Karaibskim a Pacyfikiem, do którego posiada niewielki dostęp w Zat. Fonseca. Górzysta na pd. i pd.-wsch., w pozostałych częściach nizinna. Słabe zaludnienie, brak miast i dobrych portów. Ludność indiańska, względnie metyska; Murzyni i biali stanowią drobny ułamek. Język hiszp. Trochę eksportu rolniczego (banany, orzechy kokosowe, kawa, tytoń), kopalnie srebra. 115 000 km*, 854 000 mieszk. Stolica Tegucigalpa. — Odkryty przez Kolumba wr. 1502, hiszp. od r. 1523, H. uzyskał niepodległość w r. 1821. W r. 1823 przystąpił do Unii Srodk. Amer. W w. XX silne wpływy St. Zj. A. Pn.

Honduras Brytyjski

Honorarium

Honorius Flavius

3.

Honthelm J an Mikołaj biskup trewirski; pod pseud. J. Febroniusza głosił równość praw biskupów z papieżem. T. zw. febronianizm potępił papież Klemens XIII w r. 1764.

Honthorst Gerard van

-*■ III, 909.

(1870—1916), ang. oficer marynarki,

-► I, 715.

koronna kolonia ang. w środk. Ameryce na wsch. wybrzeżu Płw. Jukatan. Na ogół pokryta dżunglą. Małe znaczenie gospodarcze. Wywóz owoców i szlachetnego drzewa. Ludność indiańska i murz. 22 000 km², 53 000 mieszk. Stolica Belize. — Początkowo hiszp., w posiadaniu Anglii od r. 1638.

Honegger Arthur —    (* 1892), szwajc.-fr.

kompozytor, będący pod wpływem Debussy’ego i F. Schmitta, przywódca grupy radykalnych muzyków fr.; oryginalna programowa muzyka : ,,Pacific 231“ (hymn na cześć lokomotywy), oratorium: ,,Le Roi David" (,,Król Dawid"), muzyka kameralna.

Hongkong — 1. — ważna kolonia ang. w pd. Chinach. Należy do niej wysepka H., odstąpiona w r. 1841 Anglii oraz dzierżawione obszary przybrzeżne lądu chiń. z m-tem Kou-lun. Pow. 1000 km², sama wyspa H. 83 km², 901 000 mieszk.; na Wyspie H, 438 000 mieszk. 2. — inaczej Victoria — port na wysepce H., jeden z najnowocześniejszych portów Azji, ważny w żegludze i komunikacji kablowej oraz dla emigracji chiń.; ang. podstawa flotowa, uprzemysłowione i dobrze zagospodarowane m-to. Ruch portowy głównie tranzytowy, centrum wywozu chiń. herbaty i jedwabiu.

*411 000 mieszk., przeważnie Chińczycy.

-* 1, 470, 953.

Honny soit qui mai y pense, óni s„a ki mal„i pas (fr. = hańba temu, kto o tym źle myśli) — dewiza ang. Orderu Podwiązki.

Honolulu — stolica Hawai (St. Zj. A. Pn.) na Wyspie Oahu, główny port Polinezji. Ważny ośrodek komunikacyjny i kablowy. Port wojenny. 142 000 mieszk.

Honor — cecha człowieka, który — w opinii danej grupy społecznej — zasługuje na uczucie czci, poważania. W różnych grupach i w różnych czasach rozmaite cechy były uważane za stanowiące istotę H.; zazwyczaj za konieczny warunek H. uważa się nieposzlakowaną uczciwość. Honorowy członek — członek danej instytucji mianowany nim dla uczczenia jego zasług; Honorowy dług — dług zaciągnięty bez zobowiązania piśmiennego, którego zwrot jest jedynie sprawą H. (np. przyjacielska pożyczka). Honorowy sąd — sąd polubowny, złożony z osób prywatnych (nie z sędziów), powoływany dla rozstrzygnięcia takich spraw, które nie nadają się do rozstrzygnięcia przez sąd zwykły. Honorowa satysfakcja — zadośćuczynienie dane poszkodowanemu na H. przez obrażającego (pojedynek, przeproszenie publiczne itp.) lub przez sąd honorowy. Honorowa sprawa — sprawa wszczęta przez kogoś, kto uważa się za pokrzywdzonego ha H.

Honorant — osoba wykupująca weksel. Honorować weksel — wykupywać weksel.

jednorazowe wynagrodzenie pieniężne za oddane usługi, szczególnie w wolnych zawodach, np. H. lekarza, adwokata, literata.

Honoris causa (łac. = dla zaszczytu), skrót:

H. C. — określenie honorowego tytułu naukowego przyznanego nie na normalnej drodze zdawania odpowiednich egzaminów, ale dla uczczenia zasług naukowych, obywatelskich itp. danej osoby. Najczęściej: doktor

H. C.

(384 — 423), syn Teo-dozjusza I, pierwszy cesarz zach.-rzym., po podziale imperium rzym. w r. 395. Podczas jego panowania utracił Rzym władzę nad Galią, Hiszpanią i Brytanią.

Honoriusz — imię kilku papieży i jednego antypapieża. 1. — H. I — (f 638), papież od r. 625. Potępiony w r. 681 (na soborze w Konstantynopolu) jako jeden z twórców monotele-tyzmu. 2. - H. II - (+ 1072), w 11. 1061-1072 antypapież (za panowania Aleksandra II).

H. III - (f 1227), papież od r. 1216. Zatwierdził reguły zakonów dominikanów i franciszkanów.

Honorable, 'onarabl (ang.), skrót hon. — tytuł ang. wyższej szlachty i wyższych urzędników. Stawia się przed nazwiskiem.

Honory wojskowe -*• Oddawanie honorów. Honszu -»• Hondo.

(1701-1790),

(1590-1656), malarz niderl. Obrazy rodzajowe. Podczas pobytu we Włoszech uległ wpływom sztuki Caravaggia.

Honwedzł — węg. nazwa oddziałów obrony krajowej, wprowadzona podczas powstania węg. 1848— 1849, utrzymana później jako nazwa części oddziałów węg., podlegających nie władzom wojskowym c. k. austr.-węg., lecz osobnemu ministerstwu H. w Budapeszcie.

Hooch Pieter de — (1629 —ok. 1685), malarz hol. Malował obrazy rodzajowe o subtelnym kolorycie i efektach świetlnych, najczęściej słoneczne wnętrza.

Hood Horace Lambert, hud 'horas l&m-be:rt

kontradmirał. W' bitwie jutlandzkiej dowodził eskadrą krążowników i utonął wraz ze swym okrętem ,,Invincible“.

Hooke Robert ,huk ’robart — (1635—1703), fizyk ang. ; badania w dziedzinie mechaniki H. prawo: odkształcenie (wydłużenie drutu, sprężyny, zgięcie prętu) jest wprost proporcjonalne do obciążenia. H. prawo dla zbyt wielkich obciążeń przestaje być słuszne. Pierwszy obserwował przez mikroskop budowę tkanek roślinnych.

-> II, 1067, 1270.

IV, 1343

(1758-

o cha-

Horda, orda

substancje, wy-

dokrewne. -> art. II, 879 — 892; III, 281, IV, 454, 473, 616, 645, 1111, 1381, 1584.

(1592-1657), wódz szw. Jeden z dowódców w wojnie trzydziestoletniej ; walczył na Pomorzu, w Szwecji i pd. Niemczech.

Hornowski Józef — (1874—1923', wybitny anatom. Pracował nad rolą gruczołów dokrew-nych w ustroju, sprawą nowotworów i miażdżycowego stwardnienia naczyń.

Horochów — m-to pwt. na Wołyniu. 6000 mieszk.

Horodelska Unia

-► II, 1027, 1028, IV, 211.

miejsce, gdzie się*¹

1.

uro-

Hoorn ,ho:rn — skrajny pd. przylądek Ameryki Pd. na wyspie tej samej nazwy.

Hoorn Philipp, hr. - (1518-1568), niderl. mąż stanu, prezes rady stanu, admirał Flandrii, jako obrońca protestantyzmu oraz niezależności Niderlandów od Hiszpanii uwięziony i ścięty wraz z Egmontem przez ks. Albę.

Hoover Herbert Clark, ’hu:war ’ha:rbert kla:rk — (* 1874), polityk pn. amer., w 11. 1921 — 1928 minister handlu, w 11. 1929—1933 prezydent St. Zj. A. Pn. (kandydat stronnictwa republikanów). W czasie i po wielkiej wojnie organizował aprowizację Europy. Przychylnie ustosunkowany do Polski.

Hopkins Frederick Gowland, hopkynz 'fred-ryk 'gauland — (* 1861), fizjolog ang. W r. 1905 odkrył nieznane przedtem niezbędne dla życia substancje, nazwane później witaminami. Nagroda Nobla w r. 1929.

Hoplita — w strż. Grecji ciężko uzbrojony pieszy żołnierz falangi.

Hoppner John, 'hopnar dżon 1810), malarz i grafik ang., portrecista (wpływy Reynoldsa); malował także obrazy historyczne.

Hora (łac.) — godzina.

Horacy (Horatius Quintus Flaccus) — (65 — 8 prz. Chr.), największy liryk rzym., rodem z Apulii (Wenuzja). Dzięki Maecenasowi (który mu podarował mały mająteczek) dostał się na dwór Augusta. W 11. ok. 41 — 30 pisze H. jam-biczne epody i heksametryczne satyry (sermo-nes), gawędy na temat potocznego życia. W 11. ok. 23 — 20 tworzy gawędy w formie listów pouczających o mądrości życia i jego powabach. Porusza też w nich H. zagadnienia literackie, np. w najbardziej znanym liście ,,ad Pisonea" (-* Ars poetica). Najpełniej jednak wypowiedział się talent H. w czterech księgach pieśni lirycznych, ód (carmina) : pieśni obywatelsko-patriotyczne, erotyczne, do przyjaciół — rakterze przeważnie biesiadnym — o przyrodzie, rei., celujących w mistrzowskim kunszcie artystycznym. Poezja H. jest najpełniejszym wyrazem ducha rzym. przez swoją prostotę, jasność i mądrość życiową, a oparta na najwspanialszych formalnych wzorach gr. (Archiloch, Alceusz, Safo), wywarła wpływ na literaturę całego świata. -*■ III, 331, 332, 422.

gromada koczowników; wojsko tatarskie; obszar, wzgl. stolica chanatu. W historii najbardziej znane były: Złota H., zwana również Wielką lub Kip-czacką. mająca siedzibę u ujścia Wołgi, zał. przez Batu-chana ; rozpadła się na Astrachańską na stepach czarnomorskich; Kazańską nad środk. Wołgą i H. Krymską. -* Art. „Chanat", I, 904-907 i „Tatarzy", IV, 1029-1038.

Horeb — biblijna nazwa jednej z gór na Płw. Synajskim, na której, wg. St. Test., otrzymał Mojżesz od Boga dekalog.

Hormony, pobudniki — dzielane do krwi lub limfy przez gruczoły

Horn Gustaw Karlson

-v I, 275.

unia zawarta 2 października 1413 r. w Horodle pomiędzy Jagiełłą i Witoldem a panami koronnymi i bojarami litewskimi; ustaliła, że następca Witolda będzie mianowany przez króla przy współudziale bojarów lit., za radą panów koronnych, a wybór następcy Jagiełły ma nastąpić po porozumieniu polskich magnatów, Witolda i lit. bojarów; ustanowiła unię dwóch państw w jednym królestwie ze wspólną reprezentacją na zewnątrz.

Horodenka — m-to pwt. w woj. stanisławowskim na bezleśnym Pokuciu. Cukrownia. 12 000 mieszk.

Horodło — m-ko nad Bugiem (woj. lubelskie), pamiętne zawartą tu unią horodelską.

Horodyszcze

znajdowało grodzisko, lub gród. 2. czysko.

Horodniczy — urzędnik ziemski w dawnej Litwie, rodzaj starosty grodowego ' komendanta fortecy.

Horoskop — przepowiednia astrologiczna przyszłych losów człowieka na podstawie rozmieszczenia planet w chwili jego urodzenia; rozpowszechnione w strż., śrdw. a nawet w o-kresie odrodzenia, są zabobonem pozbawionym wszelkich podstaw naukowych.

Horowitz Leopold — (1839—1917), malarz. Kształcił się w Wiedniu, Dreźnie, Berlinie, Monachium. Znakomity portrecista.

Horribile dictu (łac.) = strach powiedzieć.

Horror vacui (łac. == strach przed próżnią) — właściwość przypisywana przez fizyków naturze po odkryciu próżni Torricellego; miała wyjaśniać zjawisko podnoszenia się poziomu cieczy w rurach próżniowych albo napełnionych rozrzedzonym powietrzem.

Hors concour ,or kókur (fr.) — poza konkursem ; ponad wszelką konkurencję.

Hors d’oeuvre ,or d8vr (fr. = poza dziełem) — poza właściwą całością, poza programem: stąd przekąska (poza właściwym posiłkiem).

Horsens — port duń. w Jutlandii. 30 000 mieszk.

Horst, albo zrąb — w geologii : obszar obcięty z dwu lub kilku stron uskokami, wzdłuż których warstwy zapadły się w głąb; jest to zatem obszar wzniesiony ponad otaczającymi

-► II, 129.

Hospodar — tytuł wielkiego księcia litewskiego i książąt panujących na Multanach i Wołoszczyźnie; w języku ruskim również tytuł królów polskich.

Hostia — opłatek okrągły z mąki pszennej, używany w kościele kat. jako materia chleba przy konsekracji Najświętszego Sakramentu.

Hostowce — przysiółek wsi Hryniawa w dorzeczu Białego Czeremosza. Najwyżej wzniesione stałe osiedle w Polsce. 1400 m wys.

Hotchkiss Benjamin, 'hoczkys 'bendże-(1827—1885), amer. konstruktor

nazwa

synteza

go zapadliskami. U nas cechy H. posiada Podole.

Horten — norw. port wojenny nad fiordem .Oslo. 11 000 mieszk.

Hortensja (Hydrangea) — krzewy ozdobne z rodziny skalnicowatych, hodowane jako rośliny parkowe lub doniczkowe; posiadają barwne kwiaty w dużych bukietach; pochodzą z Azji wsch. i Ameryki Pn.; liczne odmiany.

Hortenslus Hortalus — (114 — 50 prz. Chr.), mówca rzym., gł. przedstawiciel stylu azjatyckiego ; początkowo przeciwnik, później (od r. 63) przyjaciel Cicerona.

Horthy de Nagybanya Mikołaj — (* 1868), admirał, polityk węg. W czasie wielkiej wojny walczył zwycięsko na morzu z Włochami. W r. 1918 objął dowództwo nad flotą austro-węg. Po obaleniu rządów komunistycznych na Węgrzech H. wkroczył do Budapesztu na czele wojska narodowego w r. 1919. W 1920 r. obrany regentem przez Zgromadzenie Narodowe.

-> IV, 1280.

Hortus (łac.) — ogród. Hortologia — nauki ogrodnicze.

Horus — bóg egips., do ok. r. 2570 prz. Chr. czczony jako bóstwo słoneczne i najwyższy bóg w państwie, później jako syn Ozyrysa i Izydy, pogromca Seta, mściciel swego ojca. Przedstawiany jako sokół, lub z głową sokoła.

Hory — w mitologii gr. córki Zeusa i Temidy, dobroczynne boginie pór roku i świata roślinnego, a także prawidłowości (Eunonia), sprawiedliwości (Dike) i pokoju (Irene).

Horyń — prawy dopływ Prypeci; wypływa na Podolu, w górnym biegu płynie jakiś czas przez terytorium Ukrainy, skąd powraca na polski Wołyń, mija Polesie Wołyńskie, na Polesiu właściwym rozwidla się na kilka ramion, którymi osiąga Prypeć. 650 km dł., 28 000 kma dorzecza.

Horyzont — 1. — tzw. pozorny -»■ Widnokrąg. — 2. — H. astronomiczny — przecięcie sfery niebieskiej płaszczyzną prostopadłą do pionu (poziomą) i przechodzącą przez miejsce obserwacji. Horyzontalny — poziomy.

Hosanna (z hebr. hoszia na = ratuj, zbaw) — okrzyk radosny, którym witano Chrystusa wjeżdżającego do Jerozolimy.

Hospiclum (z łac. hospitium — gospoda) — pierwotnie rodzaj domu klasztornego utrzymywanego przy klasztorach dla wędrujących zakonników; z czasem dom zajezdny pod zarządem klasztoru; obecnie rodzaj schroniska czy pensjonatu, w którym dba się o utrzymanie nastroju domu chrześcij.

Hospitant (z łac. hospitans — odwiedzający) — 1. — członek parlamentu zbliżony do pewnego stronnictwa polit., ale zastrzegający sobie wolną decyzję przy głosowaniu. — 2. — słuchacz wyższej uczelni uczęszczający na wykłady, ale nie immatrykulowany; wolny słuchacz.

myn

broni (karabin maszynowy H.) i założyciel wielkich zakładów fr. produkujących broń, amunicję itd. Karabiny maszynowe typu H. są w użyciu w wielu państwach.

Hotel de Rambouillet, ótfcl de rabuijć — salon fr. prowadzony w 11. 1618—1660 przez markizę Catherine de Rambouillet; odegrał dużą rolę w życiu literackim XVII w. i przyczynił się do stworzenia stylu dystyngowanego, t. zw. ,,prćciosiM"

Hotel Lambert, ótfel labćr (od nazwy pałacu ks. Czartoryskich w Paryżu) stronnictwa polit. na emigracji (po r. 1831), któremu przewodniczył ks. Adam Czartoryski. (-*■ Emigracja Wielka). -*■ I, 1089, 1090, III, 45.

Hotentoci — wysokorosłe, ciemnoskóre plemiona murz., zamieszkujące pd.-zach. Afrykę; trudnią się pasterstwem (hodowcy wołu i owcy) Tworzą wielkie rodziny pod wodzą patriarchy.

I, 41, 43, II, 1087, III, 761.

Houdon Jean Antoine, udó zk ituan — (1741 — 1828), rzeźbiarz fr. Słynne popiersia portretowe, w których kładzie nacisk na wydobycie charakterystyki psychologicznej modelu. Pod względem formalnym ujęcia barokowego z uproszczeniem form klasycznych. Popiersia: „Mirabeau", „Pani Hou-don“, posąg Voltaire’a i i.

House Edward Mandell, haus ’edu3rd mkndl — (1858—1925), pułkownik, pn.-amer. polityk i dyplomata, jeden z najbliższych współpracowników prezydenta Wilsona, współinicjator jego „Czternastu punktów" i koncepcji Ligi Narodów. Brał udział, jako delegat St. Zj. A. Pn„ w konferencji pokojowej w Paryżu w r. 1918. Popierał sprawę Polski. Przyjaciel Ignacego Paderewskiego. Jego pomnik znajduje się w Warszawie w Parku im. Paderewskiego.

House of Commons, haus sw kom.nz, House of Lords ,haus aw lo:rds (ang., skrót: H. C. i H. L.) — Izba Gmin i Izba Lordów w parlamencie ang.

Houston ,hjust,n — m-to w amer. stanie Texas, stolica stanu, gł. ośrodek produkcji bawełny. 292 000 mieszk., w tym 600 Polaków.

Hove, houw — ang. kąpielisko morskie i port nad Kanałem la Manche. 55 000 mieszk

Howa — lud pod względem rasowym i kulturalnym pokrewny Malajczykom; zamieszkuje Madagaskar. Ok. 850 000 głów.

Howard Catherine, ’hau3rd, 'kataryn — (1521 — 1542), piąta żona króla ang. Henryka VIII, oskarżona o wiarołomstwo, ścięta.

How do you do?, hau du ju du, w wymowie ang. hau d’i du (ang. = jak się masz?) — rozpowszechniona formuła powitania w Anglii i w Ameryce.

Howells William Dean, 'hauelz ’uyljam di:n — (1837 — 1920), powieściopisarz i krytyk pn.-amer. Pisał powieści psychologiczne: „Silan Lapham", ,,Indian Summer“ („Babie lato"). H. pisał też dla sceny. Podlegał wpływom Tołstoja.

Howerla

-> II, 907, 908, IV, 263, 264.

— w śrdw. naczelnik wyposażony we władzę administracyjną, wojskową i sądowniczą, potem dziedziczny władca feudalnych terytoriów (hrabstw). W Polsce za Piastów nazwa wyższego urzędnika królewskiego, potem tytuł nadawany przez cesarzy rzym.-niem. Rozpowszechnił się w XVIII w. Obecnie wszędzie tytuł arystokratyczny bez żadnych uprawnień.

Hradczyn — królewski zamek w Pradze czes.

Hradec Kralowe, niem. Kóniggratz — m-to czes. nad Łabą; w 1866 r. klęska Austriaków w bitwie z Prusakami pod pobliską Sadową. 15 000 mieszk.

Hramota (rus.) — pismo urzędowe, dokument, skrypt, 'dyplom,; traktat.

Hranice

Hrihor

(* ok.

1000), uczona mniszka niem., autorka biografii Ottona I i sześciu dramatów moralizatorskich.

Hrozny Frederic i archeolog czes. W r. 1915 odcyfrował pismo klinowe Hetytów.

Hrubieszów

stolica

(656 — 727), syn księcia

najwyższy szczyt Czarnohory z kotłami polodowcowymi na pn. stokach. Doskonały punkt widokowy. 2058 m.

Hozeasz — (VIII w. prz. Chr.), jeden z dwunastu pomniejszych proroków biblijnych.

Hozjusz Stanisław —    (1504—1579), kar

dynał i biskup warmiński, obrońca kościoła kat., przeciwnik reformacji zwany „młotem na kacerzy". Jeden z pięciu przewodniczących soboru trydenckiego (w 11. 1562 — 3), sprowadził do Polski jezuitów w r. 1564. Napisał w r. 1551 po łac. „Wyznanie wiary kat." przyjęte w całym kat. świecie i szereg pism o treści rei.-polemicznej .

HP (skrót ang. horse power = siła konia; po polsku K. M.) — koń mechaniczny; jednostka dzielności używana w technice = 75 kilo-gramometrów/sek.

Hrabia

m-to morawskie nad Beczwą (Czechosłowacja). Budowa maszyn. Przędzalnie. Szkoła wojskowa. 10 000 mieszk.

(XII —XI w. prz. Chr.), arcykapłan Amona w Tebach, uzurpator, pierwszy król XXI dynastii. Za jego rządów nastąpił upadek Egiptu i podział państwa. Występuje w „Faraonie" Prusa.

Hrotswita von Gandersheim

Pisała po łac.

(* 1879), orientalista

II, 815.

m-to pwt. nad Huczwą w woj. lubelskim. Z dóbr H. utworzył Stanisław Staszic w r. 1819 fundację społeczną na rzecz włościan. Żyzne lessy pszeniczne w okolicy. 13 000 mieszk.

Hruby Wierch — szczyt w Wysokich Tatrach po stronie słowackiej. 2431 m wys.

Hruszewski Michał — (1866—1934), historyk i polityk ruski. Przywódca ruskiej partii naro-dowo-demokratycznej, prezes Towarzystwa im. Szewczenki i Ukraińskiej Rady Centralnej. Napisał „Historię Ukrainy" i i.

Hryniawa — najdalej wysunięta na pd. wieś w Polsce w pwt. kosowskim. Ludność huculska, wysoko rozwinięte pasterstwo. 2500 mieszk.

Hryniewiecki Bolesław — (* 1875), botanik, dyrektor Ogrodu Botanicznego w Warszawie ; liczne prace z dziedziny anatomii i geografii roślin.

Hsinking, dawniej Czangczun Mandżurii. 300 000 mieszk.

Huangho, Hoangho, albo Żółta Rzeka — rzeka Chin; wypływa w Tybecie jako Maczu, przełamuje się głębokimi jarami przez góry brzeżne Tybetu, mija wielkim lukiem mong. pustynię Ordos i wkracza w obszar lessowy do praojczyzny chiń., jaką jest dorzecze prawego jego dopływu,f Wei. W ciągu historii często : zmieniał koryto, uchodząc do morza raz na pn., raz na pd. od Szantungu. Obecnie uchodzi do Zatoki PeCzili. Znaczenie komunikacyjne rzeki jest w przeciwieństwie do Jangcykiangu minimalne, a potworne powodzie są, łącznie z głodami, największą bodaj troską Chin. Nizina Chińska jest utworem H., który zasypał zatokę morską i połączył Szantung z lądem.

Dł. ok. 4000 km, pow. dorzecza 1 500 000 km*.

I, 454, 455, 941.

Hubay Jenó — (1858—1937), węg. skrzypek i kompozytor.    ->IV, 1282.

Hubę Romuald — (1803 — 1890), wybitn^ prawnik; członek Rady Stanu Królestwa Polskiego; od r. 1878 członek Rady Państwa w Petersburgu. Opracował kodeks karny i procedurę dla Królestwa Polskiego, napisał szereg prac z wielu dziedzin prawa.

Huberman Bronisław — (* 1882), sławny skrzypek i kompozytor, opracował szereg utworów skrzypcowych.

Hubert, św.

Akwitanii, w młodości zapalony myśliwy, następnie pustelnik, od r. 708 biskup Marst-richt. Patron myśliwych. Pam. 3 listopada.

Hubertusburg — wieś w Saksonii. Tu w r. 1763 zawarto pokój kończący wojnę siedmioletnią.

Huby (Fomes) — grzyby z rodziny żagwio-watych, wyrastające na pniach drzew liściastych i szpilkowych; grzybnia wegetatywna

(* 1864), pisarka niem., autorka wnikliwych studiów o romantyce niem. i wielkich powieści historycznych, ,,Der groaae Krieg in Deutachland“ („Wielka wojna w Niemczech") i i.

Hucull

pn.-zach. zbadał pn. część Atlantyku, zwłaszcza brzegi Ameryki. -> I, 185, III, 1036.

Hudson, Mreds.n — rzeka w stanie nowojorskim, pierwszorzędna arteria żeglugowa, przecinająca Appalachy i związana kanałami z Wielkimi Jeziorami. Płynie w głębokim jarze. W dolnym biegu nie zamarza. Ważny obszar turystyczny Nowego Jorku. 520 km dł. -+ III, 1036.

Hudson Bay Company, ’łveds,n bej ’kem-pany — ang. spółka handlowa, zał. w 1670 r. dla handlu w okolicy Zatoki Hudsona, koncentruje dziś kanad. handel futrami. *- II, 1240.

Hudsona Cieśnina — łączy Zatokę Hud.

-► I, 1016, III, 1036.

Huelva — port hiszp. w Andaluzji nad Zatoką Kadyską. Wywóz marmuru i rudy. 45 000 mieszk.

Huerta

— organizacja przysposobienia wojskowego w szkołach średnich; udział w H. S. obowiązuje młodzież od 16 roku życia.

H. Ca-

rozwija się w tkankach pnia, czerpiąc z nich pokarmy i niszcząc drzewo; owocnie wyrastają na zewnątrz w postaci poziomo ustawionych, miękkich lub twardych, niekiedy zdrewniałych utworów; H. o twardych owocniach są wieloletnie i dochodzą do znacznej wielkości.

-> II, 739-740.

Huch Ricarda

wyraźnie wyodrębniona grupa karpackich Rusinów. art. II, 892 — 900; III, 77, 1272, IV, 154.

Huczek (Pelobatea fuacua Laur.) — gat. płaza bezogoniastego. Budową przypomina kumkę, oczy duże, język wysuwalny. Żyje na lądzie, poluje w nocy. Zamieszkuje Europę. Podrażniony, wydziela ostry zapach.

Huczwa — lewy dopływ Bugu z Wyżyny Lubelskiej, 85 km dł.

Huddersfield, 'hudSfZfńrd — przemysłowe m-to pn.-wsch. Anglii, 113 000 mieszk.

Hudson Henry, ’łmis,n *henrv — (1550 — 1611), żeglarz ang.; w poszukiwaniu przejścia sona z Atlantykiem.

Hudsona Zatoka — płytka odnoga Atlantyku m. Kanadą a Labradorem, o charakterze wód arktycznych. Wolna od lodu tylko m. lip-cem a wrześniem. Ok. 1 200 000 km*.

111, 1036.

Huś Uć — główne m-to Annamu w Indochi-nach fr. Wywóz cynamonu. Fabryki cementu. 40 000 mieszk.

nazwa nawadnianych sztucznie ogrodów i pól we wsch. Hiszpanii na dnach dolinnych.

Huf, hufiec — oddział wojska, objęty jedną komendą. W dawnej Polsce przeważnie oddział jazdy. H. w harcerstwie — jednostka organizacyjna harcerska (kilka drużyn, zwykle działających na terenie jednego m-ta). Hufce szkolne

Hugenberg Alfred — (* 1865), niem. polityk, b. przywódca partii niem.-narodowej, b. minister, potentat przemysłowy. Wydawca wielu dzienników, czasopism, współwłaściciel wytwórni filmowej Ufa, wydawnictwa Scherla, agencji prasowej Telegraph-Union i innych przedsiębiorstw, tworzących łącznie tzw. koncern Hugenberga. Za rządów Hitlera utracił wpływy.

Huggins William, 'hngynz' „yljam — (1824 — 1910), ang. astronom, twórca analizy widmowej gwiazd i astrofizyki współczesnej.

Hughes Dawid Edward, hju:z 'dejwyd, ’edu9rd — (1831 — 1900), fizyk i elektrotechnik ang., wynalazca drukującego aparatu telegraficznego (1855) i mikrofonu (1878).

Hughes Charles Evans, hju:zcza:rlz ’evanz — (* 1862), polityk i prawnik pn.-amer. Niefortunny rywal Wilsona w wyborach na prezydenta St. Zj. A. Pn. w r. 1916, przewodniczący konferencji rozbrojenia morskiego w Waszyngtonie w r. 1921.

Hugo (fr. Hugues,) ug — 1. — H. Wielki — (t 956), hrabia Paryża, książę Francji, syn króla Roberta Andegaweńskiego. Osadził na tronie młodocianego Ludwika IV. — 2. pet — syn poprz. (Capet).

Hugo Victor Marie, iigo wiktor mari — (1802—1885), poeta i jx>wieściopisarz fr., przywódca fr. ruchu romantycznego, którego zasady sformułował we wstępie do sztuki ,.Cromwell" i którego realizacją był m. i. jego dramat ,,Hernani" (słynny spór m. klasykami i romantykami po premierze). Poezje H.: ,,Odea et Balladea", ,,La L&gende de ai^clea” („Legenda wieków") i i. cechuje szeroka skala liryzmu i wydoskonalenie formy aż do mistrzow-stwa. Powieści H.: ,,Notre Damę de Paris" („Dzwonnik z Notre Damę"), barwny obraz śrdw. Paryża, ,,Lea Miairablea" („Nędznicy"), w których przedstawił losy jednostek wydziedziczonych i i.

-* I, 527, 1246, III, 852, IV, 597, 598.

Hugonoci (fr. Huguenota, iigćno) — nazwa o niejasnym pochodzeniu nadawana protestantom we Francji od poł. XVI w. Walczyli o wolność swego wyznania i równouprawnienie obywatelskie w długoletnich, nieraz bardzo krwawych „wojnach hugonockich", prowadzonych ze zmiennym szczęściem (w r. 1562 rzeź w Bas-sy, w r. 1562 w nocy z 23/24 sierpnia krwawa noc św. Bartłomieja w Paryżu). Kres prześladowaniom H. położyło wstąpienie na tron Henryka IV z Nawrary (r. 1598), przywódcy

H., który wprawdzie przeszedł na katolicyzm, zapewnił jednak protestantom wolność wiary i sumienia oraz równouprawnienie (edykt nantejski). Po śmierci Henryka IV rozpoczynają się nowe prześladowania H. i na nowo wybuchają krwawe wojny domowe z H. Ri-chelieu przez zdobycie twierdzy La Rochelle (w r. 1629) łamie ostatecznie ich potęgę woj-

-> III, 294.

Humanizm — 1. — prąd kulturalno-oświatowy, dążący do odrodzenia klasycznej sztuki i literatury gr.-rzym. przez wyzwolenie umysłu ludzkiego z więzów scholastycyzmu.

II, 900-912; IV, 212, 262, 263, 557. - 2. -pogląd na świat głoszący: że rozwój człowieka podlega własnym prawom i że wiedza ludzka i wszystkie formy ludzkiej świadomości pozostają w zależności od ich pożyteczności dla człowieka. Przedstawicielami H. XX w., rozwijającego się przeważnie w Anglii i Ameryce, są: F. C. S. Schiller, R. B. Haldane i I. Babitt.

W. v. Humboldt.

m-to prawobrzeżnej Ukrainy (Z. S. R. R.), kwitnące przed rozbiorami w rękach Potockich; pamiętne rzezią, sprawioną w r. 1768 przez „hajdamaków" pod wodzą Iwana Gonty. 37 000 mieszk.

Humber, ’

H.

(*

2.

w liturgii kat. biała chusta z taśmami, którą ksiądz okrywa szyję i ramiona w czasie Mszy św.

Hummel Johann Nepomuk — (1778—1837), pianista i kompozytor niem., uczeń Mozarta, którego styl wpłynął na utwory fortepianowe H.

Humor (łac. = wilgoć; ciecz w ciele człowieka, która miała być przyczyną jego usposobienia) — skłonność do łatwego odczuwania radości, zabawy i komizmu oraz do wywoływania śmiechu, żartów, figli.

Humoreska — mały utwór muzyczny o .charakterze wesołym, groteskowym; znane są H. Dvoraka; także krótkie pogodne opowiadanie.

skową. Ludwik XIV odwołuje edykt nantej-ski (r. 1685), rozpoczynają się nowe okrutne prześladowania H., w wyniku których ok. 50 000 fr. rodzin protest, udało się do Anglii, Holandii, Szwajcarii i Niemiec, gdzie H. przyjęci bardzo gościnnie, przyczynili się do rozkwitu gospodarczego i kulturalnego tych krajów. Prześladowania H. trwały właściwie we Francji aż do w. XVIII. Dopiero w epoce oświecenia nastąpiła poprawa ich doli. W r. 1787 Ludwik XVI przyznaje protestantom fr. prawa obywatelskie, Kodeks Napoleona przyznaje im pełne równouprawnienie z katolikami.

IV, 562, 563.

Hulajpole —maszyna oblężnicza używana w strż. i w śrdw.; rodzaj kilkupiętrowej wieży drewnianej z taranem na dolnym piętrze i miejscami dla strzelców; przesuwana na okrąglakach.

Hulczyn, czes. Hlucin — m-to na Śląsku czes., na mocy traktatu wersalskiego przyłączone wraz z okolicą (290 km², 48 000 mieszk.) do Czechosłowacji (przedtem niem.), ponieważ większość ludności tworzyli Czes:, tzw. Mo-rawcy.

Hull, ang. Kingston upon Hull, ’kyNst,n e*pon hel — port wsch. Anglii nad lejkiem rzeki Humber i nowoczesne uprzemysłowione m-to, ośrodek okręgu przemysłowego Yorkshire; rybołówstwo. 313 000 mieszk.

Hulman (Semnopithecus entellus Dufr.) — gat. małpy wąskonosej z rodziny koczkoda-nów (Cercoptithecidae). Dł. ciała 60 cm, ogona 1 m. Żyje towarzysko w lasach Indyj i na Cejlonie. Czczona przez Hindusów.

Humanistyczne nauki — nauki zajmujące się wytworami ducha ludzkiego (historia, nauka o języku, psychologia itd ). -> I, 1229, III, 869, 870.

Humanitarność — kierowanie się w działaniu względem na dobro ludzkości.

Humanitaryzm — pogląd, który uznaje, że jedyną wartością i celem działania jest umiłowanie ludzkości i wiara w jej postęp. Rozkwit idei H. datuje się od epoki oświecenia; poważne podniety dał mu J. G. Herder, poetycki wyraz — J. W. Goethe, a systematyczne i filozoficzne opracowanie w duchu idei humanizmu

-»■ art.

111, 857.

Humań

hembar — lejek ujściowy kilku rzek we wsch. Anglii z kilkoma portami (m. i Hull).

Humbert — 1. — H. — (1844—1900), król wł. od r. 1878 (z rodu książąt Savoy-Carignano); syn króla Wiktora Emanuela II. Zawarł trój-przymierze z Niemcami i Austro-Węgrami. Spowodował wyprawę do Abisynii, zakończoną klęską pod Aduą w r. 1896. Zamordowany przez anarchistę. I, 217. 2.

1904), syn króla Wiktora Emanuela III, następca tronu wł.; w r. 1930 poślubił księżniczkę belg. Marię Józefę, siostrę króla Leopolda III.

Humboldt — 1. — Alexander— (1769 — 1859), przyrodnik i podróżnik niem. (Ameryka równikowa, Ural, Ałtaj). -> I, 166, III, 1038.

Wilhelm - (1767-1835), brat poprz., niem. filozof i teoretyk wychowania; głosił pogląd, że zadaniem człowieka jest wykształcenie w sposób możliwie harmonijny wszystkich składowych swej osobowości. H. jest jednym z pierwszych metodologów nauk historycznych i twórcą nowej filozofii języka.

Humbug, 'hembeg — słowo właść. ang., używane jednak przeważnie w Ameryce — blaga, oszustwo.

Hume David ,hju:m 'dejwyd — (1711 — 1776), szkoc. filozof, historyk, dyplomata, jeden z gł. twórców współczesnej teorii poznania. Zgodnie z empiryzmem przyjmował podział przedstawień na wrażenia, pochodzące z doświadczenia, oraz pojęcia (idee), które rozum tworzy nie na podstawie doświadczenia, lecz na zasadzie kojarzenia wyobrażeń; H. twierdził, że gł. pojęcia metafizyki i filozofii racjonalistycznej, jak substancja, przyczyna, siła, czas i przestrzeń, są tylko wytworami naszego rozumu, nic im natomiast nie odpowiada w doświadczeniu. Krytyka H. głównych pojęć metafizyki była punktem wyjścia filozofii krytycznej Kanta. Gł. dzieła: „Traktat o naturze ludzkiej", „Badania dotyczące rozumu ludzkiego".

III, 293, 1165, 1166, I V, 357, 1085.

Humerał

Humperdinck Engelbert —    (1854—1921),

kompozytor niem.; twórczość jego jest reakcją na patetyczny dramat wagnerowski; bogata polifonia i kolorystyka instrumentalna, akcja oparta na podłożu symfonicznym, tematy, zaczerpnięte zwł. z baśni: opery: „Hdnsel und Oretel" (,,Jaś i Małgosia"), ,,Kónig8kinder“ („Królewskie dzieci") 1898 i i.

Humusowe substancje -► Próchnica.

Hunan

(1877-

Hurońskie ruchy górotwórcze -* Orogeneza. Hurrikan — cyklon wiejący na Wyspach Antylskich.

Hurt — sprzedaż albo kupno towarów w wielkich ilościach; handel na dużą skalę, en gros. Opp.: detal.

Hurysy

(1369—1415), czeski działacz

(ok. 1475- ok.

prow. środk.-chiń.; ryż i herbata jako artykuły eksportowe. 217 000 km*, 40 530 000 mieszk. Stolica Czangsza.

Hungaria — łac. nazwa Węgier.

Hunnowle — koczowniczy lud pochodzenia mong. osiedlony od YIII w. prz. Chr. na ziemiach od Ałtaju do Morza Ochockiego i wzdłuż chiń. granicy. Na schyłku IV w. ruszyli na zach. i pokonali Słowian, Ostro- i Wizygotów na stepach m. Wołgą a Dunajem. Wywołało to ogólny ruch ludów germańskich tzw. wędrówkę ludów. W r. 447 pod wodzą Attyli napadli na państwo wsch.-rzym. W r. 451 pociągnęli przez Europę, przeszli Ren, odparci dopiero na Polach Katalauńskich przez połączone siły Rzymian, Franków i Wizygotów pod wodzą Aecjusza. Po śmierci Attyli (f 453) olbrzymie jego państwo od Morza Kaspijskiego do Renu i od Danii do Dunaju rozpadło się. Część H. została wytępiona, część wróciła na stepy Wsch. Europy.

-► I, 464, I V, 505, 506.

Hunsriick — część Gór Reńskich m. Mo-zelą i Nahe, do 816 m wys.

Hunte — lewy dopływ Wezery w Niemczech, 188 km dł.

Hunyadi Janos Corvinus — (1385—1456), węg. mąż stanu i popularny wódz wsławiony w walkach z Turkami, ojciec króla Macieja Korwina. W r. 1444 uczestniczył w wyprawie wameńskiej. W r. 1446 został regentem za ma-łoletności Władysława V.

Hupei — prow. chiń. nad Jangcykiangiem. Przemysł metalurgiczny. 184 000 km*, 28 617 000 mieszk. Stolica Wuczang.

Hurban-Vajansky Svetozar

1916), czołowy poeta słowacki („Tatry a morze" i i. zbiory wierszy, poemat „Vilin"); nowelista („Lala, „Kandydat" i i.); dziennikarz ; działacz narodowy.

Hurko Osip Władimirowicz — (1828—1901), ros. feldmarszałek, generał gubernator warszawski w 11. 1883—1894, bezwzględny rusyfikator.

Huron, 'hjuaran — jedno z Wielkich Jezior amer. o dużym znaczeniu dla żeglugi śródlądowej (naturalne połączenie z Jeziorami Michigan i Erie, kanałowe z Jeziorem Ontario). 60 000 km² pow., do 215 m głęb.

Huronowie — plemiona Indian zamieszkujące nad Jeziorami Erie i Ontario (Ameryka Pn.). Przewagę władzy mają kobiety, które są niekiedy nawet wodzami. H. zamieszkują czworokątne domy wielorodzinne, ugrupowane w wioski. Totemizm.

II, 782.

wg. wierzeń ludów mahomet. wiecznie młode dziewice, mieszkanki raju.

Hus Jan

rei. i narodowy; od r. 1400 działał jako kaznodzieja i profesor w Pradze, szerząc i rozwijając nauki Wyklefa. Oskarżony o herezję, uwięziony i stawiony przed soborem w Konstancji, został skazany na śmierć i spalony. Zapoczątkował husycki ruch rei.

-*/F, 558-559; I, 1111, IV, 566.

Husain Ibn Ali — (* 1854), pierwszy król Hedżasu (w 11. 1916—1924); poprzednio (w 11. 1908—1916) szeryf i emir Mekki; w r. 1924 zmuszony do abdykacji przez Ibn Sauda, wodza Wahabitów.

Husarze — żołnierze ciężkiej jazdy polskiej w XVI i XVII w., przeznaczonej do łamania szyków nieprzyjacielskich w natarciu. Husaria (znana ze swych zbroi ze skrzydłami u ramion) słynęła jako najwaleczniejsza część wojska polskiego.    I, 821; tabl. I, 99.

Husiatyn — dwa m-ka nad Zbruczem, przedzielone granicą polsko-sow.; tu walcząca po stronie ros. Dywizja Strzelców Polskich stoczyła z Niemcami pamiętny bój 28 lipca 1917 r. 3000 mieszk.

Husserl Edmund — (* 1859), filozof niem.; założyciel kierunku filozoficznego zw. fenomenologią. -► II, 1005, IV, 348, 1085, 1119.

Hussowski Mikołaj 1532), poeta polsko-łac. Nieliczne jego utwory cechuje szczere uczucie rei. i patriotyczne. Najbardziej znany utwór H.: ,.Carmen de sta-tura, feritate ac venatione bisontis" („Poemat o postawie i dzikości żubra oraz o polowaniu na niego"), 1523, w którym daje plastyczny obraz żubra i opis polowania, przetłumaczył na język polski Kasprowicz.

Hust — m-to pwt. na Rusi Podkarpackiej nad Cisą. W tamtejszym obozie w 1918 r. osadzili Austriacy szczątki Legionów. 15 000 mieszk.

Husyci — wyznawcy nauki Jana Husa w Czechach. Po śmierci króla Wacława w r. 1419 nie chcieli uznać cesarza Zygmunta jako jego następcy, czym wywołali krwawe i długotrwałe „wojny husyckie". H. dzielili się na dwa obozy: bardziej umiarkowanych kalik-s ty nów, albo utrakwistów (domagający się komunii pod dwiema postaciami) i bardziej radykalnych taborytów (uznający tylko naukę zawartą w Biblii). Pod wodzą Jana Żyżki i i. osiągnęli szereg cennych zwycięstw. W r. 1433 uzyskali kalikstyni od soboru ba-zylejskiego w tzw. praskich kompaktatach szereg przywilejów (kazanie w języku naro-

(1629-

wielki park w Londynie słynny z piękności; miejsce zebrań i zabaw ludności.

Hydrant — wypust wodociągowy z zaworem, urządzenie przy wodociągach instalowane, na ulicach, w domach, fabrykach, teatrach, parkach, dzięki któremu można czerpać wodę (np. przez załączę- ,! > nie węży gumowych) w razie pożarów, dla skrapiania ulic, podlewania trawników itp.    -*■ IV, 1430.

Hydrauliczna prasa — maszyna zło- V^i-żona z wypełnionych cieczą naczyń połą- -jj^ czonych: dwucylindrów o różnych średni- SB

cach z tłokami. Siły działające na tłoki Hydrant.

silnik wprawiany

dowym, komunię pod dwiema postaciami, podporządkowanie duchowieństwa świeckim sądom). Taboryci jednak toczyli dalej walkę aż do r. 1434, kiedy zostali pod Lipanami definitywnie rozbici przez kalikstynów. Zwycięscy kalikstyni w r. 1436 zawarli układ z Zygmuntem Luksemburskim (kandydatem na tron czes.), który zapewnił im zachowanie kompaktatów.

Huta Królewska -> Chorzów.

Huta Laury — wielka huta żelazna w Siemianowicach Śląskich.

Huta Pokoju — wielka huta w Nowym Bytomiu w pow. świętochłowickim na Śląsku.

Hutcheson Francis, 'łveczys,n 'fransys — (1694—1747), filozof ang. Twierdził, że w człowieku istnieje naturalna skłonność (zmysł moralny), dzięki której powstają uczucia moralne i cnoty; wg. H. istotą przeżycia estetycznego jest idea piękna, bezpośrednie i bezinteresowne uczucie.

Hutnictwo — wytapianie metali z rud, jedna z najważniejszych gałęzi przemysłu metalurgicznego. Obejmuje przetwarzanie rudy w metal i rafinację wytopionych metali. -»■ art. II, 912 — 928; IV, 1303. H. szklane Szkło.

Hutten Ulrich von — (1488—1523), humanista niem., bojowy rzecznik i propagator reformacji, jeden z najżarliwszych zwolenników i przyjaciół Lutra. Przez swą działalność, pisma polemiczne i satyryczne przyczynił się do rozbudzenia w Niemczech świadomości narodowej.

Hutton James, 'łret.n dżejmz — (1726 — 1797), szkoc. geolog i mineralog, jeden z przedstawicieli plutonizmu. Wyniki swoich prac nad pochodzeniem składników ziemi ogłosił w ,,Theory of the Earth" (,,Teoria Ziemi").

Huxley ,’huksly — 1. — Thomas Henry 'tomas 'henry — (1825—1895), biolog i filozof ang., ewolucjonista skłaniający się do materialistycznego ujmowania rzeczywistości; wprowadził termin „agnostycyzm" na określenie niepoznawalności rzeczywistości w jej całokształcie. 2. — Aldous ,’o:ldys — (* 1894), wnuk poprz., powieściopisarz i essay’-ista ang. Powieści:    ,,Point Counter Point"

(„Ostrze na ostrze"), ,,The braoe New World" („Nowy, wspaniały świat") i i. są satyrą na czasy współczesne. W życiu umysłowym Anglii H. zajmuje miejsce czołowe.

Huyghens .hojhens, Christian 1695), fizyk, matematyk i astronom hol. Jego „Traktat o świetle", wydany w r. 1690, zawiera podstawy teorii falowej światła. Skonstruował pierwszy zegar wahadłowy; odkrył księżyc Saturna; zbudował teleskop przewyższający pod względem wielkości wszystkie ówczesne.

H. zasada — każdy punkt nawiedzony przez falę staje się źródłem fali, zw. falą cząstkową. Dzięki zasadzie H. może być łatwo wytłumaczone zjawisko uginania się fal (dyfrakcja).

-* II, 361, 364, III, 521.

Huysmans .hjusmans, Joris Karl — (1848 — 1907), powieściopisarz fr., pochodzenia hol.; należał do szkoły naturalistów, później zwrócił się ku okultyzmowi. Powieści H. odznaczają się jaskrawym realizmem. ,,La bas“ („Tam"), ,,A rebours" (,,Na odwrót"), i i.

Huzarzy — lekka kawaleria węg., powstała w XV wieku; strój z charakterystycznymi szamerunkami ; stopniowo wprowadzona w wielu państwach. Na terenie np. Polski istniały dwa pułki H. w ll. 1809—1813. Obecnie w niektórych państwach istnieją pułki kawalerii, noszące tradycyjną nazwę H.

Hwar — wyspa jugosł. w Dalmacji, znane kąpielisko morskie. Także uzdrowisko zimowe. 300 km², 4000 mieszk.

Hybrydy -* Mieszańce.

Hyde Park, hajd pa:rk

Hyderabad -*■ Haiderabad.

Hydr, hydro (z gr. hydor = woda) — w złożeniach przedrostek wskazujący na związek danego pojęcia z wodą.

Hydra Stułbia. -> IV, 47, 639, 1129.

Hydra lernejska — w podaniach gr. potwór o wielu głowach, które odrastały natychmiast po ucięciu. Zabicie H. L. było jedną z prac Heraklesa.

f:

są wprost proporcjonalne do przekrojów cylindrów. H. P. stosuje się w technice do wywierania wielkich ciśnień (prasowanie, wytłaczanie, podnoszenie ciężarów i i.).

->/, 1022-1023.

Hydrauliczna zaprawa — spoiwo twardniejące pod wodą i odporne na jej działanie.

-* I, 883-884.

Hydrauliczny silnik w ruch za pomocą wody.

Hydraulika — nauka zajmująca się praktycznym zastosowaniem praw hydromechaniki, budową turbin wodnych, pomp, pras hydraulicznych, rur do przepływu wody itd.

Hydrazyna — ciekły związek azotu z wodorem, N₂H₄. Ma własności zasadowe. Jej pochodne organiczne stosowane są w analizie organicznej jako odczynniki na aldehydy i ketony.

Hydrobiologia — dział biologii zajmujący się życiem roślin i zwierząt wodnych.

26

Świat i Życie. — V.

Hydrochinon — fenol o 2 grupach wodorotlenowych w cząsteczce, C₄H₄(OH)₂. Biała substancja, rozpuszczalna w wodzie. Posiada silne własności redukujące, stosuje się jako wywoływacz w fotografii.

Hydrodynamiczne ciśnienie — ciśnienie wywierane przez ciecze podczas ruchu, np. podczas przepływu przez rury.

Hydrodynamika — część mechaniki zajmująca się badaniem praw rządzących ruchem cieczy.    -*■ III, 549, 550.

Hydroelektryczna stacja — urządzenie, w którym energię spadającej wody zamienia się na energię elektryczną.

Hydrofobia

III, 821.

rząd stułbiopławów występujących pod postacią polipa lub meduzy (przemiana pokoleń). Gat. morskie tworzą często kolonie osiadłe. W kolonii następuje niekiedy zróżnicowanie osobników na pobierające pokarm, obronne, wytwarzające meduzy (rozrodcze) itp. Niektóre tworzą szkielet wapienny. Z gat. słodkowodnych należy tu stułbia.

Hydrolazy — zaczyny, które działają na podłoże hydrolizująco.

-+IV, 1500-1501.

Hydroliza — rozkład substancyj złożonych zachodzący pod wpływem wody. Np. sole mocnych kwasów i słabych zasad (jak chlorek żelaza) lub odwrotnie: mocnych zasad i słabych kwasów (jak węglan sodu, czyli soda) wykazują w roztworach reakcję kwaśną lub alkaliczną (rozpadają się częściowo pod wpływem wody na wolny kwas i zasadę, z których mocniejsze przeważa i nadaje reakcję roztworowi).

Hydrologia — nauka zajmująca się opisem i badaniem wód.

H y d romechanika

które rządzą równowagą (hydrostatyka) i ruchem (hydrodynamika) cieczy.

III, 547.

Hydrometeory — drobne skupienia pary wodnej, dające początek opadom. Do wytworzenia ich konieczna jest obecność w powietrzu drobnych cząstek lub jonów, na których para wodna może się skraplać.

Hydronetka — mała ręczna sikawka używana przez straż pożarną do rozpylania wody; yC składa się ze zbiornika na wo-dę o pojemności ok. 12 litrów ; zaopatrzona jest w pompkę, węża i wylot.

Hydropatia -> Wodolecznictwo.

-> / V, 1523.

bardzo

l-A

(ms); wzór na gęstość : d =

ciśnienie,

część hydromechaniki, zapoczątkowana przez Archimedesa; obejmuje prawa, którym podlegają ciecze w równowa-

wodowstręt, chorobliwy wstręt do wody. Objaw wścieklizny; także niektórych chorób nerwowych i umysłowych.

Hydrogenium — łac. nazwa wodoru.

Hydrogenizacja — metoda otrzymywania węglowodorów lżejszych, tj. wchodzących w skład benzyny, z węgla lub ciężkich pozostałości naftowych przez działanie wodorem w specjalnych warunkach. Metoda ta nosi także nazwę berginizacji od nazwiska jej twórcy, Bergiusa (* 1884).

Hydrografia — nauka zajmująca się opisem naturalnych zbiorników wodnych (oceany, morza, rzeki), znajdujących się na ziemi. H. posiada znaczenie dla geologii, geodezji, dla geografii, marynarki, turystyki, inżynierii wodnej i lądowej, górnictwa. Hydrograficzna służba — organizacja zajmująca się ułatwieniem żeglugi przez: badanie oceanów i mórz wraz z wybrzeżem; znakowanie niebezpiecznych brzegów i miejsc przy pomocy latarni morskich i znaków: pław, tyk, okrętów świetlnych, boi itd.; wydawanie map morskich, opisów mórz i przylegających wybrzeży.

II, 551.

Hydroidea

nauka o prawach,

,Pst

- -Z

Przekrój hydronetki. Hydroplan, wodnosamo- Pd - pompa ssąco-lot — samolot, którego kadłub tłocząca, z - zbior-lub podwozie są przystosowane n,Je* gSiSJn?³" do startowania i lądowania rw~ rura wylotowa, na wodzie. -> III, 381 — 382.

Hydrosfera — wody znajdujące się na ziemi; zajmują ®/₈ całkowitej pow. kuli ziemskiej. Badaniem i opisywaniem H. zajmuje się hydrologia.

Hydrosiarczyn sodu, blankit silny środek redukujący (wzór: Na₂S₃0₄), stosowany w farbiarstwie. Łączy się z aldehydem mrówkowym, tworząc t. zw. rongalit, stosowany przy drukowaniu tkanin do wytrawiania białych wzorów na barwnym tle.

Hydrostatyczna wa- /

ga — waga służąca do ^ wyznaczania gęstości Hydrostatyczna waga. ciał stałych i cieczy na podstawie prawa Archimedesa. Chcąc wyznaczyć gęstość ciała stałego, ważymy je w powietrzu (m,) i w wodzie (m₂); gęstość oblicza-

my z wzoru : d (gęstość) = ——— Ażeby wy-m₂ — m₂

znaczyć gęstość cieczy, ważymy ciało stałe w powietrzu (mj, w wodzie (m₂) i w cieczy

mi — m₃ mx — m₂

Hydrostatyczne ciśnienie

jakie wywiera ciecz na dno i ściany naczynia.

H. C. na dno naczynia — iloczynowi ciężaru właściwego cieczy przez wysokość słupa cieczy i nie zależy od kształtu naczynia. H. C. na ściankę naczynia = ciśnieniu wywieranemu przez ciecz na poziom odpowiadający danemu punktowi ściany.

Hydrostatyka

grupa gwiazd w gwzb. Byka.

w podaniach gr. bożek mał-

-> III, 331.

dze. Ważną rolę odgrywa znajomość tych praw przy budowie okrętów, łodzi podwodnych itd.

-* III, 550.

Hydroterapia -> Wodolecznictwo.

Hydrotermalne procesy — zjawiska osadzania się minerałów z gorących roztworów wodnych krążących w litosferze. Ponieważ gorące roztwory wnikały w szczeliny skalne, przeto złoża, które powstały drogą H. P., mają postać żył. Najczęściej jest to kwarc i kruszce metali ciężkich, jak ołowiu, cynku, srebra itp.

Hydrotropizm — kierunek wzrostu rośliny wywołany różnicą wilgotności: korzenie zwracają się w kierunku większej wilgotności.

Hyferes, ijćr — kąpielisko morskie we Francji na Lazurowym Brzegu i mały archipelag wysp ze świetną roślinnością śródziemnomorską. Fabryki perfum. 30 000 mieszk.

Hyjady — 1. — w podaniach gr. nimfy, córki Atlasa, zamienione przez bogów w gwiazdy. 2. —

-* II, 767.

Hyksosi — lud nieznanego pochodzenia, ale zmieszany z elementami sem. który ok. r. 1720 prz. Chr. wtargnął z Syrii do delty Nilu i założył tam swoje państwo. Wygnani przez Amozisa I ok. 1580 r. prz. Chr. Wprowadzili do Egiptu konia i wóz wojenny. II, 126.

Hymans Paul .hajmans poi — (* 1865), polityk belg., liberał, w 11. 1918—1934 parokrotnie minister spraw zagranicznych; reprezentował Belgię w czasie paryskiej konferencji pokojowej i podpisał traktat wersalski. Odgrywał dużą rolę w stosunkach międzynarodowych.

Hymen

żeństwa, syn Afrodyty i Aresa, przedstawiany jako młodzieniec z pochodnią.

Hymn — w strż. pieśni śpiewane przy muzyce na cześć bogów i bohaterów. W śrdw. uroczyste pieśni rei. na chwałę Boga i świętych; w czasach nwż. utwory poetyckie lub muzyczne o poważnej treści, zazwyczaj rei. lub patriotycznej. H. narodowy — pieśń symbolizująca duchową jedność narodu, uznana oficjalnie za pieśń reprezentacyjną danego narodu lub państwa, np. H. narodowy polski: „Jeszcze Polska nie zginęła".

Hyrara (Tayra barbara L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kun. Sierść dość długa puszysta, brunatnawo-czarna, głowa i szyja szarawe. H. żyje w Środk. i Pd. Ameryce; żywi się ptactwem i drobnymi ssakami.

i — w matematyce jednostka urojona; liczba zespolona, której kwadrat = — 1.

Ibadan — grupa osad rolniczych i handlowych w pd. Nigerii (zach. Afryka), tworząca tzw. „miasto" o 387 000 mieszk.

Ibanez Vicente Blasco -* Blasco Ibanez.

Iberia — strż. nazwa Hiszpanii.

Iberowie

Ibis.

Chiny).

I, 266.

(1789-1848), wicekról Egiptu. W czasie powstania gr. spustoszył Peloponez w 11. 1825-28. W 11. 1831-32 odebrał

przedindoeurop. ludność zamieszkująca pd.-zach. Europę (Hiszpanię, Portugalię i pd. Francję) w neolicie i epoce brązu. Smagli, o ciemnych kręconych włosach, pokrewni byli najprawdopodobniej Berberom z pn. Afryki i i. ludom zamieszkującym współcześnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Od V w. mieszają się z Celtami, tworząc tzw. Celtoiberów.

-* II, 850-851.

Iberyjskie Góry — łańcuch górski tworzący pn, obramowanie Wyżyny Kastylijskiej, tzw. Mesety, ku dorzeczu rzeki Ebro.

Iberyjski Półwysep — strż. nazwa Płw. Pirenejskiego.

Ib. ibid., skrót z łac. ibidem — tamże, stosowany najczęściej przy podawaniu źródeł cytatów, dzieł naukowych itp.

Ibi patria ubi bene (łac.) — tam ojczyzna, gdzie dobrze. Często używana, dla scharakteryzowania ludzi kierujących się tylko własnym dobrem, parafraza cytowanego przez Cycerona (Tusculanes V, 37) wiersza Pacuviusa! Patria est ubicumąue est bene.

Ibis czczony (Ibis aethiopica Lath.) — gat. ptaków z rzędu bocianowatych. Pokrywy skrzydeł i ogona o rozstrzępionych chorągiewkach. Głowa i szyja naga, barwy czarnej. Żyje w tropikalnej Afryce, żywi się głównie owadami.

W strż. Egipcie czczony jako święty ptak.

Ibn (ar.) — syn.

Ibn Batuta - (1302-1377). najsławniejszy podróżnik ar. XIV w.

Zostawił obszerny opis swoich podróży (Indie,

III, 1030.

Ibn Chaldun Abderrahman — (1332 — 1406), wybitny historyk ar. Jego ,,Księga Przykładów" obejmuje dzieje Arabów, Berberów, dy-nastyj muzułm. Afryki pn. i Sycylii.

Ibn Roszd -> Averroes.

Ibn Saud — (* 1880), król Nedżdu i Hedżasu, najwybitniejszy władca Arabów ostatnich czasów. W r. 1913 odebrał Turkom Hasę, w r. 1924 wyparł Husseina z Mekki i ogłosił się w r. 1926 królem Hedżasu.

Ibrahim-Pasza

Turkom Syrię, którą utracił następnie po klęsce zadanej mu przez korpus austr.-ang.

Kotliny. Obszar rolniczy i leśny, a przede wszystkim hodowlany. 217 000 km*, 432 000 mieszk. Stolica Boise.

Idea (gr. id&a — kształt, postać)

w zna-

Ibsen Henrik — (1828—1906), największy poeta norw. i największy dramatopisarz w.

-v art. II, 927-934; IV, 509.

Idealizm — I. — w popularnym sensie postawa człowieka, który w swoim postępowaniu kieruje się względem na ideał wyznaczający kierunek jego działania. — 2. — termin filozoficzny odnoszący się bądź do platońskiej nauki o ideach, bądź też w teorii poznania używany na oznaczenie pewnego stanowiska przeciwsta-

XIX. Wielkie problemy życia opracował czeniu pierwotnym, np. u Platona, wzór skoń-w poematach dramatycznych ,,Brand" i ,,Peer czony niedoskonałych rzeczy; w późniejszym, Gynt", w których rozprawił się ze szkodliwym psychologicznym znaczeniu — synonim wyo-zdaniem autora wpływem romantyzmu na życie brażenia lub pojęcia, i zakłamaniem jednostki. Pod wpływem wielkiego krytyka duń. G. Brandesa dokonał się w nim ostateczny zwrot do realizmu. Dramaty jego z tego okresu („Nora", „Upiory", „Wróg ludu",

„Dzika kaczka" i i.), które zjednały mu sławę światową, poddają wnikliwej krytyce cały szereg zagadnień życia społecznego i indywidualnego w okresie liberalizmu (zwł. problem zakłamania) ; dramaty te odznaczają się świetnym wiającego się realizmowi,

opanowaniem techniki scenicznej, której I. nauczył się od Francuzów.

-> I, 1246, 1262, III, 856, IV, 286, 601, 1122.

-► art. „Idea", II, 927-934; IV, 546, 548, 549, 1080, 1084, 1085.

Ideał — myśl przewodnia, koncepcja czegoś doskonałego, czego nie ma w rzeczywistości,

Ibyk z Regionu — (VI w. prz. Chr.), gr. lecz co należy tworzyć i urzeczywistniać, poeta liryczny, autor peanów.    -* II, 932.

Ichneumon (Mungos ichneumon L.) — gat.    Idće fixe, idć fiks (fr.) -► Natręctwo myślowe.

ssaków drapieżnych z rodziny wiwer. I. żarnie-    Idem -> Id.; idem per idem (łac. = to

szkuje pn. Afrykę i Azję. Mn.;    samo przez to samo) — w logice dowodzenie

żywi się drobnymi ssakami, -----—, tautologiczne, nie wnoszące nic nowego.

ptakami i gadami. Czczony y\ V ^    Identyczność — tożsamość, równoznaczność.

w strż. Egipcie,; dzisiaj hodo-' :v'i**2fcg3^¹ . .Gdy chcemy zaznaczyć, iż dwie nazwy jednost-wany jako tępiciel myszy ichneumon.    kowe lub ogólne oznaczają jeden i ten sam

i szczurów.    przedmiot, mówimy np.: Warszawa jest iden-

Ichthyocolla, klej rybi, karuk — wysuszony    tyczna ze stolicą Polski lub Polacy są iden-

pęcherz pławny różnych gat. jesiotra. Środek    tyczni z Lechitami. Twierdzenia z zakresu I.

do klarowania wina i piwa oraz do wyrobu    tworzą specjalny dział logiki, zwany teorią I.

plastrów w lecznictwie.    -* II, 27, 28.

Ichthyosaurus — gad, który żył w okresie Ideograficzne pismo — nazwa nadawana jurajskim; przystosowany do wodnego trybu pismu złożonemu ze znaków odpowiadających życia. Posiadał nagie, długie, wrzecionowate    poszczególnym wyrazom. I. P. jest np. pismo

ciało opatrzone płetwami; pysk wydłużony i u-    chiń. Ideogram — znak pisemny odpowiada-

zbrojony w liczne, stożkowate, ostre zęby. Naj-    jący poszczególnemu wyrazowi, występujący powiększę okazy — do 10 m dł. -> II, 479.    za I. P. także winnych pismach, np. staroegips.

-+ I, 2, II, 1048, 1049.

Ideologia — zbiór haseł i poglądów na życie, mających stanowić podstawę działania jednostki lub grupy. W tym sensie mówimy o I. społecznych i politycznych, jak socjalizm, komunizm, nacjonalizm i i. Ideolog — twórca I.

Idio (z gr. idios — własny, odrębny) — w złożeniach przedrostek wskazujący na cechy indywidualne właściwe wyłącznie danemu przedmiotowi czy jednostce; np. idiodynamiczny — posiadający albo wytwarzający siłę własną.

Idiomat (z gr. idioma = właściwość) — właściwość, szczególnie językowa; narzecze. Idio-matyczne wyrażenie — wyrażenie właściwe tylko danemu językowi, nie dające się ściśle przetłumaczyć na inny język, np. „dać za

Ichthys — (gr. 'ichthys = ryba), wczesno-    starobabilońskim.

chrześcij. symbol słowny, utworzony z₍ pierwszych liter słów gr. : JesńsChristós Theu Yiós Sotćr (Jezus Chrystus, Boga Syn, Zbawiciel).

Ichtio (z gr. ichtys = ryba) — w złożeniach przedrostek wskazujący na związek z rybami, np. ichtiotomia — anatomia ryb.

Ichtiol — preparat siarkowo-organiczny, o-trzymywany przez suchą destylację tyrolskich łupków bitumicznych w postaci brunatnej, gęstej cieczy. Środek stosowany w lecznictwie chorób skórnych.

Iczang — traktatowy port chiń. nad Jangcy-kiangiem; 108 000 mieszk.

Id. — skrót z łac. idem — tenże sam, to samo.

Ida — 1. — tur. Kas Dag, góra w pn.-zach. części Azji Mn., 1770 m wys., znana z mitologii wygraną".

ślający lokalizację w zarodzi komórkowej cech dziedzicznych osobnika. Wg. współczesnych poglądów genetycznych cechy te lokalizują się

gr.; 2. — obecnie Psiloritis, grupa górska na Idioplazma — dawniej używany termin okre-Krecie, 2417 m wys.

Idaho, 'ajdahou — stan amer. (St. Zj. A. Pn.) w dorzeczu rzeki Snake w pn. części Wielkiej

Idiosynkrazja — szczególna wrażliwość niektórych osobników na pewne substancje chemiczne, w szczególności leki (np. antypiryna) oraz niektóre środki spożywcze (poziomki, raki itp.). Wprowadzenie do organizmu substancji, którą jest on szczególnie wrażliwy, powoduje reakcję, objawiającą się wystąpieniem pokrzywki, podwyższeniem ciepłoty, bólami stawów itp. I. może być wrodzona lub nabyta (jest wtedy rodzajem alergii).

Idiota (gr. idiótes=nie uczony, prostak) — upośledzony umysłowo, którego inteligencja nie przekracza rozwoju umysłowego dwuletniego dziecka.

Idiotyzm — I stopień (najcięższy) wrodzonej tępoty umysłu. (-► Umysłu tępota).

Idiotyzmy językowe

Ido

Idylla -► Sielanka. -+ II, 234, III, 332. Idy (z łac. idus)

strzał.

Iglicznia (Nerophis ophidion L.)

potomstwo. Dł. 40 cm.

nie w zarodzi, lecz w jądrze komórkowym, a mianowicie w chromosomach.

na

właściwości, odrębności danego języka; używane często w znaczeniu zbliżonym do idiomatu.

— sztuczny język międzynarodowy, stanowiący ulepszenie esperanta. Powstał koło r. 1917, nie zdołał się jednak rozpowszechnić.

-> II, 1088.

Idol — posążek przedstawiający postać ludzką czy zwierzęcą, personifikujący jakieś bóstwo i otaczany czcią specjalną. Idola tri a — bałwochwalstwo, postać pierwotnej religii, polegająca na oddawaniu czci obrazom i posągom jako właściwym przedmiotom kultu.

Idotea baltica Pall. — gat. równonoga morskiego (dł. ok. 2 cm), żyjącego na łąkach podwodnych Bałtyku i innych mórz europejskich. Roślinożerny. Zmienny w ubarwieniu.

Idrla — m-to wł. w Krainie nad granicą Jugosławii; kopalnie rtęci. 12 000 mieszk.

Iduna, właść. Idhuna — skandynawska bogini młodości i wiosny. Strzegła złotych jabłek, których jedzenie zapewniało bogom ich wieczną młodość.

■w kalendarzu rzym. piętnasty dzień marca, maja, lipca i października, a trzynasty dzień pozostałych miesięcy, poświęcony Jowiszowi.

Idysz (potocznie zw. żargonem żyd.) — język większości Żydów F.uropy wsch. i ośrodków ich emigracji (Londyn, Paryż, St. Zj. A. Pn., Argentyna). Powstał z połączenia kilku dialektów języka Staroniem, z elementami hebr., słów. i romańskimi. Początki I. sięgają w. X. W piśmie posługuje się I. alfabetem hebrajskim. W ostatnich latach kilkudziesięciu rozwinęła się obfita literatura w języku I.

Idzi św. — (f ok. 721), pustelnik prowancki, założyciel klasztoru benedyktynów (koło dziś. m-ta St. Gilles). Wg „Kroniki" Galla żona Władysława Hermana, Judyta, pielgrzymowała do niego przed urodzeniem się Bolesława Krzywoustego.

Idzikowski Ludwik — (1891 — 1929), major pilot. W 11. 1928—1929 podejmował dwukrotnie

próbę lotu transatlantyckiego; druga z nich zakończyła się przymusowym lądowaniem na wyspie Graziosa, podczas którego spalił się pilot wraz z maszyną.    II, 1203.

If — wyspa w Zatoce Marsylskiej; zamek zbudowany przez Franciszka I, służący dawniej za więzienie dla przestępców polit.

Ifigenia — w podaniach gr. córka Agamem-nona i Klitemestry. Złożona przez ojca jako ofiara na ołtarzu Artemidy w Aulidzie (w celu zjednania bogini dla wojsk gr.), została przez boginię ocalona i uniesiona, jako kapłanka, do Taurydy, gdzie odnalazł ją brat, Orestes.

Ifni — kolonia hiszp. nad brzegiem Atlantyku w pd.-zach. Maroku. 2500 km². 2000 mieszk.

łganie — wieś w pow. siedleckim, pamiętna zwycięstwem Prądzyńskiego nad Rosjanami 10 kwietnia 1831 r.

Igarka — nowy port sow. nad dolnym Jeni-sejem, ok. 500 km od morza; koncentruje komunikację morską tego obszaru z Archangiel-skiem i Murmańskiem.

Igelstrttm Józef — (1734—1817), generał ros., Niemiec z pochodzenia. Od r. 1764 przydzielony do ambasady ros. w Warszawie; na sejmie 1767 r. był sprawcą porwania opozycyjnych senatorów polskich. Od r. 1792 głównodowodzący armii ros. w Polsce, od 1793 ambasador. Zaskoczony przez wybuch powstania w r. 1794, wyparty z Warszawy, został dymisjonowany.

IGF., skrót z Inter essengemeinschaft der Far-beninduslrie A. O. (niem. = wspólnota interesów przemysłu barwnikarskiego, spółka akcyjna) — zespół największych niem. fabryk chemicznych, zorganizowanych w trusty i koncerny, utworzony w 1925 r.; zatrudnia ok. 100 000 robotników i urzędników. ->■ I, 588.

Iglaste -> Szpilkowe.

Iglica (w architekturze) ->• Pinakiel.

Iglica, bocianie noski (Erodium cicutarium) — pospolity chwast polny z rodziny bodziszkowa-tych; niewielka roślina zielna, tworząca różyczkę przyziemnych, pierzastych liści; kwiaty różowe; owocki posiadają dziobki, zwijające się spiralnie przy nasadzie.

Iglica — część zamka karabinu, działa itd., uderzająca w spłonkę naboju i powodująca wy-

I, 340.

ryba

morska z rodziny Sygnathidae, występuje w Bałtyku, Morzu Niem. i Adriatyku. Ubarwienie zielonawe, ciało wydłużone. Samce pielęgnują

-* III, 717.

Igła magnetyczna -> Magnetyczna igła.

Igława, czes. Jihlava — m-to na wierzchowinie czesko-morawskiej, słynęło dawniej z kopalni srebra i sukiennictwa. Skupia się dziś koło niego silna wyspa językowa niem. 31 000 mieszk.

Igława — polska nazwa araukarii.

Ignacy — imię dwóch świętych: — 1. — I Antiocheński — (f ok. 107), uczeń św.

gr., współtwórca Partenonu.

Ili

Jana Apostoła, biskup Antiochii, skazany na śmierć i ścięty w Rzymie; autor siedmiu listów do Rzymian. Pam. 1 lutego. — 2. — I. Loyo-la — (1491 — 1556), szlachcic hiszp., pod wpływem lektury żywotów świętych został w r. 1522 pokutnikiem i w tym czasie napisał książkę rekolekcyjną „ćwiczenia duchowne". W r. 1534 wraz z 6 towarzyszami zawiązał stowarzyszenie, które dało początek zakonowi jezuitów. Pam. 31 lipca.

Ignatiew Nikołaj, hr. — (1832 — 1908), dyplomata ros., rzecznik idei panslawizmu na Bałkanach; jako poseł w Pekinie osiągnął odstąpienie Rosji kraju nadamurskiego i pobrzeża Mandżurii.

Igor — imię kilku książąt ruskich. — 1. —

I. Rurykowicz — (865—946), wielki książę kijowski od 912 r.; podbił sąsiednie plemiona słów. W 945 r. zawarł sojusz wojskowy i handlowy z Bizancjum. Zamordowany przez Drew-lan. 2. — I. Światosławowicz — (ok. 1162 — 1202), ks. nowogrodzko-siewierski i czernihow-ski od r. 1180, bohater wyprawy na Po-łowców r. 1185, opiewanej w „Słowie o pułku Igora".

Igrzyska olimpijskie -■> Olimpiada.

Iguanodon — olbrzymiej wielkości gad kopalny, który żył w epoce kredowej.

Iguassfi, hiszp. Iguazu — lewy dopływ Parany; tworzy niedaleko ujścia największe na świecie wodospady, przecięte granicą arg.-brazyl. 630 km dł.

Igumen, ihumen — w klasztorach obrządku wsch, tyle, co przeor.

I. H. S. — trzy pierwsze litery imienia Jezusa w języku gr. (H = ć). Tłumaczony również jako: Jesus hominum Sdlmtor (łac. = Jezus zbawiciel ludzi), lub: Jesum habemus socium (łac. = Jezusa mamy za towarzysza).

I j — zatoka Zuiderzee, dochodząca do Amsterdamu.

Ijssel — prawa odnoga dolnego Renu w Holandii.

Ikar — w podaniach gr. syn Dedala; wraz z ojcem uciekał z Krety na skrzydłach, przymocowanych woskiem do ramion; przy zbliżeniu się do słońca wosk stopniał i I. spadł do morza „Ikaryjskiego".

Ikona (ros.) — obraz święty.

Ikonografia — nauka pomocnicza historii sztuki, badanie i opisywanie obrazów zwł. rei. nie z punktu widzenia ich wartości malarskiej, lecz ze względu na treść.

Ikonoklaści -> Obrazoburcy. I, 736 — 737.

Ikra — jajka ryb i innych niższych zwierząt wodnych (u płazów zwanych skrzekiem).

Ikrowiec, grochowiec — skała złożona z o-krągłych ziarenek lub bryłek węglanu wapnia (CaCO,). Tworzy się najczęściej jako osad gorących źródeł.

Iksjon — w podaniach gr. król Tessalii; strącony do Tartaru za uchybienie czci należnej

Herze, został wpleciony w wiecznie obracające się koło.

Iktinos — (V w. prz. Chr.), strż. architekt

I, 292, 381.

Ikwa — prawy dopływ Styru; płynie z Podola. 160 km. Rzeka opiewana przez Słowackiego.

Ue-de-France, il da fras — dawna prow. fr. z Paryżem jako stolicą, obecnie wchodzi w skład departamentu Seine. Dzięki położeniu geogr. u spływu rzek stała się ośrodkiem państwa fr.

Ili — dopływ Jeziora Bałchasz z Tiańszania; przepływa tzw. Bramę Dżungarską. 1300 km dł., 176 000 km² dorzecza.

Iliada — strż. gr. heksametryczny poemat w 24 pieśniach przypisywany Homerowi, arcydzieło poezji epickiej wszystkich czasów. Pierwszy polski przekład I. (wierszem) pióra Fr. Ksawerego Dmochowskiego (1800/1 r.)

II, 116, 122, 230, 231, 699.

Ilia Muromiec — podaniowy bohater bylin ruskich, syn chłopski, obdarzony cudowną siłą. Pojawia się na dworze Włodzimierza Wielkiego i walczy ze złymi mocami w obronie wiary, ojczyzny i uciśnionych.

Ilidie — miejscowość lecznicza w Jugosławii, w Bośni; źródła siarczane.

Uion, łac. Ilium -*■ Troja.

Uiria — bałkańska kraina nad pn. Adriatykiem w Jugosławii, zamieszkiwana w strż. przez Ilirów. Do r. 1914 austr., w r. 1919 włączona do Jugosławii. Ilirowie — lud pochodzenia indo-europ., pokrewny Trakom, zamieszkujący w strż. Alpy wsch., Albanię, Bośnię, Dalmację, Pannonię, od wczesnej epoki brązu przez starszy okres żelaza; w drugiej poł. ostatniego tysiąclecia prz. Chr wypierani stopniowo przez Celtów. Stworzyli w Alpach wsch.* ognisko wspaniałej kultury tzw. halsztackiej. -► IV, 397,829.

Uiryzm — ruch kulturalno-narodowy w pd. prow. Austrii przedwojennej, dążący do zjednoczenia Serbów, Chorwatów i Słoweńców na podstawie wspólnoty językowej.

1. — prawy dopływ górnego Renu z Austrii, 75 km dł.; 2. — lewy dopływ Renu z Jury, 205 km dł.

Iller — prawy dopływ górnego Dunaju w Bawarii, 165 km dł.

Ullmani — grupa górska w Andach Boliwii, 6410 m wys.

Illinois ,ili’noj — stan amer. (St. Zj. A. Pn.) między Mississippi a Jeziorem Michigan, najlepiej zagospodarowany ze środk. stanów: rolnictwo (głównie uprawa kukurydzy) i hodowla bydła na urodzajnej równinie, potężny przemysł, skoncentrowany w Chicago; wielkie rzeźnie. Największe m-to — Chicago; władze stanowe znajdują się w małym m-ku Spring-field. 147 000 km², 6 485 000 mieszk., z czego */, w Chicago. Polaków w stanie jest około 450 000.

Illinois ,ili’noj — lewy dopływ górnego Mississippi, 500 km dl.

Illo tempore (łac.) — onego czasu.

Illuminaci — tajne związki zakładane w XVI —XVIII w. w Hiszpanii, Francji i Niemczech zwł. zaś związek zał. w r. 1776 w Ingol-stadt, zbliżony charakterem do związków wol-nomularskich, który miał na celu szerzenie idei oświecenia na gruncie polit. i rei.; w r. 1784 rozwiązany.

Ilm — lewy dopływ Sali z Lasu Turyng-skiego, 120 km dł.

Ilmen — płytkie, rybne jezioro w pn. Rosji ; odgrywa ważną rolę w komunikacji wodnej. 920 km².

Ilnicka Maria

Imadło.

Imam

(1825 —1897), tłumaczka i powieściopisarka, zasłużona głównie jako redaktorka „Bluszczu", tygodnika dla kobiet (w 11. 1865-1896).

Iloczas — czas użyty na wymówienie danej samogłoski lub sylaby. I. posiada podstawowe znaczenie w metryce zwł. w językach rozróżniających samogłoski i sylaby krótkie i długie.

—► I, 58.

Iloczyn -> Mnożenie.

Iloraz -»■ Dzielenie.

Iluminizm (z łac. lumen — światło) — pogląd św. Augustyna; w myśl tego poglądu poznanie najwyższych prawd (Bóg, dusza) osiągamy nie przez dociekanie rozumowe, lecz za pośrednictwem łaski oświecającej.

Iluminowane rękopisy - strż. i śrdw. rękopisy, zdobne w bogate ornamenty (np. piękne inicjały) i ilustracje, wykonane nieraz bardzo artystycznie, olbrzymim nakładem cierpliwości i siły przeważnie przez anonimowych artystów, najczęściej w klasztorach.

-* III, 176.

Ilustrowany Kuryer Codzienny, IKC —

dziennik krakowski, założony \w r. 1910) i redagowany przez Mariana Dąbrowskiego.

Ił — skała drobnoziarnista różnie zabarwiona, składająca się głównie z kaolinu, obok którego ubocznie występuje pył kwarcowy, węglan wapnia, sól kamienna i i. Chciwie chłonie wodę i pod jej wpływem staje się plastyczny. Ze względu na skład mineralny rozróżniamy różne rodzaje I.: ziemia porcelanowa —

I. złożony z najczystszego kaolinu (służy do wyrobu szlachetnej porcelany); I. garncarski składa się z kaolinu zanieczyszczonego tlenkami żelaza i kwarcem; I. bitumiczny zawiera zmienny procent węglowodorów; ziemia odbarwiająca — I. nieplastyczny, zawierający znaczny procent magnezji; wciąga chciwie tłuszcze i oleje, posiada szerokie zastosowanie w przemyśle.

Iława, niem. Deutsch Eylau, — m-to Prus Wsch. nad granicą polską; ważny węzeł kolejowy, w myśl opinii komisji dla spraw polskich na konferencji pokojowej w Paryżu przyznany Polsce. Traktat wersalski przyłączył natomiast I. do obszaru plebiscytowego, w następstwie czego dostała się Niemcom. 13 000 mieszk.

Iława Pruska, niem. Preussisch Eylau — m-to w Prusach Wsch. pod Królewcem; w r. 1807 zwycięstwo Napoleona nad Prusakami i nad Rosjanami.

Iłłakowiczówna Kazimiera Iłła — (* 1892), poetka; w U. 1926 — 1935 sekretarka osobista Marszałka Piłsudskiego. Bogatą twórczość I. charakteryzują dwa, zawsze w jej poezji występujące wątki: romantyczna tęsknota i miłość ojczyzny przejawiająca się zwł. w umiłowaniu kraju lit., pędzie do czynu i kulcie bohaterstwa. Liczne zbiory poezyj. Najważniejsze: „Ikarowe loty", „Połów", „Płaczący ptak", „Popiół i Perły", „Ballady bohaterskie".

Iłłukszta, łot. Illuxte — m-to w Zemgalii łot. pod Dyneburgiem. W okolicy dużo Polaków. 3000 mieszk.

Iłołupek — skała pod względem składu mineralnego podobna do iłu. Różni się od niego większą twardością i spoistością oraz wyraźną łupko watością.

-*■ IV, 125.

Iłowajskij Dymitr — (1832—1920), historyk ros., autor nacjonalistycznych rusyfika-torskich i odznaczających się nienawiścią względem Polski podręczników historii, używanych w ciągu kilku pokoleń w Rosji i Królestwie Polskim. Rozprawy z dziejów Polski.

Iłów — m-ko w pow. sochaczewskim, 1000 mieszk.

Iłża — m-to w pow. iłżeckim (woj. kieleckim). 5000 mieszk.

Imadło — narzędzie do przytrzymywania obrabianych przedmiotów. Składa się z dwóch szczęk: ruchomej i nieru-    .jg—■—

chomej lub obu ruchomych, które przy pomocy śruby mogą się zbliżać, zaciskając przedmiot, lub oddalać.

Imago — owad dorosły całkowicie już wykształcony, powstały drogą kolejnych przeobrażeń z jaja.

1. — duchowny muzułm. prowadzący modły w meczetach. -*• II, 1013. 2. — tytuł książąt ar.

Imandra — jezioro w Rosji na Płw. Kola, przy kolei murmańskiej. 850 km*.

Imatra — wodospad, a raczej katarakta rzeki Vuoksi (Finlandia), wypływającej z Jeziora Saima do Jeziora Ładogi. Wyzyskany dla napędu zakładu wodnoelektrycznego.

Imbecyl, głuptak — upośledzony umysłowo, którego inteligencja nie przekracza rozwoju umysłowego dziecka sześcioletniego. (-*■ Umysłu tępota).

Imbir — wysuszone kłącze imbiru lekarskiego, (Zingiber officinale), byliny dziko rosnącej (55 gat.) i uprawianej w obszarach podzwrot-

Kłącze imbiru.

smaku stosowany jest jako lek aromatyczny, sprzyjający trawieniu oraz jako przyprawa do potraw.

Imbros

tur. u wrót Dardaneli.

(1837 —

forma cza-

naśladowanie; przedmiot naśladujący; w muzyce — gł. forma kontrapunktu; powtarzanie się głosów (kanon), powtórzenie tematu w różnych głosach (fuga).

Immanentny — termin filozoficzny na określenie czegoś, co się znajduje wewnątrz danego układu. Np. I. przyczyny — przyczyny znajdujące się w samych rzeczach, a nie na zewnątrz nich. Opp.: transcendentny.

Immermann Karl

tryb rozkazujący,

najwyższa

Imperializm

w drukarstwie: format

nikowych, gł. w Indiach. Zawiera olejek lotny. Żółtawo-szary proszek o palącym, korzennym

Imbir właściwy.

— wyspa

250 km², 14 000 mieszk. Ważny punkt obronny.

Imeretyńskij Aleksander, ks.

1900), generał ros. W 11. 1863 — 64 brał udział w tłumieniu powstania polskiego. W wojnie ros.-tur. w r. 1877 zdobył Plewnę. W 1897 ge-nerał-gubernator Królestwa Polskiego.

Imiesłów (łac. participium) sownikowa urobiona od tematu czasownika

i używana dla ściągania zdań podrzędnych.

I. może posiadać znaczenie przymiotnikowo-rzeczownikowe (np. „kochany", „kochający"), lub ściśle czasownikowe, związane z wyrażaną czynnością lub stanem (np. „kochając", „pokochawszy").

Imię własne — w gramatyce: nazwa jednostkowego lub zbiorowego przedmiotu, nadana dowolnie, niezależnie od nazwy stosowanej dla wszystkich podobnych przedmiotów.

Imigracja — osiedlanie się obcokrajowców w danym kraju, napływ ludności z zagranicy.

-* I, 440, 810.

Imitacja

(1794-1840), po-wieściopisarz niem., wybitny przedstawiciel niem. realizmu. Nawiązując do Goethego, ugruntował w Niemczech styl realistyczny. Powieści: ,,Epigonen", ,,Milnchhausen" ii.

Immersja (z łac. immersio = zanurzenie) — w technice mikroskopowej wpuszczanie kropli cieczy, najczęściej olejku cedrowego, m. soczewkę obiektywu a szkiełko, pokrywające oglądany preparat. Niezbędna przy obiektywach dających najsilniejsze powiększenia (immersyjnych).

Immoralizm — kierunek etyczny, rodzaj etycznego sceptycyzmu, podający w wątpliwość istnienie jakichś norm i zasad i uznający — jak to wyraził Nietzsche — że wszystko jest poza dobrem i złem.

Immunitet — w prawie śrdw. wyłączenie obszaru terytorialnego, podlegającego władzy świeckiej lub duchownej, spod kompetencji władzy publicznej. ->• II, 319. Obecnie — częściowe wyłączenie spod władzy panującego sądownictwa. I. poselski — przywilej członków izb parlamentarnych, ograniczający w stosunku do członków tych izb kompetencje władzy wykonawczej i sądowej, celem dania posłom i senatorom większej swobody w wykonywaniu ich funkcyj, przy czym korzystają oni tylko z takiej rękojmi nietykalności, jakiej wymaga ich uczestnictwo w sprawach izb; za działalność nie związaną z uczestnictwem w pracach parlamentarnych członkowie izb odpowiadają na równi z każdym obywatelem. I. sędziowski — przywilej, na mocy którego sędziowie nie mogą być pociągani do odpowiedzialności karnej, ani pozbawiani wolności bez uprzedniej zgody właściwego sądu dyscyplinarnego, o ile nie są schwytani na gorącym uczynku.

Immunizacja -* Uodpornianie.

Imperativus (łac.) odmienna forma czasownika wyrażająca rozkaz, wolę, życzenie.

Imperator (łac.) — 1. — w strż. Rzymie tytuł urzędnika posiadającego najwyższą władzę wojskową i cywilną oraz tytuł wodza obwołanego po zwycięstwie I. przez żołnierzy lub mianowanego przez senat. Tytuł ten wygasał po odbyciu triumfu. 2. — od r. 45 prz. Chr. wprowadzony przez Cezara tytuł władców Rzymu. Stąd przeszedł do historii nowoczesnych ludów (fr. 1’empereur, ang. emperor).

Imperatyw kategoryczny zasada etyczna Kanta: „działaj tak, ażeby zasada twojej woli mogła zawsze służyć za ogólną podstawę prawodawstwa".

Imperfectum (łac.) — czas przeszły niedokonany.

Imperial Chemical Industries Ltd., ym-

'piarjal 'kemykal 'yndastryz 'lymytad (ang.) — wielki ang. koncern chemiczno-barwnikarski.

Imperial Conference .ynTpiarjal 'konfa-rans (ang.) — konferencja szefów rządów W. Brytanii i jej dominiów zwoływana w Londynie co 4 lata od r. 1907 celem uzgadniania interesów dominiów i macierzy. Jedyna I. C. poza W. Brytanią odbyła się w Ottawie w r. 1932.

w ogólniejszym znaczeniu wszelkie dążenie do władzy, w węższym znaczeniu: dążenie państw do rozszerzania sfery swych wpływów.

-> art. II, 934-943; IV, 1318-1320. Imperiał — 1. — złota moneta bita w Rosji carskiej od poł. XVIII w., początkowo warta 10, później 15 rubli. Bito także półimperiały (5 i 7,5 rubla). 2.

arkusza papieru około 62 X 95 cm, używanego najczęściej na druk afiszów.

Imperium (łac. = rozkaz, władza) — 1. — w czasach republiki rzym. najwyższa władza wojskowa i cywilna nadawana konsulom i pretorom. 2. — nazwa państwa rzym. od Oktawiana Augusta. Obecnie nazwa niektórych państw o ustroju monarchistycznym, np. I. bryt., I. wł. 3. — określone ustawami uprawnienie sądów do wymiaru sprawiedliwości.

IV, 891.

Impetuoso (wł.) — popędliwie, burzliwie.

Implicite (łac. = ciemno, niewyraźnie) — to, co ż natury rzeczy jest w czymś zawarte; twierdzenie, które zawiera się w danym pojęciu, zdaniu, lub systemie. Np. w pojęciu trójkąta zawiera się I. teza, że każdy trójkąt ma trzy boki.

Implikacja — połączenie dwu zdań w okres warunkowego typu: jeżeli 12 jest podzielne przez 4, to 12 jest podzielne przez 2.

Impluvium — w strż. domu rzym. basen pośrodku atrium przeznaczony do gromadzenia wód deszczowych.

Imponderabilia (łac.)

ta-

kierunek w muzyce

przez kościół kat., stwierdzające, że nie ma w niej nic przeciwnego wierze; w szerszym znaczeniu w ogóle pozwolenie na druk (I. udziela np. autor po przeprowadzeniu wszystkich korekt w drukarni).

Impromptu .epróptii (fr.) — krótki nastrojowy utwór muzyezny o swobodnej budowie, często w formie pieśni. Słynne I. Schuberta i Chopina.

Improwizacja — utwór poetycki, muzyczny, mowa itp., powstały bez przygotowania jako bezpośrednie ujawnienie zdolności twórczych, np. wielka I. Konrada w III części „Dziadów", którą Mickiewicz napisał w natchnieniu w ciągu jednej nocy.

In — s. chem. pierwiastka indu.

In absentia (łac.) — w nieobecności. Np. wyrok I. A. — wyrok wydany w nieobecności oskarżonego.

In aeternum (łac.) — na wieki.

Inari — jezioro w pn. Finlandii, 1421 km*

w obliczu

pierwiastek, b. rzadko spotykany metal, bez zastosowania praktycznego. L. porz. — 49, c. atom. — 114,8, s. chem. In.

Indeks, (łac. index = wskaźnik), rejestr (np. nazwisk) w dziełach naukowych.

I. w matematyce -»■ Wskaźnik. 3. — I. książek zakazanych — spis książek uznanych za szkodliwe przez kościół kat. Pierwszy I. został ogłoszony w r. 1557. -> III, 179.

Independenci — sekty ang., powstałe na podłożu kalwinizmu, ale uznające, że każda gmina rei. jest niezależną jednostką, nie zwią-

to, co nie może być zważone; za I. uważano dawniej materialne podstawy światła, ciepła, elektryczności; przenośnie: zjawiska i warunki, których nie można obliczyć, przewidzieć.

Import Wwóz.

Impregnacja — nasycanie materiałów kich, jak drzewo, tkaniny itp. różnymi substancjami. I. przeciwogniowa: drzewo, tkaniny (np. dekoracje teatralne) nasycone szkłem wodnym, siarczanem lub fosforanem amonu, nie palą się płomieniem, lecz tylko zwęglają. Podkłady kolejowe, słupy telegraficzne i budulec impregnuje się środkami przeciwgnilny-mi, jak karbolineum i sublimatem. Tkaniny impregnowane stearyną, parafiną lub związkami glinu z kwasami tłuszczowymi nie wchłaniają wody, lecz przepuszczają powietrze (w przeciwieństwie do tkanin gumowanych). Tkaniny masek przeciwgazowych, płaszczy, płócien ochronnych itd. nasyca się mieszaniną talku i oleju lnianego lub gumą.

Impresjonizm (z fr. limpression, 1’eprćsjó = wrażenie) — kierunek sztuki XIX w. zapoczątkowany we Francji, dążący do przedstawiania w dziele sztuki takiej rzeczywistości, jaką chwyta artysta w przelotnym wrażeniu, nie sugerowany wiedzą o niej. -> art. II, 943 — 949; II, 155, III, 851, IV, 246, 247, 949, 958,959, 1061. I. w muzyce dążący do rozluźnienia ścisłych form, niecodziennej harmonii i wykorzystania odrębności muzyki ludów egzotycznych. I. w muzyce reprezentuje szkoła nowofr. i jej zwolennicy : Dćbussy, Ravel, Delius, Skriabin, Szymanowski, Respighi ii.    -* IH> 769.

Imprimatur (łac. = niech będzie drukowane) — zezwolenie na druk książki, udzielane pow.

In articulo mortis (łac.) śmierci, np. rozgrzeszenie udzielane umierającemu przy Ostatnich Sakramentach.

In blanco (wł. = na biało) — dokument (blankiet wekslowy, czekowy itp.) podpisany, częściowo lub też zupełnie niewypełniony; kredyt I. B. — kredyt otwarty bez ograniczenia sumy; sprzedaż I. B. — sprzedaż z późniejszym terminem dostawy walorów, których się w chwili dokonania transakcji nie posiada.

Inch, yncz (ang.) — cal ang. = ¹/lt stopy ańg. = 2,54 cm.

Incognito (z łac. incognitus = nieznajomy) — nieoficjalnie, pod przybranym nazwiskiem.

I. podróżują np. często wysocy dostojnicy państwowi dla uniknięcia oficjalnych przyjęć i powitań.

Incompatibilia (łac.) — rzeczy nie do połączenia; najczęściej stosuje się to określenie do dwóch funkcyj, które nie mogą być połączone w jednym ręku, np. konstytucja Rzpli-tej przewiduje niemożność połączenia wyższych funkcyj w Najwyższej Izbie Kontroli Państwa z biernym prawem wyborczym.

In corpore (z łac. corpus = ciało) — w całości, zwarcie, np. „rząd I. C. wziął udział w uroczystości".

Ind

1.

Indiana, ,yndj’&n3 (ang.)

St. Zj. A. Pn., m. rzeką Ohio a Jeziorem Michigan. Obszar nizinny, rolniczy i hodowlany z miernym przemysłem, ale rozwiniętym górnictwem (węgiel). 94 000 km*, 2 930 000 mieszk., w tym 50 000 Polaków. Stolica Indianapolis, 364 000 mieszk.

Indianie

pięć drobnych

kolo-

tor generalny jużto za pośrednictwem miejscowych książąt, jużto bezpośrednio przez urzędników hol. Krajowcy mają nadto swych delegatów w Radzie Ludowej, będącej suroga-tem reprezentacji tubylców i urzędników; obecnie separatystyczne ruchy nacjonalistyczne dążą do usunięcia władzy białych. Uprawa kawy, herbaty, trzciny cukrowej, tytoniu; kauczuk i olej palmowy. 1 900 000 km², 60 729 000 mieszk. (w większości Malajczycy, poza tym Arabowie, Chińczycy, biali). Stolica Batawia.

-*■//, 1178.

Indie Zachodnie

płw. pd.-wsch.

zaną z innymi wspólnym synodem. I. odegrali dużą rolę polit. w Anglii za Cromwella i w kolonizacji Ameryki Pn.

Indeterminizm — pogląd, wg którego postanowienia i czyny człowieka są całkowicie wolne (wolność woli), w naturze zaś nie ma bezwzględnej konieczności przyczyn i skutków, występują raczej procesy celowe. -> art. II, 949-960.

stan amer.

wielomilionowa ludność tubylcza Ameryki, stanowiąca zespół ras i produkt skrzyżowania niezliczonych fal etnicznych, pochodząca prawdopodobnie z pn. Azji. -> art. II, 960-969; I, 154, 160-161, 164, 165, 806, 809, II, 1245, I V, 808-809.

Indie bryt. (ang. India, 'yndja) — kraj w Azji pd. pod rządami Wielkiej Brytanii, cesarstwo anglo-ind. od r. 1877 i podstawa dobrobytu ang. Gł. krainy I.: staro krystaliczny wyżynny Dekan na pd., nizina Hindostanu powstała przez zasypanie zatoki morskiej utworami rzek himalajskich i młode trzeciorzędowe góry Himalaje. 4 382 000 km*, 303 000 000 mieszk. Stolica Delhi. -> art. II, 970—985, „Braminizm", I, 792— 803 i ,,Budda i buddyzm", I, 825 — 835; I, 322-323, 454, 466, 467, 468, 591, 605, 1041, II, 1083, 1244, III, 312, 644, 1027, 1030, 1031, 1032, IV. 1254, 1319.

Indie Francuskie (fr. Etablieaementa de l'Inde, ćtablismń de 16d) kolonij, rozrzuconych na obszarze Indyj Przed-gangesowych (Chandernagor, Karikal, Mahć, Pondiszery, Yanaon), które są szczątkami wielkich posiadłości fr. utraconych w XVIII w. na rzecz Anglii. Posiadają znaczenie baz morskich. 513 km*, 2 290 000 mieszk. Stolica Pondiszery.

Indie Portugalskie (portug. India Portugue-aa) — posiadłości portug. na zach. wybrzeżu Indyj Przedgangesowych; trzy obszary: Goa, Damao, Diu. Stanowią pozostałość dawnego panowania portug. w Indiach. 3800 km*, 580 000 mieszk. Stolica Nova Goa.

Indie Przedgangesowe — płw. pd.-azjat., identyfikowany z Indiami Bryt.

Indie Wschodnie — nazwa obu płw. Azji pd.-wsch. i Archipelagu Sundajskiego.

Indie Wschodnie Holenderskie nialne posiadłości Holandii, wyspy Archipelagu Sundajskiego (Sumatra, Jawa, Borneo hol., Celebes, Madura, Małe Wyspy Sundajskie, Mo-lukki i i.) łącznie z zach. częścią Nowej Gwinei, przejęte przez państwo hol. w 1798 r. po rozwiązaniu Kompanii Hol. Indyj Wschodnich. Zarząd I. W. H. wykonuje guberna-

nazwa archipelagów Ameryki Środk., wprowadzona przez Kolumba.

->/, 156, IV, 319.

Indie Zachodnie Holenderskie — oficjalna nazwa kolonij hol. w Ameryce (Gujana i Curaęao).

Indie Zagangesowe

Azji, obszar przejściowy między światem mong. a mai. Środk.-azjat. pasma górskie, ścieśnione u nasady płw. rozwijają się tu w 3 pasma, przedzielone nizinnymi, urodzajnymi równinami. Liczne rzeki: Irawaddi, Saluen, Menam. Klimat tropikalny; letni pd.-zach. monsun przynosi silne opady w przeciwieństwie do suchszego, zimowego pn.-wsch. mon-sunu. Dżungla pierwotna na nizinie obecnie silnie przetrzebiona. Pierwotna czarna ludność została zepchnięta przez ludy mong., które poza Płw. Malajskim opanowały kraj, tworząc narody Birmańczyków, Syjamczyków, Annami-tów itd. Dalszym ciągiem inwazji mongol. jest współczesna imigracja Chińczyków. W obszarach ang. imigracja Hindusów i Tamilów. Wkroczenie białego człowieka zmieniło gospodarkę naturalną na plantacyjną, zmeliorowało bagniste delty rzek, ożywiło górnictwo, wprowadziło monokultury (kauczuk, ryż), koleje, drogi itd. Po pierwotnych władcach, Portugalczykach i Holendrach, już nic nie pozostało. Anglia wkroczyła tu w XVIII, Francja zaś w XIX w. Obecnie pod względem polit. I. Z. dzielą się na: królestwo Syjamu, Birmę bryt. z państwem Szan i Państwa Malajskie, zależne od Anglii, kolonię bryt. Straits Settle-ments i Indochiny. W koloniach ang. i fr. przejawiają się silne ruchy nacjonalistyczne i wyzwoleniowe.

Indochiny (fr. Ulndochine Franęaiae, ledó-szin fr&sćz) — kolonia fr. w Indiach Zagan-gesowych nad Morzem Pd.-Chińskim, składająca się z 5 terytoriów (Kochinchina, Tonkin, Laos, Kambodża, Annam), z których dwa ostatnie mają miejscowych władców; inne podlegają gubernatorowi generalnemu. Kraj górzysty: wyżyna na pn. przechodzi w góry Annamu, które wypełniają większą część płw. Największe rzeki: Mekong i Songkoi. Klimat tropikalny. W handlu zagranicznym I. pierwsze miejsce zajmuje ryż; poza tym uprawa herbaty, trzciny cukrowej, korzeni i tytoniu. 740 000 km*.,

nazwa (bez uzasadnienia naukowego) nadawana językom indoeurop. przez uczonych niem.

Indonezja — nazwa Wysp Sundajskich.

Indore — państwo ind. w Indiach środk., rządzone przez książąt Holkar pod kontrolą rezydenta ang. 27 000 km*, 1 200 000 mieszk. Gł. m-to I.

Indra —

->/, 794.

Indre ,edr — lewy dopływ Loary, 270 km

-> III,

zjawisko ładowania się ciał w polu statycznym. Na przewodniku znajdującym się w polu elektrostatycznym powstaje w czę-

Gdy

Hi

Ul

m0>

Induktor Ruhmkorffa,

21 452 000 mieszk. Panująca rei.: buddyzm z zabarwieniem animistycznym. Francja administruje kolonią z Saigonu (Kochinchina).

-►/, 465, 467, 468.

Indoeuropejskie języki — grupa języków, którymi mówią liczne ludy Azji i Europy.

I. J. dzielą się na grupę zach. i wsch. na podstawie słowa sto (100), które w zach. brzmi — centum, we wsch. — aatem. W grupie centurn najbardziej na zachód mieszkają Celtowie. Do tej grupy należą także Grecy, Italikowie, Wenetowie, Germanie i i. Natomiast do grupy wsch. zalicza się Indów, Irańczyków Scytów, Słowian, Bałtów, Ilirów, Mezapiów, Daków, Traków, Frygów, Ormian, Tocharów (najdalej na wsch.) i i. Kolebką ludów mówiących I. J. wg. najbardziej przyjętych hipotez był obszar m. Morzem Kaspijskim a Karpatami, skąd I. J. rozprzestrzeniły się w III tysiącleciu prz. Chr. Pamiętać należy, że nazwa I. J. została stworzona wyłącznie dla celów językoznawczych, niezależnie od rasowej przynależności ludów mówiących tymi językami.

->/, 316-318, II, 1081-1084, IV, 826.

Indogermańskie języki

Indos (z wł. in dorao — na grzbiecie) — żyro, odstąpienie weksla, czeku innej osobie, zaznaczone na odwrocie blankietu.

staroind. bóg burzy i piorunów.

dł.

Indukcja (z łac. induco — wprowadzam, doprowadzam). W logice — jedna z dwóch gł. metod rozumowania naukowego, polegająca na uznaniu jakiegoś sądu ogólnego na podstawie jego szczegółowych przypadków. -> III, 363, 867, 868, IV, 654, 657, 666. W fizyce: I. elektromagnetyczna — 1. — zjawisko nabierania własności magnetycznych przez ciała ferromagnetyczne, znajdujące się w polu elektromagnetycznym, tj. w polu wytworzonym przez prąd elektryczny. 2.    —

zjawisko powstawania prądu elektrycznego w przewodniku, poruszającym się w polu magnetycznym lub znajdującym się w zmiennym polu magnetycznym. Natężenie prądu jest tym większe, im szybszy jest ruch przewodnika w polu magnesu. Odkrycie prądów indukcyjnych w r. 1831 przez Faradaya zapoczątkowało współczesną elektrodynamikę.

458. I. (influencja) elektrostatyczna. —

elektro-ści bliższej ciała naelektryzowanego ładunek przeciwnego znaku, a po stronie dalszej — ładunek tego samego znaku, co ładunek wzbudzający. Ładunek równoimienny może być odprowadzony przez dotknięcie do ziemi, natomiast ładunek różnoimienny, związany z ładunkiem ciała wytwarzającego pole elektrostatyczne, pozostaje. Własność tę wykorzystuje się dla elektryzowania ciał przez indukcję. I. magnetyczna — zjawisko magnesowania się dał ferromagnetycznych (np. miękkiego żelaza, stali) w polu magnetycznym magnesu: na końcu sztaby, znajdującej się bliżej bieguna dodatniego (pn.) magnesu, powstaje biegun magnetyczny ujemny (pd.), na końcu przeciwległym — dodatni (pn.). Po usunięciu magnesu sztaba pozostaje częściowo namagnesowana W matematyce, pewne twierdzenie, (w którym występuje liczba nauralna n) jest prawdziwe dla n = 1 i gdy prawdziwość jego dla n = k pociąga za sobą jego prawdziwość dla n = k + 1, to jest ono prawdziwe dla każdej liczby naturalnej n. Zasada powyższa zwie się zasadą I. M., a dowód twierdzenia na niej oparty — dowodem przez I. M.

Indukcja własna -> Samoindukcja.

Indukcyjne maszyny, — maszyny do wytwarzania ładunków elektrostatycznych o wysokich napięciach; mogą dawać prąd elektryczny bardzo słaby, o małym natężeniu. Mają znaczenie jedynie historyczne i zastosowanie w nauczaniu.

Induktor RuhmkorfTa, cewka indukcyjna — przyrząd do wytwarzania prądu zmiennego o wysokim napięciu. I. R. składa się z dwóch cewek: wewnętrznej i zewnętrznej oraz przerywacza.

Cewka wewnętrzna posiada niewielką liczbę zwojów grubego drutu, przez który przepływa prąd o znacznym natężeniu. Prąd ten jest przerywany za pomocą przerywacza rtęciowego, elektrolitycznego lub młoteczka Neefa. Cewka zewnętrzna składa się z dużej liczby zwojów cienkiego drutu. Każde przerwanie lub włączenie prądu w cewce wewnętrznej wywołuje w każdym ze zwojów cewki zewnętrznej indukcyjny prąd elektryczny. W celu wzmocnienia działania indukcyjnego w cewce wewnętrznej umieszczany jest rdzeń żelazny. Cewki indukcyjne wytwarzają napięcia dochodzące do kilkuset tysięcy woltów. natężenie prądu jest jednak bardzo małe.

Indult — 1. — zwolnienie — przez papieża lub biskupa, w drodze przywileju lub łaski — od jakiegoś powszechnie obowiązującego prze-

-* I, 454, IV, 80.

-* III, 295.

-* I, 581, 1264. ■ rodzaj roślin drzewiastych z rodziny motylkowatych; 350 gat. rośnie w obszarach ciepłych. Z soku I. amer., uprawianego w obszarach tropikalnych, otrzymywało się dawniej indygo.

IV, 1264.

Indyjski grzybek

z morzami

-► III, 251.

Indyk (Meleagris gallopavo L.) — okazały ptak z rzędu kurowatych, zamieszkujący lasy Ameryki Pn., udomowiony przez Azteków jeszcze przed odkryciem Ameryki, powszechnie hodowany dla b. smacznego mięsa.

-> I, 1265.

Indykator — przyrząd służący do pomiaru pracy wykonanej przez silnik przez wykazywanie zmiany ciśnienia w cylindrach silników tłoko

Indykator.

pisu prawa kanonicznego (np. zwolnienie od zapowiedzi przed wzięciem ślubu).

Indus — gł. rzeka zach. części Indyj; wypływa w Tybecie z Jezior Manasarowar, przełamuje się przez Himalaje, zbiera rzeki Pen-dżabu i przez pustynię dociera do swej delty. Na nizinie I. i jego dopływy podlegają częstym zmianom biegu wskutek wielkich powodzi w obszarach deszczowych. Znaczenie komunikacyjne I. jest minimalne. Gł. dopływy: Kabul i Satledż. 3200 km dług., 960 000 km* dorzecza.

Indusu kultura — najstarsza przedaryjska kultura w Indiach w IV i III tysiącleciu prz. Chr., znana z wykopalisk z doliny Indusu. Budowle z palonej cegły, domy mieszkalne z łazienkami i kanalizacją, pływalnie publiczne ; poważny rozwój sztuki: posągi i pieczęcie. Znajomość miedzi i brązu.

Industrialłzm — polityka gospodarcza wysuwająca przemysł przed inne gałęzie gospodarstwa krajowego; opiera się na poglądzie, że źródłem bogactwa społeczeństwa • jest szybki rozwój przemysłowy.

dTndy Vincent, dedi vese - (1851-1931). kompozytor fr., wytrawny pedagog i teoretyk, w stylu mało oryginalny. Uwertury, poematy symfoniczne, opery, suity orkiestrowe, muzyka kameralna, fortepianowa, organowa, pieśni, kantaty itd.

Indyferentyzm — stan psychiczny, nie zabarwiony emocjonalnie. I. nazywa się postawę człowieka, dla którego pewna dziedzina spraw jest obojętna: mówi się w tym sensie o I. rei., polit. itp. Skrajnym przeciwieństwem

I. jest fanatyzm.

Indygenat — prawo przyznające szlachcicowi cudzoziemskiemu przywileje szlachty polskiej, początkowo nadawane przez króla, w XVII w. przekazane kompetencji sejmów.

Indygirka — rzeka pn.-wsch. Azji; wypływa na pd. Gór Czerskiego, przełamuje się potężnym jarem przez nie i uchodzi do Morza Arktycznego. 1200 km dług. 400 000 km* dorzecza.

Indygo, (indygotyna) — jeden z najdawniej znanych i najtrwalszych barwników, o niebieskiej barwie. Znajduje się w postaci związanej w liściach indygowca amer. Od r. 1897 otrzymuje się syntetycznie. Dla ufarbowania nasyca się włókna (zarówno wełny, jak i bawełny) bielą indygową, otrzymaną przez redukcję I. i rozpuszczalną w alkalicznych roztworach; pod działaniem tlenu powietrza biel indygową na włóknie utlenia się z powrotem na nierozpuszczalne I.

Indygowiec (Indigofera) hodowla Bacterium gluconicum, drobnoustrojów, wytwarzających z osłodzonego naparu herbacianego napój o orzeźwiającym smaku i niewielkiej zawartości alkoholu.

Indyjski Ocean — obszar wodny ograniczony lądami Antarktydy, Afryki, Azji i Australii. Wskutek słabego rozczłonkowania brzegów i braku dobrych portów odgrywa stosunkowo niewielką rolę w komunikacji. Dno dość równe, ok. 4000 m głęb. Największe głęb., sięgające do 7000 m., znajdują się na pd. od Jawy. Zasolenie duże. Temperatura wyższa na pn. niż na pd. (bliskość równika), dochodzi latem w Morzu Czerwonym do 32° C. Polit. stał się obecnie I. O. morzem ang. wskutek otoczenia przez posiadłości bryt. na okalających go wybrzeżach. Poza tym mają tu pewne wpływy: Francja, Portugalia, Włochy, Holandia. 73 000 000 km* pow.; sąsiadującymi: Morzem Czerwonym, Zatoką Perską, Morzem Arabskim i Zatoką Bengalską — : 75 000 000 km*.

wych. Składa się z połączonego z cylindrem silnika cylindra, w którym porusza się doszlifowany do jego ścian tłoczek. Ruchy tłoczka przekazywane są za pośrednictwem układu dźwigni piszącemu ostrzu, które na obracającym się bębnie zaznacza wartości ciśnienia panującego w silniku.

Indykatory, wskaźniki — związki chemiczne, zmieniające barwę pod wpływem kwasu lub zasady (a więc ,,wskazujące", czy dany roztwór jest kwaśny, czy alkaliczny). Najczęściej stosowany jest lakmus (czerwony od kwasu, niebieski od zasady; używany w roztworze i w postaci papierków), fenolftaleina i oranż metylowy. I. te stosuje się do badania reakcji (odczynu) roztworów oraz przy miareczkowaniu. Istnieją poza tym I. stosowane przy innych reakcjach: np. skrobia (krochmal) daje mocne niebieskie zabarwienie z wolnym jodem.

Indywidualizm — pogląd etyczny i społeczny utrzymujący, że każda jednostka stanowi dla siebie odrębny cel, z którym liczyć się winna w swoich poglądach i czynach, nie zaś kierować się względem na dobro ogółu. W filozofii historii rozumie się przez I. kieru-

nek, pielęgnowany zwł. w kulturze oświecenia, który jedynie inicjatywę jednostki uznaje za czynnik realny, zaprzeczając istnieniu wszelkich sił ponadindywidualnych, jak np. duch narodu, duch epoki itd.

Indywidualna psychologia w psychologii, którego twórcą jest psychiatra wiedeński A. Adler (1870—1937). Wg tej teorii gł. cechy charakteru oraz większość zaburzeń psychicznych są skutkiem niewłaściwie skierowanej ambicji, która jest gł. pobudką postępowania, najczęściej nieuświadomioną.

-* / F, 49.5-496, 498-499.

Indywidualność, osobowość

określenie

Infantylizm

Infinitivus (łac.)

okres naj-

Infułat

Infuła.

kierunek

wszystkie

właściwości psychiczne, razem wzięte, którymi jeden człowiek różni się od drugiego; całkowity zespół dyspozycyj i funkcyj psychicznych, nawzajem się przenikających.

-> I, 911-912, IV, 492.

Indywiduum — w dosłownym znaczeniu to, co jest niepodzielne, to, co stanowi zamkniętą całość, to, co nie jest częścią jakiejś całości. W potocznym znaczeniu słowo I., używane dla określenia jakiejś jednostki ludzkiej, ma znaczenie ujemne.

Inedita (łac. = nie wydane) utworów pisarza nie wydanych za jego życia, zachowanych w rękopisie.

In effigie (łac.) — w podobiźnie; np. palenie na stosie podobizny skazanego zamiast jego

samego.

Inercja -> Bezwładność.

Inercyjny układ — układ, poruszający się względem danego układu ruchem jednostajnym prostoliniowym. W układzie takim obowiązują prawa mechaniki klasycznej.

-> IV, 1087, 1088, 1089, 1090, 1092.

In excelsis (lac.) — na wysokościach; np. Gloria I. E. Deo — chwała na wysokościach Bogu.

In extenso (łac.) — w całości, w całej rozciągłości, np. zacytować czyjąś mowę I. E.

Infamia — kara w dawnym prawie polskim; polegała na sądowym pozbawieniu czci.

Infant, infantka (hiszp. infante, z łac. in-fans — dziecko) — tytuł książąt i księżniczek rodziny królewskiej w Hiszpanii i Portugalii.

dziecięcość; stan dziecięcy w ustroju dorosłym. Polega na zatrzymaniu się rozwoju fizycznego, a zwł. umysłowego człowieka na poziomie dziecięcym.

I. bywa wywołany zaburzeniami rozwojowymi, przewlekłymi chorobami dziecka, niedomogą gruczołów dokrewnych.

Infekcja -»• Zakażenie.

Infekcyjne choroby -> Zakaźne choroby.

Inferno (wł.) — piekło, otchłań piekielna; tytuł pierwszej części „Boskiej Komedii"' Dantego.

Infiltracja -* Nacieczenie.

Infima (łac. = najniższa) — najniższa klasa w dawnych szkołach polskich.

bezokolicznik, forma czasownika nie określająca liczby ani osoby,

I. jest skostniałą formą dawnego rzeczownika odczasownikowego.

Inflacja — wzrost ilości środków obiegowych ponad obroty gospodarcze, wywołujący spadek wartości pieniądza, ogólny wzrost cen. Idzie zwykle w parze ze zmniejszeniem pokrycia waluty. W czasie wojny i po wojnie I. występowała prawie we wszystkich państwach, również i w Polsce. I. kredytowa — nadmierny wzrost zastępczych środków płatniczych : czeków, weksli itp., wskutek wzmożonego udzielania kredytu przez banki prywatne, emisyjne. Hiperinflacja głębszej I., kiedy pod wpływem gwałtownego spadku waluty następuje ucieczka od pieniądza do wartości rzeczowych: towarów, złota, oraz walut zagranicznych.

-> I, 546, IV, 39-40, 792.

Inflanty (łot. Vidzeme) — nazwa historyczna krajów tworzących z nieznacznymi zmianami granicznymi dzisiejszą pn. Łotwę i pd. Estonię; kraj m. Dźwiną a Jeziorem Pejpus, zamieszkany naprzód przez ugrofińskich Liwów, następnie zaś przez Łotyszów, podbity w XII w. i schrystianizowany przez Zakon Kawalerów Mieczowych. W r. 1561 I. weszły do Polski, ale w sto lat później (w r. 1660, pokojem oliwskim w wyniku wojen szw.) zostały podzielone m. Szwedów i Polskę. Obie tę części znalazły się w XVIII w. pod panowaniem Rosji; po wielkiej wojnie (uwolnione w styczniu 1920 r. przez wojsko polskie i łot. pod wodzą marszałka Śmigłego-Rydza, wówczas pułkownika) przypadły Łotwie i Estonii. Dzisiaj dzielą się I. na część dawniej szw. (Vidzeme) o pow. 23 000 km², 405 000 mieszk., ze stolicą w Rydze oraz historyczne I. Polskie, czyli Łatgalię (Latgale) o 16 000 km², 541 000 mieszk., ze stolicą w Dyneburgu, nadto na część estońską. Pierwsza to obszar czysto lot., protest., druga jest zamieszkała przez mieszaninę kat. Łotyszów czyli Letgalczyków, Rosjan, Białorusinów i Polaków (ok. 50 000 głów). -> II, 1029, 1030, III, 504, IV, 211, 214, 216.

Influenca -> Grypa.

Influencja (z łac. influo = wpływam) — wyraz używany dawniej, oznaczający indukcję elektrostatyczną.

Infraczerwone promienie Podczerwone

promienie.

Infuła, mitra — wysoka czapka stanowiąca nakrycie głowy biskupa w czasie sprawowania uroczystych obrzędów liturgicznych. Pierwowzorem dzisiejszej I. była | prawdopodobnie biała wełniana J opaska na głowę noszona w strż. m Rzymie przez kapłanów, wyższych urzędników itp.

ksiądz kat., nie biskup, który

-► II, 452.

wzie-

cowe.

Inicjal francuski z XVIII w.

III, 504.

-►/, 161, II, 966-967. technika zdobienia przed-

rasw.

WMi

li

Inkrustacja meblowa z XVII w.

(warsztaty Boullć’a).

Inkubator — przyrząd do sztucznego wylęgania drobiu.

Inkunabuły (z łac. incunabulum =kołys-najdawniejsze księgi (drukowane do 31 grudnia r. 1500 włącznie).

Inkwizycja

ma prawo przy pewnych nabożeństwach nosić I.

Ingerencja — pojęcie oznaczające postępowanie, które wkracza w zakres wpływów i funkcyj, przysługujących właściwie innym czynnikom.

Ingermanlandia -> Ingria.

Ingolstadt — m-to bawarskie nad Dunajem, 29 000 mieszk.

Ingres (z łac. ingressio — wejście, wstęp, początek) — ogół ceremonij kościelnych, towarzyszących objęciu władzy nad diecezją przez nowego biskupa.

Ingres Jean Augustę Dominique, egr ża ógiist dominik — (1778—1867), wielki malarz fr., gł. przedstawiciel szkoły idealistycznej, uczeń Davida. Podczas pierwszego pobytu we Włoszech (w 11. 1806—1824) krystalizuje się indywidualność artystyczna I., który inspirowany przez Rafaela, wykazuje przewagę linea-ryzmu nad barwą i plastyką, poza tym przenikanie się wzajemne czynników stylizacji i realizmu. Gł. dzieła w Luwrze: „Odaliska", „Roger i Angelica", „Źródło" i szereg znakomitych portretów.

Ingria, Ingermanlandia — część Rosji nad Zatoką Fińską, zamieszkana przez ludność częściowo fiń.; dopiero od pocz. XVIII w. przynależna do Rosji, która tu zbudowała swą stolicę, Petersburg (dziś Leningrad).

Inhalacja (z łac. inhalo =» tchnę) wanie, wdychanie pary, gazu lub rozpylonego płynu przy leczeniu nieżytów narządów oddechowych. Do I. służy specjalny przyrząd, tzw. wziewadło, czyli inhalator.

Inicjacja — 1. — zapoczątkowanie, danie inicjatywy. 2. — wtajemniczenie nowostępują-cych do jakiegoś stowarzyszenia; także uroczysty obrzęd, przeważnie tajny, wprowadzający dojrzewających chłopców lub dziewczęta do społeczności dorosłych ludzi. I. występują u wielu ludów pierwotnych świata. Śladem obrzędów inicjacyjnych są postrzyżyny i fry-

-►/, 426.

Inicjały (z łac. initium = początek) —

1. — pierwsze litery imienia i nazwiska. 2. —

'u,

Inicjał holenderski z XV w.

w rękopisach śrdw. i wczesnych drukach pierwsze litery tekstu, często ozdobnie stylizowane. -► III, 177, 178.

Inicjatywa ustawodawcza — prawo wnoszenia do ciał parlamentarnych projektów ustaw. Przysługuje rządom i ciałom ustawodawczym. Z I. U. najczęściej występują posłowie (I. poselska).

Iniekcje -* Wstrzykiwania.

Inkarnacja -> Wcielenie.

Inkaso — ściąganie należności pieniężnych; jedna z ważniejszych czynności bankowych, polegająca na ściąganiu (za procentową opłatą) na rachunek klienteli, należności z różnych tytułów, jak weksli, kuponów, akcyj, listów przewozowych, czeków.

Inklinacja — 1. — skłonność. 2. — kąt pomiędzy płaszczyzną poziomą a kierunkiem pola magnetycznego ziemskiego. Kąt ten wykazują inklinacyjne igiełki magnetyczne osadzone na osi poziomej w środku koła pionowego, którego obwód umieszcza się w płaszczyźpie południka magnetycznego ziemskiego.

Inklinometr — 1. — przyrząd do dokładnego wyznaczania czasowych zmian inklinacji magnetycznej. 2. — przyrząd do badania przechylenia okrętu.

Inkorporacyjny akt — akt wcielenia do Polski ziem zakonu krzyżackiego (Pomorza, Prus, ziemi chełmińskiej i michałowskiej) w r. 1454 przez Kazimierza Jagiellończyka.

I. A. był bezpośrednim powodem wybuchu woj ny trzynastoletniej.

Inkowie — klan królewski w Peru, który stworzył i rządził państwem I., podbitym przez Pizarra w r. 1533. I. pochodzili prawdopodobnie z plemienia, które podbiło lildy różnego pochodzenia i języka, zamieszkujące dawniej Peru.

Inkrustacja

miotów drewnianych, metalowych; polega na zapuszczaniu surowca od-miennego koloru i gatunku w uprzednio wydrążone row- ©i ki i dołki, które stanowią motywy ornamentalne. Inkrustuje się np, brąz — żelazem, srebrem, drzewo jasne — ciemnym itd. Największy rozkwit I. w meblarstwie fr. za Ludwika XIV

->/, 1267-1268.

ka)

-> /, 273.

1. — instytucja kościelna, Sanctum Officium, w skład której wchodzili wybitni teolodzy, powstała w XIII w., w celu czuwania nad czystością wiary i tępienia heretyków. W śrdw. I. wyłaniała specjalne trybunały, przed które pozywano osoby oskarżone o herezję. W Polsce inkwizytorów p. n. cen-8ores fidei ustanowiono w XIV w. W XVI w. przeniesiono ich władzę na biskupów. Obecnie I. jest kongregacją kardynałów pod przewodnictwem papieża, orzekającą w sprawach

sejm zwołany w r. 1592 przez szlachtę pod przewodnictwem Jana Zamoyskiego, po wykryciu tajnych rokowań króla Zygmunta III z Habsburgami o ustąpienie im tronu polskiego.

In merito (łac.) — merytorycznie, w istocie rzeczy (nie formalnie).

Inn

Inoceramus

m-ko w pwl. rawskim nad

Pilicą, 3000 mieszk.

Inowrocław — m-to pwt. i stolica Kujaw w urodzajnej, pd. ich części, ośrodek żyznego (czarnoziem) rolniczego okręgu (buraki cukrowe, pszenica); cukrownia; salina i kąpielisko solankowe. I. jest miejscowością z najmniejszym opadem rocznym w Polsce (463 mm).

-*/F, 123, 1531. środek przeciw

średni format książek,

oaza saharyjska na drodze z Algerii do Sudanu. Opad roczny wynosi tu średnio zaledwie 25 mm.

-+IV, 375.

wiary i obyczajów; 2.    — w pewnych pań

stwach, jak Hiszpanii i Portugalii, instytucja państwowa zwalczająca prócz heretyków, także nieprzyjaciół polit. danych rządów; trwała do początku XIX w. -> II, 856—857.

3. — pojęcie dawnego procesu polskiego, które oznacza dochodzenie w procesie, przeprowadzane przez sędziego, celem wykazania materiału dowodowego, niezbędnego przy wydaniu wyroku.

Inkwizycyjny sejm

prawy dopływ górnego Dunaju; wypływa z Alp; ok. 500 km dł., 26 000 km* dorzecza.

Innocenty — imię kilku papieży: 1. — I. I. św. (f 417), papież od r. 401; utrwalił prymat papieski i wzmocnił karność kościelną. 2. —

I. III. — (f 1216), papież od r. 1198; za jego czasów świecka potęga papiestwa doszła do szczytu. Prowadził szczęśliwe walki dyplomatyczne z cesarstwem, królami fr. i ang. Zwołał XII sobór powszechny. Jedna z najwybitniejszych indywidualności na tronie papieskim.

Innoczynność -* Alergia.

Innsbruck — stolica Tyrolu w dolinie Innu, na alpejskiej drodze na Brenner; ważny punkt turystyki zimowej i letniej. 63 000 mieszk.

gatunek małża żyjącego

w epoce jurajskiej i kredowej.

In octavo (łac.) — niewielki format książek, powstały przez złożenie arkusza drukarskiego na osiem części, tzw. format ósemki. Inokulacja -► Szczepienie, Szczepionka. Inowłódź

31 000 mieszk.

Inoziemcowa krople

bólom żołądka; mieszanina nalewki rabarbarowej, Walerianowej, opiumowej oraz ze stroju bobrowego z dodatkiem kropel Hoffmanna, olejku miętowego i wyciągu z kulczyby.

In partibus infidelłum (łac. = w stronach niewiernych) — rzym.-kat. tytularny biskup diecezji dziś już nie istniejącej, pełniący funkcję sufragana. Tytuł ten mogą mieć także wikariusze generalni.

In quarto (łac.) powstały przez złożenie arkusza drukarskiego na cztery części, tzw. format czwórki.

In saecula saeculorum (łac.) — na wieki wieków.

In Salah

Insecta Owady.

Insolacja — całkowity zasób energii, którą — w postaci energii promienistej — Ziemia otrzymuje od Słońca.

In spe (łac.) — w nadziei, na przyszłość.

Inspekcja pracy — organ administracji publicznej przy Ministerstwie Opieki Społecznej ; zadaniem I. P. jest czuwać nad należytym wykonywaniem przepisów państwowych o ochronie i bezpieczeństwie pracy (tzw. ustawodawstwa społecznego). I. P. zawiaduje generalny inspektor pracy i podlegli mu okręgowi inspektorzy pracy, którzy często również pośredniczą w zatargach m. pracą a kapitałem.

Inspektor armii — w większości państw generał przewidziany na dowódcę jednej z armij w razie wojny. W czasie pokoju — członek Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych, zajmuje się przygotowaniem do wojny, wyszkoleniem itd. pewnej części sił zbrojnych.

Inspektor Obrony Powietrznej Państwa — generał posiadający z ramienia Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych kierownictwo i zwierzchni nadzór nad organizacją i przygotowaniem obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej państwa.

Inspektor policji -+ Policja.

Inspektor szkolny — urzędnik państwowy zawiadujący szkolnictwem powszechnym na terenie obwodu szkolnego.

Inspekty — urządzenia służące do przedłużania lub przyśpieszania wegetacji różnych roślin uprawnych, a więc produkcji rozsad i no-walij. Najczęściej I. składają się ze skrzyni drewnianej bez dna, pokrytej szklanym dachem. Szkło przepuszcza do wnętrza promienie świetlne, zatrzymuje natomiast ciemne promieniowanie cieplne, chroniąc wnętrze od utraty ciepła. Warstwa nawozu, na którym skrzynia spoczywa, daje przy fermentacji ciepło potrzebne dla wzrostu roślin. Poza tym istnieje wiele innych typów I. (np. ogrzewane za pomocą rur podziemnych).

Instancje — stopień instytucji sądowej lub administracyjnej; np. sądem pierwszej I. jest sąd grodzki, drugiej — sąd okręgowy itd.

IV, 894.

In statu nascendi (łac.) — w stanie rodzenia się. -» Status nascens.

Institut de France, estitii da fras (fr. = Instytut Francji) — wspólna nazwa pięciu wielkich akademij fr., zał. w r. 1795. W skład

I. de F. wchodzą: Acadćmie franęaise (Akademia fr.), Acadćmie des Inscriptions et Belles Lettres (Akademia Napisów i Literatury), Acadćmie des Sciences (Akademia Nauk), Acadćmie

Instrumenty muzyczne

dęte (czyli aerofony);

źródłem

4.

powszechna w pewnym gat. zdolność do wykonywania złożonych czynności ruchowych, niewyuczonych, użytecznych a wykonywanych bez świadomości celu. Pojęcie I. nie jest ustalone.

-+art. II, 985-994; 1, 130.

Instytut Badania Koniunktur Gospodarczych i Cen — placówka naukowa przy Ministerstwie Przemysłu i Handlu, zał. w 1928 r. dla badania życia gospodarczego, zwł. koniunktury oraz cen i kosztów własnych w przemyśle i handlu.

upaństwowiony. Szkoła, in-

->///, 1047-1048.

-* I, 1054, III, 799.

des Beaux-Art8 (Akademia Sztuk Pięknych) i Acadćmie des Sciences morales et politiąues (Akademia Nauk moralnych i polit.). I, 48.

Instrukcje sejmikowe — wskazówki i zlecenia uchwalane przez sejmiki dla nowo-obranych posłów; początkowo ustne, od XVI w. pisemne; w XVII w. posłowie zaprzysięgali pisemne I.

Instrumentacja — część muzycznej twórczości, która zajmuje się rozkładem głosów na różnorodne i różnobrzmiące instrumenty.

narzędzia do wytwarzania dźwięków muzycznych. Ze względu na rodzaj źródła dźwięku odróżnia się 4 grupy I. M.: 1. źródłem dźwięku jest drganie słupa powietrza; dzielą się na: a) drewniane (flet, klarnet, obój, fagot); b) blaszane, (waltornia, trąbka, tuba, puzon, saksofon, organy, harmonium). 2. — strunowe (czyli chordofony) — źródłem dźwięku jest wibrująca struna; dzielą się na: a) smyczkowe, (skrzypce, altówka, wiolonczela i kontrabas); b) klawiszowe (fortepian, klawikord, klawicymbał, szpinet, pianino) ; c) szarpane (harfa, mandolina, gitara, cytra). 3. — membranofony dźwięku jest drganie napiętej błony, skóry.

samobrzmiące (czyli idiofony) — źródłem dźwięku jest instrument jako całość. Membranofony i idiofony tworzą grupę instrumentów perkusyjnych, (kotły, bęben, tambu-ryn, trianguł, żele, dzwony, kastaniety, gong, itd.). Ogromna większość I. M. używanych obecnie została przejęta z Azji i Afryki i udoskonalona na gruncie europ.

Instygator — w Polsce przedrozbiorowej urzędnik pełniący funkcje: prokuratora i o-brońcy interesów skarbu państwa. Istnieli I. koronni, ziemscy, sądowi i i.

Instynkt

Instytut Badań Spraw Narodowościowych — istniejąca w Warszawie od r. 1921, instytucja prywatna poświęcona specjalnie badaniu zagadnień narodowościowych. I. B. S. N. prowadzi badania naukowe w następujących dziedzinach:    narodowości Rzeczypospolitej,

kwestie narodowościowe poza Polską, sprawy mniejszościowe na terenie międzynarodowym.

Instytut Badawczy Chemiczny — instytut, którego zadaniem jest praca naukowo-twórcza nad budową przemysłu chemicznego

w Polsce, szczególnie w związku z samowystarczalnością gospodarczą i potrzebami obrony państwa. Zaczątkiem I. B. Ch. była założona we Lwowie w 1916 r. przez prof. I. Mościckiego spółka z ograniczoną odpowiedzialnością „Metan"; w r. 1926 I. B. Ch. przeniesiony został do Warszawy. Obecnie w ramach

I. B. Ch. czynne są działy: węglowy, analityczny, spirytusowy, metalurgiczny, przemysłu chemicznego, syntezy kauczuku i węgla aktywnego.

Instytut Bałtycki — instytut prowadzący wszechstronne badania Bałtyku i Pomorza, zał. w r. 1927 w Toruniu, w r. 1936 przeniesiony do Gdyni.

Instytut Biologiczny im. Nenckiego. -►

Nencki.

Instytut Eksportowy Państwowy -*■

Państwowy Instytut Eksportowy.

Instytut Głuchoniemych i Ociemniałych w Warszawie — zakład specjalny dla dzieci niewidomych i głuchoniemych zał. przez x. Jakuba Falkowskiego w r. 1817. W Polsce niepodległej

ternat, szkoła muzyczna, warsztaty specjalne (dla niewidomych: koszykarstwo i szczotkar-stwo, dla głuchoniemych: drukarstwo, introligatorstwo, stolarka, szewstwo, krawiectwo).

->1II, 953.

Instytut Gospodarstwa Społecznego —

stowarzyszenie zał. w Warszawie w r. 1927, którego zadaniem jest działalność zmierzająca do Oparcia gospodarstwa społecznego w Polsce na podstawach naukowych. -*■ III, 615.

Instytut Józefa Piłsudskiego, poświęcony badaniu najnowszej historii Polski — instytut badawczy, powstały w r. 1936 przez reorganizację Instytutu Badania Najnowszej Historii Polski. I. J. P. gromadzi materiały historyczne do najnowszych dziejów Polski (1865—1935). Ponadto I. J. P. wydaje pamiętniki i opracowania do tej epoki.

Instytut Naukowej Organizacji i Kierownictwa — instytut skupiający w Polsce wszystkie badania nad naukową organizacją pracy.

Instytut Prawa Międzynarodowego -*■

International Law Assotiation.

Instytut Radowy im. Marii Skłodow-skiej-Curie w Warszawie — instytut dla zwalczania raka i prac badawczych nad pierwiastkami promieniotwórczymi, zał. z inicjatywy Marii Curie-Skłodowskiej ze składek prywatnych przy poparciu materialnym rządu. Otwarty w r. 1932. Posiada dział medyczny i pracownie naukowe.

Instytut Spraw Społecznych, I. S. S. — fundacja państwowa zał. w 1931 r. dla prowadzenia działalności naukowej, instrukcyjnej i propagandowej w zakresie ochrony pracy, ubezpieczeń społecznych, rynku pracy, bezrobocia, opieki społecznej i zdrowia publicznego.

Władzą nadzorczą I. S. S. jest minister Opieki Społecznej.

Instytut Śląski — stowarzyszenie z siedzibą w Katowicach, zał. w r. 1934 mające na ceiu działalność naukową w zakresie zagadnień, odnoszących się do ziemi i spraw śląskich ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień wynikających z potrzeb chwili bieżącej, gromadzenie istniejącego materiału naukowego i szerzenie wiedzy o Śląsku.

Instytut Wschodni — instytut naukowo-badawczy zał. w r. 1925 w Warszawie dla badań nad Wschodem. Prowadzi Szkołę Wscho-doznawczą.

Insulina — hormon, znajdujący się w trzustce, wyodrębniony przez Bantinga i Besta w r. 1923. -> II, 886, 887, III, 563, IV, 454, 455, 1268.

Insurekcja — zbrojne wystąpienie ludności przeciw rządowi dla obalenia istniejącego porządku polit. W literaturze historycznej nazwą I. określono powstanie Kościuszki.

Insygnia — zewnętrzne odznaki władzy lub godności; np. I. królewskie — korona, berło, jabłko, miecz i pierścień wrę-czane królowi podczas koro-nacji.

Intarsja — technika zdobnicza, polegająca na wpasowaniu w powierzchnię drewnianych przedmiotów wkładek z innego drzewa, kości słoniowej, metalu itp., ułożonych we wzory I. była b. rozpowszechniona w meblarstwie renesansu i baroku.

Integraf — przyrząd do mechanicznego mierzenia pól figur płaskich. Jeden z pierwszych I. zbudowany został przez Polaka B. Abakanowicza (1852—1900).

Inteligencja — 1.

Intarsja

-> III, 538.

służba wywiadowcza Wielkiej Brytanii. Prowadzi wywiad i przeciwwywiad nie tylko w zakresie zagadnień wojskowych, ale też i ekonomicznych, polit. itd.; należy do najlepszych wywiadów na świecie..

Intencja (z łac. inłentio = zamian) — 1. — termin filozofii scholastycznej na określenie związku m. poznającym umysłem a przedmiotem poznania, oraz pomiędzy działaniem a celem działania. Intencjonalny (przedmiot) — wg określenia Brentana i jego uczniów (Husserl i i.) przedmiot, ku którego poznaniu zmierza I. naszych aktów psychicznych.

Intendent — rządca, nadzorca, zawiadowca działu gospodarczego w wojsku, szpitalu, więzieniu itd. Intendentura — gałąź administracji wojskowej, powołana do zaopatrywania wojska w czasie pokoju i wrojny we wszelkie środki gospodarcze. (-*■ Służba intendentury).

-*■ IV, 1435.

Intensywna gospodarka (w rolnictwie) — gospodarka natężona, wydajna, prowadzona z dużym nakładem środków i wysiłków, dająca duże plony w stosunku do swych rozmiarów. Opp.: gospodarka ekstensywna. 1 n-tensyfikacja gospodarstwa — dążenie do jak największego wyzyskania zdolności produkcyjnej roli, przedsiębiorstwa.

Inter arma silent musae (łac.) — podczas wojny milczą muzy; wyrażenie łac. oznaczające, że podczas wojny nie ma czasu na uprawianie sztuk pięknych.

Intercyza

majątkowe przyszłych małżonków, zawarta w formie aktu notarialnego przed ślubem.

Interdykt — kara kościelna, polegająca na zawieszeniu w danej miejscowości wszystkich nabożeństw kat. lub zabraniająca pewnym osobom brania w nich udziału. Stosowana zwł. w śrdw.

zamiar. 2.

umowa regulująca stosunki

zdolność przystosowywania się do nowych sytuacyj, rozwiązywania nowych zadań za pomocą myślenia;

I. określa się także jako zdolność do poprawnego rozumowania, lub jako zdolność uczenia się, korzystania z poprzednich doświadczeń.

-> IV, 490, 491. 2. • — warstwa społeczna, składająca się z jednostek, które posiadają wyższe lub co najmniej średnie wykształcenie.

-► art. II, 994-1002; II, 252, III, 295,

IV, 187.

Intelektualizm (z łac. intellectus = rozumienie, myśl) — kierunek filozoficzny i prąd kulturalny zbliżony do racjonalizmu, wg którego wszystkie czynności człowieka dają się sprowadzić do rozumu. W etyce jest to stanowisko uznające rozum za źródło oceny wartości moralnych. I. jako postawa życiowa przeciwstawia się postawie instynktownej i emocjonalnej.    -> U. 998.

Intelligence Service, yn’telydżans ’sa:rwys (ang. = służba wiadomości, uwiadamiająca) — mieszk.

Interferencja — nakładanie się dwóch lub więcej ruchów falowych, dzięki czemu fala wypadkowa jest wzmocniona lub osłabiona. W pewnych wypadkach nastąpić może całkowite wygaszenie się fal interferujących. Inter-ferują fale podłużne (dźwiękowe) i poprzeczne (elektromagnetyczne). Badania nad zjawiskiem I. pozwoliły uczonym ugruntować szereg teoryj, jak teorię falową światła (Young, Fresnel), teorię falowej natury materii (Davisson, Ger-mer) ii.    -> I V, 427, 428, 434.

Interim (łac. = tymczasem) — formuły teologiczne, które narzucił katolikom i protestantom cesarz Karol V, aby pogodzić tymczasowo obie strony. Trzy próby narzucenia takich formuł (I. ratyzbońskie wr r. 1541, I. augsburskie w r. 1547 i I. lipskie w r. 1548) nie powiodły się: były one odrzucane zarówno ze strony kościoła kat., jak i protest.

Interlaken

znana szwajc. miejscowość klimatyczna u stóp Alp Berneńskich. 4000

Świat i Życie. — V.

26

Intermedia (łac.) — 1.

wstawki

wego.

Interpelacji poselskiej prawo — prawa upoważniające członków parlamentu do zwracania się na terenie parlamentu do rządu i poszczególnych ministrów o wyjaśnienie pewnych zdarzeń i zagadnień polit.

Interpolacja, wtręt

1.

stoso-

Intertyp — maszyna drukarska do składania czcionek zbudowana na podobnej zasadzie, co linotyp.

Interwał — odległość, odstęp ;wmuzyce — różnica wysokości m. dwoma dźwiękami. I. może być sukcesyjny, tj. taki, którego istotę stanowi przejście od jednej wysokości do drugiej w dwóch kolejnych tonach (melodia), lub współbrzmiący, jako cząstka konstrukcji harmonicznej. Nazwy I.: prima, secunda, tercja, kwarta, kwinta, seksta, septyma, oktawa, nona, decyma, undecyma, duodecyma itd.

II, 798, IV, 1178.

Interwencja — w znaczeniu pierwotnym udział strony trzeciej w sporze między dwiema stronami.

Interlinia — w drukarstwie linijka z tego samego materiału, co czcionki, zakładana m. wiersze, aby je w druku oddzielić od siebie. Ogólnie: odstęp m. wierszami.

Interludium — w muzyce: przygrywka, wstawka. Także nazwa śrdw. mięsopustnych wstawek komicznych m. poważniejszymi dialogami dramatycznymi, tyle, co intermedium.

muzyczne przygrywki o lekkim wesołym charakterze, wstawiane od XVI w. do dramatów. Ważne jako praforma późniejszej opery; 2. humorystyczne między poważniejszymi dialogami dramatycznymi; w Polsce dały początek tzw. komedii mięsopustnej i rybałtowskiej XVI i XVII w. („Wyprawa plebańska", „Albertus z wojny", „Sołtys z klechą" i i.).

Intermezzo (wł.) — 1. — krótki utwór muzyczny lub sceniczny w środku większego dzieła (opery, dramatu itp.);    2.    — utwór forte

pianowy o dowolnej formie (Schumann, Brahms).

Internacjonalizm — prąd zmierzający do współdziałania wszystkich narodów w różnych zakresach życia społecznego (I. polityczny, I. gospodarczy, I. kulturalny). Współcześnie przedstawicielami I. są z jednej strony partie socjalistyczne i komunistyczne, podkreślające wspólnotę interesów proletariatu wszystkich krajów, z drugiej zaś koła gospodarcze i finansowe.

International Law Association, ynta/nejsz-nol ’lo: aso’sjejsz,n (ang. = Instytut Prawa Międzynarodowego) — towarzystwo prawa międzynarodowego, zał. 1873 r. w Brukseli dla reformy i kodyfikacji prawa międzynarodo-w naukach

filologicznych: słowa, zdania, albo nawet całe ustępy wstawiane w pewien tekst w celu objaśnienia go, sfałszowania itd. (np. I. prawników bizant., zajętych redakcją Corpus iuris cwilis, do tekstów starego rzym. prawa -> II, 337. 2. — w matematyce: wstawianie nowych liczb m. wyrazy pewnego ciągu liczb, wg prawa, któremu ten ciąg prawdopodobnie podlega. Np. znając stan liczebny ludności danego kraju w pewnych latach, możemy odnaleźć przypuszczalny stan liczebny tej ludności w latach pośrednich.

Interpunkcja, przestankowanie wanie w piśmie znaków przestankowych, służących dla celów składniowych, rytmiczno-intonacyjnych i (czasami) czysto graficznych.

Interregnum -* Bezkrólewie.

Interrex (łac. = ten, który sprawuje władzę m. jednym panowaniem a następnym) -*■ Bezkrólewie.

-> II, 10.

I. giełdowa, walutowa — oddziaływanie na kursy walorów giełdowych i walut drogą masowych zakupów lub masowego ich zbycia, praktykowana przez banki emisyjne, czuwające nad stałością waluty. I. G. stosowana bywa również celem pobudzenia życia gospodarczego drogą manipulacyj walutowych i kredytowych, a więc dewaluacji i inflacji pieniężnej i kredytowej lub drogą deflacji. I. międzynarodowa — autorytatywne wmieszanie się w sprawy wewnętrzne lub zewnętrzne obcego państwa. Prawo międzynarodowe rozróżnia: I. dyplomatyczną, I. zbrojną i tzw. I. ludzkości, przejawiającą się w formie akcji zbiorowej państw, jako wyrazu woli społeczności międzynarodowej (np. uchwała Ligi Narodów o zastosowaniu sankcyj gospodarczych przeciwko Włochom z powodu wojny z Abisynią). — I. sądowa — pojęcie procedury cywilnej, które oznacza wstąpienie osoby trzeciej do procesu toczącego się między stronami. I. zbożowa — akcja rządowa w kierunku podniesienia cen zbóż głównych oraz wzmożenia ich wywozu, realizowana drogą wielkich zakupów zboża w okresie spadku cen, udzielania pożyczek pod zastaw zboża itd.

Interwencjonizm gospodarczy — oddziaływanie organów państwowych na życie gospodarcze kraju przez stosowanie odpowiedniej polityki podatkowej, kredytowej, celnej oraz drogą zarządzeń administracyjnych.

Interwiew (ang. interriew, ’ynta:rwju = wywiad) — rozmowa z jakąś wybitną osobistością opublikowana w prasie; forma artykułu dziennikarskiego rozpowszechniona w prasie współczesnej.

Intoksykacja -> Zatrucie.

Intonacja — 1. — poddanie tonu przy śpiewie i grze; — 2. — akcent, barwa i sposób wydobywania dźwięku w mowie, śpiewie itp. -> I, 57.

Intrada (wł., fr. entrće, atrć) — wstęp do suity o charakterze marszowym i takcie parzystym.

Introligatorstwo — rzemiosło, sztuka oprawiania książek: zeszywanie poszczególnych arkuszy, obcinanie ich, oprawianie w okładkę, wyciskanie ozdobnych napisów na okładkach.

Obecnie oprawianie książek odbywa się przeważnie maszynowo.

Intronizacja —

-y IV, 1079.

kapitaliści lokują swe fundusze w walorach o możliwie wysokim oprocentowaniu. Instytucje finansowe tego typu rozpowszechnione są w Anglii i St. Zj. A. Pn.

In vitro (łac. = w szkle) — w warunkach sztucznych, np. w próbówce, hodowli itp. Opp. in vivo.

Invivo (łac. = w żywym) — w żywym ustroju.

Inwalida — w szerszym znaczeniu: człowiek, który wskutek choroby, zycznej lub umysłowej utracił (całkowicie lub częściowo) zdolność do pracy; w węższym znaczeniu : człowiek, który zdolność do pracy utracił w czasie wykonywania swych obowiązków i wskutek tego uprawniony jest do pobierania renty. I. wojenny — osoba, która utraciła zdolność zarobkową na woj nie. I.wojskowy — osoba, która straciła tę zdolność wskutek służby

w wojsku. Specjalne przepisy nakazują zatrudnianie I. wojennych w przesiębiorstwach państwowych.

Inwalidzki Sąd Administracyjny — sąd

powołany 1 października 1935 r. przy Najwyższym Trybunale Administracyjnym do rozstrzygania o legalności orzeczeń w sprawach zaopatrzeń inwalidów.

Inwar

sporządzany co rok

ko wy

pomysł, wynalazek, szkic;

występowanie

-> III, 178. uroczyste wyniesienie na tron; objęcie obowiązków kapłańskich przez biskupa lub papieża.

Introspekcja — obserwacja samego siebie, spostrzeganie własnych przeżyć; jedna z podstawowych metod psychologii, nie uznawana przez behaviorystów jako nie dająca wyników, które by można było obiektywnie kontrolować.

-»■ art. ,,Psy ekologia", IV, 486 — 499 i ,,Beha-rioryzm", I, 614 — 622.

Introwersja — skłonność do interesowania się bardziej własnymi przeżyciami, niż światem zewnętrznym. Opp. : ekstrawersja.

Intruzja — masa skalna powstała ze skrzepnięcia magmy, która pod naporem ciśnienia została wciśnięta w pokłady skalne.

Intubacja — zabieg leczniczy, polegający na wprowadzaniu powietrza do krtani przez usta lub nos za pomocą specjalnej rurki, tzw. intu-batora. Stosuje się w schorzeniach dróg oddechowych.

Intuicja — 1. — zdolność domyślania się i przewidywania na podstawie b. niewielu danych i bez zdawania sobie sprawy, w jaki sposób dochodzi się od poszlak do wniosków. — 2. — rzekoma zdolność trafnego przeczuwania przyszłych lub odległych zdarzeń. — 3.— zdolność bezpośredniego rozumienia prawd oczywistych. -»■ art. II, 1002 — 1006. Intuicjo-nizm — kierunek filozoficzny uznający I. za główne źródło poznania.

Inturist — biuro podróży w Z. S. R. R., zajmujące się turystami zagranicznymi.

Inulina — węglowodan (cukrowiec) złożony, zbliżony do skrobi, lecz rozpuszczalny w gorącej wodzie. Występuje w korzeniach i bulwach wielu roślin.

Inverness, ynyo/nes — port pn. Szkocji, 23 000 mieszk.

Investments trust, yn’vestm9nt 'trast (ang.) — instytucja finansowa, trudniąca się skupem akcyj i obligacyj; za jej pośreduictwem drobni

ułomności fi-

stop żelaza, zawierający 36% niklu i 0,5% węgla; odznacza się małą rozszerzalnością przy ogrzaniu; stosuje się do wyrobu precyzyjnych miar długości i wahadeł zegarowych.

Inwektywa — obelga; w literaturze: wszelkie pisma zawierające obelgi i insynuacje pod adresem poszczególnych osób (np. pamflet).

Inwentarz — spis przedmiotów wchodzących w skład majątku osoby, firmy, urzędu czy instytucji, zwykle z podaniem wartości szacunkowej tych przedmiotów oraz długów. I. handlowy i przemysłow y w związku z układaniem bilansu. I. spad-w postępowaniu spadkowym; I. dzierżawny — przy oddaniu majątku do użytkowania drugiej osobie. I. żywy— bydło pociągowe i hodowlane, wchodzące w skład gospodarstwa wiejskiego. I. martwy — narzędzia, maszyny rolnicze, budynki gospodarskie.

Inwencja

w muzyce: utwór o charakterze preludiowym w stylu polifonicznym (imitacyjnym).

Inwersja cukru — reakcja chemiczna polegająca na rozpadaniu się cząsteczki cukru trzcinowego pod wpływem enzymu inwertazy lub kwasów na glukozę i fruktozę. Mieszanina ich skręca płaszczyznę polaryzacji światła w lewo, podczas gdy cukier skręca w prawo.

Inwersja temperatury w atmosferze zimniejszej warstwy powietrza pod cieplejszą. I. T. wywoływana bywa szybkim oziębianiem się powierzchni ziemi i bezpośrednio nad nią leżącej warstwy powietrza.

Inwertaza — enzym zawarty w drożdżach, wywołujący inwersję cukru.

Inwestycja — wkład kapitału w przedsiębiorstwo celem jego rozszerzenia, udoskonalenia ; wydatkowanie pieniędzy na cel produk-cyjny; przebudowa, rozbudowa, budowa obiektu gospodarczego, urządzeń użyteczności publicznej (-> Fundusz inwestycyjny). Przeinwe-stować — rozbudować ponad potrzeby gospodarcze, ponad możności płatnicze.

Inwestytura — w ustroju feudalnym: uroczyste przekazywanie przez seniora wasalowi władzy nad beneficjum. -> II, 323; w prawie kościelnym — nadanie lenności biskupowi przez symboliczne wręczenie pierścienia i pastorału. Spór o I. — rozpoczęty w r. 1075 spór papieży z cesarzami niem. o prawo nadawania osobom duchownym lenności, które to prawo cesarz niem. chciał zachować dla władzy świec-

Ipekakuana, radiz Ipecacuanhae — korzeń wymiotnicy lekarskiej, Uragoga (Cephalis) Ipe-cacuanha, rosnącej w Ameryce Pd., głównie w Brazylii. Zawiera alkaloidy (emetynę i ce-phaelinę), dzięki którym stosowana jest w lecznictwie, jako środek wykrztuśny, w większych dawkach wymiotny.

Iperyt

Iąuitos — gł. m-to wsch. Peru i port nad górną Amazonką. 20 000 mieszk.

Ir — s. chem. pierwiastka irydu.

Irak

ludy zamieszkujące Iran, Turkestan, Afganistan, Pamiry, mówiące narzeczami, należącymi do wsch. grupy satem języków indoeurop. -► II, 1082,1 V, 397, 506.

Irawaddi — gł. rzeka Birmy; wypływa z Himalajów, uchodzi szeroką deltą koło Rangunu do Oceanu Indyjskiego; doskonała arteria żeglugi płynie na nizinie, niegdyś zatoce, wypełnionej utworami I. Spławia się nią drzewo tekowe. Dolina jej, zwł. zaś delta, jest jednym wielkim polem ryżowym, dostarczającym ryżu na eksport. 2150 km dł. 430 000 km³ dorzecza.

Irbis (Felis uncia Schreb.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kotów. Sierść dość długa, puszysta, szaro-żółtawa, czarno cętkowana. I. zamieszkuje góry środk. Azji. Poluje na górskie ssaki, zręcznie wspina się po drzewach.

Irbit — m-to na wsch. stokach Uralu, przed rewolucją ros. ośrodek handlu futrami. Przemyśl żelazny. 12 000 mieszk.

kiej. Zakończony konkordatem wormackim, zawartym w r. 1122 m. papieżem Kalikstem II a cesarzem Henrykiem V, orzekającym, że wybór biskupa (przez kapitułę) odbywa się w o-becności cesarza lub jego przedstawiciela; cesarz przez dotknięcie berłem wybranego biskupa nadaje mu należne jego godności lenno; papież zatwierdza wybór przez nadanie biskupowi pierścienia i pastorału.

Inwolucja — w biologii: szybkie lub powolne zanikanie zarówno całych jestestw żywych, jak i ich poszczególnych tkanek i narządów.

-> IV, 1578, 1582.

Inżynier — tytuł naukowy, nadawany przez uprawnione do tego wyższe uczelnie, przeważnie o charakterze technicznym (politechniki, S. G. G. W.), osobom, które ukończyły jeden z wydziałów, wykonały pracę dyplomową i zdały odpowiedni egzamin.

Inżynieria — w czasach dawnych sztuka budowania fortyfikacyj wojskowych i urządzeń oblężniczych. Od w. XVIII umiejętność skierowana ku rozbudowie tecłmicznej środków produkcji, komunikacji, lokomocji itd. W w. XIX

I. uległa daleko posuniętej specjalizacji: wyodrębniono szereg działów, które na wyższych uczelniach reprezentowane są przez osobne wydziały, jak wydział I. wodnej, I. lądowej, wydział mechaniczny itd.

Io — w podaniach gr. kochanka Zeusa, kapłanka Hery w Argos; przez zazdrosną boginię zamieniona w krowę.

łon — podaniach gr. syn Apollina i Kreuzy; wg podań miał dać początek jońskiemu plemieniu Hellenów.

Iowa, ’ajoua — środk. stan amer. (St. Zj. A. Pn.) na zaoranej prerii m. Mississippi i Missouri; dominujące rolnictwo (kukurydza) i hodowla oraz kopalnie węgla. 145 000 km³, 2 404 000 mieszk. w tym 3000 Polaków. Stolica Des Moines.

siarczek dwuchloroetylu; ciecz oleista, o zapachu musztardy (stąd nazwa „gaz musztardowy"), środek używany w czasie wielkiej wojny jako gaz bojowy. Posiada działanie parząco-trujące.    -> II, 506, 509, 510.

Ipsos — m-to w Frygii (Azja Mn.), miejsce jednej z największych bitew strż. (m. następcami Aleksandra W.) stoczonej w r. 301 przed Chr.

Ipswich, ’ypsuycz — przemysłowe m-to pd wsch. Anglii. 88 000 mieszk.

Iquique — stolica i gł. port pn. chilijskiej prow. Tarapaca nad Pacyfikiem. Wywóz saletry. 46 000 mieszk.

królestwo zach.-azjat., sąsiadujące od wsch. z Persją, od zach. z Nedżdem, od pn. z Syrią i Turcją, od r. 1932 członek Ligi Narodów. Ma na pd. wąski skrawek brzegu nad Zatoką Perską, obejmuje Mezopotamię i jej peryferie, wyzwolone po wielkiej wojnie spod panowania tur. dzięki Wielkiej Brytanii, która do r. 1932 sprawowała z ramienia Ligi Narodów mandat nad I. Mezopotamia to nizina m. Eufratem a Tygrysem, od ok. 5000 lat znana w historii. Na zach. i pd. wkracza I. w wyżynne obszary Pustyni Syryjskiej i Arabskiej. Klimat kontynentalny, suchy, o dużych wahaniach temperatury. Współczesna ludność — Arabowie z domieszką Kurdów, Turków i Persów na pn. oraz Żydów w m-tach. Kraj rolniczy we wnętrzu a hodowlany na peryferii; eksport zboża, daktyli; u stóp gór Iranu obfite kopalnie nafty, dzięki której I. ma wielkie znaczenie w polityce międzynarodowej. Naftę tłoczy rurociąg do portów Morza Śródziemnego. 371 000 km³, 2 850 000 mieszk. Stolica Bagdad.

-> I, 255, 256, 268, 483, III, 671.

Iran — 1. — Wyżyna Irańska, blok wyżynny, łączący góry środk. i zach. Azji, na obszarze którego leży Persja (I. zach.), Afganistan i Beludżystan (I. wsch.). Ograniczony wysokimi pasmami górskimi, posiada wewnątrz rozległe wyżynne równiny, pokryte stepami lub pustyniami z bagnami słonymi w punktach najniższych. Pola uprawne znajdują się tylko w nawodnionych sztucznie obszarach podgórskich.

I. skupia do dzisiaj zarówno osiadłą rolniczą ludność, która tworzyła wysoką kulturę starej Persji, jak i koczowniczych Mongołów, twórców wielkiej Persji w różnych okresach. Pow. całej wyżyny wynosi ok. 2,5 mil. km³; ok. 20 mil. ludności. — 2. -* Persja. -»• I, 455, 465, III, 1292.

Irańczycy

miękka skóra (sarnia, antylopy i i.) wyprawiona tłuszczem, rodzaj zamszu.

Irena

1649 po krwawo ze sko-

Wolne Państwo

Irlandia Północna (ang. Northern Ireland, ’no:r<5arn ’aj3r’land) — tzw. Ulster, część I., która nie weszła w 1921 r. w skład

Irracjonalizm — postawa filozoficzna wyrażająca się w przekonaniu, że istoty rzeczywistości nie można ująć samym rozumem.

-> II, 1004, 1005, IV, 511, 1079.

Irradiacja — 1.

złudzenie

Ircha

(752 — 803), cesarzowa bizant.; sprawowała rządy za małoletności syna, Konstantyna VI. W r. 787 przywróciła zabronione przez obrazoburców oddawanie czci obrazom.

Irena — m-ko w pow. puławskim nad Wieprzem koło twierdzy dęblińskiej; 5000 mieszk.

Irene, gr. Ejrene — jedna z Hor, bogini pokoju u strż. Greków.

Ireneusz, św. — (ok. 140—202), ojciec kościoła, od r. 177 biskup Lyonu. Jego pismo ,,Adveraus haereses“ („Przeciwko heretykom"), przeciwko gnostykom, jest najważniejszym źródłem wiadomości o gnostykach.

Irigoyen Hipolito — (1850—1933), arg. mąż stanu. (-*■ Argentyna.)

Iris — gr. bogini tęczy i posłanka bogów; zstępując z Olimpu na ziemię, znaczyła swą drogę siedmiobarwną tęczą.

Iris, irys Kosaciec.

Irkuck — gł., choć dziś już nie największe m-to Syberii i jej duchowa stolica, nad Angarą; rozwinął się w związku z eksploatacją złota syberyjskiego i soli oraz handlem herbatą. 125 000 mieszk.

Irlandia, irl. Eire — wyspa na Atlantyku na zach. od W. Brytanii, oddzielona od niej Morzem Iryjskim. Kraj nizinny z licznymi odosobnionymi grupami górskimi na brzegach wyspy, liczne jeziora i fiordy na zach. Łagodny, oceaniczny klimat, bogaty w opady; rozległe pastwiska (na zach.) i torfowiska, lasów brak. Gł. rzeki: Shannon, Blackwater, Barrow, krótkie, ale spławne. Politycznie I. składa się z Wolnego Państwa Iryjskiego i I. Pn. czyli Ulsteru, pozostającej we władaniu Anglii. Ludność I. stanowią : rdzenni Irlandczycy pochodzenia celtyckiego oraz potomkowie ang. zdobywców i osiedleńców, zgrupowani zwł. na pn. wsch. Ośrodki przemysłowe (tkactwo, budowa okrętów) w okolicach Dublinu, nad Kanałem Królewskim i w ang. Ulsterze. Irlandczycy znani są z przywiązania do katolicyzmu. Język irl. należy do grupy gaelickiej języków celtyckich. W r. 1921 staje się język irl. oficjalnym językiem wolnej I. — Od IV w. prz. Chr. I., strż. Hibernia, była zaludniona przez szczepy celtyckie. Nawrócona przez św. Patryka, w w. VI i VII stanowiła I. ważny ośrodek kulturalny w pn. Europie. Inwazje Duńczyków w. IX —XI przyczyniły się do zjednoczenia I. Od XII w. zaczyna się stopniowe opanowywanie I. przez Anglików. W r. 1155 I. zostaje przyznana przez papieża królowi ang. Henrykowi II, który w r. 1172 ogłosił się lordem I. i rozpoczął jej kolonizację. Kolonizacja ta postępowała zwolna (w XII —XVII w.), spotykając się z oporem Irlandczyków i doprowadziła do podziału ludności I. na obszarników-Anglików i włościan irl. W r. stłumionym przez Cromwella powstaniu lonizowanych ziem utworzono na pn. I. ang. prowincję Ulster. Dopiero wojna z koloniami pn.-amer. i Francją zmusiła Anglię do oparcia stosunku z I. na prawach unii (r. 1800). Cały w. XIX wypełniają walki I. z Anglią. W 11. siedemdziesiątych walka przenosi się na teren parlamentu ang., gdzie irl. liberalne stronnictwo narodowe dąży do autonomii I., czyli tzw. Homeruleu. Niepodległościowe stronnictwo sinn-feinistów organizuje w r. 1916 stłumione krwawo powstanie w Dublinie. W r. 1921 I. zdobywa prawa dominium, Ulster zaś otrzymuje własny parlament. W 1932 r. zostaje wybrany na premiera de Valera, republikanin i separatysta. I. nadal dąży konsekwentnie do zerwania wszelkiej zależności polit. od Anglii.

Iryjskie). -> I, 316, 876, 880, 881, II, 1081, III, 285, IV, 91, 778,    906,    1300,    1301,

1302.

Wolnego

Państwa Iryjskiego ale pozostała przy Anglii jako najbardziej skolonizowana i posiadająca ²/a ludności protest. Wolne Państwo Iryjskie dąży jednak do objęcia i tej części wyspy. I. P. stanowi najbogatszą i najlepiej uprzemysłowioną część wyspy. Przemysł włókienniczy, oparty na bawełnie i miejscowym lnie. 13 600 km², 1 250 000 mieszk. Stolica Belfast.

Irokezi — plemiona Indian zamieszkujące obecnie stan nowojorski (w rezerwacie 5000 ludzi). W XVI w. stworzyli potężny związek walczący z Huronami, później z Francuzami. I. prowadzą tryb życia osiadły. W lecie trudnią się uprawą roślin, zimą — myślistwem. Znają też tkactwo i ceramikę. Totemizm. II, 964.

Ironia — użycie wyrazów (słów, gestów, mimiki), mających właściwe znaczenie dodatnie, pochwały lub uznania, w celu wyrażenia w rzeczywistości oceny ujemnej.

Irpień — prawy dopływ Dniepru powyżej Kijowa; tworzył przedrozbiorową granicę Polski. 180 km dł.

optyczne, polegające na tym, że ciemne plamy na jasnym tle wydają się mniejsze niż — w rzeczywistości tych samych rozmiarów — jasne plamy na ciemnym tle. 2. — „promieniowanie" podrażnień nerwowych w mózgu poza miejsce właściwego podrażnienia.

Irredenta (wł.) — narodowy ruch wł., dążący do wyzwolenia wszystkich ziem wł. spod obcego panowania i przyłączenia ich do królestwa wł. W r. 1878 po kongresie berlińskim ruch ten wzmógł się znacznie (utworzenie związku polit. Italia irredenta — Włochy nie-odzyskane) z powodu przyznania Austrii wy-

brzeży Adriatyku. Ogólnie — każdy ruch wyzwoleńczy, zmierzający do oderwania od panującego kraju terytorium, zamieszkanego przez mniejszość narodową.

Irtysz

(*    1873), krytyk,

Ischl

urządzenie do wytwarzania iskry elektrycznej. Składa się z dwóch metalowych elektrod zakończonych kulami, lub ostrzem i tarczą. Elektrody są połączone z biegunami źródła wysokiego napięcia, np. z cewką Ruhm-korffa i znajdują się w pewnej odległości od siebie. 1. jest częścią wielu urządzeń w fizyce i technice, dużą rolę odgrywa w radiotechnice.

Iskra — rozżarzona cząstka paliwa lub popiołu, najczęściej porywana z paleniska wraz z dymem. I. z lokomotywy powodują niekiedy niebezpieczne pożary.

,.Iskra“

polska półurzędowa prasowa agencja informacyjno-publicystyczna, zał. w r. 1929.

Iskra elektryczna

lewy dopływ Obi; wypływa z wsch. Ałtaju, przepływa Niż Syberyjski (Jezioro Zaisan-nor) na pustyni, wkracza następnie w step, step leśny i tajgę, w której dochodzi do Obi. Ważna arteria żeglugi. 3700 km dł.

Irving Washington, ’a:rwyN, '„oszyNtan — (1783—1859), nowelista, historyk i essay’ista pn.-amer. Znany jako autor zbiorów opowiadań, odznaczających się pogodnym humorem ; najbardziej znana jego książka o Alhambrze, Irwingianie — sekta ang. zał. przez Edwarda Irvinga (1792—1834) pod nazwą „kościoła apostolskiego". Wyznają chiliazm, poza tym są zbliżeni do luteranizmu, w obrządkach do katolicyzmu. Istnieją w Anglii, Ameryce, Szwajcarii i Niemczech.

Irun — m-to hiszp. nad granicą fr., 10 000 mieszk.

Iryd — pierwiastek, ciężki metal szlachetny, należący do grupy platynowców. L. porz. 77, c. atom. 193,1, s. chem. Ir. Używany w postaci stopu z platyną, odznaczającego się wielką twardością i odpornością na czynniki chemiczne. Ze stopu I. z platyną zrobiony jest wzorzec metra.

Irygacja — sztuczne nawadnianie pól przez rozprowadzanie wody z większego zbiornika (najczęściej naturalnego) siecią kanalików przekopanych na zasianej roli i czasem wzmocnionych drewnianymi lub glinianymi rynnami. Przypływ lub odpływ reguluje się tamami i kanałami. Do I. stosuje się również niekiedy oczyszczone ścieki kanalizacyjne. Koszty takich urządzeń I., zwł. dla większych miast, są wysokie. Ścieki z dołu gnilnego (osadnika) spływają przez trzy komory do sieci drenów rozprowadzonej po całym polu. Gł. kanał jest szczelny, odnogi nieszczelne dla umożliwienia przesiąkania ścieków do gruntu.

Iryjskie Morze — płytkie (do 150 m głęb.) ang. morze śródziemne m. Anglią i Irlandią; przez Kanał Północny i Kanał św. Jerzego łączy się z Oceanem Atlantyckim. Żywy ruch statków.

Irzykowski Karol teoretyk literatury i powieściopisarz, członek

P. A. L., Powieść analityczno-psychologiczna „Pałuba"; „Fryderyk Hebbel jako poeta konieczności", „Walka o treść", „X muza", liczne artykuły, rozprawy itd.

Isabeau, izabó, Izabela Bawarska — (1371 — 1435), królowa fr. od r. 1385, żona Karola VI, regentka od r. 1392. Odegrała ważną rolę w intrygach wojny stuletniej, zapisując tron fr. Henrykowi IV, królowi Anglii.

Isabey Jean Baptiste, izabej za batist — (1767—1855), malarz nadworny. Napoleona I; słynni miniatury.

Ischia — wulkaniczna wysepka wł. w Zatoce Neapolitańskiej, przynależna genetycznie do Flegrejskich Pól. 47 km², 30 000 mieszk.

Ischias -> KuUzowa rwa.

miejscowość lecznicza w Austrii, w Salzkammergucie, ok. 470 m n. p. m.; źródła siarczane i słone.

Isere, izór — alpejska rzeka fr., lewy dopływ Rodanu, uchodzi koło Valence. 300 km dł.

Iskander Bej, właść. Aleksander Iliński — (1810—1861), generał tur., Polak. Walczył w powstaniu 1831 r., potem brał udział w walkach wolnościowych w Portugalii, w Algerze i na Węgrzech (1848). Wstąpił do wojska tur. Odznaczył się w wojnie krymskiej.

Isker — prawy dopływ Dunaju w Bułgarii, 250 km dł.

Iskiernik wyładowanie elektryczne w gazie lub cieczy, I. E. towarzyszy silne świecenie gazu, pyłu oraz par metali, z których zrobione są elektrody. Długość I. E. zależy od różnicy potencjałów, rodzaju gazu lub cieczy i kształtu elektrod.

Iskrowa telegrafia — nazwa obecnie nie używana. (-> Radiotelegrafia).

Islam (ar. = oddanie) mahometanizm, mu-zułmanizm — jedna z gł. religij świata, stworzona przez Mahometa na przełomie VI — VII ww. -*> art. II, 1006-1018; I, 262, IV, 2, 103o, 1034, 1036, 1144, 1146, 1276,

Islandia — wyspa na pn. Atlantyku m. Europą i Grenlandią i samodzielne królestwo, połączone unią personalną z Danią, która prowadzi sprawy zagraniczne I. Tworzą ją skały wybuchowe, wśród których liczne są współczesne zjawiska wulkaniczne (wulkany, termy, gejzery, trzęsienia ziemi). Ok. 13 000 km2 jest zajęte przez kilka czap lądolodu, który w dyluwium pokrywał całą wyspę. Klimat I. charakteryzuje zimne lato (7°C do 12° C) i łagodna zima (1° C do — 7°C). Brak lasów, uprawa ogranicza się do ziemniaka. Duże znaczenie ma hodowla, gł. zajęcie ludności. Eksportuje się na wielką skalę ryby. — W r. 874 zajęli I. Wikingowie i stworzyli tu samodzielną republikę ; w r. 930 powołane tu zostaje do życia pierwsze w Europie przedstawicielstwo ludowe

(Althing). W r. 1000 I. przyjmuje chrześcijaństwo od Norwegii; w XIII w. złączona z Norwegią, a z nią razem z Danią, z którą związek został ograniczony do osoby króla dopiero w r. 1918. Język islandzki należy do grupy języków teutońskich; jest najbardziej zbliżony do norw. Bogata literatura zwł. poezja epicka (sagi), której bujny rozkwit zaznaczył się w w. IX i X. 103 000 km², 109 000 mieszk. Stolica Reyk-javxk. I, SS1, 1161, II, 1082, III, 1029, IV, 775, 776, 778.

Isokrates

(* 1884), generał i mąż

Alp Julijskich, uchodzi do Zatoki

wa z

handlowe m-to pers.; kwitło

IV, 1098, 1100.

IV, 1388. najbardziej znana bogini babi-

układu

(436 — 338 prz. Chr.), wielki mówca strż. Grecji, przyjaciel Sokratesa.

-> II, 1196.

Islandzki porost (Cetraria islandica) — roślina z klasy porostów; tworzy suche, rozgałęzia !ące się blaszki; rośnie u nas pospolicie na piaskach; używana jako środek leczniczy, a w krajach pn. jako pożywienie.

Ismet Pasza stanu tur., jeden z twórców odrodzenia Turcji, jako republiki; współpracował z Kemalem Paszą. W r. 1923 premier.

Isonzo, słów. Socza — rzeka pn.-wsch. Włoch, wypły

Triesteńskiej; nad I. toczyły się podczas wielkiej wojny długie walki pozycyjne wł.-austr. W dorzeczu I. mieszka ludność słoweńska.

140 km dł.

Ispahan

do w. XVII jako stolica Persji i półmilionowe skupienie ludzkie. Dziś 100 000 mieszk.

Israels Jozef — (1824—1911), malarz hol. Sceny rodzajowe z życia chłopów i rybaków, utrzymane w ciemnej tonacji. -*■ III, 901.

Issus — m-to strż. Cylicji, miejsce zwycięstwa Aleksandra Wielkiego nad Dariuszem w 333 r. prz. Chr.

Issyk Kul — największe jezioro Tianszania w dolinie nawiedzanej częstymi trzęsieniami ziemi. 5900 km², ponad 400 m głęb.

Istanbul — tur. nazwa Konstantynopola.

Istebna — góralska wieś w Beskidzie Śląskim (pwt. cieszyński), 3000 mieszk.

Istm (gr. isthmÓ8) — międzymorze; w szczególności nazwa Międzymorza Korynckiego.

Istmijskie igrzyska — panhelleńskie święta na cześć Posejdona z igrzyskami (przeważnie zawody gimnastyczne i konne), odbywanymi na Istmie co 2 lata od r. 580 prz. Chr.

Istota (łac. essentia) — termin metafizyczny określający 1. — to, co jest koniecznym podłożem danego zjawiska (tak pojmował ten termin Arystoteles i scholastycy); 2. — to co jest koniecznym składnikiem treści pojęcia; 3. — w mowie potocznej — stwór żyjący.

Istota biała — przeważająca część ośrodkowego układu nerwowego, koloru białego, w której przebiegają włókna nerwowe przewodzące podniety i wrażenia zmysłowe.

Istota międzykomórkowa — włóknista lub jednolita substancja, zawarta w pewnych tkankach (zwł. w tzw. tkankach łącznych) m. komórkami; nadaje danej tkance szczególny jej charakcer (np. tkanka łączna właściwa, chrząstka, kość).

Istota szara — część ośiodkowego układu nerwowego, koloru jasno-szarego, w obrębie której znajdują się komórki nerwowe; I. S. tworzy korę mózgową, środkową część rdzenia kręgowego oraz liczne ośrodki nerwowe.

Istrati Panait — (1884—1934), pisarz rum., piszący po fr. Powieści i opowiadania I. są odbiciem awanturniczego życia autora, lub w sposób realistyczny, reportażowy przedstawiają dolę chłopa i robotnika: ,,Kyra Kyralina", ,,Prćsentation de Haidoucs" i i.

Istria — górzysty płw. wł. na pn. Adriatyku z wybitnie krasowym krajobrazem we wnętrzu. Ludność wł. na brzegach, słów. w środku. Liczne kąpieliska morskie (Abbazia, Rovigno i i.). Gł. m-to: port wojenny Pola. 5000 km², 400 000 mieszk.

Isztar

lońsko-asyryjska, bóstwo miłości i wojny. Występuje w poezji epickiej    -> I, 493.

Itaka — jedna z Wysp Jońskich na zach. wybrzeżu Grecji. Ojczyzna Odysseusza. Wino, oliwa. Rybołówstwo. 93 km², 10 000 mieszk.

Itala — najwcześniejszy przekład łac. Pisma św., powstały przed Wulgatą św. Hieronima.

Italia — łac. i wł. nazwa Włoch.

Italikowle — ludy indo-europ., blisko spokrewnione m. sobą, zamieszkujące w strż. przeważną część Włoch. Dzielili się etnograficznie na szczepy: latyński (-+Latynowie) oraz plemiona umbryjskie i sabelskie. (-*■ Sabinowie, Samnici, Umbrowie).

Italogrecy — Grecy, którzy osiedli w pd. Włoszech po upadku Konstantynopola, przyjęli unię z Rzymem i chociaż pod względem narodowym stali się Włochami, zachowali jednak do dziś swój wsch. obrządek z własną hierarchią biskupią.

Ite, Missa est (łac. = idźcie, Msza (nb. skończona) jest — ostatnie słowa, które wymawia kapłan na zakończenie Mszy św. W czasie postu zamiast tych słów używa się zwrotu : Benedica-mus Domino (łac. = Dzięki czyńmy Panu); w mszach żałobnych: Reąuiescat in pace (łac. = Niech spoczywa w pokoju).

Iterb — pierwiastek, rzadki metal (-> Metale ziem rzadkich), bez zastosowania. L. porz. 70, c. atom. 173,5, s. chem. Yb.

Itinerarium (łac.) — dziennik, opis podróży, lub wyprawy. Nazwa często używana w literaturze staropolskiej.

Ito Hirobumi, ks. —    (1841 — 1909), jap.

mąż stanu, rzecznik modernizacji i imperialistycznej ekspansji Japonii. W 11. 1886—1901 kilkakrotnie premier. Zamordowany.

Itr — pierwiastek, rzadki metal (-> Metale ziem rzadkich), należący do III grupy periodycznego, o własnościach zbliżonych do

Jgi

osada kosowskim na

'•'V

Iwa.

gospodarstwo rolne na świeżo

osuszonych Bagnach Wia-dotupickich, stanowiące przykład melioracji poleskiej. 2000 mieszk.

imię kilku książąt moskiewskich — 1. — I. III Wasylewicz

Iwan

I. IV, Groźny

-> 7 F, 336. Iwaszkiewicz Wacław — (1871 — 1922), generał dywizji, obrońca Lwowa. W niepodległej Polsce organizował obronę Wileńszczyzny; w r. 1919, jako dowódca odsieczy lwowskiej, uwolnił Małopolskę wsch. od Ukraińców. -* 7, 723. Iwo, św.

opat w Saint Quentin, następnie biskup Chartres.

(f 1229), biskup

Izaak — syn i dziedzic Abrahama, drugi patriarcha hebr., ojciec Ezawa i Jakóba.

Izabela — królowe hiszp. 1. — I. Katolicka— (1451 — 1501), królowa Kastylii; przez swe małżeństwo z Ferdynandem Aragońskim połączyła Kastylię z Aragonią. Sfinansowała wyprawę Kolumba. -> 77, S52. 2. — I. II — (1830—1904); córka Ferdynanda VII, królowa od 1833 (regencja jej matki). W r. 1868 zdetronizowana i wygnana.

Izajasz, Jezajasz — (VIII w. prz. Chr.), najwybitniejszy prorok biblijny, działał głównie w Jerozolimie; bojownik o wewnętrzną, rei. niezawisłość Judei, pierwszy mesjanista żyd.; klasyk starohebr. stylu poetyckiego.

Izara, niem. Isar — prawy dopływ Dunaju w Bawarii; wykorzystywana jako źródło gii elektrycznej. 400 km dług.

Izasław Jarosławowicz

nazwa niektórych

metali ziem rzadkich; bez zastosowania. L. porz. 23, c. atom. 51, s. chem. Y.

Ivory Coast, 'ajwary koust (ang.) -> Wybrzeże Kości Słoniowej.

Iwa (Salix caprea) — krzew w rodzaju wierzby; rośnie w słonecznych lasach i na porębach.

Iwacewicze w pow.

Polesiu. W pobliskich Staniewiczach wzorowe

i carów ros.

(Srogi) — (1440—1505), w. ks. moskiewski; uniezależniwszy się od Tatarów, ogłosił się sukcesorem carów bizant. W r. 1495 wydał córkę Helenę, za króla polskiego Aleksandra, następnie do r. 1503 prowadził wojnę z Polską. IV, 1558, 1560, 1561. 2.

(1530—1584), pierwszy car Moskwy od r. 1547; syn Wasyla III i Heleny Glińskiej; pretendował do korony polskiej. Złamał straszliwym tero-rem Rosję dzielnicową i utrwalił samowładztwo carskie. Zwycięstwa nad Tatarami. W r. 1563 zajął Połock; pobity pod Orszą (1564) przez Batorego. Walczył ze Szwedami i z Polską o Inflanty w 11. 1579—1581. Obietnicą przystąpienia do unii uzyskał za interwencję papieską (misja Possewina) pokój w Jamie Zapolskim -w r. 1582 i powstrzymanie natarcia Polski. Szwedom oddał I. całą Estonię i Ingrię. Pierwsze podboje azjat.: zdobycie przez Jer-maka chanatu sybirskiego za Uralem. -*■ I V, 1557, 1560, 1561.

Iwangorod — ros. nazwa Dęblina.

Iwanowo, dawniej Iwanowo-Wozniesjensk — Manchester ros. Ośrodek przemysłu tkackiego: przeróbka bawełny; powstał w XVIII w. 190 000 mieszk.

Iwaszkiewicz Jarosław — (* 1894), poeta i powieściopisarz. Twórczość I. cechuje oryginalność pomysłów i wrażliwość na piękno estetyczne, a zwł. na muzykę: kult twórczości Chopina (opracowanie listów, utwór sceniczny „Lato w Nohant") i Szymanowskiego. Poezje („Oktostychy", „Lato 1932", i i.), powieści („Księżyc wschodzi", „Zmowa mężczyzn", „Czerwone tarcze", i i.), nowele („Panny z Wilka", „Młyn nad Utratą," i i.).

(1040—1116), duchowny fr.,

Iwo Odrowąż, błog. krakowski, gorliwy duchowny i patriota, sprowadził do Polski zakon dominikanów. Sprzymierzeniec Leszka Białego.

Iwonicz — uzdrowisko i zakład kąpielowy (szczawa jodowo-bromowo-słona) w krośnieńskim okręgu naftowym, w woj. lwowskim. 3500 mieszk.

ener-

(1025-1078), wielki książę kijowski i nowogrodzki od r. 1054. Wygnany z Kijowa w r. 1074, odzyskał tron dzięki pomocy Bolesława Śmiałego.

Izba — 1. — pokój, chata. 2. — ciało ustawodawcze np. w Polsce — I. poselska, w Anglii — I. gmin (House of Commons) i I. lordów (House of Lords). 3. instytucyj państwowych (np. Najwyższa I. Kontroli) lub samorządu zawodowego (I. lekarska, I. rzemieślnicza i i!).

Izba Edukacyjna — urząd kierujący sprawami szkolnymi za czasów Księstwa Warszawskiego w 11. 1807—1812. Położyła (pod kierownictwem Stanisława Kostki Potockiego) ogromne zasługi na polu szkolnictwa ludowego i średniego.

Izba Gmin, House of Commons, hauz aw ,’komenz — w parlamencie ang. izba posłów, obieranych przez gminy (okręgi wyborcze), odpowiednik polskiego sejmu. W historii Anglii I. G. jako reprezentacja ludu przeciwstawiała się często Izbie Lordów. -*-art. „Parlamentaryzm", III, 1243-1258; IV, 1315.

Izba Handlowa Międzynarodowa — zrzeszenie izb handlowych i związków gospodarczych poszczególnych państw, zał. w 1920 r.; zajmuje się regulowaniem długów międzynarodowych, sprawami transportu, wymiany, - ceł, itd. I. H. M. podlega Międzynarodowy Sąd Rozjemczy. Siedzibą I. H. M. jest Paryż.

Izba lordów, House of Lords, hauz aw lo:rdz — w parlamencie ang. izba wyższa, w której zasiadają biskupi i lordowie; jako izba wyższa odpowiednik seąatu. art. „Parlamentaryzm". III, 1243 —1258; IV, 1312, 1315.

-> III, 726,

-y IV, 727.

Izmaelici

(1830-1895), wicekról Egiptu. Za jego panowania przekopano Kanał Sueski. Abdykował na rzecz swego syna, Te.

Izo (z gr. isos = równy) — w wyrazach złożonych oznacza równość, tożsamość, np. izoge-niczny — tego samego pochodzenia.

Izobary — linie łączące na mapie miejsca o jednakowym ciśnieniu atmosferycznym.

Izobaryczne przemiany — procesy odbywające się pod stałym ciśnieniem, np. ogrzewanie gazu, przy którym objętość zmienia się w zależności od temperatury zgodnie z prawem. Gay - Lussaca : Vt = V₀ (1-f at).

Izobaty — linie łączące na mapie miejsca o jednakowej głębokości wody.

Izochoryczne przemiany — procesy odbywające się w stałej objętości, np. ogrzewanie gazu w zamkniętym naczyniu, przy którym ciśnienie jego zmienia się w zależności od temperatury zgodnie z prawem Gay-Lussaca : pt =

Po (1 + at).

Izochronizm

Homocykliczne

Izba niższa i wyższa -* Parlament.

Izba Rozrachunkowa (Kompensacyjna) —

instytucja finansowa przeprowadzająca rozrachunki między bankami. Banki należące do I. R. regulują swe wzajemne zobowiązania przy pomocy operacyj buchalteryjnych. W Polsce istnieje I. R. przy Banku Polskim.

Izba Ubezpieczeń Społecznych — instytucja prawa publicznego z siedzibą w Warszawie. Powołana dla uzgadniania działalności ubez-pieczalni społecznych i zakładów ubezpieczeń społecznych. Podlega nadzorowi Ministra Opieki Społecznej.

Izbica — konstrukcja betonowa, kamienna lub drewniana, zabezpieczająca filar mostu od uderzeń kry, pni drzew itp.

Izby Adwokackie, Lekarskie, Notarialne -> Izby samorządu zawodowego.

Izby Przemysłowo-Handlowe — instytucje samorządu gospodarczego, osoby publicznoprawne, będące przymusową organizacją przemysłu, górnictwa, handlu i finansów według poszczególnych okręgów. I. P. H. spełniają funkcje opiniodawcze i doradcze wobec władz państwowych itd., popierają rozwój przemysłu i handlu.    IV, 727.

Izby Rolnicze — instytucje samorządu gospodarczego mające na celu przedstawicielstwo i obronę interesów rolnictwa. Spełniają funkcje opiniodawcze i doradcze wobec władz państwowych. Popierają rozwój rolnictwa.

-y IV, 727.

Izby Rzemieślnicze — instytucje samorządu gospodarczego. Reprezentują gospodarcze interesy rękodzielnictwa.    -> IV, 727.

Izby samorządu zawodowego — instytucje samorządowe w zawodach tzw. wolnych, jak: Izba Adwokacka, Lekarska, Notarialna itp. I. S. Z. mają za zadanie czuwanie nad sumiennym i etycznym wykonywaniem zawodu przez swych członków oraz obronę interesów odnośnych zawodów. Instytucjami nadrzędnymi w stosunku do okręgowych I. S. Z. są izby lub rady naczelne, zazwyczaj z siedzibą w Warszawie.

Izby Skarbowe — instytucje administracji skarbowej drugiej instancji, podległe Ministerstwu Skarbu; mają za zadanie nadzór nad działalnością urzędów skarbowych, akcyz i monopoli ; są pomocne przy wykonywaniu budżetu państwowego; stanowią instancję odwoławczą (obok komisyj odwoławczych) przy wymiarze podatku przemysłowego od obrotu oraz dochodowego.    -y IV, 790, 794.

Izera, fr. Isóre ,izór — lewy dopływ Rodanu w pd.-wsch. Francji, 290 km dł.

Izmael — syn patriarchy biblijnego Abrahama i niewolnicy Hagar, według rodowodu biblijnego praojciec szczepu koczowniczego Izmaelitów.

ar. plemiona koczownicze, osiadłe w Hedżasie i na Płw. Arabskim. Do plemienia I. należał ród Korejszytów, z którego pochodził Mahomet.

Izmail Pasza

cecha zjawisk periodycznych, polegająca na tym, że okresy zmian dla nich są sobie dokładnie równe. Własność tę odkrył po raz pierwszy Galileusz w przypadku wahadła: dla niewielkich odchyleń od położenia równowagi okres drgań wahadła jest wielkością stałą.

Izocykliczne związki związki.

Izodynamy — linie łączące punkty o tej samej wartości natężenia pola: elektrycznego, magnetycznego, elektromagnetycznego.

-► III, 452, 1062.

Izogamia — sposób rozmnażania się niektórych roślin zarodnikowych (zielenica, bru-natnica) za pośrednictwem izogamet, jedno-kształtnych komórek płciowych, występujących u tych roślin jako dwuwiciowe pływki.

Izogony — linie łączące na mapie miejsca o jednakowej deklinacji magnetycznej.

^ III, 452.

Izohipsy Warstwice.

Izokliny — linie krzywe łączące na mapie punkty o tej samej inklinacji magnetycznej.

-► III, 452.

Izolacja — oddzielenie, odosobnienie. W medycynie — oddzielenie chorych na choroby zakaźne celem zapobieżenia szerzeniu się zarazy. W technice — zastosowanie odpowiednich materiałów (izolatorów) celem zapobieżenia przewodzeniu lub zmniejszenia przewodzenia elektryczności, ciepła, wilgoci, głosu; również materiały, użyte do izolacji (materiały izolacyjne, izolatory). Do I. elektrycznej stosuje się najczęściej porcelanę i większość gatunków szkła, bawełnę parafinowaną, jedwab, mikę, kauczuk, ebonit i i. Do I. cieplnej: najczęściej ciała porowate. Do I. głosu: korek, filc, popiół, trociny, celotex. Do I. od

wilgoci, np. w budownictwie m. fundamentem a ścianami: tekturę smołowcową. II, 184.

Izolatory -* Izolacja.

Izolacyjna taśma — taśma z płótna przepojonego lepką masą gumową używana np. przy montowaniu urządzeń elektrycznych do okręcania przewodników w miejscu połączenia.

Izolda (fr. Yseult ,izól) -> Tristan i Izolda.

882.

Izolujące języki

wspólna nazwa

Izostaza

->//, 668, III, 248-249.

(Izraelici).

(f 1130),

patron Madrytu, zwykły wieśniak, kanonizowany wraz z żoną (Marią Torylią) za niezwykle świętobliwe życie. Pam. 15 maja.

Izydor z Sewilli, św. — (f 636), doktor kościoła, arcybiskup Sewill, za cel życia postawił sobie przekazanie potomności wiedzy świata klasycznego, którą zebrał w dwudziestu księgach „Etymologii". Poza tym dzieła historyczne i teologiczne. Pam. 4 kwietnia

języki o wyrazach jednogłoskowych, bez końcówek i odmiany, ze skomplikowanym natomiast systemem akcentów muzycznych i b. rozwiniętą składnią (np. języki chiń., tybetańskie).    -*■ 11, 1086.

Izomeria — zjawisko polegające na tym, że substancje o tym samym składzie chemicznym i o tej samej wielkości cząsteczki wykazują różne własności chemiczne i fizyczne. Jest to spowodowane różnym rozmieszczeniem atomów w cząsteczkach takich związków. I. występuje prawie wyłącznie pośród związków organicznych; rozróżniamy kilka jej rodzajów. Odmiany izomeryczne nazywamy często izomerami lub izomeronami. Izomerony optyczne różnią się tylko zdolnością skręcania płaszczyzny polaryzacji w prawo lub w lewo. Związki wykazujące I. optyczne zawierają tzw. asymetryczny atom węgla.

Izomagnetyczne linie izodynam, izogon, izoklin.

->///, 452.

Izomerony — odmiany izomeryczne zomeria).

Izomorficzne (równopostaciowe) ciała — ciała, których kryształy mają jednakową postać mimo różnego składu chemicznego. Najczęściej I. są substancje o podobnej budowie chemicznej, np. siarczany metali dwu wartościowych (MgS0₄7H₂0, ZnS0₄. 7H₂0 i i.) lub chloran potasu (KC10₄) i nadmanganian potasu (KMn0₄). Izoformizm odegrał poważną rolę pomocniczą przy wyznaczaniu ciężarów atomowych pierwiastków.

Izopren — węglowodór nienasycony C₅Hg, o dwóch podwójnych wiązaniach w cząsteczce. Powstaje przy rozkładzie kauczuku naturalnego, który jest produktem polimeryzacji I. Wytwarzany syntetycznie służy jako surowiec przy jednej z metod wyrobu kauczuku sztucznego (obecnie jeszcze w stadium prób).

swoista równowaga, panująca wewnątrz ziemi, polegająca na odpowiednim rozmieszczeniu mas lżejszych i cięższych.

Izotermiczne przemiany — procesy odbywające się w stałej temperaturze, np. rozprężanie gazu w niezmiennej temperaturze, przy którym zależność między ciśnieniem i objętością wyraża się prawem Boyle-Mariotte’a: pv = constans.

Izotermy — linie łączące na mapie miejsca o jednakowej temperaturze.

Izotopy — pierwiastki posiadające te same własności chemiczne, lecz różne ciężary atomowe. -»• art. II, 1018—1026; II, 1054, IV, 414, 416, 417, 420, 421, 423.

Izotropowe ciało — ciało, którego własności fizyczne (przewodnictwo cieplne i elektryczne oraz własności optyczne) są we wszystkich kierunkach jednakowe.

Izrael — nazwa biblijna patriarchy Jakuba i jego rodu; najpierw wspólna nazwa dwunastu pokoleń, wywodzących ród od Jakuba, później obejmuje jedynie dziesięć pokoleń, założycieli państwa pn. I. (w odróżnieniu od dwupokoleniowego państwa Judy); z czasem zatraca treść realną, zachowując tylko znaczenie tradycyjne jako nazwa Żydów

->II, 48, 1236, III, 1205.

Izwolskij Aleksandr Pietrowicz — (1856 — 1919), polityk i dyplomata ros., w r. 1906 premier. Jako ambasador ros. w Paryżu w 11. 1910—17 przyczynił się do    sojuszu    *

fr.-ros. przeciw Niemcom.    lrV

Izyda — bogini egips.,    siostra    'W'

i małżonka Ozyrysa, matka Horu-o sa. Kult jej przeszedł do Grecji, >32303 a następnie rozprzestrzenił się w ce- Jp sarstwie rzym.

Izydor Oracz, św.

Izyda.

->//, 199, IV, 1287.

Iżewsk — stolica sow. republiki Udmurtów (Wotiaków) we wsch. Rosji. 128 000 mieszk.

kresów wsch., przyjaciel i towarzysz Jana III. 2. — Jan Stanisław — (1609—1731), syn poprz., wojewoda    ruski, kanclerz koronny,

J — w chemii symbol pierwiastka jodu; w fizyce skrót jednostki pracy, joule.

Jablonec — m-to w pn. Czechach nad Nisą Łużycką z ludnością niem. Wyroby szklane. 34 000 mieszk.

Jabłczyński Feliks larz i grafik. Liczne grafiki poświęcone Warszawie.

światły reformator.    Napisał dzieło polit.: „Skrupuł bez skrupułu",    pamiętniki ii. 3. — Sta

(1869-1928), ma-

nisław Wincenty — (f 1754), syn poprz., wojewoda rawski,    pisarz polit. i pamiętni-

karz, zwany „polskim Tacytem". 4. — Józef Jabłko    —    soczysty,    szupinkowy    owoc    ja-    Aleksander —    (1712—1777), wnuk Stani-

błoni; składa się z właściwego owocu pięcio- sława Jana, wojewoda nowogrodzki, historyk, komorowego    z    dwoma    nasionami    w    każdej    bibliofil, mecenas    sztuk i nauk. Założyciel

komorze, zrośniętego z zewnątrz ze zmięśnia- w r. 1774, do dziś istniejącego w Lipsku towa-łym i rozrośniętym dnem kwiatowym.    rzystwa naukowego ,,Societas Jabloviana“.

-* III, 1087.

Jabłko królewskie — kula ze szlachetnego metalu z krzyżem u góry. Symbol władzy królewskiej; pochodzi z czasów rzym.

Jabłko niezgody — w podaniach gr. jabłko z napisem: „dla najpiękniejszej", rzucone przez bóstwo niezgody, Eris m. boginie podczas zaślubin Peleusa i Tetydy; stało się pośrednią przyczyną wybuchu wojny trojańskiej;

Jabłkowy kwas — kwas organiczny, występujący w soku wielu niedojrzałych owoców, np. jabłek. Pod względem chemicznym jest jednocześnie alkoholem i kwasem. Wzór COOH CHOH CH₂COOH.

Jabłonka — wieś i letnisko w polskiej części Orawy; ośrodek polskości przed przyłączeniem do Polski. 3000 mieszk.

Jabłoń (Pirus malus) — ważne drzewo owocowe z rodziny różowatych; kwiaty białe, z zewnątrz różowawe, owoc -> Jabłko. W lasach liściastych rośnie dzika J.-płonka, o pędach ciernistych i kwaśnych owocach; J. hodowane w licznych odmianach pochodzą z krzyżowania i uszlachetniania gat. dzikich i hodowanych.

Jacaranda, iząb — rodzaj drzew, pokrewnych surmii; rosną w Indiach Zach. i Brazylii ; niektóre gat. dostarczają drewna, tzw. palisandru.

Jacek Odrowąż, św. — (1183—1257), dominikanin. Od r. 1223 organizował wyprawy misyjne do Prus, Litwy i Rusi: kanonizowany w r. 1597; od r. 1686 — patron Polski i Litwy. Pam. 17 sierpnia.

(1792-1863),

Jabłonkowska Przełęcz — przełęcz na Jachimowicz Grzegorz dziale wodnym    Odry i Dunaju,    na    granicy    metropolita gr.-kat. we Lwowie, twórca sepa-

słowacko-śląskiej    w Czechosłowacji.    Odwieczny    ratystycznego programu Rusinów we wsch.

szlak komunikacyjny z Węgier do Polski, wy- Małopolsce; działał w oparciu o rząd austr. zyskany dla budowy kolei koszycko-bogumiń- Jachowicz Stanisław — (1796—1857), pe-skiej. 551 m wys. n. p. m.    dagog i bajkopisarz; autor popularnych bajek

Jabłonków, czes. Jablunkov — m-to w i powiastek,    -*■ I, 595.

czes.

części Śląska cieszyńskiego z ludnością Jacht (ang. yacht, jot) — lekki żaglowiec, góralską polską.    4000 mieszk.    czasami statek parowy lub motorowy, przezna-

Jabłonna —    osada podmiejska    i    letnisko    czony gł. dla celów sportowych lub rozrywko-

w po w.

wzniesiony w r. 1778 przez prymasa chała Poniatowskiego; wr pałacu mieści się bogate archiwum do dziejów XVIII w.

Jabłonowe Góry — pasmo równoległe do Bajkału w Daurii na Syberii nad granicą mongolską, przekracza 2000 m (Sochondo). Puszcza leśna, gęściej zaludniona tylko przy kolei syberyjskiej. Bogate złoża mineralne; kopalnie

Jabłonowo Pomorskie - węzeł kolejowy wych. Wyporność J. od kilku do kilku tysięcy t.;

duże zróżnicowanie w budowie zwł. w systemie ożaglenia. Rozróżniamy J. rzeczne i J. morskie, przeznaczone do dalekich podróży, często urządzone z wielkim zbytkiem.

Jachymów, niem. Joachimsthal — uzdrowisko czes. u stóp Rudaw; złoża rud uranowych

warszawskim. Piękny park i pałac

x. Mi-

Jacht parowy.

Jacht żaglowy.

w pwt. brodnickim na Pomorzu. 3000 mieszk.

Jabłonowscy — ród wywodzący się z Jabłonowa w pwt. mławskim; odegrał wybitną rolę w dziejach Polski XVII i XVIII w. 1.— Stanisław Jan — (1634—1702), hetman wielki koronny i kasztelan krakowski, obrońca

(1166-1243), księżna śląska, małżonka Henryka Brodatego, matka Henryka Pobożnego, wsławiona świątobliwością, osiadła w r. 1220 w klasztorze cystersek w Trzebnicy. Kanonizowana w r. 1267. Pam. 15 października.

Jadwiga — (1372—1399), królowa Polski, córka Ludwika I, króla Węgier i Polski, ukoronowana w 1384 r.; zrezygnowała dla polskiej racji stanu z małżeństwa z ks. Wilhelmem austriackim, poślubiła Władysława Jagiełłę w r. 1386, pozyskując Litwę dla religii kat. Odzyskała drogą pokojową z rąk węg. Ruś Czerwoną, dążyła do utrzymania unii lit.-polskiej, przeciwstawiając się planom separatystycznym Witołda, wpływała łagodząco na spory krzyżacko-polskie. Pozostawiła swe klejnoty na wyposażenie Akademii Krakowskiej. Beatyfikowana.

wojowniczy

dynastia królewska pa-

-► III, 1189. (* 1863), dyplomata

i radowych, instytut radowy. Ludność niem. 7500 mieszk.    -> I, 1106.

Jackowski Stanisław — (* 1887), rzeźbiarz, twórca popularnej ,.Tancerki" (Warszawa, Park Paderewskiego), pomnika Prusa i i.

Jacksonville ,’dżaksnwyl — handlowe m-to i stacja klimatyczna Florydy w St. Zj. A. Pn. nad St. Johns River. Handel drzewny, budowa okrętów. 130 000 mieszk., w tym połowa Murzynów.

Jacobsen Jens Peter — (1847—1885), po-wieściopisarz i botanik duń., twórca duń. powieści naturalistycznej. Powieści J. („Maria Grubbe", „Niels Lyhne"), odznaczają się przyrodniczą analizą duszy ludzkiej i bujnością języka.

Jacopone da Todi Jacobus — (ok. 1230 — 1306), poeta wł., franciszkanin. Szereg poematów lirycznych odznaczających się prostotą i franciszkańskim duchem miłości i poświęcenia.

Jacquard Joseph Marie ,żakir żózóf mari — (1752—1834), tkacz fr., konstruktor krosien mechanicznych. J. krosno — warsztat tkacki do tkanin wzorzystych, jak adamaszki, materiały do krycia mebli i i.

Jacąuerle .żakari (od fr. Jacąues-Bonhom-me ,żak bonom = Kuba-prostak) — bunt chłopów fr. w r. 1358, doprowadzonych do rozpaczy nędzą i uciskiem szlachty w czasie wojny stuletniej; został okrutnie stłumiony przez rycerstwo fr. Odtąd J. oznacza zarówno krwawą rewoltę, jak i jej bezlitosne uśmierzenie.

Jaczejka (ros. = komórka) — niewielka tajna organizacja komunistyczna działająca zazwyczaj w ramach większych organizacyj niekomunistycznych, dążąca do ich opanowania.

Jadę — zatoka Morza Niem. u ujścia Wezery, z niem. portem wojennym Wilhelmshaven, ważnym w śrdw.

Jadeit — minerał należący do grupy piro-ksenów, barwy białej lub zielonawej, nadzwyczaj twardy i spoisty. Na Wschodzie używany do wyrobu ozdób.

Jadwiga św.

IV, 209, 210, 1224.

Jady (tozica) — substancje chemiczne, działające chorobotwórczo na ustroje żywe. J. mogą pochodzić ze świata zewnętrznego lub wytwarzać się wewnątrz organizmu. Do

J. należą najrozmaitsze ciała nieorganiczne i organiczne, pochodzące z ustrojów zwierzęcych i roślinnych oraz otrzymywane syntetycznie. Szczególnym rodzajem J. są J. czyli toksyny bakteryjne.

-> 1, 509, III, 1068, IV, 975.

Jadźwingowie (Jaćwież) lud pokrewny dawnym Prusakom i Litwinom; zamieszkiwał obszary dzisiejszego Podlasia, napadał w X —XII w. na Mazowsze. Zwalczani przez książąt polskich i ruskich, znikli z kart historii; na ich miejsce na Podlasiu kolonizacja Mazurów. Język J. (wedle Miechowity) dotrwał w nielicznych osadach do XVI w.

Jaenisch Karolina, zamężna Pawłowa — (1810—1893), przyjaciółka Adama Mickiewicza z czasów jego pobytu w Moskwie; tłumaczyła niektóre utwory poety na niem. i fr.

Jafet — trzeci syn Noego; wg. genealogii biblijnej praojciec ludów europ, i małoazjat.

Jaffa — gł. port handlowy (eksport pomarańczy) i pątniczy Palestyny; stała się obecnie bramą imigracji żyd. do tego kraju. Połączenie kolejowe z Jerozolimą. W najbliższym sąsiedztwie J. Tel Awiw. 52 000 mieszk.

-►7/J, 1200.

Jagiellonowie nująca w Polsce w 11. 1386—1572, pochodząca od w. ks. litewskiego Jagiełły art. II, 1025-1035; 773, IV, 107, 210-213.

Jagielnica — m-to w pwt. czortkowskim na Podolu; fabryka tytoniu. 3000 mieszk.

Jagiełło Władysław -► Władysław Jagiełło.

Jagłica, egipskie zapalenie oczu (trachoma) — szczególny typ zapalenia spojówek, o charakterze ostrym lub przewlekłym. Uporczywa choroba, prowadząca nierzadko do trwałego upośledzenia wzroku. J. jest chorobą zakaźną i b. zaraźliwą; występuje w wielu krajach endemicznie, również w Polsce. J. wywołuje najprawdopodobniej swoisty drobnoustrój prze-sączalny.

Jagmin Józef — (f 1877), uczestnik powstania 1831 r. i 1863 r.; w wojnie ros.-tur. w r. 1877 uformował legion polski po stronie Turcji.

Jagodówka oka, błona jagodowa (uvea) — środkowa warstwa ściany gałki ocznej, składająca się z naczyniówki i jej przedniej części — tęczówki.

Jagody — owoce o owocni mięsistej, soczystej, zawierające przeważnie kilka lub wiele nasion; nasiona zwykle posiadają twarde łupiny.

Jagow Gottlieb niem.; w 11. 1913—1916 minister spraw zagranicznych Rzeszy Niem. Krótkowzroczną polityką (sądził, że potęga floty niem. powstrzyma

Jaguar.

(1778-1852),

określenie pozornie trudnego zagadnienia rozwiązalnego najprostszymi środkami. Wg. tradycji Kolumb, mając za zadanie postawić jajko, zrobił to, nadtłu-kując jego wierzchołek.

Jajko krzewiste, gruszka miłosna, bakłażan (Solarium Melongena) — gat. rośliny rocznej z rodziny psiankowatych; pochodzi z Azji tropikalnej ; wydaje duże białe, żółte lub fioletowe owoce-jagody jadalne, dla których jest hodowana, m. i. u nas.

Jajła — wapienne pasmo górskie pd. wybrzeża Krymu do 1500 m wys.; stromo opada ku Morzu Czarnemu, chroniąc letniska krym-

Jak.

L.)

Jakobini

dział chemii ana

litycznej, obejmujący metody badania jakościowego składu chemicznego substancyj i ich mieszanin, tj. ustalania, z jakich pierwiastków i związków składa się substancja badana.

syn Izaaka, trzeci patriarcha biblijny; ojciec 12 synów, z których wg. Biblii wywodzą się pokolenia Izraela.

Jakub — imię dwóch świętych. 1. Starszy Apostoł — (J* 42), brat św. Jana Ewangelisty. Pierwszy apostoł-męczennik. Patron Hiszpanii. Pam. 25 lipca. -> I, 242, 244. 2. — J. Młodszy Apostoł — (J⁻ 62), pierwszy biskup Jerozolimy. Pozostawił list o znaczeniu dobrych uczynków. Umęczony.

Jakub (ang. James, dżejmz; fr. Jacąues, żak) — imię wielu panujących.

Anglia: 1.

J- I

2.

J- II

2.

(f 1314), arcybiskup —w -    gnieźnieński, Występował przeciw zniemczałym

rtv t»".-    Piastom, w r. 1295 koronował Przemysława II,

J    a P° ie§° zamor<Iowaniu przeprowadził wybór

Władysława Łokietka.

Jakub de Voragine ,de woradzine, błog. — (1230—1298), dominikanin, arcybiskup Genui,

Anglię od udziału w wojnie) w dużej mierze przyczynił się do wybuchu wielkiej wojny.

Jaguar (Felis onza L.) — gat. ssaka drapieżnego z rodziny kotów. Dł. ciała 1,5 — 2 m, ogona około 70 cm. Sierść czerwonawo-żółta, wzdłuż ciała szeregi czarnych plam.

J. zamieszkuje Pd. iŚrodk.

Amerykę, trzyma się brze- hf Kj jyfcl gów lasów i zarośli nad-    VS ti) IjSł

wodnych. Zwierzę niezwykle krwiożercze, poluje na większe Ssaki. Napastuje także człowieka i jego stada.

Jahn Friedrich Ludwig niem. patriota i działacz młodzieżowy, twórca systemu gimnastycznego.

Jahorlik — lewy dopływ dolnego Dniestru; tworzył przedrozbiorową granicę Polski i Turcji. 80 km dł.

Jahwe -*■ Jehowa.

Jainizm. dżainizm — religia hinduska stworzona w VI w. prz. Chr., przeciwstawiająca się braminizmowi. Wyznawcy J. wyrzekają się wszelkich radości zmysłowych, nie zabijają żywych stworzeń, a życie poświęcają zdobywaniu wiedzy i cnoty. Celem życia jest tzw. ,,moksza“, błogostan, będący wyzwoleniem zarówno od życia, jak i od śmierci. Jainiści stworzyli w Indiach swoistą architekturę.

Ja je — żeńska komórka płciowa, zwykle posiadająca substancje zapasowe, chronione błonami. U stułbi i innych jamochłonów zachowuje ona kształt pełzakowaty i zdolności do ruchu. U innych organizmów zwierzęcych ma z reguły kształt owalny. W J. kurzym właściwą komórką jajową jest tzw. żółtko, pozostałe części są to błony.

-> I V, 453, 477, 645, 1110.

Jajko Kolumba

skie od zimnych wiatrów z pn.

Jak (Bos gruniens I..) — gat. ssaka z rodziny pustorożców (Botńdae) rzędu parzystokopyt-nych. Żyje dziko na wyżynach środk. Azji, hodowany jako zwierzę juczne i pociągowe.

Jako (Psittacus erithacus gat. papugi z ro-dżiny właściwych papug. Dł. ciała 30 cm. Ubarwienie popielate, ogon czerwony. Żyje w lasach pd.-zach Afryki. Łagodna, oswaja się łatwo, szybko uczy się mówić.

Jakobeny — wieś na Bukowinie nad Złotą Bystrzycą; kopalnia rud manganowych.

rewolucyj no-demokratyczne stronnictwo w czasie wielkiej rewolucji fr. zał. w r. 1789; nazwa pochodzi od miejsca zebrań klubu w klasztorze zakonu żebraczego jakobinów. J. kierowali w znacznej mierze polityką konwentu, gdzie byli reprezentowani przez > stronnictwo tzw. górali (Montagnards) z Ro-bespierrem na czele. Po upadku Robespierre’a w r. 1794 klub J. został rozwiązany. Słowo J. stało się symbolem ludzi o skrajnie rewolucyjnych poglądach.

Jakościowa analiza

Jakub

J-

(1566-1625), syn Marii Stuart i lorda Darnleya, od r. 1567 król Szkocji jako J. VI, od r. 1603 król W. Brytanii i Irlandii. Walczył o przewagę władzy królewskiej nad parlamentem. -> IV, 13, 67.

J. II - (1633-1701), syn Karola I, Stuarta, brat Karola II, król od r. 1685. Wygnany w r. 1688, przebywał we Francji.

IV, 1314, 1319.

Aragonia: 1. — J.I Zdobywca — (1208 — 1276). Zdobył na Maurach Baleary i Walencję; wybitny administrator i prawodawca.

(1260—1327), wnuk poprz., podniósł potęgę królestwa, zjednoczywszy Ara-gonię, Sycylię, Katalonię i Walencję.

Szkocja: 1. — J. 1 — (1394-1437), syn Ryszarda III szkockiego, król od r. 1420. Wychowany na dworze ang., odznaczał się wykształceniem i talentem poetyckim. Zamordowany przez spiskującą szlachtę. 2. — J. VI -> J. 1, król Anglii.

Jakub Świnka

autor popularnego zbioru żywotów świętych, pt. : ,,Legenda aurea" (,,Złota legenda"), który wywarł wielki wpływ na literaturę i poezję śrdw.

Jakub ze Żnina — (f 1148), arcybiskup gnieźnieński, wysyłany dwukrotnie w misji apostolskiej na Pomorze. W r. 1136 uzyskał od papieża Innocentego II bullę protekcyjną zawierającą nazwy polskie, najstarszy zabytek języka polskiego.

-* I V, 610.

Jakubski Antoni i— (* 1883), biolog i zoolog. Odbył w 11. 1909—1910 dwie wyprawy naukowe do Afryki Wsch. Autor licznych prac z zakresu' zoologii, teorii dziedziczenia i ewolucji.

Jakutia

V    -

-A W

Jalapa.

graniczna rzeka między Koreą a Mandżurią, wypływa z Gór Pepisan; znana ze zwycięstwa Japończyków nad Rosjanami w 1904 r. Dł. 796 km.

Jałowiec (Juniperus commu-krzew, niekiedy drzewo

li#

• jr

rośnie

Jałowiec.

Jamajka

wielkości wyspa antylska z ludnością murzyńską. Plantacje bananów, trzciny cukrowej, kawy i orzechów kokosowych oraz wywóz tych produktów. Wraz z drobnymi wysepkami sąsiednimi — 12 000 km², 870 000 mieszk. Stolica — Kingston.

Jamał

-»■ 1, 33, 34.

-nut

J afnnik.

popu-

Jampol

Dniestrem. Porohy rzeczne. 7000 mieszk.

Jamraj (Perameles nasuta Geoffr.) -ssaka z rzędu torbaczy, podrzędu Polyproto-dontia. Żyje w Australii i na Nowej Gwinei

sow. autonomiczna republika Jakutów w pn.-wsch. Azji w zlewisku Morza Arktycznego w dorzeczu Leny. Obejmuje na zach. od Leny wyżynę, przynależną do staro-krystalicznej tarczy syberyjskiej, na wsch. — obszar górski z wysokim pasmem Gór Czerskiego. Są to najzimniejsze obszary globu o temperaturach sięgających do —70°. Ludność

J. stanowią autochtoni, Jakuci oraz potomkowie zesłańców, m. i. Polaków. Hodowla

1    rybołówstwo, rolnictwo bez znaczenia. Handel futrami. Bogactwa mineralne — nie wyzyskane. Obszar mało znany. Do zbadania jego przyczynili się zesłańcy polscy:

Czekanowski, Czerski i i.

2    900 000 km², 313 000 mieszk.

Stolica Jakuck nad Leną -> 11,

1085, IV, 1145, 1146.

Jalapa, tuber Jalapae — bulwa korzeniowa pnącza Exo-gonium (Ipomoea) purga, rosnącego w wilgotnych lasach And meksyk.; J. zawiera żywicę o działaniu silnie przeczyszczającym.

Jalu nis)

szpilkowe; liście szpilkowate, kłu-^^1 jące po 3 w okółku ; dojrzałe nasiona otoczone zgrubiałymi liśćmi zarodniowymi, tworzącymi pozorną jagodę; rośnie pospolicie na glebach piaszczystych, zwł. w borach sosnowych; nasiona używane w medycynie, a gałązki — do kadzenia; J. halny w Karpatach.

Jałowy, jałowość -> Sterylizacja.

Jałta, obecnie Krasnoarmiejsk — miejscowość kąpielowa i klimatyczna w Z. S. R. R., na Krymie, nad Morzem Czarnym. 30 000 mieszk.

kolonia ang.; trzecia co do

-► IV, 1319. nizinny, pokryty tundrą płw. w Rosji m. Morzem Karskim a Zalewem Obi. Ludność samojedzka.

Jartib — starogr. stopa wierszowa złożona z pierwszej zgłoski krótkiej i drugiej długiej, lub pierwszej nie akcentowanej i drugiej akcentowanej . Oznacza się: w —. J ambiczny wiersz — wiersz złożony ze stóp jambowych.

->/F, 1351, 1354.

Jamboree, dż&mbori (u Indian A. Pn. = wesołe zebranie) — nazwa międzynarodowych zlotów harcerzy, odbywanych co cztery lata. W r. 1937 J. odbył się,w Holandii.

James Henry .dżepńz 'henry —    (1843 —

1916), powieściopisarz, nowelista i krytyk amer.; mieszkał w Europie. W powieściach swych analizuje stosunek kultur: amer. i europ.; ok. stu nowel, liczne dzieła krytyczne.

James William .dżejmz uyljam — (1842 — 1910), filozof i psycholog amer. J. uważał człowieka za istotę aktywną, twórczą i uwarunkowaną celowością biologiczną; zapoczątkował dominujący we współczesnych St. Zj. A. Pn. kierunek filozoficzny, zw. pragmatyzmem.

Jamesa-Langego, żejmza-langego, teoria — teoria głosząca, że zmiany cielesne, występujące podczas afektu, są nie skutkiem, ale przyczyną uczuć wtedy przeżywanych.

Jamnik, taks — rasa psów o niskim wzroście i ciele podłużnym, walcowatym. Głowa i pysk duże, wydłużone, uszy obwisłe; nogi krótkie i krzywe, sierść gładka, lśniąca, u J. ostrowło-sych dłuższa i stercząca.

Maść jednostajnie czarna, brunatna lub plamista. J. posiadają doskonały słuch i węch, są czujne i inteligentne. Używane do polowań na zwierzęta zamieszkujące nory, np. na lisy, borsuki, króliki itd.; larne psy pokojowe.

Jamochłony (Coelenterata,) — nadtyp zwierząt tkankowych, o ciele zbudowanym z dwu warstw: zewnętrznej (ektodermalnej) i wewnętrznej (entodermalnej); z tych warstw może powstawać warstwa środk. Jama chknno-tra-wiąca jest jedyną jamą ich ciała. Należą tutaj typy: gąbek (spongiaria), parzydełkowców (cnidcria) i żebropławów (ctenophora).

m-to na zach. Ukrainie nad gat.

(ok. 10-

(354-

J. Chryzostom

J. Chrzci-

„ Źródło

oraz

roz-

z wo-

dzień spędza w norze, nocą żeruje. Żywi się owadami i pokarmem roślinnym.

Jan — imię kilku świętych kat. 1. — J. Apostoł i Ewangelista ok. 100 ), ukochany uczeń Chrystusa. Napisał IV Ewangelię, gł. celem udowodnienia bóstwa Chrystusa, Apokalipsę i trzy listy. Pam. 27 grudnia. -> I, 242. 2. — J. Bosco — (1815 — 1888), Włoch z pochodzenia, początkowo ksiądz świecki, zaczął opiekować się opuszczoną młodzieżą i na tym polu rozwinął ożywioną działalność charytatywną. Zał. zakon salezjanów. 3.

407), doktor kościoła, zw. „złotoustym". Słynny kaznodzieja. W 11. 398 — 404 patriarcha Konstantynopola, potem zesłany na wygnanie. Obfita spuścizna literacka; najsłynniejsze ka-ząnia. Pam. 27 stycznia. 4. ciel — poprzednik Jezusa Chrystusa. Nawoływał do pokuty i przepowiadał przyjście Zbawiciela. Udzielał w Jordanie chrztu. Uroczyście powitał Chrystusa, który też poddał się obrzędowi chrztu. Ścięty z rozkazu Heroda Anty-patera. Pam, 24 czerwca. 5. — J. Damasceński — (ok. r. 700 w Damaszku — 749), doktor kościoła, przeciwnik ikonoklastów. Napisał „Trzy apologie czci obrazów" poznania". Dzieło to wywarło wielki wpływ na dalszy rozwój teologii. Pam. 6 maja. -> I, 739, IV, 1287. 6. - J. Kanty - (1397 w Kętach — 1473), ksiądz świecki, profesor teologii w Akademii Krakowskiej, opiekun ubogich. Pam. 20 listopada. 7. — J. Kapistran — (1386—1456), ur. w Kapistrano (Abruzzy), franciszkanin, później bernardyn. Wielki kaznodzieja; zwalczał od r. 1451 husytyzm i skutki wielkiej schizmy w Czechach, Niemczech i Polsce. Założył pierwszy polski klasztor bernardynów w Krakowie. Pam. 28 marca.

8.    — J. Nepomucen — (1340—1393), Czech, wikariusz generalny Pragi, utopiony z rozkazu króla Wacława; patron Czech. Pam. 16 maja.

9.    — J. od Krzyża — (1542 — 1591), doktor kościoła, Hiszpan, w r. 1563 wstępuje do karmelitów, w r. 1568 wszczął za namową św. Teresy od Jezusa reformę zakonu, która doprowadziła do powstania karmelitów bosych.

J. od K. jest jednym z największych i najgłębszych mistyków kat. Pam. 14 grudnia.

III, 651, 652, 656.

Jan — imię królów polskich. 1. — J- I Olbracht - (1459-1501), król od r. 1492, syn Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Habsburg. W r. 1496 w tzw. statutach piotrkowskich szerzył przywileje szlachty. W r. 1497 podjął wyprawę przeciw Turcji, sprzymierzonej jewodą wołoskim Stefanem. Po nieudanym oblężeniu Suczawy w drodze powrotnej J.

O. poniósł w lasach Bukowiny dotkliwą klęskę od Wołochów. („Za króla Olbrachta wyginęła szlachta"). -> II, 905, 906, IV, 212, 670. — 2. — J. II Kazimierz Waza —

(1609 — 1672), król w 11. 1648—1668, syn Zygmunta III i Konstancji Habsburg. Wstąpił w Rzymie do zakonu jezuitów. Zwolniony ze ślubów, został wybrany królem po śmierci brata, Władysława IV i ożenił się z wdową po nim, Marią Gonzaga. Większą część jego panowania wypełniły wojny: bunt Kozaków pod wodzą Chmielnickiego (1648—1654); dwie wojny z Moskwą (1654-1656 i 1658-1667); wojna ze Szwecją (1655—1660), która doprowadziła początkowo do zajęcia niemal całego państwa przez wojska szw. i ucieczki J. K., na Śląsk w r. 1655; napad Rakoczego. Obrona Częstochowy zapoczątkowała oswobodzenie Polski od najeźdźców, a następne zwycięstwa polskie (wyprawy Czarnieckiego) doprowadziły do zlikwidowania napadu Rakoczego i zawarcia pokoju ze Szwedami w Oliwie w r. 1660. Próby reform, pod-djęte przez J. K. dla wzmocnienia rządu, udaremniło niezrozumienie szlachty (rokosz Lubomirskiego). Zniechęcony J. K. abdykował. po śmierci królowej i wyjechał do Francji, gdzie zmarł. IV, 215,    216,    1226.    —

3. - J. III Sobieski - (1629-1696), król od r. 1674, syn Jakuba, kasztelana krakowskiego i Teofili Daniłowiczówny, wnuczki Stanisława Żółkiewskiego; wsławiony w wojnach z Tatarami, Kozakami i Moskwą. W r. 1672 jako hetman wielki koronny (od r. 1668) zwyciężył Turków pod Chocimem. Obrany królem po śmierci Michała Korybuta, zakończył wojnę z Tuicją pokojem żórawińskim, przyznającym Polsce dwie trzecie Ukrainy. Początkowo zwo-lenik przymierza z Francją (projektowany udział Polski w wojnie przeciw Prusom i Austrii za cenę Śląska i Prus Wsch.), przeszedł następnie pod naciskiem kurii papieskiej do przymierza z Austrią. Wynikiem tej polityki była odsiecz wiedeńska w r. 1683, która rozsławiła oręż polski i stała się początkiem likwidacji panowania tur. w Europie. Dla pozyskania Moskwy przeciw Turcji zawarł niekorzystny dla Polski tzw. pokój Grzymułtowąskiego. Mimo wielkich sukcesów orężnych w Mołdawii i na Węgrzech nie zdołał uzyskać dostępu Polski do Morza Czarnego. Plany te krzyżowała zawistna postawa Austrii i niezrozumienie szlachty, paraliżujące projekty króla zmierzające do wzmocnienia władzy; niechęć szlachty potęgowała niepopularność królowej Marii d’Arquien, primo voto Zamoyskiej („Marysieńki"). III, 770, IV, 216, 240, 670.

Jan (ang. John, dżon, fr. Jean, ża, niem. Johann) — imię wielu panujących.

Anglia: J. bez Ziemi - (1167-1216), z dynastii Plantagenetów, syn Henryka II, król od r. 1199, brat i następca Ryszarda Lwie Serce, którego syna Artura kazał zamordować. Prowadził nieudaną walkę z papiestwem i feuda-lizmem. W r. 1215 zmuszony był nadać Wielką Kartę Wolności (Magna Charta Libertatum), Utracił większą część posiadłości fr. (klęska pod Bouvines w r. 1214) i ang.

(1296-

IV, 788.

-v III, 1040.

poł. XVI w.

Jan ze Stobnicy

Janet Paul, żanć pól — (1823 — 1899), filozof fr., przeciwnik naturalizmu, usiłował stworzyć system pozytywnej filozofii opartej na poglądzie idealistycznym.

Jangcykiang

-> II, 906.

Janiculum

Bizancjum; J. VIII Paleolog (1391 — 1448), cesarz od r. 1425; szukając pomocy przeciwko naporowi tur., zgodził się we Florencji w r. 1439 na unię kościoła wsch. z zach. Jeden z inspiratorów wojny polsko-węg. z Turkami, zakończonej klęską pod Warną w r. 1444.

Czechy: J. Luksemburski 1346), król od r. 1311. Ożeniony z córką Wacława II, króla czes. i polskiego, tytułował się królem polskim. Pomagał Krzyżakom przeciw Łokietkowi, pustosząc ziemie polskie. W 1335 r. kosztem zrzeczenia się roszczeń do korony polskiej uzyskał od Kazimierza Wielkiego zrzeczenie się zwierzchnictwa nad niektórymi księstwami Śląskimi.

Francja: J. Dobry Valois — (1319 — 1364), król od r. 1350, w 11. 1356-1360 w niewoli ang. W czasie jego nieobecności wybuchł w Paryżu bunt Stefana Marcela, w całej zaś Francji wojna chłopska, tzw. ,,jacquerie".

Szwecja: J. III Waza — (1537—1592), król od r. 1568, mąż Katarzyny Jagiellonki, ojciec Zygmunta III, króla polskiego. W czasie wojny z Moskwą zawarł przymierze z Polską w r. 1580. Syna Zygmunta wychowywał w religii kat., przygotowując go do objęcia tronu polskiego.

Jan z Kolna — wprowadzony do literatury przez Lelewela, rzekomy polski przedkolum-bijski odkrywca Ameryki. Ostatnio udowodniono brak podstaw tego podania i uznano

J. z K. za postać nierealną.

Jan z Koszyczek — bakałarz krakowski, jeden z pierwszych beletrystów polskich na pocz. XVI w., tłumacz ,.Marchołta" (1521 r.) i ..Poncjana".

Jan z Lejdy (właść. Jan Beckelson) — (1510—1536), przywódca anabaptystów w Munster, krawiec z zawodu. Owładnąwszy w 1534 r. Munsterem, ogłosił królestwo Syjonu, wprowadził komunizm i wielożeństwo. Po upadku Miinsteru stracony.

Jan z Lublina — (XVI w.), muzyk, napisał w 11.    1536—1548 tabulaturę organową, gł.

źródło do historii muzyki polskiej pierwszej

-> I V, 252, 253.

Jan Mayen — wyspa norw. na pn. Atlantyku. 300 km²; wulkany( 2500 m). Bezludna.

(XVI w.), profesor uniwersytetu krakowskiego; wydał w 1512 r. przeróbkę dzieła Waldseemullera pt. ,,Intro-ductio in Ptolomaei Cosmographiam", z pierwszymi mapami świata wydanymi w Polsce.

Jana — rzeka wsch.-syberyjska w zlewisku Morza Arktycznego; zaledwie przez trzy miesiące w roku wolna od lodu. 1300 km dł., 285 000 km² dorzecza.

Janacek Leo§ — (1854—1928), kompozytor czes., znakomity nowator czes. romantycznego języka muzycznego. Opery, symfonie, pieśni.

Janczara Pamiętniki — bezimienny polski przekład „Kroniki tureckiej" Serba, Konstantego syna Michała Konstantynowicza (* 1435), dokonany około 1520 r., ważny zabytek językowy, cenne źródło do poznania początków potęgi tur. w Europie; w języku polskim pierwszy głos ostrzeżenia przeciw Turkom,

Janczarowie — piesza gwardia tur. utworzona w XIV w. z poturczonych chrześcijan. Z biegiem czasu stali się wielką potęgą polit. Bunt J. 1826 r. spowodował ich rozwiązanie przez sułtana Mahomeda II. Janczarska muzyka — orkiestra (zwł. wojskowa) instrumentów dętych i perkusyjnych. Pierwotnie orkiestra J., od XVIII w. wprowadzona w większości wojsk europ.

Janczewski Edward — (1848—1918), botanik, profesor anatomii i fizjologii roślin w Uniw. Jagiellońskim; prace nad anatomią, rozwojem roślin niższych oraz mieszańcami roślin.

Jandołowicz Marek x. -*■ Marek x.

największa rzeka Azji i gł. arteria wodna Chin; wypływa w Tybecie jako Mur-us-su, płynie później jako Diczu i w głębokim jarze osiąga Chiny. Od Hankou rozpoczyna się na rzece żegluga morska. Uchodzi gęsto zaludnioną deltą do Morza Żółtego na pn. od Szanghaju. J. jest jedyną drogą do wnętrza Chin, o olbrzymim ruchu towarowym wewnętrznym i międzynarodowym. 5100 km dł., ok. 2 000 000 km² dorzecza.

-> I, 454, 461, 941, 943.

Janicki (Janicius) Klemens — (1516—1543), liryk polsko-łac., syn chłopa wielkopolskiego, uwieńczony w Padwie laurem poetyckim. Elegie często o charakterze autobiograficznym (najlepsze: „O sobie samym do przytomności", do Matki Boskiej i epitalamium dla Zygmunta Augusta). Wielkim wzięciem cieszyły się jego epigramaty ,,Vitae Regum Poloniae" („Żywoty królów polskich").

Janicki Konstanty — (1876—1932), wybitny zoolog. Światowe uznanie uzyskały jego badania nad rozwojem tasiemca bruzdogłowego.

jedno z siedmiu wzgórz Rzymu na prawym brzegu Tybru.

Janina — gł. m-to gr. Epiru. 22 000 mieszk.

Janiszewski Zygmunt — (1888—1920) matematyk, jeden z twórców współczesnej szkoły matem, polskiej. Prace z dziedziny topologii.

Jankes (ang. yankee, jkNki) — przezwisko nadawane obywatelom St. Zj. A. Pn. od czasów ich wojny z Anglią. Prawdopodobnie pochodzi od indyjskiego zniekształcenia ang. ,,English“ albo fr. ,,Anglais“.

Janocki (Jaenisch) Jan Daniel — (1720 — 1786), zasłużony bibliograf polski, spolszczony Niemiec, sekretarz i bibliotekarz Andrzeja Załuskiego, autor kilkunastu bardzo cennych dzieł treści bibliograficznej.

(* 1866), krajoznawca, założyciel Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Liczne prace naukowe i literackie:

III, 113.

Janowski Jan Nepomucen — (1803—1888), działacz patriotyczny i publicysta, na emigracji po powstaniu listopadowym jeden z założycieli Tow. Demokratycznego. „Krótki katechizm polityczny" i i.

Janowski

doktryna rei., zapoczątko-

Janus

Jański Bohdan

(1807 —1840), działacz rei. na emigracji, założył w r. 1835 rodzaj zakonu świeckiego, tzw. „Domek Jańskiego", z którego wyłoniło się później Zgromadzenie Zmartwychwstańców.

Jap, Yap — wyspa w Arch. Karolińskim na Pacyfiku; do r. 1919 niem., później mandat jap Ważna podstawa kablowa i flotowa Japonii. 250 km², 10 000 mieszk.

Japonia (Nippon)

Janosik — słynny zbójnik słowacki, żyjący w XVIII w.; w niezliczonych pieśniach i podaniach Podhalan, Słowaków i górali tatrzańskich — ideał dzielnego junaka i bohatera. Zginął na szubienicy. Ideał słowackiego bohatera walczącego z Węgrami, częsty temat w literaturze i w sztukach plastycznych.

Janowa Dolina — kilkutysięczna osada robotnicza i państwowy kamieniołom bazaltu w pwt. kostopolskim, nad Horyniem.

Janowiec (Genista) — rodzaj krzewów z rodziny motylkowatych; 100 gat. występuje gł. w obszarze śródziemnomorskim; u nas w lasach

sosnowych rosną 3 gat.; krzewy do pół m wys. o pojedynczych liściach i żółtych kwiatach. Janowski Aleksander

„Warszawa" i i.

1. — Józef Kajetan — (1832 — 1914), sekretarz Rządu Narodowego powstania 1863 r. „Pamiętniki o powstaniu styczniowym". 2. — Władysław — (*j* 1863), brat poprz., członek Komitetu Centralnego powstania 1863 r., komisarz generalny przy Mierosławskim ; padł pod Krzywosądzem.

Janów — nazwa szeregu miejscowości w Polsce. — 1. J. Lubelski — m-to pwt. w Lu-belszczyźnie z pięknym kościołem, wzniesionym w r. 1680 przez Zamoyskiego (słynny cudowny obraz N. M. P.). 7000 mieszk. 2. — J. Podlaski — m-to rezydencyjne biskupów podlaskich w pwt. bialskim, 4000 mieszk. 3. — J. Poleski — m-ko w pwt. drohickim na Polesiu. 4000 mieszk. 4. — J. Lwowski — m-ko pod Lwowem (pwt. gródecki), znany ze swych miodów; stacja magnetyczna Uniwersytetu Jana Kazimierza. 3000 mieszk.

Jansenizm

wana przez Corneliusa Jansena (J⁻ 1658), biskupa Ypres, głosząca, że człowiek może być zbawiony wyłącznie dzięki specjalnemu przeznaczeniu i że Chrystus umarł tylko za wybranych. J., który się szerzył w XVII i XVIII w. we Francji, został kilkatrotnie potępiony przez kościół i w końcu przerodził się w sektę, której szczątki istnieją do dziś w Holandii. Janse-niści — wyznawcy J.; wytworzyli w XVII w. swój ośrodek w klasztorze Port-Royal pod Paryżem. Wywarli znaczny wpływ na pedagogikę i teorie moralne XVIII w. Gł. przedstawicielami J. byli: Am Aid i Pascal.

Janske Lazne, niem. Johannisbad — zdrojowisko we wsch. Czechach.

January św. — (f 305), męczennik; biskup Beneventu. W neapolitańskiej katedrze znajduje się ampułka z jego skrzepniętą krwią, która

w dzień jego święta (19 września) w przeddzień ważnych i groźnych wypadków dla miasta (np. trzęsienie ziemi) przechodzi w stan płynny (,,cud .

św. J.").

— rzym. bóg wchodu i wychodu, drzwi i bram miast i domostw. Opiekował się początkiem wszystkiego: roku, miesiąca, dnia, żniw, wojny itp. Poświęcony mu był pierwszy miesiąc roku Januarius. Wyobrażany z dwiema twarzami.

Janusz — imię kilku książąt mazowieckich — 1. — J. I Starszy — (1340—1429), książę od r. 1387, sojusznik Jagiełły. Przeniósł stolicę z Czerska do Warszawy; ustanowił statut mazowiecki. 2. — J. II — (1455—1495), książę od r. 1463; zjednoczył znaczną część Mazowsza; po jego śmierci Jan Olbracht przyłączył Płock do korony. 3. — J. III — (1502 — 1526), ostatni książę Mazowsza (od r. 1524). Wraz z bratem Stanisławem pochowany w katedrze św. Jana w Warszawie. Po śmierci J. Mazowsze zostało przyłączone do korony przez Zygmunta I.

Januszajtis (ŻegotaJ Marian — (* 1889), generał dywizji w stanie spoczynku, organizator Drużyn Strzeleckich, walczył w legionach (przez pewien czas dowódca I Brygady). III, 268.

Januszkiewicz Eustachy — (1805—1874), publicysta i księgarz, uczestnik powstania listopadowego ; odegrał ważną rolę w życiu emigracji polskiej w Paryżu; wydawca (przy współudziale Mickiewicza) „Pielgrzyma Polskiego" (1832-1833) i „Młodej Polski" (1838-1840).

Jańsbork, niem. Johannisburg — m-to pwt. na Mazurach prus. z ludnością polską w okolicy. 5400 mieszk. W pobliżu — Puszcza Jańsborska, ok. 1000 km².

cesarstwo na arch. tejże nazwy z trzeciorzędowymi górami i licznymi wulkanami. Obszar silnie zaburzony sejsmicznie, pospolite trzęsienia ziemi. Klimat pod wpływem monsunu. Na południu bogata, prawie podzwrotnikowa szata roślinna. Złoża miedzi i węgla brunatnego. Kraj silnie przeludniony; ludność skupia się w dolinach z dobrą glebą.

-> arl. II, 1035 — 1050 i ,,Banzaj", I, 561 — 566 ; I, 454, 465, 466, 467, 605, II, 1086, III, 285, 1030, 1284, IV, 1254, 1341, 1565, 1566.

Japońskie Morze — morze śródziemne o głęb. poniżej 2000 m. Ciepły prąd Kurosiwo ogrzewa brzegi Japonii. Przy zimniejszym brzegu kontynentu J. M. w zimie zamarza. J. M. jest obecnie wewnętrznym morzem Japonii, ponieważ wpływy sow. są tu bez znaczenia, nawet na pn.

27

Świat i Życie. — V.

Jarłyk — nazwa dyplomów, którymi w dawnej Rusi chanowie tatarscy zatwierdzali władzę książąt ruskich uznających zwierzchnictwo tatar. ; pełnomocnictwa posłów, listy żelazne itd.

I, 906, 907.

Jarmuż

Jarosław

nie-

Jasełka, jasła

wieś w pwt. bielskim woj. śląskim. Fabryka giętych mebli. 3000 mieszk.

Jasieniec (Jasione) nych, pokrewnych dzwonkom; 5 gat. w Europie, gł. w obszarze śródziemnomorskim; u nas na piaszczystych ugorach rośnie J. p i a s k o w y.

Jasieński Feliks — (1861 — 1929), pisarz i kolekcjoner dzieł sztuki. Zbiory J. z Polski i Dalekiego Wschodu zostały wcielone do Muzeum Narodowego w Krakowie.

Jasiński Jakub

Jar — wyżłobiona przez wodę głęboka dolina rzeczna o stromych ścianach i wąskim dnie.

Jaraczewska z Krasińskich Elżbieta — (1792—1832), utalentowana pisarka; powieści obyczajowe: „Zofia i Emilia" (1827), „Wieczór adwentowy" (1828) i i.

Jard (ang. yard, ja:rd) — miara długości używana w W. Brytanii, jej dominiach i koloniach oraz w St. Zj. A. Pn. = 0,9143 m.

Jarecki Henryk — (1846—1918), kompozytor, kapelmistrz opery lwowskiej, uczeń Moniuszki. 3 opery, pieśni ii.    -*■ I V, 255.

Jaremcze — letnisko i wieś huculska w dolinie Prutu (pwt. nadwórniański), 525 m n. p. m. 1200 mieszk.

Jarkend — m-to i oaza w kotlinie Tarymu; ludność turkmeńska i chiń. 70 000 mieszk.

odmiana kapusty bezgłowej, o liściach zmarszczonych, zielonych i nie tworzących główek.

Jarocin — m-to pwt. w woj. poznańskim. 9000 mieszk.

Jarocki Feliks — (1790 — 1864), zoolog, prof. uniw. warszawskiego, autor pierwszego polskiego uniwers. podręcznika zoologii („Zoologia czyli zwierzętopismo ogólne").

Jarocki Władysław —    (* 1879), malarz,

członek krakowskiego stów. „Sztuka". Obrazy jego o barwach nasyconych wykazują wpływy impresjonizmu, zmysł dekoracyjny. Najczęstszy temat: typy Hucułów i górali z Podhala.

Jarosław I Mądry — (978—1054), od r. 1019 w. ks. kijowski, syn Włodzimierza Wielkiego. Walczył o tron kijowski z bratem Świętopełkiem, którego wsparł Bolesław Chrobry w wyprawie na Kijów. Po odzyskaniu Kijowa J. rozszerzył księstwo, zabrał przy tym Polsce Grody Czerwieńskie, zorganizował wewnętrznie swoje państwo, założył szereg m-t, rozwinął handel nowogrodzki, szerzył oświatę, uporządkował prawa („Prawda ruska"). -> 1 V, 1558.

Jarosław Bogoria ze Skotnik — (f 1378), arcybiskup gnieźnieński. Jeden z twórców ustawodawstwa Kazimierza W., kodyfikator ustawodawstwa kościelnego w Polsce, organizator życia gospodarczego za Kazimierza W.

m-to pwt. w woj. lwowskim nad Sanem; drobny przemysł. 22 000 mieszk.

Jarosławl — stary gród ruski nad górną Wołgą w Rosji, stolica udzielnego księstwa, stary ośrodek kultury ros. Przemysł tkacki, chemiczny i skórzany. 177 000 mieszk.

Jarząb (Sorbus) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny różowatych; liście pierzaste lub nie podzielone, kwiaty liczne w baldachogro-nach; owoce mięsiste zrośnięte z dnem kwiatowym ; u nas należy m. i. jarzębina.

Jarząbek (Tetrastes bonasia L.) — gat. ptaków z rzędu kurowatych. Dł. ciała do 40 cm. Na głowie czubek z piór. J. żyje w lasach mieszanych Europy i pn. Azji, pospolitszy na pn.; w Polsce dość rozpowszechniony. Żywi się gł. pączkami drzew, jagodami jarzębiny i kaliny itp. Przedmiot polowań dla b. smacznego mięsa.    -* I V, 141.

Jarzec — 1. — jęczmień, zwł. jary. 2. — nazwa ludowa wapnia numulitowego złożonego wyłącznie ze szkielecików numulitów, gat. otwornic eoceńskich. U nas występuje w Tatrach (termin naukowy: wapień numulitowy).

Jarzębina (Sorbua aucuparia) — gat. krzewu lub drzewa z rodzaju jarząbu; liście pierzaste, liczne białe kwiaty zebrane w baldachogrona; owoce szkarłatne; kwitnie w maju; rośnie w lasach oraz sadzona przy drogach i w ogrodach.

-> IV, 132.

Jarzębski Adam — (f 1649), muzyk i poeta, jeden z najwybitniejszych polskich kompozytorów instrumentalnych w I poł. XVII w., przedstawiciel koncertowego stylu wł. Napisał poemat: „Gościniec albo Opis Warszawy".

-* IV, 253.

Jarzmowa kość (os zygomaticum) wielka symetryczna kość, należąca do szkieletu głowy (u człowieka — twarzy) zwierząt kręgowych; tworzy dolnozewnętrzną ścianę oczodołu.

ludowe przedstawienia rei. na Boże Narodzenie odgrywane przy pomocy figurek, lub przez aktorów; wyobrażają sceny odnoszące się do narodzenia Chrystusa.

J. są pozostałością dawnych misteriów śrdw.

Jasienica

rodzaj roślin ziel-

(1759—1794), generał i poeta. Brał udział w wojnie 1792 r. jako pułkownik artylerii. W r. 1794 organizował insurek-rekcję na Litwie i zajął Wilno. Po bitwie ma-ciejowickiej kierował obroną Warszawy. Zginął podczas obrony Pragi. Autor popularnych piosenek ludowych.

Jasiołda — lewy dopływ Prypeci, płynie wśród bagien w całym swym biegu. Połączona Kanałem Ogińskiego ze Szczarą i systemem Niemna. 200 km dług.

Jaskier (Ranunculus) — rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych;    250 gat. wy

stępuje w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; u nas przeszło 30 gat., kwiaty żółte lub białe.

Jaskółcze ziele -* Glistnik.

m-to pwt. w woj. krakowskim

prze-

Jasna Góra

sce

rybacka wioska kaszubska

podrodzina

rodzaj roślin

Jaskółki ( Hirundinidae), — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Ptaki drobne o delikatnej budowie. Fruwają lekko, nadzwyczaj wytrwale, żywią się owadami, chwytanymi w locie. Gniazda lepią z błota, zmieszanego ze śliną, przyczepiają je do ścian budynków. Żyją towarzysko; rozpowszechnione na całym świecie. Należą: J. dymówka (liirundo rustica L.), gnieździ się po wsiach wewnątrz budynków; J. oknówka (Ghelidon urbica L.), lepi gniazda na zewnętrznych ścianach budynków; J. brzegówka (Iłiparia riparia L.), gnieździ się w norach na urwistych zboczach.

-> II, 615, 616.

Jaskra (glaucoma) — ciężka choroba oka, polegająca na wzmożeniu ciśnienia śródocz-nego, z następczymi silnymi bólami oka, głowy i wzmożeniem napięcia gałki ocznej oraz mniejszym lub większym upośledzeniem wzroku — aż do zupełnej ślepoty. Przyczyna

J. nieznana.

Jaskro watę (Ranunculaceae) — rodzina roślin dwuliściennych, ok. 1200 gat., występujących przeważnie w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; rośliny zielne o kwiatach promienistych lub grzbiecistych, obupłciowych, przeważnie owadopylnych; owoc : mieszek, niełupka, jagoda; niektóre ozdobne; również używane w medycynie.

Jasło

u zbiegu Jasiołki, Ropy i Dębówki; mysł naftowy w okolicy. 10 000 mieszk.

Jasmąt, niem. Jasmund — płw. w pn.-wsch. części wyspy Rugii na Bałtyku.

Jaśmin, żasme, właśc. Jacques Boć żak boć — (1798—1864). poeta fr. piszący w ludowym języku gaskońskim. (zbiór „Las Papil-lotos“ = „Motyle"). J. był prekursorem szkoły poetów prowansalskich.

Jasminum — rodzaj roślin drzewiastych, pokrewnych bzom lilakom; około 200 gat. w Azji, Afryce, Australii, w obszarze śródziemnomorskim ; niektóre hodowane jako ozdobne; z J. otrzymuje się olejek jaśminowy.

— wzgórze w Częstochowie, z klasztorem oo. paulinów oraz kościołem, w którym znajduje się najbardziej czczony w Pol-obraz N. M. P., cel licznych pielgrzymek.

Jasna Polana (ros. Jasnaja Poliana) — wieś w Rosji w pobliżu Tuły, niegdyś majątek Lwa Tołstoja, miejsce jego społecznych i pedagogicznych eksperymentów. Dzisiaj znajduje się tam muzeum i grobowiec Tołstoja.

Jasnota (Lamium) — rodzaj roślin zielnych z rodzaju wargowych; 40 gat. w obszarach pozatropikalnych Europy, Azji i Afryki; J. biała, tzw. głucha pokrzywa o kwiatach białych i kilka innych gat. o kwiatach purpurowych — pospolite chwasty polne lub ogrodowe

Jaspar Henri, żaspar ari - (* 1870), belg. mąż stanu, kilkakrotny minister i premier.

Jaspis — skała złożona z krzemionki (Si0₂), twarda, tak drobnoziarnista, że sprawia wrażenie jednolitej. J. wykazuje zazwyczaj budowę warstwową; najczęściej czarny, czerwony i ciemno-zielony; używany na ozdoby.

Jassana (Jacana jacana L.) — gat. ptaka z rzędu siewkowatych. Dług. ciała 25 cm; ciało smukłe, dziób wydłużony, nogi b. wys., skrzydła wąskie z kolcem u nasady lotek; głowa, szyja i piersi czarne, reszta ciała czer-wono-żół a, lotki zielono-żółte, dziób czerwony, na końcu żółty. Żyje w Ameryce Środk. i Pd. na bagnach i jeziorach, biega po liściach grzybieni. Żywi się pokarmem roślinnym.

Jassy, rum. łasi — gł. m-to Mołdawii w Rumunii nad rzeką Bahlui. Uniwersytet. Handel zbożem. 103 000 mieszk.

Jastarnia

1 licznie odwiedzane kąpielisko morskie nad Bałtykiem na Płw. Helskim. 800 mieszk.

Jastrzębie — wieś i zdrojowisko (solanka jodowo-bromowa) W pwt. rybnickim na Śląsku. 2000 mieszk.

Jastrzębie ( Accipitrinae) ptaków drapieżnych z rodziny sokołów. Dziób krótki, górna szczęka od nasady zakrzywiona z ostrym hakowatym końcem. Ogon długi, skrzydła dość krótkie, skoki nieopierzone, pazury długie, mocno zakrzywione. Lot niezbyt wytrwały. Wykazują wielką zręczność w polowaniu. Należy około 90 gat.: krogulec, błot-niak i i. J. gołębiarz (Astur palumbarius L.) żyje w Europie i Azji, w Polsce rozpowszechniony. Poluje na ptaki dzikie i domowe.

Jastrzębiec (Hieracium) zielnych z rodziny złożonych; ok. 400 gat. rośnie w obszarach umiarkowanych oraz w Andach, u nas kilkadziesiąt gat.; rośliny zielne wieloletnie o kwiatach języczkowych, u większości gat. żółtych; najpospolitszy: J. kosma-c z e k rośnie na suchych łąkach.

-> III, 1187.

Jastrzębowski Wojciech — (* 1884), arty-sta-dekorator. M. i. twórca mauzoleum, w którym spoczywa serce Marszałka Piłsudskiego na Rossie w Wilnie.

Jaszbereny — m-to węg. o typie wiejskim; w okolicy wsie Jazygów o charakterystycznych strojach ludowych 30 000 mieszk.

Jaszcz — skrzynia okuta na kołach, służąca do przewozu amunicji artyleryjskiej.

Jaszczurczy związek — organizacja polit. szlachty prus. pod panowaniem krzyżackim;

J. Z. zawiązany z inicjatywy szlachty chełmińskiej w r. 1397, wymierzony był przeciw uciskowi Krzyżaków. Przeistoczony w r. 1440 w Związek Pruski, gdy pertraktacje z Krzyżakami nie doprowadziły do rezultatu, z inicjatywy braci Bażyńskich (v. Baysen) zwrócił się do Kazimierza Jagiellończyka z propozycją przyłączenia ziem prus. do Polski. Akt inkorporacyjny 6 marca 1454 r. zapewnił Pru-

.......- sadzony J. pospo- ’    'J;

lity rośnie dziko na Kaukazie, w Mandżurii, w Chinach i

Jatagan — broń biała, siecz- a y* na, pośrednia m. szablą a dłu-gim nożem, o zaostrzonym koń-cu. Używany na wsch., często bogato zdobiony.

Jatrochemia

Jaunde, (fr. Yaoundi) — stolica fr. mandatu Kamerunu w Afryce.

Jaurćs Jean ,żórć ża — (1859—1914), wódz socjalistów fr., wybitny parlamentarzysta i mówca. Zwalczał militaryzm, domagał się rozbrojenia i wprowadzenia narodowej milicji zamiast stałego wojska. Zamordowany w chwili wybuchu wielkiej wojny. Napisał ,,Histoire Sociale de la Rivolution Franęaise".

Jawa — kolonia hol.; najważniejsza z Wysp nicznym.

Sundajskich, powstała przez połączenie wysepek wulkanicznych. Posiada ponad 100 wulkanów, w czym kilkanaście czynnych. Najwyższy: Semeni (3670 m wys.). Klimat o jednostajnej przez cały rok temperaturze i z obfitymi opadami monsunowymi. Ludność mai., mahomet.

W gospodarstwie na pierwszym planie rolnictwo, gł. uprawa ryżu przez chłopa dla własnych potrzeb, plantacje herbaty, kawy, trzciny cukrowej, tytoniu, kakao, drzewa chinowego — na eksport na plantacjach Holendrów. J. jest do rzędu cierniopłetwych ( Acanlhopterygii), wy-

wych.

kach.

(1865-

som rozległy samorząd i nadał ważne przywileje handlowe.

Jaszczurka (Lacerla) — rodzaj gadów z rzędu jaszczurek. Ciało wydłużony, zgrabne, z wyraźnie odcinającą się głową; nogi dobrze rozwinięte, ogon łamliwy. Język długi, na końcu rozdwojony. Żywią się owadami, ślimakami. Zamieszkują tylko wsch. półkulę.

Jaszczurki (Lacertilia) — rząd gadów. Ciało wydłużone z 4 krótkimi pięciopalcowymi kończynami, rzadziej kończyn brak. Na skórze łuska lub tarczki rogowe. Zęby drobne, chwytne. Żyją głównie w klimacie gorącym, również umiarkowanym, żywią się owadami. Składają jaja w elastycznej otoczce, niektóre są żywo-rodne. Ważniejsze rodziny: jaszczurki, gekony, legwany, padalce, kameleony i inne.

->/, 437, II, 468, 473, 474, 482, IV, 141.

Jaszczurówka — przysiółek Poronina pod Zakopanem z cieplicą i kąpielami.

Jaśkiewicz Jan — (1749—1809), przyrodnik i lekarz, pierwszy profesor przyrody i chemii w zreformowanym uniw. krakowskim.

Jaśmin (Philadelphus) — krzewy z rodziny skalnicowatych; różne gat. i odmiany sadzone w parkach dla dużych, białych, silnie pachnących kwiatów; powszechnie

Japonii.

Jaśmin.

w historycznym rozwoju chemii kierunek, panujący w XVI i pierwszej poł. XVII w., uznający za gł. zadanie chemii pomoc dla medycyny: przygotowywanie leków. Najwybitniejszymi przedstawicielami J. byli Paracelsus i van Helmont.

wzorem kolonialnej gospodarki hol. Pow. 122 000 km², wraz z sąsiednią Madurą 132 000 km²; 42 000 000 mieszk. Stolica Batawia.

I, 467, 1041.

Jawajskie Morze — płytki basen m. Jawą, Sumatrą i Borneo.

Jawnopłciowe, albo nasienne (Phaneroga-mae) — typ roślin, posiadających kwiaty, składające się z pręcików, słupków, a często i z o-kwiatu. Z zalążka powstaje nasienie, którym roślina się rozmnaża; do tego typu należą 2 gromady: nagozalążkowych i okrytozalążko-

-* III, 1186, 1187.

Jawność rozprawy — jedna z kardynalnych zasad nwż. sądownictwa, wg której rozprawy sądowe odbywają się w obecności publiczności. Sprawozdania z jawnych rozpraw sądowych mogą być zamieszczane w prasie. Rozprawy tajne (przy drzwiach zamkniętych) odbywają się wyjątkowo na specjalne zarządzenie sądu, ze względu na obyczajność publiczną lub bezpieczeństwo państwa.

Jawor (Acer pseudoplatanus) — gat. drzewa z rodzaju klonu; posiada pięcioklapowe liście i drobne kwiaty żółtawo-zielone, zebrane w gęste wiszące grona; występuje w środk. i pd. Europie; u nas głównie w pd. części kraju np. w lasach karpackich, oraz sadzony w par-

-*/F, 131, 132.

Jaworów — pwt. m-to w woj. lwowskim. Założone w XV w., ulubione miejsce pobytu Jana III Sobieskiego. Chałupniczy przemysł zabawek drewnianych. 11 000 mieszk.

Jaworski Władysław Leopold 1930), wybitny prawnik, socjolog, filozof prawa i polityk, konserwatysta. Od r. 1898 prof. Uniw. Jagiellońskiego, długoletni współredaktor „Czasu". Podczas wielkiej wojny prezes N. K. N. Autor licznych prac naukowych z dziedziny prawa: „Prawa państwa polskiego", „Z zagadnień polityki światowej" i i.

Jaworze — wieś i uzdrowisko w Beskidzie, w pwt. bielskim na Śląsku, 380 m n. p. m. 3000 mieszk.

Jaworzno — m-to w pwt. chrzanowskim; kopalnie węgla i galmanu oraz przemysł chemiczny 19 000 mieszk.

Jaworzyna — osada u pn. stóp Tatr z polską ludnością góralską, ostatecznie przyznana Czechosłowacji po długotrwałym sporze gra-

I, 1117.

Jaz — zapora wodna na rzekach, kanałach itd. wykonana z drzewa, kamienia (beton, żelbeton), celem spiętrzania, tj. podnoszenia poziomu wody dla wyzyskania siły wodnej, melioracji gruntów, zaopatrzenia w wodę (wodociągi), ulepszenia żeglugi, zabezpieczenia od powodzi itp.

-* II, 1122, (tabl. II, 145 b).

Jazda -> Kawaleria.

Jazgarz (Acerina cernua L.) — ryba należąca

stępuje w wodach słodkich i słonawych pn. i środk. Europy.

Jazłowiec —

mózgowych.

chorobliwa niezdol-

(* 1877),

Jednoizbowy system

jedno z ważniejszych przekształceń geometrycznych. J. prosta. — Niech F oznacza fi

Figury jednokładne.

rośliny jedno-płciowe, których kwiaty pręcikowe i kwiaty słupkowe rozwijają się na jednych i tych samych osobnikach; np. buki, dęby, kukurydza i i.

IV, 139.

m-to w pwt. buczackim. Stary kościół z nagrobkiem Gomółki; ruiny zamku Jazłowieckich z XVI w.; pałac Poniatowskich z XVIII w., zakład wychowawczy niepokalanek. 2000 mieszk.

Jazon — w podaniach gr. syn Aisona, króla m-ta Iolkos w Tesalii, wychowanek Chirona; dowodził wyprawą Argonautów po złote runo i zdobył je z pomocą Medei.

Jazygowie — 1. — w strż. koczowniczy lud sarmacki na pn. od Morza Czarnego. Podbity przez Gotów w IV — V w. 2. — lud mongolski osiadły w śrdw. na terenie dzisiejszej Rumunii. Od XI —XIX w. J. osiedlali się również na Węgrzech, lub też służyli w wojsku węg.

Jazz ,dż&z (ang.) — przeniesiony w 1918 r. z pn. Ameryki do Europy styl muzyki tanecznej. Powstał z połączenia prymitywnej afryk. muzyki, pieśni tanecznych na plantacjach i rei. śpiewów amer. Murzynów z pierwiastkami anglosaskich śpiewów ludowych i współczesnej operetki, dążącej do egzotyzmu. Znamienny dla

J. jest dziki, często groteskowy rytm, synkopy, melodie namiętne i sentymentalne. J a z z-band — orkiestra jazzowa (banjo, saksofon, fortepian i instrumenty perkusyjne). Przez J. taniec towarzyski zmienił zupełnie swe oblicze.

Jaź (Idus melanotus) — ryba z rodziny kar-piowatych (Cyprinidae); występuje w wodach słodkich prawie całej Europy. -* IV, 140.

Jaiń, ja — podmiot zjawisk psychicznych, tj. ten, kto zjawiska psychiczne przeżywa.

Jąderko — składnik jądra komórkowego o bliżej jeszcze nie znanym składzie chemicznym. Liczba J. w jądrze może być różna (jedno do kilkuset). W komórce jajowej J. nazywamy plamką zarodkową.

II, 1276, IV, 1107.

Jądra mózgowe — skupienia istoty szarej w mózgu zawierające liczne komórki zwojowe i stanowiące początek poszczególnych nerwów

-* III, 743-744.

Jądro atomu — wewnętrzna część atomu, o dodatnim ładunku elektrycznym, w której skupiona jest prawie całkowita jego masa; ->art. II, 1050-1059; I, 413, 414, 415, 418, IV, 416, 418, 419, 420, 421, 422, 424, 823, 825.

Jądro komórkowe — najważniejszy, obok zarodzi, składnik żywy komórek roślinnych i zwierzęcych. II, 1275—1276, IV, 646, 1107, 1264, 1270, 1271.

Jąkanie (balbuties) ność do dowolnego wymawiania pewnych dźwięków (samogłosek lub spółgłosek). J. polega na niemożności koordynowania czynności mięśni służących mowie (mięśni oddechowych, krtaniowych, jamy ustnej), objawia się przez powtarzanie jednej i tej samej zgłoski. J. daje się usuwać bez śladu.

Jeanne d’Arc, żan dark -> Joanna d’Arc, św.

Jean Paul, ja pól (właściwe nazwisko J. P. Friedrich Richter) — (1763 — 1825), największy, pełen wdzięku i głębi humorysta niem., autor licznych powieści opisujących życie i kłopoty dnia codziennego, o stylu dziwacznym i barokowym. Gł. dzieła „Hesperus", ,,Titan", ,,Fle-geljahre". („Cięlęce lata").

Jeans James, dżi:nz dżejmz astrofizyk ang. Badał powstawanie mgławic spiralnych, gwiazd podwójnych i układów planetarnych, budowę skupień gwiezdnych. Liczne dzieła naukowe i popularne.

->//, 766, IV, 1463, 1466, 1513.

Jedlicze — m-ko w pwt. krośnieńskim; kopalnia i rafineria nafty. 1000 mieszk.

Jeddo Tokio.

forma ustroju parlamentarnego, w którym ciało ustawodawcze składa się z jednej izby. W dziejach nwż. po raz pierwszy we Francji za czasów wielkiej rewolucji.

Jednokładność gurę geometryczną,

S pewien punkt, a s pewną liczbę dodat-nią. Każdemu punktowi A figury F przyporządkujemy punkt A’ położony na półprostej SA taki,    iż

S A’ : S A — «. Zbiór punktów A’ utworzy pewną figurę geometryczną F’. Figury F i F’ nazywają się jednokładnymi, punkt S — środkiem jednokładności, liczba a — stosunkiem jednokładności. J. odwrotną otrzymamy, gdy zamiast punktu A’ brać będziemy stale punkt A" symetryczny do punktu A’ względem środka S. Figury jednokładne są podobne.

Jednoliścienne (Monocotyledones) — klasa roślin okrytozalążkowych; należą tu trawy, storczyki, palmy i i.; zarodek tych roślin posiada tylko jeden liścień; liście ich posiadają unerwienie równoległe.

Jednomian — wyrażenie algebraiczne, w którym nie występują inne działania prócz mnożenia i potęgowania: np. 2xs; —3xy;

Jednopienne rośliny

Jednopłatowiec, jednopłat -> Płatowiec.

Jednopłciowe (rozdzielnopłciowe) rośliny — rośliny, których kwiaty zawierają tylko jeden z organów rozmnażania płciowego: pręciki (kwiaty pręcikowe) lub słupki (kwiaty słupkowe), np. drzewa kotkowe, kukurydza i i.

Jednoroczne rośliny — rośliny zielne, jak np. bławatek, bratek i i., których całkowity

Jednorodny wielomian Jednostka — wartość, przy pomocy której wyrażamy inne wartości tego samego rodzaju. Przy liczeniu J. jest jedność; zasadniczymi J. w fizyce są: gram, centymetr, sekunda. Inne J. (np. szybkości, siły, energii) są pochodne, wyprowadzone z zasadniczych.

Jednostka tektoniczna, element ..ekto-forma ułożenia skał w skorupie

Jedwab

Jehowa (Jahwe)

Jeleński Jan

schorzenie

cykl rozwojowy od kiełkowania do wydania nasion trwa jeden okres wegetacji, niekiedy kilka miesięcy; po wydaniu nasion cała roślina zamiera i zimują tylko nasiona.

Jednorodne równanie -> Równanie.

Forma.

niczny

ziemskiej, jak np. siodło, łęk, łuska, fleksura, rów itd. J. T. wyższego rzędu, np. skiby, pła-szczowiny, masywy, tarcze, trzony itd., składają się z J. T. najprostszych i obejmują większe obszary.

Jednostka wojskowa — pewna liczba żołnierzy, stanowiąca zespół o określonej etatami organizacji, podległy jednemu dowódcy. Wielka

J. W. (np. dywizja, brygada) składa się z mniejszych J. W. broni i służb, na jej czele stoi dowódca ze sztabem. Mniejsze J. W. (lub po-prostu: J. W.) są to w broniach: pułki, bataliony itd., w służbach: szpitale, parki, zakłady itd., poza tym: szkoły, biura.

szlachetny surowiec włókienniczy, otrzymywany z oprzędów poczwarek jedwabnika morwowego. -* art. ,,Jedwab naturalny", II, 1059—1066.

Jedwabnik morwowy (Bombyx mori L.) — gat. motyla z rodziny prządek ( Bomby cidae), którego ojczyzną są Chiny. Hodowany na drzewach morwowych w celu otrzymywania z oprzędów przędzy jedwabnej.

-* I, 514, II, 100, 101, 1059, 1060, 1061.

Jedwab sztuczny (słuszniej włókno sztuczne) — surowiec włókienniczy, otrzymywany z celulozy (z odpadków bawełnianych lub celulozy drzewnej). -► art. 11,1066 —1075; I, 66, IV, 910, 1269.

Jefferson Thomas, ’dżefarsn 'tomos — (1748 — 1826), trzeci prezydent St. Zj. A. Pn. w 11. 1800—1808 (dwie kadencje z rzędu); gł. autor deklaracji niepodległości, uchwalonej przez kongres w Filadelfii w r. 1776, założyciel stronnictwa republikańskiego (obecnie demokratycznego). Żył w przyjaźni z Kościuszką.

najczęściej spotykane w Biblii hebrajskie imię Boże, jako wyłączne określenie dla Boga Izraela. Pochodzenie imienia J. nie zostało dotąd należycie wyjaśnione.

Jehuda ben Samuel Halevi — (ok. 1080 — ok. 1150), uczony i poeta żyd., mieszkał w Hiszpanii. Najcelniejsze dzieła: poemat ,,Cyon“ na wzór psalmów Dawida i dialog filozof iczno-rel . „Chuzari".

Jekow Mikołaj — (* 1864), generał bułg., w 11. 1915—1918 głównodowodzący wojsk bułg. Pobity przez Franchet d’Esperey’a w 1918 r.

Jelec {Leuciscus leuciscus L.) — ryba z rodziny karpiowatych; występuje w wodach słodkich Europy. Ubarwienie jasne. Dł. do 20 cm.

Jelenie (Cervidae) — rodzina ssaków z rzędu parzystokopytnych, grupy przeżuwaczy. Zwierzęta o ciele zgrabnym, smukłym, długich cienkich nogach i krótkim ogonie. Samce przeważnie mają rogi, które zmieniają co rok. Rozpowszechnione niemal na całym świecie z wyjątkiem Australii. Żyją parami lub w stadach, najczęściej w lasach. Należą: jeleń, sarna, łoś, daniel, muntiak, piżmowiec, renifer.

IV, 138, 1549.

Jeleń (Cervus elaphus L.) — gat. ssaka z rodziny jeleni. Rogi u roczniaka proste, z wiekiem z odnogami, których liczba nie zawsze odpowiada liczbie lat zwierzęcia. Samica zwie się łanią. Żyją rodzinami w lasach, wyrządzają znaczne szkody w drzewostanie, cenna zwierzyna. Żyją w Europie, Azji, Ameryce Pn., w Polsce dość rozpowszechnione w lasach na pd.-wsch. i na zach. kraju. -> I V, 135, 137, 141.

(1845 — 1909), publicysta warszawski, redagował od r. 1883 „Rolę", tygodnik o zabarwieniu silnie antysemickim.

Jelgawa Mitawa.

Jelito (intestinum) — u zwierząt niższych — w ogóle przewód pokarmowy; u zwierząt wyższych — najdłuższa część przewodu pokarmowego, od dwunastnicy do odbytu. J. zwierząt wyższych i człowieka składa się z 1. J. cienkiego (I. tenue) i 2. jelita grubego, zw. również kiszką lub okrężnicą (I. crassum, colon). J. cienkie, u człowieka ok. 5 m dł., dzieli się na: dwunastnicę (duodenum), J. czcze (ieiunum) i J. biodrowe (ileum); J. grube (u człowieka ok.

I, 3 m dł.) składa się z jelita ślepego czyli kąt-nicy (coecum), u niektórych zwierząt i u człowieka z wyrostkiem robaczkowym (processus vermiformis, appendix), okrężnicy (colon), esicy (sigmoideum) i odbytnicy (rectum). -*■ art. „Trawienie"; IV, 1131 — 1144, IV, 1454.

Jelita zapalenie (enteritis) przewodu pokarmowego; najczęstszą postacią

J.    Z. jest nieżyt. Powstaje skutkiem nieodpowiedniego odżywiania się lub zakażenia (m. i. postać grypy). Nieżyt J. grubego (coliłis) charakteryzują gł. bardzo częste wypróżnienia, połączone z bolesnym parciem na stolec. Szczególną postacią zapalenia J. cienkiego jest dur brzuszny, J. grubego — czerwonka.

J. ostra niedrożność (ileus) powstaje najczęściej wskutek skrętu pętli jelita dookoła jej osi, z powodu uwięznięcia przepukliny lub zamknięcia światła jelita przez guzy nowotworowe itp.

Jellicoe John Rushworth, earl of Scapa, ’dże-likou dżon ’rcszu3r$ o:rl sw skapa — (1859 —

1937), admirał ang., podczas wielkiej wojny dowódca Wielkiej Floty bryt. na Morzu Niem.; dowodził w bitwie jutlandzkiej.

-> I, 708, 709, 714, 716, 717

chrząszcz

rozkład tłuszczów

(1804-1878),

ptaki.

Jemiołuszki (Ampelidae)

moneta jap. = 100 sen =

czas

katastrofalne wiosenne zatory lodowe. 4000 km dl. 2 500 000 km² dorzecza. ('->■ Igarlca).

Jenner Edward, ’dżenar ’aduard — (1749 — 1823), lekarz ang., pierwszy zastosował szczepienia ochronne przeciw ospie.

-> II, 822, III, 561, 1047, IV, 971, 972.

Jensen Johannes — (* 1873), najwybitniejszy współczesny powieściopisarz duń.; przejęty darwinizmem i teorią o wyższości rasy nord., dał w cyklu powieści pt. ,,Długa podróż" artystyczny wyraz swych poglądów na dzieje ludzkości.

Jergeni — wzgórza tworzące ‘przedłużenie prawego, wysokiego brzegu dolnej Wołgi; ograniczają od zach. basen Morza Kaspijskiego.

Jermak Timofiej — ataman łupieskich band kozackich, grasujących na Wołdze, zdobywca Syberii. Wsparty przez kupców, braci Stroga-nowych, wyruszył w r. 1581 ze swą drużyną za Ural, podbił i oddał pod władzę cara moskiewskiego Iwana IV tatarskie państwo ^hana Ku-czuma wraz z jego stolicą Sibir aż po Irtysz (w r. 1582).

Jeroboam

stolica Pale-

-> III, 1203, 1208, 1209.

Jelonek (Lucanus cervus L.) z rodziny Lucanidae. Samiec o wielkich żuwacz-kach przypominających jelenie rogi. Pędraki żyją w pniach starych dębów.

Jelskl Konstanty — (1837—1896), przyrodnik, podróżował po Gujanie i Peru. -> I, 166.

Jełczenie tłuszczów z wydzieleniem wolnych kwasów tłuszczowych o przykrym zapachu i smaku. -*■ IV, 1112.

Jełowicki Aleksander, x. działacz i publicysta emigracyjny, uczestnik powstania 1830 r.; wydał w Paryżu swoim nakładem „Dziadów cz. III", „Księgi pielgrzym-stwa" i „Pana Tadeusza". Przeciwdziałał wpływom Towiańskiego. Wstąpił do Zgromadzenia Zmartwychwstańców w Rzymie.

Jemen — państwo pd.-zach. Arabii, wyzwolone w wielkiej wojnie spod władzy Turcji; pozostaje pod władzą sułtana (imamat), ulegającego obecnie wpływom Ibn Sauda, władcy zjednoczonej Arabii. Dzieli się na pustynną część nadbrzeżną (Tihama) oraz wys. góry z urodzajnymi dolinami (Serat). 62 000 km², 1 000 000 mieszk. Stolica Sana. -> I, 256.

Jemioła (Viscum) — rodzaj roślin dwuliściennych, pasożytujących na różnych drzewach liściastych i szpilkowych; J. pospolita posiada liście skórzaste, zimotrwałe oraz jagody białe lub żółtawe, lepkie, roznoszone przez

III, 1268. rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Przedstawicielem jest jemiołuszka (Bombycilla garrula L.). Żyje w pn. Europie, Azji i Ameryce, na zimę wędruje ku pd. W Polsce tylko jesienią i zimą. Żywi się owadami i jagodami: jarzębiny, jemioły itp.

Jemappes, żćmap — m-to w prow. Hainaut w Belgii. Zwycięstwo rewolucyjnych wojsk fr. pod dowództwem Dumourieza nad Austriakami 6 listopada 1792 r.

Jen, Yen 1000 rin. W r. 1937 J. = ok. 1,50 zł.

Jena — uniwer. m-to w Turyngii; zakłady optyczne Zeissa, przemysł szklany. Zwycięstwo Napoleona nad Prusakami 14 października 1806 r. 58 000 mieszk.

Jeniec wojenny — żołnierz państwa wojującego wzięty do niewoli przez wojsko przeciwnika. J. W. mają ograniczoną swobodę ruchów, przebywają zwykle w obozach J., mogą być używani do robót. Konwencja genewska z 7 lipca 1929 r. (podpisana przez 47 państw, dotych-jednak nie ratyfikowana) ustala normy postępowania z J. W.

Jenisej — wielka rzeka żeglowna, na granicy Niżu i Wyżyny Syberyjskiej; wypływa na obszarze Tuwy, przełamuje się przez Góry Sajańskie, przyjmuje większą od siebie Angarę z Bajkału, wkracza w tajgę i w tundrę; wpada do Morza Arktycznego. Przez 8 — 9 miesięcy

J. jest tu zamarznięty, co powoduje często

Jer (Fringilla montifringilla L.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków rzędu wróblowatych. Rozmiarami i ubarwieniem mało różni się od zięby. Żyje na dalekiej pn. Europy i Azji, na zimę odlatuje na pd. W Polsce widywany zimą w stadkach wróbli, trznadli lub dzwońców.

Jeremiasz — (VII —VI w. prz. Chr.), jeden z najwybitniejszych proroków biblijnych. Surowy moralista, świadek naoczny upadku Judei i niedoli jej wygnańców, domniemany autor „Trenów" na zburzenie Jerozolimy.

Jerez de la Frontera, cheredz de la frontera— m-to hiszp. w Andaluzji, słynne z winnic. Zwycięstwo Arabów nad Wizygotami w 711 r. rozpoczęło ich panowanie w Hiszpanii. 72 000 mieszk.

-> III, 1036. imię dwóch królów żyd.:

1. — J. I — (X w. prz. Chr.), wódz wojsk Salomona i jego następca. 2. — J. II — (VIII w. prz. Chr.), ostatni wielki król Izraela, zwycięzca Syryjczyków. Po jego śmierci nastąpił rozpad i niewola państwa żyd.

Jerome Jerome Klapka, dżd’roum — (1859 —

1927), pisarz ang., autor humorystycznych opowiadań: „Three Men in a Boat“ („Trzy osoby w łódce") i i., oraz kilku sztuk jednoaktowych.

Jerozolima, ar. El Kuds styny, jedno z najstarszych m-t świata, istniejące już na 3000 lat prz. Chr.; opanowana przez króla Dawida, stała się stolicą państwa żyd. (świątynia Salomona). Ukrzyżowanie Chrystusa i znajdujący się tu Jego grób uczyniły J. świętym m-tem chrześcijan i celem wielu wypraw krzyżowych. Inwazja arabska (VII w.) stworzyła z J. również święte m-to islamu (meczet Omara). Ludność mieszana; niezliczone rzesze pątników. Od 1917 r. J. jest rezydencją ang. władz mandatowych nad Palestyną. 117 000 mieszk.

(1420-

(1683—1760), syn poprz., król od

król od r. 1760.

J. VI, właśc.

-► II, 617.

mannowy, drzewo śródziemno-

Jesiotr.

Jerozolimskie królestwo — królestwo zał. w r. 1099 po zdobyciu Jerozolimy przez I krucjatę. Pierwszym królem J. K. był obwołany Gotfryd de Bouillon, pierwszym królem koronowanym był jego brat Baldwin I. J. K. zorganizowane zostało na wzór feudalnych stosunków w Europie zach. i na pocz. XII w. rozszerzyło znacznie swoje posiadłości na całym wybrzeżu syryjskim. Z czasem jednak położenie J. K., gdy osłabł pierwszy zapał do krucjat i przestali napływać krzyżowcy, stawało się coraz trudniejsze. W r. 1187 sułtan Saladyn zdobył Jerozolimę, w r. 1229 odzyskał ją wprawdzie cesarz Fryderyk II (VI krucjata), nie powstrzymało to już jednak upadku J. K., które od tego czasu figurować już zaczyna tylko jako czczy przydomek w tytułach różnych domów królewskich.

Jersey, ’dż9:rzy — największa z przynależnych do Anglii Wysp Normandzkich u pn. brzegu Francji. Rolnictwo i hodowla bydła. 115 km². 50 000 mieszk.

Jersey City, dza:rzy 'syty — przynależne do stanu New Jersey przedmieście N. Jorku. 317 000 mieszk., w tym 20 000 Polaków.

Jerycho — stary gród sprzed epoki żyd., w dolinie Jordanu w Palestynie, dziś tylko wieś.

Jerychońskie róże -> Róże jerychońskie.

Jerzy św. — (f ok. 303), oficer rzym., umęczony za chrześcijaństwo w Kapadocji za Dioklecjana. Według legendy pokonał smoka. Patron rycerstwa i Anglii. Pam. 23 kwietnia.

Jerzy (ang. George, dżo:rdż, fr. Georges, żorż., niem. Georg) — imię wielu panujących.

Czechy: J. z Podiebradu 1471), król od r. 1458, przywódca husyckiej partii utrakwistów; zjednoczył Czechy, walczył szczęśliwie z Maciejem Korwinem i cesarzem. Zawarł przymierze z Kazimierzem Jagiellończykiem, którego syna Władysława uznał jako następcę tronu.    -*■ I, 1111.

Grecja: 1. — J. I. — (1845—1913), syn króla duń. Chrystiana IX, powołany na tron przez zgromadzenie narodowe w r. 1863. Zamordowany. Orecja). 2. — J. II. — (* 1890), wnuk poprz., wstąpił na tron po abdykacji ojca, króla Konstantyna. (-*■ Grecja).

Wielka Brytania: 1. — J. I. — (1660 — 1727), elektor hanowerski, prawnuk Jakuba I ang., objął tron ang. w r. 1714 na mocy aktu o następstwie tronu po bezpotomnej śmierci królowej Anny. -*-IV, 1308. 2. — J. II. August

r. 1727. Założył Muzeum Bryt. i uniw. w Getyndze. 3. — J. III Wilhelm Fryderyk — (1738—1820), syn poprz.,

Ostatni król ang. usiłujący wznowić władzę absolutną, konserwatysta; zrezygnował ze swych dążeń po błędach polit., które spowodowały oderwanie się ang. kolonij w Ameryce Pn. 4. —

J. IV. August Fryderyk — (1762—1830), syn poprz., król od r. 1820. Od r. 1811 rządził jako regent w czasie choroby ojca; stronnik whigów. Niepopularny 5. — J. V. — (1865—1936), drugi syn Edwarda VII., król W. Brytanii, Irlandii i Dominiów, cesarz Indyj od r. 1910. W polityce ograniczał się do funkcyj reprezentacyjnych; b. popularny zwł. po wielkiej wojnie, w czasie której wykazał wiele dzielności osobistej. W r. 1936 obchodził uroczysty jubileusz. 6.

Albert Fryderyk Jerzy — (* 1895), drugi syn poprz., ks. Yorku od r. 1920, wstąpił na tron po abdykacji brata, Edwarda VIII, 11 grudnia 1936, koronowany w maju 1937 r. Ożeniony w r. 1923 z Elżbietą Bowes-Lyon, córką earla of Strathmore.

Jerzyk (Cypselus apus L.) — gat. ptaków z rodziny jerzyków, z rzędu kraskowatych. Żyje w Europie, Azji i Afryce, w Polsce pospolity po m-tach; gnieździ się w rozpadlinach skał, na wys. budynkach. Żywi się owadami Ptak przelotny.

Jesienin Sergej — (1895—1925), poeta ros., gł. przedstawiciel tzw. imaginizmu, kierunku zdążającego do uplastycznienia wiersza przez analizę i odpowiednie kojarzenie słów, zależnie od ich treści wyobrażeniowej i uczuciowej. Zbiory wierszy: ,,Radunica“, ,,Gołubień“ i i. oraz poemat ,,Inonia“ i i. Zmarł śmiercią samobójczą.

Jesień. -* Pory roku.

Jesion (Fraxinus) — rodzaj drzew z rodziny oliwnikowatych; 39 gat. na pn. półkuli; u nas 2 gat. J. wyniosły, do 35 m wys., o liściach pierzastych, kwiatach drobnych, bezokrywo-wych i owocach skrzydlakach, w lasach i w parkach. J.

morskie, wydziela lepki słodki sok, tzw. mannę, stosowaną w medycynie. -+ 1 V, 131, 132.

Jesionik — wsch. część Sudetów, dzieląca Morawy od Śląska w Czechosłowacji, do 1490 m wys. (Pradziad).

Jesiotr zachodni (Acipenser sturio L.) — ryba z rodziny jesiotrowatych (Acipenseridae); żyje w morzach u wybrzeży Europy i u wybrzeży atlantyckich Ameryki Pn. Ikrę składa w rzekach. Inne gat.: J. wschodni {A. guldensłdti Brandt), siewruga (A. sfellatus Pall.), sterlet {A. ruthenus L.). Cenione dla mięsa i ikry na kawior.

Jesiotrowate (Chondrostei) — rząd ryb kościstych (Teleostei) o szkielecie nie zupełnie skostniałym. Struna grzbietowa zachowana. Skóra pokryta romboidalnymi łuskami lub płytkami kostnymi. J. są pozostałością najstarszych ryb, występujących ongiś w ub. okresach geol. Również rodzina tego rzędu.

Jeske August —    (1836—1875), pedagog,

autor licznych dzieł z dziedziny pedagogiki teoretycznej i praktycznej.

mn

Jewie. lit. Ivis

(1740-1791), kaznodzieja i publicysta podczas sejmu czteroletniego, wizytator szkolny Komisji Edukacyjnej, jeden z gł. pisarzy „Kuźnicy" Kołłąta-jowskiej. „Dowcipna satyra", „Katechizm o tajemnicach rządu polskiego" i i. Bohater powieści W. Berenta „Diogenes w kontuszu".

Jeziorak, niem. Geserichsee rozczłonkowane jezioro w Prusach Wsch.; połączone jest Kanałem Oberlandzkim z Zalewem Wiślanym i Wisłą. 34 km².

Jeziorański Jan Józef członek Rządu Narodowego w 1863 r., uwięziony i stracony na stokach cytadeli 5 sierpnia 1864 r. wraz z Trauguttem, Krajewskim, Żu-lińskim i Toczyskim.

Jeziorna — wieś na pd. od Warszawy nad rzeczką teiże nazwy; stara fabryka papieru.

Jeziorna ruda -> Darniowa ruda.

Jezioro — naturalny zbiornik wody słodkiej lub słonej w kotlinowatym zagłębieniu. Wyróżniamy J. odpływowe i bezodpływowe.

-► I, 438, 495.

Jeziorosy, lit. Zarasai — m-to pn.-wsch. Litwy z ludnością polską w okolicy. 4000 mieszk.

Jezo, jap. Hokkaido — najbardziej na pn. wysunięta wyspa Arch. Japonii pierwotnie wyspa Ainów, podbita przez Japończyków, stała się obecnie obszarem imigracji jap. grupa Ainów (18 000 głów) zachowała się tylko dzięki stworzeniu rezerwatu. Gęstość ludności 5 razy mniejsza niż w Japonii, ponieważ klimat nie sprzyja rolnictwu. Badaniami nad Ainami zasłużył się tu Bronisław Piłsudski. 89 000 km², 2 812 000 mieszk. Gł. m-to Hakodate.

w jednej osobie Bóg i Człowiek, druga osoba Trójcy św., Zbawiciel. Odkupiciel rodu ludzkiego, zrodzony przez N. M. P., która poczęła z Ducha św. J. C. narodził się ok. r. 754 od założenia Rzymu, prawdopodobnie w siódmym roku przed erą chrześcij. w Betleem, młodość spędził przy boku Matki i przybranego ojca św. Józefa w Nazarecie, w trzydziestym roku życia zaczął nauczać publicznie, czyniąc przy tym liczne cuda i gromadząc koło siebie apostołów i uczniów. Znienawidzony przez starszyznę żyd., został po trzech latach działalności schwytany i ukrzyżowany za zezwoleniem namiestnika rzym. Poncjusza Piłata. Po trzech dniach zmartwychwstał, ukazał się apostołom i uczniom, a czterdziestego dnia wstąpił do nieba. Życie i nauki Chrystusa zostały opisane w ewangeliach, a częściowo przekazane w ustnej tradycji przez apostołów, którzy rozpowszechnili utworzoną przez Niego wiarę, chrześcij. po całym ówczesnym świecie cywilizowanym. -> art. ,,Apostołowie", I, 240— 248, „Chrześcijaństwo", I, 989 — 996, „Katolicyzm"’,' II, 1169-1175 i „Wiara", IV, 1283-1294.

Jeske Choiński Teodor ->Choiński.

Jeszcze Polska nie zginęła — polski hy narodowy, napisany do muzyki Michała Ogińskiego przez Józefa Wybickiego w Reggio we Włoszech w 1797 r. Hymn ten przyjęły zaraz legiony Dąbrowskiego (,,Mazurek" Dąbrowskiego). Pierwotnie zaczynał się,: „Jeszcze Polska nie umarła". Stał się pierwowzorem hymnów innych podbitych narodów słów. (1834 słowacki, 1835 chorwacki, 1840 górnołużycki).

IV, 55.

Jeumont ,żomó — graniczna stacja fr. na linii kolejowej Berlin-Paryż. 6000 mieszk.

Jevons Stanley ,’dżewanz ’st&nly — (1835 — 1882), logik ang., wynalazca tzw. maszyny logicznej, pozwalającej na mechaniczne wykonywanie pewnych działań logicznych.

m-ko lit. nad granicą polską przy kolei Wilno-Kowno; ludność polska.

Jewreinow Nikołaj — (* 1879), komediopisarz ros., teoretyk i reformator teatru. „To, co najważniejsze" i i.

Jezajasz ->• Izajasz.

Jezd — handlowe i przemysłowe m-to pd. Persji. 55 000 mieszk.

Jezierski Franciszek x.

wielkie

(1833-1864),

Jezreel — obniżenie zw. doliną J. w Palestynie pn., m. Karmelem a Galileą; obecnie teren kolonizacji żyd. -* 111,1199, 1201, 1203.

Jezuici (łac. Societas Je.su — Towarzystwo Jezusowe) — zakon zał. przez św. Ignacego Loyolę w r. 1534 celem walki z reformacją, prowadzenia misji, szerzenia wiary i nauki katolickiej, opieki nad obyczajami i pieczy nad czystością wiary kat. J. oddali kościołowi ogromne usługi w dobie poreformacyjnej, przyczyniając się do wstrzymania postępu protestantyzmu. J. rozwinęli poza tym b. wydatną' działalność misyjną i położyli wielkie zasługi na polu szkolnictwa. Ich działalność oraz wpływy polityczne, jakie uzyskali, wywołały w XVIII w. niezadowolenie czynników liberalnych, pod których wpływem papież Klemens XIV rozwiązał w r. 1773 zakon J., zachowując go jedynie na Białorusi. W Polsce (dokąd J. przybyli w r. 1564) po rozwiązaniu zakonu dobra J. przeszły do rąk Komisji Edukacyjnej. W r. 1814 papież Pius VII wznowił zakon,

-» II, 909, III, 15, 644.

Jezus Chrystus

Jeździecki sport, hipika — sport jazdy konnej ; skoki przez przeszkody, biegi myśliwskie w terenie z przeszkodami naturalnymi; wszechstronny konkurs konia wierzchowego, składający się z prób ujeżdżania, skoków i biegu terenowego.

Jeż (Erinaceus europaeus L.) — gat. ssaków z rodziny jeży. Grzbietowa strona ciała pokryta kolcami (przekształcone włosy). Dla obrony

J. zwija się w kłębek i nastawia kolcei Żyje w lasach Europy i pn. Azji, prowadz-tryb życia nocny, żywi się pokarmem zwierzę, cym i roślinnym; tępi myszy i żmije. Zimę

przesypia. W Afryce i Azji żyje kilka innych

IV, 141.

Jeż Teodor Tomasz -* Miłkowaki Zygmunt.

Jeżogłówka (Sparganium) — rodzaj roślin jednoliściennych, pokrewnych obrazkowatym; 15 gat. występuje w miejscach wilgotnych obszarów umiarkowanych i chłodnych. Rośliny kłączowe. Owoc pestkowiec. U nas 7 gat.

Jeżowce (Echinoidea) — rząd zwierząt z typu szkarłupni. Ciało kuliste, rzadziej tar-czowate. Szkielet wapienny składa się z 20 szeregów płytek. Otwór gębowy z pięciu zębami wapiennymi na stronie brzusznej. Na ciele liczne kolce. Żyją

gat.

czona.

Jęczmień, jęczmyk (hordeolum) — ograniczone lub rozlane obrzmienie brzegu powieki, spowodowane ropnym zapaleniem torebki włosowej rzęsy lub gruczołu łojowego powieki. J. powstaje przez zakażenie bakteriami ropo-twórczymi, najczęściej gronkowcami.

Jędrzejewicz Janusz — (* 1885), działacz polityczny, legionista. W 11. 1931 — 1934 minister oświaty, 1933 — 1934 premier; twórca reformy szkolnej z r. 1932.

Jędrzejów — m-to pwt. w woj. kieleckim i stary gród małopolski. Opactwo cysterskie; kościół rozpoczęty w końcu XII w., ukończony w r. 1210; w klasztorze zmarł w 1223 r. Wincenty Kadłubek. 13 000 mieszk.

gat. J.

w morzach najczęściej przybrzeżnie, żywią się pokarmem zwierzęcym. Niektóre gat. jadalne. -* II, 101, III, 715.

Jeżowski Józef — (1794—1855), przyjaciel Mickiewicza, jeden z założycieli i długoletni przewodniczący Towarzystwa Filomatów. Filolog klasyczny.

Jeżozwierz (Hystrix cristata L.) gryzoni z rodziny Hystricidae. Ciało krępe dł. 65 cm, wierzch ciała i ogon pokryty biało-czarnymi grubymi kolcami, dochodzącymi do 40 cm dł. Na karku grzywa z długich szczeciniastych włosów. Dowolnie najeża kolce i grzywę. J. żyje w pd. Europie i pn. Afryce, prowadzi tryb życia nocny, dzień spędza w norze. Szereg innych gat. J. zamieszkuje Afrykę i pd. Azję.

Jeżyny (Rubua fruticoaua) — rośliny o pędach kolczastych i owocach-pestkowcach czarnych lub ciemno-czerwonych, tworzących owocostany; należą do rodzaju maliny. Rosną gł. na brzegach lasów i na porębach; najpospolitsze tzw. popielice (Rubus caeaiua); owoce jadalne.

Jęczmień (Hordeum) — rodzaj trawy zbożowej, ok. 16 gat. J. prawdziwy (H. aativum) — otrzymany na drodze krzyżowania, jeden z czterech najważniejszych rodzajów zbóż. J. dwurzędowy używany na słód do browarów, na kaszę itd.; J. czterorzędowy — głównie na kaszę. J. ma ze wszystkich zbóż najkrótszy cykl rozwojowy, wskutek czego może być uprawiany i tam, gdzie uprawa innych zbóż ze względów klimatycznych jest wyklu-

-> IV, 1189-1190.

Jętki (Ephemeroidea) — rząd owadów o przeważnie dwóch parach skrzydeł błoniastych i dwóch, trzech nitkowatych wyrostkach przy końcu odwłoka. Żyją krótko, nie pobierając pokarmu. Rozwój niezupełny. Larwy (drapieżne) żyją w wodzie. J. przechodzą przez stadium aubimago.

Języczkowe kwiaty — kwiaty niektórych roślin złożonych, o płatkach zrośniętych z sobą w jeden listek-języczek; niekiedy wszystkie kwiaty są języczkowe (mniszek) lub tylko kwiaty brzeżne koszyczka (stokrotka).

Języcznik zwyczajny ( Scolopendrium vul-gare) — gat. paproci kłączowej, rosnącej na zaciemnionych skałach i na pd. Polski (np. w Karpatach); posiada duże liście zimotrwałe, języczkowe, z kubkami zbliżonymi < do siebie parami.

Język (łac. lingua) — mięsisty, nieparzysty narząd w jamie ustnej, umocowany na jej podstawie. W błonie śluzowej J. znajdują się liczne tzw. kubki smakowe (narząd smaku) oraz gruczoły ślinowe. J. spełnia pomocniczą rolę przy połykaniu, u wielu zwierząt również przy rozdrabnianiu pokarmów (przez tarcie o podniebienie). U człowieka zasadniczy narząd mowy.

Język — system znaków głosowych, służących do wzajemnego porozumiewania się ludzi, w którym wyraża się cała treść duchowa życia ludzkiego; zjawisko o charakterze psy-chiczno-społecznym. -* art. II, 1075 — 1080 i ,,Języki", II, 1080— 1088; oprócz tego -> art. ,,Akcent", I, 55 — 59, ,,Filologia", II, 356— 341, „Głoska", II, 603-612, „Gwary", II, 744-756, „Język polaki", IV, 159-168; „Poprawność językowa", IV, 309—315.

Językoznawstwo czyli lingwistyka — nauka zajmująca się badaniem języków.

-+art. II, 1088-1095.

Język spustowy (w broni palnej, ręcznej i maszynowej) — wystająca część przyrządu spustowego, której naciśnięcie powoduje strzał (przez zwolnienie napiętej iglicy).

Języczek podniebienny (uvula) — języcz-kowaty, miękki wyrostek podniebienia miękkiego, zwisający ku tyłowi i dołowi jamy gardzieli.

Jimenes de Cisneros Francesco .himenes — (1436—1517), hiszp. mąż stanu, arcybiskup Toledo (od 1495), kardynał (od r. 1507), wielki kanclerz i wielki inkwizytor. Jako regent Kastylii (od r. 1516) zwalczał możnowładztwo. Założył uniwersytet w Alcala w r. 1500.

Jingkou — port mandżurski u ujścia rzeki Liao. 11 9000 mieszk.

Jingoizm (ang. jingoism ,'dżyNgouyzm) — w Anglii i St. Zj. nazwa określająca szowinizm i skrajny imperializm.

Jirasek Aloizy —    (1851 — 1930), prozaik

i dramaturg czes. Opowieści górskie i i. oraz dramaty.

samo-

(1479-1555), królowa

i nauk w Polsce".

stalowo-szarej barwy, posiada charakterystyczny zapach; łatwo lotny, para ma barwę fiołkową. Ma własności utleniające i odkażające (jodyna). Stosowany do wyrobu niektórych barwników i jodoformu; w lecznictwie przy chorobach gruczołu tarczycowego i sklerozie. Otrzymywany z ługów pokrystalicznych saletry chilijskiej.

->/, 933, II, 472, 1272, III, 1074.

Jodki

fotograficznych.

ski

drzewo klasy szpilkowych ; posiada koronę stożkowatą z płaskim wierzchołkiem, liście równowąskie, okrągło zakończone, zimotrwałe, szyszki sterczące ; rośnie w środk. i pd. Europie, gł. w okolicach górzystych; przez Polskę przechodzi pn.-wsch. granica rozmieszczenia; wymaga gleby głębokiej, żyznej i wilgoci w powietrzu. W Karpatach i Tatrach, w Łysogórach (Puszcza Jodłowa) tworzy drzewostany zwł. w reglu dolnym; inne gat. sadzone jako ozdobne.

III, 232, 233, IV, 128, 129, 132.

Jodoform

zatrucie (ostre lub przewlekłe) jodem lub jego związkami. J. ostra powstaje przy jednorazowym wprowadzeniu doustnym dużej ilości jodu (np. jodyny). J. przewlekła powstaje przy stosowaniu przez czas dłuższy środków (zwłaszcza leków), zawierających jod.

Jiu-Jitsu, dżiu-dżitsu — jap. sztuka obrony; polega na opanowaniu technicznym szeregu chwytów, często b. bolesnych, służących do obezwładnienia przeciwnika.

Joachim, św. — ojciec N. M. P.; wg ewangelii pochodził z rodu króla Dawida.

Joachim Joseph — (1831 — 1907), znakomity skrzypek, kompozytor i pedagog węg. działający w Niemczech. Gł. utwór: Koncert Węgierski D-moll.

Joanna d’Arc, Jeanne d’Arc, żan dark, (właść. Darc), Dziewica Orleańska — (1412 — 1431), fr. bohaterka narodowa, córka wieśniaka z Domremy. Wiara w posłannictwo i wizje rei. natchnęły ją do ratowania ojczyzny przed zalewem ang. W r. 1429 uwolniła Orlean od oblężenia, przeprowadziła koronację delfina Karola w Reims. Wzięta w r. 1430 do niewoli przez Burgundów, została wydana Anglikom, którzy ją oskarżyli o czary i spalili w Rouen. Zrehabilitowana w r. 1456, kanonizowana w r. 1920. Bohaterka dramatów Schillera, Shawa i i. Pam. 24. maja.

II, 429.

Joanna z Nawary — (1270—1305), królowa fr., córka Henryka, ks. Nawary. Jej małżeństwo w r. 1284 z Filipem IV Pięknym spowodowało przyłączenie Nawary do Francji.

Joanna Szalona Kastylii, córka Ferdynanda i Izabelli, od r. 1495 żona Filipa I Pięknego (hiszp.); matka cesarza Karola V. Chora umysłowo po stracie męża.

Joannie!, Bracia Szpitalni — zakon rycerski zał. w r. 1048 w Jerozolimie przez kupców wł. celem ochrony pielgrzymów przed Sarace-nami. Po upadku królestwa jerozolimskiego przenieśli się na Cypr i Rodos, a w r. 1530 na Maltę, gdzie zorganizowali niezależne państwo jako kawalerowie maltańscy. Prowadzili nieustanne walki z Arabami i Turkami. Po zdobyciu Malty przez Napoleona w r. 1798

J. osiedli w Rzymie i przekształcili się w stowarzyszenie szlachty kat. o charakterze raczej honorowym. Utrzymują szpitale w czasie wojny. Sprowadzeni podobno do Polski przez ks. sandomierskiego Henryka dla walki z pogańskimi Prusakami, długo się nie utrzymali. W Niemczech istnieją J. protestanccy.

Jocher Adam Benedykt — (1791 — 1860), bibliograf wileński; napisał ,,Obraz bibliogra-ficzno-historyczny literatury

Jockey, 'dżoky (ang.) — jeździec zawodowy zwł. na wyścigach. Jockey-club 'dżoky-klab — instytucja czuwająca nad przepisami i interesami wyścigów oraz licencjonująca J. Także częsta nazwa klubów towarzyskich o charakterze bardzo wyłącznym w różnych stolicach świata.

Jod — pierwiastek należący do VII grupy układu periodycznego, 1. porz. 53, c. atom. 126,92, s. chem. J. W przyrodzie występuje w postaci związków, jodków. Tworzy blaszki

związki jodu z metalami, sole kwasu jodowodorowego; przeważnie rozpuszczalne w wodzie. Otrzymywane z ługów pokrystalicznych saletry chilijskiej, występują również w wodzie morskiej. J. sodu stosuje się w lecznictwie; J. srebra, żółty proszek b. trudno rozpuszczalny w wodzie, wrażliwy na światło, stosuje się do wyrobu płyt i błon

IV, 1577.

Jodko Narkiewicz Witold, pseud. A. Wroń-(1864—1924), działacz socjalistyczny, współpracownik „Przedświtu". W r. 1920 poseł w Konstantynopolu potem w Rydze.

IV, 846.

Jodła (Abies alba)

trójjodometan CHJS; żółty, krystaliczny proszek o silnym swoistym zapachu. Stosowany ze względu na własności prze-ciwgnilne w lecznictwie jako przysypka do ran.

Jodowe leki — związki chemiczne jodu, stosowane najczęściej jako środki antyseptyczne (np. jodoform), przeciwko wolu (np. tyro-ksyna) oraz w wadliwej przemianie materii. Długotrwałe zażywanie J. L. spowodować może przewlekłe zatrucie, zwane jodzicą.

Jodowodór — gazowy związek jodu z wodorem, HJ. Łatwo rozpuszcza się w wodzie, dając roztwór o własnościach silnie kwaśnych (kwas jodowodorowy, podobny do solnego). Solami J. są jodki.

Jodyna (tinctura jodi) — nalewka jodowa, dziesięcioprocentowy roztwór jodu w spirytusie. Środek bakteriobójczy, stosowany gł. do odkażania skaleczeń, ran, skóry przed operacjami itp.

Jodzica (iodismus)

II, 46.

(1857 —

Joinville, żuewil — wsch. przedmieście Paryża nad Marną; skupia fr. przemysł filmowy.

Jókai Maurus — (1825—1904), powieścio-pisarz węg., jeden z przywódców partii narodowej w walkach r. 1848. Napisał szereg historycznych, patriotycznych powieści. „Poruszymy z posad ziemię". „Kamienne serce" i i.

-v / F, 1280, 1281.

Jokasta — w podaniach gr. żona Lajosa, króla Teb; dowiedziawszy się, że nieświadomie poślubiła swego syna, Edypa — powiesiła się.

Jokohama — obok Kobe gł. port i m-to handlowe jap., zlane w jedną całość ze stolicą Tokio, jeden z największych portów Pacyfiku. Odbudowany po trzęsieniu ziemi w 1923 r. 704 000 mieszk.

1. — w St. Test. syn Saula, najlepszy przyjaciel Dawida. 2. — żartobliwe przezwisko nadawane obywatelom St. Zj. A. Pn.

(1858—1922), rum. mąż

Joffe Adolf — (1883 — 1927), dyplomata sow. przewodniczący delegacyj sow. na konferencje pokojowe z Niemcami w Brześciu w grudniu 1917 i z Polską w Rydze w 11. 1920-1921.

Joffre Joseph, żofr żózćf — (1852—1931), marszałek Francji od r. 1916. Uczestniczył w wojnie fr.-prus. w r. 1870 oraz w wojnach kolonialnych. Po wybuchu wielkiej wojny w r. 1914 — naczelny wódz wojsk fr. Jego zasługą było zwycięstwo nad Marną.

Joga — system rei. — filozoficzny w Indiach. Wyznawcy J., tzw. jogowie, przez wewnętrzną koncentrację dążą do zerwania ze światem zewnętrznym i do mistycznego połączenia się z bóstwem. Dzięki uzdolnieniom zdobytym na drodze umartwień, ascezy i ćwiczeń hipnotycznych jogowie uzyskali w znacznym stopniu panowanie nad funkcjami ciała.

Jogurt — kwaśny napój z zagęszczonego przez gotowanie sfermentowanego mleka, uważany na narodowy napój bułg., lekkostrawny; dzięki zawartym w nim bakteriom przeciwdziała rozwojowi bakteryj gnilnych w przewodzie pokarmowym, stosuje się dlatego w lecznictwie.    ->• III, 622.

Johannesburg — największe m-to Trans-vaalu w ang. dominium Pd. Afryka. Założone po odkryciu złota w r. 1886. Ośrodek kopalnictwa złota. Uniwersytet i biskupstwo anglikańskie. 462 000 mieszk., w tym 253 000 białych.

IV, 1521, 1522.

Johannisbad -* Janske Lazne.

Johannisburg -* Jańsbork.

Johannsen Wilhelm Ludwig

1928), genetyk duń., autor pracy „O dziedziczności w populacjach i liniach czystych" (1903); wprowadził do badań nad dziedzicznością metodę statystyczno-hodo wlaną. Na wynikach jego badań oparta jest współczesna krytyka darwinizmu,    -> II, 866.

John Buli, dżon bul, (ang. = Jan Byk) — postać symbolizująca charakter Anglików: ich tężyznę, prostolinijność i solidność, jako cechy dodatnie; szorstkość, upór i skrajny konserwatyzm, jako ujemne. Postać J. B. naj-plastyczniej przedstawił dr. John Arbuthnot w dziele: „The History of John Buli“ (1727).

Johnson Samuel, 'dżonsn 's&mjual czyli Dr. Johnson — (1709—1784), pisarz ang., eru-dyta, twórca „Słownika" i. „Żywotów poetów ang.“. Zajmował czołowe miejsce w życiu literackim epoki, założył kawiarniany „The Li-terary Club" (Klub Literacki), wydawał pisma literackie.

Johnstown, 'dżonstaun — przemysłowe (metalurgia) m-to w Pennsylwanii. 67 000 mieszk., w tym 5000 Polaków.

Johst Hans — (* 1890), pisarz niem., jeden z najwybitniejszych liryków Niemiec współczesnych. Napisał dramat ,,Der Einsame"    („Sa

motny"), powieści: „Der Anfang", („Początek"), „Kreuzweg“ („Rozstajne drogi") i i.

-* II, 1043, I V, 316.

Jokosuka — jap. port wojenny w zatoce Tokio, na pd. od Jokohamy. 183 000 mieszk.

Jolanta błog. — (1244—1297), żona ks. kaliskiego Bolesława Pobożnego, córka Beli IV węg., po śmierci męża wstąpiła (z Kingą) do zakonu klarysek.

Joliot, żolio, małżeństwo: Frćdćric (* 1900) i Iróne (* 1897), córka Marii Curie-Skłodow-skiej — fizycy fr.; pracują w dziedzinie fizyki jąder atomowych. Pierwsi otrzymali sztuczne pierwiastki promieniotwórcze (np. radiofosfor — izotop fosforu — przez bombardowanie glinu cząstkami a). Nagroda Nobla w r. 1935.

II, 1059, 421, 422-423.

Jolly Philipp, żoli filip - (1809-1884), fizyk niem. Wynalazł termometr gazowy, skonstruował bardzo czułą wagę sprężynową.

-> I, 1001, 1002.

Jom Kipur (hebr. = dzień przebaczenia) — najuroczystsze święto żyd., post, dzień skruchy i modlitwy. Przypada na jesieni (wrzesień lub październik). Potocznie zw. Sądnym Dniem.

Jomsburg -> Wineta.

Jommeli Niccolo — (1714—1774), wł. kompozytor, obok Glucka jedna z najwybitniejszych postaci w muzyce XVIII w. 75 oper, muzyka kościelna.

Jonasz — prorok biblijny, któremu poświęcono opowieść fantastyczną, zawartą w jednej z 12 pomniejszych ksiąg proroczych (o rybie, która go połknęła); księgę J. trudno związać z historycznym prorokiem J. z IX w. prz. Chr.

Jonatan

Jones Inigo, dżounz ynygou — (1573—1652), architekt i dekorator ang., tworzący pod wpływem klasycznym i wł. Szereg budowli w Londynie.

Jonescu Take stanu, żarliwy zwolennik Entente’y, przyczynił się do wypowiedzenia wojny państwom centralnym; w 11. 1921 — 1922 premier.

Jongleurs, żógler (fr.) — zawodowi muzycy i śpiewacy wędrowni w śrdw., igrcy. Uprawiali

też deklamację, opowiadanie bajek, kuglarstwo i sztuki błazeńskie. Stąd żongler — sztukmistrz cyrkowy, popisujący się zręcznością w rzucaniu, chwytaniu i balansowaniu różnych przedmiotów.

Jonium

-> IV, 416.

-> II, 694, 1081.

(1593—1679), malarz

III, 907.

(1842—1907), lekarz

oraz

m-to i letnisko karpackie w pwt. myślenickim. 3000 mieszk.

Jorga Mikołaj — (* 1872), rum. mąż stanu i historyk, prezes ministrów w r. 1931. „Historia narodu rum.", „Historia literatury rum. w XVIII", „Historia Cesarstwa Osmańskiego".

Jórgensen Johannes i nowelista duń.; przeszedł od ateizmu i radykalizmu do katolicyzmu i jest obecnie jednym z czołowych duń. pisarzy kat. „Franciszek z Assyżu", „Katarzyna z Sieny" i i.

Joselewicz Berek -» Berek Joselewicz.

Jostedalsbrae

kot

pierwiastek promieniotwórczy, izotop toru, jeden z produktów pośrednich przy przemianie uranu w rad. Okres półtrwania 7400 lat. S. chem. Io.

Jonizacja — powstawanie jonów gł. w gazach pod wpływem czynników jonizujących.

-+art. „Jony" II, 1095-1104; IV, 410, 431, 434, 435, 436, 437.

Jonkóping — stare m-to szw. na pd. brzegu Jeziora Wetter; wyprodukowano tu w 1853 r. po raz pierwszy zapałki szw. Fabryki zapałek i papieru. 31 000 mieszk.

Jonowie, Jończycy — jeden z najważniejszych szczepów starogr., osiadły w Attyce, Eubei, Arch. Gr. i na pobrzeżu Azji Mn.; kolonizacja Sycylii i pd. Włoch. Gł. twórcy kultury gr. (Ateny).

Jonson Benjamin, 'dżonsn 'bendżomyn — (1572—1637), dramaturg ang. Wprowadza estetyczne pojęcia klasyczne do dramatu ang. Gł. dzieła: komedie ,, Volpone" i „The Al-chemist". Współzawodniczył z Szekspirem.

Jony — atomy lub cząsteczki z ładunkiem elektrycznym dodatnim lub ujemnym; powstają przez przyłączenie lub odszczepienie jednego lub więcej elektronów. -> art. II, 1095—1104;

I,    930, III, 409, 411, 435, 988, I V, 1499.

Jońska filozofia przyrody — najdawniejsza szkoła filozoficzna gr., VI w. prz. Chr.; głosiła pogląd, że świat powstał z ożywionej materii. Przedstawicielami tej szkoły byli: Tales, Anaksymander i Anaksymenes.

Joriskie Morze — do 4400 m głęb. część Morza Śródziemnego m. Sycylią, Włochami i Grecją.

Jońskie Wyspy — gr. arch. u zach. brzegów kraju,: Korfu, Paksos, Leukas, Kefalenia, Itaka i Zakynthos, 1922 km², 213 000 mieszk.

Joński styl -> Porządki architektoniczne.

IV, 948.

Jordaens Jakob flam., uczeń i pomocnik Rubensa. Obrazy J., odznaczające się żywością kompozycji i bogatym kolorytem, przedstawiają sceny mitologiczne oraz rei. Gł. dzieła: „Ostatnia Wieczerza", „Męczeństwo św. Apolonii" i i.

Jordan — (X w.), biskup poznański, pierwszy biskup polski obrządku łac. Narodowość

J.    jest nieustalona.

Jordan Henryk

i działacz społeczny. W r. 1887 zał. własnym sumptem park gry i zabaw dla młodzieży w Krakowie, tzw. Park Jordana. Zainicjował akcję warsztatów młodzieży szkolnej ogródków-boisk dla dzieci najmłodszych, tzw. ogródków jordanowskich, istniejących obecnie w różnych m-tach polskich.

Jordan — 1. — graniczna rzeka Palestyny, płynie w rowie tektonicznym, położonym przeważnie poniżej poziomu morza a zapadłym w dyluwium. Zarówno sam J., jak i stworzone przez niego jeziora ( Merom, Genezaret, Morze Martwe) są wspominane wielokrotnie w historii St. i N. Test. 215 km dług. 2. — dopływ Wielkiego Jeziora Słonego z Gór Wasatch w Wielkiej Kotlinie amer.; na nawodnionych przez

J. polach skupia się osadnictwo mormonów.

-* I, 464, III, 1203.

Jordanowskie ogródki -> Jordan Henryk.

Jordanów

(* 1866), poeta

największe europejskie pole firnowe w Norwegii; wysyła liczne lodowce w doliny; ok. 1200 km² pow.

Joteyko Tadeusz — (1872—1934), kompozytor symfonii, suity i uwertury na tematy polskie, muzyki kameralnej, pieśni i 2 oper: „Zygmunt August" i „Jadwiga". I V, 256.

Joteykówna Józefa — (1866—1928), psycholog. Prace nad zastosowaniem psychologii do pedagogii. „Zmęczenie" i i.

Jótunfjeld — zwarty masyw górski w środk. Norwegii z najwyższymi szczytami płw. (Glit-tertind, Galdhópig) ponad 2500 m wys. i potężnymi lodowcami.

Jouhaux Lćon ,żuó leó — (* 1879), polityk fr., działacz ruchu syndykałistycznego, od r. 1909 sekretarz C. G. T. (Con\&dlration generale du Trarail).

Joule James Prescott ,dżaul dżejmz ’pres-(1818—1889), piwowar i fizyk ang. Wyznaczył równoważnik mechaniczny ciepła, jest współodkrywcą I zasady termodynamiki. ->■ I, 1011. J. prawo dotyczy ilości ciepła (zw. ciepłem J.) wydzielanego w przewodniku przez prąd elektryczny; ilość ta (w kaloriach) jest wprost proporcjonalna do kwadratu natężenia prądu (w amperach), do oporu (w o-mach) i czasu (w sek), w ciągu którego prąd płynie: Q = 0, 24ri²t. Zastosowaniem praktycznym ciepła J. są przyrządy: żelazka, piecyki, żarówki elektryczne i i. -> IV, 522. Joule (od nazwiska J.), popularnie zw. dżu-lem — jednostka pracy i energii, 10⁷ ergów.

Jouvenel Henri, de, żuwonel ari do — (* 1876), polityk, dyplomata i wybitny dziennikarz fr. W r. 1924 minister oświaty; w r. 1934 minister kolonij.

Jowisz -> Jupiter.

Jowisz — największa planeta układu słonecznego, bardzo spłaszczona. W gęstej atmosferze oprócz nieznanych nam gazów metan i amoniak. 9 satelitów. Często obserwować można przejścia ich na tle tarczy J. lub zaćmień. Z obserwacji zaćmień Rómer obliczył prędkość światła.

Joyce James .dżojs dżejmz powieściopisarz irl., autor eksperymentalnych powieści: ,,Ulysses“, ,,Anna Linia Plurabelle". ii. J. dąży do stworzenia nowej formy powieściowej, przedstawiającej podświadome życie człowieka; stwarza własny styl i język.,

Jozue — w St. Test. następca i uczeń Mojżesza, wódz pokoleń izraelskich w walkach o podbój Przedjordanii; domniemany autor Juan les Pins, 'żuśl lć pe — kąpielisko mor-księgi biblijnej J. Wg. podania wstrzymał    skie na fr. Wybrzeżu Lazurowym,

słońce na niebie podczas bitwy pod Gibeonem, Juan Szy-k'ai — (1859—1916), chiń. mąż. aby przedłużyć dzień i umożliwić dalszy po- stanu. Po upadku monarchii w 1912 r. pierw-ścig za wrogiem.    szy prezydent republiki chiń. W 1915 r. został

Józef — jedenasty syn patriarchy biblijnego cesarzem, lecz w 1916 r. abdykował.

Jakuba, sprzedany przez braci do Egiptu, -*■ I, 955, 956. gdzie został wicekrólem. Bohater najróżniejszych Juarez Benito .huarez przypowieści i utworów (w Polsce: m. i. Reja:    polityk meksyk., z pochodzenia Indianin. Od

,,Żywot Józefa z pokolenia żyd." i Szymono-    1858 r. faktyczny, od 1861 r. formalny pre-

wica: ,,Casłus Joseph").    zydent republiki; w 1859 r. ogłosił wolność

Józef — imię świętych. 1. — oblubieniec    rei. i konfiskatę jnajątków kościelnych. Wyparł

N. M. P., przybrany ojciec i opiekun Chry-    z Meksyku wojska Napoleona III i kazał roz-

stusa. Z zawodu cieśla, zmarł prawdopodobnie    strzelać osadzonego przezeń na tronie Malcsy-

przed publicznym wystąpieniem Chrystusa.    miliana Habsburga.

Patron kościoła kat. Pam. 19 marca. 2.

(1580— 16231,

liczne zakony (ok,

Jubileuszowy rok

(t 62),

-> 7, 353, IV, 1511, 1513.

(♦ 1882),

J. z Arymatei — członek sanhedrynu, tajny uczeń Chrystusa, którego ciało pogrzebał we własnym grobie.

Józef — imię cesarzy rzym.-niem. 1. — J. I Habsburg — (1678—1711), syn i następca Leopolda I, cesarz i władca Austrii od r. 1705; prowadził, jak i jego ojciec, wojnę o sukcesję hiszp. przeciw Francji i wyparł Francuzów z Włoch i Niderlandów; przyznał w r. 1707 protestantom śląskim wolność wyznania. 2. — J. II Habsburg — (1741 — 1790), syn Franciszka I i Marii Teresy, cesarz rzym. od r. 1765, od tegoż roku spółrządca, w r. 1780 następca swej matki jako władca Austrii. Przedstawiciel absolutyzmu oświeconego zw. w Austrii józefi-n i z m e m . Reformy jego spotykały się z silnym sprzeciwem (Niderlandy austr., powstanie węg.). Pod koniec panowania zmuszony był do częściowego odwołania reform.

-> 7, 16. 17, II, 774, IV, 1278.

Józefat Kuncewicz, św. bazylianin, gorliwy zwolennik unii brzeskiej; od r. 1617 arcybiskup w Połocku, zamordowany przez dyzunitów. Patron unii.

Józefata Dolina — dolina w okolicy Jero-. zolimy; w J. D. ma się odbyć Sąd Ostateczny.

Józefici, Józefitki 20) pod wezwaniem św. Józefa; wychowanie młodzieży, pielęgnowanie chorych itp.

Józefina (Josćphine Tascher de la Pa-gerie, żózćfin taszć de la pażari) — (1763— 1814),

cesarzowa Francuzów. Żona gen. Beauharnais, straconego w r. 1794; w r. 1796 żona Napoleona I. w 1809 r. rozwiedziona.

Juan d’Austria, huan daustria — (1547 — 1578), wódz hiszp., syn naturalny Karola V. Za Filipa II na czele floty Ligi św. odniósł w r. 1571 świetne zwycięstwo nad flotą tur. pod Lepanto; od r. 1576 namiestnik hiszp. w Niderlandach.

Juan don -> Don Juan.

Juan Fernandez — archipelag chilijski na pd.-wsch. Pacyfiku, obecnie kolonia karna. Tutaj to przebywał w 11. 1704—1709 rozbitek Selkirk, pierwowzór Robinsona Crusoe. 185 km². 200 mieszk.

(1806-1872),

-► II, 969. rok wielkiego odpustu, ogłaszanego przez papieża raz na 25 lat. Pierwszy J. R. odbył się w r. 1300, Z okazji ważnych rocznic papieże ogłaszają czasami nadzwyczajny J. R., jak np. w r. 1933 na pamiątkę tysiąc dziewięćsetlecia Męki i Zmartwychwstania Chrystusa.

Jucht —skóra wołów, krów i starszych cieląt nasycana dziegciem brzozowym; nieprzemakalna, o specyficznym zapachu.

Juda Tadeusz Apostoł, św. brat św. Jakuba Młodszego. Pozostał po nim list, skierowany przeciwko gnostykom. Umęczony. Pam. 28 października.

I, 244.

Juda — czwarty syn patriarchy biblijnego Jakuba, praojciec pokolenia izraelskiego, które dało nazwę krajowi i państwu Judei w Palestynie pd.

Judaizanci — sekty chrześcij., skłaniające się ku żydostwu, gł. w Rosji od XV w.; mała garstka J. w Polsce w epoce humanizmu i reformacji. Herezja J. wyraża się głównie w święceniu soboty, skąd nazwa ,,sobotnicy“. Mimo prześladowań utrzymali się J. w Rosji do wielkiej wojny.    -> 7, 312.

Judaizm — pojęcie kulturalno-historyczne, obejmujące religię, etykę i treść duchową twórczości Żydów na przestrzeni ich dziejów.

Judasz Iskariota (z Kariotu) — jeden z apostołów; zdradził Chrystusa za 30 srebrników ; popełnił samobójstwo.

Judaszowe

drzewo.

cieśnina dzieląca

góral-pasterz wy pasujący latem owce i bydło po wysokogórskich halach Karpat i trudniący się wyrobem sera.

-> II, 896, III, 1269.

Jujuba (Zizyphus jujuba) czasty z rodziny Rhamnaceae; rośnie w Syrii, skąd sprowadzony do Europy. Owoc czerwony lub żółty o miłym smaku.

Jukagirzy

na wybrzeżu niezdrowa dżungla, wśród której znajdują się najważniejsze ruiny kultury Majów. 175 000 km².

1. — gł. rzeka Alaski;

-+I, 117.

Judaszowe drzewo (Cercis siliąuastrum) — gat. drzewa lub krzewu z rodziny motylkowatych; występuje w obszarze śródziemnomorskim, w Europie środk. hodowane jako ozdobne; prawie okrągłe liście i różowo-czerwone kwiaty.

Judea — pd. część Palestyny od Gór Samaryjskich do pustyni na pograniczu egips., z Jerozolimą, Betleem i Jerycho.

Pierwotnie dzielnica pokolenia izraelskiego Judy, później — teren państwa judzkiego.

-► III, 1203, 1205.

Judenicz Nikołaj — (1862—1933), generał ros. W 1919 r. w czasie wojny domowej dowódca wojsk kontrrewolucyjnych na pn.-zach.; poniósł klęskę w wyprawie na Petrograd, wycofał się do Estonii, gdzie wojsko jego zostało rozbrojone i rozwiązane.

Judyta — bohaterka apokryficznej księgi biblijnej tejże nazwy; zbawiła ojczyznę judzką od najeźdźców asyryjskich, uśmierciwszy ich wodza Holofernesa.

Jugorska Cieśnina Wyspę Wajgacz w pn. Rosji od kontynentu.

Jugosławia — królestwo na pn.-zach. Płw. Bałkańskiego nad Adriatykiem. Na zach. Góry Dynarskie i Alpy, na wsch. łańcuch Karpat i Bałkanu oraz masywy trackie, na pn. Nizina Pannońska. Gł. rzeki: Dunaj, Drawa, Morawa. Klimat na wybrzeżu morski, w głębi kraju kon tynentalny. Ludność gł. Serbowie (46°/₀ — prawosławni, częściowo mahometanie), Chorwaci (28,5°/₀ — kat.) i Słoweńcy (8,5°/₀ — kat.). W pn. Bośni emigracja polsjca w liczbie 12 000. Na pobrzeżu pozostały wpływy kultury wł., na pn.-zach. niem. Kraj rolniczy (zboże, kukurydza, owoce, latorośl winna) i hodowlany (bydło, owce, trzoda chlewna). Obfitość lasów (eksport drzewa). Na zach. przemysł (słabo rozwinięty), złoża węgla i rud. Na pobrzeżu (1700 km dł.) — rybactwo. Duża flota handlowa i marynarka wojenna (gł. porty Dubrownik i Split). Stolica Belgrad. 248 000 km², 13 934 000 mieszk. — J. powstała przez połączenie Serbii, Czarnogórza i wyzwolonych części monarchii austro-węg. (Chorwacji, Słowenii, Dalmacji oraz Bośni i Hercegowiny) w r. 1918 jako królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (S. H. S.). Centralizacyjne dążności Serbów, nie uznających Chorwatów, mówiących tym samym językiem, za odrębny naród, spowodowały antagonizm serb.-chorwacki, charakterystyczny dla wewnętrznych stosunków J. Dla polityki zagranicznej decydująca jest przynależność J. do Małej En-tenty (wraz z Rumunią i Czechosłowacją), mającej na celu niedopuszczenie do odrodzenia Austrii i Węgier. Antagonizm w stosunku do Włoch (walka o wpływy na Adriatyku), od 11. 1935 — 1936 osłabł; antagonizm bułgarsko-serb. (z powodu sporu o Macedonię, przyznaną J.) również z biegiem czasu osłabiony. W r. 1934 zamordowanie króla Aleksandra w Marsylii przez separatystów macedońskich; od tego czasu regencja w imieniu małoletniego Piotra II. -> III, 671, IV, 91, 579, 580, 583, 584, 793, 830, 1241, 1242, 1342, 1388.

Jugurta — (*(• 104 prz. Chr.), król Numidii. Początkowo sojusznik Rzymian w wojnie numantyjskiej, wszczął wojnę z Rzymem w

11. 111 — 105; zwyciężony, został uduszony w więzieniu rzym.

Juhas

krzew kol-

pn. syberyjskie plemiona myśliwców i rybaków o kulturze pokrewnej eskimoskiej.

Jukatan — największy płw. Ameryki Środk. (pd. Meksyk); we wnętrzu sawanna,

Jukon ,Yukon wypływa w Górach Nadbrzeżnych jako Lewes, wpada do Morza Berynga. Żeglowna przez 3 miesiące. 3600 km dług. 850 000 km² dorzecza. 2. — kanad. terytorium nad górnym J. obecnie włączone do Bryt. Kolumbii; złoża złota nad rzeczką Klondyke. 536 000 km², 4000 mieszk. Stolica Dawson.

Julijskie Alpy — wapienne pasmo na granicy wł.-jugosł.; w pd. części występują obficie zjawiska krasowe. Najwyższy szczyt: Triglav, 2864 m wys.

Julia — (39 prz. Chr. —14), córka cesarza Augusta. Słynna z urody, wykształcenia i dowcipu ; skazana przez ojca na wygnanie za lekkomyślne życie.

Julian Apostata (Odstępca) — (ok. 332 — 363), cesarz rzym. i filozof. Porzuciwszy chrześcijaństwo, dążył do przywrócenia w imperium hellenizmu i strż. kultu; zwolennik kultu słońca i religii Mitry. Odwołał edykt Konstantyna. Zginął w wyprawie przeciw Persom.

Julius — ród rzym. który wywodził się rzekomo od Eneasza i z którego pochodził Juliusz Cezar.

Juliusz — imię kilku papieży. 1. — J. I, św. — papież w 11. 337 — 352, zwalczał arianizm, przyczynił się do ustalenia zasady prymatu papieskiego. Pam. 12 kwietnia. 2. — J. II (della Rovere) — (1443 — 1513), papież, od r. 1503, dążył do wzmocnienia i rozszerzenia państwa kościelnego. Zwołał XVIII sobór powszechny. Wielki protektor sztuki, sprowadził do Rzymu Michała Anioła, Bramantego

(1761 —

Konrad

1.

określenie stosowane od poł. XIX w. wobec reakcyjnej szlachty wsch.-prus. 2. — uczeń szkoły oficerskiej w Rosji.

Junkers Hugo — (1859—1935), niem. konstruktor samolotów i silników. Junkersy — niem. samoloty konstrukcji J. ; wytwórnia w Dessau. Motory J. pędzone są olejami ciężkimi.

Junnan — górzysta prow. pd. Chin, przecięta rzekami: Saluen, Mekong, Jangcykiang. Duże bogactwa mineralne, lasy. Silne wpływy fr. z sąsiednich Indochin. 383 000 km²,

11 000 000 mieszk. Stolica Junnan, 150 000 mieszk.

Jupiter

okres geol. w erze mezozoicznej. W ^okresie tym morze zalewało wielkie obszary kontynentów, m. i. Europy. Istniał wtedy szereg stref klimatycznych, i przejściowe. Zachowały się liczne szczątki bujnego świata organicznego okresu J.

-► II, 554, IV, 121, 1531-1532.

Jura

zimne, ciepłe

wapienne pasmo górskie, rozciągające się od Izery pod Grenoblą do górnego Menu. Wyższa pd. część fr.-szwajc. uległa na zach. sfałdowaniu (najwyższy szczyt Cret de la Neige, 1723 m wys.) ; niższa pn., zw. Alb, nie sfałdowana, stromym stopniem oddziela w Niemczech dorzecza Renu i Dunaju. W części niem. wyróżniamy J. Szwabską i J. Frankońską.

nowe kąpielisko morskie nad

Bałtykiem na Helu.

Jurgens Edward — (1823—1863), działacz narodowy ze stronnictwa „Białych"; przeciwny wybuchowi powstania, po wybuchu przystąpił do niego; umarł w cytadeli warszawskiej.

Jurta

Jurydyka

-> IV, 185.

i Rafaela. Położył kamień węgielny pod budowę Bazyliki św. Piotra.

-+//, 904, IV, 559, 571.

Juliusz Cezar -* Cezar Juliusz.

-► I, 748, 893, 894.

Jumrukczał — najwyższy szczyt Bałkanu (Starej Płaniny). 2374 m wys.

Junak — 1. — człowiek dzielny, ,,z fantazją". 2. — członek organizacji przysposobienia wojskowego oraz młodociany robotnik zatrudniony w obozie pracy.

Jundziłł Stanisław Bonifacy 1847), wybitny przyrodnik; profesor uniwer-stetu wileńskiego. „Flora Litwy", podręczniki botaniki i zoologii.

Juneau ,żiinó — stolica Alaski w jej pd. części fiordowej. 4000 mieszk.

Jungfrau — szczyt Alp Berneńskich, 4167 m wys. Obserwatorium, kolejka zębata.

Jung Karl Gustav — (* 1875), psychiatra szwajc., twórca nowego kierunku w psychoanalizie i psychoterapii, przeciwstawiającego się freudyzmowi. Wysunął znaczenie świadomych ideałów dla psychiki człowieka.

Jungingen, von (•f 1407), od r. 1393 w. mistrz Krzyżaków, uzyskał od Witolda Żmudź. 2. — Ulryk — (J* 1410), brat poprz., od r. 1407 w. mistrz Krzyżaków, doprowadził do wojny z Polską i Litwą. Zginął pod Grunwaldem.

Junkier (niem. Junker, junger Herr = młody pan) — 1. — dawniej syn szlachcica-ziemianina niem., później szlachcic niem. J u n-kier st wo

Junona — bogini rzym., małżonka Jowisza, opiekowała się narodem rzym. Jako bogini małżeństwa była w religii rzym. odpowiednikiem gr. Hery.

Junosza Klemens -> Szaniawski Klemens Junta ,hunta (hiszp. = zgromadzenie) — w Hiszpanii i państwach latyńskich Ameryki Pd. związek polit., w śrdw. zgromadzenie szlachty i duchowieństwa zwołane przez króla. W 1808 r. J. centralna kierowała powstaniem narodowym przeciw Napoleonowi. W r. 1936 J. de Defensa Nacional wystąpiła zbrojnie przeciw rządowi Frontu Ludowego.

największy bóg rzym., ojciec bogów i ludzi, odpowiadający gr. Zeusowi; czczony przez Rzymian jako ten, który obdarzył ich panowaniem nad światem i jako dawca zwycięstw („Victor“). Najwspanialsza świątynia J. znajdowała się na Kapitolu (,,Jupiter Capitolinus"). Na jego cześć odbywały się igrzyska, zw. ludi. (Forma polska Jowisz wywodzi się z łac.: nom. Juppiter, genet. J o vis).

Jupitery — lampy elektryczne o wielkim natężeniu światła; używane są w wytwórniach kinematograficznych do zdjęć filmowych, do oświetlenia terenu itd.

Jura

-* II, 421, 423.

Jura Krakowska, zw. też Pasmem Krakowsko-Wieluńskim — stromy ku zachodowi stopień wapienny, oddziela Śląsk od Małopolski. Sterczą tu gęsto skały wapienne z ruinami zamków. Częste zjawiska krasowe i jaskinie z licznymi śladami przedhistorycznego człowieka ze starszej epoki kamiennej. Urokiem krajobrazowym wyróżnia się dolina Prądnika pod Krakowem.

Jurata

zrazu

kopulasty schron mieszkalny z prętów drewnianych pokrytych filcem, matami lub skórami. W strż. używany przez Scytów, obecnie zaś przez koczownicze plemiona pasterzy w pn. i środk. Azji, jak Tatarzy, Mongołowie, Kirgizi ii.    -»■ 7 V, 1145.

Jury, 'dżuary (ang.), jiiri (fr.) — komisja sędziów, zazw. fachowców, powołana jednorazowo dla wydania oceny, przyznania nagrody w czasie wystaw, konkursów, zawodów.

w dawnej Polsce osada lub dzielnica miasta, rządząca się oddzielnymi prawami.

Jus (łac.) — prawo.

Jusserand Jean Adrien Aubin Jules, żiisarń ża adrja óbe żul — (1855—1932), dyplomata i pisarz fr.; ambasador w St. Zj. A. Pn. w 11.

1902—1925. Napisał szereg dzieł o literaturze i historii Anglii i Ameryki.

Justitia

Juta.

-> I, 1155, 1156, 1157.

Jutlandzka bitwa (bitwa pod Skagerra-wielka bitwa morska w 1916 r. na

u strż. Rzymian bogini sprawiedliwości odpowiadająca gr. Temidzie. Wyobrażana z opaską na oczach i szalami w ręku.

Justyn św. — (*f ok. 165), filozof, pisarz i męczennik, Grek ur. w Palestynie, zał. szkołę chrześcij. w Rzymie, ścięty. Pam. 14 marca.

Justynian — (ok. 482 — 565), od r. 527 cesarz wsch.-rzym. Dążył do przywrócenia cesarstwa rzym. w dawnych granicach i wprowadzenia niczym nieograniczonej władzy nad państwem i kościołem (cezaropapizm). Jego wodzowie, Belizariusz i Narzes, zburzyli królestwa Wandalów i Ostrogotów oraz przyłączyli Afrykę, Sardynię, Korsykę, Sycylię i wsch. część Italii (egzarchat raweński).

Za jego panowania dokonano wiel-kiego dzieła kodyfikacji prawa ^ rzym. (Corpus iuris civilis). ^ Ozdobił Bizancjum wielu pięk-nymi budowlami (Hagia Sofia).    yi

-> I, 730, IV, 707.    ^ r //

Juta (Corchorus) — rośli- fco/L ( ' / na tropikalna, uprawiana prze-ważnie dla włókien (dł. ich dochodzi do 2,5 m), z których się przędzie worki, powrozy, także tkaniny meblowe i dywany (często po zmieszaniu z konopiami). Rośnie przeważnie w Indiach (dolna Bengalia), które dostarczają 99 °/₀ zbiorów światowych (powyżej 1,8 milionów ton rocznie).

-y IV, 1187,

Jutrzenka -> Eos.

Jutlandia, duń. Jylland — półwysep duń. między Morzem Niem. i Kattegatem, kraj pagórkowaty, rolniczy i hodowlany; na wsch. wybrzeże fiordowe dogodne dla żeglugi z portowymi m-tami, na zach. piaszczyste wydmy. 30 000 km², 1 623 000 mieszk. Największe m-to Aarhus.

kiem)

Morzu Niem. m. flotą niem. a ang. -> art. ,,Bitwa Jutlandzka", I, 707—718.

Jutrznia — pierwsza część brewiarza, odmawiana dawniej przez kapłanów o świcie, obecnie tylko w pewnych zakonach. Ciemna

J. — nabożeństwo odprawiane w Wielką Środę, Czwartek i Piątek późnym wieczorem.

Juvenalis JDecimus Janius — (ok. 60— ok. 140), poeta rzym. epoki Trajana, ostatni wybitny poeta rzym. Zachowało się jego 16 satyr piętnuj ących ówczesne stosunki polit. i obyczaje, zwł. zaś zwyrodniałą arystokrację, rosnących w znaczenie parweniuszów i obce żywioły, zalewające Rzym.

-► III, 422.

homet.

z cza-

Kabel

185. 2. skiej, tj. 185 m.

Kabinda, portug. Cabinda — port portug. w Afryce na pn. od ujścia Konga.

Kabylia

Ka’ba (ar. = kostka) — czworoboczna kaplica w środku meczetu w Mekce, największa świętość mahometan, cel dorocznych pielgrzymek do Mekki. We wsch. ścianie K. wmurowany jest „czarny kamień", niegdyś fetysz pogańskich Arabów, którego kult uznał Ma-

II, 1011.

Kabała — pierwotnie „tradycja ustna" nauki żyd. w ogóle; od XIII w. — nauka mistyczna w postaci alegoryczno-symbolicznej wykładni Biblii i doktryny teozoficznej, dostępnej jedynie dla „wtajemniczonych". Potocznie : wróżenie z kart; intryga, spisek.

Kabaret (z fr. cabaret, kabarć — karczma) — powstały w Paryżu w końcu XIX w. rodzaj małego teatru, w którym produkowali się przedstawiciele cyganerii artystycznej; sem w ogóle niewielka scenka, na której odbywają się występy poszczególnych artystów.

1. Elektryczne przewody, -y II, morska miara dł. = 0,1 mili mor-

Kabotaż — żegluga przybrzeżna m. portami jednego kraju. Krajem b. intensywnego

K. jest np. Norwegia.

Kabul — stolica Afganistanu i prow. K. nad rzeką tejże nazwy, przy gł. szlaku handlowym z Indyj do Iranu i Turanu. 140 000 mieszk.

najwyższa część Atlasu Tell-skiego w Algerii z masywem Dżurdżury (do 2208 m wys.), zamieszkana przez zachowaną tu przedar. ludność berberyjską, Kabylów.

Kacyk — ind. słowo oznaczające naczelnika plemienia lub wsi, pierwotnie używane tylko na Haiti, przez Hiszpanów przeniesione na Amerykę Środk. i Pd.; w przenośni — panoszący się urzędnik.

Kaczenica (Lepas anatifera L.) — gat. skorupiaka morskiego z rzędu wąsonogów (Cir* ripedia). K. ma ciało pokryte zwapniałymi tarczkami i odwłok szczątkowy. Sześć par nóg tułowiowych bardzo długich i giętkich (stąd nazwa wąsonogi) służy do naganiania pokarmu. K. prowadzi tryb życia osiadły. Rozwój złożony.

Kaczeniec ->■ Knieć.

28

Świat i Życie. — V.

Kaczka (Anas) — ptak wodny o nogach krótkich i palcach spiętych błonami. Dziób    1921 r. także uczeń szkoły podchorążych,

Kadet

uczeń korpusu kadetów. Do

Kadi — sędzia w krajach muzułm., wyda-

opatrzony po brzegach rogowymi blaszkami.

Rożne gat. K. zamieszkują Europę, Azję,    jący wyroki na podstawie praw rei. W Turcji

Afrykę i Amerykę Pn. Kaczka dzika (Anas    od r. 1922 urząd K. został zniesiony.

tułów; zasadnicza część np.

Kadłub

boscas L.) uważana jest za formę wyjściową dla K. domowej. Polskę zamieszkuje kilka    płat o wc a, stanowiąca podstawę łączącą wszy-

gat. K.

Kaczkowski Karol

-*> I, 1265.    stkie jego części. K. okrętu — pudło okrętu

(1797—1867), kie-    (okręt bez żagli, burt itd.).

równik służby zdrowia w powstaniu listopa- ₍    -► III, 1128, 1129.

dowym. Ciekawe pamiętniki.    Kadłubek Wincenty — (ok. 1160—1223),

Kaczkowski Zygmunt — (1826—1896), po-    kapelan królewski, biskup krakowski, potem

wieściopisarz. „Bitwa o Chorążankę" (1851),    mnich w klasztorze jędrzejowskim; napisał po

„Murdelio" (z cyklu „Ostatni z Nieczujów");    łac. „Kronikę Polski", pierwsze literackie

powieści osnute na tle konfederacji barskiej    dzieło polskie na poziomie ówczesnego pi-

(„Annuncjata", 1859) i współczesne („Wnu-    śmiennictwa zach.-europ., bez większej war-

-► I V, 223.

częta", „Bajronista", 1857). Po ukazaniu się    tości historycznej.

„Ogniem i mieczem" usiłuje współzawodniczyć Kadm — pierwiastek, ciężki metal, podobny z Sienkiewiczem, pragnąć przeciwstawić nad-    do cynku. L. porz. 48, c. atom. 112,4, s. chem.

miernej, jego zdaniem, idealizacji przeszłości    Cd. Znajduje się w rudach cynkowych i otrzy-

u Sienkiewicza — swoje ujęcie historii Polski.    muje się z nich (m. i. na Górnym Śląsku).

„Abraham Kitaj" (1886), „Olbrachtowi ryce-    Stosuje się do wyrobu łatwo topliwych stopów,

rze" (1889).

-*■ IV, 601.    wzorcowych ogniw normalnych i siarczku K.,

Kadaster, kataster gruntowy — dokładny    używanego jako żółta farba,

w podaniach gr. królewicz

opis i pomiar gruntów z uwzględnieniem ich Kadmos wartości użytkowej i dochodowości oraz ewi- fenicki, założyciel Teb.

dencja tytułów własności ziemi. K. sporzą- Kadra — wykwalifikowany personel, stano-dzany jest przez państwo w celach podatko-    wiący ramy organizacyjne instytucji, fabryki

wych. K. wodny — zaprowadzony w Polsce    itp. W wojsku — zespół oficerów i podofi-

w r. 1928 celem otrzymania dokładnego obrazu    cerów, oraz szeregowców-specjalistów niezbęd-

stanu i warunków użytkowania sił wodnych    nych dla dowodzenia pewną jednostką woj-

i możliwości ich racjonalnego wykorzystania.    skową; zawiązek nie istniejącej na razie jed-

Kadeci (od k.-d., pierwszych liter nazwy    nostki. K. zawodowa — ogół oficerów i pod-

stronnictwa) — ros. liberalne stronnictwo kon-    oficerów zawodowych. -* / V, 1436, 1441, 1442,

stytucyjno-demokratyczne, zał. w 1904 r., zło-    1444.

popularna nazwa kompanii kadrowej, pierwszego oddziału wystawionego przez mobilizujące się Związki Strzeleckie i Polskie Drużyny Strzeleckie, który w dniu 6 sierpnia 1914 r. rozpoczął działania wojenne przeciw Rosji, maszerując z Krakowa do Miechowa. Pierwszym dowódcą K. był Tadeusz Kasprzycki.

Kadryl -*■ Kontredans.

Kaduceusz — w sztuce gr. laska skrzydla-

żonę z przedstawicieli inteligencji i burżuazji. Kadrówka Opozycyjni w stosunku do rządu carskiego, stanęli u steru władzy po przewrocie marcowym w r. 1917; w lipcu tegoż roku ustąpili miejsca Kiereńskiemu.

(* 1885),

powieściopisarz, członek P. A. L., uczestnik walk legionowych i ich piewca. W swych licznych utworach dał w wielkich naturalistycz-nych obrazach śmiały przekrój współczesnego życia polskiego. Liczne artykuły publicy- ta, około której wije się para wężów; miała styczne, pełne liryzmu nowele i opowiadania    własność uśmierzania sporów i godła dzieci. Gł. dzieła: „Niezguła", „Proch",    dzenia nieprzyjaciół; atrybut Her-

„Piłsudczycy", „Łuk", „Generał Barcz", „Miasto mojej matki", „W cieniu zapomnianej

olszyny", „Czarne skrzydła", „Mateusz Bigda"    z prawa rzym. (łac. caducum = ma-

-* / V, 336.    jątek, którego ważnie ustanowiony

Kadencja — 1. — zakończenie; koniec wier-    dziedzic nie mógł otrzymać z powodu

sza, począwszy od ostatniego przycisku. W mu-    niezdolności dziedziczenia). Dzisiaj

zyce: Cadenza ad libitum, wkładka do kon-    prawo kaduka — prawo objęcia Kaduceusz.

certu solowego, dająca pole do popisu wirtuo-    majątku bezdziedzicznego, pozosta-

zowskiego; zakończenie utworu lub jego części łego po zmarłym, przysługujące państwu, sa-przez połączenie akordów o charakterze „spa- morządom itd. Potocznie: prawem kaduka = dającym", tj. zakończającym, zwalniającym.    bezprawnie.

2. — okres urzędowania władz jakiejś insty- Kadyks, hiszp. Cadiz — hiszp. port wo-tucji, sejmu itp. K. sejmu polskiego trwa nor- jenny i handlowy przy ujściu Gwadalkwiwiru, malnie lat pięć.    jedno z najstarszych miejsc handlowych nad

Kaden-Bandrowski Juliusz

mesa.

Kaduki

pojęcie, zaczerpnięte

i i.

aromatyczna żywica niektórych drzew, rosnących w pn. Afryce, Indiach i Arabii, gł. Boswellia Carteri; używana przy obrządkach rei.; dawniej stosowana w lecznictwie.

Kagera

Kahał

Kaifeng

minerał, zawierający siarczan magnezu i chlorek potasu (MgSO,, . KC1 . 3H₂0). Kryształy zabarwione przez domieszki na czerwono, brązowo lub fiołkowo. U nas występuje w okolicy Kałusza. B. ważny nawóz sztuczny.

Kainz Joseph - (1858-1910), słynny aktor niem., znakomity odtwórca ról bohaterskich.

Kairo lub Kair, ar. Masr el Kahira — stolica Egiptu i największe m-to Afryki u początku delty Nilu; powstało po zdobyciu Egiptu przez Arabów w w. XIII i rozwinęło się jako ośrodek

nowoczesne

m-to w środk. Tunisie, cel

Kalser Georg

Przez

(1812-1873),

stawcą K. są kolonie hol. Kakaowe masło (albo tłuszcz) — tłuszcz otrzymywany z nasion kakaowca, służy m. i. do fabrykacji past, maści i środków apte-karsko-kosmetycznych.

-+I, 812, II, 1238.

Kakaowe drzewo, kakaowiec (Theobroma Cacao) — gat. drzewa pokrewnego lipie; uprawiane powszechnie pod tropikami; owoce jego wyrastają na pniu; wewnątrz owocu 30 nasion wielkości bobu.

Kakapo (Stringops habroptilus Gray.) — papuga nocna, z wyglądu podobna do sowy, z pierzastą szlarą dokoła oczu. Zamieszkuje Nową Zelandię.

Atlantykiem (zał. przez Fenicjan ok. r. 1100 prz. Chr.). 76 000 mieszk.    -> II, 851.

Kadzidło (Olibanum)

Kafar — urządzenie do maszynowego wbijania pali, rur itp. Składa się z ciężaru zw.

K. właściwym (w K. ręcznych zw. babą) oraz z mechanizmu do podnoszenia ciężaru na odpowiednim rusztowaniu i zrzucania go. Waga ciężaru 10 — 6000 kg.

Kafarnaum — handlowe m-to w Palestynie na zach. brzegu Jez. Genezaret, miejsce pobytu i działalności Chrystusa. Dzisiaj w ruinie.

Kaffa — pd.-zach. prow. Abisynii w basenie Jez. Rudolfa, ojczyzna kawy.

Kafle — formowane cegły, wypalane z gliny lub fajansowe, na zewnątrz pokryte szkliwem białym lub kolorowym. Służą do budowy pieców, do wykładania podłóg lub ścian.

-+1I1, 170, 1098-1099.

Kafrowie — pd.-afryk. szczep murz. z grupy plemion Bantu z b. silną domieszką chamicką i hotentocką. Prymitywne rolnictwo i ogrodnictwo; b. wojowniczy. Wiele plemion najczęściej pod rządami despotycznych władców.

Kaganowicz Lazar — (* 1893), sow. polityk, sekretarz Centralnego Komitetu Wykonawczego, jeden z najbliższych współpracowników Stalina.

zach. dopływ Jez. Wiktorii w Afryce, uważany przez niektórych badaczów za górny bieg Nilu, 650 km dł.

Kagoszima — port jap. na wyspie Kiusziu, w XVI i XVII w. podstawa wypadu śmiałych wypraw korsarzy jap. Dzisiaj produkuje znaną w świecie ceramikę. 137 000 mieszk.

nazwa samorządu wyznaniowej gminy żyd. lub samej gminy w dawnej Rzpltej.

Kahlenberg — wzgórze koło Wiednia, skąd w 1683 r. Sobieski uderzył na Turków.

Kaifasz — arcykapłan żyd. w 11. 18—36, przewodniczący sądu kapłańskiego, który wydał wyrok śmierci na Jezusa Chrystusa.

stolica chiń. prow. Honan; w śrdw. stolica państwa. 223 000 mieszk.

Kain — w St. Test. starszy syn Adama i Ewy; skazany przez Boga na wieczną tułaczkę za zabójstwo brata, Abla.

Kainit -handlu Europy ze wsch. Po otwarciu Kanału Sueskiego rozkwitło jako handlowe i przemysłowe m-to oraz duchowa stolica islamu, ośrodek wolnościowych dążeń nacjonalistów, egips. Prócz starego m-ta ar. dzielnice o charakterze europ. 1 065 000 mieszk., w tym liczni Europejczycy.

Kairuan

mahomet. pielgrzymek. 22 000 mieszk.

(* 1878), pisarz niem., wybitny przedstawiciel niem. dramatu ekspre-sjonistycznego, znawca techniki scenicznej. ,,Die Burger von Calais" („Obywatele z Calais"), ,,Die Koralle" („Koral") i i. Grywany w Polsce.

Kaiserslautern — m-to niem. w Palaty-nacie bawarskim. 63 000 mieszk.

Kajak — wąska, lekka, jedno- lub dwuosobowa łódka, rozpowszechniona u Eskimosów na pn. Ameryki Pn. i w Azji pn. Kajakowy sport — popularna w XX w. w Europie i Ameryce odmiana sportu wioślarskiego na łódkach o typie K. Sprzęt kajakowy dzielimy na K. szw. sztywne (drewniane lub płócienne), na rozbieralne „składaki" (gumowe lub płócienne) oraz na bezpokładowe kanadyjki.

Kajman (Caiman sclerops Schn.J — gat. krokodyla, zamieszkujący wody Ameryki Pd. i Środk., a zwł. dorzecze Amazonki, tubylców zabijany dla smacznego mięsa; dla człowieka niezbyt groźny.

Kajsiewicz Hieronim x. uczestnik powstania listopadowego, wstąpił na emigracji do „Domku Jańskiego" zał. w r. 1842 Zgromadzenie Zmartwychwstania Pańskiego; natchniony kaznodzieja.

Kakadu -> Papugi.

Kakao — pozbawione powłoki (łupinki) nasiennej upalone, odtłuszczone i najczęściej sproszkowane nasiona kakaowca; używka zawierająca teobrominę, podobną w działaniu do kofeiny; służy jako napój i do wyrobu czekolady ; najlepsze gatunki K. pochodzą z Caracas i Trinidad. Znane w Europie od początku XVI wieku. Gł. do-

I* r '/

b/J,

Owoce drzewa kakaowego.

(* 1862), od r.

ro-

^ IV, 12, 13.

kal

Kalafior

pustynny step na obszarze Beczuana, z korytami okresowych rzek i słonymi bagnami. Obfitość zwierzyny, ludność przeważnie koczownicza. Ok. 1 000 000 km².

-> /, 40

Kalait -* Turkus.

m-to w amer.

IV, 1528.

III, 633, 634, 635, 637, 638.

najstarszy europ, system gór fałdowych, powstały m. epoką sylurską a dewońską, biegnący z Irlandii przez Szkocję, Skandynawię, Szpicberg, Grenlandię na Wyspę Ellesmere. -*■ II, 665, III, 250, IV, 117, 118, 1364, 1527.

Kaledoński Kanał — kanał łączący Morze Niemieckie z Atlantykiem przez szereg jezior pn. Szkocji, położonych w tektonicznej Dolinie Kaledońskiej. 98 km dl., liczne śluzy. Bez większego znaczenia komunikacyjnego.

Kalejdoskop — przyrząd optyczny do wytwarzania nieskończonej liczby różnobarwnych, wciąż innych obrazów. Budowa K. polega na różnorodnym odbijaniu się kolorowych paciorków, szkiełek itp. w ustawionych pod kątem lusterkach.

reguły, którymi posługujemy się przy łączeniu dni w dłuższe okresy czasu, jak np. miesiące i lata, stosownie do potrzeb życia świeckiego lub rei. -> arl. II, 1103—1111; II. 965.

Kakemono — długie wąskie obrazki malowane na papierze lub jedwabiu do nawijania na kijek. Rozpowszechnione w całej Azji wsch., szczególnie w Japonii.

Kako (z gr. kakóa — zły) — w złożeniach przedrostek oznaczający: zły, nieprzyjemny, źle. Np. kakofonia — źle brzmiący zespół dźwięków, brak harmonii, dysonans.

Kakowski Aleksander 1918 kardynał, arcybiskup warszawski, w 11. 1917 — 1918 członek trzyosobowej Rady Regencyjnej w Warszawie.

Kaktusowate, kaktusy (Cactaceae) dżina roślin dwuliściennych; obejmuje około 1500 gat. roślin rozmaitych wielkości (są gat. do 20 m wys.), występujących w obszarach suchych i ciepłych Ameryki; typowe sucho-rośla; nie posiadają prawie zupełnie liści, a czynności przyswajania pełnią mięsiste łodygi kształtu kul, walców rozgałęzionych, płaskich liści i i.; łodygi są pokryte kolcami, cierniami lub włoskami; niektóre K. posiadają duże barwne kwiaty; niektóre gat. hodowane pospolicie jako doniczkowe.

skrót oznaczający kalorię małą; Kai — skrót oznaczający kalorię wielką.

Kala (Zante.deschia v. Galla) — roślina pokojowa z rodziny obrazkowatych ; pochodzi z Afryki pd. Posiada ładne liście i oryginalnie zwinięty kwiat osadzony na sztywnej łodydze. Barwa kwiatu przeważnie biała, stąd nazywa się tez K. bielikrasą, znane są jednak odmiany o zabarwieniu żółtym i różowym.

Kalabrla — pd. piw. wł., kraina górzysta nawiedzana licznymi trzęsieniami ziemi. Prow. wł.. tej nazwy, 15 000 km*, 1 670 000 mieszk.

odmiana kapusty ogrodowej; część jadalną stanowi zniekształcony, przepełniony materiami zapasowymi duży kwiatostan.

Kalafonia — rodzaj żywicy, otrzymywany jako pozostałość po destylacji terpentyny z żywicy drzew iglastych. Krucha żółta lub brunatna masa; stosuje się do wyrobu lakierów, jako dodatek do tańszych mydeł, do pociągania włosia w smyczkach itd.

Kalahari

Kalamarie (Calamariaceae) — paprotniki kopalne z epoki karbońskiej i permskiej; posiadały budowę podobną do dzisiejszych skrzypów.

Kalamazoo, k&la’m&zu stanie Michigan (St. Zj. A. Pn.), 55 000 mieszk.

Kalambur — gra słów oparta na dwuznaczności wyrazów, podobieństwie dźwiękowym itp. Częsty chwyt humorystów.

Kalamin Oalman.

Kalamis — (V w. prz. Chr.), jeden z najbardziej cenionych rzeźbiarzy ateńskich.

Kalamity ->• Calamites.

Kalander — maszyna do nadawania połysku, wygładzania papieru i tkanin. Składa się z szeregu walców, pomiędzy którymi przewija się papier lub tkanina, ulegając prasowaniu, na zimno lub gorąco (jeśli walce wewnątrz puste są ogrzewane parą).

Kalandra {Melanocorypha calandra L.)    —

gat. skowronka zamieszkującego Europę pd., Afrykę pn. i Azję zach.

Kalapa (Calappa granulata L.) — gat. kraba, spotykany w Oceanie Atlantyckim i Morzu Śródziemnym.

Kalarepa — odmiana kapusty ogrodowej; częścią jadalną jest dolna, zgrubiała, mięsista część łodygi.

Kalatówki — polana tatrzańska na pd. od Zakopanego powyżej Kuźnic, z wywierzyskiem Bystrej.

Kalchas — podaniowy wróżbita gr. z okresu wojny trojańskiej.

Kalcyt — pospolity minerał, węgląn wapnia (CaCOj). Piękne kryształy trygonalne, ziarna, pręciki, włókna lub skupienia ziemiste. W stanie czystym, bezbarwny i przezroczysty (spat islandzki). Najczęściej biały, niekiedy zabarwiony przez domieszki. Zasadniczy minerał skałotwórczy wapieni, marmurów, kredy i margli.

Kaldera — lejek w kształcie kotła powstały wskutek zniszczenia szczytu wulkanu przez eksplozję.

Kaledońskie Góry

Kalendarz

Kalenkowicze — węzeł kolejowy w białoruskiej części Polesia, przedmiot walk w wojnie polsko-sow. 6000 mieszk.

Kalenica -> Dach.

Kaletańska Cieśnina, fr. Pas de Calais ,pa da kalć, ang. Strait of Dover .strejt aw ’du-

cieśnina łącząca Morze Niemieckie

I, 1014.

-> II, 233, IV, 780. est. baśniowa epopeja ludowa. Treścią K. są dzieje K., est. bohatera ludowego.

Kalf Willem

-> IV, 506.

Kaliber — średnica rury, zwl. lufy broni palnej, mierzona od pola do pola gwintu; również średnica pocisków. Dł. lufy działa często wyznaczamy w K.: lufa ma 45 K., gdy jest 45 razy dłuższa od średnicy.

Kali-D wiga — wg okrutne bóstwo żeńskie.

wysoką Sierra Nevada na wsch.

małe znaczenie).

-> I, 897, 900.

-> I, 292, 381.

Husyci.

(* 1875),

polityk sow.; jako przewodniczący Wszechro-syjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego pełni funkcje odpowiadające funkcjom prezydenta republiki.

Kalinka Walerian x.

(1838-1864),

(■f 1652), hetman polny koronny, magnat ukraiński. Zginął pod Batohem w bitwie z Kozakami.

Kalinowski Stanisław

W3r)

i Kanał La Manche, oddziela Francję od Anglii. Najwęższe miejsce ma 33 km.

Kalevala — fiń. epopeja narodowa, .której fragmenty, śpiewane przez lud fiń. w ciągu stuleci, zebrał i uporządkował Eliasz Lónnrot w r. 1835. Treścią K. są wojny ludów K. z krajem Pohjola,

Kalewipogg —

(1622—1693), malarz hol. „Martwe natury" o kontrastowym światłocieniu (wpływ Rembrandta).

Kalgoorlie ,kkPgurly — górnicze m-to na pustyni Zach. Australii (produkcja złota). 7000 mieszk.

wierzeń bramińskich

-* I, 799.

Kalidasa — (ok. VI w. prz. Chr.), największy poeta Indyj, dramatopisarz, liryk i epik. Dramaty „Śakuntala", „Urvasi“, epopeje „Rad-huwamsza" i „Kumarasambhawa" i wiersz liryczny „Meghaduta".

Kalif — następca, „namiestnik" Mahometa (po jego śmierci), najwyższy naczelnik świecki i duchowny wszystkich mahometan. -► I, 11. Kalifat — pocz. mahometańskie państwo ar. z siedzibą w Medynie; za czasów Omara I (panował w 11. 634 — 644) dochodzi do wielkiej potęgi. W 11. 661 —750 kalifat Omajadów w Damaszku (od r. 670 dziedziczny); w r. 750 Ab-dul Abbas przenosi kalifat do Bagdadu. Równocześnie (w r. 755) powstaje niezależny emirat (od r. 929 kalifat) w Kordobie (Hiszpania)„ Po zdobyciu Bagdadu przez Mongołów Abbasydzi w r. 1258 zakładają kalifat w Egipcie; po zdobyciu Egiptu przez Turków tytuł K. przyjmuje sułtan tur. W r. 1924 Kemal Pasza znosi tytuł K.

Kalifornia — stan amer. (St. Zj. A. Pn.) nad Pacyfikiem. Wyróżniamy tu: pasmo brzeżne, nizinny rów pochodzenia tektonicznego, przez który przepływają rz. Sacramento i San Joaąuin oraz Klimat o charakterze śródziemnomorskim, na wsch. od Sierra Nevada pustynny. Sztuczne nawadnianie na olbrzymią skalę. Bujne rolnictwo i ogrodnictwo, hodowla i przemysł roln. Górnictwo z naftą na czele (złoto, niegdyś tu najważniejsze, dziś ma Gł. m-ta: Sacramento (siedziba wdadz stanowych), Los Angeles. 410 000 km², 5 678 000 mieszk., w tym nieliczni szczątkowi Indianie, ok. 1 °/₀ Murzynów, Chińczycy, Japończycy, nikła grupa polska (4000 głów). — K. została odebrana Meksykowi w r. 1848. Niemal jedno-

czesne odkrycie' bogatych złoży złota („gorączka złota") ściągnęło tu ogromną liczbę emigrantów ze wsch., którzy zmienili dotychczasowy charakter hiszp. K. na amer.

-*/, 176, 1198, IV, 284.

Kalifornia Dolna — płw. pn.-amer. w Mek-. syku na brzegu Pacyfiku. 140 000 km², 100 000 mieszk.

Kalifornijska Zatoka — wąska wydłużona zatoka Pacyfiku m. Kalifornią Dolną a kontynentem amer. Połów pereł. 162 000 km².

Kaligula Cajus Caesar — (12 — 41), cesarz rzym. w 11. 37 — 41, syn Germanika i Agrip-piny. Okrutny i szalony, zamordowany przez pretorianów. Bohater dramatu Rostworowskiego.

Kalikrates — (poł. V w. prz. Chr.), budowniczy attycki. Współpracował wraz z Iktinosem przy Partenonie.

Kalikstyni <-

Kalikut — port pd. Indyj bryt.; tu dotarł po raz pierwszy Vasco da Gama w 1498 r. 99 000 mieszk.

Kalina (Viburnum) — rodzaj roślin drzewiastych, pokrewnych wiciokrzewom; 100 gat. na pn. półkuli; u nas K. koralowa, krzew do 4 m wys. o owocach szkarłatno-czerwonych, rośnie często w lasach liściastych; również sadzona w ogrodach. K. hordowina, o pąkach , nagich i owocach czarnych, rośnie dziko na Podolu i Wołyniu pd.

Kalinin, dawniej Twer — jedno z najstarszych miast ros. nad górną Wołgą, w śrdw. stolica udzielnego księstwa. Później ważny ośrodek handlowy, dziś ośrodek ros. przemysłu włókienniczego. 145 000 mieszk.

Kalinin Michaił Iwanowicz

(1826-1886), polityk i historyk, jeden z twórców tzw. historycznej szkoły krakowskiej; „Galicja i Kfaków pod panowaniem austr.", „Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta", „Sejm czteroletni" (w którym działalność sejmu ocenia ze stanowiska monarchiczno-kat.) i i.

-> III, 45.

Kalinowski Józef — (1835—1907), organizator powstania styczniowego na Litwie, zesłany na katorgę; w r. 1874 wstąpił w Krakowie do karmelitów jako ojciec Rafał.

Kalinowski Konstanty działacz rewolucyjny na Litwie, uczestnik powstania styczniowego. Stracony.

Kalinowski Marcin

(* 1873), fizyk, twórca Obserwatorium Magnetycznego w Świdrze pod Warszawą (w r. 1914).

Kalka

naj-

-* 7 V, 575. (II poł. V w. prz. Chr.),

„pięknogłosa", gr. muza poe-

w podaniach gr. nimfa arkadyjska, kochanka Zeusa, matka Pana.

Kalman Emmerich — (* 1882), węg. kompozytor operetkowy: „Manewry jesienne", „Księżniczka czardasza" „Hrabina Mariza" i i.

Kalmar — port szw. nad Bałtykiem. 20 000 mieszk. Kalmarska" unia

-* III, 716.

ilość ciepła potrzebna do ogrzania 1 g wody od 14.6°C do 15,5° C. 2. — K. wielka = 1000 k. małych.

Kaloryfery -> Grzejniki.

Kalorymetr — przyrząd do mierzenia ilości ciepła, stosowany do wyznaczania ciepła właściwego, topnienia, parowania, reakcji, spalania itp. K. wodny — naczynie metalowe z wodą, zaopatrzone w termometr i mieszadło; ilość ciepła wydzielonego w K. np. przy reakcji chemicznej obliczamy z przyrostu temperatury i pojemności cieplnej K. wraz z wodą. W K. lodowym Bunsena ilość ciepła obliczamy na podstawie wyznaczenia ilości stopionego lodu. Na stopienie 1 g lodu trzeba zużyć 80 kal.; Kalorymetryczna bomba -> Bomba kalorymetryczna. ->7. 930, IV, 445—446.

Kalorymetria — pomiarów ilości ciepła.

Kalundborg — mały port duń. na Zelandii, 8000 mieszk.

Kalipso — w podaniach gr. nimfa rajskiej wyspy Ogigii, na której przez siedem lat więziła Odysseusza.

Kaliski pokój — pokój zawarty 23 lipca 1343 r. m. Krzyżakami a Polską: potwierdzał układ wyszehradzki z r. 1335 z dodatkiem wypłaty Polsce przez Krzyżaków 10 000 florenów odszkodowania; za zwrot zagarniętych Kujaw i Dobrzynia zatrzymywali Krzyżacy Pomorze.

Kalisz — m-to pwt. w woj. poznańskim nad Prosną, niegdyś m-to woj.; prawdopodobnie identyczne z Calisaia Ptolemeusza, a więc najstarsze m-to polskie; w pocz. wielkiej wojny w wandalski sposób zniszczone przez Niemców, odbudowane po wojnie; ważny i wielostronny ośrodek przemysłowy. 76 000 mieszk.

1. -> Pergaminowy 'papier. 2. — papier przebitkowy, bibułka powleczona warstwą nieco lepkiej farby. K. umieszcza się między arkuszami papieru ; przy pisaniu ołówkiem (lub na maszynie) na wierzchnim arkuszu, farba K. przylepia się w miejscach naciskanych do powierzchni spodniego arkusza, dając na nim kopię pisma lub rysunku.

Kalkulacja — obliczanie, wyrachowywanie; ścisłe wyliczanie wartości czasu, pracy, różnych usług oraz dóbr używanych w procesie produkcji lub w związku z innym rodzajem # działalności gospodarczej; wyrachowanie opłacalności pewnego przedsiębiorstwa. -*■ I, 889.

Kalkulator — osoba, która przeprowadza kalkulację; pomocnik inżyniera w fabryce: z chronometrem w ręku wylicza minimalny czas pracy, konieczny dla pewnej czynności produkcyjnej, by tą drogą ustalić minimum wymaganej od robotnika pracy, wysokość płacy od sztuki, akord, premię.

Kalkuta, ang. Calcutta, k&rketa większe m-to i największy port Indyj nad rz. Hugli oraz do 1912 r. ich stolica; rozwinęła się dzięku skupieniu tu handlu z Europą (przede wszystkim juta i herbata). Ożywiony przemysł. 1 486 000 mieszk.

Kallenbach Józef — (1861 — 1927), historyk literatury polskiej, badacz epoki romantycznej, autor dzieła „Z. Krasiński, życie i twórczość lat młodych", dwutomowej monografii o Adamie Mickiewiczu i i.

Kallimach, Callimachus (właściwe nazwisko: Buonacorsi Filip) — (1437 — 1496), humanista wł., wplątany w spisek przeciw papieżowi Pawłowi II, schronił się do Polski; był nauczycielem synów Kazimierza Jagiellończyka, sprawował wiele misyj dyplomatycznych. Napisał wyidealizowaną biografię Grzegorza z Sanoka po łac. i i.

Kalllmachos słynny rzeźbiarz gr. Tradycja strż. uważa go za twórcę kapitelu korynckiego.

—► II, 808.

Kalllnos z Efezu — (VII w. prz. Chr.), najstarszy gr. poeta elegijny.

Kalliope

matu bohaterskiego.

Kalllsto

unia Danii,

Szwecji i Norwegii, zawiązana w 1397 r. w K. za sprawą królowej Małgorzaty. Kalmarska unia zapewniła Danii przewagę nad pozostałymi państwami skandynawskimi. Po zaprowadzeniu protestantyzmu w Skandynawii unia rozchwiała się (w r. 1523).    -> 7, 1159, IV, 779.

Kalmar, kałamarnica (Loligo vulgaris Lm.) — gat. głowonoga żyjący w Atlantyku i Morzu Śródziemnym, w wodach płytkich. Poławiany przez rybaków dla mięsa.

Kało (z gr. kalós — piękny, ładny) — w złożeniach przedrostek oznaczający: piękny, pięknie. Np. kałometria — nauka o symetrii czyli piękności układu.

Kalomel — chlorek rtęciawy, HgCl; biały proszek, nie rozpuszczalny w wodzie, dlatego nie trujący. Środek przeczyszczający, odkażający jelita i moczopędny.

Kalong (Pteropus celaeno Herm.) — wielki nietoperz o małych uszach, dużych oczach i głowie podobnej do głowy psa (stąd nazwa: pies latający). Roślinożerny. Zamieszkuje Archipelag Malajski.

Kaloria — jednostka ilości ciepła. 1. — k. mała

7, 1008.

dział fizyki, dotyczący

Kalwaria — Pacławska (pwt. dobromil-ski), Wileńska (pwt. wileński), Zebrzydowska (pwt. wadowicki) — znane miejscowości odpustowe w Polsce.

Kalwaria — m-to pd. Litwy nad Szeszupą, z ludnością polską. 5000 mieszk.

Kalwin (Calvin, właść. Cauvin, Chauvin) Jean — (1509—1564), reformator rei., urodzony

w Noyon (Francja), wyświęcony na księdza kat.; ok. r. 1533 przyjął protestantyzm, wskutek czego musiał uciekać do Szwajcarii; w r. 1536 wydał w Bazylei,,Institutio religionis christianne" („Pouczenia religii chrześcijańskiej"), w którym wyłożył zasady wyznania kalwińskiego. Zostawszy kaznodzieją protest., opanował w r. 1542 Genewę, gdzie stworzył rodzaj państwa teokratycznego.

Kalwinizm, helweckie wyznanie — wyznanie rei., wywodzące się od Kalwina; głosi, że wskutek grzechu pierworodnego człowiek nie jest w stanie pełnić dobrych uczynków; dlatego też Bóg z góry przeznacza jednych do zbawienia, a innych na potępienie. K. odrzuca wszystkie sakramenty, za wyjątkiem chrztu i komunii. K. nie stanowi jednolitego wyznania, lecz dzieli się na kilkanaście luźno z sobą lub wcale nie związanych związków rei. W Polsce nosi nazwę kościoła ewangelicko-reformowanego.

-> I, 308, 309, I V, 562.

Kał, stolec (alvus)

IV, 1140.

-> IV, 125.

m-to w pwt. mińsko-mazo-

rodzaj wielkich

I, 466.

Kameleon.

owa-

Kwiat kamelii.

-+ 1, 307, I V, 562.

wydalina przewodu pokarmowego, składająca się z niestrawionych resztek pokarmu, produktów gnicia oraz wielkich ilości bakteryj.

Kałamarnica -»■ Kalmar (Loligo vulgaris).

Kałamaszka (rus.), drążki — lekka, jednokonna bryczka.

Kałgan, chiń. Czangkiakou — m-to mong. przy W. Murze Chińskim w prow. Czahar; ważny ośrodek handlu chin. z Mongolią. Ok. 200 000 mieszk.

Kałgujew — tundrowa wyspa u pn. brzegów Rosji, zamieszkała przez nielicznych Samoje-dów. 100 km².

Kalka — dopływ Kalmiusa na pd.-wsch. Ukrainie, pamiętny pogromem książąt ruskich przez Czingiz-chana w 1223 r.

Kałmucka Republika — republika wchodząca w skład Z. S. R. R. Zajmuje terytorium ciągnące się od dolnej Wołgi aż do obniżenia Jeziora Manycz. Prawie wyłącznie stepy. Gł. zajęcie ludności: pasterstwo. 79 000 km*, 177 000 mieszk. (75% Kałmucy). Siedziba władz Elista.

Kałmucy — koczowniczy szczep zach.-mongolski, mieszkający w Chinach, Dżungarii i nad dolną Wołgą. Trudnią się przeważnie pasterstwem; znakomici jeźdźcy.

-► III, 1271, I V, 1030.

Kaługa — przemysłowe m-to w moskiewskim okręgu przemysłowym nad Oką. 50 000 mieszk.

Kałusz — m-to pwt. w woj. stanisławowskim nad Łomnicą; salina i kopalnie soli potasowych. 12 000 mieszk.

Kałuszyn — wieckim, 9000 mieszk.

Kałużnica (Hydrous) chrząszczów wodnych z rodziny Hydrophilidae. Roślinożerne, czarno ubarwione, larwy drapieżne, żyją również w wodzie.

Kama — w mitologii ind. bóg miłości.

Kama — lewy dopływ Wołgi z Uralu. 2000 km dług., 525 000 km² dorzecza.

Kambodża, fr. Cambodge, cabodż — królestwo pod protektoratem fr., przynależne do Indochin. Obszar rolniczy (ryż, bawełna) i hodowlany (bydło). Przodkowie Kambodżan, zw. Chmerami, stworzyli w IX i X w. potężne państwo i kulturę, której ślady widnieją dziś nad Jez. Tonie Sap w ruinach świątyni Angkor. 181 000 km². 2 806 000 mieszk. Stolica Pnom-Penh.

Kambr — okres geol. w erze paleozoicznej.

-> 11, 553, IV, 1524, 1525, 1526-1527.

Kambyzes — (VI w. prz. Chr.), syn Cy-rusa W., król pers. w 11. 529 — 522 prz. Chr.; w r. 525 podbił Egipt. Zginął w czasie walk z samozwańcem magiem Gaumatą.

Kamczatka — płw. pn.-wsch. Azji, znany z wysokich do 4915 m (Kluczew) wulkanów zw. sopkami, cieplic i wulkanów błotnych. Klimat surowy, subarktyczny. Miejsce pobytu zesłańców po rozbiorach (opisy Beniowskiego i Kopcia). 270 000 km², ok 10 000 mieszk., Kamczadalów; gł. m-to port Petro-pawłowsk.

Kamea -> Gemma.

Kameduli — zakon pustelniczy, zał. w r. 1012 przez św. Romualda na górze Camaldoli (Toskania), poświęcony życiu kontemplacyjnemu, oparty na regule benedyktyńskiej. Zakonnicy mieszkają w oddzielnych domkach, otoczonych wspólnym murem; noszą białe habity, a ich klasztory nazywają się eremami. Dzielą się na K. mnichów (w miastach) i K. pustelników z Góry Koronnej, zamieszkujących pustelnie. Istnieją we Włoszech, Hiszpanii i Polsce (Bielany pod Krakowem).

Kameleon (Chamaelon vulgaris Daud.) — gat. gadów z rodziny kameleonów, zamieszkujący kraje śródziemnomorskie.    jm

Kameleony (Chamae-leontidae) — rodzina ja- , szczurek. Ciało, z boków spłaszczone, sięga 50 cm dł. Głowa w kształcie hełmu bywa opatrzona kolczastymi wyrostkami. Oczy b. ruchliwe. Nogi o palcach chwytnych, również chwytny ogon. Język dł., wysuwalny. Barwa ciała szaro-brunatna zmienia się na zielonkawą, czerwonawą itp., zależnie od czynników zewnętrznych lub wewnętrznych; żywią się darni. Zamieszkują Afrykę, pd.

Europę, Arabię, Indie oraz Cejlon.

Kamelia (Camelia japonica)

— krzew ozdobny, podobny herbacianemu; często hodowana jako roślina doniczkowa dla

-> II, 327.

II, 103, IV, 533.

Stolica

(1883-W r.

epoka kulturalno-

Kamień

dużych, czerwonych lub białych kwiatów; pochodzi z Chin i Japonii.

Kameny — rzym. nimfy źródeł, obdarzone darem wieszczym; utożsamiane później z gr. tnuzami.

Kamera — pokój, izba. K. fotograficzna — część aparatu fotograficznego, najczęściej mieszek skórzany, zapobiegająca dostawaniu się światła z boków do aparatu podczas dokonywania zdjęć.

Kameralna muzyka (wł. musica di camera — muzyka komnatowa) — muzyka pocz. przeznaczona do wykonywania w niewielkich pomieszczeniach ; dzisiaj muzyka komponowana na niewielkie zespoły, tzw. kameralne (np. kwartet smyczkowy: dwoje skrzypiec, altówka i wiolonczela ; kwartet fortepianowy: skrzypce, altówka, wiolonczela i fortepian; trio smyczkowe, fortepianowe, małe zespoły instrumentów dętych, zespoły mieszane, również z głosem wokalnym itp.

Kamerlingh-Onnes Heike — (1853—1926), fizyk hol., zał. i kierownik słynnego Laboratorium Niskich Temperatur w Leidzie. Skroplił hel i wodór. Nagroda Nobla w r. 1913.

Kamerling (wł. camerlengo) — tytuł kardynała, na którego przechodzi po śmierci papieża władza wykonawcza w kościele do czasu wyboru nowego papieża; z urzędu przewodniczy na konklawe. Urząd K. jest dożywotni.

Kamerton — dźwięk normatywny, wg którego stroi się instrumenty muzyczne; wydobywa się za pomocą stalowych widełek lub piszczałek, wydających zawsze dźwięk tej samej wysokości, A¹. (K. posiada 435 podwójnych drgań na sek.).

Kamerun — 1. — mandat fr. i ang. w Afryce Równikowej, powstały z podzielenia niem. kolonii tej nazwy po wielkiej wojnie. Fr. : 418 000 km², 1 877 000 mieszk. Stolica Jaunde. Ang.: 34 000 km², 88 000 mieszk.

Buea. 2. — nadmorski masyw wulkaniczny w mandacie ang., 4075 m wysoki. Badał go w 1884 r. Rogoziński, osiągając szczyt Mongo-ma-Lobach.

Kamfora — miękka krystaliczna substancja o charakterystycznym zapachu. Bardzo lotna; w wodzie się nie rozpuszcza, łatwo w rozpuszczalnikach organicznych. Otrzymuje się z drzewa kamforowego (Japonia, Chiny). Służy do wyrobu celuloidu ; w lecznictwie w postaci wstrzykiwań jako środek pobudzający działalność serca i jako spirytus kamforowy, do naćierań przy przeziębieniach i chorobach płuc.

Kamforowiec -> Cynamonowiec.

Kamica (lithiasis) — choroba, polegająca na powstawaniu w ustroju złogów soli itp. — w postaci kamieni. Do najważniejszych przyczyn K. należą: zastój wydzieliny, zmiany zapalne oraz nieprawidłowa przemiana materii.

K. żółciowa (choleliłhiasis) — cechuje się

obecnością kamieni t. zw. żółciowych w pęcherzyku żółciowym; objawy w postaci bólów (t. zw. kolka wątrobiana), żółtaczki itp. Kamienie żółciowe składają się z barwników żółciowych, cholesteryny i soli wapnia. K. nerkowa (nephrolilhiasis) — polega na obecności kamieni w miednic-zkach i kielichach nerkowych. Objawy: bóle w okolicy nerek — t. zw. kolka nerkowa, krwiomocz, niekiedy zupełny brak wydzielania moczu przez daną nerkę. Kamienie nerkowe składają się najczęściej z kwasu moczowego i jego soli oraz szczawianu i fosforanu wapnia.

Kamienica Polska — wieś nad Wartą w pwt. częstochowskim; kopalnie rudy żelaznej.

Kamieniec Litewski — m-ko w pwt. brzeskim nad Leśną. Stary gród zachowany do dzisiaj. 2000 mieszk.

Kamieniec Podolski — m-to w pętli Smo-trycza na zach. Ukrainie z ruinami grodu polskiego, wsławione obroną przeciw Turkom w 1672 r. Katedra św. Piotra i Pawła z XVI w.; 32 000 mieszk., w tym wielu Polaków.

Kamienie młyńskie — obrobione okrągłe kamienie, na których miele się ziarno na mąkę.

K. M. wyrabia się z porowatego kwarcu, lawy wulkanicznej, trochitu lub granitu (czechosłowackie), tańsze z niektórych piaskowców.

K. M. są coraz częściej zastępowane żłobionymi cylindrami stalowymi.

Kamienie nerkowe, kamienie żółciowe

-> Kamica.

Kamieniew Lew (Rosenfeld) —

1936), komunista ros., polityk sow.

1918 przewodniczący moskiewskiego Sowietu i członek Politbiura. W styczniu 1935 r. po morderstwie Kirowa skazany na 5 lat więzienia, w r. 1936 rozstrzelany.

Kamieniołom — kopalnia kamienia (granitu, bazaltu, piaskowca, marmuru), prowadzona przeważnie systemem odkrywkowym. Większe K. znajdują się w Polsce na Wołyniu (bazalt), w kieleckim (marmur), na Podkarpaciu, w Tatrach (granit).

Kamienna — lewy dopływ Wisły z Gór Świętokrzyskich; 130 km dł.

Kamienna epoka historyczna, w której człowiek, nie umiejąc jeszcze obrabiać metali, używał do wyrobu narzędzi i broni przeważnie kamieni. K. E. dzieli się na trzy okresy: starszą (^-Paleolit), środkową (-> Mezolit) i młodszą (-*■ Neolit).

IV, 385, 387.

Kamienna sól -+ Sól.

jednostka ciężaru w dawnej Polsce = x/₅ cetnara = 32 funty.

Kamień filozoficzny -> Eliksir życia. -> I, 91.

Kamień Koszyrski, dawniej Koszyrsk — m-ko pwt. w pd. części Polesia. 1500 mieszk.

Kamień kotłowy — osad na ścianach kotłów powstający z wody twardej, zawierającej składniki mineralne; zmniejsza przewodzenie

(1812—1865), publicysta, ekono-

kameralne i i.

->

materiał ceramiczny, glina

Kamionka Wołoska

żona przez Wołochów na stokach Roztocza w pwt. rawskim. 120 km², 11 000 mieszk. Kamit -> Benzylu bromocyjanek.

Kampania — 1. — wyprawa wojenna. 2. — właściwy okres pracy sezonowej, np. okres pływania statków; statek w K. — statek z pełną załogą i banderą, gotowy do pływania. K. cukrownicza, gorzelniana zaczyna się

na jesieni i trwa do zużycia zapasu surowców (buraków, kartofli).

Kampania, wł. Campagna — nizinna część wybrzeża Włoch m. Neapolem a Rzymem, dzieli się na pn. część — K. rzym. i właściwą K. na pd. Częściowo bagnista (-> Pontyjskie bagna).

Kampen — m-to hol. nad Ijssel w pobliżu Zuiderzee, 20 000 mieszk.

Kampeszowe drzewo ( Haematozylon cam-pechianum) — gat. drzewa z rodziny motylkowatych. Tworzy lasy w Ameryce Środk.; uprawiane w Indiach zach.; z drewna otrzymuje się barwnik,

I, 581.

-> II, 1203, IV, 242.

w St. Test. ziemia „obiecana" Abrahamowi, żyzna kraina ciągnąca się na zach. od Jordanu aż do Morza Śródziemnego (dzisiejsza Palestyna). Zdobyta przez Izraelitów po wyjściu z Egiptu.

Kanada, ang. Canada, 'kanada — wielkie dominium bryt. w Pn. Ameryce; obejmuje część kontynentu na pn. od St. Zj. oprócz Alaski i części Labradoru. Na pd, graniczy z St. Zj. przez całą szerokość kontynentu. W krajobrazie kanad. wyróżniamy na zach. barierę Gór Skalistych , na wsch. rozległą staro-krystaliczną tarczę kanad. usianą licznymi jeziorami (-> Wielkie Jeziora), przechodzącą na pn. w Archipelag Franklina i na wsch. w góry Appalachy. Reprezentowane są wszystkie strefy klimatyczne i roślinne od stepu aż do tundry arktycznej na pn. Ludność mieszana, powoli przyswaja kulturę ang. Jedynie stara grupa fr. w prow. Quebec zachowała kulturę ojczystą i posiada pełne prawa językowe i samorządowe. Silna imigracja rolnicza w zach. pre-riowych prow. Pierwotne grupy Indian i Eskimosów są bez znaczenia; spychane na coraz

ciepła przez ściany kotła, powodując ich przegrzanie, niekiedy wybuchy kotłów. Dla zapobieżenia tworzeniu się K. K. doprowadza się do kotłów wodę zmiękczoną.

Kamień nazębny — złogi soli wapnia (pochodzących ze śliny (fosforanów i węglanów) na szyjkach zębów; zawiera szczątki pokarmu, obumarłe komórki i drobnoustroje. Osadza się przy dziąsłach. Szkodzi dziąsłom, należy go usuwać.

Kamień piekielny Azotany.

Kamieński Henryk — (f 1831), generał wsławiony w kampaniach napoleońskich i powstaniu listopadowym. Zginął pod Ostrołęką.

Kamieński Henryk (pseud. Filaret Praw-doski)

mista i działacz niepodległościowy, adiutant Skrzyneckiego w powstaniu listopadowym. „Katechizm demokratyczny", „O prawdach żywotnych narodu polskiego" i i.

Kamieński Łucjan — (* 1885), muzykolog i kompozytor. 60 pieśni, chóry męskie i żeńskie, kantaty z orkiestrą, symfonia, opery i i.

-> III, 257.

Kamieński Maciej — (1734—1821), kompozytor pochodzenia słowackiego, jeden z twórców opery polskiej. Opera „Nędza uszczęśliwiona", wodewile, kantata, msza, utwory fortepianowe,

IV, 253, 254.

Kamieńskie, ukr. Kamjanśke, obecnie Dnie-prodzierżyńsk — przemysłowe m-to nad Dnieprem pod Dniepropetrowskiem (Ukraina) z wielkimi hutami im. Dzierżyńskiego. 115 000 mieszk.

Kamień winny — kwaśny winian potasu; osadza się z wina przy fermentacji i przechowywaniu. Służy jako surowiec do otrzymywania kwasu winowego.

Kamiński Jan Nepomucen — (1777 — 1855), pisarz, aktor, dyrektor teatru lwowskiego w 11. 1810—1833, autor wielu sztuk (m. i. popularnego wodewilu p. t. „Zabobon", dalszego ciągu „Krakowiaków i górali" Bogusławskiego).

Kamiński Kazimierz — (1865 — 1929), wybitnie utalentowany artysta dramatyczny i reżyser. Grywał przeważnie role charakterystyczne.

Kamionka

silnie wypalona barwy białej lub brązowej. Stosuje się do wyrobu garnków, misek itp. naczyń, rur kanalizacyjnych, rur i naczyń dla przemysłu chemicznego i i.    -> III, 170.

Kamionka Strumiłowa — m-to pwt. woj. tarnopolskim nad Bugiem. 8000 mieszk.

wielka wieś zało-czerwony

Kamping (z ang. camp, ’kńmp = obóz) — obozowanie. Rozpowszechnione ostatnio, zwł. wśród młodzieży harcerskiej, szkolnej, ale także i wśród dorosłych, spędzanie wakacyj letnich w namiotach lub w t. zw. kampingowych domkach, budowanych przeważnie z cienkich desek, bez fundamentów, łatwo przenośnych i tanich.

Kampinos — wieś w pwt. sochaczewskim, od której wzięła nazwę Puszcza Kampinoska, niegdyś wielki kompleks leśny m. Bzurą a Warszawą, dziś zachowany w ułamkach.

Kampong — mai. wieś, osada.

Kamsetzer Jan — (1753—1795), architekt pochodzący z Saksonii. Współpracował z Merlinim przy budowie pałacu łazienkowskiego (dekoracje wnętrz). Zbudował pałac Potockich (Warszawa) i i.

Kamyszyn — ros. m-to nad dolną Wołgą. W pobliżu powstaje wielka zapora na rzece dla nawodnienia lewego brzegu. 20 000 mieszk.

Kana — miejscowość w Galilei, na pn. od Nazaretu, gdzie Chrystus zrobił pierwszy cud, przemieniając wodę w wino.

Kanaan

Kanadyjka.

sam

sztuczne drogi wodne łączące ze sobą rzeki lub morza. -> art. II, 1121-1132.

(*    1866), malarz

-+ II, 156, 157.

w strż. Atenach dziewczęta

r\

ro-brunatne.

K. olbrzymi (Macropus giganteus Zim.), dł. ciała 2 m, ogona 1 m, skacze do 10 m w dal, do 3 m wzwyż.

Kania (Milvus miluus L.) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny myszołowów, rodziny sokołów. Dł. ciała 70 cm, siąg skrzydeł 1,6 m. Ciało smukłe, dziób na końcu hakowaty. Upierzenie rdzawe, brunatno-plamiste. K. żyje w Europie, zach. Azji i pn. Afryce, w Polsce dość pospolita; ptak przelotny.

Kanianka (Cuscuta) — rodzaj roślin pasożytniczych, wijących się, pokrewnych powo-

dalsze małowartościowe obszary, powoli zanikają. Obok pocz. najważniejszego rybactwa i myśliwstwa (futra) rozwija się górnictwo (złoto, węgiel, żelazo, nafta, nikiel, azbest) i leśnictwo, przemysł (papiernictwo i produkcja celulozy, spożywczy), a przede wszystkim u-prawa roli (gł. pszenica, owies) w prow. stepowych. Eksport pszenicy. 9 543 000 km², 10 377 000 mieszk, w tym ok. 150 000 Polaków, przede wszystkim rolników w prow. stepowych. Stolica Ottawa. — K. odkryta przez fr. żeglarzy w r. 1534, stanowiła pocz. kolonię fr., przeszła po wojnie siedmioletniej w 1763 r. pod władzę Anglii. W r. 1867 utworzono z K. dominium z własnym rządem. W dalszym rozwoju K. wykazuje tendencje odśrodkowe, uzyskując wycofanie wojsk ang. (w r. 1905), prawo zawierania traktatów handlowych, własną flotę; ze względów ekonomicznych ciąży w kierunku . St. Zj. A. Pn. /, 181, 189, 190, 191, 192, 11, 1244, III, 250, 285, 824, 1035, IV, 583, 584, 720, 724, 1186, 1189, 1191, 1192, 1254, 1319.

Kanadyjka — lekka otwarta łódź sportowa (do 9 m dł.), zbliżona do kajaka, używana gł. w Ameryce (Kanada). Pierwowzorem

K. jest canoe.

Kanadyjski bal-żywica jodły amer. (kanad.) o tym samym współczynniku załamania, co szkło. Używany w technice mikroskopowej.

Kanakowie — tubylcza ludność Wysp Polinezyjskich; obecnie nazwa K. używana jako określenie w ogóle mieszkańców Makronezji i Mikronezji.

Kanalikowe promienie -* Anodowe promienie. -> I V, 407, 409.

Kanalizacja — urządzenie, mające na celu odprowadzanie wód ściekowych i nieczystości z mieszkań i zakładów przemysłowych oraz wody opadów atmosferycznych w miastach.

-> art. II, 1111-1121.

Kanałowe Wyspy -> Normandzkie Wyspy.

Kanały żeglugi

Kanarek (Serinus canarius L.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków, rzędu wróblowa-tych. Żyje towarzysko na Wyspach Kanaryjskich, żywi się pokarmem roślinnym. Liczne rasy hodowane dla śpiewu; najsłynniejsze K. harceńskie. W pd. i środk. Europie żyją pod-gatunki dzikiego K. (-* Kulczyk) -> I, 1202.

Kanaryjskie Wyspy — wulkaniczny archipelag hiszp. na Atlantyku przy brzegu Afryki pn. Klimat śródziemnomorski (zimowa stacja . klimatyczna). Ludność współczesna, mieszana, mówiąca po hiszp., przywędrowała w XV w. i wytępiła miejscowych Guanczów, pokrewnych Berberom. Eksport bananów i wczesnych jarzyn. 7300 km², 2 561 000 mieszk. Stolica Santa Cruz de Tenerife.

Kanazawa — port jap. na Wyspie Hondo, 164 000 mieszk.

Kancelaria Cywilna Prezydenta — urząd przyboczny Prezydenta Rzpltej, jemu podlegający, a powołany do technicznego przygotowania i ułatwiania urzędowych czynności głowy państwa.

Kanclerz (łac. cancellarius) — w śrdw. wysoki dostojnik królewski (z reguły duchowny) zawiadujący kancelarią, w której wystawiano i przechowywano dokumenty państwowe. W Anglii K. (chancellor of the Exchequer) — tytuł ministra skarbu. W Rzeszy Niem. od r. 1871 na czele rządu stoi Reichskanzler (K. Rzeszy). W Polsce — za Piastów K. prowadził kancelarię królewską; potem K. koronny zawiadywał sprawami polskimi, K. lit. — litewskimi. W XV w. K. obejmuje stopniowo funkcje ministra spraw zagranicznych i wewnętrznych.

Kandinskij Wasilij ros., jeden z pierwszych inicjatorów ekspresjo-nizmu.

Kandy — m-to na Cejlonie i dawna stolica niepodległego Cejlonu, cel pielgrzymek buddyjskich. Świątynia z ,,zębem Buddy". W okolicy znany ogród flory tropikalnej w Parade-niya. 37 000 mieszk.

Kanefory

szlachetnych rodów, które podczas uroczystości rei., zwł. Panatenajów, nosiły na głowie kosze z przyborami sakralnymi; termin K. został w architekturze, zwł. renesansowej, przeniesiony na posągi (kobiece i męskie) noszące kosze na głowie, podtrzymujące belkowanie.

Kanelura — żłobek, wgłębienie pionowe lub skośne wykute w trzonie kolumny.

Kangury (Macropodidae) — rodzina ssaków z rzędu torbaczy; mała głowa, słabe przednie kończyny, tylne silne i długie; potężny ogon stanowi podporę ciała. Jako narząd ruchu służą prawie wyłącznie nogi tylne. K. żyją w Australii stadami do 100 sztuk, są bardzo płochliwe, żywią się pokarmem    ^

roślinnym. Futro gęste, sza-

Samica kangura.

-> I, 432, 437.

-> III, 266. głęboka, wąska

katedral-

-> III, 96.

Kanonierka.

Kanonizacja

PS

amer. pre-

riowy stan (St. Zj. A. Pn.) roln. i hodowlany, 213 000 km², 1 769 000 mieszk., w tym 5000 Polaków. Stolica Topeka.

Kansas Gity, 'k&nzas 'syty — m-to w St. Zj. A. Pn. podzielone rzeką Missouri m. stany Kansas i Missouri. 522 000 mieszk.

Kanopa.

jowi; ok. 100 gat.; u nas na pokrzywie, lnie, koniczynie i i. pasożytuje 5 gat.

-> III, 1266, 1267.

Kanibalizm ->• Ludożerstwo.

Kanin — niski tundrowy płw. pn. Rosji, zamieszkały przez koczowników samojedzkich. 10 000 km², 2000 mieszk.

Kaniów — m-to ukr. nad środk. Dnieprem, znane z bitwy polsko-niem. w r. 1918. Grób Szewczenki. 10 000 mieszk.

Kanion, hiszp. canon -dolina o bardzo stromych ścianach wyżłobiona przez rzekę. Najsłynniejszy K., 2000 m głęb., posiada rzeka Colorado w Ameryce Pn. Jary podolskie w niektórych odcinkach zbliżone są do K.

Kankan (fr. cancan, caca) — ekscentryczny, wyzywający taniec pochodzenia fr., znany w Polsce w końcu XIX i na pocz. XX w.; tańczony przeważnie na scenach kabaretowych,

Kanna, paciorecznik (Canna indica) — gat. rośliny zielnej, jednoliściennej, pochodzącej z tropikalnej Ameryki; wytwarza duże asymetryczne, pąsowe kwiaty; czarne nasiona są podobne do paciorków.

Kanny -* Cannae.

Kano — m-to handlowe w pn. Nigerii bryt. 90 000 mieszk.

Kanon — reguła formułująca zasadę pewnego postępowania. Epikurejczycy strż. nazywali np. K. normy logiczne, t. zn. formy poprawnego rozumowania. W kościele kat. — wykaz ksiąg St. i N. Test. uznanych za święte przez kościół (księgi kanoniczne). -> I, 659, 660, 661, 662. K. w muzyce - forma wielogłosowa polegająca na powtarzaniu melodii jednego głosu (instrumentalnego lub wokalnego) przez drugi (trzeci, czwarty, itd.), w ten sposób, że każdy następny głos rozpoczyna melodię nieco później od poprzedniego w pewnym ustalonym oddaleniu.

-> III, 785.

Kanonicy — członkowie kapituł nych lub kolegialnych (K. gremialni). K. kapitulni stanowią przyboczną radę biskupią. Dzielą się na prałatów, mianowanych przez papieża i zwykłych K., mianowanych przez biskupa. Instytucja K. powstała w IV w.

Kanonicy regularni — szereg zgromadzeń zakonnych, powstałych z kolegiów kanoników, które przekształciły się w zgromadzenia zakonne (np. K. R. lateraneńscy, norbertanie,

K. R. św. Bernarda z Mentony w Szwajcarii, utrzymujący schronisko dla podróżnych w Alpach ii.).

Kanoniczki — członkinie zgromadzenia zakonnego, obowiązane do czystości i posłuszeństwa, mogą jednak wychodzić za mąż. W Polsce zgromadzenie K. zał. w r. 1745 dla panien mogących się wykazać pochodzeniem szlacheckim przynajmniej od trzech pokoleń.

Kanoniczne księgi -> Kanon.

Kanoniczne prawo — ogół rozporządzeń, określających instytucje i stosunki wewnętrzne kościoła kat., wydanych przez władzę zwierzchnią tegoż kościoła. K. P. dzieli się na prawo Boskie, którego nikt zmienić nie może, pochodzące od Chrystusa i prawo ludzkie, pochodzące od papieży, które może być przez nich zmieniane. (-*■ Codex Juris Canonici). -> III, 96. Kościelnym prawem nazywa się ogół przepisów wydanych- przez władze kościelne i państwowe, regulujące sprawy kościelne w danym państwie. Kościelnym prawem nazywa się także prawodawstwo własne poszczególnych wyznań protest.

Kanoniczny wiek — wiek wymagany dla objęcia urzędów kościelnych: 22 lata dla diakonów, 24 dla księdza, 30 dla biskupa.

Kanonier — szeregowiec artylerzysta.

Kanonierka — pomocniczy okręt wojenny o wyporności od 200 do 1000 t (morskie) i od 50 do 700 t (rzeczne i niedużej szybkości, bez pancerza, natomiast dość silnie uzbrojony (2 do 8 dział kalibru 75— 152 mm). Duże opancerzone

K. rzeczne nazywają się monitorami.

uznanie przez papieża zmarłej osoby za świętą. K. poprzedza beatyfikacja i t. zw. proces kanonizacyjny.

Kanony ołtarzowe — trzy tablice z wydrukowanymi częściami Mszy św., stojące na ołtarzu.

Kanopus (Canopus) — olbrzymia b. jasna gwiazda w gwzb. Argo pd. nieba.

Kanopy — urny o pokrywach w kształcie głów ludzkich lub zwie-rzęcych; strż. Egipcjanie chowali AAc w nich wnętrzności, wyjęte z ciał k Hju j $ przy balsamowaniu, Etruskowie —    y

popioły zmarłych. Odnalezione w grobowcach egips. i etruskich.

Kansas, 'kknzas

Kansu — pustynna prow. chiń. na zewnątrz muru chiń.; łączy Chiny z Turkestanem. 414 000 km², 5 816 000 mieszk. Stolica Łanczou.

-* I, 941.

Kant Immanuel — (1724— 1804), filozof niem.; twórca tzw. krytycyzmu w teorii poznania, której zasady rozwinął w gł. swym dziele ,,Kri-tik der reinen Vernunft“ („Krytyka czystego rozumu"). Poznanie rzeczywistości dokonywa się, zdaniem K., przy pomocy kategoryj (np. przyczynowość, jedność), dzięki którym umysł

IV, 1512.

Kantata

(1708-1744), pierwszy ros. poeta, syn rumuńskiego (mołdawskiego) magnata, dyplomata ros., tłumacz, autor „Satyr".

Kanton, fr. canton, kató — 1. — we Francji: jednostka administracyjna mniejsza od okręgu (1'arrondissement), złożona z gmin. 2. — w Szwajcarii : samodzielna republika związkowa, wchodząca w skład Federacji Szwajc., złożonej z 25 K.

Kanton — gł. port Chin pd., stoi. prow. Kuangtung; najdawmiej dostępny dla Europejczyków port chiń. Duża część ludności miasta mieszka na łodziach. Eksport jedwabiu i herbaty. W XX w. odegrał K. dużą rolę jako centrala republikańskiego ruchu Sunjatsena i przejściowa stolica republiki chiń. (przeniesiona w r. 1925 do Nankinu). 861 000 mieszk.

— I, 944

ustęp melodyjny w utworze

opracowuje materiał dostarczony mu przez zmysły a ujmowany w formach poznania zmysłowego: przestrzeń i czas. Kształtując w ten sposób materiał doświadczenia, rozum ludzki jest prawodawcą natury; rozum ludzki jest w stanie poznawać tylko zjawiska, poza którymi tkwi nigdostępna dla poznania „rzecz w sobie" (,,Ding an sich“), stanowiąca przedmiot metafizyki. W dziele „Krytyka praktycznego rozumu" „Kritik der praktischen Ver-nunft" rozwinął K. swoje poglądy etyczne (-*■ Imperatyw kategoryczny); w ,,Kritik der Ur-teilskraft" („Krytyka władzy sądzenia") pogląd na celowość w naturze i na upodobanie estetyczne, którego cechą, zdaniem jego, jest bezinteresowne odnoszenie się do przedmiotu. -*■ I, 344, II, 245, 346, III, 924, 932, 933, 1163, IV, 510, 1082, 1083, 1084, 1512.

Kantabrowie — lud zamieszkujący w czasach przedhistorycznych Płw. Iberyjski, przodkowie dzisiejszych Basków.

II, 850-851.

Kantabryjskie Góry — zach. przedłużenie Pirenejów nad Zatoką Biskajską, do 2665 m wys. (Penas de Europa).

Kanta i Laplace’a teoria — hipoteza stworzona przez Immanuela Kanta (opracowana później przez Laplace’a), za punkt wyjścia powstania układu planetarnego biorąca pierwotną mgławicę, wirującą dokoła swej osi. K. i L. T. dzisiaj została całkowicie zarzucona przez naukę.

Kantaryda, hiszpańska mucha (Lytta vesi-catoria L.) — zielony chrząszcz z rodziny maików (Meloidae); szkodnik, objada liście jesionów. W lecznictwie używana do wyrobu plastrów ściągających. Larwy drapieżne, w ziemi.

nazwa obejmująca wokalne utwory muzyczne, różne w różnych epokach. Dziś na ogół poważny utwór chóralny z akompaniamentem orkiestrowym, często z głosami solowymi. Najwspanialsze K. — J. S. Bacha.

-+III, 786, IV, 253.

Kantemir Antioch, ks.

Kantyczki, kancjonaliki — zbiór śpiewów nabożnych w języku polskim, związanych z różnymi uroczystościami kościelnymi.

Kantylena muzycznym o śpiewnym charakterze.

Kanut (Knut) Wielki - (995-1035), król ang. (jako K. I) od r. 1016, król duń. (jako

K. II) od r. 1018, syn króla duń. Svena. Ukończył rozpoczęty przez ojca podbój Anglii, podbił Sambię i Norwegię, zhołdował królów Szwecji i Szkocji. Sprzymierzył się z cesarzem Konradem II przeciw Polsce, zagarnął zach. część Pomorza.

Kanwa — rzadka tkanina z mocnych nakrochmalonych nici, tworzących kratki, używana do wyszywania włóczką i do haftu. Przenośnie: tło, na którym rozwija się pewna akcja, snuje się pewne myśli.

Kańczendzenga, ang. Kinchinjunga, kyn-szynMżenga — majestatyczny szczyt himalajski, drugi pod względem wys. (8579 m). Próby zdobycia K. nie dały dotąd rezultatu.

Kaolin (chiń. kao-ling = ziemia porcelanowa), glinka porcelanowa — pospolity materiał, jeden z uwodnionych kwaśnych krzemianów glinu (A1₂0₃.2 Si0₂.2 H₂0). Tworzy ziemiste skupienia b. drobnych kryształków i pyłków. Twardość mała. K. powstaje przez rozpad skaleni i innych minerałów zawierających krzemionkę i glinkę; służy do wyrobu porcelany. W Polsce złoża K. występują na Wołyniu (zwł. Korzec, Baranówkal.

-* III, 169, 170, 633, 634, 637.

K. A. P., skrót z: Katolicka Agencja Prasowa, — agencja prasowa, informująca czasopisma w sprawach związanych z kat. życiem rei.

Kapadocja — gr. nazwa Wyżyny Anatolij-skiej w Azji Mn. m. Górami Taurus i rz. Halys; ośrodek strż. państwa Hetytów, od 17 r. prow. rzym.

Kapary (Cappari s) — rodzaj roślin drzewiastych, pokrewnych krzy- k - /T’* '! żowym; 170 gat. gł. w

obszarach tropikalnych; GalązkazkkaS ^rnistego

K. ciernisty, krzew

śródziemnomorski; pączki kwiatów K. ciernistego stosowane są jako przyprawa kuchenna.

Kapela Wielka i Mała — pasma górskie Gór Dynarskich w Jugosławii, do 1533 m wys.

Kapelan — ksiądz kat., spełniający funkcje rei. nie przy kościołach, lecz przy specjalnych instytucjach, jak szkoły, szpitale itd. K. wojskowy — duchowny wojskowy w stopniu kapitana. Ogólnie : duchowny wojskowy.

Kaper — korsarz, rozbójnik morski. W Polsce za Zygmunta Augusta i za Wazów K. bywali najemnymi dowódcami floty wojennej.

-> III, 505.

Kapetyngowie — trzecia fr. dynastia panująca, wywodząca się od Hugona (Hugues)

->/, 767-768, IV, 845.

Michała

torialności poddanym państw europ.

Kaplica

najniższy stopień podoficerski

mała

krzyżowych; 50 gat. morskim Europy i Azji. Rośliny zielne, jednoroczne lub dwuletnie, o liściach niepodzielo-nych lub lirowatych, kwiatach żółtych. Należy tu szereg roślin uprawnych, jak: kapusta rzepa, rzepak, gorczyca i i. K. ogrodowa (Brassica oleracea)¹ — powszechnie uprawiana roślina.

Capeta, który obiął tron w r. 987; kończy się na Karolu IV Pięknym (f 1328); po nich panowała boczna linia K.: Valois (ostatni Henryk III, 1589), wreszcie druga linia boczna K. Burbonowie — do detronizacji Ludwika Filipa (Bourbon-Orlćan) w 1848 r.

Kapilary — wąskie, włoskowate rurki; w anatomii włoskowate naczynia krwionośne.

Kapitalistyczny ustrój -»■ Kapitalizm.

Kapitalizacja — proces tworzenia się, nagromadzania kapitału. -* III, 160 — 162. K. renty — zamiana wypłacanej periodycznie renty, np. inwalidzkiej, na jednorazową większą kwotę.

Kapitalizm, kapitalistyczny ustrój — ustrój gospodarczy, w którym wśród czynników wytwórczości i obrotu towarów kapitał odgrywa decydującą rolę i w którym środki produkcji stanowią gł. prywatną własność. K. zjawia się z powstaniem w XVI w. handlu i rynku światowego. -»• art. II, 1132 —1140; I, 848 — 849, II, 644, III, 22, IV, 677, 1018.

Kapitalizm państwowy — forma gospodarki, przy której państwo jest właścicielem przeważającej części lub ogółu podstawowych środków produkcji i gospodaruje, albo usiłuje gospodarować wzorem przedsiębiorców prywatnych.

Kapitał — dobra gospodarcze, które uczestniczą bezpośrednio albo pośrednio w wytwórczości lub obrocie, a nie służą do bezpośredniej konsumcji. -* art. ,, Kapitalizm", 11,1132 —1140; I, 61-63, 67, 544-545; IV, 464, 465, 469.

Kapitan — w wojsku i marynarce wojennej stopień pośredni m grupą oficerów młodszych i Sztabowych (grupa „oficerów starszych"), w kawalerii zw. rotmistrzem. K. jest zwykle dowódcą pododdziału (kompanii itp.). W marynarce wojennej i handlowej — komendant okrętu lub statku (morskiego lub rzecznego).

Kapitanat portu — naczelna władza marynarki handlowej w porcie; do K. P. należą sprawy policji portowej i żeglugowej, zarząd znakami nawigacyjnymi w obrębie portu, współdziałanie z organami celnymi, emigracyjnymi i kolejowymi. Na czele K. P. stoi kapitan portu.    -r II, 538, IV, 323.

Kapitel, głowica — szczytowa część kolumny wieńcząca trzon; na K. spoczywa belkowanie; w różnych epokach K. był rozmaicie kształtowany i zdobiony. (—*■ Porządki architektoniezne).

IV, tabl. 99.

Kapitol — 1. — jedno z siedmiu wzgórzy Rzymu, na którym w strż. znajdowała się twierdza i świątynia Junony i Jowisza; dzisiaj wspaniały plac projektowany przez Anioła. ^ IV. 704. 2. - gmach, w którym w Washingtonie obraduje kongres St. Zj. A. Pn.

Kapitulacje jurysdykcyjne — umowy zawierane przez państwa europ, z państwami Wschodu, mające na celu zapewnienie ekstery-

Pocho-

dzenie K. J. sięga śrdw. Istnieją jeszcze częściowo w Abisynii, Chinach i i.

Kapituła — 1. — kolegium, złożone z duchownych. K- katedralne złożone z kanoników i prałatów niosą pomoc biskupom w zarządzie diecezyj. -> III, 101. 2. — K. orderowa — instytucja, składająca się z mianowanych lub wybranych kawalerów danego orderu; opiniuje wnioski o nadanie orderów, prowadzi ewidencję odznaczonych, Na czele stoi mistrz K. Pozostałość śrdw.

mały kościół lub oddzielna część większego kościoła. W znaczeniu prawnym K. jest kościołem przeznaczonym do użytku pewnej tylko kategorii osób, np. zakonu, bractwa, szpitala, więzienia itp.

Kapłaństwo chrześcijańskie — sakrament, dający władzę spełniania czynności duchownych, jak odprawiania mszy, udzielania sakramentów i głoszenia kazań. Są trzy zasadnicze stopnie kapłańskie: diakonat, właściwe K. i episkopat (biskupstwo), będące pełnią K. Z czasem ustanowiono niższe stopnie, nie mające właściwego charakteru sakramentalnego: sub-diakonów, akolitów, egzorcystów, lektorów i ostiariuszy. Cztery ostatnie nazywają się święceniami mniejszymi, pozostałe większymi.

Kapp Wolfgang —    (1858—1922), polityk

niem, przywódca nieudanego zamachu prawicowego w Berlinie przeciw republice 13 marca 1920 r.

Kapral

w wojsku.

Kapstad ->■ Przylądkowy Kraj. -* IV, 1319.

Kaptur — związek szlachty dla utrzymania porządku w czasie bezkrólewia, zawiązany po raz pierwszy w 1572 r. po śmierci Zygmunta Augusta przez szlachtę krakowską. Kapturowe sądy, czasowa jurysdykcja szlachecka, sądząca w czasie bezkrólewia sprawy kryminalne i wykroczenia przeciw bezpieczeństwu publicznemu, wprowadzone w r. 1572, zniesione uchwałą sejmową w 1768 r. (Współcześnie używa się nazwy K. S. dla określenia tajnych sądów partyjno-polit.).

Kapucyni — gł. gałąź franciszkanów (obserwantów), zał. w 1525 r. przez Mateusza z Bassi; habit z kapuzą (kapturem na głowę), stąd nazwa. Wydali licznych kaznodziejów i misjonarzy.

Kapucynka (Cebus capucinus L.) małpka pd.-amer. o płaksiwym głosie. Ze względu na swe na ogół łagodne usposobienie często trzymana w niewoli.    —> III, 474.

Kapusta (Brassica) — rodzaj roślin z rodziny w obszarze śródziemno-

•r

Kapybara.

sce

Karabin Mauser.

lekki karabin

skrzynka amunicyjna.

1. — w dawnej zbroi pancerz w karpią łuskę. 2. — druciana koszula pokutnicza.

Odmiany: K. głowiasta, kalafior, kalarepa, brukselka, jarmuż i i. K. głowiasta tworzy duże jadalne pąki wierzchołkowe, t. zw. główki

K., składające się z liści osadzonych na zgrubiałej łodydze, zw. głąbem; najbardziej rozpowszechnione : K. biała, K. czerwona i K. włoska o liściach silnie pomarszczonych.

Kapustnik ->■ Bielinek.

Kapuściński Józef — (1817—1847), działacz niepodległościowy w Galicji. Podczas przygotowań powstańczych 1846 r. zabił burmistrza Pilzna podmawiającego chłopów do rzezi. Ujęty przez Austriaków, stracony we Lwowie wraz z T. Wiśniewskim 31 lipca 1847 r.

Kapybara (Hydrochoerus capybara Erxl.) — gat. gryzoni z rodziny morskich świnek fCavi-idae). K. zamieszkuje brzegi rzek, porosłe łasa-mi, żywi się pokarmem    t -

roślinnym. Na lądzie porusza się niedołężnie, pływa zręcznie i szybko.

Kara — represja społeczna w stosunku do jednostki, która popełniła przestępstwo. Wg poglądów współczesnych

K. ma na celu umoral-

nienie przestępcy. K. zasadniczymi w Pol-są: K. śmierci, więzienie, areszt, grzywna. Karę śmierci wykonywa się przez powieszenie, (w wojsku przez rozstrzelanie). W niektórych państwach kara śmierci została zniesiona. Istnieją ponadto K. dodatkowe, jak utrata praw publicznych t. zn. biernego i czynnego prawa wyborczego, urzędu i stanowisk publicznych, tytułów zaszczytnych, orderów i odznaczeń i i. K. administracyjna — kara wymierzona doraźnie przez władzę administracyjną. np. policję bez wyroku sądowego.

K. dyscyplinarna — K. wymierzona winnemu przez przełożonego bez postępowania karnego (przede wszystkim w wojsku). K. konwencjonalna, umowna — umówione odszkodowanie, które jedna ze stron zawierających umowę winna jest uiścić drugiej w razie niedotrzymania umowy.

Karabela — odmiana szabli polskiej, bez kabłąka ochronnego przy rękojeści. Broń paradna szlachty polskiej.

I, 823, IV, 936, tabl. 99.

Karabin (skrót kb.) — ręczna broń palna, powtarzalna, strzelająca torem płaskim. K. składa się z następujących gł. części: lufa    **—*--■**=*■

nadająca kierunek pociskowi; przyrządy celownicze składające się z muszki osadzonej u wylotu lufy i celownika z podziałką i ruchomą szczerbiną; zamek wraz z przyrządem donoszącym oraz bezpiecznikiem, wprowadzający pocisk do lufy, zamykający ją i wyciągający wystrzeloną łuskę; łoże drewniane łączące wszystkie części w całość i służące do ujęcia broni w czasie strzału; bagnet nasadzony na K. do walki wręcz. Teoretyczna donośność

K. do 4000 m, w praktyce strzela się od 400 do 1000 m. Istnieje wiele typów K.; najbardziej znane: Mauser, Mannlicher i. i.

Karabinek (skrót kbk.) o skróconej lufie, powszechnie używany w broniach konnych, motorowych, maszynowych itp. Do celów sportowych używa się K. sportowego, b. lekkiego.

Karabinier — żołnierz uzbrojony w broń palną; tradycyjna nazwa spotykana dotąd w niektórych państwach. W Polsce podczas powstania listopadowego i dotąd we Włoszech —

K. nazywa się żandarmerię.

Karabin maszynowy (skrót k. m.) — szybkostrzelna broń palna o płaskim torze pocisku, stanowiąca najważniejszą broń zespołową piechoty, kawalerii itd. Dzięki wykorzystaniu siły odrzutu lub gazów powstałych przy spalaniu prochu, zmechanizowano w K. M.: doprowadzanie naboju do komory nabojowej, zamykanie jej, odpalanie, ryglowanie i otwieranie, wyrzucanie łuski itd. K. M. może strzelać ogniem ciągłym, seriami lub też pojedynczymi strzałami. K. M. dzielą się na: 1. — ciężkie (c. k. m.), wagi ok. 50 kg. najpotężniejszą broń piechoty lub kawalerii; c. k. m. łączone są w kompanie lub szwadrony; są dostosowane do ostrzeliwania samolotów; amunicja łączona w taśmy;' donośność skuteczna do 4 krn, szybko strzelność pra- Karabin maszynowy ktyczna ok. 400 strzałów SŚowej; P°if ‘Su na minutę. 2. — lekkie (1. k. m.) dziś już wycofane. 3. — ręczne (r. k. m.), wagi około 10 kg, wchodzące w skład uzbrojenia każdej drużyny strzeleckiej, lub sekcji kawalerii; dzięki swej lekkości mogą być użyte w każdym terenie; amunicja łączona w magazynki. Specjalne typy K. M. stanowią: K. M. przeciwlotniczy, przeciwpancerny oraz używane w broni pancernej i w samolotach. Obsługa K. M. składa się zasadniczo z trzech żołnierzy: karabinowego (dowódcy), celowniczego oraz amunicyjnego. Istnieje wiele typów K. M.; najbardziej znane: Hotchkiss, Maxim, Browning i i.

Karacena

Karaczanowate (Blattodea) — podrząd owadów z rzędu prostoskrzydłych. Ciało spłaszczone, czułki wydłużone. Samica często bez skrzydeł. Wiele gat. przebywa w zabudowaniach ludzkich. Należy tu rodzina Blattidae z ważniejszymi rodzajami: karaluch i prusak.

(1806-1859), Piotr I, —

Karagen.

sow. republika autono-

szana

8600 m wys. Jednym z pierwszych badaczy tych gór był Grąbczewski.

Karakorum — ruiny stolicy Czingiz-chana w Mongolii na zach, od Ułan Bator.

Karakuły — kosztowne futro, drobno skręcane, z baranów krymskich. Najcenniejsze z Buchary.

Karakum

(1766-1826),

ros.

biały marmur z

^ IV, 40.

-> I, 1197. orszak podróżnych, pielgrzymów, kupców w Azji lub Afryce, wędrująca dla bezpieczeństwa gromadnie na objuczonych wielbłądach lub koniach.

— pasmo alpejskie na granicy Austrii i Jugosławii; do 2240 m wys.

żaglowiec morski w XV i

XVI w. -* III, 1119. Karbidy Węgliki. Karbieniec

Karawela.

grupa, zawierająca węgiel, tlen i wodór: C

Karaczi, ang. Karachi — umocniony port ind. przy ujściu Indusu. 264 000 mieszk.

Karadzić Vuk Stepanović — (1787—1864), serb. działacz narodowy, badacz języka serb.-chorw. i poezji ludowej; wprowadził do literatury język potoczny serb.-chorw. zamiast cer-kiewno-słow.

Karadżordżewicz (Karageorgewicz) — dynastia serb., pochodząca od Karageorga (tur. = Czarny Jerzy), bohatera serb. walk o niepodległość (1762—1817), pierwszego księcia serb syna chłopa. Przedstawicielami dynastii K. są: Aleksander (1846-1921), Aleksander I - (1889-1934) 1921-1934, oraz Piotr II (* 1923).

Karawana (Caragana) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny motylkowatych; 20 gat. gł. w Azji środk.; K. syberyjska (Caragana arborescens), krzew do 6 m wys., o liściach pierzastych i kwiatach żółtych, sadzony często w parkach; kwitnie wiosną.

Karaganda — młode m-to górnicze w środk. części Kazachstanu; bogate złoża miedzi-100 000 mieszk.

Karagen (carrageen) — wysuszona plecha glonów Chondrus cris-pus bądź Oigartina mamillosa, bytujących w Atlantyku ; stosowany jako lek śluzowy w chorobach dróg oddechowych oraz do klarowania miodu i piwa.

Karaibowie — plemiona indiańskie w pn. części Ameryki Pd. i Indiach Zach. (gdzie prawie całkowicie wymarli). Myśliwi i rybacy; prymitywne rolnictwo, tkactwo i garncarstwo. Religia: animalizm; ofiary z ludzi.    -*■ II, 962.

Karaibskie Morze, Antylskie Morze —część śródziemnego morza amer. m. Antylami, Ameryką Środk. i Pd.; odgrywa w żegludze oceanicznej ważną rolę po wybudowaniu Kanału ' Panamskiego; głęb, poniżej 6000 m. -> I, 392.

Karaimi (Karaici) — sekta żyd. powstała w VIII w.; uznawali jedynie Biblię, odrzucali pisma i prawa późniejsze. K. polscy są potomkami nawróconej na tę religię dawnej tur. ludności Krymu.

-> II, 1085, IV, 150, 1036-1037.

Karakalla Caracalla. -> I, 85, II, 937 — 938, IV, 701.

Karakal (Lynx caracal Guld.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kotów. K. zamieszkuje stepy i pustynie Afryki i pd. Azji, poluje na drobne ssaki i ptaki.

Karakałpakia — miczna nad dolną Arnu Darią; ludność mie-: Karakałpacy, Kirgizi (Kazacy), Uzbecy. 120 000 km², 346 000 mieszk. Stolica Nukus.

Karakoram — potężne pasmo górskie w Kaszmirze, łączące się z Transhimalajami na wsch.; bardzo silne zlodowacenie, szczyty do

— piaszczysta pustynia turań-ska na lewym brzegu Arnu Darii.

Karaluch (Blatta orientalis L.) — owad z rodziny Blattidae, z podrzędu karaczanowatych, barwy ciemno brunatnej, do 25 mm dl. Żyje w zabudowaniach ludzkich, żywiąc się odpadkami, głównie roślinnymi.

Kara Mustafa — (ok. 1643 — 1683), w. wezyr tur., wódz wyprawy tur. na Wiedeń rozgromionej przez odsiecz króla Jana Sobieskiego w r. 1683. Po drugiej klęsce pod Parkanami stracony.

Karamzln Nikołaj historyk i poeta; liryki, nowele. „Historia państwa rosyjskiego".

Kararyjski marmur kamieniołomów w Carrara.

Karaś (Carassius carassius L..) — ryba z rodziny karpiowatych (Cypriuidae); występuje w wodach słodkich i słonawych Europy i Azji zach. Brunatno-zielona, boki o połysku mosiądzu. Dl. do 35 cm. Pokrewną K. jest hodowana w akwariach złota rybka.

Karat — jednostka wagi drogich kamieni, diamentów, pereł; ok. 0,2 g.

Karawana

Karawanki

Karawela

K,

(Lyco-

pus) — rodzaj roślin "Jj zielnych z rodziny wargowych ; 7 gat. na pn. ~ półkuli; u nas K. pospolity, roślina kłą-czowa do 1 m wys. o drobnych kwiatach białych z czerwonymi kropkami; kwitnie latem i jesienią.

Karboksylowa grupa — jednowartościowa

/° \OH.

Wodór K. G. nadaje związkom zawierającym ją własności kwasów. Kwasy organiczne mogą zawierać jedną lub więcej grup karboksylowych (kwasy dwukarbonowe, trójkarbonowe itd.).    IV, 1109.

Karbolineum — olej, otrzymywany przy destylacji smoły pogazowej. Dzięki zawartości

dwuwartościowa

usuwanie domieszek

Karbonowe kwasy

SiC.

tarcz szlifier-

1.

ropne

zapalenie pewnego odcinka skóry, powstałe ze zlania się kilku czyraków. 2. — K. złośliwy -> Wąglik skóry.

Karburator

rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 11 gat. rośnie w obszarze śródziemnomorskim; C. Scolymus uprawiany jest w Europie pd. i zach. dla jadalnych okryw kwiatostanowych.

Karczownik (Awicola terreslris L.)

Kardan

Kardy

-> I V, 1550.

Kargowa, niem. Unruhstadt — m-to niem. nad granicą poznańskiego, z ludnością polską, objęte przez powstanie wielkopolskie, ale w traktacie wersalskim przyznane Niemcom. 2000 mieszk.

posąg kobiecy, od- JrC

Karia

tyda.

port fr. na zach. brzegu Dekanu. 58 000 mieszk. -> I, 469.

Kariogamia (z gr. kdryon = jądro) — swoisty typ procesu sprzęgania (koniugacji) u niektórych pierwotniaków, podczas którego następuje tylko wymiana jąder.

Kariokineza — podział pośredni czyli mito-tyczny komórek zarówno roślinnych, jak i zwierzęcych. K. jest procesem bardzo złożonym, którego najbardziej charakterystyczną cechą jest rozpad substancji chromatynowej jądra na określoną (dla danego gatunku) liczbę odcinków zw. chromosomami.

fenoli działa przeciwgnilnie; stosuje się do impregnowania drewna.

Karbolowy kwas — (niesłuszna) nazwa surowego fenolu; środek dezynfekcyjny.

Karbon — okres geol. w erze paleozoicznej.

-* II, 553, IV, 118, 124, 1241, 1527-1530.

Karbonariusze (wł. carbonarii — węglarze) — członkowie zał. we Włoszech na pocz. XIX w. tajnego stowarzyszenia polit. Dążyli do uwolnienia kraju od obcych wpływów i do uzyskania wolności konstytucyjnych.

Karbonilowa grupa grupa zawierająca węgiel i tlen: = CO. Występuje w ketonach.

Karbonizowanie roślinnych z wełny przez działanie kwasami.

kwasy organiczne, zawierające grupę karboksylową (jedną lub więcej).

Karborund — związek węgla z krzemem, Szaro-zielonawe kryształy o wielkiej twardości (niewiele ustępują diamentowi). Stosuje się w postaci proszku lub skich do szlifowania drogich kamieni, szkła i metali. Otrzymuje się z krzemionki i węgla w piecach elektrycznych.

Karbunkuł (carbunculus)

dawna, obecnie zarzucona

nazwa gaźnika.

Karczoch (Cynara)

gat.

gryzoni z rodziny myszy. K. pływa zręcznie, żyje na brzegach wód, lecz także z dala od wody; kopie nory w ziemi, żywi się bulwami i korzonkami; występując masowo, wyrządza znaczne szkody. K. żyje we wsch. Europie i Azji, w Polsce rozpowszechniony, na ogół niezbyt liczny.

Karczówka — góra pod Kielcami ze starym kościołem; zarzucone kopalnie ołowiu.

Kardamon — owoce rośliny EleUaria carda-momum (rajówka), rosnącej w Indiach, uprawianej na Cejlonie i na wyspach Archipelagu Malajskiego. Owoce K. są stosowane jako lek aromatyczny oraz jako przyprawa do potraw.

— skrót potocznie używany na oznaczenie przegubu Cardana, ruchomego połączenia końców dwu wałów, które umożliwia przenoszenie ruchu obrotowego z jednego wału na drugi, gdy wały nie leżą na jednej prostej, lecz różnią się kierunkiem o niewielki kąt. Karda-nowy wał — wał z K., w samochodzie przenosi napęd na tylne koła.

Kardiologia — gałąź medycyny obejmująca choroby serca; dział medycyny wewnętrznej.

jarzyna z ogonków liściowych i liści rośliny Cynara Cardunculus (gat. karczocha).

Kardynalne cnoty — wg. etyki kat. cztery zasadnicze cnoty: męstwo, roztropność, sprawiedliwość, umiarkowanie.

Kardynał (Cardinalis cardinalis L.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków, rzędu wróbło-watych. Upierzenie samca szkarłatno-czerwone, samicy brunatne. Żyje w pd. części Ameryki Pn.; melodyjnie śpiewa.

Kardynałowie — pocz. najwybitniejsi przedstawiciele kleru rzym., którzy pomagali papieżowi w rządzeniu kościołem. Od r. 1059 K. otrzymali wyłączne prawo obierania nowego papieża i stali się najwyższymi dostojnikami kościoła po papieżu. Od czasów Sykstusa V liczba K. nie przekracza 70 . Mianuje K. papież, a oznaką ich godności są: czerwony kapelusz, czerwony biret i płaszcz.

-* III, 99.

Karelia — sow. autonom. republ. na pograniczu Finlandii z silnym udziałem prawosławnej ludności fiń. Jako obszar, przez który prowadzi kolej do nie zamarzającego portu Murmańska i Kanał Bałtycko-Białomorski, K. ma wielkie znaczenie dla Rosji. Nie wyzyskane skarby mineralne, lasy; myśliwstwo i rybołówstwo, 147 000 km², 291 000 mieszk. Stolica Petrozawodsk.

Karia — kraina wpd.-zach. Azji Mn. (Turcja); hodowla bydła. W strż. starogr. teren koloni-

zacyjny (najbardziej znane m-ta: Ha- ____

likarnas, Milet i i.); ok. r. 108 prz. Chr. rzym. prow. Asia.

Kariatyda — grywający rolę kolumny (podpory) w architekturze gr. (już w VI prz. Chr.).

Motyw K. występuje z pewnymi zmia- vf Oj nami w architekturze rzym. i romań- *1 skiej; jako naśladownictwo motywu klasycznego b. częste w sztuce renesansu.

Karibu -> Ren.

Karikal

część komórki tworząca

Karioplazma

jądro.

Kariosom — chromatynowe ciałko (zwykle okrągłe) spotykane w jądrach wielu pierwotniaków i innych zwierząt.

Karlfeldt Erik Axel — (1864—1931), najznakomitszy liryk szw., odznaczony po śmierci nagrodą Nobla.

Karlik (Pipistrellus pipistrellus Schreb.) — gat. nietoperzy z rodziny gładkonosych. Żyje w sąsiedztwie zabudowań ludzkich, lata po zachodzie słońca. Zimuje w wielkich skupieniach. Zamieszkuje Europę i Azję; w Polsce pospolity.

Karliński Kasper — (XVI w.), burgrabia zamku olsztyńskiego; wsławił się w r. 1587 obroną zamku oblężonego przez księcia Maksymiliana (skierował ogień na własne swe dziecko prowadzone w pierwszym szeregu nieprzyjaciół).

Karliści — w Hiszpanii stronnicy infanta Carlosa Mario Isidoro de Bourbon (1788— 1855), pretendenta do tronu po śmierci Ferdynanda VII (1833), i jego potomków. Prowadzili nieudane wojny domowe w 11. 1834—1839 i 1872 — 1876. We Francji — stronnicy Karola X.

Karloman — imię dwóch władców frankońskich. 1. brat Pepina Małego; panował w królestwie Austrazji (wsch. część monarchii frankońskiej ze stolicą Metz) od r. 741. W r. 747 wstąpił do klasztoru. 2. — (f 771), młodszy syn Pepina Małego, brat Karola Wielkiego. Od r. 768 był królem Austrazji, Burgundii i Prowancji.

Karlos don -> Carlos.

m-to nad

(•j* 754), syn Karola Młota,

Karłowice, chorw. Karlovci Dunajem w Jugosławii. Karłówicki pokój — pokój zawarty w r. 1699 m. antytur. Ligą św. a Turcją; stał się początkiem rozbioru europ, posiadłości Turcji i upadku jej potęgi. M. i. Polska odzyskała w nim Podole z Kamieńcem i Ukrainę sprzed r. 1672.

Karłowicz Jan i językoznawca; ,,Słownik gwar polskich" wraz z Kryńskim i Niedźwiedzkim „Słownik języka polskiego".

Karłowicz Mieczysław największy polski symfonista w epoce przedwojennej. Mimo wpływu Liszta, Wagnera, Czajkowskiego i R. Straussa, w dziełach K. uwydatnia się jego wybitna indywidualność, nacechowana głębokim liryzmem i melancholijną zadumą. Napisał: pieśni, sonatę skrzypcową, symfonię, uwerturę „Biała gołąbka", i i. oraz poematy symfoniczne: „Powracające fale", „Odwieczne pieśni", „Rapsodia litewska", „Stanisław i Anna Oświęcimowie" i i. Zginął w Tatrach.

IV, 57, 250, 256.

Karły — ludzie o b. niskim wzroście, spowodowanym albo czynnikami patologicznymi, albo dziedziczną właściwością pewnych typów antropologicznych (-+ Pigmeje).

Karma

(1836-1903), etnolog

(1876-1909),

w braminiźmie niewidzialna siła

stare uzdrowisko czes., pod niem. nazwą Karlsbadu; schorzenia przemiany materii. Liczne źródła alkaliczne ze „Sprudlem" na czele. 24 000 mieszk.

-> I, 1106.

Karlsbadzka sól — mieszanina soli, otrzymana przez odparowanie wody mineralnej z Karlovych Varów (K. S. naturalna). K. S. sztuczna: podobna mieszanina przyrządzona sztucznie; 44°/₀ siarczanu sodu, 2°/₀ siarczanu potasu, 18°/₀ chlorku sodu, 36°/₀ dwuwęglanu sodu. Roztwór 6 g w litrze wody jest zbliżony do naturalnej wody karlsbadzkiej.

Karlskrona — port wojenny w pd. Szwecji. 25 000 mieszk.

Karlsruhe

mysłowe, znana politechnika, 155 000 mieszk.

szw. LŁn-

Karlovy Vary znane

stolica Badenii; m-to prze-

Karlstadt — gł. m-to w prow.

na wyspie Tingvalla. Przemysł: zapałki, maszyny papiernicze. 19 300 mieszk.

Karłatka (Chamaerops humilis) — gat. palmy o liściach wachlarzowatych; jedyna palma rosnąca dziko w Europie, w zach. części obszaru śródziemnomorskiego.

Karłowate gospodarstwa — drobne warsztaty rolne, nie przekraczające 2 ha obszaru.

-+• IV, 587, 588.

w&rmland

świat i Życie. — V.

złych i dobrych czynów, popełnionych przez człowieka w poprzednich żywotach.

-> I, 796, 828.

Karmazyn — piękny czerwony kolor uzyskiwany przez barwienie tkanin barwnikiem otrzymywanym z pewnych pluskwiaków z rodziny czerwców. Z powodu wysokiej ceny barwnika na K. barwiono tylko tkaniny b. cenne; dlatego K. stał się symbolem wielko-państwa.

Karmel

-* IV, 928. ciemno-brunatna masa, otrzymywana przez ogrzewanie cukru gronowego lub trzcinowego. Służy do podbarwiania napojów alkoholowych i cukierków oraz jako przyprawa do potraw.

Karmel — pasmo górskie w pn. Palestynie nad Niziną Esdrelon, do 552 m wys.

Karmelici — zakon żebrzący, założony przez krzyżowca Bertolda w górach Karmelu w r. 1155. W XVI w. nastąpił podział zakonu (pod wpływem św. Teresy z A wili i św. Jana od Krzyża) na dwa niezależne: K. trzewiczkowych i K. bosych, mających b. surową regułę. Do Polski przybyli pod koniec XII w.

żeńska odnoga zakonu karmelitów, poświęcona wyłącznie życiu kon-templacyj nemu.

Karmin — farba czerwona, używana w malarstwie i do szminek. Zawiera barwnik kosze-nili z domieszką wapna i glinki.

Karmnik (Sagina) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych; 20 gat. gł. na półkuli pn.; u nas 5 gat.

Karmelitanki

29

Karnak

chlorek magnezowo-potasowy (MgCl,. KC1 . 6 H,0), minerał, źródło otrzymywania soli potasowych. U nas dość częsty w okolicy Kałusza.

Karne prawo — ogół obowiązujących przepisów, które zakazują i karzą popełnianie czynów zw. przestępstwami, tzn. szkodliwych dla społeczeństwa. .

Karnickie Alpy — graniczne pasmo górskie m. Karyntią a Włochami, do 2863 m wys.

Karnkowski Stanisław

(1538-1594),

Francja; 1. — K. II Łysy

K. V

(1337-1380), król od

współczesna wieś egipska na prawym brzegu Nilu ze słynnymi ruinami świątyni.

Karnalit

(1520-1603), prymas i arcybiskup gnieźnieński, przeciwnik dysydentów, ,,młot na kacerzy". Interrex po śmierci Batorego. Ogłosił (po łac.) ,,Listy sławnych mężów", gdzie podał swoją korespondencję z Hozjuszem; kazania i i.    II, 908.

Karność -> Dyscyplina. -> I, 452.

Karny proces (sprawa) — proces sądowy mający za przedmiot popełnione przestępstwo, w przeciwieństwie do procesu cywilnego mającego za przedmiot sprawy, w których nie popełniono przestępstwa (np. procesy spadkowe) .

Karny rzut — forma kary udzielanej przez sędziego w piłkarskich grach sportowych za ciężkie przekroczenie przepisów lub „sfaulo-wanie" (-+ Foul) przeciwnika. Drużyna poszkodowana ma wówczas prawo strzału z określonej odległości do bronionej tylko przez bramkarza bramki przeciwnika.

Karol Boromeusz, św. kardynał, arcybiskup Mediolanu, zasłużony w administracji kościelnej i przy wprowadzeniu w życie uchwał soboru trydenckiego.

Karol Ferdynand Waza — (1613 — 1656), biskup włocławski i płocki, syn Zygmunta III i Katarzyny Habsburg, kontrkandydat Jana Kazimierza do tronu po śmierci Władysława IV.

Karol (ang. Charles, cza:rlz, fr. Charles, szarl, niem. Karl) — imię wielu panujących:

Austria: K. I Franciszek Józef Habsburg — (1887 — 1922), cesarz austr. i król Węgier od r. 1916, po śmierci Franciszka Józefa I. Po klęsce państw centralnych i rewolucji abdykował w r. 1918. W r. 1921 usiłował napróżno owładnąć tronem węg.

Burgundia: K. Śmiały Valois — (1433—1477), panował od r. 1467, syn Filipa Dobrego; najpotężniejszy i najbogatszy książę swoich czasów, umiał utrzymać niezależność Burgundii i od Francji i od Rzeszy Niem.

Cesarstwo Rzym. Narodu Niem.: 1. —

K. I W. -> K. I Wielki, król Monarchii Frankońskiej. 2. — K. II Łysy. ->■ K. II, król fr.

3. — K. III Gruby — (839—888), syn Ludwika Niemca, w r. 881 koronowany na cesarza, w r. 885 król Francji. Obalony przez możnowładców

w r. 887. 4. — K. IV Luksemburczyk — (1316—1378), cesarz i król czes. od r. 1356. Ogłosił ,.Złotą Bullę", która normowała obiór cesarza przez 7 książąt-elektorów. Pod jego rządami Czechy doszły do największej świetności. W r. 1348 zał. niem. uniw. w Pradze, pozyskał dla swego rodu Łużyce, Górny Pala-tynat i Brandenburgię. -*■ I, 1111. 5. — K. V Habsburg - (1500-1558), w 11. 1519-1556 cesarz niem. i jako Karol I król hiszp. w 11. 1516—1556, syn Filipa, arcyksięcia austr. i Joanny Szalonej. Był władcą największego — przed imperium bryt. — państwa na świecie, ,,w którym słońce nie zachodziło". Rozpoczął okres rywalizacji habsbursko-fr. czterema wojnami z Francją (w 11. 1521-1526, 1527-1529, 1536—1538,    1542—1544) prowadzonymi ze

zmiennym szczęściem i przygotował grunt dla hegemonii hiszp. na zach. Europy. Żarliwy kat., usiłował bezskutecznie przeciwstawić się rozwojowi protestantyzmu w Niemczech. W walce z Turkami zdobył w r. 1535 Tunis. W r. 1556 K. abdykował na rzecz swego syna Filipa i w klasztorze S. Juste dokonał życia. -> II, 772, 904, III, 893, 922, 960, IV, 1415. 6. -

K. VI Habsburg - (1685-1740), cesarz od r. 1711, syn Leopolda I; jako Karol III obwołany w r. 1703 królem hiszp., brał udział w wojnie sukcesyjnej hiszp. i w polskiej. Uzyskał od mocarstw europ, uznanie sankcji pragmatycznej, na podstawie której córka jego Maria Teresa objąć miała tron po jego śmierci.

(823-

877), syn Ludwika Pobożnego. Przy podziale monarchii K. Wielkiego w Verdun w r. 843 otrzymał Frankonię zach. (Francję). W r. 875 koronował się na cesarza rzym. 2.

Mądry, Valois r. 1364. Zwołał Stany Generalne, uporządkował administrację. Odebrał Anglikom prawie wszystkie ich posiadłości fr. 3. — K. VI — (1368—1422), król od r. 1380, syn poprz., od r. 1392 obłąkany. Za jego panowania prawie cała Francja przeszła pod panowanie Anglików. 4. — K. VII Zwycięzca — (1403 — 1461), syn poprz.; początkowo uznany za króla jedynie we Francji pd., w r. 1429 koronowany dzięki Joannie d’Arc w Reims; w r. 1436 zajął Paryż, wyparł Anglików z Francji (z wyjątkiem Calais), kładąc kres wojnie stuletniej.

5. - K. VIII - (1470-1498), król od r. 1483, wnuk poprz. W r. 1491 uzyskał Bretanię, w 11. 1494 — 1495 nieudane wyprawy do Włoch (Rzym i Neapol). 6. — K. IX Valois-An-goulćme — (1550—1574), król od r. 1560, pod wpływem swej matki, Katarzyny Medici dopuścił do rzezi hugonotów (,,noc św. Bartłomieja" w r. 1572). 7. — K. X Filip Bourbon (przed wstąpieniem na tron hr. d’Artois) - (1757-1836), król od r. 1824, brat Ludwika XVI i XVIII, w czasie rewolucji przywódca emigrantów fr. Jego reakcyjne

-* I, 881,

782. 6.

K. II

(1630-1685),

(1733-1796), syn

rządy doprowadziły do wybuchu rewolucji lipcowej, która go zmusiła do abdykacji.

Frankońska Monarchia: 1. — K. Mar-tel (Młot) — (ok. 688 — 741), od r. 720 majordom państwa frankońskiego; zapoczątkował potęgę Karolingów; zwycięstwem nad Arabami m. Tours a Poitiers w r. 732 powstrzymał najazd muzułmański na Europę. 2. — K. IWielki (Charle-magne) —    (742 — 814), syn Pepina Małego,

król od r. 771, cesarz rzym. od r. 800. Podbił i nawrócił Sasów; zagarnął królestwo lombardz-kie i Bawarię, zniszczył państwo Awarów nad Dunajem i utworzył tam Marchię Wsch.; wyparł Arabów z Hiszpanii pn. i utworzył tam Marchię Hiszp.; uzależnił od siebie Słowian zach. Przez koronację w Rzymie na cesarza wskrzesił cesarstwo zach.-rzym. Wielki organizator administracji, wojska i prawodawstwa opiekun oświaty i nauk, ściągał na swój dwór uczonych, przyczynił się do odrodzenia kultury w Europie zach. Kanonizowany.

II, 583, IV, 1008.

Hiszpania: — K. I -> K. F, cesarz rzym.-niem.

Rumunia: 1. — K. I Hohenzollern Sig-maringen — (1839—1914), książę od r. 1866, król od r. 1881; szeregiem zarządzeń gospodarczych zapoczątkował nowoczesny rozwój Rumunii, stworzył wojsko rum. 2. — K. II — (* 1893) syn Ferdynanda, wnuk poprz.; dwukrotnie (w r. 1918 i w r. 1925) zrzekał się następstwa tronu, mieszkał za granicą. W r. 1930 wrócił do kraju i został ogłoszony królem przez Zgromadzenie Narodowe.

-*■ IV, 671.

Szwecja: 1. - K. IX - (1550-1611). regent od r. 1594, król od r. 1604, syn Gustawa Wazy, ks. Sudermański. W r. 1601 zajął Inflanty polskie, rozpoczynając tym długi okres wojen polsko-szw. o Inflanty. W r. 1604 wyprawił się na Rygę, lecz w r. 1605 został przez Chodkiewicza pobity pod Kirchholmem. -*/F, 782. 2. - K. X Gustaw - (1622-1660), książę palatyn Dwóch Mostów, król od r. 1654, wojownik niepospolitych zdolności. Skorzystał z kłopotów Jana Kazimierza i zajął całą niemal Polskę, skąd dopiero po obronie Częstochowy i po wybuchu ogólnego powstania został wyparty. Koalicja antyszw. pokrzyżowała jego plany opanowania Bałtyku. 3. — K. XII — (1682-1718), król od r. 1697. Prowadził tzw. wojnę pn. przeciw Polsce, Danii i Rosji. Pobił Piotra W. w r. 1700 pod Narwą, zmusił króla polskiego Augusta II pokojem w Altranstadt (w r. 1706) dó zrzeczenia się korony polskiej, pobity jednak został przez Piotra W. w r. 1709 w bitwie pod Połtawą; przez pięć lat usiłował skłonić Turcję do walki z Rosją, podczas gdy Piotr Wielki rozszerzał swój stan posiadania nad Bałtykiem. Zginął w wojnie z Norwegią przy oblężeniu twierdzy Frederikshall. -> IV, K. XIV -*• Bernadotte.

Wielka Brytania i Irlandia: 1. — K. I Stuart — (1600—1649), król od r. 1625, syn Jakuba I. Popadł w konflikt z parlamentem przez swe dążności absolutystyczne i prześladowania prezbiterianów. W wojnie domowej pokonany przez Cromwella, oddany pod sąd i ścięty. -*■ IV, 1313. 2. król od r. 1680, syn poprz. W czasie wojny domowej zbiegł do Szkocji. W r. 1651 koronowany, ale pobity w r. 1651 przez Cromwella, uszedł do Francji. W r. 1660 powołany na tron przez nowy parlament. Zmuszony był nadać Habeas Corpus Act i t. zw. Test Act.

Karol ks. kurlandzki Augusta III, osadzony w Kurlandii uchwałą sejmu polskiego i postanowieniem królewskim ; ustąpił z księstwa wobec gwałtów ros. Ożeniony z Franciszką Krasińską w r. 1760, kandydat do tronu polskiego po śmierci Augusta III.

Karolina — dwa rolnicze stany amer. (St. Zj. A. Pn.) na wybrzeżu atlantyckim. Wśród ludności duża część Murzynów. K. Pn.: 136 000 km², 3 170 000 mieszk. Stolica Raleigh;

K. Pd.: 80 000 km², 1 740 000 mieszk. Stolica Columbia.

Karolingowie — potężna rodzina frankońska w IX/X w., potomkowie Karola Młota; wyniesieni na tron królewski w osobie Pepina Małego (w r. 751). Do największej potęgi doszli za panowania Karola Wielkiego; po traktacie w Verdun w r. 843 panowali w trzech nowopowstałych państwach Franków. Linia K. wygasła w Frankonii środk. w r. 875, w Fran-konii wsch. w r. 911, w Frankonii zach w r. 987 (z nastaniem dynastii Kapetyngów).

Karoliny — archipelag w Mikronezji na zach. Pacyfiku; składa się przeważnie z atoli, zamieszkanych przez ludność mai.; produkcja kopry. Kolonia niem., po wojnie mandat jap. Gł. wyspa Palau.

Karolyi Michael — (* 1875), węg. polityk, przywódca niepodległościowców węg. Po rewolucji 1918 r. premier, w r. 1919 prezydent republiki węg.; ustąpił 21 marca 1919 po przewrocie komunistycznym.

Karoseria -*■ Nadwozie. -> IV, 711, 712.

Karoteny (karotyny) — grupa barwników żółtych i pomarańczowych, wytwarzanych w roślinach. Z K. powstaje witamin A.

-+III, 222; IV, 1383-1384-

Karp (Cyprinus carpio L.) — ryba z rodziny karpiowatych, hodowana w całej prawie Europie i Azji. Ubarwienie grzbietu ciemne, boki złotawe. Hodowane są też dwie odmiany: K. nagi bezłuski i K. królewski albo lustrzeń o dużych, nielicznych łuskach.

Karpaty, zw. w Polsce też Beskidami — potężny (1500 km dł.), trzeciorzędowy fałdowy łuk górski, rozciągający się od Dunaju pod Bratysławą do Dunaju pod Orszową, tworzy przedłużenie Alp i Bałkanu. Od pierwszych oddziela go Kotlina Wiedeńska, z Bałkanem

dokument woj-

działo

o&>

Kartaun.

zaś łączy się nad Dunajem. Jednocześnie jest to jedyna naturalna granica współczesnej Polski. W paśmie Karpat wyróżniamy zewnętrzny, fliszowy łuk, a we wnętrzu trzony krystaliczne. Oddziela obie te części strefa skalic, występująca najpiękniej w znanym przełomie pienińskim Dunajca. K. dzielimy nadto na K. zach., wsch. i siedmiogrodzkie, czyli pd. oraz na szereg drobnych, nie ustalonych zresztą dotąd, pasm. Brak na ogół form alpejskich, bo dyluwialne zlodowacenie objęło nieliczne jedynie pasma, jak Tatry, wys. grupy siedmiogrodzkie i niektóre fliszowe. Reszta, a zwłaszcza część fliszowa, to nieprzejrzane morze po-łogich wierchów, pokrytych odwiecznym nieraz borem. Las i pastwisko górskie (hala, połonina) — to dominujące elementy K. Z wyjątkiem kotlin śródgórskich, są K. intensywnie zraszane przez silne letnie opady, powodujące powodzie. Świetny ongiś zwierzostan K. należy już do przeszłości, we wsch. części gór są jednak jeszcze istne mateczniki z wilkiem, niedźwiedziem i orłem przednim na czele. K. nie są nigdzie zdecydowaną granicą językową. Przekraczają je na zachód Słowacy i Rumuni, na pd. Polacy i Rusini. Charakterystyczne dla całych

K. są wpływy wołoskie a więc rum. oraz głęb. rus. klin językowy, dochodzący aż pod Poprad. Skupienia ludności spotykamy w kotlinach śródgórskich. Obszary leśne mają małą gęstość zaludnienia, nad granicą lasu spotykamy na poważną skalę rozwinięte, zwłaszcza u Rumunów, górskie pasterstwo sezonowe. Dzisiejszy ruch turystyczny i letniskowy, zwł. po stronie polskiej, zadecydował o nowych skupieniach ludności w tych „płucach Polski". Kopalnie szlachetnych metali w krystalicznych górach słowackich i siedmiogrodzkich; źródła słone na skraju gór. Obfite, zwł. na Wołoszczy-inie, złoża ropy naftowej. Karpacki las stworzył potężny przemysł leśny w górach.

IV, 118, 121, 123, 125, 126, 132, 133, 250, 666, 667, 668, 1272, 1364, 1534.

Karpaty Białe — pasmo górskie na granicy Moraw i Słowaczyzny, do 968 m wys.

Karpaty Małe — zach. część Karpat, sięgająca do Dunaju pod Bratysławą, do 754 m wys.

Karpentaria, ang. Carpentaria, ka:rpan’-taarja — daleko w ląd sięgająca, lecz płytka zatoka na pn. brzegu Australii.

Karpiński Franciszek - (1741-1825), gł. przedstawiciel sentymentalizmu w poezji doby stanisławowskiej, „poeta serca". Czułe erotyki i sielanki: „Do Justyny", „Laura i Filon" i i. Wielką popularnością cieszą się też jego pieśni rei. („Kiedy ranne wstają zorze", „Bóg się rodzi" ii.). Uczucie patriotyczne wyraził najpiękniej w elegii pt. „Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta". Z prozy najważniejsze „Pamiętniki". -> Kiedy ranne wstają zorze. -> I V, 599. Karpiowa te JCyprinoformes) — podrząd ryb kościstych. Ryby bardzo różnorodnie ukształtowane, mieszkające w słodkich wodach krajów tropikalnych i umiarkowanych.

Karroo, ka’ru: — nazwa krawędzi wyżyny w Kraju Przylądkowym w Afryce pd.

Karskie Morze — część Morza Arktycznego na pd. od Nowej Ziemi, przeważnie pokryta lodem. -*■ I, 1016. Karskie Wrota — cieśnina m. Nową Ziemią a Wajgaczem, ważna dla sow. pn. drogi morskiej, choć zwykle zawalona lodami.

Kartacz — pocisk wypełniony kulkami, służący dawniej artylerii do strzelania z najbliższej odległości. Obecnie prawie nie używany — zastąpiony przez szrapnele, ew. granaty (strzał odbitkowy). -> I, 339. Kartaczownica — działko szybkostrzelne z XIX w., wyparte przez karabiny maszynowe.

Kartagina (łac. Carthago) — współcześnie mała wioska w Tunisie, w strż. potężna kolonia fenicka powstała prawdopodobnie już w IX w. prz. Chr., która z czasem rozwinęła się w samodzielne państwo i najważniejszy ośrodek przemysłu i handlu nad Morzem Śródziemnym. Kartagińczycy (przez Rzymian zwani Puni-tami) zawładnęli wszystkimi koloniami fenic-kimi na zach., opanowali niemal wszystkie wyspy Morza Śródziemnego oraz Hiszpanię, stworzyli wielką potęgę morską. Ustrój K. był arystokratyczny z 2 królami na czele. Rywalizacja K. z Rzymem na Morzu Śródziemnym doprowadziła do wojen punickich i w następstwie do upadku K. -*■ I, 390, II, 851, III, 1027, IV, 693.

Karta mobilizacyjna skowy rezerwisty, zawierający rozkaz, gdzie i kiedy ma się stawić w razie ogłoszenia mobilizacji.

Karta powołania (imienna) — wezwanie, którym PKU. powołuje poborowego do czynnej służby wojskowej, rezerwistę na ćwiczenia wojskowe.

Kartaun

z XVI-XVII w. o krótkiej lufie i dość stromym tor ze.

-* I, 339.

Kartel — porozumienie przedsiębiorstw określonej gałęzi produkcji, zawarte w celu uregulowania rynku zbytu. -> art. ,,Kartele, koncerny i trusty“, II, 1140-1156; I, 891.

Kartezjusz -+ Descartes.

Kartofle -* Ziemniaki. -»■ IV, 1264.

Kartografia — nauka o odtworzeniu obrazu ziemi na mapie, rysowaniu i czytaniu map.

-*■ art. ,,Mapa“, III, 486 — 501; IV, 296.

Kartoteka — przejrzysty zbiór danych, dat, nazwisk itd, zapisanych na jednakowej wielkości kartkach papieru uporządkowanych wg. pewnej określonej zasady.    -> I, 301.

Kartuzi — zakon kontemplacyjny, oparty na regule benedyktyńskiej, zał. w r. 1086 w Char-

treuse (Francja) przez św. Brunona z Kolonii.    Najwyższego, mający na celu kontrolę słusz-

Reguła K. nakazuje samotność, milczenie i po-    ności wyroku pod względem prawnym. Pod-

sty. Czas poświęcają K. modlitwie i pracy    stawą K. może być naruszenie prawa material-

ręcznej i umysłowej.    -> IV, 1009.    nego lub pogwałcenie istotnych przepisów po-

Kartuzy — m-to pwt. na Pomorzu i gł. m-to    stępowania sądowego.

Kaszub w pełnej jezior i morenowych wzgórzy Kasa! — lewy żeglowny dopływ Konga „Szwajcarii Kaszubskiej". Istniał tu od 1380 r. z Angoli; stanowi granicę Angoli i Konga, do 1826 r. klasztor kartuzów (stąd nazwa):    1950 km dług.

kościół klasztorny jest cennym zabytkiem hi Kasa im. Mianowskiego Instytut Popie-storycznym. 5000 mieszk.    rania Nauki — instytucja naukowa zał.wWar-

Karty do gry. — Pochodzenie K. d. G. jest    szawie w r. 1879 w celu „szukania środków

niezupełnie jasne, w każdym razie znane były    obrony przeciw grożącej zagładzie polskiej

najwcześniej w Azji (Chiny?) prawdopodobnie    kultury umysłowej pod zaborem ros.“, nazwana

już od w. XII prz. Chr. W Europie pojawiają się    K. i. M. dla uczczenia pamięci Józefa Mianow-

po raz pierwszy w XIV w. i rozpowszechniają    skiego. W Polsce niepodległej K. i. M. prowadzi

się bardzo szybko, przyczem znane są okazy    działalność teoretyczną, zasiłkową, wydawniczą,

K. d. G. bardzo artystycznych: drzeworyto-    opiekuńczą, informacyjną i pomocniczą oraz

wanych, miedziorytowanych itp.    pośredniczy w stosunkach naukowych z za-

Karuk -> Ichthyocolla.    granicą.

Karuzel, karuzela — 1. — w śrdw. turniej Kasandra — wg Homera: córka Priama rycerski, polegający na gonitwach, zdejmo-    i Hekuby; otrzymała od Apollina dar wieszcze-

waniu pierścieni kopiami, trafianiu do celu itp.    nia. Przepowiedziała upadek Troi.

2. — konie, ławki, gondole itp. obracające się Kasetony — prostokątne płyty wgłębione wraz z podstawą.    w pułapie, zwykle rzeźbione lub malowane.

Karwia — rybacka wieś kaszubska nad Był- Kasjop — pierwiastek, rzadki metal (-> Me-tykiem i uczęszczane letnisko i kąpielisko mor- tale ziem rzadkich), bez zastosowania. L. porz. skie. 350 mieszk.    71, c. atom. 175, s. chem. Cp. Zwany niekiedy

Karwieńskie Błota — Holendry.    również lutecem (s. chem. Lu).

Karwina, czes. Karvinna — polska osada Kasjopea — 1. — w podaniach gr. królowa górnicza (węgiel) w czes. części Śląska Cieszyń-    Etiopii,    matka Andromedy; po śmierci umie-

skiego. Górnicy tutejsi odznaczyli się zdecydo-    szczona    wśród gwiazd. 2. — gwzb. nieba pn.

waną obroną w czasie najazdu czes. w styczniu    -+ I,    1247.

1919 r. 25 000 mieszk.    Kasjusz Kajus (Cassius Gajus Longinus) —

Karykatura (z wł. carricare = przesadzać) — (f 42 prz. Chr.), polityk rzym., brał udział w rodzaj sztuk plastycznych. K. przedstawia daną republikańskim spisku przeciw Cezarowi i był osobę w ten sposób, że, oddając ogólne podo-    jednym    z zabójców Cezara. Po bitwie z trium-

bieństwo, niektóre wybrane cechy wyolbrzymia,    wirami    pod Filippi na własne żądanie poniósł

wywołując tym efekt śmieszności. K. uprawiano śmierć z ręki wyzwoleńca, już w sztuce strż. Wielkimi karykaturzystami Kaskadowe Góry -* Wodospadów Oóry. byli artyści fr. z I poł. XIX w.: Paul Gavarni, Kasownik — znak muzyczny tj znoszący Honorć Daumier i i. Poza tym : w Anglii ~    podwyższenie przez krzyżyk lub obniżenie przez

William Hoggarth, w Hiszpanii — Goya. W Pol- bemol i przywracający nucie pierwotne brzmie-sce uprawiali K. w I poł. XIX w. Orłowski, nie i nazwę.

Kostrzewski; współcześnie: Zdzisław Czermań- Kasper św. — jeden z Trzech Króli, ski, Feliks Topolski i i.    Kaspijskie Morze - największe z jezior

Karynckie Alpy (Karnickie) — wapienne    świata, w Azji przedniej (na pn. zach. dotyka

pasmo graniczne m. Austrią a Włochami i Jugo-    terytorium europ.); komunikacyjnie opano-

sławią do 2813 m. wys.    wane wyłącznie przez Rosję. K. M. położone

Karyntia, niem. K&rnten — związkowy kraj    jest w depresji; poziom wody jest o 26 m

austr., w pd. części zamieszkały przez Słoweń-    niższy niż w Morzu Czarnym. Pn. płytka część

ców. Kopalnia ołowiu i rudy żelaznej. 10 000    ma na lądzie przedłużenie w depresji, w pd.

km®, 408 000 mieszk. Stolica Celowiec (Klagen-    zaś. głęb. dochodzi do 1127 m. Na pn. za-

fur|.)    marża w zimie. Gł. dopływ: Wołga, gł. porty

Kasa Chorych — instytucja państwowa,    ros.: Baku, Astrachań, Krasnowodsk, pers.:

-> IV, 1555.

samorządowa lub prywatna, mająca na celu    Pehlewi i Astrabad. Bogaty obszar rybacki

ubezpieczenie pracowników fizycznych i urny- 4032 km² pow. słowych od choroby i wypadku. Ustawą o ubez-    Kasprowicz Jan —    (1860—1926), znako-

pieczeniach społecznych z dn. 28 marca 1933 r.    mity poeta liryczny, „syn ziemi" kujawskiej,

państwowa K. Ch. w Polsce została włączona    z rodziny chłopskiej; od r. 1909 profesor litery zakres działalności Ubezpieczalni Społecznej.    ratury porównawczej Uniw. J. K. we Lwowie,

Kasacja — środek odwoławczy od wyroku    świetny znawca i tłumacz literatury europ, (prze-

lub postanowienia sądu II instancji do Sądu    kłady tragików strż., Szekspira. Shelley'a i i.).

-> II, 93, III, 656, IV, 1354.

Kasprzycki Tadeusz Adam — (* 1891), generał dywizji. Działacz niepodległościowy. W r. 1914 dowódca „Kadrówki", następnie pełni służbę w sztabie Pierwszej Brygady Legionów i w P. O. W. Minister spraw wojskowych od r. 1936. Autor książki „Kartki z dziennika oficera sztabu I. Brygady" i i.

Kassel — m-to nad Fuldą w Hesji. Przemysł metalurgiczny. 175 000 mieszkańców.

Kassern Tadeusz Zygryd — (* 1904), kompozytor kierunku modernistycznego. Poemat symfoniczny „Dies irae“, pieśni, utwory kameralne, fortepianowe i i.

Kastalskie źródło —

broń ręczna służąca do ogłuszania przeciwnika uderzeniem m. oczy; cztery złączone obrączki stalowe, które nakłada się na wierzch dłoni.

instytucje prawne

Kasyno

Twórczość oryginalna K. odznacza się harmonią i pełnią rozwoju. Pierwszy okres twórczości K. był przesiąknięty jego ideologią społeczną, jako rzecznika doli ludu („Poezje", „Chrystus" „Z chłopskiego zagonu" i i.). Niedola chłopa stanowiła punkt wyjścia dla zmagań poety, ogarniających całą ludzkość. „Serdeczna zwada z Bogiem" wypełniła drugi okres twórczości K. („Krzak dzikiej róży", „Ginącemu światu", „Salve Regina"). Na tle pustyni lub groźnej scenerii tatrzańskiej skreślił K. kosmiczne wizje „Hymnów". Okres ostatni stanowił pojednanie ze Stwórcą i światem, równowagę poglądu na świat, nastrój pogodnego wieczoru („Ballada o słoneczniku", „Księga Ubogich", „Mój świat", „Sita" i i.). Ewolucję K. jako człowieka, myśliciela i artysty przedstawia najpełniej jego dramat „Marchołt gruby a sprośny". Głęboki stosunek do moralnych podstaw życia ludzkiego zjednał K. nazwę „poety sumienia". Związany czasowo i poniekąd w formie z okresem Młodej Polski, odbiega K. od współczesnej mu twórczości indywidualnością i talentem, stawiającymi go w rzędzie poetów narodowych i wszech-ludzkich.

-*■ IV, 257. źródło w Grecji, u stóp Parnasu; wody jego, poświęcone muzom, dawać miały natchnienie poetyckie.

Kastaniety — grzechotki drewniane, łączone parami w całość; trzymane w ręku i odpowiednio poruszane, wydają rytmiczny dźwięk towarzyszący niektórym tańcom w Hiszpanii i Włoszech pd.

Kastet

Kastor i Polluks (Polideukes) — w podaniach gr. bracia bliźnięta, synowie Ledy i Zeusa, ?w. Dioskurami, bracia Heleny; nieśli ludziom pomoc na polu bitwy, ratowali żeglarzy przed burzą na morzu. Imię K. i P. stało się symbolem nierozdzielności i skłonnej do poświęceń miłości braterskiej.

Kasty — ściśle zamknięte grupy ludności bramińskiej w Indiach; przynależność do K. jest dziedziczna; najdawniejsi członkowie K. byli prawdopodobnie związani wspólnym zawodem. Pierwotnie istniały cztery K. (kapłani; wojownicy ; kupcy, rzemieślnicy, rolnicy; pospólstwo); dziś jest ich znacznie więcej.

-► I, 801-803.

Kastylia — wyżyna środk. Hiszpanii (Me-seta), wys. 700—800 m; ośrodek tworzenia się państwa hiszp. Góry Kastylijskie dzielą ją na K. Starą na pn i Nową na pd. Klimat charakteryzuje upalne lata, chłodne zimy, nikły opad. Kraj bezleśny, w zasadzie stepowy (słynne niegdyś hodowle merynosów), zaorany jednak na pn., stał się spichrzem kraju. Słabe zaludnienie. Gł. m-ta: Madryt (Stara K.) i Valla-dolid (Nowa K.) 139 083 km² pow., 4,3 milionów mieszk. — Od VIII w. zależna od Asturii, w r. 1037 razem z Leónem połączona w królestwo

K. Przez małżeństwo Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego w r. 1479 weszła w skład królestwa hiszp. -* 11, 850, 1081.

Kastylijskie Góry — do 2060 m sięgające pasmo górskie na Wyżynie Kastylijskiej; oddziela Starą Kastylię od Nowej.

Kasyda (ar. gaaida) — ar. poemat, dłuższy utwór poetycki. K. nazwał Mickiewicz swego „Farysa" i wiersz „Szanfary".

Kasy emerytalne (najczęściej przy stowarzyszeniach zawodowych, przedsiębiorstwach itd.), rządzące się własnym statutem, których celem jest zapewnienie swym członkom wypłaty emerytury po upływie określonego statutem czasu przynależenia do K. E.

lokal zamkniętych zebrań towarzyskich; rodzaj resursy, np.: K. oficerskie — instytucja skupiająca życie pozasłużbowe i towarzyskie oficerów garnizonu lub poszczególnych formacyj wojskowych. Mieści się w specjalnym lokalu, posiada stołownię, czytelnię, pokoje klubowe, salę balową itp.

Kasy oszczędności — instytucje kredytowe o charakterze społecznym, zakładane przez osoby prywatne, stowarzyszenia, związki komunalne itd. Komunalne K. O. — utrzymywane przez samorząd komunalny, gminny. Pocztowa K. O. -* Pocztowa Kasa Oszczędności.

-+11I. 1157-lj60.

Kasy Stefczyka -*■ Stefctyk Franciszek. -*/F, 886.

Kasyteryt — tlenek cyny (SnO,), minerał dość rzadki, gł. kruszec cyny. Skupienia żółtawe, czerwone lub szare, w postaci żył w skałach granitowych? Największe złoża na Płw. Malakka i sąsiednich wyspach, w Saksonii, Chile, Boliwii i Rodezji.

Kaszak (atheroma) — 1. — torbiel, powstająca przy zatkaniu torebki włosa lub gruczołu łojowego na skutek gromadzenia się powyżej miejsca zatkania wydzieliny gruczołu, komórek zrogowaciałych itp. Zawartość torbieli posiada wygląd mas kaszowatych (stąd nazwa). 2. — ognisko rozpadu tkanki, powstające w błonie wewnętrznej tętnic przy miażdżycy.

Kaszalot, potwal olbrotowiec (Physeter ma-crocephalus L.) — gat. ssaków z rzędu waleni.

Komory m. kośćmi czaszki i worki podskórne wypełnia wosk zw. olbrotem. K. żywi się mątwami. Żyje stadami w morzach ciepłych. Poszukiwany dla olbrotu.

Kaszel (tussis) — czynność odruchowa, mająca na celu usunięcie na zewnątrz ciała obcego z dróg oddechowych; zmodyfikowany akt oddechowy w postaci głębokiego wdechu i nagłego wydechu, połączonego z gwałtownym wypchnięciem powietrza przez zamkniętą u-przednio głośnię; stąd charakterystyczny dźwięk. K. powstaje przy podrażnieniu zakończeń nerwowych w drogach oddechowych, w gardzieli, krtani, tchawicy i oskrzelach przez ciała obce (np. kurz), lub zmiany zapalne.

Kaszgar — oaza w Turkestanie Wsch. nad rz. tejże nazwy, ośrodek krainy, zamieszkanej przez Turków, od r. 1789 włączonej do Chin; ważny punkt węzłowy na szlakach karawan. Tkactwo. Obróbka metali. 80 000 mieszk.

Kaszmir

duże

/i/Ą

nazwa okolic

gf!

|g

jiiit

Plan katakumb w Aleksandrii.

spis przedmiotów tworzących pewien zbiór, np. K. obrazów w muzeum, K. biblioteczny itp.    -> I, 677—679.

Katalonia — kraina na pn. wsch. Hiszpanii; obejmuje pd. stoki wsch. Pirenejów, część dorzecza Ebra i Góry Katalońskie (330 km dług., 60 km szer., najwyższy szczyt: Montseny 1741 m i Montserrat 1240 m). Najbogatsza i silnie uprzemysłowiona część Hiszpanii, zamieszkana przez Katalończyków, bardzo pracowitych, przedsiębiorczych, mówiących językiem katalońskim, uważających się za odrębny naród. Pow. 32 000 kms, 2 742 000 mieszk. Stolica Barcelona. — W strż. prow. rzym., w V w. pod panowaniem Wizygotów, w VIII w. Arabów, w XII w. przyłączona do Ara-gonii. Od czasu powstania zjednoczonej Hiszpanii wykazuje silne tendencje separatystyczne. Po utworzeniu republiki hiszp. uzyskała w r. 1932 szeroką autonomię i niemal zupełnie niezależny rząd (Oeneralitat de Catalunya). W wojnie

■A

Kaszalot.

kraina w zach. Himalajach, o łagodnym klimacie i żyznych dolinach; wyrób słynnych szalów, tkanych z delikatnej wełny o jedwabistym połysku. Bryt.-ind. państwo hołdownicze (obejmuje teren znacznie większy niż właściwy K.). 218 000 kmł, 3 646 000 mieszk., głównie mahomet. Hindusów, stolica Srinagar.

Kasztan jadalny (Castanea castanea) — drzewo z rodziny bukowatych sadzone niekiedy w parkach; pochodzi z obszarów śródziemnomorskich; wytwarza jadalne owoce zw. maronami (kasztanami).

Kasztanowiec, zw. kasztanem gorzkim (Aesculus hippo-castanus) — drzewo pospolicie u nas sadzone w parkach przy drogach; posiada dłoniaste liście i białe, czer- s wono nakrapiane kwiaty w , gronach; dziko rośnie w Gó-rach Bałkańskich; 16 gat. w obszarach ciepłych i umiarkowanych Azji, Ameryki i pd. Gałązka kas*tanow-Europy.    ca z kwiatami.

Kasztelania — jednostka terytorialna w administracji dawnej Polski (od XIII w.), której stolicą był gród (castellum). Zwierzchnikiem K. był kasztelan. Z czasem część czynności kasztelana przeszła na starostę, a urząd kasztelański stał się urzędem senatorskim. Kasztelan krakowski, czyli pan krakowski, był najwyższym senatorem świeckim.

Kaszubi — ludność pn. części woj. pomorskiego. -> art. II, 1156 —1162; II, 751, 753, IV. 169, 175.

Kaszubska Szwajcaria Kartuz z licznymi jeziorami i lesistymi wzgórzami.

Kataforeza -*■ Elekłrokinetyczne zjawiska.

II, 1235.

Katakumby — podziemne cmentarze staro-chrześcij., sieć korytarzy i sal, w których chronili się chrześcijanie w czasie prześladowań, Prawo rzymskie chroniło bowiem cmentarze i bractwa pogrzebowe przed prześladowaniami, jako rzecz świętą.

Katalauńskie Pola — równina koło Troyes w Szampanii, teren bitwy w r. 451, w której rzym.-germ. wojska pod wodzą Aecjusza zwyciężyły Hunnów pod wodzą Attyli.

Katalepsja — szczególny stan chorobowy, polegający na wzmożonym napięciu mięśni przy jednoczesnym zahamowaniu zdolności do wykonywania ruchów dowolnych i przybieraniu najrozmaitszych, często nienaturalnych póz. K. występuje przy schizofrenii, u histeryków oraz w hipnozie.

Kataliza — przyspieszanie lub opóźnianie reakcyj chemicznych przez substancje pozornie nie biorące w reakcji udziału. Substancje takie nazywamy katalizatorami, jeśli tworzą jednorodny układ z substancjami reagującymi (np. substancje rozpuszczone dla reakcyj w roztworach), kontaktami lub substancjami kontaktowymi w przeciwnym wypadku (np. ciała stałe, katalizujące reakcje gazowe lub w roztworach). Reakcje katalityczne znajdują obszerne zastosowanie w przemyśle chemicznym (produkcja kwasu siarkowego, syntetycznego amoniaku i kwasu azotowego, szeregu barwników i i.). Autokataliza — katalityczny wpływ wywierany przez substancje biorące czynny udział w katalizowanej reakcji.

-+art. II, 1163-1169; IV, 1497.

Katalog

-> 11, 850, 1079, 1081.

fnrr

NS-.

v\

Katapulta do miotania pocisków.

111, 382.

-> 7F 556.

Katarzyna

(1526-1583),

K. I

(od 1707), po jego śmierci w r. 1725 wyniesiona na tron przez gwardię. 2. — K. II — (1729 — 1796), księżniczka Anhalt-Zerbst, wstąpiła na tron w r. 1762 po obaleniu swego męża Piotra III. Pozorna wielbicielka idei oświecenia.

1. — gł. kościół diecezji, przy

domowej hiszp. w r. 1936/37 stanowiła ośrodek ruchów skrajnie lewicowych.

Kataloński język — samodzielny język z grupy języków romańskich, którym mówią mieszk. Katalonii, fr. dep. Pyrćnćes Orientales, Andory, Alghero (Sardynia), Walencji, Bale-arów i Pityuzów. Zabytki katalońskiej literatury sięgają XV w. Obecnie w związku z ruchem narodowym w Katalonii nastąpił jej wydatny rozkwit.

Katanga — pd. prow. Konga Belg.; niezmiernie bogate złoża miedzi i cyny, eksploatowane w okolicy Elisabethville.

Kataplazm, przyparka — ciepły i wilgotny okład rozgrzewający z papki mącznej, siemienia lnianego, substancyj oleistych itp.; stosowany przy sprawach zapalnych, szczególnie ropnych

Katapulta — 1. — maszyna strż. i śrdw. do miotania pocisków (strzał i kamieni). Działała siłą prężności skręconych żył.

Ciężka K. miotała kulę wagi przeszło 400 kg na odległość do 400 m.

-► I, 337. 2. — urządzenie do startowania wodnosamolotów z pokładów okrętów. K. składa się z żelaznej konstrukcji w kształcie przęsła mostowego, o-bracającej się na osi; wózka, na którym ustawia się wodnosamolot oraz linowego urządzenia poruszającego wózek, napędzanego sprężonym powietrzem. Wózek z

Katapulta lotnicza.

wodnosamolotem o działającym silniku pchnięty po szynach nadaje samolotowi szybkość dostateczną do wzlotu.

Katar -> Nieżyt. (Potocznie nazywa się katarem nieżyt nosa).

Katarakta -+ Zaćma.

Katarakty, — skaliste wzniesienie w korycie rzeki utrudniające jej spławność, np. słynne

K. Nilu, Dniepru (zw. porohami).

Katarowie (czyści) — ogólna nazwa sekt o podłożu manichejskim, w XII i XIII w. we Francji (albigensi i i.).

Katarzyna Aleksandryjska, św. — (f 307), męczennica, patronka uczonych i filozofów. Pani. 25 listopada.

Katarzyna Sieneńska, św. — (1347—1380), tercjarka dominikańska, mistyczka; wywierała wielki wpływ na sprawy polit.-kościelne. Pam. 30 kwietnia.    -► III, 651.

imię królowych polskich.

K. Austriaczka — (f 1572), trzecia żona Zygmunta Augusta, córka cesarza Ferdynanda i Anny Jagiellonki (córki Władysława Jagiellończyka, króla Czech i Węgier). Jej małżeństwo z Zygmuntem Augustem zostało zerwane.

Katarzyna Jagiellonka królowa szw., córka Zygmunta I i Bony, małżonka króla Jana szw., matka Zygmunta III Wazy. Usiłowała napróżno przywrócić w Szwecji katolicyzm.    -* IV, 788.

Katarzyna — imię królowych ang. K. Aragońska — (1485—1636), pierwsza żona króla ang. Henryka VIII; rozwód Henryka z K. doprowadził do zerwania Anglii z kościołem kat.

Katarzyna Medici — (1519—1589), żona króla fr. Henryka II, Spowodowała za rządów syna swego,Karola IX, rzeź hugonotów w „noc św. Bartłomieja".

Katarzyna — imię cesarzowych ros. 1. — (1684—1727), druga żona Piotra W.

Jej reformy administracyjne spotęgowały biurokratyzm i ucisk ludu, czego wynikiem były chłopskie powstania, okrutnie uśmierzane, jak bunt Pugaczewa. W Polsce podsycała anarchię, tłumiąc wszelkie próby reform i walk o wolność (konfederacja barska, powstanie kościuszkowskie) ; uczestniczyła w trzech rozbiorach Polski. W wyniku wojen tur. przyłączyła do Rosji Krym i wybrzeże Morza Czarnego. Próbowała swych sił samodzielnie na polu literackim, popierała ros. ruch literacki.

-* I, 16, IV, 1562, 1563.

Katastrofa (z gr. katastrofa — przewrót) — w strż. dramacie gr. to wydarzenie, które rozstrzygało o losie bohatera, zwłaszcza przy rozwiązaniu tragicznym. K. bywała często spowodowana siłą zewnętrzną (deus ex machina); w dramacie nowoczesnym K. uwarunkowane są przeżyciami wewnętrznymi bohatera i przebiegiem akcji. Potocznie: każde wydarzenie niespodziewane, o tragicznym charakterze.

Katastrof teoria — panujący dawniej w geol. pogląd, iż wszystkie zmiany na pow. ziemi wywołane są katastrofami naturalnymi, a nie spowodowane powolnym rozwojem.

Katechizm — zwięzły wykład prawd wiary, ujęty w formę pytań i odpowiedzi. Prawie wszystkie wyznania chrześcij. mają swe K., małe przeznaczone dla dzieci i szkół, oraz wielkie przeznaczone dla osób, chcących obszerniej zaznajomić się z nauką danego wyznania.

Katechumen — w pierwszej epoce chrześcijaństwa nowonawrócony, przygotowujący się do chrztu; obecnie przygotowujący się do przyjęcia komunii św.

Katedra

którym znajduje się siedziba biskupa. 2. — pulpit wykładowcy (zwykle na podwyższeniu) stąd przenośnie: stanowisko profesora wyższej uczelni.

Katedralne szkoły — w Polsce śrdw. szkoły    grzane metale, o rozległym zastosowaniu w

zakładane przy kościołach katedralnych. Wraz    radiotechnice i elektrotechnice. Najprostsza

ze szkołami klasztornymi zakładanymi    składa się z dwóch elektrod, wtopionych do

po klasztorach były gł. źródłem oświaty zach.    bańki szklanej dokładnie opróżnionej z gazów,

w Polsce. Uczono w nich „siedmiu sztuk wy-    Katodę stanowi drucik (zwykle wolframowy),

zwolonych" (-+ Arles liberales).    ogrzewany przez przepuszczanie prądu stałego

Kategoria (gr. kategoria, łac. praedicamen-    z akumulatora. Po rozgrzaniu drucika i nadaniu

tum) — termin filozoficzny wprowadzony przez    anodzie (zwykle w kształcie walca otaczającego

katodę) dodatniego potencjału elektrycznego K. L. przepuszcza prąd, bo anoda przyciąga ujemne elektrony. Natężenie prądu zależy od potencjału anody. W przeciwnym kierunku prąd nie może przebiegać, ponieważ elektrony mogą wydzielać się tylko z rozgrzanej katody a nie z anody; stąd zastosowanie takich K. L., zwanych kenotronami, do prostowników prądu zmiennego. Większe zastosowanie mają K. L. trójelektrodowe, posiadające m. katodą i anodą trzecią elektrodę, tzw. siatkę, której nadaje się słaby potencjał dodatni. Małe zmiany potencjału siatki powodują duże stosunkowo zmiany natężenia przepływającego przez K. L. prądu. Trójelektro-

Arystotelesa na określenie podstawowych klas wyrazów mowy, mogących być orzecznikami zdań kategorycznych. W bardziej swobodnym znaczeniu K. nazywamy klasy pojęć i rzeczy.

Kant wyróżnił 12 K. ze względu na swój poczwórny podział zdań: 1. jedność, wielość, powszechność, 2. rzeczywistość, negacja, ograniczenie, 3. substancja, przyczyna, stosunek,

4. możliwość, urzeczywistnienie, konieczność.

Kategoria zdrowia (poborowych) -»■ Pobór.

Kategoryczny sąd -*■ Sąd.

Katerla Józef — pseud., pod którym Stefan Żeromski napisał „Różę".

Katetometr — przyrząd do mierzenia różnicy poziomów, zwł. poziomów cieczy; pozioma luneta, przesuwana wzdłuż pionowego    dowe K. L. stosuje się jako generatory, wzmac-

słupa z podziałką, często przy pomocy śruby    niacze i detektory prądu szybkozmiennego gł.

mikrometrycznej. Różnicę poziomów odczy-    w aparaturze radiowej, nadawczej i odbiorczej,

tuje się za pomocą noniusza lub na bębnie    -> II, 165, IV, 519, 523, 524, 525, 534.

śruby mikrometrycznej z dokładnością do set-    Katodowe promienie — promienie, wysy-

nych części mm.    łane przez katody rur próżniowych, odkryte

Katharsis (gr. = oczyszczenie) — wg    przez Pliickera w r. 1859; składają się z ele-

Arystotelesa („Poetyka") oczyszczające, wyzwą-    ktronów. K. P. biegną po liniach prostych,

łające od namiętności działanie tragedii, przez    wywołują fluorescencję szkła i innych sub-

wywoływanie w widzu doznań o charakterze    stancyj; odchylają się w polu magnetycznym

emocjonalnym (strach i litość). -*■ IV, 1118.    i elektrycznym. Szybkość K. P. rośnie, gdy

Kation — jon naładowany dodatnio.    powiększamy różnicę potencjałów pomiędzy

-+ II, 1097.    anodą i katodą, sięgając 280 000 km/sek. K. P.

Katleja (Cattleya) — storczyk poroślowy    są analogiczne do promieni /? ciał promienio-

z tropikalnej Ameryki; posiada ozdobne duże    twórczych. —*■ I, 411 — 412; II, 161, 163, 167.

kwiaty; niektóre gat. hodowane w cieplarniach. IV, 407, 409, 432.

Katmandu — stolica Nepalu w Himalajach. Katolicyzm (kościół katolicki) — wyznanie 109 000 mieszk.    rei. o największej liczbie wyznawców na świecie.

Kato (Cato) — rzym. politycy. 1. — K.    Według nauki kościoła kat. — jego cechami za-

Marcus Porcius — (234—149 prz. Chr.),    sadniczymi są: powszechność, świętość i apo-

wybitny pisarz, w r. 195 konsul, w r. 184 cen-    stolstwo. Powszechność jego wyraża się w tym,

zor. Domagał się zniszczenia rywalizującej z Rzy-    iż nie jest ograniczony do jednego narodu lub

mem Kartaginy („Caeterum censeo Carthaginem    kraju, lecz rozpowszechniony po całej ziemi;

esse delendam"). Przedstawiciel starorzym. tra-    świętość, iż zawsze kierował ludzi do świętości

dycji, przeciwnik gr. obyczajów i naśladowa-    i wydawał świętych; apostolstwo, że jego nauka

nia kultury gr. Uważany za „ojca prozy rzym."    jest ta sama, jaką głosili Chrystus i apostoło-

Mowy wiecowe, sądowe i polityczne: ..Origi-    wie, a jego instytucje sięgają czasów apostol-

nes", dzieje Rzymu; „De agricultura" („O roi-    skich, hierarchia zaś kapłańska może się wy-

nictwie"); „Praecepta ad filium" („Nauki dla    kazać nieprzerwanym ciągiem od czasów Chry-

syna"). Imię K. stało się symbolem nieugiętej    stusa. Swą naukę kościół kat. opiera na dwóch

II,

cnoty. 2. — MarcusPorciuszw. Utyckim —    źródłach: Piśmie św. i tradycji. -> art. ,,Chrze-

(95 —46 prz. Chr.), prawnuk poprz., przywódca    ścijaństwo", I, 989—996;    ,,Katolicyzm",

partii republikańskiej w walce z Juliuszem Ce-    1169 —1179; ,,Kościół , III, 95 —109 i „Wia-

zarem. Po jego ostatecznym zwycięstwie ode-    ra", IV, 1283 —1294; II, 275 — 276, IV, 1007,

brał sobie życie w Utica (Afryka).    1013.

Katoda — ujemny biegun baterii elektrycz- Katowice — stolica woj. śląskiego nad nej (-*■ Elektrody).    -*• II, 1097. rzeczką Rawą; młoda osada przemysłowa, roz-

Katodowa, elektronowa, lampa — aparat    rosła od połowy XIX w. dzięki kopalniom węgla,

oparty na zjawisku emisji elektronów przez roz-    hutom i innym licznym zakładom przemysło-

130 000 mieszk.

oaza pn. części Pustyni Libijskiej z wielką depresją na pd., sięgającą do 134 m.

Kattegat

zabezpieczenie, gwarancja pie-

(1741-1807), ma-

wprowadzona przez Blumenbacha w r. 1776, nazwa etnograficzno-geogr. ludów europ, wyeliminowana przez systematykę Cuviera. IV, 540.

Kaukaz — góry na granicy Europy i Azji między Morzem Czarnym i Kaspijskim. Gł. grzbiet K. do 5630 m wys. (Elbrus; Dychtau, 5209 m; Kazbek, 5040 m), tworzy wybitną trudną do przekroczenia granicę bez dogodnych przejść. Jedynie tzw. gruzińska droga wojenna prowadzi z Tyflisu do Władykaukazu. Silne zlodowacenie. K. jest wyraźną granicą klimatu suchego stepowego na pn. i śródziemnomorskiego na pd. (obfite opady, bogata roślinność). Na wsch. klimat przechodzi w kontynentalny, azjatycki Rz.: Kubań, Terek na zboczach pn.; Rion i Kura na pd. Liczne źródła wód mineral-

(1805-1874),

Kaunitz Wenzel Anton, ks. — (1711 — 1794), dyplomata austr., szczególnie wpływowy za Marii Teresy. Przeciwnik Fryderyka W., zawarł sojusz z Francją w r. 1756. Przyczynił się do udziału Austrii w pierwszym rozbiorze Polski.

-* I, 812, IV. 910, 1187.

wyra. M-to przed wojną o charakterze niem., obecnie na wskroś polskie i nie tylko administracyjna, ale i duchowa stolica województwa.

-* I V, 189.

Katr — płw. i sułtanat ar. w Zatoce Perskiej, podległy Anglii. Połów pereł. 22 000 km², 26 000 mieszk. Stolica Bida.

Kattara wsch. część Morza Niemieckiego m. Szwecją a Jutlandią; ważna droga morska we wsch. swej części.

Katullus (Catullus) Gaius Valerius — (ok. 85— ok. 54 prz. Chr.), znakomity liryk rzym. w stylu hellenistycznym. W licznych utworach opiewał swoją miłość do Lesbii, różne przeżycia w gronie przyjaciół, dawał wyraz poglądom na wydarzenia polit., zjawiska literackie itd.

Katylina (Catilina) Lucius Sergius — (ok. 108 — 62 prz. Chr.), patrycjusz rzym., inicjator spisku przeciw senatowi, dążył do osiągnięcia władzy przy pomocy mas ludowych. Zdemaskowany przez Cycerona (mowy przeciw K.).

Kaucja

niężna lub hipoteczny wpis; suma składana jako rękojmia zobowiązań, stanowi odszkodowanie w razie niewypełnienia zawartej umowy; w sądownictwie środek zapobiegawczy zamiast aresztu lub dozoru policyjnego.

Kauczuk — wartościowy materiał elastyczny o rozległym zastosowaniu, otrzymywany z soku mlecznego drzew kauczukowych (podzwrotnikowych). K. miękki służy do wyrobu wężów, opon, dętek samochodowych itp.; K. twardy czyli ebonit służy do wyrobu materiałów izolacyjnych w elektrotechnice, do wyrobu grzebieni, aparatów chirurgicznych ii. K. syntetyczny — produkt podobny do K. naturalnego otrzymywany sztucznie, gł. ze spirytusu. -* art. II, 1174—1180; I, 812, IV, 910.

Kaufman Angelika larka szwajc., kształciła się we Włoszech. Znane portrety (Goethe, Winckelmann i i.), sceny historyczne, biblijne.

Kaukaska rasa nych (uzdrowiska, np. Piatigorsk, Kisłowodsk). Ludność K. stanowią różne grupy językowe i rasowe, których zachowaniu sprzyjał charakter kraju; wykazują one wszystkie cechy charakterystyczne dla ludności góralskiej: wojowniczość i przywiązanie do wolności. Pasterstwo, rolnictwo (zboże, wino, tytoń, herbata, bawełna), górnictwo (najbogatsze złoża rud manganu w Cziaturi, obfite źródła nafty w Baku). Przemysł słabo rozwinięty. Pod względem polit. K. wchodzi w skład Z. S. R. R., część pn. (Kraj Pn.-kaukaski) wchodzi do Federacji Ros., obejmuje szereg okręgów autonomicznych; stolica Rostów nad Donem. Część pd. składa się z republik związkowych Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu;

K. długo usiłował zachować swoją niepodległość; został ostatecznie podbity przez Rosję dopiero w r. 1864. Podczas wielkiej wojny był terenem walk ros.-tur. Po wojnie utworzył się szereg republik, które ostatecznie wcielono w skład Z. S. R. R. -> I, 465, IV, 1162, 1364, 1547, 1548, 1550, 1564.

Kaulbach Wilhelm von malarz niem. Przedstawiciel malarstwa historycznego. Wielkie kompozycje: „Reformacja", „Krzyżowcy" i i.

Kaunas — lit. nazwa Kowna.

->//, 772.

Kautsky Karl — (* 1854), Czech z pochodzenia, wybitny niem. teoretyk socjalizmu, ekonomista i polityk: ,,Erfurter Programm“ („Program Erfurcki"!, „Karl Marz ókonomi-sche Lehre" („Nauki ekonomiczne Karola Marxa“) i i.

Kawa — upalone nasiona kawowca (Coffea arabica). Używka o zawartości 1,3 do 2,5°/0 kofeiny, wzmagająca czynność serca; najlepszy gatunek ar. (mokka). T. zw. K. bez kofeiny zawiera ślady (do 0,08°/₀) kofeiny. Namiastki K.: upalone nasiona (żołędzie, zboża), owoce (figa), korzenie (cykoria, buraki) i i. służą często do fałszowania sproszkowanej prawdziwej K. Światowe zbiory K. wynosiły w 1933 r. 1360 tys. ton. Największym producentem K. jest Brazylia.

Kawaleria — broń używająca konia w marszu i walce, dzięki czemu posiada dość dużą szybkość poruszeń. K. była najważniejszą bronią śrdw., dziś nadal ma duże znaczenie, szczególnie przy rozpoznaniu ruchów nieprzyjaciela, pościgu. W Polsce pułki K. noszą tradycyjne nazwy: ułanów, szwoleżerów i strzelców konnych; w innych państwach są również: kirasjerzy, husarzy, dragoni. Uzbrojenie kawa-lerzysty stanowi karabinek, szabla i maska przeciwgazowa, ew. lanca; jako broń zespołowa — ręczne i ciężkie karabiny maszynowe.

IV, 1434.

Gałązka kawowca.

Kazachstan

na stepach kirgiskich od Wołgi do Ałtaju ;

2 837 000 km², 6 796 000

stolica sow. republiki Tatarów nad Wołgą, niegdyś udzielnego chanatu tatar., obecnie przemysłowe m-to ros. Nadal duchowe centrum Tatarów ros. 259 000 mieszk.

stare m-to w pwt.

K. I Wielki

Barwy wspólnej dla całej K. nie ma; każdy pułk ma u nas inne kolory oznak : proporczyków na kołnierzu kurtki i płaszcza oraz otoków na czapkach.

Kawalerowie Mieczowi ->■ Mieczowi Kawalerowie.

Kawalerowie Maltańscy -> Joannici.

Kawalla — port w Macedonii gr.; wywóz tytoniu. 51 000 mieszk.

Kawior — oczyszczona i solona ikra różnych gat. jesiotra; najlepszy gat. z wybrzeża Morza Kaspijskiego (K. astrachański).

Kawka (Coloeus monednla L.) — gat. ptaków z rodziny kruków, rzędu wróblowatych. Upierzenie czarne, tył głowy i kark popielate. Żyje w Europie i Azji, w Polsce pospolita. Gnieździ się towarzysko na wysokich budowlach, wieżach, ruinach, na stromych skałach. Lot nadzwyczaj wytrwały. Żywi się owadami, myszami, jajami ptasimi, również ziarnem.

Kawon Arbuz.

Kawowiec (Coffea) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny marzanowatych; gat. Coffea arabica rośnie dziko w Abisynii, uprawiany w obszarach tropikalnych, zwł. w Brazylii; owoce czerwone pestkowce posiadają po dwa nasiona, używane jako kawa; kawy dostarcza również gat. Coffea liberica.

Kayseri, strż. Cezarea — m-to w środk. Azji Mn. u stóp wulkanu Erdżias Dag. 40 000 mieszk.

sow. rebublika związkowa

ludność kirgiska, mieszk. Stolica Ałma Ata.

Kazamaty — 1. — mocne schrony, pomieszczenie dla załogi fortu, głęboko wkopane lochy lub budynki murowane, pokryte grubą warstwą ziemi. -* II. 384. 2. — więzienie w podziemiach fortecznych

Kazania gnieźnieńskie — dziesięć kazań z końca XIV w. (przechowywane w kapitule gnieźnieńskiej), cenny zabytek starej prozy polskiej.

Kazania świętokrzyskie — najdawniejszy znany zabytek prozy polskiej z poł. w. XIV, szkice kazań; spisał je prawdopodobnie jakiś zakonnik z klasztoru świętokrzyskiego. Dochowały się szczątki sześciu kazań.

Kazanłyk — m-to w Bułgarii; ośrodek plan-tacyj róż i wyrobu olejku różanego. 12 000 mieszk.

IV, 1033.

Kazań

Kazbek — znany szczyt kaukaski, widoczny z wojennej drogi gruzińskiej. 5040 m wys.

Kazeina -> Sernik. -> 11, 1234, III, 1067.

Kazimierz Dolny puławskim, ważny nadwiślański punkt handlowy za Jagiellonów. Zabytkowe kamienice renesansowe rynku, kościoły, zwł. fara z pocz. XVII w., i ruiny śpichlerzy. Podupadłe m-to jest dzisiaj letniskiem. 5000 mieszk.

I, 1213, IV, 190, 576, 1376, tabl. I, 147.

Kazimierz — imię królów i książąt polskich.

1. — K. Odnowiciel Piast — (1016—1058), panował od r. 1038, syn Mieszka II i Rychezy. Po śmierci ojca uszedł z matką z kraju przed buntem Masława; wrócił, poparty przez cesarza niem., zjednoczył kraj, w r. 1050 zająłŚląsk. Poskromił reakcję pogańską, przeniósł stolicę do Krakowa. 2. — K. Sprawiedliwy Piast — (1138—1194), od r. 1166 książę sandomierski, a od r. 1177 krakowski najmłodszy syn Bolesława Krzywoustego; wbrew zasadzie senioratu testamentu Bolesława objął — przeciw Mieszkowi Staremu — tron krakowski przy pomocy cesarza niem. i możno władców oraz episkopatu (który w zamian za poparcie zwolnił przywilejem w Łęczycy w r. 1180 od niektórych ciężarów państwowych). Starał się o uzyskanie wpływów na Rusi. 3.

(1310—1372), król polski od r. 1333, syn Władysława Łokietka, ostatni Piast na tronie polskim. Zjednoczył poszczególne dzielnice w państwo polskie, poskramiając samowolę możnowładców (Maćko Borkowicz), zorganizował jednolitą administrację, wydał pierwsze statuty prawa (statut kaliski), uporządkował skarb, popierał miasta i kupiectwo, opiekował się włościaństwem („król chłopków"). Założył uniw. w Krakowie w r. 1364, budował grody i miasta. W r. 1335 w imię uzyskania zgody z Czechami zrzekł się Śląska. W r. 1343 zrzekł się Pomorza, odzyskawszy w zamian od Krzyżaków Kujawy i Ziemię Dobrzyńską. Przyłączył do Polski Grody Czerwieńskie po wojnach w 11. 1340—1366. Czterokrotnie żonaty; nie pozostawił potomka męskiego, następstwo tronu przekazał Ludwikowi Węg., swemu siostrzeńcowi. -* II, 394, IV, 17, 107, 209, 236, 262, 1223, 1224. 4. - K. II Jagiellończyk -(1427—1492), król od r. 1447, syn Władysława Jagiełły i Sonki Holszańskiej. W r. 1440 obwołany w. księciem lit., po śmierci Warneńczyka ociągał się z przyjęciem korony polskiej. Walczył z magnatami; opierał się na stanie drobnej szlachty, którą obdarzył w r. 1454 przywilejem nieszawskim (wprowadzenie jako czynnika rządzącego sejmików i sejmu walnego). Trzynastoletnia wojna z Krzyżakami w 11. 1454—1466 zakończona została pokojem toruńskim, w którym Polska odzyskała Pomorze i Prusy zach. Reszta ziem prus. pozostała przy Krzyżakach jako lenno polskie. Dzięki małżeństwu z Elżbietą Habsburg uzy-

Kazimierz św.

Kazuar.

4-

l/g

5/6

skał dla swych potomków prawa do tronu węg. i czes. -+ II, 53, 905, 906, 1029, 1030, 1031, 1032, 1034, III, 504, IV, 212, 237, 1224.

(1458-1484), królewicz polski, syn Kazimierza Jagiellończyka. Pam. 4 marca.

Kaznodziejstwo — czynność duszpasterska, polegająca na wpajaniu zasad wiary i postępowania przez wygłaszanie do wiernych przemówień, opartych w religii chrześcij. na słowach Pisma Świętego i do nich nawiązujących. K. ma szczytną tradycję w naukach Chrystusa i Jego apostołów. W dziejach K. można wyróżnić szereg okresów. Pierwszy — do śmierci św. Augustyna (430) — reprezentują poza nim św. Grzegorz z Nissy, św. Grzegorz z Nazjanzu i i. W okresie śrdw. do najwyższego rozkwitu dochodżi K. w czasie wypraw krzyżowych (papież Urban II, Piotr Eremita, św. Bernard z Clairvaux), a następnie za działalności mówców tej miary, co św. Antoni Padewski, św. Tomasz z Akwinu i i. Na rozwój K. wpływa następnie reformacja (Luter, Kalwin), która jednocześnie wywołuje wspaniały rozkwit K. kat. w okresie kontrreformacji zwł. we Francji (Bossuet, Fćnelon, Bourda-lon i i.). W Polsce najszczytniejsze tradycje

K.    reprezentuje przede wszystkim Skarga, a obok niego Birkowski, Starowolski i i.

Kazuar (Caauariua caauariua

L. ) — gat. ptaków z rzędu ka-zuarowatych, podgromady bez-grzebieniowców (Ratitae). Skrzy-dła uwstecznione, nogi silne; K. nie fruwa, tylko biega. K. żyje stadami w lasach Nowej Gwinei, żywi się pokarmem roślinnym.

Kazuistyka (łac. casua = przypadek) — metoda rozpatrywania szczegółowych przypadków będących zastosowaniem ogólnych reguł, występująca w etyce, prawodawstwie i medycynie. W ujemnym sensie K. nazywa się rozumowanie na temat szczegółowych przypadków bez odróżniania rzeczy ważnych od mniej ważnych, zasady od przypadku. K. w zakresie szczegółowych zagadnień etyki uprawiana była przez stoików strż., talmudystów, scholastyków i jezuitów.

Kazuro Stanisław — (* 1881), kompozytor, organizator chórów, pedagog; cenne kompozycje wokalne i symfoniczne: szereg poematów symfonicznych, oratorium ,,Lot“ i i.

-* IV, 257.

Kądziel — pęk lnu lub wełny na pręcie, przygotowany do przędzenia ręcznego. Ponieważ przędzenie (K.) było zajęciem niewiast, ,,po K." = ,,w linii żeńskiej" (gł. pochodzenie).

Kąkol (Agroatemma githago) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny goździkowatych; pospolity chwast zbożowy. Pęd przeszło pół m wys., kwiaty purpurowo-liliowe.

Kąpiele (lecznicze) — zabieg leczniczy, polegający na poddaniu całego ciała lub jego części działaniu wody, powietrza, słońca itp. K. błotne czyli borowinowe — ciepłe K. w tzw. borowinie; stosowane gł. w chorobach reumatycznych i artretycznych. K. gazowe — w wodzie zawierającej gaz, najczęściej dwutlenek węgla (K. kwasowęglowe); stosowane w chorobach serca. K. mineralne — w naturalnych lub sztucznych wodach mineralnych; stosuje się w rozmaitych chorobach przemiany materii, nerwowych, nieżytach itp. K. powietrzne, słoneczne — wystawianie obnażonego ciała na działanie promieni słonecznych; działają ogólnie wzmacniająco i pobudzająco, stosuje się je również przy pewnych typach gruźlicy kostnej ( -*■ Helioterapia).

Kąt — część płaszczyzny powstała z podziału jej przez dwie półproste (ramiona K.) o wspólnym końcu (wierzchołek K.). K. nazywa się

M/M

574 7/e

Kąty.

wypukłym, gdy nie zawiera przedłużeń ramion (na rys. K. I); wklęsłym — gdy je zawiera (II); półpełnym — gdy ramiona tworzą prostą (III); pełnym — gdy oba ramiona pokrywają się ze sobą. Dwa K. wypukłe nazywają się wierzchołkiem przeciwległymi, gdy ramiona jednego z nich są przedłużeniem ramion drugiego (1, 4); przyległymi — gdy mają jedno ramię wspólne, a ramiona pozostałe tworzą jedną prostą (1, 2). K. równy swemu przyległemu nazywa się prostym (IV i V) i oznacza się d. K. mniejszy od d zwie się ostrym (VI), a większy — rozwartym (VII). Dwa K. nazywają się dopełniającymi gdy w sumie dają d, a spełniającymi się, gdy dają 2 d. Dwie proste przecięte trzecią tworzą 8 kątów (1 — 8); pary ich mają następujące nazwy: naprze-mianległe wewnętrzne: 3, 6 i 4, 5; naprzemianległe zewnętrzne: 1,    8

i 2, 7; jednostronne wewnętrzne: 3, 5 i 4, 6; jednostronne zewnętrzne: 1, 7 i 2, 8; odpowiednie: np. 1, 5 i 3, 7. K. utworzony przez dwa promienie koła nazywa się środkowym (a), a K., utworzony przez dwie

wpisanym

(1787 —

(1795-1821)

-+IV, 597, 1327.

m-to na

pu-

-* I, 161.

Kokosowe

amer.

-*III, 662, IV, 1503.

bitny fizjolog i antropolog ang.

Kekulć von Stradonitz Friedrich August — (1829—1896), chemik niem. Stworzył hipotezę pierścieniowej budowy benzenu, dziś ogólnie przyjętą.

Kelantan

Rol-

Kelat

cięciwy o wspólnym końcu (/?). K. dwuścienny — część przestrzeni powstała z jej podziału przez dwie półpła-szczyzny o wspólnej krawędzi. K. bryłowy-* Naroże. K. wewnętrzny i zewnętrzny wielokąta -> Wielokąt. Jednostkami miary K. są: stopień (¹/soo K. pełnego) i radian.

-> III, 594.

Kątnica, ślepa kiszka (coecum) — początkowa część jelita grubego; do K. uchodzi jelito biodrowe; u niektórych zwierząt i u człowieka również wyrostek robaczkowy.

Kątowa fałda (oka) (plica marginalis, epi-canthus), fałda półksiężycowa — fałda skóry, kształtu półksiężyca zwróconego wklęsłością na zewnątrz, zakrywająca w mniejszym lub większym stopniu wewnętrzny kąt oka i przechodząca z jednej strony w skórę górnej powieki z drugiej zaś w skórę nasady nosa. W olbrzymiej większości wypadków stanowi K. F. część tzw. mongolskiej fałdy, może jednak występować również jako twór samodzielny (ślad mongolskiej fałdy).

Kątski Marcin — (f 1710), wojewoda krakowski, generał artylerii za Jana III; brał udział w odsieczy wiedeńskiej; w r. 1699 przejmował od Turków Kamieniec i wg popularnej opowieści miał bohatersko przeszkodzić jego wysadzeniu w powietrze.

„Kde domov muj“ (czes. = „gdzie moja ojczyzna") — czes. hymn narodowy, ułożony w r. 1834 przez J. Tyla; melodia Fr. Skroupa.

Kea, strż. Keos — żyzna wyspa gr. w grupie Cykladów na Morzu Egejskim. 103 km², 11 000 mieszk.

Kean Edmund, kim ’edmand 1833), słynny aktor ang., odtwórca ról w sztukach Szekspira.

Keats John, ki:ts dżon poeta ang.; łączył klasyczną doskonałość formy z romantyczną treścią. Hellenista i esteta, wy warł wpływ na szkoły literackie końca XIX w, Poematy: „Endymion", „Lamia", „Hyperion" ody i sonety.

Keczkemet, węg. Kecskemćt — ście węg. w okolicy o intensywnej uprawie ogrodowej. 80 000 mieszk.

Keczua — pd.-amer. szczep indiański w Peru, właściwi twórcy państwa Inków. Zachowali częściowo starą kulturę.

Kedah — udzielne państewko na Płw. Ma-lajskim pod protektoratem Anglii. Wywóz ryżu. 9000 km², 430 000 mieszk., stolica Alor Star.

Kedyw (pers. = władca) — tytuł wicekrólów egips. w 11. 1867 — 1914.    -> II, 134, 135.

Keeling ,’ki:lyN, albo Wyspy wyspy na Oceanie Indyjskim na pd. od Sumatry przynależne do Anglii. 26 km¹, 1100 mieszk.

Keep smiling, ki:p ’smajlyN (ang. = bądź uśmiechnięty) — popularna dewiza życia

Keewatin, ’ki:uotsn — nazwa wsch. części tundr kanad. i okręgu administracyjnego.

Kefalenia, Cefalonia — największa z Wysp Jońskich (Grecja). Górzysta (do 1620 m). Gł. miejscowość Argostoli, port nad małą zatoką tejże nazwy. 886 km² pow., 66 000 mieszk.

Kefir — napój otrzymywany przez fermentację mleka krowiego przy udziale drobnoustrojów, tzw. grzybków kefirowych; używany w lecznictwie w chorobach płuc i przewodu pokarmowego.

Kei — grupa wysp hol. na pd. od Nowej Gwinei, 1600 km², 25 000 mieszk.

Keidżo -> Seul.

Keith Arthur, ki:# ’a:r#ar — (* 1866), wy-

-* III, 72.

udzielne państewko na Płw. Malajskim pod protektoratem Anglii, nictwo (ryż), leśnictwo, złoto, cyna. 15 000 km², 36 300 mieszk. Stolica Kota Bahru.

stolica udzielnego sułtanatu tej nazwy w Beludżystanie. 20 000 mieszk.

Kelimeńskie Góry — pasmo karpackie pochodzenia wulkanicznego na granicy Mołdawii i Siedmiogrodu, do 2180 m wys.

Keller Gottfried — (1819—1890), największy poeta i epik niem. Szwajcarii, autor sławnej autobiograficznej powieści „Der grllne Heinrich" („Zielony Henryk"), będącej arcydziełem w przedstawieniu psychiki wieku młodzieńczego; autor szeregu cykli nowel, w których opisywał małomiasteczkowe i kantonalne stosunki w Szwajcarii.

Keller Helen, ’kelar 'halyn — (* 1880), pisarka i pedagog amer., od lat najmłodszych ociemniała i głuchoniema; inspektorka szkół dla ociemniałych i głuchoniemych w St. Zj. A. Pn.

Kellerman Bernhard — (* 1879), powieścio-pisarz niem., autor odznaczających się znakomitą techniką powieści psychologicznych, nie pozbawionych pierwiastka sensacyjnego, odzwierciedlających problemy życia współczesne-ge. ,,Die Sładt Anatol" („Wielkie miasto Anatol"), „Ingeborga", „Der Tunnel“ („Tunel"), „Das Lied der Freundschaft" („Przyjaźń") i i.

Kellerman Franęois — (1735—1820), wódz fr., marszałek Francji, zwycięzca spod Valmy (1792). Wraz z Dumouriezem brał udział w konfederacji barskiej.

Kellog Frank — (* 1856), polityk i prawnik amer., w r. 1925 ambasador w Londynie, w 11. 1925 — 1929 minister spraw zagranicznych. Jako twórca paktu K. otrzymał w r. 1930 pokojową nagrodę Nobla.

Kelloga pakt (pakt paryski) — antywojenny układ międzynarodowy podpisany w Paryżu 27 sierpnia 1928 r. przez delegatów 14 państw

(do których przyłączyły się potem i i.). Powstał z inicjatywy A. Brianda i F. Kel-loga. K. P. składał się z trzech artykułów, zawierających potępienie wojny jako środka rozstrzygania konfliktów międzynarodowych, obietnicę wyrzeczenia się jej we wzajemnych stosunkach polit. i zobowiązanie wyłącznie pokojowego załatwiania sporów m. państwami. Polska podpisała K. P. w Paryżu, ratyfikowała go ustawą z 13 lutego 1929 r.

Kalvin, 'kelwyn, lord -* Thomson Wiliam.

Kemal Pasza Mustafa Atatiirk — (* 1880), wybitny tur. mąż stanu, prezydent republiki tur. od r. 1923. Od r. 1908 brał

udział

część brzegu Wsch.

-> I, 220.

Keratyna

(1854-1932),

II, 60.

czynny

w ruchu młodotur., w czasie wielkiej wojny dowodził obroną Dardaneli. W r. 1919 stanął na czele tur. ruchu narodowego i w r. 1920 wybrany został przez Zgromadzenie Narodowe w Angorze głową państwa i gł. dowodzącym. Wyparł Greków z Azji Mn., uzyskał rewizję traktatu w Sfevres. Przez liczne reformy dąży do europeizacji Turcji, dba o rozwój narodowej kultury tur. i o umocnienie międzynarodowego stanowiska Turcji. -> I, 255, 267, 268‘ 535. II, 47, IV, 1150-1151.

Kempa Ziemia Antarktydy pod 60° dług. wsch.

Kenia — 1. — wygasły wulkan afryk. prawie na równiku; druga pod względem wys. góra kontynentu afryk. z lodowcami i wiecznymi śniegami na szczycie. 5240 m wys.; 2. — kolonia koronna i protektorat bryt. we wsch. Afryce, połączone unią celną z Ugandą i Tanga-niiką. 582 000 km*, 3 076 000 mieszk. Stolica Nairobi. Gł. port Mombasa.

Kennemann Herman — (1815—1910), nacjonalistyczny polityk prus. w Poznańskim, jeden z twórców H. K. T.

Kenotoksyny — hipotetyczne jady zmęczenia, powstające rzekomo w ustroju zwierzęcym lub ludzkim pod wpływem zmęczenia, a znikające w czasie odpoczynku.

Kenozoiczna (cenozoiczna) era — najmłodsza era geol. w dziejach Ziemi.

->/F, 1532-1537.

Kensington, 'kenzyNtsn — wytworna dzielnica zach. Londynu; pałac królewski, muzeum.

Kent — hrabstwo pd. wsch. Anglii, żyzny pagórkowaty kraj. Stolica Maidstone. Tu wylądowali Cezar i Normanowie.

Kentla — rodzaj palm, występujących na Molukach; hodowane w pokojach jako doniczkowe.

Kentucky ,ken’teky — roln. stan amer. (St. Zj. A. Pn.) m. Ohio a Appalachami; największa w St. Zj. produkcja tytoniu; m-to Louisville jest gł. rynkiem tytoniowym świata. 109 000 km*, 2 615 000 mieszk. Stolica Frank-fort:

Kepler Johann — (1571 — 1630), astronom niem., twórca astronomii współczesnej. Na podstawie danych dotyczących ruchu planet, dostarczonych przez Tycho de Brahe oraz własnych obserwacyj, wyprowadził prawa ruchu planet dookoła Słońca: 1. planety krążą po elipsach, w ognisku których znajduje się Słońce; 2. promienie wodzące planet w równych czasach zakreślają równe powierzchnie;

3. stosunek kwadratów czasów obiegów planet dookoła Słońca równy jest stosunkowi sześcianów ich średnich odległości od Słońca.

-* I, 356, 998, III, 85, IV, 576, 1457.

Kerak, zw. też Zajordanią — mandat bryt. i emirat z udzielnym władcą ar., połączony unią celną z Palestyną, 44 000 km*, 260 000 mieszk. Stolica Amman.

substancja rogowa, podobna pod względem chemicznym do białek; gł. składnik rogów, kopyt, paznokci, włosów, pierza, naskórka.

Kerbela — m-to w Mezopotamii; meczety-grobowce ściągają liczne pielgrzymki pers. szyitów. 65 000 mieszk.

-*/, 258.

Kercz — 1. — m-to i port na Krymie; bogate złoża żelaza, eksploatowane od 1912 r.; w strż. kolonia gr. Patikapeum; starochrześcijańskie katakumby. 40 000 mieszk.; 2. — płytka cieśnina m. Morzem Azowskim a Czarnym, nie dostępna dla większych statków.

Kerezja, ferezja — sukienna sukmana krakowska.

Kerguelen, kergućla — fr. archipelag w pd. części Oceanu Indyjskiego. Górzysty, silnie zlodowacony i bezludny. 3400 km*.

Kerkyra -*■ Korfu.

Kerman — pd.-wsch. lekko górzysta i pustynna graniczna prow. pers. m. Afganistanem a bryt. Beludżystanem; na pd. graniczy z Morzem Arabskim. Gł. m-to tej samej nazwy. 500 000 km* pow. 500 000 mieszk.

Kerr John, ke:rdżon — (1824 — 1907), fizyk ang. Odkrył zjawiska podwójnego załamania i skręcania płaszczyzny polaryzacji światła, zachodzące pod wpływem pola elektrycznego i magnetycznego w ciałach nie wykazujących normalnie tych własności.

Kerschensteiner Georg pedagog niem., organizator szkoły pracy; wywarł duży wpływ na szkolnictwo światowe, nadając pracy szkolnej podłoże społeczno-obywa-telskie.

Kesony — skrzynie bez dna, do których wprowadza się sprężone powietrze; używane przy budowie filarów mostowych.

-*///, 727-729.

Ketmia, proswirnik (Hihiscus) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny ślazowatych; ok. 200 gat. występuje gł. w obszarach ciepłych; u nas na Podolu i Pokuciu rośnie K. pd., roślina jednoroczna o kwiatach dużych, jasno-żółtych; niektóre gat. hodowane jako ozdobne.

Ketony — związki organiczne, zawierające w cząsteczce dwu wartościową grupę karboni-

Iową CO. Powstają przez utlenienie niektórych alkoholi. Najprostszym K. jest aceton (CH₃)XO. Kettler Gotthard

—>■ I V 44/ (* 1880), filozof

Wojciech (1838-

nad hi-

barwa

żółto-zielono-szara, wprowadzona w r. 1848 do umundurowania wojsk ang. w Indiach, obecnie we wszystkich niemal wojskach. (-*■ Barwa ochronna).

Kiachta — wieś sow. nad granicą Mongolii, dawniej ważny punkt handlowy (herbata) ros.-chiń.

tacje ryżu, jedwabnictwo. 105 000 km⁸, 32 1 52 000 mieszk. Stolica Czinkiang.

Kiauczou — chiń. m-to w Szantungu, które nadało nazwę sąsiedniemu terytorium,, dzierżawionemu w 11. 1888 — 1914 przez Niemców. Terytorium to miało 515 ltm³ i 165 000 mieszk. a ośrodkiem jego był port Tsingtau. Od 1922 r. obszar ten należy do Chin.

Kibitka — lekki ros. wózek drewniany bez resorów, m. i. używany był do transportu zesłańców; na Sybir (,,Dziady" cz. III).

Kichanie — czynność odruchowa, mająca na celu usunięcie ciała obcego z jamy nosowej; zmodyfikowany akt oddechowy, analogiczny do kaszlu, przy K. jednak powietrze zostaje wypchnięte gł. przez nos, a tylko częściowo przez usta. K. powstaje przy podrażnieniu zakończeń nerwowych śluzówki jamy nosowej przez ciała obce (kurz, substancje wonne) lub zmiany zapalne (nieżyt).

Kiciński Bruno

Kiejstut

syn Giedymina, brat Olgierda, ojciec Witolda, ostatni bohater Litwy pogańskiej, równorzędny z Olgierdem władca Litwy; walczył z Krzyżakami i z Polską. Po śmierci Olgierda wprowadził Jagiełłę we władanie, wkrótce jednak rozpoczął z nim wojnę. Więziony przez Jagiełłę, zginął, uduszony w Krewie.

Klei -> Kilonia.

stary gród małopolski u stóp

-> III, 260. w kwiatach o dwu-

(1518-1587), ostatni mistrz Kawalerów Mieczowych w Inflantach, pierwszy książę kurlandzki. Oparł się na Polsce przeciw Moskwie i otrzymał w r. 1561 Kurlandię w lenno od Polski jako świecki książę.

Kew, kju: — przedmieście Londynu ze słynnym ogrodem botanicznym.

Kewir — pustynia w pn.-wsch. Persji z licznymi bagnami słonymi. -> I, 456, IV, 502.

Key Ellen, kej elen — (1849—1926), publicystka szw., bojowniczka o prawa kobiety i dziecka. Gł. dzieło: („Stulecie dziecka").

Keynes John Maynard ,kejnz dżon ’mei-nard — (* 1883), ang. ekonomista i polityk, znawca zagadnień monetarnych.

Keyserling Hermann niem., kierownik zał. przez siebie „Szkoły Mądrości" w Darmstacie; reprezentuje kierunek irracjonalistyczny.

Key West ’ki: uest — baza flotowa St. Zj. A. Pn. na wysepce u brzegów Florydy; połączona koleją z lądem, pośredniczy w komunikacji z Kubą. 20 000 mieszk.

Kędzierski Apoloniusz — (* 1861), malarz, kształcił się w Monachium. Obrazy akwarelowe.

Kędzierzyn, niem. Heydebreck — węzeł kolejowy w niem. części Górnego Śląska, pamiętny walkami w trzecim powstaniu w 1921 r.

Kępno — m-to pwt. w pd. części woj. poznańskiego. 7000 mieszk.

Kętrzyński — 1.

1918), historyk. Więziony za udział w powstaniu styczniowym. Autor szeregu dzieł z dziedziny historii śrdw. Długoletni dyrektor „Ossolineum". 2.    — Stanisław (* 1876), syn

poprz., historyk i dyplomata; prace storią śrdw. Polski i z dziedziny nauk pomocniczych historii.

Kęty — m-to nad Sołą w pwt. bialskim woj. krakowskiego, miejsce urodzenia św. Jana Kantego. 7000 mieszk. kg — skrót kilograma, kgm — skrót kilogramometra.

Khaki (z pers. khak — kurz)

Kiang -*■ Osioł.

Kiangsi — prow. środk.-chiń. Wyrób porcelany, jedwabnictwo, plantacje herbaty. 174 000 kma, 27 563 000 mieszk. Stolica Nan-czang.

Kiangsu — chiń. prow.. nadmorska nad dolnym Jangcykiangiem, b. urodzajna; plan-

(1796-1844), literat i publicysta, założyciel „Kurjera Warszawskiego". Tłumaczył Byrona, Waltera Scotta i i.

Kicki Ludwik — (1790—1831), generał wsławiony w kampaniach napoleońskich, odznaczył się w powstaniu listopadowym. Zginął pod Ostrołęką.

Kidnapping, kydn&pyN (ang == porywanie dzieci) — uprawiany w St. Zj. A. Pn. proceder bandycki, polegający na porywaniu dzieci (lub dorosłych) zamożnych rodzin dla wymuszenia okupu. Przestępstwo w St. Zj. karane śmiercią.

„Kiedy ranne wstają zorze“ — pieśń rei. nieznanego muzyka do słów Franciszka Karpińskiego (tytuł oryginalny: „Pieśń poranna"). Wraz z pieśnią „Wszystkie nasze dzienne sprawy" („Pieśń wieczorna") tego samego autora należą do najbardziej rozpowszechnionych i ciągle śpiewanych, zwł. na wsi, rei. pieśni polskich.

Kiejdany, lit. Kedainiai — m-to lit. nad Niewiażą, niegdyś siedziba Radziwiłłów, dziś ośrodek skupień polskich. 8000 mieszk.

(1297—1382), książę trocki,

Kielce

Łysogór, dziś m-to woj. z przemysłem metalurgicznym i kamieniarskim (marmury). Wiele pięknych zabytków; najwspanialszy późno-renesansowy pałac biskupi (obecnie starostwo), wzniesiony w 11. 1638—1642. Pierwsze duże miasto, zdobyte w 1914 r. przez Legiony. 58 000 mieszk.

Kielich (u roślin) okółkowych okwiatach listki okółka zewnętrz-

żywiać roślinę.

(1810-1899), inżynier, konstruktor mostów, m. i. mostu łukowego na Newie pod Petersburgiem, mostu żelaznego na Wiśle w Warszawie (most K.). Wdowa po nim Maria ufundowała Bibliotekę Publiczną w Warszawie.

Klerenskij Aleksandr Fiedorowicz — (* 1881), polityk ros., jeden z gł. przywódców lutowej rewolucji w r. 1917. Minister, potem głowa rządu tymczasowego, obalonego przez bolszewików. Przez chwiejną politykę i brak zdecydowania utorował drogę rewolucji bolszew. (stąd „kiereńszczyzna" — polityka słaba i niezdecydowana) .

Kierkegaad Sóren Aabye — (1813—1855), filozof i teolog duń., świetny essayista. W rozważaniach jego nad istotą bytu i życia, w zmaganiach z istotą chrześcijaństwa i w dociekaniach nad istotą sztuki przebija się niepokojący i niespokojny styl jego myślenia. Myśl jego podziałała bardzo pobudzająco na współczesną mu kulturę. Gł. dzieło: „Albo, albo".

Kierownik ministerstwa — osoba, spełniająca (najczęściej tymczasowo) funkcje ministra, nie posiadająca jednak tytułu ministra.

Kieszeniec (Cancer pagurus L.)    — gat.

kraba zamieszkujący Morze Niemieckie i Śródziemne. Jadalny.

Kieś, łot. Cesis pod niem. nazwą Wenden. 8000 mieszk.

Kietlicz Henryk — (ok. 1150—1219), arcybiskup gnieźnieński od r. 1199. Stał na czele akcji zmierzającej do reformy kościoła w Polsce w kierunku uprzywilejowania duchowieństwa jako odrębnej warstwy. Długotrwały spór na tym tle m. K. a Władysławem Laskonogim jest pierwszym w dziejach Polski sporem ko-ścielno-polit.

Kieżmark, słów. Kezmarok — przemysłowe m-to nad Popradem na Spiszu, ośrodek Niemców spiskich. 7000 mieszk.

Kijanka

-y IV, 1548, 1557, 1558, 1562.

gromada morskich stawonogów, zbliżonych do pajęczaków. Ciało dzieli się na tzw. dziób, członowany tułów i szczątkowy, nieczłonowany odwłok.

Kil — spodnia belka wiązania okrętowego, biegnąca wzdłuż całego okrętu, statku, łodzi.

Kilim — gruba wzorzysta tkanina używana jako kobierzec na podłogi, ściany. Wyrabiana na krosnach, przeważnie ręcznie; osnowa z lnu lub konopi, wątek wełniany. Kilimka r-stwo — wyrób kilimów. Uprawiane u nas na dużą skalę na Podkarpaciu i Huculszczy-źnie (przemysł ludowy, chałupnictwo).

-* II, 64, IV, 172.

Kilimandżaro — najwyższy masyw wulkaniczny Afryki we wsch. części kontynentu; lodowce i wieczne śniegi. Gł. szczyt masywu, Kibo (5930 m), zdobyłm. i. w 1910 r. Jakubski.

nego, najczęściej zielone, zw. działkami; działki mogą być wolne lub zrośnięte. K. ochrania w pąku wewnętrzne części kwiatu. -y III, 220.

Kielisiński Kajetan Wincenty — (1808 — 1849), rytownik lwowski; rysował zabytki, krajobrazy, odtwarzał dzieła mistrzów polskich.

Kielland Alexander Lange — (1849—1906), powieściopisarz norw.; w naturalistycznych powieściach poddał głębokiej krytyce społeczeństwo norw. Pisarz o tendencjach na wskroś demokratycznych. Powieści: ,,Else“, „Sue" i i.

-y IV, 786.

Kielnia — narzędzie murarskie, w kształcie trójkątnej łopatki, do nabierania wapna. Jeden z symboli wolnomularstwa.

Kieł — u człowieka III ząb w połowie każdej szczęki, następujący po siekaczach; u zwierząt drapieżnych szczególnie silnie rozwinięty.

Kiełb (Gobio gobio L.) — ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidae) ; żyje w rzekach i potokach bystro płynących.

Kiełbasiane zatrucie -> Botulizm.

Kiełek — u roślin w nasieniu: część zarodka (bez liścieni) zawierająca pąk i zaczątek korzenia.

Kiełkowanie — okres rozwoju rośliny, polegający na wzroście kiełka w nasieniu aż do wytworzenia pędów i korzeni, które mogą od-

-> III, 1195.

Kiepura Jan — (* 1902), znakomity śpiewak, tenor. Liczne występy za granicą, filmy dźwiękowe itp.

Kierat — maszyna przenosząca siłę pociągową koni na młocarnię, sieczkarnię itd. dla wprowadzenia w ruch części roboczych tych maszyn.

Kierbedż Stanisław

-y IV, 1567.

Kierpce — płytkie obuwie z jednego kawałka skóry ściąganego rzemykiem. Używane w Tatrach i na Podhalu.

m-to inflanckie, znane

larwa wielu płazów (żab, traszek). K. wykluwa się z jaja (skrzeku); oddycha skrzelami, posiada ogon, pozbawiona jest kończyn; w miarę rozwoju stopniowo rozwijają się płuca, zanikają skrzela, wyrastają kończyny (u K. żab — zanika ogon) i K. przeobraża się w dojrzałego płaza.

Kijów, ukr. Kyjiw — stolica Ukrainy na wys. brzegu Dniepru. Jedno z najstarszych miast Europy wsch., pełne starych zabytków, ż których najcenniejsze: ruiny „Złotej Bramy" z XI w., katedra św. Zofii, jeden z najstarszych kościołów w Rosji, klasztor Peczerska Ławra i i. Skupia centralne urzędy Ukrainy i jej handel; różnorodny przemysł. 540 000 mieszk. — Opanowany w IX w. przez Ware-gów, stał się państwowotwórczym ośrodkiem Rusi i siedzibą wielkiego księstwa. W XIII w. zniszczony przez Tatarów. W XIV w. przechodzi K. do Litwy; w r. 1686 ros. W. XIX to największy rozkwit K. dzięki rozwojowi rolnictwa ukr. (słynne kontrakty kijowskie). W 11. 1917 — 1919 stolica Republiki Ukr. Rewolucja ros. niszczy tu potężną dotąd grupę polską.

Kikutnice (Pantopoda)

Kindżał — puginał wsch., często lekko zakrzywiony. Rękojeść i pochwa zwykle ozdobne.

Kiliński Jan — (1760—1819), mieszczanin warszawski, szewc z zawodu, jeden z przywódców insurekcji kościuszkowskiej w War-. Używany przez ludy kaukaskie, Turków i i.

Kinematograf — 1. — przyrząd do fotografowania przedmiotów ruchomych; daje taśmę z licznymi zdjęciami, wykonanymi w krótkich odstępach czasu (film). 2. projekcyjna do wyświetlania zdjęć kinematograficznych. 3. — sala, w której odbywają się stale przedstawienia kinematograficzne. -> art.

,,Atelier filmowe", I, 371 — 378, ,,Film", 11, 326 — 335 i ,,Kinematograf" II, 1180—1193.

Kinematyka, foronomia — część mechaniki, która zajmuje się ogólnymi prawami ruchu niezależnie od własności poruszającego się ciała i sił nań działających.

Kinestetyczne wrażenia — wrażenia stawowe i mięśniowe, które składają się na wyobrażenia o naszych ruchach, położeniu ciała, wadze przedmiotów branych do ręki itd.

Kinetoskop — wynaleziony przez Edisona pierwowzór kinematografu.    -*■ II, 1183.

Kinetyczna energia — energia ciała poruszającego się; równa jest połowie iloczynu z masy ciała przez kwadrat jego prędkości: E = ¹/₂ m v₂.

Kinetyczna teoria materii — teoria, objaśniająca własności ciał stałych, cieczy a zwł. gazów na podstawie założenia, że cząsteczki tych ciał znajdują się w ciągłym ruchu. Temperatura ciał jest wg K. T. M. energią kinetyczną tego ruchu. Ruchy cząsteczek są najswobodniejsze w gazach (dla których K. T. M. została najlepiej opracowana), najbardziej ograniczone (do drgań około ustalonego położenia) w ciałach stałych. Potwierdzeniem doświadczalnym K. T. M. było odkrycie Browna ruchów. K. T. M. pozwoliła wyprowadzić teoretycznie prawa gazowe.

Kinetyka chemiczna — dział chemii fizycznej, zajmujący się badaniem szybkości reaiccyj chemicznych w zależności od rodzaju reakcji, . stężenia substancyj reagujących i temperatury. -► II, 1166.

Kinga bł. (Kunegunda) królowa Polski, żona Bolesława Wstydliwego, córka Beli IV węg. Zapoczątkowała wydobywanie soli w Bochni. Beatyfikowana w r. 1690. -*/F, 1223.

Kingsley Charles, 'kyNzly cza:rlz — (1819 — 1875), powieściopisarz ang., autor powieści społecznych ,,Yeasl" i ,,Anton Locke".

Kingston, ’kyNst,n — stolica i gł. port Jamajki. 63 000 mieszk.

Kino — wyschnięty sok ind. i austral. roślin, należących do rodzaju Pterocarpus; środek ściągający, zawierający garbniki.

Kioto — dawna (w 11. 794—1868) stolica Japonii, pełna pamiątek historycznych, „Kraków" jap. 1,081.000 mieszk. -> II, 1036, 1038.

Kipczacka horda, albo Złota — państwo tatarskie ze stolicą Sarai (koło Astrachania).

szawie. Brał czynny udział w „krwawej jutrzni", przyczynił się do wypędzenia załogi ros. Mianowany członkiem rządu rewolucyjnego. Należał do radykalnej partii klubistów. Uformował pułk ochotniczy, jako pułkownik walczył w obronie Warszawy. Po upadku powstania kościuszkowskiego wywieziony do Petersburga, więziony przez dwa lata. Pamiętniki.

Kilo (z gr. chilioi = tysiąc) — przed jednostką miary oznacza jednostkę tysiąc razy większą.

Kilocykl — jednostka częstości drgań = 1000 drgań na sek., używana od r. 1923 przez stacje radiowe amer. do charakteryzowania fal zamiast ich długości.

Kilogram, skrót: kg — 1000 g, jednostka praktyczna masy i ciężaru.

Kilogrammetr, skrót: kgm — praca, którą trzeba wykonać, ażeby ciężar 1 kg podnieść na wysokość 1 m.

Kilokaloria, kaloria wielka — ilości ciepła, 1000 kaloryj małych.

Kilometr, skrót: km — 1000 m.

Kilonia, niem. Kieł — gł. port wojenny Niemiec na wsch. wybrzeżu Holsztynu u wejścia do Kanału Kilońskiego. 218 000 mieszk.

Kiloński Kanał, niem. Nordsee-Kanal — kanał łączący Morze Niemieckie z Bałtykiem; przecina Płw. Jutlandzki u jego podstawy. 27 km dł., do 125 m szer., zbudowany w 11. 1865—1875. Ma ogromne znaczenie w komunikacji morskiej.

Kilowatt, KW 1 KW = 1000 W = 1,36 KM.

Kilowattgodzina — jednostka pracy prądu elektrycznego; praca wykonana przez prąd elektryczny o dzielności 1 KW w ciągu jednej godziny. Praktyczna jednostka obliczeniowa elektrowni.

jednostka

I, 1013, 1055. jednostka dzielności;

II, 186.

Kilung, jap. Kurun — gł. port Formozy, 87 000 mieszk.

Kilwa

nazwa dwóch małych portów na terytorium Tanganiiki, odgrywających dawniej wielką rolę w handlu z Arabią, Indiami a nawet Chinami.

Kimberley, ‘kymbady — m-to w Kraju Przylądkowym w pd. Afryce, powstałe w pustyni po odkryciu wielkich pól diamentowych w 1870 r.; najważniejszy ośrodek dobywania diamentów. 40 000 mieszk., w tym poł. białych.    -* I, 1198.

Kinazy, aktywatory, — ciała przemieniające profermenty w czynne fermenty. -*-IV, 1498.

Kinck Hans E. - (1865-1926), pisarz norw., autor powieści, dramatów i rozpraw kulturalno-społecznych ; omawia w swoich dziełach duchowy rozwój narodu norw w jego zetknięciu się z kulturą europ. „Młodzi ludzie", „Kiedy miłość umiera" i i.

świat i Życie. — V.

latarnia

-* III, 525, 548.

I, 408-410.

(1234-1292),

ao

w wojskach zaciężnych

(1824-1887), fizyk niem. Wspólnie z Bunsenem odkrył analizę widmową (1859), sformułował prawa dotyczące rozgałęzień prądu. Szereg prac teoretycznych.

Kirchholm, łot. Kekava — wieś nad Dźwiną pod Rygą, pamiętna zwycięstwem Chodkiewicza nad Szwedami w 1605 r.

Kirensk — m-to nad Leną, pamiętne pobytem zesłanego tu Józefa Piłsudskiego (r. 1887). 5000 mieszk.

Kirgizi — koczowniczy pasterski szczep tur.-tatar, zamieszkujący stepy zach. Azji. Dzielą się na Kazak-K. (m. dolną Wołgą i Irtyszem, ok. 2 500 000) i Kara-K. (u stóp pasma Tiańszania i Pamirów Obecnie częściowo stanowią ludność Kirgizi-stanu i Kazachstanu.

IV, 1146.

Kirgizistan

Kirmanszah — handlowe m-to zach. Persji na drodze do Mezopotamii. 70 000 mieszk.

Kirów Sergiej — (1888—1934), jeden z wybitnych działaczy sow., dziennikarz, sekretarz leningradzkiego komitetu partii komunistycznej. Zamordowany przez przeciwników polit.

Kirowo. dawniej Elizawetgrad — m-to środk. Ukrainy, 91 000 mieszk.

Kiruna

grupa wulkanów do 4506 m

uzdrowisko sow. na pn. stokach Kaukazu ze znanym zdrojem Narzan. 16 000 mieszk.

-*■ IV, 1139-1141.

Zał. w pierwszej poł. XIII w. przez Batu-chana, władcę zach. części państwa Temu-dżina, tzw. Kipczaku. Po zwycięskim na-jeździe na Europę w 11. 1237 — 1241, chanowie K. H. sprawowali przez kilka wieków władzę zwierzchniczą nad Rusią. K. H. rozpadła się pod koniec śrdw.

Kipling Rudyard, 'kyplyN ’radjard — (1865—1930), powieściopisarz, nowelista i poeta ang., rzecznik imperializmu i solidarności narodowej ang. oraz supremacji bryt. Celował w powieściach i nowelach egzotycznych z życia pionierów i żołnierzy ang. w Indiach. Gł. utwór: „The Bookof Jungle" („Księga Dżungli"), zbiór nowel z życia puszczy ind. Gł. powieści -The Light that Failed" („Światło, które zgasło"), Kim", ,,Stolicy and Co", opowiadania: ,,Just 80 Storie8" („Takie sobie bajeczki") i i. Nagroda Nobla w r. 1907.

Kippa aparat — przyrząd, stosowany w laboratoriach chemicznych do otrzymywania gazów (np. dwutlenku węgla), przez działanie kwasu na odpowiednią substancję (np. marmur). Po zamknięciu odpływu gazu ciśnienie gazu wypycha kwas z kuli, w której odbywa się reakcja, do zbiornika rezerwowego i gaz prze- Aparat Kippa. staje się wydzielać.

Kirasjerzy

ciężka, opancerzona kawaleria. Obecnie tradycyjna nazwa kawalerii w niektórych państwach .

Kirchhof Gustaw Robert

-* II, 365.

600 000).

sow. republika związkowa w Górach Tiańszania z ludnością kirgiską. 197 000 km², 1 116 000 mieszk. Stolica Frunze.

Kirin — m-to w pd.-wsch. Mandżurii, w bogatej w rudy i lasy górzystej części kraju. 119 000 mieszk.

Kirkcaldy, ka:r’ko:ldy — port szkoc. nad Firth of Forth; skupia przemysł lniany kraju. 44 000 mieszk.

Kirman — handlowe m-to pd.-wsch. Persji. 60 000 mieszk.

m-to w pn. Szwecji; bogate złoża rudy żelaznej. 10 000 mieszk.

Kirunga

wys. na równiku nad wielkim rowem afryk.

Kirys — pancerz, część zbroi rycerskiej, chroniąca tułów. Składa się z napierśnika i naplecznika.

Kisiel Adam — (1600 — 1653), wojewoda kijowski, Rusin-schizmatyk, wierny Rzpltej; dążył do ugody Polski z Kozakami. Popierał wybór Jana Kazimierza, pertraktował z Chmielnickim, doprowadził do skutku układ pereja-sławski (w r. 1649) i białocerkiewski (w r. 1651).

Kisielewski Jan August — (1876—1918), dramatopisarz z okresu Młodej Polski; przedstawił w dwu dramatach („W sieci" i „Karykatury") konflikt świata sztuki z pospolitością filisterskiego mieszczaństwa na tle środowiska krakowskiego.

Kisłowodsk

Kissingen — znane uzdrowisko w pn. zach. Bawarii (solanki i źródła żelaziste). 10 000 mieszk.

Kistna — rzeka Dekanu; wody jej służą do sztucznego nawadniania pól bawełnianych. 1300 km dług.

Kisuca — prawy dopływ Wagu na Słowa-czyźnie; przepływa przez Czacę, ośrodek polskich górali.

Kiszka — 1. — jelito (w ogóle). 2. — jelito grube.

Kiszyniów, rum. Chisinau — stolica Besa-rabii z mieszaną ludnością (m. i. Polacy); skupia handel zbożem urodzajnego kraju. 117 000 mieszk.

Kitara — starogr. instrument strunowy w rodzaju liry, początkowo o siedmiu, później o jedenastu strunach.

Kitasato Skibasaburo — (1853—1916), bakteriolog jap., odkrył w r. 1894 zarazek dżumy.

Kitchener Horatio Herbert, ’kyczynar ho-'rejszjou ’ha:rb3r — (1850—1916), ang. marszałek polny. Stłumił powstanie w egipskim Sudanie, brał udział w wojnie z Burami. W r. 1914 minister wojny. Utonął podczas podróży do Rosji na zatopionym przez Niemców okręcie „Hampshire".

Kitowlcz Jędrzej x. — (1728 — 1804), pamięt-nikarz, konfederat barski, potem ksiądz; dał

w swym „Opisie obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III" żywy i wszechstronny obraz Polski szlacheckiej za Sasów.

Kity — plastyczne masy, twardniejące po pewnym czasie, stosowane do lepienia, zalepiania szpar itp. K. szklarski do umocowywania szyb jest mieszaniną pokostu z kredą; szereg K. daje szkło wodne, rozrobione z tlenkiem cynku, magnezu itp.

Kiusziu — najdalej na pd. wysunięta górzysta wyspa jap., otoczona licznymi drobnymi wysepkami; klimat podzwrotnikowy. Ożywiony przemysł. 40 000 km², ok. 9 000 000 mieszk.

-> II, 1036.

Kivi Aleksis

Kiwi.

i cer, przyczynił się do rozwoju chemii analitycznej .

Klara Sciffo, św. — (1194—1253), zał. przy pomocy św. Franciszka z Asyżu zakon franciszkanek (klarysek). Pam. 12 sierpnia.

Klarnet

Klaryski

dęty drewniany instrument muzyczny z ustnikiem, otworem i klapami o charakterystycznej barwie dźwięku.

gałąź żeńska franciszkanów, zał. przez św. Klarę w 1212 r. K. są zakonem kontemplacyjnym o surowej regule. Do Polski przybyły w XIII w.

Klasa — grupa osób albo rzeczy, wydzielona na podstawie wspólności cech ; grupa społeczna, składająca się z jednostek, które znajdują się w podobnej ekonomicznej sytuacji. Szczególne znaczenie posiada pojęcie K. w teoriach socjalistycznych. -> (Walka klas).

Klasa (w matematyce) -* Zbiór,

Klasycy ekonomii — nazwa szkoły ekonomicznej XVIII i XIX w. z Adamem Smithem. Dawidem Ricardo i John Stuartem Millem na czele.

nice.

(1834—1872), naj większy poeta fiń.; w powieści „Siedmiu braci" dał obraz duszy chłopa fiń. Znakomita komedia: „Szewcy wiejscy".    ->IV, 781.

Kiwi zw. nielot (Apteryz australis Shaw) — gat. ptaków z rzędu nielotowatych ( A pt ery ges),    podgromady

bezgrzebieniowców (Rali-iae). Ciało krępe, wielkości kury, skrzydła silnie u- “o, wstecznione, lotki i ste-    ^ ~~

rówki zanikły. Ciało pokryte długimi włosistymi piórami. K. żyje na Nowej Zelandii, dzień spędza w norach, nocą żeruje, żywi się larwami owadów, robakami itd.

Kiwu — jez. w centralnym rowie afryk. we wsch. Kongo. 2650 km².

Kizyi-Irmak — gł. rzeka Azji Mn., uchodząca do Morza Czarnego. 1000 km. dług.

-> 7, 464.

Kizył Kum — piaszczysta pustynia m. Syr a Amu Darią.    ->/F, 1547.

Klaczko Julian — (1827-1902), publicysta i krytyk emigracyjny (pisał początkowo po hebr., później po polsku, po niem. i fr.), współredaktor „Wiadomości Polskich", organu „Hótel Lambert". W publicystyce fr. roztrząsał problemy ówczesnej polityki. Studia z literatury polskiej. W późniejszych latach oddał się umiłowanym studiom sztuki i lit. renesansowej:    ,,Causeries florentines" („Wie

czory florenckie"), 1881, ,,Rome et la Renais-sance" („Rzym i Odrodzenie"), 1898.

-* III, 45.

Klagenfurt, Celowiec - m-to w Karyntii (Austria), położone 450 m n. p. m. Przemysł drzewny, papierniczy, metalurgiczny. W okolicy ludność słowiańska. 30 000 mieszk.

Klajster -* Klej. -> IV, 1267.

Klan — ogólnie: grupa ludzka, związana wspólnym pochodzeniem i wspólnymi wierzeniami. W Irlandii i Szkocji - nazwa rodowych związków, wywodzących się od wspólnego przodka.

Klaproth Martin Heinrich — (1743—1817), chemik niem. Odkrył pierwiastki uran, cyrkon.

-► II, 144, 145.

Klasycyzm — kierunek sztuki i literatury nawiązujący do sztuki i literatury strż. ->• art, II, 1193-1204; III, 332, 786, IV, 61, 242. 243, 574, 949, 956, 1234, 1235, 1576.

Klasyfikacja, czyli podział — czynność polegająca na rozdzielaniu przedmiotów, faktów lub pojęć oraz układaniu ich w pewne klasy lub grupy, ze względu na podobieństwa i róż-

IV, 921 — 923.

Klasztorne szkoły -*■ Katedralne szkoły.

Klatka piersiowa (thoraz) — u kręgowców jama, ograniczona częścią piersiową kręgosłupa, mostkiem i żebrami; od dołu oddzielona przeponą od jamy brzusznej; zawiera serce i płuca.    -* III, 92.

Klaudiusz (Claudius) Tiberius Nero — (f 54), cesarz rzym. w 11. 41 — 54; mąż Mes-saliny, potem Agrippióy Młodszej, został przez nią otruty.

-* 1, 897, 898.

Klauzula — zastrzeżenie w umowie, układzie, traktacie, w dokumencie prawnym, które winno być dotrzymane. K. egzekucyjna albo wykonalności — nakaz wykonawczy z mocy aktu lub wyroku. K. największego uprzywilejowania — zastrzeżenie w traktacie handlowym m. państwami, które przyznaje kontrahentowi automatycznie wszelkie korzyści, jakie przyznane są, lub będą w przyszłości przyznane, trzecim państwom. -> I, 1036, 1037. K. walutowa, złota — zobowiązanie do zapłacenia długu w oznaczonej walucie zagranicznej wg z góry ustalonego kursu w złocie.

Klauzura (z łac. claudo = zamykam) — część klasztoru, do której zakazany jest wstęp osobom obcej płci lub w ogóle obcym osobom świeckim.

Klawesyn -> Klawicymbal.

nę, z których dźwięk wydobywa się przez szarpanie . piórkami kruczymi, wpra- " wianymi w ruch przez u- L derzenia klawiszów.    i

Klawikord.

Klein Felix — (1849—1925), matematyk niem.; przyczynił się do rozwoju geometrii, teorii funkcyj itd.

Kleiner Juliusz — (* 1886), historyk literatury, członek P. A. L. Krytyczne wydanie dzieł Słowackiego. „Juliusz Słowacki" (4 t.), „Zygmunt Krasiński — Dzieje myśli", „Mickiewicz" i i.

Kleist Christian Ewald

(1715-1759), niem. poeta-żołnierz, zginął w bitwie pod Kunnersdorf; autor lekkich wierszy anakreon-tycznych i opisowego poematu „Der FrUhling“ („Wiosna").

Kleist Heinrich von

III, 937.

ogólnie: substancja, dająca lepki roztwór, pozostawiający po wyschnięciu m. powierzchniami przedmiotów klejonych spaja-

jącą je cienką mocną błonkę. K. stolarski — substancja zbliżona do białka, otrzymywana przez gotowanie kości, skóry, ścięgien, rogów itp.; stosuje się do klejenia drzewa, wiązania farb. K. rybi -»• Ichtyocolla. Jako K. stosuje > się poza tym gumę arabską, dekstryny, klajster ' introligatorski (mąka żytnia rozrobiona w wodzie) i i.

Klemens Aleksandryjski — (II w.), teolog i apologeta chrześcij.; głosił pogląd, że podobnie jak prawodawstwo Mojżesza, tak też filozofia gr. przygotowała ludzkość do chrześcijaństwa.

Klemens — imię papieży. 1. — K. I św. — papież w 11. ok. 90 — ok. 99, Pozostał po nim autentyczny list do chrześcijan w Koryncie, ważne źródło wiadomości o ustroju wczesnego chrześcijaństwa. Pam. 23 listopada. 2. — K. V — papież w 11. 1305—1314, pierwszy z papieży, który zamieszkał w Avignon, dając tym początek tzw. awiniońskiej niewoli papieży. 3. — K. VII — papież w 11. 1523—1534, walczył z rozszerzaniem się protestantyzmu ; za jego panowania odpadła od kościoła Anglia, a Rzym uległ najazdowi wojsk Karola V (Sacco di Roma). 4. — K. XIV — papież w 11. 1769 — 1774, franciszkanin, rozwiązał zakon jezuitów.

(66—30 prz. Chr.), ostatnia

dawniej przedmieście, obecnie

Klawiatura — zbiór klawiszów, za pomocą których na fortepianie, organach itp. instrumentach wydobywa się dźwięki; w maszynie do pisania — odbija odpowiednie litery.

Klawicymbał, klawesyn (fr. clavecin, klawase cymbałki) — jedna z odmian najwcześniejszego for; tepianu ; posiada dwie klawiatury, każdy klawisz ma odpowiadającą sobie stru- Klawicymbał włoski

z XVI w.

■■

Klawlkord — jeden z najwcześniejszych instrumentów muzycznych stru-nowo-klawiszowych, popularny w XVI w. (w Niemczech do XIX w.), dziś całkowicie zapomniany. Posiadał mniej strun niż klawiszów; ton b. łagodny.

Klątwa -* Ekskomunika.

Klóber Jean Baptiste ’klaćbćr ża batist — (1753—1800), generał fr. Odegrał wybitną rolę w wojnach rewolucji fr., w r. 1798 towarzyszył Napoleonowi do Egiptu. Zamordowany przez mameluka.

Kłeck — stary gród ruski w pwt. nieświe-skim, pamiętny klęską Tatarów w 1506 r. 6000 mieszk.

(1777-1811), największy poeta prus., wielki dramatopisarz niem. W dramatach i nowelach opisywał tajemnicze i podświadome stany psychiczne człowieka oraz przedstawiał wielkie konflikty tragiczne jednostki borykającej się z losem. Wielki patriota prus. Gł. dramaty: ,,Das Katchen von Heilbronn", ,,Die Hermanns-schlachl”, ,,Prinz Friedrich von Homburg", ,,Penthesilea“, sławna komedia ,,Der zerbro-chene Krug" („Zbity dzban"), z nowel najbardziej znana ,,Michael Kohlhaas". Odebrał sobie życie.

Klej

Klemens Maria Hofbauer (Dworzak), św. — (1751 — 1820), Czech, redemptorysta; w 11. 1787—1795 i 1806—1808 przebywał w Warszawie, rozwijając działalność duszpasterską. Patron Warszawy,

Klemensów — uprzemysłowiona wieś w pwt. zamojskim; pałac Zamoyskich.

Kleń (Leuciscus cephalus L.) — ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidae) ; występuje w wodach słodkich i słonawych Europy środk.

Kleon — (f ok. 422 prz. Chr.), polityk ateński, garbarz, wódz radykalnego stronnictwa demokratycznego; objął rządy po śmierci Pery-klesa. Sprzeciwiał się układom pokojowym ze Spartą w czasie wojny peloponeskiej. Poległ w bitwie ze Spartą.

Kleopatra

królowa egips. z dynastii Ptolemeuszów. Przez pozyskanie sobie Cezara, później Antoniusza, usiłowała utrzymać niezależność Egiptu. Po opublikowaniu zapisu Antoniusza na rzecz K. i jej dzieci wypowiedziano jej wojnę. Wkrótce po klęsce pod Akcjum odebrała sobie życie.

Kleparów — przedmieście Lwowa.

Kleparz pn. dzielnica Krakowa.

Klepsydra — 1. — zegar używany w strż., piaskowy lub wodny; K. piaskową stanowiła bańka szklana przewężona w środku, zawierająca piasek, który przesypywał się w określonym czasie z górnej połowy do dolnej. K. wodna zawierała określoną ilość wody, która wylewała się przez mały otworek w określonym czasie. 2.    — zawiadomienie o śmierci

duchowieństwo kat.

-> III, 97.

gat.

na ssakach i czło-

zespół zjawisk meteorologicznych właściwych danemu obszarowi na pow. kuli ziemskiej.    -> art. II, 1204—1210.

Klimatologia — nauka o klimacie, część meteorologii. -> II, 551, 1205, III, 584.

Klimatoterapia — leczenie klimatyczne ; wyzyskiwanie danego klimatu (np. górskiego, morskiego) dla celów leczniczych.

Klimczok — popularny szczyt turystyczny i narciarski Beskidów pod Bielskiem. 1119 m

wys.

Im K. jest ostrzejszy, tym mniejszej siły można użyć do rozdzielenia materiału.

Klinger Friedrich Maximilian 1831), poeta niem., autor dramatu p. t. ,,Sturm und Drang“ (,,Burza i napór"), od którego przyjęła nazwę rewolucja literacka z okresu młodości Goethego. Pisał później powieści o treści filozoficznej.

Klinger Max rzeźbiarz i grafik niem. Sztukę jego cechuje symbolizm, nastrojowość.

Klinika

Klin międzyłuczny.

dla utrwalenia

Klitemestra

Klocki

1.

i czasie pogrzebu (na K. umieszczano dawniej rysunek K. jako symbolu czasu).

Kleptomania — obłęd kradzieżny; objaw psychopatyczny, wyrażający się w nieodpartej skłonności do kradzieży, bez wyraźnego motywu.

Kler Klerk -> Clerc.

Klerykalizm — przerost wpływów kościoła jego przedstawicieli na sprawy społeczne, polit. i kulturalne. Słowem K. posługują się prądy społeczne i partie polit., zwracające się przeciwko tym wpływom.

Kleszcz psi (Ixodes ricinus L.) roztocza pasożytującego wieku. Posiada narządy gębowe kłująco-ssące, którymi przebija skórę i wysysa krew. Samica składa jajka na ziemi, larwy pasożytują na ptakach i gadach.

Kleszczowina Rącznik Klewań — m-ko w pwt. rówieńskim z pałacem niegdyś Czartoryskich. 2000 mieszk.

Klęczany — wieś w pwt. nowosądeckim, stary, dziś mało wydajny ośrodek dobywania ropy naftowej. 700 mieszk.

Klicki Stanisław — (1770—1847), generał, uczestnik insurekcji Kościuszki, kampanij napoleońskich i powstania listopadowego.

Klient (łac. cliens) — 1. — w strż. Rzymie człowiek znajdujący się pod opieką prawną pa-trycjusza, tzw. patrona, któremu winien był w zamian wierność, służbę, pomoc pieniężną. 2. — stały odbiorca towarów w jednej firmie, sklepie, przedsiębiorstwie; osoba, która powierza prowadzenie sprawy adwokatowi, notariuszowi itd.

Klimat

Klimkiewiczów — nazwa dzielnicy Ostrowca Świętokrzyskiego z wielkimi piecami „Zakładów Ostrowieckich".

Klimontów — m-ko pod Opatowem (woj. kieleckie). Kolegiata z XVII w., przebudowana w poł. XVIII w. 2000 mieszk.

Klimt Gustaw —    (1862—1918), malarz

austr., twórca wiedeńskiej „secesji"; stylizowane malarstwo dekoracyjne, portrety, krajobrazy.

Klin — maszyna prosta w kształcie pryzmatu, stożka lub ostrosłupa; służy gł. do pokonania sił spójności materiałów; działa na zasadzie równi pochyłej. Kształt K. ma ostrze siekiery, noża, gwoździa, dziób statku itd.

(1752-

(1857-1920), malarz,

odrębny zakład, ew. oddział szpitalny, podlegający wyższej uczelni, a mający na celu leczenie chorych oraz nauczanie studentów i młodych lekarzy.

Klinkier — materiał używany do nawierzchni drogowych, otrzymany przez silne wypalenie cegiełek z odpowiednich gatunków gliny.

—> I, 885.

Klin międzyłuczny,

ćwikieł — w konstrukcji arkadowej część wiążąca dwa, sąsiadujące ze sobą luki.

Klinowa kość (os

sphenoidale) — kość tworząca środkową część podstawy czaszki, występująca w- swym pełnym rozwoju u małp i człowieka; powstaje ze zlania się kilku innych kości, oddzielnych u zwierząt niższych.

Klinowe pismo — pismo składające się ze znaków, przedstawiających kombinacje małych kliników wyciskanych pałeczką na glinie. Używane w Babilonii i w Asyrii; rozwinęło się z dość prymitywnie wykonanych hieroglifów. -* II, 815.

Klio — „sławiąca", gr. muza dziejów.

Klistenes (Klajstenes) — (VI w. prz. Chr.), twórca demokracji ateńskiej ; wygnał z Aten w r. 510 tyrana Hippiasza; demokracji wprowadził ostracyzm.

Klisza drukarska — płyta metalowa, najczęściej miedziana lub cynkowa, na której znajduje się skład drukarski w całości (strona druku, tabela, ilustracja), wypukły, płaski lub wklęsły, otrzymany przez odlanie z matrycy, trawienie lub na drodze galwanicznej. -> II, 6.

Klisza (płyta) fotograficzna — płyta szklana pokryta warstwą światłoczułą, na której otrzymuje się negatyw fotografowanego przedmiotu. -► art. ,,Fotografia“, II, 406 — 418.

w podaniach gr. córka Ledy, małżonka i zabójczym Agamemnona, którego śmierć pomścił z woli wyroczni jej syn, matkobójca Orestes.

Kliwia (Clivia) — roślina cebulkowa, z rodziny amarylkowatych; często hodowana w doniczkach ; posiada duże, ozdobne czerwone kwiaty w baldachach; pochodzi z Kaplandu.

drewniane lub kościane pałeczki, na które nawija się nici przy robieniu koronek (tzw. klockowych). 2. — drobne

(1645-1602), łac.-polski - poeta-mieszczanin, wybitny humanista, gł. przedstawiciel poezji opisowej w. XVI. Łac. poematy: ,,Roxolania" i ,,Victoria De-orum" („Zwycięstwo bogów"). Z polskich poematów najciekawsze: „Flis", opis zwyczajów flisackich i podróży Wisłą od Warszawy do Gdańska oraz satyryczny „Worek Judaszów".

->• IV, 224, 225.

Klopstock Friedrich Gottlieb

na

-> IV, 1323. (1846—1934), generał prus.; dowodził podczas wielkiej wojny I armią, która we wrześniu 1914 r. zbliżyła się do Paryża, została jednak odparta.

Klucz — 1. — przyrząd otwierający zamek (również przenośnie, np. K. szyfrów). 2. — szyk lotu niektórych ptaków, np. żurawi (stąd także nazwa pewnego szyku lotniczego). 3. — szereg majątków ziemskich, należących do jednego właściciela.

Klucz w muzyce -* Nutowe pismo.

-> III, 784.

ewan-

wys.

Kluczowy przemysł

wane przede wszystkim do przemysłów surowcowych, wytwarzających półfabrykaty, umożliwiające produkcję dalszym gałęziom przemysłu (np. hutnictwo jest K. P. dla przemysłu maszynowego).

Kluger Władysław nier, badacz Peru i Boliwii.

100 000

Kłos. A — schemat, B — kłos u babki.

przedmioty, często główki od śledzia, które wg polskiego zwyczaju ludowego przypina się ukradkiem w popielcową środę pannom, które w ub. karnawale nie wyszły za mąż.

Klodwig -> Chlodwig.    -* II, 583.

Klon (Acer) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny klonowatych, pokrewnych rutowa-tym; 120 gat. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli, zwł. w górach; u nas w lasach 4 gat.: 1.    — K. zwyczajny, drzewo do

25 m wys., o liściach dużych 5 — 7 klapowych i kwiatach zielonawo-żółtych, zebranych w grona; owoce ze skrzydełkami, połączone po dwa; 2. — K. tatarski rośnie tylko na Podolu i pd. Wołyniu; 3. — K. polny, t. zw. paklon, osiąga u nas pn. granice rozmieszczenia; 4. — jawor.    -> IV, 131.

Klondyke, klon’dajk — prawy dopływ Jukonu w pobliżu granicy Alaski i słynne niegdyś terytorium złotodajne nad tą rzeką. Odkrycie tu złota w r. 1896 wywołało „gorączkę złota".

Klonowie Sebastian

(1724-

1803), twórca nowej poezji niem.; dał w swoich utworach lirycznych (klasycznych odach) wyraz uczuć przyjaźni, miłości i patriotyzmu; w „Messiadzie", pisanej heksametrem, podjął za wzorem Miltona próbę przedstawienia w formie epickiej cierpień Chrystusa. Oddziałał na całe pokolenie literackie w Niemczech aż do Goethego.

-» II, 233, 620, 1098.

Kloto (gr. = prządka) — w podaniach gr. najmłodsza z Mojir.

Klub (ang. the club, klisb) tr zamknięte stowarzyszenie o charakterze towarzyskim, polit., społecznym itp.; także lokal takiego stowarzyszenia. Instytucja K. powstała w XVI w. w Anglii i przyjęła się tam powszechnie, rozszerzając się stamtąd — zwł. w XX w. inne kraje.

Kluck Alexander

Kluczborek, niem. Kreuzburg — m-to na Śląsku niem., ośrodek polskiej ludności gelickiej. 13 000 mieszk.

Klucze — wieś w pwt. olkuskim; fabryka cementu i papieru.

Kluczew lub Kluczewskaja Sopka — najwyższy czynny wulkan Kamczatki. 4916 m

określenie stoso-

(1849 — 1884) inży-I, 167.

Kluk Krzysztof, x. — (1739—1796), przyrodnik ; dzieła: ogrodnicze, leśnicze i rolnicze, czterotomowa zoologia; opracował „Dykcjonarz roślinny", pierwszy krytyczny opis flory polskiej ; dla Komisji Edukacji Narodowej napisał w r. 1785 „Botanikę dla szkół narodowych", pierwszy polski podręcznik botaniki.

Kluż, rum. Cluj, węg. Kolozsvar — gł. m-to Siedmiogrodu (Rumunia). Uniw. Różnorodny przemysł: wełna, cukier, papier, mieszk., w tym wielu Węgrów.

Kład na płaszczyznę rzutów — w geometrii wykreślnej obrót płaszczyzny dokoła jej śladu, aż do pokrycia się z płaszczyzną rzutów.

Kładzko, niem. Glatz — stary gród polski na Śląsku niem. nad Nisą na pograniczu śląsko-czeskim u stóp Sudetów. 19 000 mieszk.

Kłajpeda, lit. Klaipeda, niem. Memel — port lit. nad Bałtykiem z ludnością przeważnie niem.; stolica okręgu wydzielonego w traktacie wersalskim z Niemiec a zajętego w 1923 r. przez Litwę. M-to ma 37 000 mieszk., okręg 2400 km¹, 147 000 mieszk.

-* III, 801-802, IV, 316.

Kłącza — pędy podziemne, występujące u niektórych bylin, jak np. zawilec, pierwiosnek, podbiał i i.; liście rozwijają się na nich w kształcie łusek; w komórkach łodygi gromadzą się substancje pokarmowe. -*■ IV, 639.

Kłodnica — prawy dopływ Odry z pwt. pszczyńskiego, 80 km dł. Dolina K. została wyzyskana na obszarze niem. dla budowy Kanału Kłodnickiego, dł. 46 km., mającego służyć do wywozu węgla śląskiego.

Kłos — kwiatostan typu gro-niastego, posiadający wyrośniętą \ łodygę kwiatostanową i bezszy- < pułkowe kwiaty siedzące; K. zwie- * szający się na wiotkiej łodydze \ nazywa się kotką. K. złożony * u traw składa się z drobnych / kwiatostanów, kłosków.    ►

Kłosek ( Ectocarpus siliculosus) j a — glon morski klasy brunatnie; plechy brunatne, nitkowate, rozgałęziające się; rośnie w Bałtyku.

(XVII w.), chorąży or-

gat.

(1564-1638),

jez. na Polesiu (Białoruś sow.)

o 80 km² pow.

Kniaźnin Franciszek Dionizy 1807), nadworny poeta Czartoryskich w Puławach ; sentymentalne erotyki, bajki, wiersze okolicznościowe i „ody" (liryki) patriotyczne i sielankowe („Do wąsów", „Matka obywatelka", „Krosienka"). Z utworów dramatycznych największą wartość mają „Cyganie", obrazek z życia ludu.

rodzaj roślin

Knock-out, ‘nokaut (ang.) — w boksie cios, po którym przeciwnik nie jest w stanie podnieść się w przeciągu 10 sekund.

-* I, 755.

Knossos

-> II, 116.

(1505-1572),

Kłosówka (Holcu8) — rodzaj roślin z rodziny traw; 8 gat. występuje w Europie i pn. Afryce; u nas 2 gat.

„Kłosy“ — tygodniowe czasopismo ilustrowane, poświęcone literaturze, nauce i sztuce; wychodziło w Warszawie w 11. 1865—1890.

Kłuszyn — wieś w Rosji, m. Smoleńskiem a Moskwą, w dorzeczu górnej Wołgi; znana ze zwycięstwa Żółkiewskiego nad Moskalami w 1610 r.

Kłykieć (condylua) — okrągła we zakończenie (zwykle parzyste) kości długiej, biorące udział w tworzeniu stawu.

KM -> Koń mechaniczny.

km — skrót kilometra.

Kmicic Samuel szański, starosta krasnosielski, pułkownik za czasów Jana Kazimierza. Jako Andrzej K. bohater „Potopu" Sienkiewicza.

Kmieć — nazwa nadawana w XIII —XV w. chłopom zachowującym swą wolność osobistą przy osiedlaniu się na prawie niem. -*■ I, 961.

Kmin (Cuminum cyminum) — gat. rośliny zielnej z rodziny baldaszkowatych; pochodzi ze wsch. krain obszaru śródziemnomorskiego; aromatyczne owoce używane jako przyprawa, do wyrobu likierów i w medycynie.

Kminek, karolek (Carum Carvi) rośliny dwuletniej z rodziny baldaszkowatych; rośnie na łąkach i pastwiskach Europy; posiada kwiaty białe i owoce aromatyczne, używane jako przyprawa do chleba, sera itp i w medycynie.

Kmita Piotr — (1477—1563), marszałek w. koronny, wojewoda sandomierski i krakowski, jeden z popleczników Bony; zwalczał małżeństwo Zygmunta Augusta z Barbarą. Opiekun sztuki i nauki. Potępiany dawniej przez ogół historyków, w ostatnich czasach zrehabilitowany.

Knapski Grzegorz, x. leksykograf i filolog, autor znakomicie opracowanych słowników, stanowiących epokę w polskiej leksykografii.

Knecht — pieszy lub jezdny szeregowiec w śrdw. wojsku niem.

Kneippa leczenie — metoda lecznicza wprowadzona przez proboszcza niem. Kneippa (1821 — 1897), polegająca na hartowaniu ciała za pomocą wody, powietrza itp.

Kniaziewicz Karol — (1762—1842), generał, twórca legii naddunajskiej. Odznaczył się w kampanii przeciw Moskwie w r. 1792, następnie w insurekcji Kościuszki. Czasowo w niewoli ros., przystąpił w r. 1798 do akcji Dąbrowskiego we Włoszech. Po przewrocie 18 brumaire’a tworzy legię naddunajską, na której czele odgrywa rozstrzygającą rolę pod Hohenlinden. Walczy w kampanii ros., ranny pod Berezyną. Podczas powstania listopadowego otrzymał od Rządu Narodowego misję pozyskania pomocy Francji. Zmarł w Paryżu.

Kniaź — dawny tytuł książęcy na Litwie i Rusi.

Kniaź

(1750-

IV, 227, 599.

Kniażdwór — wieś pod Kołomyją ze znanym rezerwatem cisowym.

Knidos — strż. m-to gr. w pd.-zach. Azji Mn. W świątyni Afrodyty znajdował się tu słynny posąg Afrodyty Praksytelesa.

Knieć, kaczeniec (Caltha) zielnych z rodziny jaskrowatych; 16 gat. rośnie w obszarach umiarkowanych ; u nas 3 gat.; K. błotna o liściach połyskujących i dużych, żółtych kwiatach, pospolita na wilgotnych łąkach, kwitnie wczesną wiosną.

Knight, ’najt — w śrdw. (od w. XII) ang. tytuł rycerski. Dziś najniższy tytuł szlachecki, nadawany przez króla ang. osobom zasłużonym.

Knłprode Winrich — (+ 1382) od r. 1351 w. mistrz krzyżacki, twórca potęgi krzyżackiej drogą układów dyplomatycznych i dzięki zwycięskim wojnom.

Knóbel Johann — (1686—1752), architekt saski: przebudował Pałac Briihlowski w Warszawie w stylu epoki saskiej.

Knobelsdorff Georg Wenzeslaus — (1699 — 1753), architekt i malarz niem., przyjaciel Fryderyka Wielkiego. Zbudował pałac Sans-souci (wg planów Fryderyka W.), operę w Berlinie i i.

strż. warowna stolica Krety (obecnie Kandia). Bogate tutejsze wykopaliska dostarczyły ogromnego materiału dla poznania kultury kreteńskiej.

Knot — skręcona nić paląca się w świecy stearynowej, parafinowej, woskowej; bawełniana taśma zanurzona w nafcie lub oleju, paląca się w lampie naftowej lub olejnej.

Knox John ,noks dżon szkoc. działacz prostest.; gł. dzięki niemu powstało i umocniło się w Szkocji wyznanie prezbiteriańsko-reformowane.

Knoxville, 'nokswil — m-to górnicze (węgiel, żelazo) w amer. stanie Tennessee (St. Zj. A. Pn.) 106 000 mieszk.

Knurów — osada górnicza w pwt. rybnickim z kopalniami węgla Skarbofermu. 9000 mieszk.

Knut -> Kannt.

Knyszyn

m-to w pwt. białostockim, ulubiona siedziba Zygmunta Augusta, miejsce jego zgonu. 4000 mieszk.

Ko (z łac. co, eon — współ) — w złożeniach przedrostek oznaczający: współ, razem; np. kooperacja = współdziałanie, konwokacja = zwołanie razem ud.

Kobra -* Okularnik indyjski.

Kobryń — m-to pwt. na Polesiu i stary gród książąt ruskich. 10 000 mieszk.

Koburg (Coburg)

m-to pn. Bawarii z licznymi zabytkami z czasów dawnych u-dzielnych książąt Sachsen-Koburg. mieszk.

26 000

Kobuz (Falco subbułeo L.) — gat. ptaków

Koadiutor — w kościele kat. duchowny dodany biskupowi do pomocy w sprawowaniu    drapieżnych z podrodziny sokołów właści-

jego funkcyj urzędowych; często z prawem    wych. Zamieszkuje Europę i Azję, w Polsce

zastępstwa.    niezbyt liczny. Ptak przelotny. Poluje na drob-

Koagulacja — zjawisko wytrącania żelów ne ptaki, żywi się także owadami, z roztworów koloidalnych (zolów).    II, 1234.    Kobza -*■ Dudy.

Koala (Phascolarctus cinereus Goldf.) —    Koc Adam — (* 1891), pułkownik rezerwy,

gat. ssaków z rzędu torbaczy. K. żyje we    działacz niepodległościowy, legionista, działacz

wsch. Australii; w ruchach ociężała i powolna,    P. O. W. W r. 1930 wiceminister skarbu;

przebywa gł. na drzewach, żywi się pokarmem    w r. 1936 prezes Banku Polskiego; od r. 1936

roślinnym.    komendant gł. Związku Legionistów; w r. 1937

Koalicja — w polityce zewnętrznej połą-    utworzył Obóz Zjednoczenia Narodowego,

czenie się kilku państw przeciwko wspólnemu Kocanki (Ilelichrysum)    — rodzaj roślin

przeciwnikowi (np. koalicja antyniem. podczas    zielnych z rodziny złożonych; ok. 300 gat.;

wielkiej wojny); w polityce wewnętrznej —    u nas pospolicie na ugorach i przydrożach

połączenie się kilku partyj celem zrealizowania    rosną K. piaskowe — roślina o pędzie do

pewnych wspólnych zamierzeń, zwł. celem stwo-    30 cm wys. i kwiatach pomarańczowych w korzenia wspólnego rządu (gabinet koali-    szyczkach kulistych, zebranych w gęstą wiechę;

listki okrywy cytrynowo-żólte; w bukietach Kobalt — pierwiastek, ciężki metal srebrno- i wiankach utrzymuje się bardzo długo, biały z czerwonawym odcieniem, zbliżony do niklu, w którego rudach występuje w niewiel-    niem.; odkrył prątki gruźlicze (w 1882 r.),

kich ilościach. L. porz. 27, c. atom. 58,97,    prątki wąglika oraz przecinkowca cholery,

s. chem. Co. W związkach najczęściej dwu-    Laureat Nobla z r. 1905. K. prątki —

wartościowy. Sole K. w roztworach są różowe,    nazwa prątków gruźliczych,

bezwodne — niebieskie. Ciemno-niebieski krze-

cyj ny).

Koch Robert

(1843—1910), bakteriolog

mian K. stosuje się jako farba smalta. Związki K. barwią szkło na niebiesko (szkło kobaltowe). -* III, 437, 1074.

Kobaltyn

-»/, 514, 515, 983, II, 725, IV, 1506.

Kochanowski

1.

(1530-

Jan

1584), najcelniejszy poeta polskiej literatury przedromantycznej. We Włoszech przejął się kulturą renesansową; tam napisał swoje pierwsze utwory łac. (elegie). W Paryżu poznał Ron-sarda, ką.óry wywarł wpływ na jego program

minerał, arsenosiarczek kobaltu CoAsS, kruszec kobaltu. Połysk metaliczny, barwa srebrzysto-szara.

Kobczyk (Erythropus vespertinus L.) — ptak    poetycki. Po powrocie do kraju (w r. 1557)

z rodziny sokołów. Żyje w Europie wsch., Sy-    staje się rzecznikiem polit. planów swoich pro-

berii i Afryce pn. W Polsce gł. przelotny,    tektorów (Firleja, Padniewskiego, Myszkow-

gnieździ się na wsch. kraju.    skiego), potem króla („Zgoda", „Satyr",

Kobdo, obecnie zw. Czurganłantu — m-to    „Wróżki"), pisze lekkie misterne „Fraszki", dy-

w zach. części Mongolii, w kotlinie tejże nazwy.    daktyczno-żartobliwe „Szachy", niektóre z pieśni

6000 mieszk.    (rei. okolicznościowe i miłosne). Porzuca potęm

Kobe — ważny nowoczesny port wwozowy    służbę dworską i osiada w rodzinnym Czarno-

jap. dla Osaki i Kioto; potężny przemysł.    lesie, gdzie powstają jego najdojrzalsze i naj-

-»■//, 1043.    doskonalsze dzieła: pierwsza sielanka polska

gat. rośliny    „Sobótka", parafraza Dawidowego „Psałterza"

pnącej się przy pomocy wąsów liściowych;    oraz „Treny" (po śmierci ukochanej córeczki

pokrewna powojowi; pochodzi z Meksyku,    Urszuli), uważane za szczyt poezji staropol-

u nas często sadzona na balkonach.    skiej. „Odprawa posłów greckich" (1577) —

Kobierzyn — miejscowość w woj. krakow-    to owiana duchem klasycznym próba tragedii

skim; zakład dla umysłowo chorych.    gr. z aluzjami do polskich stosunków polit.

Koblencja, niem. Koblenz — stolica Nad-    K. wywarł ogromny wpływ na dalszy rozwój

renii przy ujściu Mozeli do Renu, zał. w cza-    poezji polskiej. -> I, 667, II, 37, 907, 1198,

sach rzym. Dziś ważny port rzeczny i ośrodek    III, 331, IV, 224, 225, 1058, 1221.    2. —

handlu winami reńskimi. 65 000 mieszk.    Piotr — (1566—1620), synowiec poprz., poeta

Kobold — w tradycji ludu domowy lub    i tłumacz, sekretarz królewski. Świetny przekład

leśny dobry duszek; dawny demon domowy.    w r. 1618 „Jerozolimy Wyzwolonej" Tassa (przy-

Europa środk.    swoił polszczyźnie wł. formę oktawy). Pozo-

788 000 mieszk.

Kobea (Cobea scundens)

(1631-1700), mate-

wieś w pwt. katowickim;

kopalnia węgla. 12 000 mieszk.

Kochowski Wespazjan — poeta i historyk; brał udział w wyprawie wiedeńskiej jako historiograf królewski. Pisał po łacinie i po polsku. Liryki rei., okolicznościowe i historyczno-polit., zebrane w „Niepróżnują-cym próżnowaniu" (1674). Najdoskonalszym dziełem K. jest pisana poetyczną prozą biblijną „Psalmodia Polska" (1695), w której K. głosił ideę wyjątkowej misji narodu polskiego (obronę chrześcijaństwa).    -> I V, 225.

Kocie Góry — pasmo niewysokich wzgórz na Dolnym Śląsku m. Baryczą a Odrą.

Kociewie

jalną gwarą.

urządzenie do wytwa-

Kodeks — 1. — zbiór obowiązujących w danej dziedzinie przepisów prawnych, którego przedmiotem może być zarówno prawo materialne , jak też i formalne, np. kodeks cywilny, handlowy, karny, postępowanie cywilne, karne itd. -> IV, 383. 2. — rękopis śrdw., zwykle bogato iluminowany (np. krakowski K. Baltazara Behema z pocz. XVI w.).

Kodeks Justyniana -> Corpus Iuris Civilis.

Kodeks Napoleona

fr. kodeks

stawił w rękopisie przekład ,,0rlanda Szalonego" Ariosta, wydany dopiero w 1905 r.

Kochański Adam matyk nadworny Jana III Sobieskiego; podał prosty przybliżony sposób kwadratury koła.

Kocher Emil Theodor — (1841 — 1917), chirurg szwajc.; stworzył wiele nowych metod operacyjnych (przede wszystkim operacja wola). Laureat Nobla z r. 1909.

Kochanówek — miejscowość pod Łodzią; szpital dla umysłowo chorych.

Kochinchina, fr. Ćochinchine .koszinszin — kolonia fr. w pd. części Indochin. Uprawa ryżu. 65 000 kin², 4 484 000 mieszk., w tym 18 000 Europejczyków. Stolica Saigon.

Kochłowice

(1633-1700),

część Pomorza w okolic}' Starogardu i Tczewa; ludność mówi tu spec-

II, 751, I V, 169.

Kocimiętka (Nepeta) — rodzaj roślin zielnych z rodziny wargowych; 150 gat. na półkuli pn.; u nas 2 gat.

Kociołek Papina -* Papin.

Kocioł parowy rzania pary do napędu silników parowych, ogrzewania itp. W K. P. płomienicowych gorące gazy spalinowe z paleniska przechodzą przez rurę lub rury umieszczone wewnątrz K. P. z wodą; w K. P. wodnorurkowych gazy spalinowe ogrzewają z zewnątrz układ wąskich rurek, w których zawarta jest woda. K. P. płomienicowe mieszczą dużo wody, więc powoli się rozgrzewają, ze względów konstrukcyjnych dają ciśnienia do 25 atmosfer. Kotły wodnorurkowe zajmują mniej miejsca, dają ciśnienia do 100 i więcej atmosfer. Uzbrojenie (t. zw. armatura) K. P. składa się z urządzeń do zasilania K. P. wodą, wodowskazów, zaworów bezpieczeństwa, manometrów oraz kurków, zaworów i zasuw do kierowania wody i pary. K. muszą być zasilane wodą oczyszczoną w celu uniknięcia tworzenia się kamienia kotłowego.    -*■ I V, 760 — 765,

Kock Charles Paul de ,kok szarl pól da — (1794—1871), powieściopisarz fr., autor lekkich powieści realistycznych z życia niższych warstw Paryża.

Koczkodan (Cercopithecus) — rodzaj małp z rodziny koczkodanów. Zamieszkuje wilgotne lasy podzwrotnikowej Afryki, żywi się pokarmem roślinnym, zjada także jaja i pisklęta.

Koczkodany zw, kotawcami (Cercopitheci-dae) — rodzina małp z grupy wąskonosych. Ciało zgrabne, klatka piersiowa z boków silnie ścieśniona ; pysk wydłużony, często torby policzkowe. Zamieszkują Afrykę. Do rodziny K. należą: pawian, magot, makak, niedołęgi, koczkodan.

Koczownictwo (nomadyzm) — tryb życia grup ludzkich (hord, rodów, klanów, plemion), polegający na braku stałego siedliska i ciągłej zmianie miejsca pobytu. K. panowało w Europie w epoce kamienia, w epoce brązu i żelaza przetrwało u niektórych ludów. Obecnie koczowniczy żywot wiodą częściowo Buszmeni, plemiona paleoazjat., pasterskie ludy na stepach eurazjat., plemiona ar., Indianie, Eskimosi. W Europie jedynie Cyganie są stałymi koczownikami.

Kod — klucz (wykaz) sygnałów lub skrótów przyśpieszający przekazywanie wiadomości przy zachowaniu ich treści w tajemnicy przed osobami postronnymi. K. sygnałowy morski — K. międzynarodowy, obejmuje sygnały nadawane flagami i radiowe, służy do porozumiewania się statków podczas żeglugi; K. używane są w wojsku, m. i. przy porozumiewaniu się wojsk naziemnych z lotnikami (przy pomocy płacht sygnałowych). K. telegraficzne — zbiory skrótów, używane gł. w telegramach handlowych.

Kodaly Zoltan — (* 1882), kompozytor i muzykolog węg., przedstawiciel narodowo-węg. kierunku.

Kodeina — alkaloid, występujący w soku mlecznym maku (-+■ Opium). Zbliżony do morfiny, ma słabsze od niej własności narkotyczne. Łagodzi podrażnienia przewodu oddechowego, stosowany w lecznictwie. Silna trucizna.

prawa

cywilnego (codę civil), jeden z pięciu wielkich kodeksów powszechnych,- ułożonych z polecenia Napoleona I (wówczas pierwszego konsula) w r. 1804; wprowadzał bezwzględną równość wobec prawa wszystkich stanów i wyznań, dając w ten sposób zadośćuczynienie uprawnionym zasadom rewolucji. Od chwili swego powstania wielokrotnie modyfikowany, obowiązuje i dzisiaj we Francji; był wzorem dla-prawodawstwa cywilnego szeregu państw. Wprowadzony w Polsce (Księstwo Warszaw-

zdolność zachowywania wła-

dwóch elektrodach

nałóg

niegdyś niepodległy sułtanat w kotlinie Fergany nad górną Syr Darią; zajęty przez Rosję (r. 1876), stał się ośrodkiem wywozu bawełny fergańskiej. 68 000 mieszk. Koklusz -> Krztusiec.

skie), obowiązywał na terytorium b. Królestwa Polskiego za rządów ros., częściowo i po odzyskaniu niepodległości.

Kodeks pracy — zbiory praw obowiązujących w danym kraju w sprawach najmu i zatrudnienia siły roboczej, ubezpieczeń społecznych.

Kodeń — m-ko na Podlasiu w pwt. bialskim ; cudowny obraz Matki Boskiej Gwade-lupańskiej w kościele parafialnym. Pałac Sapiehów. 3000 mieszk.

Kodok ( do r. 1904 Faszoda) — m-to w Sudanie egips., położone na wyspie na Białym Nilu. W r. 1898 zajęły K. wojska fr., co stało się przyczyną groźnego konfliktu ang.-fr. Dopiero zrzeczenie się przez Francję roszczeń do doliny Nilu i rozgraniczenie sfery interesów ang.-fr. zażegnało wojnę.

Kodycyl — przypisek do testamentu, zmieniający niektóre jego postanowienia.

Kodyfikacja — ujednostajnienie i scalenie różnych w danej dziedzinie przepisów prawa, np. K. polskiego kodeksu karnego, który od 1 września 1932 r. obowiązuje na obszarze całej Polski.

Koedukacja — wspólna nauka szkolna dla dzieci obojga płci. Większe rozpowszechnienie K. datuje się od pocz. XX w.

Koercja

sności magnetycznych ciał riamagnesowanych.

-* IV, 439-440.

Kofeina (teina) — alkaloid, znajdujący się w pewnych używkach, m. i. w kawie i herbacie. Działa lekko podniecająco, stosuje się w lecznictwie jako środek pobudzający. Związki K. mają własności moczopędne.

Kognaci -► Agnaci.

Kogut (gallua) — samiec ptaków kurowa-tych lub grzebiących.

Koherer — detektor fal elektromagnetycznych, rurka szklana o pomiędzy którymi znajdują się gruboziarniste opiłki metalowe. K. włączony w obwód elektryczny nie przewodzi prądu, ponieważ opór m. ziarnami metalu jest zbyt wielki. Pod wpływem fal elektromagnetycznych opór K. się zmniejsza, poczyna więc płynąć prąd. Dla przerwania prądu, który samorzutnie się nie przerywa nawet po zaniku fal, wstrząsa się K. najczęściej automatycznym młoteczkiem. K. był wynaleziony przez Branly’ego w r. 1890, użyty przez Hertza w jego doświadczeniach teoretycznych i przez Marconiego w jego pierwszych odbiornikach radiowych.

Kohezja -*■ Spójność.

Koh-i-Rud — góry w pn.-zach. Persji, do 4000 m wys., obfitujące w rudy.

Kohinoor — olbrzymi brylant ważący 106 karatów, zdobiący koronę królów Wielkiej Brytanii.

Kohlrausch Friedrich — (1840—1910), fizyk niem. Wykonał szereg prac doświadczalnych z dziedziny elektryczności, magnetyzmu i optyki, opracował metodę pomiaru przewodnictwa elektrolitów.

Kohorta — jednostka wojskowa w wojsku rzym.; oddział piechoty odpowiadający liczebnie m. w.dzisiejszemu batalionowi.

Koincydencja — współistnienie w czasie lub przestrzeni: np. występowanie jednoczesne dwóch faktów, zachodzenie na siebie i pokrywanie się dwóch punktów lub płaszczyzn.

Kojdanów, obecnie Dzierżyńsk — m-ko na Białorusi sow. m. Mińskiem a Stołpcami. Okolica K. została wydzielona jako autonomiczny rejon polski im. F. Dzierżyńskiego. M-to ma 6000, rejon 44 000 mieszk.

Kojot albo kujot (Canis latrans Say) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny psów. Z wyglądu przypomina wilka; Pn. Ameryka; poluje na różne ssaki, chętnie żywi się padliną.

Kokaina — alkaloid występujący w liściach krasnodrzewu Erythroxylon Coca. Posiada własności trujące i znieczulające. Stosuje się do miejscowego znieczulenia przy mniejszych operacjach (np. gardła, nosa). Jeden z najsilniejszych narkotyków.    K o k a i n i z m

zażywania K.; przewlekłe zatrucie K., powstające przy długotrwałym, nałogowym jej używaniu. Wywołuje ciężkie zaburzenia fizyczne i umysłowe.

-+ III, 280.

Kokand

Kokon — oprzęd, osłona utworzona z nitki wydzielanej przez gąsienicę przed przeobrażeniem się jej w poczwarkę. (Z oprzędów jedwabników otrzymuje się jedwab).

Kokornak (Aristolochia) — rodzaj roślin, pokrewnych jaskrowatym; 180 gat.; rośliny zielne albo pnącza krzewiaste, o kwiatach rurkowatych ; u nas dosyć rzadko w zaroślach K. powojnikowy o kwiatach żółtych, wydających niemiłą woń; niektóre gat. hodowane.

Kokorycz (Corydalis) — rodzaj roślin zielnych z rodziny makowatych; 90 gat. w obszarach umiarkowanych półkuli pn.; kwiaty grzbieciste z ostrogą; u nas w lasach liściastych 5 gat.; najpospolitsza K. pełna.

Kokoryczka (Polygonatum) — rodzaj roślin kłączowych z rodziny liliowatych;    23 gat.

występują w obszarach umiarkowanych półkuli pn.; u nas w lasach 4 gat. K. lekarska rośnie pospolicie w lasach i posiada liście jajowate, białe, dzwonkowate kwiaty i jagody stalowo-czarne; używana w medycynie ludowej.

Kokoschka Oskar — (* 1886), malarz i grafik austr., przedstawiciel ekspresjonizmu. Maluje przeważnie portrety, również pejzaże.

-► II, 158.

Kokosowa palma (Cocos nucifera) — gat.

z tro-

staw m.

srebro koloidalne, lśniący ciemny proszek, rozpuszczalny w wodzie. Stosuje się doustnie jako środek bakteriobójczy. II, 1233.

Kolariowie — pierwotna ludność Indyj pn., ponad 3 mil. głów.

Kolarstwo —

u roślin kwiato-

Kolbuszowa

meble polskie z XVIII w., wyrabiane w m-ku Kolbuszowa (pwt. tarnowski).

-*■ III, 545, tabl. 59, b, 61, b.

Kolce u roślin — utwory, pokrywające łodygi, liście lub pokrywy kwiatostanów niektórych roślin, jak np. róży, ostów; u róży są to zdrewniałe wielokomórkowe włoski.

Kolchida

palmy, pochodzącej najprawdopodobniej pikalnej Azji; owoce jej, pestkowce (t. zw. orzechy kokosowe), dochodzą do 15 kg; niedojrzałe dostarczają słodkiego soku, t. zw. mleka kokosowego; z bielma dojrzałych wyciska się olej, tłuszcz kokosowy; z włókien owocni wyrabia się sznury, maty itd.

-+IV, 1110.

Kokosowe Wyspy (Cocos Islands) — wyspy na Oceanie Indyjskim ; należą do Anglii. 3 km*, 1100 mieszk.

Kokosowy tłuszcz (olej) — tłuszcz otrzymywany z orzechów kokosowych przez prasowanie lub wyciąganie benzyną. Służy do wyrobu mydła, oczyszczony — do celów spożywczych (m. i. do wyrobu margaryny).

Kokoszą wojna — rozruchy które w r. 1537 podniosła szlachta zwołana przez Zygmunta I pod Lwów na pospolite ruszenie z powodu grożącego najazdu wojewody wołoskiego.

Kokoszka wodna (Oallinula Chlor opus L.) — gat. ptaków z rzędu żurawiowatych Dł. ciała 34 cm, upierzenie oliwkowe, spód popielaty, na czole czerwona plama. Palce otoczone błoniastą wypustką. Żyje nad wodami w Europie, Azji i pn. Afryce. W Polsce wszędzie pospolita.

Koks — węgiel pozostały po „odgazowaniu" węgla kamiennego przy suchej destylacji w gazowniach oraz w specjalnych koksowniach.

->/, 584, 585, 11, 913, 916, III, 1105, IV, 1242, 1248-1250.

Kola — płw. w pn. Rosji, porośnięty na pn. tundrą, na pd. lasami; liczne jez. Klimat zimny, kontynentalny, łagodzony od pn. przez wpływ Golfstromu. Odosobnione masywy górskie, m. i. Chibiny z wielkimi złożami apatytów. Obszar ten stanowi dostęp Rosji do nie zamarzającego w zimie wybrzeża murmańskiego (kolej do Leningradu). Ludność miejscowa lapońska. Ok. 100 000 km* pow.

Kolano (genu), kolanowy staw — dolną nasadą kości udowej i górną nasadą piszczeli. W skład K. wchodzi t. zw. rzepka (patella), płaska kość mieszcząca się w obrębie ścięgna jednego z dużych mięśni uda.

Kolanowy odruch — fizjologiczny odruch u człowieka, polegający na gwałtownym wyprostowaniu podudzia w stawie kolanowym po uderzeniu w ścięgno poniżej rzepki; odruch ten bywa wzmożony lub nie występuje przy pewnych chorobach nerwowych.

Kolargol gałąź sportu, obejmująca jazdę na rowerach. Odróżniamy K. torowe i K. szosowe. Wyścigi torowe, krótko i długodystansowe, rozgrywane są na torach o mocno pochylonych wirażach (czasami w halach krytych). Wyścigi szosowe rozgrywane są najczęściej na dystansach 100 — 200 km lub w kilkudniowych etapach.

Kolba albo bu ławka stan-kłos, o grubej i mięsistej łodydze kwiatostanowej ; np. u kukurydzy.

Kolba — kuliste naczynie z cienkiego szkła z szyjką. Stosuje się w laboratoriach chemicznych do ogrzewania cieczy, destylacji itp.

Kolba — rozszerzona tylna część łoża ręcznej lub maszynowej broni palnej, służąca do oparcia o ramię w czasie strzelania.

Kolberg Oskar — (1814—1890), ludoznawca i kompozytor. Zgromadził niesłychanie cenny materiał etnograficzny: „Pieśni ludu polskiego", „Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce" (ok. 40 tomów). Napisał operę „Król Pasterz".    -> III, 112.

m-to pwt., zał. wśród dawnej puszczy sandomierskiej. 3000 mieszk.

Kolbuszowskie meble strż. nazwa krainy na wsch. wybrzeżu Morza Czarnego, znanej z podań gr. jako cel podróży Argonautów.

Kołchoz (skrót z ros. kolektiwnoje chozjaj-stwo — kolektywne gospodarstwo) — w Z. S. R. R. spódzielnia rolnicza ze wspólną uprawą ziemi stanowiącej własność państwa. Ziemia ta oddana jest w wieczyste użytkowanie członków spółdzielni, pracujących wspólnymi narzędziami na wspólny rachunek, z wynagrodzeniem, odpowiadającym włożonej osobiście pracy. Istnieją również K. hodowlane, pasterskie, rybackie.

Kolcobrzuch (Tetrodon fahaka Stud.) — ryba z rodziny Tetrodontidae; do 45 cm dł. Skóra kolczasta. W otworze gębowym cztery duże zęby. Posiada zdolność nadymania się. Żyje w Nilu.

Kolcolist (Ulex) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny motylkowatych; 20 gat. występuje w zach. Europie i obszarze śródziemnomorskim; posiada liście zimozielone z kolcami.

Kolcowój (Lycium halimifolium) — gat. krzewu z rodziny psiankowatych; pochodzi z Chin; u nas często sadzony, pędy od 2 — 5 m wys., o gałązkach zwisających, gęsto się rozrastających, kwiaty różowo-fioletowe.

Kolcowój (Smilax) — rodzaj krzewów pnących się, z rodziny liliowatych; liście ogonkowe z 3 — 5 nerwami, drobne kwiaty w kątach liści; 200 gat. rośnie w Azji i Ameryce, niektóre w obszarze śródziemnomorskim.

Kolczak dachówkowaty, sarna, łosuń (Hyd-num imbricatum) — jadalny grzyb kapeluszowy z rzędu obłoczniaków; kapelusz jasno-brunatny, pokryty dachówkowato ułożonymi łuskami; rośnie w lasach szpilkowych.

Kolczatka (Echidna aculeala Shaw) — gat. ssaków z rzędu stekowców. Ciało niezgrabne dł. 40 cm, nogi krótkie, mocne, z dużymi pazurami. Na grzbiecie liczne dł. kolce. K. zamieszkuje górzyste okolice Australii, Tasmanii i Nowej Gwinei, żywi się mrówkami i termitami. Jaja nosi w torbie (fałdzie skórnym) na podbrzuszu. Młode opuszczają torbę po osiągnięciu pewnego stadium rozwoju.

pancerz z metalowej siatki -> I, 814.

Kolegiata — kościół, przy którym istnieje tzw. kapituła kolegiacka, czyli korporacja księży, obowiązanych do odprawiania wspólnego chóru w kościele.

Kolegium

przedsiębiorstwo zajmujące się sprzedażą losów loteryjnych; sprzedaż losów loteryjnych. K. loterii państ wej — koncesjonowane przedsiębiorstwo komisowe, trudniące się sprzedażą losów loterii państwowej.

Kolektywizm — wszelkie prądy podkreślające zbiorowe tendencje w życiu polit. i duchowym, zwł. kierunki społeczno-ekonomiczne dążące do ustroju opartego na uspołecznieniu własności środków produkcji i społecznym kierownictwie całości gospodarstwa. Charakter K. posiadają prądy socjalistyczne i komunistyczne wszystkich odcieni. K. przeciwstawia się w sposób mniej lub bardziej

Kolibki

ze wsz

Kolimator — część przyrządów optycznych, rura z soczewką, zmieniającą rozbieżną wiązkę promieni świetlnych w wiązkę promieni równoległych.

Kolln — przemysłowe m-to w Czechach nad Łabą, 19 000 mieszk.

Kollszczyna

(1793—1852), pisarz czes.,

Kolczuga

noszony przez rycerstwo śrdw.

zgromadzenie, zespół ludzi wykonujących wspólnie jakąś pracę, pełniących jeden urząd (np. K. sędziowskie); dawniej wyższy zakład naukowy (np. Collige de France). Kolegialny system, zbiorowy — system organizacji jakiejś instytucji (czy urzędu), w której wszelkie decyzje uchwalane są zbiorowo (przez głosowanie).

Koleje — rodzaj komunikacji, korzystający z wozów poruszanych napędem mechanicznym po torze szynowym. Najbardziej rozpowszechnione są K. parowe, obecnie jednak coraz większe zastosowanie mają K. elektryczne, poruszane napędem elektrycznym. Odróżniamy K. dwuszynowe stosowane w terenie o pochyleniu do 60 mm na lm, górskie albo linowe (wiszące), które zamiast szyn mają linę nośną (np. K. na Kasprowy Wierch), dwuszynowe z dodatkową szyną zębatą (K. zębata), stosowane w terenie o pochyleniu 60 — 250 mm na 1 m i i. -> art. 11, 1211 —1224 ; 1, 1258, III, 11, IV, 803, 903, 904, 910, 1065.

Kolektor (z łac. collector = zbieracz) — 1. — gł. kanał podziemny w sieci kanalizacyjnej. 2. — część prądnicy, „zbierająca" wytworzony prąd elektryczny. 3. — właściciel kolektury.

Kolektura

w o-radykalny wszelkim formom indywidualizmu. Kolektywizacja — przejście od gospodarki indywidualnej, opartej na własności prywatnej, do gospodarki zbiorowej, opartej na zasadach K. Termin używany przeważnie dla określenia procesu łączenia ziem chłopskich w Z. S. R. R. we wspólne gospodartwa rolne, tzw. kołchozy.

-► I, 770.

Kolendra siewna (Coriandrum sativum) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny baldaszko-watych; występuje w obszarze śródziemnomorskim ; niekiedy uprawiana dla aromatycznych owoców, używanych jako przyprawa, do wyrobu likierów oraz w medycynie.

— wieś nad Bałtykiem w ptw. morskim nad granicą gdańską; park, ongiś własność Sobieskiego. Uczęszczane letnisko.

Kolibry (Trochilidae) — rodzina ptaków z rzędu kraskowatych. Należą tu najmniejsze ystkich ptaków: najmniejszy równy wielkości trzmiela, największy — jaskółki. Upierzenie jaskrawe o metalicznym połysku. U samców różne ozdoby w postaci kołnierzy, wydłużonych sterówek i czubków. K. zamieszkują Amerykę tropikalną, żywią się nektarem kwiatów i owadami.

bunt hajdamaków w r. 1768 pod wodzą Żeleźniaka, Gonty i i., sprowokowany przez Rosję do walki z konfederacją barską. Po straszliwej rzezi szlachty w Humaniu Rosja kazała wojskom ścigać hajdamaków. Gonta został stracony,

Kolka (colica) — silny gwałtowny ból w brzuchu, spowodowany przede wszystkim kurczami jelita (zwł. grubego). K. nerkowa — silny ból w okolicy nerki, powstający w związku z kamicą nerkową. K.wątrobiana — silny ból w okolicy wątroby, spowodowany kamicą żółciową lub zapaleniem woreczka żółciowego.

Kollagen — substancja białkowa, dająca przy gotowaniu klej; występuje w tkance kości, chrząstek i i.

Kollaps -► Zapaść.

Kollar Jan jeden z twórców i głosicieli idei panslawizmu. Napisał cykl sonetów ,,Slavy dcera" („Córka sławy"), pracę filologiczną: „O wzajemnych stosunkach literackich m. narodami słów." i i.

Zebrał czes. pieśni ludowe.

Kolno — m-to w pwt. łomżyńskim. 5000 mieszk.

Kolodium — roztwór nitrocelulozy w mieszaninie alkoholu z eterem. Gęsty roztwór, po wyschnięciu którego pozostaje giętka przezroczysta błonka nitrocelulozy. Stosuje się do

słynna katedra gotycka, rozpoczęta w r. 1248, ukończona w r. 1880. Uniw. 750 000 mieszk.

zalewania małych ranek, do lakierów, w fotografii.

Kologarytm liczby, skrót: colog. — loga-

rytm jej odwrotności: colog x = log —= — log x.

Np. log 2 = 0,3010; colog 2 = - 0,3010 = = 1,6990.

IV, 609.

Koloidalny stan — stan wielkiego rozdrobnienia materii (na cząstki o średnicy 0,0000001 do 0,0001 cm, znacznie większe jeszcze od cząsteczek chemicznych).

art. „Koloidy“ II, 1224-1235; III, 142, IV, 1498.

Kolokacja — w dawnym prawie polskim wykaz wierzycieli wg kolejności, w jakiej mają być spłaceni.

Kolokwinta

-+/F, 181, 184.

Kolońska woda (fr. eau de Cologne ,ó da koloń) — roztwór alkoholowy olejków eterycznych : cytrynowego, neroli, goździkowego, lawendowego i rozmarynowego; produkowana przez Włocha Farinę w Kolonii na początku XVIII w. Nazwa stosowana obecnie i do innych wód pachnących.

Koloratura —

Kolonizacja — osadnictwo; osiedlanie w jakiejś miejscowości napływowej ludności, przeważnie na roli; zaludnianie i zagospodarowywanie nowozdobytych terenów, kolonij zamorskich. K. na prawie niem. (albo magdeburskim)— przemienianie dawnych grodów polskich w miasta o ustroju wzorującym się na ustroju miast niem. (zwł. Magdeburga). Pierwszym m-tem, które już w końcu XII w. otrzymało prawo niem., była Środa na Śląsku. W XIII — XV w. na prawie niem. zakładane były również i wsie, zaludniane początkowo przez przybyszów z zachodu, później przez wieśniaków polskich.

burzanka, owoc rośliny Citrullus Colocynthi8, rosnącej w Afryce pn. i w Azji; środek ostro przeczyszczający.

Kolokwium (łac. colloguium = rozmowa) — rodzaj egzaminu ustnego na wyższych uczelniach.

imię królów

zbiorowa nazwa ozdobników (pasaży, trylów itd.) w śpiewie. Śpiew koloraturowy (przeważnie w sopranie) wymaga wielkiej techniki śpiewaczej.

Koloseum, łac. Colosseum — olbrzymi do 100 000 osób mieszczący amfiteatr w Rzymie, wzniesiony przez Wespazjana i Tytusa (od-

Dalmacji. 2.

Koloman, węg. Kalman węg. 1. — K. I — (1070—1116), syn Władysława I, św., panował od r. 1095. Rozszerzył posiadłości terytorialne Węgier o dużą część (* 1209), syn Andrzejall; ożeniony jako pięcioletnie dziecko z córką Leszka Białego, Salomeą (w r. 1214), otrzymał koronę królewską i tytuł księcia Halicza.

Kolombina (z wł. colombina — gołąbek) —    dany do użytku w r. 80). W K. odbywały się

ukochana arlekina w wł. komedii ludowej    przedstawienia, zabawy ludowe i igrzyska

-+art. II, 1247-1252.

( -* Commedia dellarte).    gladiatorskie.

Kolonia — nowozałożone osiedle rolne,    Kolosy — w architekturze strż. olbrzymie

przemysłowe, podmiejskie, mieszkaniowe; osada    posągi; szczególnie znany K. Rodyjski (na

rolnicza w słabo zaludnionym kraju; osada    wyspie Rodos), przedstawiający Heliosa, jeden

poza granicami kraju dla zbytu towarów,    z siedmiu cudów świata; wybudowany ok.

eksploatacji bogactw naturalnych; ogół osób    285 prz. Chr., 34 m wys.

tej samej narodowości, przynależności państwo- Kolubryna — ciężkie działo o długiej lufie, wej, zawodu, mieszkających w jednym mieście Używane w XV —XVII w. Donośność 420 — za granicą; kraj podbity, przeważnie egzo- 840 kroków.    -+ I, 338.

tyczny, zamorski, będący terenem ekspansji    Kolumb — pierwiastek chemiczny -► Niob.

gospodarczej i eksploatacji dla państwa panu-    Kolumb Krzysztof (Columbus Christophus) —

jącego i jego obywateli. -> art. ,,Kolonie" II,    (1451 — 1506),    odkrywxa Ameryki, Włoch, ro-

1235 —1247; I, 419, 420, 437, 438, 439, II,    dem z Genui,    osiadły w Portugalii.

853, 857, IV, 1319, 1320. K. karna — miej-    -+ 1, 155, 156, 178, III, 1024, 1032 — 1034.

s. (•

zsyłki przestępców poza granicami kraju    Kolumbia, hiszp. Columbia — republika pd.

rodzinnego. K. letnia — wspólne mieszkanie Ameryki, dawniej zw. Nową Granadą. Ośrod-ze wspólnym gospodarstwem na wsi dla dzieci    kiem życia kraju jest zachód: Andy    i nizina

z miasta na okres wakacyj lub dla dorosłych    nad morzem,    w przeciwieństwie do    puszczy

podczas urlopów, zorganizowane przez sto-    leśnej (Manos) na wsch. Gł. rz. Magdalena

warzyszenia lub specjalne instytucje. Pół-    i Cauca. W klimacie wyróżniamy przede wszyst-

kolonie — specjalny rodzaj kolonij letnich    kim strefy wysokościowe: nizinną z klimatem

dla nie mogących wyjechać dzieci wielkich    podzwrotnikowym, od wys. 1000—1200 m

miast; dzieci spędzają większą część dnia poza    umiarkowaną, a wyżej chłodną. Równolegle

miastem, na noc zaś wracają do domów.    przechodzimy od dżungli i puszczy zwrotni-

Kolonia, niem Kóln — największe m-to    kowej do sawanny i stepu w górze. Większość

nad Renem (Niemcy); powstało i rozwinęło się    ludności stanowią mieszańcy. Czystych Indian

na miejscu rzym. obozu wojskowego; dziś    i białych jest mało. W strefie nizinnej liczni

wielki ośrodek przemysłowy oraz ważny port    Murzyni. Gł. artykuły uprawy: kawa, kakao.

rzeczny.

Wiele pięknych śrdw. kościołów,    trzcina cukrowa, banany i tytoń. Górnictwo

1 150 000 km*.

Kołki — m-ko nad Styrem w pow. łuckim, znane z walk Legionów w 1915 i 1916 r. 3000 Hiszpanii; w r. 1819 Bolivar utworzył z K. mieszk. wraz z Wenezuelą republikę K., do której w r. 1821 dołączyła się Panama i Ekwador.

W r. 1832 po odpadnięciu Wenezueli i Ekwadoru proklamowanie republiki pod nazwą Nowa zniesienia liberum veto, polepszenia doli mie-Granada; w r. 1861 Stany Zjednoczone Ko- sżczan i chłopów; przedstawiciel filozofii oświe-lumbii; w r. 1903 odłączenie się ostateczne    cenią w Polsce. Z ramienia Komisji Eduka-

Panamy (pod wpływem St. Zj. A. Pn.). Po    cyjnej zreformował Akademię Krakowską i uło-

wielkiej wojnie żywy rozwój gospodarczy przy żył plany organizacji liceum w Krzemieńcu ; Jednoczesnej penetracji kapitałów ze St. Zj. w czasie sejmu wielkiego rozwinął żywą działalność polit., przy pomocy szeregu współpracowników („Kuźnica Kołłątajowska“) przygotowując opinię publiczną do przyjęcia reform. Napisał m. i. ,,Do Stanisława Małachowskiego o przyszłym sejmie anonima listów kilka", ,,0 ustanowieniu i upadku Konstytucji 3 Maja", ,,Do Prześwietnej Deputacji dla ułożenia projektu Konstytucji Rządu Polskiego od Sejmu wyznaczonej" i i.

Koło — jedna z figur geometrycznych. Miejsce geometryczne punktów jednakowo odległych od stałego punktu O nazywa się okręgiem (lub okręgiem koła). Okrąg dzieli płaszczyznę na dwie części. Część zawierająca

A. Pn.

1.

Kolumna Kolumna

skład drukarski całej szero-

(1793-1870),

Kołatek (Anobium)

Koto.

K., którego okrąg przechodzi

z ropą naftową, złotem, platyną itp. na czele. Przemysł w zaczątkach.

7 851 000 mieszk. Stolica Bogota. — Odkryta ok. r. 1500, do r. 1811 pod panowaniem

-► I. 169.

Kolumna — słup okrągły podtrzymujący belkowanie (architraw).

K. składa się z bazy, trzonu i kapitelu (głowicy). (-> Porządki architektoniczne).

-► 1 V, 947, 952, 953.

Kolumna

szyk wojskowy zwarty,    ^

bardziej długi niż szero-    -LJ

ki (najczęściej czwórkowy). W strź. i do XIX bizantyjska. Zygmunta w. K. była szykiem do    w WarSławie-

walki, obecnie jest wyłącznie szykiem do marszów, przesunięć w warunkach bezpiecznych i do defilad. 2.    — je

dnostka organizacyjna służb w wojsku, odpowiadająca pod względem liczebności m. w. kompanii, mająca za zadanie przewóz sprzętu i materiałów wojennych (żywności, amunicji itp.) i ew. ludzi.

Kolumna

kości stronicy, jedno- (przeważnie w książkach) lub wielo- (przeważnie w dziennikach) szpaltowej.

Kolumnowy aparat — zespół kolumn destylacyjnych (-> Deflegmator), stosowany w technice przy destylacji (przeróbka ropy naftowej, rektyfikacja spirytusu itp.) do oddzielania od siebie frakcyj cieczy, różniących się temperaturą wrzenia.

Koluszki — m-ko w woj. łódzkim; ważny węzeł kolejowy (linie w kierunku Łodzi, Warszawy, Piotrkowa i Skarżyska).

Kołaczkowski Klemens generał inżynier, przyjaciel Prądzyńskiego, uczestnik kampanij napoleońskich; w Królestwie Polskim kierownik Szkoły Wojskowej w Warszawie.

rodzaj drobnych chrząszczy z rodziny Anobiidae. Larwy toczą drzewa i sprzęty drewniane.

Kołczak Władimir — (1874—1920), admirał ros. W czasie wojny domowej w 11. 1918 — 1919 zorganizował na Syberii z pomocą Ententy armię kontrrewolucyjną dla restauracji monarchii.

Pobity przez bolszewików, rozstrzelany w Irkucku.

Kołłątaj Hugo x. — (1750—1812), znakomity pisarz i działacz polit., jeden z gł. twórców konstytucji 3 maja, zwolennik silnego rządu.

IV, 267, 357.

Kolo wpisane w wielokąt i opisane na wielokącie.

punkt O wraz z okręgiem nazywa się kołem (lub tarczą K.). Punkt O nazywa się środkiem K. i okręgu. Promień K. — odcinek łączący środek K. z dowolnym punktem o-kręgu. Średnica K. — cięciwa przechodząca przez środek K. Średnica dzieli okrąg na dwie części, zw. półokręgami, a K. na części zwane półkołami. K. opisane na wielokącie

przez wszystkie wierzchołki tego wielokąta. K. wpisane w wielokąt — K., którego okrąg jest styczny do wszystkich boków tego wielokąta. Wzory: u = 2 n r, S = n r*. gdzie r — długość promienia K., u — długość okręgu (obwód K.), S — pole K.

Koło — rozpowszechniony element maszynowy, stosowany w różnych postaciach i różnych celach. K. u pojazdów mają na celu zmniejszenie tarcia; w pojazdach mechanicznych obracane przez silnik poruszają pojazd. W maszynach K. służą do przenoszenia ruchu z jednego wału na drugi; K. transmisyjne

(-*■Przekładnia): pasowe, linowe i łańcuchowe, łączy się w tym celu pasem, liną lub łańcuchem bez końca. K.

statkach, przystaniach itp. do niesienia pomocy tonącym. Pas ratunkowy — pas z wszytymi kawałkami korka, nakładany przez pasażerów i załogę statków przy groźbie zatonięcia.

Koło rycerskie — w dawnej Polsce zjazd, zgromadzenie, obrady obywateli rycerskiego stanu, zwł. pod bronią i w polu; nazwa izby poselskiej w sejmie.

Kołowacizna, kręciek teina występująca u owiec, niekiedy u bydła i koni, powodowana przez pasożytowanie w mózgu tych zwierząt robaka Coenurus cere-bralis, należącego do tasiemców. Powoduje wyniszczenie organizmu i kręcenie się zwierzęcia w jedną stronę . Przenosicielami K. są

-*-///, 1265.

Kołowrotek — prymitywny warsztacik przędzalniczy, używany jeszcze po wsiach. Składa się z wrzeciona, obracanego kółkiem poruszanym nogą, skręcającego w nić wyciągane ręcznie z pęku (kądzieli) włókna lnu, konopi, wełny.

-► I, 602.

Kołowrót — maszyna prosta, działająca na

zębate przy obrocie zahaczają się zębami umieszczonymi na obwodzie. Przez dobiera-    i

choroba śmier-

Koło zębate.

nie K. transmisyjnych o różnych obwodach (lub zębatych, o różnej liczbie zębów) można zmieniać stosunek szybkości obrotów wałów. K. zębate bywają czołowe, gdy osie kół i wałów są do siebie równoległe, i stożkowe, gdy osie są prostopadłe lub pod kątem do siebie. Ślimacznica jest śrubą, której skręty wchodzą między zęby K. zębatego; jeden obrót śru- psy. by obraca K. o jeden ząbek. K. łopatkowe mają na obwodzie łopatki, służą jako K. okrętowe do nadawania ruchu statkomko-łowcom oraz (jako t. zw. K. wodne) do napędu silników wodnych (np. w młynach i tartakach). K. rozpędowe — K. o wielkiej masie, osadzone na wale głównym silnika tłokowego, dzięki swej bezwładności zapewnia równomierny ruch silnika, pomaga przejściu zasadzie dźwigni. Składa się z walca o poprzez tzw. martwe położenia tłoka (położenia,    ziomej osi i promieniu r, na który nawija się

w których na tłok nie działa ciśnienie pary    drut, lina lub łańcuch. Korba o promieniu R

lub gazów silnika).

Koło — m-to pwt. w woj. łódzkim nad Wartą. 14 000 mieszk.

Kołobrzeg, niem. Kolberg — port i kąpielisko morskie na Pomorzu niem. Kąpiele morskie, solankowe i błotne. 34 000 mieszk.

Koło generalne — w dawnej Polsce zgro-

obraca walec ręcznie lub maszynowo. Siła / potrzebna do podniesienia ciężaru obciążającego sznur jest tyle razy mniejsza od ciężaru F, ile razy promień r jest mniejszy od R. K. stosuje się w wielu urządzeniach do podnoszenia ciężarów.

brudnych i niechlujnych; włosy, pozlepiane i poskręcane, tworzą jedną masę, z której nie sposób oddzielić poszczególnych włosów.

Kołyma — rzeka pn.-wsch. Syberii, uchodząca do Morza Lodowatego Pn., ok. 2000 km dł. 550 000 km* dorzecza.

Kołtun (plica polonica, łrichoma) — choroba madzenie starszyzny wojennej, zwoływane przez włosów powstająca gł. na tle wszawicy, u osób hetmana.

Kołomyja — m-to pwt. i stolica Pokucia nad Prutem. 33 000 mieszk.

Kołom yjka — taniec i śpiew huculski w

takcie */₄.

->/F, 179.

Kołyszko Benedykt

(1763-1834), generał brygady w powstaniu kościuszkowskim; w powstaniu listopadowym dowódca naczelny na Podolu; rozbity pod Daszowem 14 maja 1831 r., przeszedł granicę galicyjską.

Kołyszko Bolesław — (1838—1863), jeden

Koło podbiegunowe — równoleżniki GO¹/./, ograniczające czasze polarne globu, na których w pewnych okresach roku dni lub noce są dłuższe od 24 godzin.

Koło polskie — nazwa ugrupowań polskich w parlamentach państw zaborczych. 1. — K. P. w parlamencie austr. zawiązane w r. 1867.

Dzięki swej liczebności wywierało duży wpływ z dowódców powstania 1863 r. (pseud. ,,Szy-

na politykę austr. -> III, 44. 2. w parlamencie niem. powstało w r. 1871, prowadziło stale walkę w obronie praw Polaków zaboru prus. -> III, 44. 3. — K. P. w parlamencie ros. istniało w 11. 1906—1917; większość miała w nim zawsze narodowa demokracja. 4. — K. P. w sejmie prus. powstało w r. 1848 pod hasłem obrony praw narodowych Polaków zaboru prus.

Koło ratunkowe — koło z lekkiego materiału (kprek obciągnięty tkaniną, kiszka gumowa nadęta powietrzem), mogące utrzymać człowieka na powierzchni wody; stosuje się na

stopień oficera sztabowego marynarki wojennej, odpowiadający pułkownikowi wojsk lądowych; K. porucznik odpowiada podpułkownikowi, K. podporucznik — majorowi wojsk lądowych.

-+ III, 512.

Komandoria — order wyższy (drugiej lub trzeciej) klasy; posiadacz K. — komandor.

Komandory lub Komandorskie Wyspy — archipelag sow. na Morzu Berynga z rybacką ludnością aleucką. Badał je Dybowski. 1700 km², 1000 mieszk.

K. P. szka"). Wzięty do niewoli, stracony. Komandor

Komarnica (Tipula)

-*■ I V, 201, 589.

samym tokiem produkcji, np.: koksownia produkuje koks i gaz dla huty, huta obsługuje walcownię i fabrykę maszyn itd. Może też być K. przemysłowo-rolny, np. plantacja, cukrownia i wielkie gospodarstwo hodowlane. K. odpowiada m. w. pojęciu koncernu.

-* IV, 1555.

Kombinatoryka

Komanczowie — pn.-amer. szczep indiański w Texasie i Meksyku : nieliczne pozostałości.

Komandyta, komandytowa spółka — spółka handlowa lub przemysłowa, w której jedna grupa członków (komplementarjusze) odpowiada osobiście, solidarnie i nieograniczenie całym majątkiem za zobowiązania spółki, druga zaś grupa (komandytyści) odpowiada tylko w wysokości wniesionych wkładów, nie bierze natomiast zwykle czynnego udziału w czynnościach spółki.

Komar (Culex) — rodzaj drobnych owadów z rodziny komarów (Culicidae), rzędu muchówek, o wydłużonej, służącej do wysysania krwi kłujce (u samic) i długich, cienkich nogach. Larwy żyją w różnych zbiornikach wodnych, nawet w beczkach z wodą deszczową.

rodzaj owadów z rzędu muchówek. Podobne do komarów, lecz przeważnie większe, bez kłujących narządów gębowych, żywią się sokiem kwiatowym. Larwy wielu gat. żyją w ziemi, objadając korzenie.

Komarno — m-to w pwt. rudeckim nad Wereszycą. 6000 mieszk.

Komarów — m-ko w pwt. tomaszowskim; zwycięstwo austr. nad Rosjanami w 1914 r. oraz polskie nad Budiennym w 1920 r.

Komarzewski Jan — (1744—1810), generał, ulubieniec Stanisława Augusta, szef wojskowej kancelarii królewskiej. Towarzyszył królowi (do śmierci) w Petersburgu.

Komasacja — scalanie gruntów; połączenie rozrzuconych po różnych częściach gminy skrawków ziemi należących do jednego gospodarstwa w jedną całość drogą zamiany z sąsiadami.

Kombatant — bojownik, żołnierz biorący w walce udział z bronią w ręku, towarzysz broni; obecnie potocznie nazywa się K. uczestników wielkiej wojny, którzy po demobilizacji połączyli się w każdym państwie w różne związki, utrzymujące między sobą kontakt na terenie

F. I. D. A. C\ u.

Kombinacje. — Kombinacjami, utworzonymi z elementów skończonego zbioru, nazywamy zbiory w nim zawarte. Dwie K. są identyczne, gdy składają się z tych samych elementów bez względu na ich uporządkowanie. Np. różnymi kombinacjami z układu cyfr 1, 2, 3, 4, 5, 6 są układy: 1,6; 6,4,3,2,1; 3; 4,2; itd. Liczba kombinacyj, zawierających po k elementów ze zbioru o n elementach wynosi:

n • (n — 1) • (n — 2) ... (n — k + 1)

— 3 k

(-*■ Permutacje, Wariacje). C„ jest równe spół-czynnikowi przy k + 1 wyrazie w rozwinięciu n-tej potęgi dwumianu według wzoru Newtona.

Kombinat — nazwa używana zwł. w Z. S. R. R. na określenie zespołu zakładów przemysłowych na jednym terenie, pod wspólnym kierownictwem, powiązanych ze sobą planowo

rozdział arytmetyki, zajmujący się permutacjami, kombinacjami, wariacjami.

Komedia — rodzaj literacki; przedstawienie w formie dramatycznej komicznych konfliktów.

-► art. II, 1252-1264; II, 701, IV, 551, 1055, 1329, 1330.

Komenda — 1. — rozkaz wojskowy, wykonywany natychmiast, jednolicie i jednocześnie przez wszystkich żołnierzy oddziału. 2. — urząd, na którego czele stoi komendant (np. K. miasta), lub biuro stanowiące jego organ pracy (dawniej komendantura).

Komendant — przełożony szkoły, urzędu, zakładu lub innej instytucji wojskowej, nie biorącej bezpośredniego udziału w walce (o-becnie często: szef, naczelnik, kierownik). Dawniej słowa K. używano często w znaczeniu dzisiejszego „dowódca" ; stąd też i tradycyjny tytuł Józefa Piłsudskiego z czasów Legionów. K. garnizonu — przełożony wszystkich osób wojskowych znajdujących się w garnizonie, odpowiedzialny za porządek i dyscyplinę w garnizonie.

Komensalizm — stołownictwo, odrębny typ współżycia, zbliżony już do pasożytnictwa, w którym jeden z organizmów żyjących obok, lub wewnątrz drugiego, korzysta z pokarmu, często już przetrawionego przez swego żywiciela. Liczne przykłady K. spotykamy u owadów i pajęczaków, współżyjących z mrówkami i termitami.    -*> III, 1260.

Komensky (Comenius) Jan Amos — (1592 — 1670), pedagog i filozof czes., biskup braci czes., autor dzieła pedagogicznego ,,Didactica magna", w którym formułuje zasadę, że system nauczania musi być zgodny z naturą i dostosowany do rozwoju organizmu dziecka. Działał w Czechach i w Polsce (w Lesznie).

Komercjalizacja przedsiębiorstw państwowych — wydzielenie z ogólnej administracji publicznej obiektów gospodarczych, należących do państwa i oparcie ich działalności na zasadach handlowych, kupieckich. W Polsce do przedsiębiorstw skomercjalizowanych należą m. i.: Polmin, Mościce i i.

Komers — bankiet, uczta, zabawa, w gronie koleżeńskim; zwł. uczta zorganizowana przez korporację akademicką z okazji jakiejś uroczystości.

Komety — ciała niebieskie, których torem jest mocno wydłużona elipsa, parabola lub hiperbola. W drugim i trzecim przypadku K. przebiega tylko raz przez układ słoneczny. Okres biegu K. dookoła Słońca wynosić może

od kilku do kilku tysięcy lub milionów lat. Duże planety: Jowisz i Saturn, wywierają duży wpływ na orbity K., powodując niekiedy zmianę kształtu orbity lub nawet rozpad widoczne są (największe gołym okiem, większość tylko przez teleskopy) jako mgliste kule lub silniej świecące jądra z mglistymi ogonami. Posiadają olbrzymie rozmiary: średnica ku listej K. Enckego wynosi 425 000 km; dł. ogona dochodzi do 240 000 000 a nawet 320 000 000 km. Ogony K. są stale odwrócone od Słońca dzięki ciśnieniu wywieranemu przez światło słoneczne. Masy K. i gęstość ich materii jest znikomo mała. Analiza widmowa wykazuje w nich obecność cyjanu, węglowodorów, dwutlenku węgla.

Komicje (łac. comitia) — starorzym. zgromadzenie ludowe, powoływane dla rozstrzygania ważnych spraw państwowych.

Komin — kanał pionowy, mający za zadanie odprowadzanie gazów spalinowych i dymu z paleniska. Skutkiem ruchu do góry rozgrzanych, więc lżejszych od powietrza, gazów zostaje wessane do paleniska świeże powietrze z otoczenia. W domach mieszkalnych rolę K. spełniają przewody z cegieł, będące ich przedłużeniami na dachu. Fabryki, kotłownie mają specjalne wysokie (do 155 m). K. budowane z cegieł, kamieni, żelbetu. Małe K. bywają z rur blaszanych.

Komintern — skrót ros. ,, Kommunisłiczeskij Internacjonał" = Komunistyczna III Międzynarodówka. (-+ Międzynarodówka). -*■ III, 25.

Komis — umowa, mocą której jedna osoba (komisant) za wynagrodzeniem zawiera w i-mieniu własnym transakcje handlowe na rachunek osoby drugiej (komitenta). Komiso-— prowizja, wynagrodzenie komisanta w postaci określonego procentu od osiągniętej ceny. Dać w K. — powierzyć drugiej osobie towary na sprzedaż, za potrąceniem umówionego wynagrodzenia, przy czym towary niesprzedane wracają do właściciela po upływie określonego

K. K.

kominowe i krótkie K.

czasu.

Komisariat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w Gdańsku — urząd, na którego czele stoi komisarz generalny, reprezentant Rzpltej w Wolnym Mieście Gdańsku.

-► II, 530.

Komisarz ludowy

stanowisko polit. w Rosji sow. odpowiadające stanowisku ministra w innych państwach.

Komisarz policji -> Policja.

Komisarz Rządu nych, stanowiących samodzielne powiaty miejskie, urzędnik odpowiadający staroście; K. R. w Warszawie odpowiada wojewodzie.

Komisja — 1. — grono osób wydelegow przez jakąś zbiorowość dla załatwienia pewnych czynności specjalnych, np. komisja kontrolująca spółki akcyjnej. 2.    — urząd, władza

pracująca na zasadach kolegialności.

w m-tach wydzielo-

ane

Komisja budżetowa sejmu (senatu) — komisja powołana przez sejm (senat) mająca za zadanie zbadanie i ocenę projektu budżetu przedłożonego przez rząd.

-> II, 841-844.

Komisja Edukacji Narodowej — pierwsze polskie ministerium oświaty, instytucja powołana uchwałą sejmu w r. 1775 dla dozoru nad szkolnictwem i dysponowania tzw. funduszem edukacyjnym stworzonym z majątku zakonu jezuitów (skasowanego w r. 1773); posiadała pełną władzę prawodawczą i wykonawczą. K. E. N. rozwinęła ożywioną działalność: zreorganizowała szkolnictwo wyższe, średnie i powszechne, wprowadziła język polski do nauczania (zamiast łac.), zajęła się wydawnictwem podręczników szkolnych (utworzenie Towarzystwa Ksiąg Elementarnych), zakładała seminaria nauczycielskie, wysyłała zdolniejszą młodzież za granicę. Najwybitniejszymi członkami K. E. N. byli: biskup Massalski, prymas Michał Poniatowski, Andrzej Zamoyski, Ignacy Potocki, ks. Adam Czartoryski, Hugo Kołłątaj, Grzegorz Piramowicz i i. K. E. N. została rozwiązana w r. 1792 przez konfederację targowicką.

-► I, 193, 1084, III, 1171, IV, 267.

Komisja Kodyfikacyjna — instytucja u-tworzona w 1919 r. celem przygotowania projektów jednolitego ustawodawstwa dla wszystkich ziem polskich. Składa się z 44 członków, mianowanych przez Prezydenta Rzeczypospolitej. K. K. opracowała do r. 1937 kodeks karny, prawo karne i cywilne procesowe, część cywilnego prawa materialnego, kodeks zobowiązań i kodeks handlowy.

Komisja Kolonizacyjna Pruska (zw. też osadniczą)

zmniejszenie polskiego stanu posiadania własności ziemskiej w b. zaborze prus. za pomocą wykupna i rozsprzedaży ziemi m. osadników niem.; finansowana przez rząd prus., utworzona na podstawie uchwały sejmu prus. z 20 czerwca 1886 r.^ Działalność K. K. P. spotęgowała solidarność społeczeństwa polskiego, co przyczyniło się do unicestwienia wysiłków niem.

Komisja Wyznań i Oświecenia — ministerstwo wyznań i oświecenia w Królestwie Polskim. Pod kierownictwem Stanisława Kostki Potockiego w 11. 1815—1818 zasłużyła się

-> 1, 193.

Komisja Międzysojusznicza na Górnym Śląsku — organ międzynarodowy, powołany traktatem wersalskim w celu zarządu terytorium plebiscytowym i przeprowadzenia głosowania. Urzędowała na Górnym Śląsku do 15 czerwca 1922 r. t. j. do objęcia władzy na Śląsku przez Polskę i Niemcy.

Komisja poborowa — komisja administra-cyjno-wojskowa, której zadaniem jest badanie stanu zdrowia poborowych i ochotników i orzekanie o ich zdolności fizycznej do służby woj-

instytucja mająca za zadanie

wielce na polu oświaty.

I, 704.

świat i Życie. — V.

81

grupy

okręg administracyjny na

(1824-

fr. archipelag wulkaniczny w zach. części Oceanu Indyjskiego; ludność stanowią mieszańcy pochodzenia ar. Wywóz kopry, wanilii i trzciny cukrowej. 2200 km*, 130 000 mieszk. stolica Dzaudzi.

rodzaj roślin

rodzina

skowej. Orzeczenia K. P. nie podlegają odwołaniu.

Komisje sejmowe (i senackie) posłów (senatorów) wybierane przez plenum sejmu (senatu) na cały czas trwania kadencji, dla dokładnego badania poszczególnych ustaw przedłożonych przez rząd i opracowywania w związku z nimi odpowiednich wniosków na plenum sejmu (senatu).

Komłtadżi — członkowie komitetów rewolucyjnych organizacyj bułg., walczących z Turcją w drugiej poł. XIX w. Później — powstańcze organizacje w Macedonii.

Komitat Węgrzech.

Komitet Centralny Narodowy — naczelna władza przedpowstańcza zorganizowana w Warszawie w r. 1862, przekształcona po wybuchu powstania 22 stycznia 1863 r. w Rząd Narodowy.

Komitet Ekonomiczny Ministrów — w

Polsce rada ministrów resortów gospodarczych: skarbu, przemysłu i handlu, rolnictwa, komunikacji oraz ministra spraw wojskowych pod przewodnictwem premiera; opracowuje programy gospodarcze, rozpatruje ważniejsze zagadnienia polityki gospodarczej rządu, uchwala projekty ustaw gospodarczych.

Komitet Narodowy — komitet zawiązany w sierpniu r. 1917 w Paryżu przez grono polityków polskich stojących po stronie koalicji, pod przewodnictwem R. Dmowskiego. Celem K. N. było odbudowanie Polski przy pomocy koalicji i utworzenie wojska polskiego. Uznany za „oficjalną organizację polską" przez Francję, Anglię, Włochy i Stany Zjednoczone (wrzesień-listopad 1917 r.).

Komitet Obrony Państwa — organizacja złożona z przedstawicieli wszystkich warstw ludności, powołana w lipcu 1920 r. dla tworzenia armii ochotniczej, zbierania broni i propagand y anty bolszewickie j.

Komitet Obrony Rzeczypospolitej — komitet obradujący nad zagadnieniami dotyczącymi obrony państwa i jej przygotowania. Powołany do życia w 1926 r. jako Komitet Obrony Państwa, w 1936 r. zmieniony na K. O. R. i oparty na częściowo zmienionych zasadach. Obecnie składa się z: Prezydenta Rzpltej (przewodniczący), generalnego inspektora sił zbrojnych (zastępca przewodniczącego), prezesa Rady Ministrów, ministrów: spraw wewnętrznych, zagranicznych, wojskowych, skarbu, przemysłu i handlu oraz kilku innych członków bez prawa głosu.

Komitet Ocalenia Publicznego (Comiti du Salut Public, komitć dii salii publik) — najwyższy organ rewolucyjnych rządów we Francji utworzony przez konwent 6 kwietnia 1793 r. Działał w okresie dyktatury jakobinów przy pomocy najstraszliwszego krwawego teroru.

II, 45.

Komiwojażer -> Commis.

Komizm — śmieszność, cecha osób, sytua-cyj, powiedzeń, wywołująca śmiech.

-> art. 11, 1264-1270.

Komnenowie — wsch.-rzym. ród cesarski, pod panowaniem którego w 11. 1057—1059 i 1081 — 1185 Bizancjum przeżyło ostatnie okresy swej świetności.

Komonica (Lotus) — rodzaj roślin zielnych z rodziny motylkowatych; ok. 90 gat. w obszarach umiarkowanych i ciepłych; u nas 4gat.; na łąkach rosną K. błotna i K. zwyczajna — wartościowe rośłiny pastewne; inne gat. rosną w miejscach słonych.

Komora celna -> Cło.

Komora gazowa — specjalnie uszczelnione pomieszczenie, gdzie odbywają się ćwiczenia w używaniu masek przeciwgazowych (w atmosferze zatrutej gazem bojowym).

Komora mózgu -* Mózg.

Komora serca Serce -> IV, 744.

Komornicka Maria, pseud. Włast — (* 1870), poetka z okresu Młodej Polski. Wiersze, proza poetycka, utwory dramatyczne. „Czarne płomienie", „Biesy" „Ze szlaków ducha" i i. Od r. 1907 obłąkana.

Komornik — 1. — urzędnik, pełniący czynności egzekucyjne w sprawach cywilnych. (-+ Egzekucja). 2. — lokator, sublokator, zwł. na wsi, który nie posiada własnej chaty, ale mieszka kątem („na komornym") u innego gospodarza.

Komorowska Gertruda — (f 1771), pierwsza żona Szczęsnego Potockiego, porwana i utopiona z rozkazu jego ojca, wojewody kijowskiego Franciszka Potockiego, przeciwnego małżeństwu syna z K. Bohaterka „Marii" Malczewskiego i i. utworów literackich.

Komorowski Ignacy Marceli 1858), kompozytor; sentymentalne, melodyjne pieśni, cieszące się wielką popularnością. („Kalina", „Pieśń z wieży", „Młoda Matka" i i.).

Komory

Komosa (Chenopodium) zielnych, z rodziny komosowatych; ok. 60 gat. gł. w obszarach umiarkowanych półkuli pn.; u nas dziko kilkanaście gat., gł. chwastów; K. główkowata i rózgowa są niekiedy uprawiane dla jadalnych liści.

Komosowate (Chenopodiaceae) roślin przeważnie zielnych klasy dwuliściennych o drobnych, niepozornych kwiatach, zebranych w kwiatostany; wiele gat. nad brzegami mórz, na glebie słonej oraz w stepach, pustyniach; inne — jako chwasty; należą tu również niektóre rośliny uprawne: burak, szpinak i i.

najmniejsza zorganizowana cząstka istoty żywej o swoistej budowie.

-> art. II, 1271-1280; II, 716, III, 90, 696, IV, 642-648, 740, 806, 1097, 1098, 1099, 1103, 1104, 1105, 1106, 1107, 1131, 1175, lo,49 Kompania

1.

-> I, 1038, II, 787.

usta-

konflikt

Komplet sądu — oznaczona prawem liczba sędziów, niezbędna przy rozpatrywaniu procesu cywilnego lub karnego (dla każdej instancji i każdego rodzaju sądu inna).

Kompost — nawóz z odpadków roślinnych i zwierzęcych, zwalanych na kupy i przefermen-towanych, często z dodatkiem wapna.

Kompozycja — układ, budowa, dobór, np. w malarstwie K. kolorystyczna — odpowiedni dobór barw; -> III, 466—469; w muzyce: 1. — utwór muzyczny; 2. — nauka o pisaniu utworów muzycznych (harmonia, melodia, rytmika, kontrapunkt, instrumentacja, nauka o formach muzycznych).

Kompresja -> Sprężenie. K. budżetu, ścieśnienie, zmniejszenie, o-

Komtur

samozwańcza

powstanie zorganizowane

Komórka

towarzystwo, zespół osób; spółka handlowa, towarzystwo przemysłowe. 2. — podstawowa jednostka organizacyjna i wyszkoleniowa piechoty i innych broni i służb, złożona ze 100 — 250 żołnierzy.

Kompania Wschodnio-Indyjska, East, In. dia Company, i:st ’ynclj3 'kempony — ang. towarzystwo handlu z koloniami, zał. w r. 1600.

-* II, 977, 978, IV, 1319.

Kompas — przyrząd wskazujący strony świata, niezmiernie rozpowszechniony w nawigacji morskiej, używany przez podróżników na lądzie, w miernictwie, przez wojsko. K. magnetyczny, busola; składa się z obracalnej igły magnetycznej zawieszonej w pudełeczku zaopatrzonym w tarczę z podziałką kątową. Igła magnetyczna ustawia się w przybliżeniu w kierunku z pn. na pd. Przy korzystaniu z K. należy uwzględnić niewielkie odchylenie zw. deklinacją. W sąsiedztwie przedmiotów żelaznych igła odchyla się od właściwego kierunku, dlatego nie można używać bez specjalnych zabezpieczeń K. magnetycznego na okrętach i statkach współczesnych, a wcale na łodziach podwodnych. K. giroskopowy oparty jest na własnościach bąka wirującego (napęd elektryczny), który ustawia się pod wpływem ruchu obrotowego ziemi równolegle do południka i nie podlega żadnym wpływom zewnętrznym.

-* III, 413, 489, 490.

Kompensacja, kompensata — wyrównanie wzajemnych należności i pretensyj, potrącanie wzajemnych zobowiązań po rozrachunku ; kompensacyjny obrót — w handlu międzynarodowym obrót bezgotówkowy polegający na tym że państwo, chcąc uniknąć odpływu złota i walut z kraju, a zarazem wzmóc eksport, wchodzi w umowy z państwami importującymi, zobowiązując je do nabywania takiej ilości towarów, by ich wartość pokryła się z wartością importu z danych państw.

Kompetencja — uprawnienie; zakres działania i uprawnień, przysługujący władzy wodawczej, wykonawczej i sądowej oraz ich organom. Kompetencyjny spór organów władzy państwowej o to, który z nich uprawniony jest do rozstrzygnięcia danej sprawy. -> IV, 897. Kompetencyjny Trybunał ->• Trybunał Kompetencyjny.

Kompleks — zespół. W psychoanalizie: zespół przeżyć, myśli i pragnień, przeważnie nieuświadomionych, powstały najczęściej wskutek jakiegoś urazu (np. niezaspokojonego pragnienia lub silnego afektu). Działanie takiego zespołu nieuświadomionych przeżyć ma być przyczyną zaburzeń psychicznych (nerwic).

-» IV, 496, 498.

wydatków graniczenie budżetu, wydatków, w celach o-szczędnościowych, przy stosowaniu polityki de-flacyjnej.

Kompresor -> Sprężarka.

Kompromis — załatwienie pewnej spornej sprawy w ten sposób, że ani jedna ani druga strona nie osiąga w pełnej mierze swych pierwotnych celów. Drogą K. osiąga się więc pewne zamierzone cele, rezygnując na rzecz partnera z urzeczywistnienia innych.

Komput — poczet, rejestr, etat. Kompu-towe wojsko — w dawnej Polsce stała, ustalona przez sejm liczba wojska utrzymywana przez skarb Rzpltej.

Komsomoł (skrót z Komunisticzeskij Sojuz Mołodioży) — związek młodzieży komunistycznej w Z. S. R. R., obejmujący młodzież od lat czternastu; członkowie K. nazywają się komsomolcami.

rycerz zakonu Joannitów lub Krzyżaków, któremu zakon powierzył zarząd określonym obszarem, zw. komturią.

Komunalna Kasa Oszczędności (K. K.

O.) -*■ Kasy Oszczędności.

-> III, 1160.

Komuna paryska — 1. władza rewolucyjna złożona z delegatów części sekcyj paryskich, która w nocy z 9 na 10 sierpnia 1792 r. zebrała się na ratuszu paryskim, wyparła stamtąd radę miejską i krwawo wymogła na Zgromadzeniu Narodowym zwołanie Konwencji Narodowej. 2. przez paryskie żywioły radykalne w marcu — maju 1871 r. przeciwko rządowi wybranemu w Bordeaux po ciężkim dla Francji pokoju kończącym wojnę prus.-fr. i przeciwko Zgromadzeniu Narodowemu, które wybrało prezydentem państwa Thiersa, autora umowy pokojowej z Niemcami. K. P., która była najkrwawszym powstaniem paryskim, została stłumiona okrutnie przez siły zbrojne rządowe. W K. P. brali czynny ucteiał jako przywódcy m. i. Polacy: Jarosław Dąbrowski i Walery Wróblewski, którzy zginęli na barykadach.

Komunia św., Komunii sakrament -► Eucharystia, Msza św.

j owego.

— przełącznik elektryczny, umożliwiający zmianę kierunku prądu. 2. — kolektor prądnicy prądu stałego, kierujący wytworzony prąd stale w tym samym kierunku.

Konanie, agonia — okres powolnego zamierania organizmu, będący wyrazem stopniowego osłabiania i hamowania jego czynności (przede wszystkim czynności serca i oddychania). K. występ*uje w przypadkach śmierci zjawiającej się powoli, brak go — w śmierci nagłej. K. trwa 1 — 48 godzin.

Konarski Stanisław x.

-► II, 1150-1152. 1. — publiczna produkcja muzyczna. 2. — duży (zwykle o trzech częściach) utwór muzyczny na instrument solowy z towarzyszeniem orkiestry symfonicznej.

-* III, 786, 787, IV, 57, 253.

Koncerz — b. długi miecz (rap;er), przeznaczony do kłucia. Broń śrdw. kawalerii, specjalnie husarii polskiej.    -> I, 821, ryc. 124.

Koncesja — udzielone przez władze przemysłowe lub skarbowe zezwolenie na prowadzenie przedsiębiorstwa lub sprzedaż niektórych artykułów (zwykle monopolowych) np. alkoholu, tytoniu itp.

Koncesja — autonomiczne dzielnice europ, w krajach zamorskich, zupełnie niezależne od władz miejscowych ; mieszkańcy K. nie podlegają sądom miejscowym, mają własne sądownictwo konsularne, nie płacą podatków itd. K. powstały na skutek specjalnych układów Europejczyków z zainteresowanymi państwami i stanowią z punktu widzenia polityki tych państw najbardziej zwalczaną i znienawidzoną formę przenikania wpływów europ.

Koncha uszna Małżowina uszna.

Komunikacja — wszelkie sposoby przewożenia ludzi i rzeczy oraz porozumiewania się na odległość. -* art. III, 1—13 i ,,Poczta", IV, 82-91; II, 269, IV, 532, 699, 700, 905. 1374, 1375.

Komunistyczny Manifest — manifest partii komunistycznej zredagowany przez Karola Marxa i Fryderyka Engelsa w r. 1848; zawiera wykład teorii walki klas i materializmu dzie-

IV, 840.

Komunizm — 1. — ustrój społeczno-gospodarczy, w którym nie istnieje własność prywatna. 2. — wszystkie kierunki ideowe, które, odrzucając zasadę własności prywatnej, dążą do stworzenia takiego właśnie ustroju. 3. — pogląd wyznawany współcześnie przez członków stronnictwa komunistycznego. -> art. III, 13-25; IV, 405, 836, 940, 941, 943.

Komutator — 1.

(1700-1773), prowincjał pijarów, zwiastun oświecenia i reformator wychowania publicznego w Polsce. W r. 1741 założył w Warszawie ,,Collegium No-bilium". Dla szkolnego teatru napisał klasyczną „Tragedię Epaminondy"; poza tym szereg dzieł dydaktycznych: „De emendandis eloguentiae vUiis" (,,0 poprawie wad wymowy") i i. W dziele „O skutecznym rad sposobie", 1760—63, podjął walkę z anarchią szlachecką.

III, 1171.

Konaszewicz Piotr (Sahajdaczny) — (•f 1622), hetman kozacki z pochodzenia szlachcic polski, wsławił się w walkach ze Szwedami, Moskwą i Turkami (Chocim) po stronie polskiej.

Koncentracja roztworów -> Stężenie.

Koncentracja w wojsku — skupienie w pewnym obszarze wojsk i służb, wraz z potrzebnym materiałem wojennym, dokonane przed rozpoczęciem działań wojennych, przed bitwą. K. ognia — ześrodkowanie ognia większej ilości broni (dział, karabinów maszynowych) na dany cel.

Koncentracja kapitału — łączenie, wchłanianie, uzależnianie od siebie małych i średnich kapitałów przez wielkie drogą zakładania spółek akcyjnych, wykupu, doprowadzenia do bankructwa słabszych jednostek gospodarczych itd. Jednym z objawów K. K. jest koncentracja przemysłu — skupianie wielu przedsiębiorstw w jednych rękach drogą łączenia, wchłaniania, uzależniania lub doprowadzania do likwidacji średnich i małych warsztatów.

Koncentracyjne obozy — obozy dla większej liczby jeńców; podczas wojny bursko-ang. Anglicy umieszczali w K. O. tysiące rodzin walczących Burów. Podczas wielkiej wojny w K. O. internowani byli w różnych państwach cudzoziemcy, przedstawiciele państw wrogich. Po, przewrocie narodowo-socjalistycznym w Niemczech 1933 r. w K. O. umieszczani są przeciwnicy nowego reżimu.

Koncepcja (łac. conceptum) — pomysł twórczy, płodny, z którego poczyna się bądź jakiś syntetyczny ogólny pogląd, jakaś idea, bądź też jakiś twórczy wysiłek w dziedzinie artystycznej lub literackiej.

Konceptualizm — w sławnym śrdw. sporze o t. zw. universalia, czyli pojęcia ogólne, teoria stwierdzająca, że uniwersalia są nie w rzeczach, lecz w umysłach, ogólne więc są nie rzeczy i nie nazwy, lecz pojęcia (conceptua) rozumiane jako pewne stany psychiczne.

Koncern — wspólnota interesów, organizacja pionowa przemysłu, zjednoczenie przedsiębiorstw powiązanych z sobą samym tokiem produkcji, np. kopalń węgla i hut rudy żelaznej. K. nazywamy również zespół różnych przedsię-siębiorstw, połączonych ze sobą finansowo bądź przez to, że mają wspólnego właściciela, bądź przez to, że jedno przedsiębiorstwo jest własnością drugiego.

Koncert

-► I, 250,

-* I, 954.

Kondensacja — 1. — skraplanie par. 2. — reakcja chemiczna, prowadząca do wytworzenia bardziej skomplikowanych związków organicznych przez połączenie się prostszych (często z wydzieleniem wody).

Kondensator, skraplacz — w silnikach parowych zbiornik do skraplania pary rozprężonej, po wykonaniu pracy, w celu zwiększenia wydajności silnika.

Kondensator elektryczny — w najprost-    cydowały zwykłą większością głosów. Sejmy

szej postaci dwie warstwy (okładki) metalu    uchylające zasadę jednomyślności zawiązywały

oddzielone warstwą nieprzewodnika (dielek-    się w K. Konstytucja 3 maja zniosła K.

tryku); służy do gromadzenia dużych ładunków Konfirmacja — akt rei. u protestantów, po-elektryczności. Ładunek elektryczny doprowa-    legający na zdaniu egzaminu z prawd wiary

dzony do jednej okładki wzbudza na drugiej    i otrzymaniu błogosławieństwa pastora; przez

(uziemionej) ładunek różnoimienny, który go    K. dorastająca młodzież staje się pełnoprawny-

wiąże przez przyciąganie; dzięki temu pojem-    mi członkami gminy kościelnej. K. zastępuje

ność K. jest znacznie większa, niż pojemność    u protestantów sakrament bierzmowania,

okładki (zależy od powierzchni K., grubości    Konformiści (ang. conformists, k3n’fo:r-

warstwy i rodzaju izolatora). K. rozmaitej    mysts) — ang. protestanci, zwolennicy kościoła

budowy mają duże zastosowanie w radiotech-    anglikańskiego, którzy w r. 1562 przyjęli 39

nice.    -*■ IV, 521, 522, 523. artykułów wiary wyznania anglikańskiego.

Kondensor — układ soczewek, stosowany do Konfraternia — bractwo, stowarzyszenie rei., zbierania promieni świetlnych celem uzyskania lub świeckie.    -> III, 599.

lepszego oświetlenia w mikroskopach i przyrzą-    Konfrontacja — instytucja postępowania

dach projekcyjnych.    sądowego, polegająca na tym, że świadkowie,

Kondominium -> Condominium.    w których zeznaniach zachodzą sprzeczności,

Kondor -> Sępy.    muszą wobec siebie powtórzyć poprzednio zło-

KondOtier (wł. condotierre) — we Włoszech żonę zeznania; przeprowadzana także dla stwier-XIV i XV w. naczelnik oddziałów zbrojnych, dzenia tożsamości jakiejś osoby, np. podejrza-który za pieniądze dostarczał miastom wł. żoł- nego o przestępstwo.

nierzy-najemników do prowadzenia wojen    Konfucjanizm — oficjalna religia i filozofia

z miastami ościennymi. K. rozwinęli b. wy-    Chin, utworzona na przełomie VI i V w. przed

soko wł. sztukę wojenną; unikali starć wal-    Chr. przez chiń. filozofa Konfucjusza,

nych, dzięki czemu bitwy K. były mało    art. III, 25 — 31.

krwawe.    Konfucjusz — (ok. 551—479 prz. Chr.), chiń.

Kondracki Michał — (* 1902), kompozytor- filozof i reformator, twórca konfucjanizmu, modernista; cechuje go wielki sentyment dla    -> art. ,,Konfucjanizm,", III, 25 — 31.

muzyki ludowej. Opera „Marchołt", utwory    Kongo — jedna z największych rzek ziemi,

symfoniczne i fortepianowe. -* IV, 250, 257'.    w środk. Afryce, u źródeł zw. Lualabą; wypływa

Kondratowicz Ludwik (pseud. Władysław    (w Pn. Rodezji) wr obszarze sawanny, jej bieg

Syrokomla) — (1823—1862), regionalny poeta    średni i dolny leżą już w puszczy równikowej,

nadniemeński, piewca swojszczyzny, demokrata.    Bieg K. jest zaburzony szeregiem katarakt,

Ulubionym rodzajem K. jest gawęda obycza-    które rozbijają rzekę na cztery żeglowne od-

jowa. („Urodzony Jan Dęboróg", „Szkolne    cinki o stosunkowo małym spadku. Wzdłuż

czasy Jana Dęboroga", „Ułas", „Janko Cmen-    odcinków kataraktowych zbudowano koleje,

tarnik"). Słabsze są utwory historyczne („Mar-    które umożliwiają ciągłość komunikacji. Lejek

gier", „Kanonik przemyski" i i.), i dramaty    ujściowy rzeki do Atlantyku jest dostępny dla

(„Kacper Karliński"). Najwyżej wzniósł się K.    statków oceanicznych. 4700 km dł., 3 700 000

-► I, 40, 495.

w lirykach („Lirnik wioskowy", „Śmierć sło-    km² pow. dorzecza,

wika", ,,Capio dissolvi").    -»■ III, 112. Kongo Belgijskie — kolonia belg., obejmu-

Konduriotis Pawlas —    (1855 — 1935), gr.    jąca większość dorzecza rzeki Kongo z wąskim

nąż stanu, admirał. W 11, 1912 —1913 zwyciężył    korytarzem wzdłuż dolnego biegu do morza,

iwukrotnie flotę tur. Minister marynarki; w 11.    Tropikowy klimat z dużą ilością opadów w dwóch

1926—1929 prezydent Grecji.    porach deszczowych. Dżungla we wnętrzu kraju,

Kondylis George — (1880—1936), mąż stanu    na krańcach sawanna i step. Tubylcy: Murzyni

gr„ generał, w 1923 r. minister wojny, w 1924 r.    Bantu oraz odrębna rasowo grupa    Pigmejów

minister spraw wewnętrznych, w r. 1926 pre-    w dżungli. Gospodarka o wybitnie eksploata-

mier; w r. 1935 stłumił powstanie Venizelosa    cyjnym charakterze, najwartościowsze artykuły

i przygotował powrót monarchii.    wywozowe: miedź z Katangi, diamenty i złoto

Konetabl (z fr. connitable, końćtabl, rozwi-    oraz niektóre artykuły plantacyjne    (bawełna,

nęło się z comte de Vćtable, kót delćtabl = nad-    olej palmowy). 2 440 000 km²,    12 354 000

zorca stajni królewskich) — od r. 1191 we Frań-    mieszk., w tym 25 000 białych. Stolica Leopold-

cji naczelny dowódca wojskowy; urząd K. znie-    ville.— K. B. utworzone zostało przez „Między-

siono wr. 1627. Wskrzesił go wr. 1804 Napoleon    narodową Kompanię Afrykańską" pod pro-

I jako godność honorową.    tektoratem króla Belgów, Leopolda II, który

Konfederacja — w dawnej Polsce czasowy    w r. 1885 przyjął tytuł suwerena K. B. Między-

sojusz rycerstwa lub mieszczaństwa dla uzyskania    narodowa konferencja w Berlinie uznała niepewnych celów (np. zabezpieczenia swoich    podległość K. B. pod panowaniem Leopolda II,

praw, bezpieczeństwa Rzpltej itd.). K. gene-    który w r. 1908 przekazał je Belgii. Po wielkiej

ralna — K. obejmująca całe państwo. K. de-    wojnie dołączono do K. B. na wsch. — jako

-► I, 44.

lityków itd. W St. Zjt A. Pn. obejmujący izbę niższą (izba przedstawicieli) i izbę wyższą (senat). Podobnie w państwach Ameryki Pd.

Kongresowe Królestwo, Kongresówka -* Królestwo Polskie.

rodzaj roślin

Koniecpolski Stanisław hetman w. koronny wsławiony w bojach z Moskwą, Tatarami, Turkami, Kózaczyzną i Szwecją. Zbudował Kudak, pobił Tatarów pod Ochma-towem w r. 1644.

Koniektura

(1591-1646),

kowa o źdźble do 80 cm wys., wartościowa trawa pastewna.

Kóniggratz -* liradec Kralove.

Kónlgsberg -> Królewiec.

Kónlgsee — niem. „Morskie Oko" w Alpach na pd. od Berchtesgaden.

KOnigswusterhausen Berlinem z wielką stacją radiową (tzw. ,,Deutschlandsender‘‘). 6000 mieszk.

Konik zwierzyniecki -* Lajkonik.

Koniki polne -► Pasikoniki.

Konin — m-to pwt. w woj. łódzkim nad Wartą. 10 000 mieszk.

Konlopłoch (Silaus pratensis) — gat. rośliny zielnej, trwałej, z rodziny baldaszkowatych; występuje na wilgotnych łąkach; tworzy pęd do 1 m wys. i kwiaty żółte.

Konisski Jerzy - (1718-1795), biskup dyz-unicki; dążył do obalenia unii, w kontakcie z Petersburgiem wywołał koliszczyznę i rzeź hu-mańską.

Konitrud (Oratiola)

(z łac. coniugatio =

zbieg okoliczności, obrót rzeczy, widoki, nadzieje; w naukach ekonomicznych — sytuacja gospodarcza w jej zmianach i przebiegu; ogół przyczyn powodujących zwyżkę albo zniżkę cen towarów, robocizny, stopy procentowej. Obiektem gł. nauki o K. są wahania cykliczne, czyli powtarzające się co pewien czas w obrębie Cyklu koniunkturalnego okresy zwiększonego (ożywienie i napięcie) i zmniejszonego (kryzys i depresja) natężenia działalności gospodarczej. Naukowa analiza wahań koniunkturalnych jest zadaniem istniejących w wielu państwach Instytutów Badania Koniunktur i Cen. Nakręcanie K. — zastosowanie sztucznych środków dla ożywienia życia gospodafćzego, a więc roboty publiczne na wielką skalę, różne manipulacje finansowe, kredytowe i walutowe, jak inflacja kredytowa, pieniężna, dewaluacja.

mandat belg. obszar Ruanda-Urundi, poprz. należący do Niemiec.

Kongo Francuskie — niekiedy stosowana nazwa Afryki Równikowej Francuskiej.

Kongregacja — 1. — nazwa zakonów o ślubach prostych; 2. — urząd kurii rzym., złożony z kardynałów i innych duchownych, załatwiający pewne sprawy kościelne. K. takich jest 11.

-> III, 99.

Kongres — zebranie, zjazd uczonych, po-

parlament

Kongruencja -+ Przystawanie.

Konia, tur. Konya — m-to na wyżynnej równinie w pd. części Azji Mn.; było w XIII w. świetną stolicą .państwa Seldżuków. 52 000 mieszk.

Koniczyna (Trifolium) zielnych z rodziny motylkowatych; ok. 300 gat. gł. w obszarach umiarkowanych Europy, Azji, Afryki; liście trójdzielne i barwne kwiaty w główkach: u nas na łąkach kilkanaście gat.; niektóre gat. jak; K. łąkowa albo czeiwona o kwiatach purpurowo-czerwonych, K. krwistoczerwona tzw. inkarnatka, o kwiatach krwistoczerwonych, K. rozesłana albo biała o kwiatach białych, wonnych — uprawiane jako cenna pasza dla zwierząt domowych.

IV, 1195.

Konidia — zarodniki obłonione u grzybów, łatwo unoszące się w powietrzu. Powstają drogą pączkowania u pleśniaków (np. u pędzlaka) i workowców na końcach strzępków, cz. trzonków konidialnych.

-*> IV, 641.

Koniecpolski Aleksander — (1620—1659), wojewoda sandomierski. Po klęsce pod Żółtymi Wodami i w dolinie Krutej Bałki pod Korsuniem, mianowany w r. 1648 (wraz z ks. Ostrogskim-Zasławskim i Ostrorogiem) regimentarzem, dla młodego wieku przezywany „dzieciną". Walczył z Kozakami i Szwedami.

domysł, przypuszczenie; prawdopodobieństwo; w filologii — uzupełnianie luk w tekście przez badacza na podstawie analizy zachowanych fragmentów tekstu i porównywanie z innymi odpowiednimi tekstami.

-► II, 337.

Konietlica f Trisetum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny traw; 60 gat. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; posiadają dwu- lub czterok wiato we kłoski w wiechach; u nas na łąkach pospolicie rośnie K. złota, trawa kęp-niem. m-to pod

rodzaj roślin zielnych z rodziny trędownikowatych; 24 gat. występują w obszarach umiarkowanych; u nas niekiedy rośnie K. błotny, używany w medycynie ludowej.

koniugacja — 1. powinowactwo wyrazów) — odmiana słowa przez osoby, czasy i liczby. 2. — (z łac. coniugo => łączę, sprzęgam) — połączenie; w biologii: połączenie dwóch organizmów jednokomórkowych i ich jąder. -> I V, 47. K. chromosomów — zjawisko regulujące rozdział chromosomów na komórki potomne podczas podziału poprzedzającego dojrzewanie komórek rozrodczych roślin i zwierząt.

Koniunkcja — połączenie dwu zdań w jedno za pomocą spójnika „i", np.: „Jan jest człowiekiem i Jan jest śmiertelny". K. dwu zdań tworzy wtedy i tylko wtedy zdanie prawdziwe, gdy oba zdania wchodzące w jej skład są prawdziwe.

Koniunkcja —Położenie wzajemne Słońca, Ziemi i planet.

Koniunktura

II, 150, 151.

Koniuszy — w dawnej Polsce początkowo zarządca stadnin książęcych; od czasów Stefana Batorego tytuł dworski.

Konklawe — miejsce wyborów i sam akt wyboru nowego papieża. Od w. XI prawo wyboru papieża przeszło wyłącznie na kardynałów, którzy w tym celu zbierają się pod przewodnictwem kardynała kamerlinga w odosobnionym lokalu. K. zwołuje się dziesiątego dnia po śmierci papieża. Sposób wyboru jest ściśle określony prawem kanonicznym.

111, 98, 99.

Konkordat — układ m. papieżem a rządem jakiegoś kraju, regulujący stosunki m. kościołem kat. a danym państwem. Polska zawarła K. w r. 19215. Na zasadzie tego K. ustalono wzajemne przedstawicielstwa; Polska uznała prawo kanoniczne jako podstawę autonomii kościoła; obie strony uznały swą suwerenność i niezależność w zakresie spraw sobie właściwych.

-» III, 103, 104. 105.

Konkrecja

Konkursowa

masa

roczne,

gosławia, Włochy. W Polsce uprawa truje się w woj. pd.-wsch., na Wołyniu i w Lu-belszczyźnie. —*■ IV, 172, 1195, 1196, 1269.

Konopnicka Maria, z Wasiłowskich (pseud. Jan Sawa, Jan Waręż) — (1842—1910), wielka poetka. Z epigonki romantyzmu (zwł. Słowackiego) przeobraża się pod wpływem pozyty-

-► II, 233.

(1191 — 1247). drugi syn Kazimierza Sprawiedliwego. Walczył z Prusakami, dla o-brony granic zach. sprowadził do Polski Krzyżaków, nadając im ziemię chełmińską i nie-szawską (w r. 1226). Zał. zakon Braci Dobrzyńskich. 2. — K. II — (1252—1294), książę czerski, potem mazowiecki, wysuwany kilkakrotnie przez możnowładców krakowskich kandydat do tronu, przeciwnik Leszka Czarnego. 3. — K. III Rudy — (■f 1503), książę czerski i szawski, wspierał Kazimierza Jagiellończyka przeciw Krzyżakom.

Konrad

war-

królowie i cesarze niem.: 1.

K. II

(1252—1268), książę szwab-

utwór kulisty lub bulasty, stanowiący skupienie jakiegoś minerału wewnątrz skały, np. węglanu wapnia w glinie nawianej, krzemienia w wapieniu itp.

Konkretny (opp. abstrakcyjny) — wyraz określający zasadniczo coś, co jest stałe i zajmuje określone miejsce, dane nam w doświadczeniu bezpośrednim.

Konkurs — 1. — współubieganie się wielu osób o ten sam przedmiot, urząd, nagrodę, transakcję; 2. — zbiorowe działanie wierzycieli w celu zbadania stanu majątkowego wspólnego niewypłacalnego dłużnika.

— mienie pozostałe po upadłym kupcu, przemysłowcu, które ma być podzielone m. wierzycieli.

Konkwistadorzy (hiszp. conąaistadorea = zdobywcy) — pierwsi zdobywcy hiszp. w Ameryce Pd. i Środk. (np. Kortez, Pizarro) i ich potomkowie. —► I, 163, II, 938, III, 1034.

Konopczyński Władysław — (* 1880), historyk, członek Polskiej Akademii Umiejętności. Napisał m. i. „Polska w dobie wojny siedmioletniej", „Liberum veto", „Od Sobieskiego do Kościuszki", „Konfederacja barska". Redaktor naczelny „Polskiego Słownika Biograficznego .

Konopie (Cannabi6 satirn) — rośliny jedno-pokrewne chmielowi, rosnące dziko w pd -wsch. Europie i w zach. Syberii. Uprawiane dla włókien (głównie z osobników słupkowych), na sznury, worki, liny itd., również i dla oleistych nasion; gat.. K. rosnących w Indiach dostarcza z soku t. zw. haszyszu. Gł. producentami K. są: Z. S. R. R., Polska, Rumunia, Ju-

K. koncen-wizmu w poetkę społeczną, rzeczniczkę maluczkich i pokrzywdzonych („Poezje" w 11. 1881 do 1896, nowele). W następnej fazie twórczości pogłębia swój stosunek do świata i ludu, pod wpływem natury i sztuki wł. doskonali się też jej artyzm („Linie i dźwięki", 1897, „Italia", 1901). Pod koniec życia tworzy polską epopeję chłopską („Pan Balcer w Brazylii", 1910). Najpopularniejsze melodyjne liryki patriotyczne („Rota") i sielskie pieśni. Wysoce artystyczne książki dla młodzieży („O sierotce Marysi i krasnoludkach" i i.).

Konosament — fracht morski lub rzeczny, list przewozowy; dokument, w którym kapitan statku handlowego obowiązuje się przewieźć ładunek do portu przeznaczenia.

Konrad — imię książąt mazowieckich. 1. — K. I

K. I — (•)• 918), król w 11. 911 — 918, z rodu frankońskiego; toczył nieustanne walki wewnętrzne z możnowładcami. 2.

(+ 1039), cesarz rzym.-niem. w 11. 1024—1039, z dynastii salickiej; w r. 1027 koronowany w Rzymie. Prowadził wojnę z królem polskim Mieszkiem II, w wyniku której w r. 1031 zagarnął Łużyce i Milsko i zmusił Mieszka do uznania swego zwierzchnictwa (w r. 1032). 3. — K. III — (1094—1152), pierwszy z dynastii Ho-henstaufów, cesarz od r. 1135; brał udział w drugiej wyprawie krzyżowej. 4. — K. IV — (1228—1254), z dynastii Hohenstaufów, cesarz od r. 1250. Zwycięskie wyprawy do Włoch.

Konrad von Wiirzburg — (ok. 1220—1287), epik i subtelny śrdw\ nowelista niem.

Konrad Wallenrod — w. mistrz krzyżacki w 11. 1391 — 1393; pochodzenie niepewne; zorganizował wyprawę na Litwę zakończoną niepomyślnie. Przez niektórych historyków niem. potępiony jako zdrajca. W poemacie Mickiewicza przedstawiony jako Litwin mszczący na Krzyżakach krzywdy swego kraju.

Konradyn

ski, ostatni z rodu Hohenstaufów, syn Konrada IV W r. 1267 wyprawił się do Włoch na podbój Sycylii; zwyciężony przez Karola Andegaweńskiego (pana Prowancji, brata króla fr. Ludwika św.), wzięty do niewoli i ścięty.

Konsekracja — 1. — część Mszy św., podczas której następuje przeistoczenie chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. 2. — wyświę-

cenie (np. biskupa), poświęcenie uroczyste (np. nowowybudowanego kościoła).

Konserwatorstwo

do za-

(1827-1892),

Konstanty Pawłowicz — (1779—1831), w. ks. ros., syn cara Pawła I, naczelny wódz wojsk Królestwa Polskiego; znany ze swego gwałtownego i niepohamowanego charakteru. Ożeniony z Polką, Joanną Grudzińską. Od r. 1817 był faktycznie wielkorządcą Królestwa i Litwy. W nocy 29 listopada 1830 r. ocalony w komnatach żony, wycofał się z wojskami ros. za granice Królestwa. Towarzyszył armii Dybicza. Zmarł w obozie w Witebsku — podobno otruty, wg wersji oficjalnej na cholerę.

Konstantyn — imię cesarzy rzym. 1. — K. I Wielki

(1868-1923), syn króla

opieka nad zabytkami tj. zespół środków zmierzających bezpieczenia i zachowania dzieł posiadających wartość historyczną, artystyczną itp.

-* art. III, 31-40.

Konserwatyzm — kierunek społeczno-polit., starający się podtrzymać, a co najwyżej ewolucyjnie i ostrożnie rozwijać, tradycyjne podstawy urządzeń społecznych.

art. III, 40-47; IV, 362, 1314.

Konserwowanie środków spożywczych — zapobieganie fermentacji i rozpadowi gnilnemu środków spożywczych przez dodanie środków konserwujących, jak saletra, kwasy: borowy, benzoesowy, salicylowy, ich sole ii. (-*- Onicie).

Konsolidacja — zjednoczenie (np. narodu pod sztandarem jakiejś ideologii). K. długu — ustalenie drogą porozumienia m. wierzycielem a dłużnikiem nowych, dogodniejszych i bardziej realnych warunków spłaty zobowiązań pieniężnych. K. pożyczek — operacja finansowa, polegająca na połączeniu kilku pożyczek o różnych warunkach w jedną.

Konsonans — zgodność; w wersyfikacji — rym umyślnie nieścisły, w którym moment tożsamości stanowią elementy spółgłoskowe. -*■ IV, 1556; w muzyce — zespół dźwięków brzmiących przyjemnie. Opp. dysonans. K. dzielą się na doskonałe (prima, oktawa, kwarta i kwinta) i niedoskonałe (tercja wielka i mała oraz seksta wielka i mała). Dysonansami natomiast są: sekunda wielka i mała, septyma wielka i mała oraz wszystkie interwały zmniejszone i zwiększone.

Konstanca, rum. Constanta — gł. port rum. i kąpielisko morskie nad Morzem Czarnym Stąd odchodzą polskie statki do Palestyny. 58 000 mieszk.

Konstancja — stare m-to niem. nad Jez. Bodeńskim. Katedra z XI. w. przebudowana w XIV w., hale z XIV w., w których w XV w. obradował sobór. 32 000 mieszk. —► III, 100.

Konstancja Austriaczka — (1588—1631), królowa Polski, córka arcyks. Karola Ferdynanda Habsburga, druga żona Zygmunta III, matka Jana Kazimierza.

Konstanc jusz — 1. — Chlorus (250—306), cesarz rzym. od r. 306, ojciec Konstantyna W. Sprzyjał chrześcijaństwu. 2. — (317 — 361), drugi syn Konstantyna W., od r. 337 cesarz wsch., w r. 350 odziedziczył całe cesarstwo rzym. Arianin.

Konstantan — stop miedzi i niklu z małą domieszką manganu, którego opór elektryczny prawie nie zależy od temperatury.

Konstanty Mikołajewicz w. ks. ros., syn cara Mikołaja I; w 11. 1862 i 1863 namiestnik Królestwa Polskiego, starał się o przeprowadzenie reform Wielopolskiego. Odwołany po wybuchu powstania styczniowego.

(274 — 337), syn św. Heleny i cesarza Konstancjusza; cesarz od r. 306, rozciągnął władzę nad całym cesarstwem, pokonawszy swoich rywali (Maksencjusz). W r. 313 wydał edykt mediolański, zapewniający równouprawnienie chrześcijaństwu. Wr. 325 zwołał do Nicei pierwszy sobór opwszechny. Stolicę swą przeniósł w r. 330 do Bizancjum i nadał jej nazwę Konstantynopola. Przeprowadził nowy podział państwa i duże reformy administracyjne, tworząc rozległą hierarchię biurokratyczną. Na łożu śmierci przyjął chrzest. -► I, 11, 609, 728. 2. - K. II - (316-340), syn poprz., otrzymał po śmierci ojca Hiszpanię, Galię i Brytanię. Zamordowany w walce przeciw swemu bratu Konstancjuszowi. — 3. K. VII — Porfirogeneta — (905 — 959), cesarz od r. 912, zasłużony historyk. Pozostawił dzieło o rządzeniu państwem. Pisał o Słowianach. 4. — K. XI Paleolog — (+ 1453), ostatni cesarz bizantyński; zginął podczas bohaterskiej obrony Konstantynopola przed Turkami.

-► I, 731.

Konstantyn I Jerzego I, król Grecji od r. 1913. (-*■ Grecja).

Konstantyna fr. Constantine — stare m-to handlowe wsch. Algerii. 105 000 mieszk.

Konstantynopol, dawniej Bizancjum, zw. też z tur. Stambułem lub z bułg. Carogrodem (dzisiejsza nazwa tur. Istanbul) — największe m-to Turcji, położone jeszcze w Europie, nad Bosforem oraz pierwszorzędny port nad cieśninami, wiodącymi z Morza Czarnego na Morze Śródziemne, ważny punkt na szlaku lądowym z Europy do Azji. Zdegradowany po wielkiej wojnie na korzyść centralnie położonej czysto tur. Angory, zachował znaczenie komunikacyjne i handlowe. M-to dzieli się na dzielnice: Skutari (na brzegu azjat.), Pera, Galata i właść. Stambuł, zamieszkany przez Turków. Bardzo cenne zabytki : Hagia Sofia, meczety, podziemne cysterny z czasów bizantyńskich, akwedukty rzym. 700 000 mieszk. — Zał. jako Bizancjum w VII w. prz. Chr. przez Dorów, był K. od r. 330 stolicą państwa rzym., od r. 395 stolicą państwa bizantyńskiego. W r. 1204 zdobyli K. krzyżowcy i utworzyli tu cesarstwo łac., które przestało istnieć w r. 1261, kiedy cesarz nicejski Michał VIII Paleolog zdobył K. W r. 1453 K. został zdobyty przez Turków; od tego czasu do r.

m-to w pwt.

dowód, że

z mar-

tele w

-> III, 994-998, 1256.

zespół czynni-

1920    był stolicą Turcji. I, 530, 534, 705, 728, 731, 735, 736, 741, II, 1031, IV, 1148, 1342.

Konstantynów Łódzki łódzkim z przem. włók. 8000 mieszk.

Konstelacje -*■ Gwiazdozbiory.

Konstrukcyjne zadanie — zadanie geometryczne, polegające na zbudowaniu pewnego tworu geometrycznego przy użyciu ściśle określonych środków, np. za pomocą liniału i cyrkla (konstrukcje zw. platońskimi). Do podstawowych konstrukcyj zalicza się np. poprowadzenie za pomocą liniału i cyrkla dwusiecznej dowolnego kąta. Rozwiązanie K. Z. składa się z części:

1. — analiza: znalezienie i udowodnienie takich własności figury szukanej, które będą przydatne do wykonania konstrukcji; 2. — wykonanie konstrukcji; 3. skonstruowana figura czyni zadość warunkom zadania; 4. — determinacja, czyli zbadanie, jakie warunki muszą spełniać wielkości dane, by K. Z. było rozwiązalne oraz zbadanie liczby rozwiązań.

Konstytuanta — zgromadzenie przedstawicieli narodu posiadające władzę uchwalenia konstytucji.

Konstytucja — ustawa regulująca gł. zasady ustroju państwowego. -> art. III, 47 — 65, III, 1226, IV, 789. K. trzeciego maja — „ustawa rządowa", uchwalona przez sejm wielki 3 maja 1791 r. -► I, 1188, III, 52-53, 1171, 1247, IV, 186, 217, 267. K. marcowa — K. uchwalona przez sejm ustawodawczy 17 marca

1921    r. -* III, 60 — 62, 993. K. kwietniowa — ustawa konstytucyjna z 23 kwietnia 1935 r. K. kwietniowa rozszerza znacznie uprawnienia Prezydenta Rzpltej (mianowanie wg swego uznania członków rządów i prawo odwoływania ich w każdym czasie; zwoływanie i rozwiązywanie sejmu i senatu; stanowienie o wojnie i pokoju; zwracanie sejmowi ustaw do ponownego rozpatrzenia; powoływanie */, członków senatu, prawo oddawania członków rządu pod sąd Trybunału Stanu, powoływanie sędziów Trybunału Stanu z podwójnej liczby kandydatów, przedstawionych po połowie przez sejm i senat); zmienia sposób wyboru Prezydenta Rzpltej (Zgromadzenie Elektorów składające się szałków sejmu i senatu, prezesa Rady Ministrów, I prezesa Sądu Najwyższego, generalnego inspektora sił zbrojnych i 75 elektorów, wybranych spośród najgodniejszych obywateli, w */, przez sejm, a w */, przez senat, wybiera kandydata na Prezydenta Rzpltej; jeżeli ustępujący Prezydent wskaże innego kandydata, wyboru spomiędzy obu kandydatów dokonują obywa-

głosowaniu powszechnym, w przeciwnym razie Prezydentem Rzpltej zostaje kandydat Zgromadzenia Elektorów); rozszerza uprawnienia senatu (uchwałę senatu odrzucającą ustawę uchwaloną przez sejm. lub wprowadzającą w nim zmiany, uważa się za przyjętą, jeżeli sejm nie odrzuci jej większością */») > zmienia system wyboru posłów (głosowanie cztero-przymiotnikowe z pominięciem proporcjonalności, przy czym ustalenie sposobu wystawiania kandydatur pozostawia ordynacji wyborczej), i tworzenia senatu (x/₃ z powołania przez Prezydenta Rzpltej, */, w drodze wyborów, przy czym określenie liczby senatorów i sposób ich powoływania pozostawia ordynacji wyborczej) ; stwierdza wyraźnie, że do sejmu nie należą funkcje rządzenia państwem; przewiduje pozbawienie posła i senatora mandatu na mocy orzeczenia Trybunału Stanu za wystąpienia sprzeczne z obowiązkiem wierności wobec państwa, albo zawierające znamiona przestępstwa ściganego z urzędu lub za naruszenie zakazu otrzymywania beneficjów od państwa; tworzy instytucję „izb połączonych", tj. sejmu i senatu dla powzięcia uchwały co do oddania ministrów, posłów i senatorów pod sąd Trybunału Stanu (większością */s) ; wprowadza nowe zasady zmiany konstytucji (na wniosek Prezydenta Rźpltej za zgodą sejmu i senatu, uchwaloną zwykłą większością głosów, albo też na wniosek rządu lub */« ustawowej liczby posłów sejmowych na mocy zgodnych uchwał sejmu i senatu, powziętych większością ustawowej liczby posłów i senatorów).

Konstytucja człowieka ków dziedzicznych, warunkujących swoisty sposób reagowania organizmu na bodźce zewnętrzne. -*■ art. ,,Konstytucjonalizm", III, 65 — 72; I, 987-988.

Konstytucjonalizm — prąd naukowy, mający zastosowanie gł. w medycynie, starający się wyjaśnić różnice występujące u ludzi czy to w reagowaniu ich organizmu na czynniki chorobotwórcze, czy też w dyspozycjach do pewnych schorzeń, odmienną ich konstytucją. art. III, 65-72.

Konsul — 1. — w strż. Rzymie tytuł dwóch najwyższych urzędników, obieranych corocznie i skupiających w swym ręku najwyższą władzę sądową, wojskową, wykonawczą. 2. — współcześnie przedstawiciel państwa, który na obcym terenie czuwa nad interesami rodzimego obrotu gospodarczego, opiekuje się żeglugą i handlem, udziela porad i wąparć rodakom, jest często urzędnikiem stanu cywilnego, ma władzę policyjną np. nad załogą rodzimych okrętów. K. dzielą się na zawód owych i honorowych. Zwykle dla całego państwa mianuje się K. generalnych.

Konsulat — 1. — urząd i okres urzędowania konsulów rzym. 2. — ustrój państwowy republiki fr. od r. 1799 do ustanowienia cesarstwa w r. 1804; władza wykonawcza spoczywała w rękach trzech konsulów, przy czym pierwszym konsulem został Napoleon I. 3. — współcześnie: urząd konsula i gmach, w którym mieszczą się biura tego urzędu.

Konsultatywny pakt — umowa międzynarodowa, na mocy której układające się państwa

zetknięcie się, porozumienie,

-► III, 512.

Kontrasekuracja

-► III, 466-469, 1116.

sowane do kontrolowania czasu

zobowiązują się radzić się wzajemnie w ważniejszych sprawach polit.

Konsumpcja — zużytkowanie, spotrzebowa-nie f-*■ Spożycie). Konsument — spożywca; kupujący towary na własne potrzeby. Kon-sumcyjny podatek — opłata na rzecz skarbu od artykułów spożycia, jak cukier, tytoń, ocet, herbata, wyroby alkoholowe.

Konsygnacja — powierzenie towarów na skład do sprzedaży na rachunek ich właściciela ; także wykaz towarów powierzonych lub wysłanych komuś do sprzedaży na rachunek wysyłającego; komis w handlu zamorskim.

Konsystorz — 1. — zgromadzenie kardynałów pod przewodnictwem papieża (K. papieski). 2. — urząd podległy biskupowi, stojący pod jego kierownictwem, stanowiący zarząd diecezją i załatwiający sprawy kościelno-sądowe (K. biskupi, kuria biskupia, lub kuria diecezjalna). -+■ III, 100—101. 3. — w kościołach protest, najwyższa władza sądowo-administracyjna.

Kontakt

bliska współpraca. W elektrotechnice — miejsce połączenia przewodników elektrycznych, zamykające obwód prądu. W chemii — -*• Kataliza.

Kontemplacja — 1. — rozpamiętywanie nad czymś w głębokim skupieniu, zatopienie się w przeżyciach rei. 2. — w estetyce: postawa estetyczna, polegająca na bezinteresownym przeżywaniu piękna danego przedmiotu. -+• II, 245.

Konto (skr. K-to, wł. conto, skr. c-to) — rachunek, miejsce w księdze handlowej przeznaczone do zapisywania transakcyj przedsię biorstw, przeliczania poszczególnych składników majątkowych. Dzieli się na stronę lewą oznaczoną ,.Debet" lub ,.Winien" i prawą oznaczoną ,.Credit" albo ,,Ma“. K. obciążyć — księgować daną sumę po stronie ,,Winien", K. uznać — zapisać na dobro, księgować daną sumę po stronie ,,Ma".

Kontokurent (wł. conto corrente) — rachunek bieżący klienta prowadzony na kontach, zamykany w regularnych odstępach czasu celem stwierdzenia jego stanu.

Kontrabanda -* Przemyt. Kontraban-dzista -*• Przemytnik. K. wojenna — towar (gł. broń i amunicja) dostarczany państwu wojującemu wbrew umowom międzynarodowym. K. wojenna wykryta ulega konfiskacie. Celem wykrycia K. wojujący ma prawo kontrolowania żeglugi neutralnej.

Kontrabas — instrument smyczkowy o tonie najniższym pośród smyczkowych instrumentów.

Kontradmirał — pierwszy stopień admiralski w marynarce wojennej, odpowiednik generała brygady w wojsku.

Kontrakt — układ, ugoda, umowa; przeważnie na piśmie. K. emigracyjny — umowa o pracę połączona z wyjazdem z kraju rodzinnego. Kontrakty — dawniej doroczne targi ziemian i przemysłowców w jakiejś prow. (słynne K. dubieńskie, kijowskie, lwowskie).

Kontraktowy pracownik — funkcjonariusz państwowy, nie nominowany na stałe, lecz zaangażowany na podstawie zwykłej umowy (kontraktu), ulegającej rozwiązaniu za trzymiesięcznym (pracownik umysłowy) lub dwutygodniowym (pracownik fizyczny) wymówieniem.

Kontrapunkt — w muzyce nauka o układaniu dwóch lub więcej głosów tak, że zachowując własną odrębność melodyczną i rytmiczną, zgadzają się harmonicznie ze sobą i tworzą całość. K. jest podstawą stylu polifonicznego. Początki K. sięgają XV w. Klasycznym wzorem K. są dzieła wokalne Palestriny, instrumentalne J. S. Bacha.

wzajemne ubezpieczenie towarzystw i instytucyj ubezpieczeniowych.

Kontrast — przeciwstawność cech jakichś dwóch przedmiotów, np. biały i czarny, wielki i mały. Przy jednoczesnym spostrzeganiu obydwóch przedmiotów, cechy jednego przedmiotu potęgują, wyjaskrawiają cechy drugiego i odwrotnie. K. barw — zjawisko optyczne polegające na wywoływaniu się nawzajem barw dopełniających.

Kontrasygnata — potwierdzenie, uwierzytelnienie aktów urzędowych panującego lub prezydenta przez premiera i właściwego ministra, konieczne dla uprawomocnienia się tych aktów.

Kontredans (ang. country dance, 'kentry da:ns, fr. contrę danse, cótrdas), kadryl — dawniej bardzo rozpowszechniony, dziś zupełnie zapomniany taniec figurowy.

Kontrola — nadzór, sprawdzanie. K. finansowa — wgląd w gospodarkę pieniężną i rachunkowość przedsiębiorstwa, instytucji, ciała publicznego; kuratela wielkiego przedsiębiorstwa nad uzależnionym od siebie mniejszym przedsiębiorstwem, jednego państwa nad drugim przy pomocy doradcy finansowego, komisarza oszczędnościowego. K. państwowa — instytucja prawa publicznego, powołana do kontroli nad wykonywaniem przez rząd i administrację budżetu państwowego. W Polsce organem kontrolującym jest Najwyższa Izba Kontroli Państwa.

Kontrolny zegar — 1. — urządzenie, sto-

przybycia

do pracy robotników: odbija, po naciśnięciu odpowiedniego guzika, godzinę na karcie kontrolnej. 2. — zegar przesuwający taśmę papierową, na której dozorca nocny, np. w fabryce, co pewien czas wybija specjalnym kluczem otwór jako dowód, że czuwa.

Kontrreformacja — kat. ruch rei., wywołany w XVI w. powstaniem reformacji; skutecznie przeciwstawił się protestantyzmowi: i zatamował jego dalsze szerzenie się. W K. rolę

1563).

Kontrtorpedow iec.

<-1.1

pogląd filozoficzny

parzyste przydatki tułowia kręgowców, występujące najwyżej w ilości dwu par i odgrywające w zasadzie rolę

decydującą odegrali jezuici, podwaliny reformy kościoła kat. stworzył sobor trydencki (1545 —

IV, 266, 577.

Kontrtorpedowiec — typ okrętu wojennego, powstały krótko przed wielką wojną. Uzbrojony w 3 — 4 dział 120 mm, 1 — 2 dział przeciwlotniczych i

do 12 wyrzutni tor- -

pędowych. K., początkowo przeznaczone do przeciwdziałania atakom torpedowym, dzięki swym zaletom nawigacyjnym rozszerzyły znacznie zakres swego działania (,,uniwersalny okręt"). -*■ III, 1124, tabl. 144, a i b.

Kontrym Kazimierz — (1762—1836), publicysta, bibliotekarz uniw. wileńskiego. Zał. w r. 1817 „Towarzystwo Szubrawców" i redagował jego organ: „Wiadomości Brukowe".

Kontusz — długa, wierzchnia suknia z wylotami, wdziewana na żupan, narodowy strój polski przejęty ze wsch. -* I V, 935, 936, 937.

Kontynent — ląd stały lub część świata.

-► art. „Ląd", III, 244-256.

Kontynentalna blokada — system polityki gospodarczej ustanowiony przez Napoleona dekretem berlińskim w r. 1806, polecający sprzymierzonym z Francją państwom kontynentu europ, przerwanie stosunków handlowych z Anglią. Nie dotrzymanie K. B. przez Rosję stało się jedną z przyczyn wybuchu wojny 1812 r.

Kontyngent — oznaczona z góry ilość. K. poborowych — określona ustawą liczba poborowych, podlegających powołaniu do odby czynnej służby wojskowej w danym roku. K. podatków — oznaczona suma opłat państwowych, jaka ma być pobrana z kraju, z danego okręgu, grupy podatników, firmy. K. przywozowe, wywozowe — ustalone przez władze lub przewidziane w międzypaństwowej umowie handlowej ilości towarów, które mogą lub muszą być z danego kraju przywiezione, wywiezione. Kontyngentować handel zagraniczny — z góry ustalać ilości towarów, które mogą być importowane z każdego kraju.

I, 1037, 1038.

Konwalijka -► Majownik.

Konwalia lanuszka (Conmlloria majalis) — gat. rośliny kłączowej z rodziny liliowatych, rosnącej pospolicie na słonecznych polanach leśnych w Europie, Azji i Ameryce Pn.; hodowana również w ogrodach jako ozdobna. Roślina bardzo trująca; używana w medycynie (środek nasercowy).

Konwencja górnośląska - umowa zawarta m. Polską a Niemcami w r. 1922 w Genewie (stąd zw. często K. genewską), regulująca na przeciąg lat piętnastu sprawy natury admini-stracyjno-gospodarczo-polit. wynikłe z podziału Górnego Śląska. K G. gwarantowała Liga Narodów, nad jej wykonaniem czuwała Górnośląska Komisja Mieszana w Katowicach i Górnośląski Trybunał Rozjemczy w Bytomiu. Wygasła w r. 1937.

Konwencjonalizm występujący wśród pozytywistów (Poincaró), głoszący, że cała nauka ma charakter umowny, że jej twierdzenia i hipotezy opierają się nie na powszechnych i bezwzględnie prawdziwych pewnikach, lecz na założeniach posiadających jedynie umowny charakter.

Konwent Narodowy (Conrention Nationa-le, kówisjó nasjonal) — Ir. przedstawicielstwo narodowe w 11. 1792—1795. K. N. ogłosił republikę (21 września 1792 r.); opanowany przez jakobinów, rządził terorem. K. N. przeprowadził szereg ważnych reform wewnętrznych, zreorganizował wojsko. Uchwaliwszy konstytucję, przekazał władzę dyrektoriatowi.

Konwent seniorów — zebranie przewodniczących największych stronnictw polit. reprezentowanych w parlamencie.

Konwergencja — zbieżność. W fizjologii — automatyczne ustawianie gałek ocznych zbieżnie ku przedmiotowi oglądanemu. W teorii dziedziczności — zbieżność współdziałania czynników dziedzicznych i wpływów zewnętrznych podczas rozwoju organizmu.

Konwersja — 1. zmiana warunków spłaty pożyczki, najczęściej drogą zamiany wyżej oprocentowanej pożyczki na niżej oprocentowaną lub zmiany terminów płatności. K. przymusowa — zarządzana zwykle przez państwo niezależnie od zgody wierzycieli. Przy K. państwowej pożyczki publicznej chodzi o zmniejszenie wydatków skarbu związanych z obsługiwaniem długów państwowych i o przystosowanie stopy procentowej dawniej zaciągniętej pożyczki do bieżącej, niższej stopy. Przy K. państwowej długów prywatnych chodzi o niesienie ulgi szczególnie osłabionym ekonomicznie dłużnikom. 2. — odwrócenie, forma przekształcenia zdania kategorycznego w logice klasycznej, polegająca na przestawieniu podmiotu na miejsce orzecznika. Np. „Każdy Europejczyk jest nie Murzynem", — „Każdy Murzyn jest nie Europejczykiem".

Konwokacja — zwołanie, zebranie, np. duchowieństwa dla narady; parlamentu, sejmu. Konwokacyjne sejmy — w dawnej Polsce sejmy zwoływane w czasie bezkrólewia przez prymasa, przed właściwą elekcją, dla obmyślenia jej sposobu. Pierwszy polski sejm konwokacyjny (zw. też K.) zwołany był w styczniu 1573 r. w Warszawie przed elekcją Henryka Walezego.

Konwulsje -> Drgawki.

Koń — ssak jednokopytny udomowiony na wiele tysięcy lat przed erą chrzęścij. -*• art. III, 72-80, I, 1202, 1223, II, 874, 895, III, 1068, IV, 137, 171, 1549.

Kończyny

-> III, 844, I V, 1064. m-to pwt. w woj. kieleckim, przemysł metalurgiczny. 11 000 mieszk.

Końskowola — m-ko w pwt. puławskim, 5000 mieszk.

-*///, 810-811.

(Phoenicurus gibraltarienaia gat. ptaków z rodziny rudzików,

(1762—1829), brygadier wojsk polskich. Ranny pod Maciejowicami, dostał się do niewoli ros. i został zesłany do Irkucka i Kamczatki. Po powrocie napisał „Dziennik podróży Kopecia przez Azję".

Kopenhaga, duń. Kjóbenhavn i gł. port Danii nad Sundem na Zelandii; zał. w XI w., rozwinęła się dopiero w XVIII w. w nowoczesne m-to. 771 000 mieszk.

stolica

gat.

-* I, 1057. (1473 — 1543), astro-

narządów ruchu. Bywają wykształcone jako płetwy lub nogi; niekiedy spotykamy K. zmodyfikowane w szczególniejszy sposób, jak np. przednie K. ptaków przekształcone w skrzydła; w pewnych przypadkach K. mogą być zupełnie uwstecznione (np. u większości węży).

-*///, 92, 93.

Koń mechaniczny, KM — jednostka dzielności wprowadzona przez J. Watta, używana w technice. 1 KM = 75 Kgm/sek. = 736 W. Często używana jest jeszcze niesłuszna nazwa ,,koń parowy" i skrót HP (z ang. hor.se power = siła konia).

Końskie

Kooperatywa -► Spółdzielnia.

Kooptacja — wybór, przyjęcie. Wybór przez K. — wybór brakujących członków zarządu jakiegoś stowarzyszenia nie przez walne zebranie, lecz przez pozostałych członków zarządu.

Koordynacja (z łac. co-ordo — porządek) — uporządkowanie pojęć, rzeczy lub działań oraz powiązanie ich w jednolitą całość.

K. O. P. — skrót: Korpus Ochrony Pogranicza.

Kopa — miara używana zwł. na wsi przy liczeniu na sztuki (np. jaj, ogórków) = 60 sztuk. Dzieli się na cztery mendle.

Kopaczka — maszyna ciągniona przez konie lub motor, służąca do wydobywania z ziemi bulw ziemniaczanych. Składa się z lemiesza podcinającego redlinę z ziemniakami oraz z przyrządu wykonującego ruch obrotowy, wygrzebującego bulwy z ziemi.

Kopals — niegdyś jez. w Beocji (Grecja), dziś osuszone.

Kopale — twarde, przezroczyste, dość trudno topliwe żywice, podobne do bursztynu, wydzielane przez różne rodzaje roślin egzotycznych; niektóre K. wydobywa się z ziemi, gdzie nagromadziły się poprzednio. K. stosuje się do wyrobu lakierów, niekiedy również drobnych przedmiotów ozdobnych.

Kopaliny — nazwa obejmująca wartościowe dla przemysłu lub techniki minerały i skały.

Kopalnia — zespół urządzeń do wydobywania minerałów ze złóż w głębi ziemi. W zależności od położenia i charakteru pokładów K. są zakładane w różny sposób. Przy płytkim położeniu złoża wystarcza tzw. odkrywka, tj. odkrycie pokładu przez rozkopanie pokrywającej warstwy ziemi. Takimi K. są przeważnie kamieniołomy. Dla dostania się do głęboko położonych pokładów niezbędne jest kopanie głębokich szybów i układu poziomych chodników oraz pochyłych sztolni, ustawienie dźwigów do transportu obsługi i wydobytych materiałów, specjalne urządzenia do przewietrzania i odwadniania K. -+ IV, 1244 —

1246. Odmienne urządzenia mają K. ropy naftowej; szyby służą w nich jedynie dla przepuszczania rur, przez które tryska lub pompuje się naftę.

Kopalniany gaz -► Metan.

Kopciowo — m-to lit. nad Białą Hańczą z ludnością polską w okolicy. 1000 mieszk.

Kopciuszek Gm.)

rzędu wróblowatych. Upierzenie czarniawe, ogon rudawy. Zamieszkuje pd. i środk. Europę, w Polsce rozpowszechniony. Przelotny. Żywi się owadami.

Kopczyński Onufry — (1735 —1817), gramatyk, nazywany przez współczesnych „prawodawcą języka polskiego"; opracował z polecenia Komisji Edukacyjnej „Gramatykę dla Szkół Narodowych" (w 11. 1778—1783) i „Gramatykę języka polskiego" (1817).

Kopeć Józef

-► I, 1156, tabl. 138, 139.

Kopera Feliks — (*1871), historyk sztuki, dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie. „Dzieje malarstwa w Polsce", „Dzieje budownictwa i rzeźby w Polsce" i i.

Koperek ogrodowy (Anethum graveolena) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny baldaszko-watych; pędy aromatyczne do 1 m. wys. i kwiaty żółte; pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego; uprawiana jako przyprawa (młode pędy), do kiszenia ogórków i kapusty (owoce).

Kopernicia (Copernicia cerifera) palmy występującej w tropikalnej Ameryce; na młodych liściach wydziela się obficie wosk, tzw. carnauba, używany w technice i aptekar-stwie.

Kopernłcki Izydor — (1825 — 1891), lekarz-antropolog, zasłużony działacz powstania 1863 r., pierwszy profesor antropologii w Polsce (w Uniw. Jagiellońskim), twórca zakładu antropologii w Krakowie, autor wielu prac naukowych.

Kopernik Mikołaj nom, twórca teorii heliocentrycznej układu planetarnego. -* art. 111,80—87; I, 356, II. 30, 282, 359, IV, 263, 576, 1431, 1457, 1511.

Koperwas miedziany, żelazny — potoczna nazwa siarczanów miedzi i żelaza.

Koper włoski. -► Fankul.

Kopia — broń zaczepna ciężkiej kawalerii śrdw. Długie drzewca (do 5,5 m) zakończone grotem, często zaopatrzone w specjalny uchwyt i tarczkę (osłonę dla ręki).

-► I, 817, 824.

Kopiec

żonę

gia Sophia w Konstantynopolu). W czasach odrodzenia budownictwo K. stoi b. wysoko; z tego pochodzą K. Bruneleschiego we Florencji i Michała Anioła w Rzymie.

Kopyczyńce — m-to pwt. w woj. tarnopolskim. 9000 mieszk.

Kopyta — puszkowate utwory rogowe okrywające końce palców u ssaków kopytnych i u niektórych innych, odpowiadające pazurom lub paznokciom. U ssaków parzystokopytnych K. zwą się racicami.

Kopytne -> Nieparzystokopylne i Parzysto-kopytne.

Kopytnik (Asarum europaeum) — gat. rośliny zielnej kłączowej; występuje pospolicie w cienistych lasach Europy i w pn. Azji; pędy ścielące się po ziemi, liście zimozielone i kwiaty dzwonkowate, zielonawo-brunatne.

W/iLął

Korale rafowe ( Madre-poraria) — grupa koralowców z rzędu Zoanthactinia-ria. Żyją kolonialnie w morzach ciepłych na głębokościach nie przekraczających 40 m. K. R. rozmnażają się przez pączkowanie, tworząc w ten sposób kolonie, dochodzące nieraz wielkich rozmiarów (rafy koralowe). Kolonie obumarłe tworzą tzw. wyspy koralowe i atole.

Koralowce (Anthozoa) chłonów morskich,

ele

,^-k

tłokowych, np. maszyny parowej.

Korbut-Karaffa Gabriel

Schemat mechanizmu korbowego.

(1867-1936), historyk literatury polskiej, autor „Literatury Polskiej", cennego podręcznika, zawierającego ułożone chronologicznie informacje biograficzne i bibliograficzne o autorach polskich. -> I, 673.

Korcula

wzgórze sypane ręką ludzką; przeważnie posiada regularne, stożkowate zbocza, wys. od 1 do kilkuset m. K. sypane bywały nad grobami (kurhan, mogiła); jako znaki graniczne, dla upamiętnienia ważnego zdarzenia lub dla uczczenia wielkich ludzi (K. — pomnik), np. K. w Krakowie na Sowińcu dla uczczenia pamięci Marszałka Piłsudskiego.

-* ryc. I, 225 — 226.

Kopiejka — moneta ros., setna część rubla.

Kopieniactwo — najpierwotniejsza uprawa ziemi; polega na spulchnianiu ziemi przy pomocy kija z ostrym końcem, tzw. kopaczki; od czasów najdawniejszych praca wyłącznie kobiet. K. w Europie jest znane od początku młodszej epoki kamienia. Przetrwało w Afryce, Egipcie, Azji, Oceańji, Ameryce.

Kopra — suszone jądra orzechów kokosowych. Zawiera 50—70°/₀ tłuszczu; służy do otrzymywania tłuszczu kokosowego.

Koptowie — lud pn.-afryk. rasy chamickiej, potomkowie strż Egipcjan, chrześcijanie, ok. 1 miliona głów. Język koptyjski — najmłodsza postać staroegips.; z życia codziennego wyparty został ostatecznie w XVI w. przez ar., zachował się jako język kościelny. Koptyjska religia powstała z chrześcij. sekt monofizytyjskich w V w.

Kopulacja — proces łączenia się dwóch komórek płciowych (gamet), którego wynikiem jest zespolenie jąder i zarodzi. -* 7 V, 47, 643.

Kopuła — sklepienie zbudowane w formie półkuli lub zbli-do półkuli. K. budowali już Asyryjczycy w VII w. prz.

Chr. (z cegły palonej na słońcu), lecz na wielką skalę rozwinęło się budownictwo K. w strż. Rzymie, gdzie zachował się najcenniejszy zabytek K. w Panteonie rzym. K. występuje również w bizantyńskim Kopuła bazyliki św. budownictwie kościelnym (Ha- Piotra w Rzymie

(widok zewnętrzny i przekrój).

czasu

-* I V, 805.

Kora -» Persefona.

Koral szlachetny (Corallium rubrum Lam.) — gat. koralowca z rzędu Octactiniaria (Alcyona-ria). Żyje w Morzu Śródziemnym, tworząc kolonie, pod postacią niewielkich krzaczków. Szkielet wapienny czerwony, różowy lub biały, po oszlifowaniu nadaje się do wyrobu ozdób.

Koral szlachetny.

gromada jamo-występujących tylko pod postacią polipa. Żyją pojedyńczo lub kolonialnie ; formy kolonialne tworzą zawsze szkielet wapienny. Gat. żyjące zaliczane są do trzech rzędów. Należą tu ukwiałv i korale.

-* III, 715.

Koralowe Morze — płytka część Pacyfiku, na wsch. od Australii aż po łuk wysp Mela-nezji. Liczne wysepki i rafy koralowe, wykształcone najlepiej w wielkiej rafie na brzegach Australii. Ok. 4 000 000 km², do 500 m głęb.

Kora mózgowa -> Mózg. -*■ III, 740, 741, 742, IV, 739.

Koran (ar. alkoran) — księga święta wyznawców islamu. -> arł. ,,Islam", II, 1006 — 1013, I, 257, 261, IV, 1036.

Kora pierwotna — w łodygach i korzeniach roślin zewnętrzne części łodygi i korzenia, zawierające tkanki miękiszowe i okrywające. Korą również powszechnie nazywa się zewnętrzne części pnia, oderwane od drewna w warstwie miazgi.

Korbowy mechanizm, korbowód ment maszynowy, który przekształca ruch postępowy na ruch o- - . brotowy albo odwrotnie. K. M. jest jedną z zasadniczych części silników

jugosłow. wyspa na brzegu dalmatyńskim. 260 km², 22 000 mieszk.

Korczyn Nowy -> Nowy Korczyn.

Kordecki Augustyn — (1605—1673), przeor paulinów w Częstochowie, obrońca Częstochowy przed Szwedami. Napisał „Nową Giganto-machię przez Szwedów i innych kacerzy".

prow. Ang.-egips. Sudanu,

376 000 km*,

murz.

m-to hiszp.

wspólna nazwa młodego

Kordyliery

trzeciorzędowego systemu górskiego w Ameryce Pn. (Góry Skaliste) i Pd. (Andy! -* /, 172, 180, III, 250, 252, IV, 1534.

Kordzik

z wielu nawar-

-►/U, 699-700. {*    1873), śląski

rodzaj pta-

Kordelas, kord — lekka szabla, używana w XVI w. Z czasem: ogólna nazwa broni białej (siecznej). Obecnie: długi nóż myśliwski, prosty lub zakrzywiony.

Kordelierzy -*> Cordeliera.

Kordofan

niegdyś niepodległe stepowe państwo ze zara-bizowaną ludnością 1 080 000 mieszk. Stolica El Obeid.

Kordon (z fr. cordon, kordó = sznur) — linia graniczna, granica; część Polski zajęta w czasie rozbiorów przez obce mocarstwa, zabór (K. austr., ros., prus.). 2. —ugrupowanie wojska, równomiernie rozciągnięte w linię. 3. — sznur tworzony przez wojsko, policję lub samą publiczność (trzymającą się za ręce lub stojącą blisko koło siebie) dla utrzymania ładu podczas tłumnych uroczystości.

Kordowa, hiszp. Córdoba w Andaluzji, nad rzeką Gwadalkwiwir. Charakter miastu nadało długotrwałe panowanie Maurów, pod władzą których K. była (w 11. 756—1031) siedzibą kalifatu i najważniejszym ośrodkiem kultury i sztuki. Wspaniałe zabytki z czasów maurytańskich; przede wszystkim meczet zamieniony po zdobyciu K. przez Hiszpanów w r. 1236 w katedrę, most na Gwadalkwiwirze i i. 103 000 mieszk.

Kordówka Smukwa.

krótka broń boczna: sztylet z ozdobną rękojeścią, noszony w wojsku polskim przez oficerów i podoficerów niektórych broni, np. lotnictwa.

Korea, jap. Czosen — górzysty płw. azjat. m. Morzem Żółtym a Morzem Japońskim. Kolonia jap. Kraj przejściowy m. Japonią a Mandżurią. Klimat kontynentalny, na pd. złagodzony przez ciepłe prądy morskie. Bogactwa mineralne: złoto, rudy żelazne, srebro, grafit, miedź, antracyt, sól. Rolnictwo (ryż), na pn. hodowla bydła, planowa gospodarka leśna pod kierownictwem jap. Ludność tworzą Koreańczycy, lud powstały stwień mandżurskich i mong. na podstawie paleoazjat. Grupa jap. (ok. ¹fs mil.) jest nową warstwą najeźdźczą. Buddyzm i konfucjanizm, ostatnio chrześcijaństwo; stara kultura kształtująca się pod wpływami chiń. 221 000 km*, 20 263 000 mieszk. Stolica Seul, po jap. Keidżo. — Od r. 109 K. znajdowała się w wasalnej i kulturalnej zależności od Chin, stanowiąc od wieków pomost, po którym kultura chiń. przenikała do Japonii . W r. 1895 samodzielne cesarstwo, po wojnie ros.-jap. opanowana, w r. 1910 anektowana przez Japonię. K. stanowi dla Japonii wielki spichrz i magazyn surowców i odgrywa w polityce jap. wielką rolę, w pewnym stopniu paraliżowaną przez ros. akcję antyjap. na K. i wzrastający nacjonalizm koreański. -v I, 465, 1014, II, 1038, 1086.

Korecka porcelana -> Korzec.

Korek — zewnętrzna tkanka roślinna okrywająca; wytwarza się na łodygach trwałych; składa się z komórek martwych z błonami przesyconymi tzw. suberyną; komórki te są przeważnie wypełnione powietrzem i nie posiadają przestworów międzykomórkowych; powstają z komórek twórczych tzw. miazgi kor-korodnej.

Korekta drukarska — sprawdzanie i poprawianie błędów w tekstach złożonych z czcionek, składanych ręcznie lub maszynowo przez składaczy. K. D. przeprowadza się na tzw. odbitkach szczotkowych przy użyciu całego szeregu znaków specjalnych.    -> II, 3.

Korelacja — współzależność; w logice — współzależność dwóch pojęć, z których jedno nie może istnieć bez drugiego (np. rodzice — potomstwo); w biologii, psychologii itd. — współdziałanie m. dwoma zjawiskami, procesami itd.; w pedagogii — zasada nauczania, polegająca na jednoczesnym opracowywaniu jednego zagadnienia na lekcjach różnych przedmiotów.

Korfanty Wojciech działacz polit. i narodowy, w 11. 1902—1918 poseł z Górnego Śląska do sejmu prus. i parlamentu niem., obrońca praw ludności polskiej na Śląsku. W 11. 1920—1921 komisarz polski przy górnośląskiej komisji koalicyjnej; przywódca powstań śląskich; w r. 1921 szef tymczasowego rządu narodowego na Śląsku. Poseł do I i II sejmu Rzpltej, w r. 1923 wicepremier.

Korfu, gr. Kerkyra — 1. — najbardziej na pn. wysunięta wyspa z grupy gr. Wysp Joń-skich; typowa wyspa śródziemnomorska. Pn. część wyspy górzysta. 600 km*, 100 000 mieszk. — W strż. homerycka Scheria, siedziba Feaków; 2. — m-to portowe na Wyspie K., stolica prow. (nomosu) K. 34 000 mieszk.

Korlacy — mieszkańcy pn.-wsch. Syberii.

Koriolan (Coriolanus) Gnejus Marcius — (V w. prz. Chr.), patrycjusz rzym. Wg podania wygnany za sprawą trybunów ludowych z Rzymu, na czele Wolsków obiegł rodzinne m-to w 489 r. prz. Chr. Ubłagany przez matkę i żonę, odstąpił od oblężenia; zamordowany przez Wolsków. Temat K. często opracowywany w literaturze (Plutarch, Liwiusz, Szekspir) i w muzyce (Beethowen).

Korkociąg — akrobatyczna figura lotnicza; również spadanie samolotu ruchem spiralnym w razie utraty panowania nad maszyną przez pilota.

Kormoran (Phalacrocorax) ków z rzędu rudlonogich. Rozpowszechniony na półkuli pn. gat. Ph. carbo L. (także w Polsce). Żyje gromadnie na brzegach mórz,

(1791-1813), pisarz

Kornet

Korniłow Ławr Gieorgijewicz 1918), generał ros. Po rewolucji lutowej 1917 r. podjął nieudaną kontrrewolucyjną wyprawę na Piotrogród. Zorganizował białą armię, zginął w walkach z bolszewikami.

Korniszon (Cucumis Anguria)

owoce na ma-

akt uroczystego objęcia

kolonie bryt..

m-to pwt. bydgoskim nad -*■ IV, 211. lewy dopływ Cisy

również rzek i jezior, b. żarłoczny, tępi ryby. Chińczycy układają K. do łowienia ryb.

Korner Theodor niem. syn przyjaciela i doradcy Schillera, Christiana Gottfrieda K. (1756—1831); zginął jako ochotnik w wojnach napoleońskich. Naśladowca Schillera w dramacie „Zriny", autor patriotycznych i bojowych pieśni.

1. — rejestr organów; 2. — dęty instrument blaszany o wysokim tonie. Cor-net i pistons — mała trąbka o łagodnym dźwięku; 3. — najniższy stopień oficerski w dawnej kawalerii ros., równy podporucznikowi.

Korniki (Ipidae) — rodzina drobnych chrząszczy, których beznogie larwy żyją w pniach drzewnych, drążąc charakterystyczne chodniki. Napastują głównie drzewa chore, lecz niekiedy, przy silnym rozmnożeniu, toczą i drzewa zdrowe.

(1870-

gat. rośliny jednorocznej z rodzaju ogórka; wytwarza małe owalne owoce o zielonkawej barwie, z białymi paseczkami; uprawiany; rynaty.

Kornwalia, ang. Cornwall, 'ko:rnual — płw. i hrabstwo pd.-zach. Anglii nad Atlantykiem. 3513 km*, ok. 320 000 mieszk. Gł. m-to Bodmin. W strż. słynne kopalnie cyny.

Korolenko Władimir — (1853—1921), ros. prozaik o poglądach socjalistyczno-rewolucyj-nych. „Sen Makara", „W nieodpowiednim towarzystwie", „Las szumi", „Ślepy muzyk", „Sądny dzień" i i. opowiadania oraz autobiograficzna „Historia mego współcześnika".

Koromandelskie Wybrzeże — wsch. brzeg Dekanu; nizina piaszczysta z urodzajnymi (ryż) deltami rzek.    -* II. 972.

Korona — w kwiecie posiadającym okwiat dwubarwny. wewnętrzne, przeważnie barwne listki okwiatu o budowie bardzo różnorodnej; składa się z pojedyńczych listków, tzw. płatków wolnych (rośliny wolnopłatkowe) lub zrośniętych (rośliny zrosłopłatkowe).    -*■ III, 220.

Korona (Fritillaria) — rodzaj roślin cebulkowych z rodziny liliowatych; 50 gat. występuje w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; K. cesarska o dużych zwieszających się kwiatach ciemnoceglastych, hodowana w różnych odmianach w ogrodach jako ozdobna; dziko na wilgotnych łąkach w kotlinie nad-dniestrzańskiej rośnie K. kostkowała.

Korona (łac. corona = wieniec) — oznaka, symbol władzy monarszej. Ze zwykłej o-bręczy żelaznej wykształciła żelazna korona się z czasem w bogaty strój Longobardów.

na głowę ze złota i drogich kamieni. Heraldyka odróżnia K. cesarskie, królewskie, książęce itd. K. ż e 1 a z n a — żelazna korona Longobardów, którą i obecnie koronują się królowie wł.

Korona — nazwa ziem polskich (do utraty niepodległości) w odróżnieniu od Litwy.

Korona — jednostka monetarna w dawnych Austro-Węgrzech; obecnie jednostka monetarna w Czechosłowacji (w r. 1937 = m. w. 15 gr), w Danii (w r. 1937 = m. w. 1 zł 17 gr), w Norwegii (w r. 1937 = m. w. 1 zł 31 gr). i w Szwecji (w r. 1937    = m. w. 1 zł

35 gr).

Koronacja

władzy monarszej połączony z włożeniem korony na głowę królowi. We wszystkich prawie monarchiach obchodzona z zachowaniem podniosłego ceremoniału rei. K. królów polskich dopełniał arcybiskup gnieźnieński, początkowo w Gnieźnie, potem w katedrze krakowskiej.

Koroniec zw. gołąb czubaty (Ooura coro-nata L.) — gat. ptaków z rzędu gołębiowatych. Największy gat. spośród gołębi: dł. ciała do 75 cm. Żyje na Nowej Gwinei.

Koronka — modlitwa kat. w rodzaju różańca, składająca się z kilku „Ojcze Nasz" i „Zdrowaś Maria".

Koronka — materiał wykonany z przędzy wszelkiego rodzaju, na tle przejrzystym — deseń nieprzejrzysty. K. bywają ręczne i maszynowe. Ręczne wykonywane najróżniejszą techniką: igłą (brukselskie, weneckie), na klockach, szydełkiem itd. K. igłą powstały w końcu XV w. Obecnie K. ręczne wypierane są przez k. maszynowe.

Koronne dobra — w dawnej Polsce (od sejmu piotrkowskiego w r. 1562/63) właściwe dobra państwowe, podzielone na szereg wielkich kluczów zw. „starostwami niegrodowymi", które król miał dawać w dożywotnią dzierżawę ludziom zasłużonym (stąd zwano je panią bene merentium = Chlebem dobrze zasłużonych).

Koronne kolonie ang. w których korona ang. w osobie podsekretarza stanu w Ministerium Kolonij sprawuje kontrolę nad władzą wykonawczą; większość mniejszych kolonij bryt.

Koronowo Brdą, 6000 mieszk.

Kórtts, rum. Crięul z Siedmiogrodu. 303 km dł.

Korosec Anton x. — (* 1872), polityk jugo-słow., w dawnej Austrii przywódca narodowego ruchu słoweńskiego; po wielkiej wojnie przedstawiciel kierunku autonomiczno-federalistycz-nego; w 11. 1928—1929 premier, od r. 1933 wygnany.

Korowódka (Thaumełopoea) — rodzaj ciem z rodziny Thaumetopoeidae. Gąsienice żyją gromadnie w gniazdach z przędzy. Na zach. Europy szkodnikiem lasów dębowych jest K. wędrowna (Th. processionea L.). Na Pomo-

stowarzyszenie, np.

1.

ciało;

jednostka operacyjna wojska,

szkoła rycerska zał. w r. 1766 w Warszawie. Szefem K. K. był ks. Adam Czartoryski, generał ziem podolskich. Wychowankiem K. K. był m. i. Kościuszko. K. K. przestał istnieć po rozbiorach Polski. 2. — obecnie gimnazjum i liceum w zarządzie wojskowym, z internatem; I K. K. we Lwowie, II w Chełmie, III w Rawiczu.

Korpuskularna teoria światła -> Światło.

Korpus Ochrony Pogranicza (K. O. P.) — jednostka wojskowo zorganizowana i uzupełniana przez wojsko, podlegająca jednak ministrowi spraw wewnętrznych. Ma za zadanie zapewnienie bezpieczeństwa na pograniczu wsch. i pn.- wsch. Polski, ochronę celną granic i zapo-pobieganie nielegalnemu ich przekraczaniu. Prowadzi na terenach swej działalności owocną pracę kulturalno-oświatową. IV, 790, 798.

Korsak Samuel — (f 1794), poseł na sejm rozbiorowy 1773 r.; wraz z Reytanem bronił posłom wyjścia z sali. Zginął podczas szturmu Pragi.

Korsak Tadeusz — (f 1794), poseł na sejm wielki, w insurekcji Kościuszki towarzysz Jasińskiego; zginął na murach Pragi.

Kórsakowa psychoza — zespół zaburzeń umysłowych występujących najczęściej na tle przewlekłego alkoholizmu. Najważniejsze obja-

przedstawicielstwo narodowe w Hiszpanii i Portugalii. Wg konstytucji republiki hiszp. w r. 1931 K. stanowią jedną izbę obieraną w powszechnym i bezpośrednim głosowaniu.

Kortyna — hormon kory nadnerczy, otrzymany w r. 1929, stosowany w leczeniu tzw. choroby Addisona.

Korund

Korweta.

-► III, 1121.

imię lit., zachowywane obok

kanał zbudowany w 1893 r., łączący Morze Egejskie z Joń-skim przez Przesmyk Koryncki. 6 km dł., 8 m głęb.

rzu w lasach szpilkowych żyje K. sosnówka (Th. pinirora Tr.).

Korozja — niszczenie, zgryzanie; 1. — K. metali pod wpływem czynników atmosferycznych (rdzewienie żelaza, powstawanie śniedzi na miedzi i mosiądzu itd.). K. metali polega na ich utlenianiu tlenem powietrza, przy czym wilgoć i domieszki (dwutlenku węgla, par kwasów w fabrykach chemicznych) działają jako katalizatory procesu. K. powoduje wielkie szkody w technice; dla zwalczania jej stosuje się powłoki ochronne z innych odpornych metali (np. niklu, chromu) lub farb i lakierów. 2. — K. skał — niszcząca, ścierająca skały działalność wiatru i wody płynącej.

Korporacja K. studentów. 2. — we Włoszech faszystowskich syndykaty pracowników i pracodawców danej gałęzi produkcji.    -> II, 305 — 306.

Korporał — biała chustka lniana, na której stawia się w czasie mszy kielich.

Korpus (łac. corpus = ciało) określenie pewnej zbiorowej całości. Np. K. dyplomatyczny — ogół dyplomatów akredytowanych przy danym rządzie. -> 1, 144. W wojsku — ogół żołnierzy pewnej kategorii w ramach całości wojska. (K. oficerski, K. podoficerski, K. oficerów piechoty itd.).

Korpus

składająca się zwjdde z 2 dywizyj piechoty albo kawalerii, z niezbędnymi organami służb. Przed wielką wojną K. były w powszechnym użyciu, obecnie w wielu państwach ustąpiły miejsca grupom operacyjnym.

Korpus kadetów — 1.

wy; znaczne osłabienie lub utrata pamięci i orientacji w czasie i przestrzeni.

Korsarstwo — w szerszym znaczeniu : w ogóle rozbójnictwo morskie ; w węższym znaczeniu ; ściganie okrętów handlowych przez okręty prywatne z upoważnienia państwa prowadzącego wojnę. Umową międzynarodową z 1856 r. państwa zobowiązały się nie zezwalać nadal na uprawianie K- i tępić je.

-* 1, 183.

Korsuń — m-ko na Ukrainie, miejsce klęski hetmanów, Mikołaja Potockiego i Kalinowskiego, którzy w walce z Chmielnickim i Tatarami w r. 1648 dostali się do niewoli.

Korsyka, fr. Corse ,kors — fr. wyspa na Morzu Śródziemnym, ojczyzna Napoleona I ; górzysty masyw granitowy ze szczytami do 2625 m, szczątek dawnego lądu Tyrrenidy, oddzielony od Sardynii wąskim pasmem Cieśniny Bonifacio. W dolinach bogata roślinność śródziemnomorska, w górach pasterstwo. Zimowa stacja klimatyczna. Gł. m-to Ajaccio. Ludność wł. zachowała dużo swoistych cech kulturalnych. 8700 km², 300 000 mieszk.

IV, 1388, 1391.

Kortez Ferdynand -»• Cortez Hernando.

Kortezy

III, 1244.

mineral, tlenek glinu (Al₂Os). Piękne wielościenne kryształy, b. twarde; połysk szklisty, barwa najczęściej szara, rzadziej czerwona (rubin), żółta (topaz orientalny), niebieska (szafir), niekiedy inne. Drobnoziarnista od-

miana szarego K. nazywa się szmer lem; stosuje się do szlifowania i polerowania.

Korweta — nieduży, szeroki i krótki, dlatego powolny, żaglowy okręt wojenny z XVII —XIX w.; 2 — 3 maszty z żaglami prostokątnymi (rejowymi) i skośnymi, do 30 dział.

Korwin Maciej -> Maciej Korwin.

Korybut

imienia chrzestnego, jako przydomek znamionujący lit. pochodzenie.

Koryfeusz (z gr. koryfaios = przywódca, wodzirej) — w dramacie strż. przodownik chóru. Potem w ogóle przywódca, przodownik.

III, 329-330.

Koryncki Kanał

Koryncki styl -> Porządki architektoniczne.

-> 1 V, 948.

Korynt — strż. m-to handlowe i portowe na Przesmyku Korynckim łączącym Peloponez z lądem gr. Znajdowała się tu słynna świątynia dorycka Apollina z VI w. Pierwszy okres rozkwitu — w VII w. prz. Chr. Zagarnięcie przez Ateny kolonii korynckiej, Korsyki, staje się bezpośrednim powodem wybuchu wojny pelo-poneskiej. W r. 196 gł. m-to związku achaj-skiego. W r. 146 zburzony przez Rzymian, w r. 46 odbudowany przez Cezara. Trzęsienie ziemi w r. 1858 zniszczyło zupełnie K. O 5 km od dawnego K. istnieje dziś mały port, Nowy K., liczący 7000 mieszk.

Korytnica — miejscowość lecznicza w Czechosłowacji w Niżnych Tatrach; źródła mineralne. W okolicy górale polscy.

Korytowski Witold nomista i polityk, w 11. 1906—1908 austr. minister skarbu, w 11. 1913—1915 namiestnik Galicji.

Korzec — m-to na granicy Ukrainy w woj. wołyńskim. Słynna fabryka porcelany zał.

1784 przez Józefa Czartoryskiego. 5000 mieszk.

Korzec — miara ciał sypkich; 32 garnce.

Korzenie — używki. Handlowa nazwa części roślin (często korzeni, stąd nazwa), zawierających substancje eteryczne, nadające potrawom przyjemny aromat, smak, pobudzające apetyt. K. służą jako przyprawy do potraw oraz do fabrykacji olejków eterycznych (anyż, pieprz, cynamon itd ).

Korzenionóżki (Rhizopoda) — gromada pierwotniaków o protoplazmie nie zawsze zróżnicowanej na ekto- i entoplazmę; często brak błony komórkowej, niekiedy pokryte twardym pancerzem. Wysuwają bezkształtne nibynóżki, co im ułatwia poruszanie się i odżywianie. Rozmnażają się przez podział, pączkowanie lub wytwarzanie zarodników. Trzy rzędy: ame-bowce, słonecznice i promienice.

(1850-1923), eko-

w r.

-* II, 1238.

maczenia polskie Anieli Zagórskiej. -> II, 39, IV, 271, 335, 1329.

Korzeniowski Józef — (1793—1863), dra-mato- i powieściopisarz, zasłużony pracownik na polu szkolnictwa. Jako dramaturg wzniósł się najwyżej w „Karpackich góralach". Z ko-medyj K. najlepsze: „Żydzi" i „Panna mężatka", są ważnym etapem w historii komedii polskiej. Po r. 1846 realistycznymi powieściami tendencyjno-satyrycznymi wysuwa się od razu na czoło polskich prozaików. („Spekulant", „Kollokacja"). Wyprzedzając pozytywistów, podjął walkę z ideologią romantyczną, uczył trzeźwości, ładu, pracowitości zbyt może pochopnie zarzncano mu nadmierną lojalność wobec zaborcy („Krewni",).

-> II, 39, I V, 231, 553.

Korzeniówka naga (Monotropa hypophe-gea) — roślina pokrewna gruszyczce, bezziele-niowe roztocze o łuskowatych blado-żółtawych liściach i kwiatach zebranych w jednostronne grona; występuje często w lasach liściastych; K. owłosiona również częsta w lasach, zwł. szpilkowych.

Korzeń — narząd roślinny u znacznej liczby gat. walcowaty, pozbawiony zieleni i rosnący w ziemi, w kierunku promienia ziemskiego; pełni czynności pobierania wody z solami mineralnymi i przytwierdza roślinę do podłoża. Może również rosnąć nad ziemią (K. powietrzne).

229, 230, 1070, 1071, IV, 9, 10. K. boczny powstaje na K. gł. w strefie wyrosłej z walca osiowego w zewnętrznej jego warstwie, tzw. korzonkotwórczej (okolnica); ma przeważnie budowę taką samą, jak K. gł.

Korzon Tadeusz

art. ,,Pęd i korzeń'¹, IV, 12—16; III,

IV, 443.

Korzeniowski — 1. — Apollo — (1820 — 1869), działacz niepodległościowy i poeta. Jeden z organizatorów ruchów przedpowstań-czych w r. 1861. 2. — Teodor J ózef Konrad (pseud. Conrad Joseph, 'konrkd ’dżo-uzyf) —    (1857—1924), syn poprz., powie

ściopisarz ang., narodowości polskiej. Do r. 1894 służył w marynarce ang. jako kapitan handlowego okrętu. Powieści K., zazwyczaj oparte na przeżyciach autora na morzu, odznaczają się głębokością moralnych problemów, świetną analizą charakterów i tragicznością poglądu na świat; przejawia się w nich wiele rdzennych cech polskich. K. uważany jest za najświetniejszego pisarza morza i ludzi morza. Dzieła K.: ,,Almayer’s Polly“ („Fantazja Al-mayera"), ,,The Nigger ot the Narcissun" („Murzyn z załogi Narcyza"), ,,Lord Jim", ,,Typhoon" , („Tajfun"), ,, Victory" („Zwycięstwo"), ,,The Shadow Linę" („Smuga cienia") i i. Tłu-

(1839-1918), zasłużony historyk, działacz patriotyczny; od r. 1897 kierownik Biblioteki Zamoyskich w Warszawie. Jego ocena przeszłości Polski wolna jest od zbyt surowego krytycyzmu. „Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta", „Kim i czym był Kościuszko", „Dzieje wojen i wojskowości w Polsce" oraz szereg podręczników.

Kos — wyspa wł. w Archipelagu Dodeka-nezu na Morzu Egejskim, 286 km*, 22 000 mieszk.

Kos (Turdus merula L.) — gat. ptaka z rodzaju drozdów; śpiew K. przypomina wesoły gwizd.

Kosa — narzędzie rolnicze służące do ścinania trawy, zbóż itp. Składa się z części stalowej tnącej, osadzonej na tzw. kosisku drewnianym, zaopatrzonym na środku długości w t. zw. kulkę do podtrzymywania prawą ręką. Część tnąca kosiarki, żniwiarki, snopo-wiązarki, sieczkarni.

Kosaćcowate (Iridaceae) z klasy jednoliściennych, pokrewna liliowatym; należą rośliny ozdobne (mieczyk, kosaciec) i uprawne (szafran).

rodzina roślin

świat i Życie. — V.

Fragment przyrządu tnącego kosiarki.

441.

nauka o wszechświecie

-► II, 344.

pogląd rozważający

IV, 1148

Kosów Poleski — m-to ptw. na Polesiu Starostwo pwt. znajduje się w pobliskiej Me reczowszczyżnie. 3000 mieszk.

Kossak — 1. — Juliusz — (1824—1899) wielki malarz i rysownik. Sztuka jego jest kon tynuacją linii Orłowskiego i Michałowskiego Ulubionym tematem — koń, którego odtwarza bądź na tle życia wsi, bądź w scenach batali stycznych. Ujęcie form — idealizowane. Po sługiwał się głównie techniką akwarelową „Odsiecz Smoleńska", „Bohun i Zagłoba" „Stadnina" i w. i. -*■ IV, 244. 2. — Wojciech (* 1857), malarz scen batali

Kosaciec (Iris) — rodzaj roślin kłączowych albo bulwiastych z rodziny kosaćcowatych; 180 gat. gł. w obszarach umiarkowanych i ciepłych półkuli pn. na moczarach i wilgotnych łąkach; liczne odmiany hodowane jako ozdobne; niektóre gat. dostarczają kłącza używanego w medycynie i kosmetyce (środek aromatyczny) .

Kosarze (Opilionidae) — rząd pajęczaków o ciele podzielonym na głowotułów i odwłok. Nogi cienkie, silnie wydłużone. Jaja składają zwykle w ziemi. Żywią się owadami i pająkami. Koło zabudowań ludzkich pospolity jest K. ścienny (Phalangium opilio L.).

Kosatka (Tofieldia) — rodzaj roślin kłączowych z rodziny liliowa tych; 14 gat. występuje na pn. półkuli; u nas dość często w górach i rzadziej na niżu rośnie K. kielichowa, o liściach mieczykowatych, odziomkowych i drobnych kwiatach zielonawo-żółtych w gronach.

Kosiarka — maszyna do koszenia trawy, koniczyn itp., działająca przy użyciu siły pociągowej, gł. koni. Składa się z dwóch kół biegowych, przyrządu tnącego oraz urządzenia przekazującego siłę i ruch od kół biegowych przyrządowi tnącemu.

Przyrząd tnący K. skła-dasię z szeregu nożyków osadzonych na ramie poruszającej się szybkim ruchem suwakowym wewnątrz tzw. bagnetów, m. które dostają się rośliny.

Kosiński Amilkar — (1769—1823), generał; walczył w legionach Dąbrowskiego. Pamiętniki, pisma o polepszeniu doli włościan.

Kosiński Krzysztof — (+ 1693), przywódca pierwszego buntu kozackiego w r. 1690, przeciw magnatom ruskim, o charakterze wyłącznie społecznym.

Kosmatka (Luzula) — rodzaj roślin zielnych z rodziny sitowatych; 38 gat. przeważnie w obszarach umiarkowanych półkuli pn.; u nas 10 gat. K. owłosiona tworzy pospolicie darnie w lasach.    III, 1193.

Kosmiczne promienie — niewidzialne promienie przedzierające się przez powietrze i powodujące wydatny wzrost przewodnictwa elektrycznego w wyższych warstwach atmosfery.

-► II, 170, 1100, 1101, IV, 425, 426, 434-

Ko8mki jelitowe — małe wyrostki palcowate na błonie śluzowej jelit. ->■ IV, 746, 1137.

Kosmografia — opis zjawisk zachodzących we wszechświecie na podstawie praw astronomii i astrofizyki.

Kosmologia (astronomia), jego powstaniu i rozwoju (kosmogonia).

Kosmopolityzm

działalność człowieka i jego kulturę w oderwaniu od podłoża narodowego i uważający ją za wytwór ogólnoludzkich wzajemności umysłu i ducha. Powstanie uniwersalnej monarchii Aleksandra W. w strż., następnie uniwersalizm chrześcij,, prądy umysłowe tego typu, jak humanizm i oświecenie, w których w-spółdziałali przedstawiciele różnych narodowości — przyczyniły się do rozwoju K., który w XIX w. wyszedł z płaszczyzny czysto kulturalnej i na podłożu ekonomicznym przybrał charakter międzynarodowej współpracy anonimowego kapitału i międzynarodówek pracującego proletariatu. Nacjonalizm i pokrewne mu prądy zwalczają K.

Kosmos -* Wszechświat.

Kosodrzew (Pinus mughus) — płożący się krzew szpilkowy, rodzaju sosny; posiada szpilki stępione, nie kłujące; rośnie w górach środk. Europy (u nas w Tatrach i Karpatach) i na Kaukazie; tworzy ponad górną granicą lasów na znacznych przestrzeniach gęste zarośla (t. zw. kraina K.).    -► IV, 133.

Kosogoł — jez. w Górach Sajańskich w Mongolii, 3300 km*.

Kosowe Pole, serb. Kosovo Polje — kotlina w środk. Serbii; pogrom Serbów przez Turków w r. 1389, po którym nastąpił upadek Serbii i koniec carstwa bułg.

Kosów Huculski — m-to pwt. i letnisko po kuckie u stóp Karpat w woj. stanisławowskim Pwt. kosowski uchodzi za typowy obszar hu culslci. 6000 mieszk.

syn poprz.

stycznych, portrety, ujęcie realistyczne. „Ol-szynka", „Chorągiew pancerna" itd. 3. — Zofia (Szczucka) — (* 1890), wnuczka Juliusza K., powieściopisarka, gł. przedstawicielka powieści historycznej w powojennej literaturze polskiej. Szczytowym punktem twórczości K. jest wydana w r. 1936 czterotomowa powieść „Krzyżowcy", dzieje pierwszej wyprawy krzyżowej, wraz z wiążącymi się z nią tematycznie powieściami „Król Trędowaty", 1937 i „Bez oręża", 1937. Szereg powieści historycznych z dziejów Polski („Pożoga", 1922, „Beatum scelus", 1924, „Złota wolność", 1928, „Legnickie Pole") i dwa cykle opowiadań śląskich („Wielcy i mali" i „Nieznany kraj", 1932).

Józef - (1738-1794), biskup inflancki, rzecznik opozycji na sejmie wielkim, potem targowicźanin. Powieszony w Warszawie podczas insurekcji Kościuszki. 2. —Szymon — (1742—1794), brat poprz., kasztelan witebski, hetman polny lit. Brał udział w konfederacji barskiej, przerzucił się potem na stronę Rosji. Hetman polny Targowicy. Przez władze insurekcji Kościuszki aresztowany w Wilnie i stracony. Występuje w „Horsztyńskim" Słowackiego.

Kossakowski

ko wa stewna.

Kostrzewski Franciszek

pospolita wartościowa trawa pa-

1.

(1826-1911), malarz (pejzażysta) i karykaturzysta (obrazki z życia Warszawy).

Kostrzewski Józef -t- (* 1885), prehistoryk, badacz archeologii i osadnictwa przedhistorycznego na ziemiach zach. polskich. Jego dziełem są wykopaliska w Biskupinie.

Koszatka (Dyromya nitedula Pall.) — gat. gryzoni z rodziny koszatek. Sierść żółtawo-brunatna, spód ciała jasno żółty. Żyje w lasach liściastych w pd.-wsch. Europie. W Polsce występuje na pd. i wsch. kraju.

Koszatki zw. pilchy (Myosidae) — rodzina ssaków z rzędu gryzoni. Wyglądem i obyczajami przypominają wiewiórki. Zamieszkują lasy, parki pagórkowatych i górzystych okolic Starego Świata. Zwinne i zręczne, żyją na drzewach. Prowadzą tryb życia nocny; żywią się owocami, nasionami, owadami, jajami itp., zimę przesypiają, niektóre gat. gromadzą zapasy zimowe. Należą rodzaje: koszatka-żołędnica, orzesznica, popielica. ->■ IV, 141.

Koszenila (Coccus cacti L.) — gat. meksyk, czerwca, który przed wprowadzeniem barwników syntetycznych dostarczał czerwieni, używanej do barwienia tkanin. Barwnik K. jest gł. składnikiem karminu. -> I, 581, III, 281.

zamieszkany przez kat. Niemców na Pomorzu koło Chojnic, po obu stronach granicy Polski.

Koszowy — przełożony nad koszem (obozem) kozackim, ataman kozacki.

Koszówki (Psychidae) — rodzina drobnych motyli, których samce są uskrzydlone; samice bezskrzydłe, robakowate, przeważnie ukryte w tzw. koszyczku, tj. pochewce z cząstek roślinnych, zlepionych przędzą, zamieszkiwanej uprzednio przez ich gąsienice.

Koszt — suma pieniędzy wydatkowana na daną rzecz; nakład pieniężny na określony cel. K. handlowe — wydatki związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa handlowego, które

Kossuth — Ludwig — (1802—1894), jeden z wodzów węg. ruchu narodowego i rewolucji 1848 r. Z pocz. rewolucji 1848 r. minister rządu narodowego, w r.1849 — prezydent i dyktator republiki węg. Po stłumieniu powstania węg. K. zbiegł do Turcji, skazany zaocznie na śmierć. Resztę życia spędził na emigracji. -> IV, 1278.

Kostanecki Kazimierz — (* 1863), anatom, członek Polskiej Akademii Umiejętności i wielu stowarzyszeń naukowych, autor licznych prac z dziedziny anatomii porównawczej i opisowej.

Kostera (Ostracion ąuadricornis L.) — denna ryba morska z rodziny Ostraciontidae. Żyje wśród raf koralowych. Ciało pokryte twardymi sześciokątnymi tarczkami. Ubarwienie jaskrawe,

Kostka-Napierski -> Napierski-Kostka.

Kosznajdry

obszar

roz-

Kostniak (osteoma) — guz zbudowany z tkanki kostnej; K. powstaje przeważnie w związku ze zmianami zapalnymi, regeneracyjnymi, rostowymi, zaburzeniami rozwojowymi itp.

Kostnienie — proces wytwarzania tkanki kostnej. Początkowo tworzy się w danym miejscu zawiązek chrząstkowy (lub — rzadziej — łącznotkankowy), który następnie wtórnie przekształca się w kość.

Kostnoszkieletowe ryby (Teleostei) — rząd ryb zawierający większość znanych gat., o szkielecie zupełnie skostniałym.

Kostny olej — olej zawierający ciekłe składniki tłuszczu kostnego, otrzymywanego jako produkt uboczny przy przeróbce kości na klej. Trudno jełczeje; stosuje się jako olej    obciążają cenę towaru. K. postępowania

smarowy do specjalnych celów, np, smarowa-    sądowego i egzekucyjnego — wszelkie

nia broni.    opłaty pobierane w postępowaniu sądowym

Kostny węgiel — węgiel z kości ogrze-    i egzekucyjnym. W postępowaniu karnym K.

wanych bez dostępu powietrza; posiada wła-    procesu obciążają skazanego; w razie uniewin-

sności chłonne (adsorpcyjne), stosuje się do    nienia zalicza się je na rachunek skarbu pań-

odbarwiania soków cukrowniczych, olejów mi-    stwa. W postępowaniu cywilnym początkowo

neralnych itp.    K. obciążają powoda; po wygraniu sprawy sąd

wająca ma prawo egzekwować. Strona, prowadząca proces cywilny na prawie ubogich, nie uiszcza opłat sądowych.

Koszty utrzymania — suma wydatków jednostki, rodziny, należącej do danej grupy społecznej, obliczana na podstawie książeczek budżetowych ; bądź teoretycznie — na podstawie zespołu produktów potrzebnych do minimum egzystencji.

Kostopol — m-to pwt. na Wołyniu; skupia zasądza od pozwanego K., które strona wygry-w okolicy liczne kolonie chłopów polskich.

7000 mieszk.

Kostroma — m-to nad górną Wołgą, niegdyś siedziba udzielnego księstwa rus., dziś ośrodek przemysłu lnianego. 73 000 mieszk.

Kostrowlcki —► Apollinaire Wilhelm.

Kostrzewa (Festuca) — rodzaj roślin z rodziny traw; 110 gat.; u nas 23 gat. Kioski dwu lub wielokwiatowe w wiechach; K. ł ą-

wielkie m-to

III, 225.

przebiega z reguły

-► III, 264

Koszyce, słów. Kosice słowackie nad Hornadem, rozkwitłe już w śrdw. na handlu z Polską. Centrum przemysłowe i kulturalne wsch. części Słowaczyzny. 60 000 mieszk.

Koszycki przywilej — przywilej wydany przez Ludwika węg. w Koszycach w r. 1374, nadający szlachcie polskiej liczne prawa za zapewnienie następstwa na tronie polskim jednej z córek Ludwika. K. P. zabezpieczał nienaruszalność granic królestwa ; zobowiązywał króla do odzyskania strat terytorialnych; zwalniał szlachtę od wszelkich podatków, prócz tzw. poradlnego, 2 groszy od łanu; przyrzekał wynagrodzenie strat wojennych poniesionych poza granicami kraju, naprawę zamków oraz nadawanie wyższych godności Polakom.

z Koszyczek Jan -> Jan z Koszyczek.

Koszyczek — kwiatostan typu groniastego występujący u roślin z rodziny złożonych, w którym liczne, przeważnie drobne, kwiaty wyrastają na płaskim rozszerzonym dnie kwiatostanowym.

Koszykówka — b. popularna sportowa gra w piłkę, pochodząca z Ameryki. W K. grają dwie drużyny po pięciu zawodników lub zawodniczek, na boisku o rozmiarach 27 x 15 m. Celem gry jest wrzucenie piłki do ,,kosza" (obręcz metalowa o średnicy 46 cm, przymocowana do tablicy drewnianej na wys. 3,07 m nad ziemią). Zwycięża drużyna, która w przepisanym czasie zdobędzie więcej koszy. K. wchodzi do programu igrzysk olimpijskich.

Kości (ossa) — twarde i elastyczne składniki ciała kręgowców, złożone z tzw. tkanki kostnej, tworzące kościec. Od zewnątrz K. są okryte błoną, włóknistą, tzw. okostną, odgrywającą ważną rolę w odżywianiu K. Ze względu na kształt, odróżniamy: K. długie (kończyn), płaskie (np. czaszki), krótkie (np. napięstka), puste (zwł. u ptaków) oraz kształtów nieprawidłowych. -> art. ,, Kościec czyli szkielet", III, 87-94; I, 1119, IV, 1106. K. zapalenie ( ostitis ) łącznie z zapaleniem szpiku kostnego. Szczególnym typem zapalenia K. jest gruźlica K., prowadząca do powstawania przetok i obumierania odcinków tkanki kostnej. K. złamanie (fracturae ossium) — przerwanie ciągłości kości na skutek urazów mechanicznych, z uszkodzeniem miękkich tkanek otaczających, wyr lewami krwawymi itp. Leczenie złamań K. polega na takim ustawieniu odłamków, które by umożliwiło ich zrost bez zniekształcenia kończyny. K. zmięknienie (osleomalacia) — rzadka choroba ogólna układu kostnego; polega na odwapnieniu kości, które stają się miękkie, giętkie i zarazem łamliwe, a pod wpływem ciężaru ciała i czynności mięśni ulegają znacznemu zniekształceniu. Zależy prawdopodobnie od zaburzeń w gruczołach o wydzielaniu wewnętrznym.

Kościan — m-to pwt. w woj., poznańskim. 10 000 mieszk.

Kościec, szkielet — całkowity zespół kości, tworzący podstawę ciała znacznej większości kręgowców. -* art. ,,Kościec czyli szkielet", III, 87-94.

Kościelec — szczyt Tatr polskich nad Halą Gąsienicową. 2158 m wys.

Kościeliska Dolina — najładniejsza dolina polskich Tatr zach., wyżłobiona w wapieniach.

Kościelna muzyka — ważna część liturgii chrześcij. Podstawą kat. K. M. jest chorał gregoriański, ewangelickiej K. M. — chorał protest. Do rozwoju K. M. przyczyniły się przypuszczalnie gr. i wsch. wpływy oraz muzyka ludowa poszczególnych narodów europ. Aż do IX w. K. M. jednogłosowa, potem rozwija się wielogłosowa. Ok. 1600 r. rozwinęła się K. M. z akompaniamentem (Schiitz, J. S. Bach). Zostaje również wprowadzona do kościoła czysta muzyka instrumentalna. Rozkwit kat. K. M. nastąpił przed r. 1600 (Dufay, Pale-strina i i.). Po r. 1600 występuje wspaniale K. M. ewangelicka (Bach, Handel i i.). Czołowi klasycy muzyki (Haydn, Mozart, Beethoven) mają również w swym dorobku utwory K. M.

Kościelne Państwo -* Państwo Kościelne.

Kościelne prawo -> Kanoniczne prawo.

-* III, 96.

Kościelski -1. - Józef - (1845-1911), działacz polit., poeta, dramaturg. Poseł do sejmu prus., potem członek prus. Izby Panów; 2. — Władysław — (1886—1933), syn poprz., poeta-liryk; znakomity przekład polski „Fausta" Goethego.

Kościerzyna — m-to pwt. w kaszubskiej części Pomorza. 7000 mieszk.

Kościoły ewangelickie -»- Protestantyzm.

-* 111, 107-109.

Kościół katolicki -* Katolicyzm.

-* III, 97-106.

Kościół wschodni -* Prawosławie.

-* III, 106, 107.

Kościuchnówka — wieś nad Styrem wsławiona chlubnymi walkami Legionów polskich (I i III brygady) 4 lipca 1916 r.

Kościuszki Góra, ang. Mount Kosciusko maunt kosz’juskou — najwyższy punkt Australii, w Nowej Pd. Walii, odkryty i nazwany przez Strzeleckiego. 2241 m wys.

I, 433, 434.

Kościuszki Wyspa, ang. Kosciusko Island, kosz’juskou 'ajl&nd — jedna z przybrzeżnych wysp pd.-wsch. Alaski, nazwana przez Amerykanina Dalia.

Kościuszko Tadeusz — (1746—1817), „Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej", wódz wojny narodowej w r. 1794. Wychowanek Korpusu Kadetów w Warszawie. W 11. 1776—1784 walczył w obronie niepodległości Stanów Zjednoczonych. W r. 1792 walczył —

jako generał brygady — z wojskami ros. (Zieleńce, Dubienka). Podał się do dymisji po przystąpieniu króla do Targowicy. W r. 1794 stanął na czele insurekcji (-> Kościuszkowskie powstanie). Po klęsce pod Maciejowicami ranny i wzięty do niewoli. Zwolniony w r. 1796 przez cara Pawła, wyjechał do Ameryki. Nie przyłączył się do legionów z powodu braku zaufania do napoleońskiej koncepcji odbudowy Polski. W r. 1817 osiadł w Solurze (Szwajcaria), gdzie zmarł. Pochowany w grobach królewskich na Wawelu. -> I, 188, 756, II, 42, 1241, IV, 1227.

Kościuszko, ang. Kosciusko, kosz’juskou — nazwa kilku miast założonych lub nazwanych przez Polaków w St. Zj. A. Pn. (Indiana, Mis-sissippi, Texas).

Kościuszkowskie powstanie (Insurekcja ostatnia walka Polski przed-

nie-

armie prus.-ros. Tym-

Kotarbiński Tadeusz twórca tzw. realizmu

Koczkodany. -> III, 474.

gry-

(1836-1877), malarz;

iii

Kościuszki)

rozbiorowej w obronie niepodległości. Wybuch przedterminowy wywołał brygadier Madaliński, który broniąc się przed redukcją wojsk, pomaszerował ze swym oddziałem z Ostrołęki do Krakowa, znosząc po drodze posterunki przyjacielskie. Wojska ros. stojące załogą w Krakowie wyruszyły przeciw niemu, z czego skorzystał ukrywający się tu Kościuszko i jako Naczelnik powstania, po przysiędze złożonej 24 marca na rynku krakowskim proklamował akt insurekcji. Zwycięska bitwa pod Racławicami 4 kwietnia, z udziałem ok. 4000 regularnego żołnierza i 2000 zbrojnych w kosy chłopów, (wśród których najbardziej odznaczył się Wojciech Bartos-Głowacki), przyczyniła się do rozszerzenia insurekcji, która objęła Żmudź, Wilno (J. Jasiński) i Warszawę (Kiliński). Rządy objęła 24 maja Rada Najwyższa Narodowa. 7 maja wydał Kościuszko uniwersał połaniecki dla poruszenia mas chłopskich; pobity przez wojska prus.-ros. pod Szczekocinami, zamknął się w Warszawie, oblężony następnie przez czasem padło Wilno, Prusacy zajęli Kraków, a Austriacy lubelskie. 10 października uderzył Kościuszko pod Maciejowicami na wkraczającą do Polski armię Suworowa. Klęska pod Maciejowicami spowodowała upadek insurekcji. Po okrutnej rzezi na Pradze zajął Suworow Warszawę. Król Stanisław August wyjechał do Grodna, gdzie podpisał abdykację. Nastąpił trzeci rozbiór Polski.

Kość słoniowa — substancja z kłów słoni, hipopotamów i morsów; biała lub żółtawa, twarda; bardzo poszukiwana jako materiał do wyrobu cennych przedmiotów galanteryjnych.

-y IV, 683.

Kot Stanisław — (* 1885), historyk kultury, badacz reformacji, członek Polskiej Akademii Umiejętności. „Historia wychowania", „Andrzej Frycz Modrzewski" i i.; redaktor „Reformacji w Polsce" i wydawnictwa „Biblioteka Narodowa".

— (* 1886), filozof, radykalnego. Napisał: „Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk", „Szkice praktyczne (zagadnienie z filozofii czynu)" i i.

-+■ IV, 1080-1081.

Kotawce

Kot domowy (Felis ocreata domestica Briss.) — ssak z rodziny kotów; pochodzi najpewniej od dzikiego K. płowego (Felis ocreata Gm.), żyjącego w Afryce i pd.-zach. Azji. Sierść K. dzikiego jest żółto-płowa nieco pręgowana. K. oswojono już w strż. Egipcie; w Europie i Azji jeszcze w XIV w. K. był rzadko spotykany. Do bardziej cenionych ras K. należą K. D. ang orskie, o długiej jedwabistej sierści, i K. syjamskie, płowo-żółte o łapach, ogonie, uszach i końcu pyszczka ciemno-brunatnych.

-> I, 1224.

Kotewka (Trapa) — rodzaj roślin wodnych, pokrewnych wiesiołkowi; 3 gat. w Europie i Azji; u nas w stawach rośnie K. orzech wodny, roślina jednoroczna o liściach pływających jajowato-rombowatych; kwiaty białe; owoc: orzechy z 4 kolcami; nasiona jadalne.

Kotka — port fiń. nad Zatoką Fińską. 20 000 mieszk.

Kotlarewskij Iwan — (1769—1838), pisarz małoruski, autor pierwszego ruskiego utworu poetyckiego większych rozmiarów, ,,Eneida perełycewana“. satyrycznego obrazu życia na Ukrainie. Komedia ,,Natałka Poltawka“ wana jest i współcześnie.

Kotlin — wyspa w Zatoce Fińskiej pod Leningradem, na której znajduje się Kronsztad.

Kotły (wł. timpano) — instrument perku-syjny pochodzenia azjat., półkulisty kocioł miedziany z napiętą błoną ze skóry; zakres F-f zależnie od (zmiennego) naciągnięcia błony. Do uderzania służą dwie pałeczki z gałkami drewnianymi lub skórzanymi na końcach. Używane w orkiestrach wojskowych (kawaleryjskich).

Kotor, wł. Cattaro — port wojenny jugosłow. w sławnej i pięknej „boce", czyli Zatoce Ko-torskiej. 5000 mieszk.

Kottbus -> Chociebuż.

Kotis Aleksander realistyczne obrazy ludowe, zwł. z okolic Krakowa i widoki tatrzańskie.    7 V 245.

Koturny — jedno z niezbędnych akcesoriów teatru strż., obuwie na grubych podwyższających je podeszwach, w którym aktorzy występowali na scenie, aby być lepiej widocznymi. Stąd przenośnie: mowa koturnowa — sztucznie napuszona, teatralna; stąpać naK. — używać stylu napuszonego, itd.

Kotwica — ciężki stalowy hak, składający się z trzonu i 2 lub więcej łap, które po zarzuceniu K. wbijają się w dno, utrzymując łódź, statek Koturny

Kotwica patentowana.

nowy sow. ośrodek dobycia miedzi na pn. od Jez. Bałchasz.

Kowadełko (incus) — jedna z trzech kosteczek słuchowych, znajdujących się w uchu środkowym.

Kowal (Pyrrhocoris apterus L.) — gat. pluskwiaka różnoskrzydłego z rodziny Pyrrhoco-ridae. Ubarwienie czarne z czerwonym. Żyją masowo na pniach lipowych i wiązowych. Roślinożerne.

Kowalewski Józef mata, orientalista, autor „Słownika mong.-ros.-fr."

ludność zamieszkała na

1.

lub okręt w miejscu. K. patentowana, składana, posiada łapy ruchome, co ułatwia przechowanie i manewrowanie. K. na większych statkach połączone są łańcuchem kotwicznym z windą kotwiczną, służącą do ich podnoszenia.

Kotwicz Władysław —

(* 1872), Orientalista; „Gramatyka jęz. mongolskiego", „Zagadki i przysłowia kałmuckie" i i.

Koty (Felidae) — rodziria ssaków z rzędu drapieżnych. Ciało smukłe i zręczne; głowa kształtna, okrągława, ogon długi, sierść krótka i miękka. Pazury ostre, wysuwalne. Silne kły, i tzw. zęby kruszące (trzonowe); liczba zębów trzonowych znacznie zredukowana. Do rodziny K. należą 3 rodzaje: K. właściwe (Felis), rysie (Lynx) i gepardy (Acinonyz).

Kotyjskie Alpy — pasmo górskie na granicy Francji i Włoch, wys. do 3836 m (Monte Viso).

Kotylion (fr. cotillon, kiti:jó) — dawniej bardzo rozpowszechniony, tańczony i dziś taniec towarzyski, rodzaj walca figurowego, w którym tancerze rozdają sobie wzajemnie drobne upominki, zabawki, bukieciki kwiatów.

Kotzebue August —    (1763 — 1819), pisarz

niem., autor wielu komedyj z życia małomie-szczańskiego. Był agentem na służbie wywiadu carskiego; zasztyletowanie K. przez studenta niem. Sanda stało się punktem wyjścia wielkiego nasilenia reakcji.    -> II, 1260.

Kotzebue Paweł — (1801 — 1884), generał ros.; walczył w wojnie polsko-ros. 1831 r., pierwszy generał-gubernator Warszawy w 11. 1874—1884, prowadził politykę rusyfikacyjną.

Koueit — księstwo ar. nad Zatoką Perską pod protektoratem ang. Połów pereł. 5000 km², 51 000 mieszk. Stolica Koueit.

Kounrad

-* IV, 1173.

(1800-1878), filo--> I, 469, IV, 1037.

Kowalik zw. bargieł (Sitta europaea L.) — gat. ptaków z rodziny kowalików rzędu wróblo-watych. Żyje w lasach w Europie i pn. Azji, w Polsce wszędzie pospolity, nieprzelotny. Żywi się owadami i nasionami drzew.

-> II, 616, I V, 141.

kowalski Franciszek — (1799—1862), poeta, krzemieńczanin, uczestnik powstania listopadowego, autor popularnych „Piosenek żołnierskich" („Tam na błoniu błyszczy kwiecie" i i.).

Kowalski Tadeusz — (* 1889), orientalista, redaktor „Prac Komisji Orientalistycznej Polskiej Akademii Umiejętności", „Arabowie i Turcy w świetle źródeł", „Turcja powojenna" i i.

Kowalski-Wierusz Alfred — (1849—1915), malarz; charakterystyczne polskie pejzaże, zwł. zimowe, sceny z polowań, napady wilków na konne zaprzęgi itd.

Kowel — m-to pwt. na Wołyniu. 28 000 mieszk.

Kowno, lit. Kaunas — stolica Litwy u ujścia Wilii do Niemna i port rzeczny. Do r. 1919 m-to miało charakter polski, a i dziś grupa polska jest b. silna w mieście i okolicy. Stworzenie niepodległej Litwy pchnęło rozwój K. silnie naprzód. Kościół św. Piotra i Pawła z XV w. (polski gotyk). 105 000 mieszk. li, 395, III, 353, 356.

Kozacy

wsch. kresach Polski (Ukraina), zorganizowana wojskowo, składająca się z chłopów ruskich, z polskich awanturników i ze zbiegłych włościan. Podlegali wodzowi (atamanowi). W XVI w. dzielili się na K. osiadłych (Czerkasy, Kaniów) i zaporoskich (na Niżu za porohami Dniepru). K. osiadli, spisani za Zygmunta Augusta i Batorego, utworzyli K. rejestrowych pod wybranym hetmanem i zasłużyli się w wojnach moskiewskich po stronie Polski. Sicz zaporoska uchylała się od posłuszeństwa królowi. Spory rei., samowola magnatów polskich, podszepty nieprzyjaciół Polski wywoływały wśród K. niezadowolenie i bunty od m. w. końca XVI w. W XVII w. K. stanowią militarnie zorganizowany czynnik polit. i pertraktują z Moskwą i Turcją, w okresie hetmaństwa Chmielnickiego występują zbrojnie przeciw Polsce. Poddana przez Chmielnickiego Moskwie w r. 1654, kozaczyzna zawiera z Polską ugodę hadziacką (Wyhowski), nie uznaną przez Moskwę. Zawarty w r. 1686 pokój Grzymułtow-skiego, ulegalizował przejście kozaczyzny do Moskwy, która dążyła do zniesienia praw K. i inkorporacji Ukrainy. Dążeniom tym usiłował się przeciwstawić hetman K. Mazepa przy pomocy króla szw. .Karola XII, ale klęska pod Połtawą w r. 1709 spowodowała zniszczenie Siczy i upadek udzielności kozackiej. Ukaz Katarzyny z r. 1780 przekształcający kozaczyznę na gubernię zniósł ostatecznie autonomię kozacką (-*• Chmielnicki, Doroszeńko, Hanenko, Sa-hajdaczny, Wyhowski). -*■ IV, 215    2. — K.

osiedli nad Donem (t. zw. K. d ońscy), Wołgą (astrachańscy), Kubaniem (kubańscy) i i. rekrutowali się z tych samych elementów, co ukr. Przez długi czas zachowywali pewną niezależność. W XIX w. poddali się Rosji i zostali wcieleni do wojska ros., w którym utworzyli oddziały znakomitej kawalerii jako rodzaj woj-

rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 40 gat. w Europie, Azji i Afryce, u nas 4 gat.

Kozica (Rupicapra rupicapra L.) ssaka parzystokopytnego, przeżuwającego z pod-rodziny antylop. Żyje w wys. górach Europy, w Tatrach niegdyś pospolita, obecnie rzadka, chroniona.

-> IV, 142. (*    1876), polityk

z ro

szczą z

marza-

ros.;

czasu

Kozłowski Leon

m-to w pwt. brzeżańskim nad

(t 303), dwaj

m-to w pwt. krotoszyńskim,

(1798-1830), filareta; w procesie filomatów skazany na wygnanie, zmarł w Petersburgu. Występuje w III części „Dziadów", jemu m. i. poświęconej.

Kółko miernicze — przyrząd do pomiaru długości linij krzywych, zwł. na mapach: kółeczko, którym oprowadza się mierzoną krzywą; obracające się kółko uruchamia wskazówkę, z której położenia na odpowiedniej skali odczytujemy wprost mierzoną długość.

Kórnik — m-to w pwt. śremskim. Zamek wybudowany przez biskupa Mikołaja z K. w XIV w.; należał do Górków, potem do Dzia-łyńskich, wreszcie do Zamoyskich, którzy tu stworzyli fundację narodową. Wspaniała biblioteka. 2000 mieszk.

Kózka (Cerambyx)

ska terytorialnego (osobna organizacja administracji i specjalne przywileje).

Koza domowa (capra hircus) — gat. ssaka parzystokopytnego, przeżuwającego. Odgrywa poważną rolę jako dostarczycielka mleka w tych warunkach, w których niemożliwe jest utrzymanie krowy ze względu na brak dobrej paszy. Największe ilości K. chowa się w Hiszpanii, Grecji, Niemczech, Włoszech, Szwecji. Z delikatnej sierści znana jest K. angor ska, która dostarcza surowca do wyrobu tkanin wełnianych. Użytkuje się również kozie mięso i skóry.

Kozak — ruski taniec ludowy w takcie ²/₄, we wzrastającym tempie.

IV, 179.

Kozłatyn — węzeł kolejowy na zach. Ukrainie koło Berdyczowa, znany ze zwycięskiego zagonu kawalerii polskiej w 1920 r.

Kozibród (Tragopogon)

gat.

Kozicki Stanisław narodowo-demokratyczny, publicysta, w r. 1926 poseł Rzpltej w Rzymie.

Kozienice — m-to pwt. w woj. kieleckim. Państwowa Stadnina 8000 mieszk.

Kozietulski Jan Leon Hipolit — (1781 — 1821), pułkownik. Od r. 1806 walczył w legionach napoleońskich, dowódca sławnej szarży pod Somosierrą.

Koziorożec — gwzb. pd. nieba na eklip-tyce i znak zodiaku, 270° —300''.

Koziorożec alpejski (Capra ibex L.) — gat. ssaka parzystokopytnego przeżuwającego dżiny pustorożców (Bovidae). Zwierzę wysokogórskie, niegdyś pospolite w Alpach, obecnie żyje pod całkowitą ochroną w parkach narodowych Włoch i Szwajcarii.

Kozioróg (Cerambyx cerdo L.) — gat. chrzą-rodziny kózek. Czułki b. dł., skierowane do tyłu, przewyższają znacznie dł. ciała. K. żyje w lasach dębowych, larwa żywi się drewnem.

Kozi Wierch — szczyt Tatr polskich, 2291 m wys.

Kozłek (Valeriana) — rodzaj roślin zielnych z rodziny kozłkowatych, pokrewnych nowatym; ponad 200 gat. gł. w obszarach pn. półkuli; rośliny kłączowe lub rozłogowe o pędach 0,5 — 2 m wys. Z korzeni K. lekarskiego otrzymuje się krople Walerianowe.

Kozłow -> Miczurinak.

Kozłow Iwan — (1774—1838), poeta przekład „Sonetów krymskich" Mickiewicza.

Kozłowski Józef — (1757 — 1831), kompozytor. ,,Requiem“, ,,Te deum" i msze, opery, kantaty, kilkaset popularnych swego polonezów, pieśni i i.

(* 1892), prehistoryk i polityk, legionista; „Młodsza epoka kamienna w Polsce" i i. W 11. 1934—1935 premier.

Kozłowski Władysław Mieczysław — (1859 — 1935), filozof i krytyk literacki, autor prac o filozofii romantyzmu i dekadentyzmu.

Kozowa Koropcem, 6000 mieszk.

Koźlarz, grzyb czerwony (Boletus rufus) — jadalny grzyb kapeluszowy, pokrewny borowikowi ; posiada kapelusz czerwono-brunatny; rośnie w zagajnikach i lasach, zwł. brzozowych.

Koźle, niem. Kosel — m-to i port rzeczny przy ujściu Kłodnicy i jej kanału do Odry. 8000 mieszk.

Koźma i Damian św. św.

bracia-bliźniacy, lekarze w Cylicji. Zamordowani podczas prześladowania chrześcijan za Dioklecjana. Patroni lekarzy i aptekarzy. Paiu. 27 września.

Koźmian Kajetan — (1771 — 1850), kasztelan, senator Królestwa Polskiego, poeta, najzagorzalszy z warszawskich klasyków; wyszydzał Mickiewicza. Autor napuszonych ód okolicznościowych, wielbiących Napoleona. Pracował lat kilkadziesiąt nad dydaktyczno-opiso-wym „Ziemiaństwem" (1839), naśladował Wergilego i Delille’a.

Koźmian Stanisław — (1836—1922), publicysta, redaktor „Czasu", współzałożyciel „Przeglądu Polskiego", jeden z gł. rzeczników konserwatywnej partii krakowskiej (współautor „Teki Stańczyka", 1867). Dyrektor teatru krakowskiego w 11. 1871 — 1885.

-► III, 45.

Koźmin -5000 mieszk.

Kółakowski Feliks rodzaj chrząszczy z rodziny kózek; do 5 cm dł. Larwy w pniach dębowych.

Kózki (Cerambycidae) — rodzina chrząszczy o bardzo dł. czułkach. Larwy przeważnie beznogie, żyją w łodygach roślinnych. Z ważniejszych rodzajów należą tu: dyląż, próchnik, kózka, wonnica i spuszczel.

Kr — s. chem. pierwiastka kryptonu.

Krab.

^ IV, 140. katastrofalna, gwałtowna zniżka kursów obejmująca wszystkie papiery wartościowe.

Kradzież

do r. 1842 stolica Serbii

dawny kraj austr. ; odpowiada

ruch społeczny zmierzający do szerzenia wśród społeczeństwa znawstwa przyrody i kultury ojczystej przez wszechstronne poznanie środowisk, regionów i krain. -> art. III, 109-113.

Krak, Krakus — podaniowy bohater polski, który miał zabić smoka wawelskiego i założyć Kraków na miejscu jego pieczary.

-*IV, 1221.

Krakatau — mała wysepka m. Jawą a Sumatrą, z wulkanem, który wybuchł w r. 1883, wyrzucając w powietrze ²/, wyspy.

Krakowanie olejów mineralnych — destylacja mniej wartościowych olejów mineralnych lub ropy naftowej, prowadzona w wys. temperaturze; przy K. następuje rozkład chemiczny olejów; wydziela się nieco węgla i powstają wartościowe produkty zbliżone do benzyny oraz gazy palne, zużywane do ogrzewania.

III, 820, 821.

Krakowiak

ksm mĘ

Kra — przesmyk około 45 km szer. u nasady Płw. Malajskiego. Projekty przekopania kanału.

Kraby (Brachyura) — grupa skorupiaków dziesięcionogich o silnie skróconym odwłoku, podwiniętym pod głowotułów. Należy tu największy z żyjących skorupiaków, występujący w morzach wsch.-azjat., K. olbrzymi (Kaempfferia kaempfferii), którego nogi dochodzą do 3 m. Przy brzegach Bałtyku i w dolnym biegu Wisły i Noteci żyje, zawleczony z Chin,

K. wełnistoręki (Erio-cheir sinensis A. M. E.). Na ogół morskie, nieliczne tylko słodkowodne; również gat. lądowe, które na okres składania jaj wędrują do wody. Większość gat. jadalna.

Krach (giełdowy)

-► II, 590-592. — przestępstwo polegające na świadomym zabraniu cudzego mienia ruchomego, celem przywłaszczenia. W wypadku, gdy sprawca z nędzy zabrał przedmiot pierwszej potrzeby o małej wartości, sąd może go uwolnić od kary. Kwalifikowane przestępstwo, zagrożone surowszą karą, stanowi K. rozbójnicza, polegająca na użyciu przemocy celem utrzymania posiadania skradzionego przedmiotu.

Krafft-Ebing Richard - (1840-1892), wybitny psychiatra niem. Prace z dziedziny psychologii sądowej i zagadnień seksualnych.

Kragujewac w urodzajnej i lesistej Szumadii. 27 000 mieszk.

Kraina dzisiejszej Słowenii.

„Kraj“ — petersburski tygodnik polit.-spo-łeczny, redagowany w duchu ugodowym* przez Erazma Piltza w 11. 1882—1906.

Krajczy — do panowania Władysława IV urzędnik dworski; potem tytuł dworski.

Krajewski Rafał — (1834—1864), architekt, organizator i członek Rządu Narodowego powstania 1863 r., stracony na stokach cytadeli warszawskiej 5 sierpnia 1864 r. wraz z Trauguttem, Toczyskim, Jeziorańskim i Żulińskim.

Krajna — stara nazwa pogranicza wielko-polsko-pomorskiego na pn. od Noteci m. Głdą a Brdą.

Krajobraz (geograficzny) — zespół zjawisk fizycznych i biologicznych na pow. ziemi, pozostających we wzajemnej zależności. Wyróżniamy pierwotny, nie tknięty ręką człowieka, K. naturalny oraz przekształcony K. kulturalny.

-+//, 548-549.

Krajoznawstwo

śpiewka i taniec ludowy z przyśpiewkami z okolic Krakowa, w takcie */₄, o wesołym charakterze.

-r IV, 179, 251.

Krakowska Rzeczpospolita — republika utworzona na kongresie wiedeńskim w r. 1815 z Krakowa, 3 miasteczek i 224 wsi. Pozostawała pod silną kontrolą państw zaborczych. Rządy sprawował senat z prezydentem na czele, władzę ustawodawczą — „zgromadzenie reprezentantów". Po powstaniu listopadowym potężny ośrodek propagandy emigracji, walczyła K. R. z ciągłym ograniczaniem jej praw przez państwa zaborcze. Po wypadkach 1846 r. (próba wzniecenia powstania przez Mierosławskiego i rabacja chłopska) K. R. została wcielona do Galicji.

Kraków — stary gród Wiślan, później stolica Małopolski i Polski (w 11. 1320—1609), następnie m-to koronacyjne królów oraz pierwszy ośrodek duchowy Polski, uwarunkowany istnieniem najstarszego w Polsce uniw. Po rozbiorach skupiły się tu polskie dążenia niepodległościowe, osiągając swoje najwyższe napięcie w organizacji Legionów. W Polsce odrodzonej jest K. m-tem woj., pierwszorzędnym ośrodkiem Sukiennice w Krakowie ; kulturalnym oraz Pante- w głębi Kościół Mariacki, onem narodowym z grobami królów i bohaterów na Wawelu, Śrdw. śródmieście najlepiej zachowane w Polsce. Liczne zabytki: romański kościół św. Andrzeja, gotyckie kościoły dominikanów, franciszkanów z witrażami Wyspiańskiego. N. Marii Panny (Mariacki) z ołtarzem Wita Stwosza, św. Katarzyny i i., zamek królewski i katedra na Wawelu, liczne i bogate muzea itd. Rozwój przemysłu z metalurgią na czele. 221 000 mieszk. -> art. ,, Wawel“, IV, 1221 —1231; I, 575, 1213, II, 394, 395, 655, IV, 182, 192, 193, 235, 236, 239, 732, 1060, 1426.

Krakusa kopiec — kopiec usypany na wzgórzu pod Krakowem na prawym brzegu Wisły. K. K. wg. podania miał być usypany nad

Krakusi

1.

(* 1885), malarz,

III, 93.

(1735-1801), najcel-

w Poczdamie.

-► I, 594, 595, IV, 226, 227, 1221.

1. - Wincenty - (1783 —

grobem Krakusa. Badania w 11. 1933—1935 wykazały, że K. K. nie kryje żadnego grobu.

lekka kawaleria; istniała w Księstwie Warszawskim i podczas powstania 1830/31 r. 2. — obecnie: organizacja konnego przysposobienia wojskowego.

Kramarz Kareł —    (1860— 19371. polityk

czes. Nacjonalista, przywódca stronnictwa młodoczechów. Ideolog panslawizmu i zbliżenia Czech z carską Rosją; w r. 1916 oskarżony o zdradę, skazany na śmierć i ułaskawiony przez cesarza Karola I. W Czechach niepodległych przewodniczący Zgromadzenia Narodowego w r. 1918, pierwszy premier czechosł. (do r. 1919).

Kramsztyk Roman portrecista.

Kraniologia — nauka o budowie czaszki, część antropologii szczegółowej.

Kraniometria — zbiór metod pomiarowych dotyczących budowy czaszki, część antropometrii.

Krasicki Ignacy niejszy poeta polski epoki stanisławowskiej, typowy przedstawiciel oświecenia, „książę poetów". Faworyt króla Stanisława Augusta, od r. 1767 biskup warmiński, po pierwszym rozbiorze Polski — wierny poddany i współbiesiadnik Fryderyka II prus.

Rozpoczyna działalność literacką jako współpracownik „Monitora". W r. 1775 ogłasza „Myszeidę", heroi-komiczny poemat zwierzęcy. Epopea komiczna, „Monachomachia" (1778) jest satyrą na życie zakonne (odwołaniem „Mo-nachomachii" była „Anty monachomachia"). W r. 1776 wydał „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki", powieść obyczajowo-dydaktyczno-awanturniczo-utopijną. Mistrzowskie „Satyry" (1779). Najlepiej wypowiedział się w formie zwięzłej bajki („Bajki i przypowieści" 1779, „Nowe bajki"), którą doprowadza do doskonałości. Słabsze są: epopeja heroiczna „Wojna Chocimska" (r. 1780), i dydaktyczna powieść „Pan Podstoli" (w 11. 1778—1784), a także komedie.

Krasiczyn — m-ko nad Sanem, blisko Przemyśla; późno renesansowy pałac budowany w 11. 1598-1633.

Krasińska Franciszka — (1744—1796), mor-ganatyczna małżonka Karola ks. kurlandzkiego, Brała udział w konfederacji barskiej („Dziennik Franciszki Krasińskiej" Hoffmanowej).

Krasiński — 1. — Adam — (1714—1800), biskup kamieniecki, twórca konfederacji barskiej. Przeciwnik Stanisława Augusta. Współuczestnik sejmu wielkiego, obrońca konstytucji 3 maja. 2. — Michał Hieronim — (1712-1784), brat poprz., podkomorzy różański, marszałek generalny konfederacji barskiej. Ambitny, żądny władzy, wywoływał zatargi z kierownictwem konfederacji, przeciwnik Pułaskiego

Krasiński Ignacy — (1774—1840), generał, walczył w kampanii 1792 r., potem w insurekcji Kościuszki i w legionach napoleońskich. Po wybuchu powstania listopadowego minister wojny.

Krasiński

1858), generał. Wsławiony w kampaniach napoleońskich. Działał w kierunku zbliżenia polsko-moskiewskiego. Członek Sądu Sejmowego 1827/8 przeciw Tow. Patriotycznemu, jedyny głosował za karą śmierci dla oskarżonych. Po powstaniu mianowany senatorem ros. W r. 1856 sprawował zarząd Królestwa do przyjazdu Gor-czakowa. 2. — Zygmunt — (1812—1859), syn poprz., jeden z wielkiej trójcy poetów romantycznych, ur. w Paryżu, całe niemal życie spędził za granicą, do czego przyczyniły się konflikty ojca ze społeczeństwem polskim. Twórczość literacką rozpoczął w 15 roku życia szeregiem romansów historycznych w stylu Walter Scotta. („Pan trzech pagórków", „Grób rodziny Reichstalów", „Władysław Herman i dwór jego" i i.). W r. 1830 poznał się K. w Szwajcarii z Mickiewiczem; spotkanie to, wraz z lekturą dziel filozoficznych oraz ciężkimi przeżyciami osobistymi (niemożność wzięcia udziału w powstaniu wobec zakazu ojca, przymusowy wyjazd do Petersburga na dwór carski w 11. 1832 — 33 i ciężka choroba oczu), pogłębiło wewnętrznie młodego poetę; napisany w r. 1831 romans poetycki na tle dziejów polsko-ros. XVII w. „Agaj-Han" świadczył o doskonaleniu się jego artyzmu. W 11. 1833 — 36 powstają największe arcydzieła K. : „Nieboska Komedia" (pisana w r. 1833, wydana w r. 1835), potężna wizja przyszłych przewrotów socjalnych, na tle któryeh rozgrywa się osobisty dramat poety, jako ,,obrońcy religii i chwały przeszłości" i ,,Irydion", liryczno-dramatyczny „poemat zemsty", w zakończeniu przekształcający się w apoteozę idei chrześcij. na gruzach ginącego Rzymu. W II. 1834 — 38 przeżywa K. romans z Joanną Bobrową; dla niej pisze „Modlitewnik" i szereg liryk. W r. 1838 zbliża się ze Słowackim i nawiązuje romans z Delfiną Potocką. Szczęśliwa miłość i wpływ filozofii Cieszkowskiego, odzwierciedlający się w rozprawie „O Trójcy w Bogu", przekształcają pogląd na świat K. Wyrazem tego jest poemat nadziei „Przedświt" (wydany w r. 1843), poprzedzony wykładem historio-zofii wyznaczającym rolę dziejową Polski. Z tego okresu pochodzi szereg mniejszych poematów i liryk, m. i. wizyjne „Trzy myśli Ligenzy" i „Noc letnia". W r. 1843 na życzenie ojca żeni się K. z Elżbietą Branicką, Filozofię „Przedświtu" rozwijały „Psalmy" przyszłości", w których K. przeciwstawiał się radykalizmowi emigracji; to stanowisko K., występującego jako przewodnik narodu, było powodem konfliktu ze Słowackim. Ostatni okres życia K. zaznaczył się osłabieniem sił twórczych, prze-

sow. port turkmeński w stepie nad Morzem Kaspijskim, z połączeniem okrętowym do Baku i kolejowym w głąb Turkestanu; ważny punkt przeładunkowy dla bawełny turkestańskiej. 10 000 mieszk.

Krasnystaw — m-to pwt. w woj. lubelskim nad Wieprzem. 10 000 mieszk.

Krasowe zjawiska — zjawiska polegające na tworzeniu się rowów, bruzd, kominów, jaskiń podziemnych i tuneli w skałach wapiennych. Przyczyną ich jest rozpuszczanie węglanu wapnia przez wody deszczowe. Tworzy się w ten sposób sieć jaskiń i podziemnych kanałów, którymi bardzo często płyną wielkie rzeki.

(1844-1900), autor licznych, popularnych w swoim czasie pieśni o tkliwej melodyjności („Piosnka o piosence", „Skrzypki swaty", „Duma").

Kraushar Aleksander (pseud. Alkar) — (1842—1931), adwokat, literat i autor dzieł historycznych, uczestnik powstania 1863 r.

Krauz-Kelles Kazimierz

rzona

kość wcho-

rabianiem tematów młodzieńczych (,,Dzień dzisiejszy", „Ostatni" i i.). Zmarł w Paryżu. Pochowany w Opinogórze.

-► III, 656, IV, 229, 599, 1061, 1221.

Kraska (Coracias garrula L.) — gat. ptaków z rodziny krasek, rzędu kraskowatych. Upierzenie jaskrawe, zielonkawo-niebieskie. Żyje w Europie, zach. Azji i Afryce, w Polsce dość pospolita, przelotna. Żywi się większymi owadami. Głos przykry chrapliwy, kraczący.

Kraskowate (Coraciiformes) — rząd ptaków. Ptaki o bardzo różnorodnym wyglądzie zewnętrznym, posiadają wiele wspólnych cech: otwory nosowe rozdzielone przegrodą, nogi przystosowane do życia nadrzewnego, jeden albo dwa palce zwrotne. Żywią się pokarmem zwierzęcym. Należą liczne gat.; grupują się w rodzinach : krasek, zimorodków, żołn, dudków, dzioborożców, lelaków, jerzyków, kolibrów, tukanów, dzięciołów.

Krasnoarmiejsk -*• Jałta.

Krasnodar, dawniej Jekaterynodar — m-to w Z. S. R. R. nad Kubaniem, dawniej ośrodek kubańskich Kozaków, znany z zaciętych walk z udziałem IV Dywizji strzelców polskich, w czasie rewolucji ros. 162 000 mieszk,

Krasnodrzew koka (Erythror.ylon Coca) — gat. krzewu, pokrewnego lnowi; rośnie dziko w Peru i w Boliwii, uprawiany w obszarach tropikalnych; z liści K. K. otrzymuje się kokainę.    -* III, 280.

Krasnogwardiejsk -»■ Gatczyna.

Krasnohorska Eliska — (1847—1926), poetka czes., przywódczyni czes. ruchu kobiecego. Tłumaczyła „Pana Tadeusza".

Krasnojarsk — syberyjskie m-to nad Jeni-sejem. 72 000 mieszk.

Krasnokwiat (Haemanthus) — rodzaj roślin cebulkowatych z rodziny amarylkowatych; 60 gat. występuje gł. na Kaplandzie; hodowane często dla pięknych kwiatów.

Krasnorosty (Rhodophyceae) — klasa roślin-glonów; gł. glony morskie, posiadające obok zieleni barwnik czerwony; plechy o budowie bardzo różnorodnej na ogół rozmiarów nie większych niż ¹/a m; niektóre jadalne lub używane na lekarstwo.

IV, 644, 649.

Krasnowodsk

K. Z. występują najobficiej w Istrii; u nas w Jurze Krakowskiej i na Pokuciu.

Kraszewski Józef Ignacy — (1812—1887), twórca polskiej powieści nwż., jeden z najpłodniejszych pisarzy świata (ok. 600 tomów, w tym powieści, komedie, studia naukowe, poezje), niezmordowany pracownik na polu oświaty narodowej. W r. 1839 wydał powieść, która zdobyła mu rozgłos: „Poeta i świat". Walczył o sprawę ludu w powieściach przepojonych tendencją demokratyczną („Ulana", „Budnik", „Chata za wsią"). W r. 1859 objął redakcję „Gazety Polskiej". W r. 1863 zmuszony do wyjazdu do Drezna — napisał, jako B. Bolesławita, powieści z dziejów powstania styczniowego („Dziecię starego miasta", „Szpieg", „Żyd"). Powieści historyczne: z czasów saskich („Brtihl" i „Hrabina Cosel"), słów. idylla „Stara Baśń" 1876. W r. 1883 oskarżony o zdradę stanu na rzecz Francji, aresztowany przez Prusaków. W 1885 wypuszczony z więzienia, zmarł w Genewie. -»■ I, 527, II, 39, 93, IV, 231, 335, 553.

Kraśnik — m-to w pwt. janowskim na Wyżynie Lubelskiej, pamiętne klęską Rosjan, zadaną im przez Austriaków w 1914 r.

Kraśnik (Zygaena) — rodzaj motyli z rodziny Zygaenidae. Latają w lecie w dzień na łąkach i polanach leśnych. Skrzydła wydłużone, przednie stalowe w jaskrawe plamy, tylne przeważnie czarne.

Krater — waza gr. o dwóch uchach, często bogato zdobiona; zachowane są K. brązowe i gliniane.    -*■ I, tabl. 46, e.

Krater wulkaniczny — wylot komina wulkanu, przez który następuje wybuch gazów i wylew lawy z wnętrza ziemi na pow.

Kratzer Kazimierz

(1872-1906), socjolog i działacz społeczny, członek P. P. S. Prace naukowe z dziedziny socjologii, szereg broszur propagandowo-popularnych.

Krawczyk (Sutoria sutoria Forst.) — gat. ptaków z rodziny pokrzewek, rzędu wróblo-watych. Zamieszkuje ogrody, niewielkie lasy w pd. Azji. Wije gniazdka z włókien roślinnych i wełny zwierzęcej, zawieszając je m. dwoma liśćmi zeszytymi przez niego samego brzegami.

Krawędź dwóch płaszczyzn — prosta, utwo-przez wszystkie ~'’nkty wspólne tych płaszczyzn. K. wielościanu — odcinek utworzony przez wszystkie punkty wspólne dwóch jego przyległych ścian.

Krąg (vertebra, spondylus) dząca w skład kręgosłupa; K. składa się z trzonu i łuku, ograniczającego t. zw. otwór kręgowy.

2Z_

Krążownik.

K. lekkie o wyporności

(1850-1919), po-

(1729-1793), ge-

zozoicznej. Morza cofają się, aby środku tego okresu ponownie zalać odsłonięte lądy. Rozpoczynają się zjawiska górotwórcze, które przybiorą na sile dopiero w następnej erze. W świecie organicznym dokonują się głębokie zmiany. Nazwa K. O. pochodzi od kredy, która powstała w tym okresie dzięki istnieniu ogromnych ilości otwornic.

II, 554, IV, 121, 122, 1531-1532.

(*    1875), znakomity

skrzypek austr. i kompozytor utworów skrzypcowych.

Krematorium — budynek, w którym odbywa się spalanie zwłok. Zwłoki spalane są w temperaturze 800°—1000° w komorze podziemnej ; popiół spada do specjalnych zbiorników, skąd zbiera się go do urn. K. znajduje się w wielu krajach europ. (Polska nie posiada K.). Kościół kat. zabrania palenia zwłok.

Kremer Józef — (1806—1875), jeden z polskich przedstawicieli filozofii Hegla, której metodę stosował przede wszystkim do rozważania zagadnień estetycznych. Gł. dzieła: „Listy z Krakowa", „Podróż do Włoch", „Wykład systematyczny filozofii" i i.

Kreml

Krąp (Blicca bjórkna L.) — ryba z rodziny karpiowatych (Oyprinidae), podobna do leszcza, żyje w rzekach Europy środk., wkracza do Bałtyku.

Krążenia narządy -> Krwionośny układ.

-+ 1, 986, III, 1007, IV, 752.

Krążkopławy (Scyphozoa) — gromada parzy-dełkowców występujących gł. pod postacią meduzy. Jama chłonąco-trawiąca podzielona przegrodami. Powstają przez poprzeczny podział tzw. scyfopolipa na szereg krążków. Pospolitym gat. naszego Bałtyku jest chełbia modra.

Krążownik — okręt wojenny, używany od XIX w., stosunkowo słabo opancerzony, dobrze uzbrojony, szybki, zwrotny, z dużym zasięgiem pływania. Istnieje kilka typów K., m. i.: 1. — K. liniowe (-+ Liniowy okręt). 2 — K. ,,traktatowe"

(o typie ustalonym w traktacie waszyngtoń- , skim) o wyporności ok. 10 0001, szybkości do 38 węzłów, uzbrojone przeważnie w działa 203 mm, w kilka dział artylerii przeciwlotniczej i do 8 wyrzutni torpedowych. 3.

3000 —8000 t, szybkości do 42 węzłów, uzbrojone w kilka dział do 150 mm, kilka dział przeciwlotniczych i do 12 wyrzutni torpedowych.

-► III, 432, 1124, tabl. 142 b i 143 a, b.

Krechowieccy ułani — I pułk ułanów im. pułk. B. Mościckiego, nazwany tak na pamiątkę bitwy pod Krechowcami, stoczonej 24 lipca 1917 r. m. I pułkiem ułanów polskich skich pod dowództwem pułk. B. Mościckiego a przeważającymi siłami niem. i austr.

Krechowiecki Adam wieściopisarz, gł. powieści historyczne na tle dziejów Polski. ,,Starosta Zygwulski", „Szary wilk", „Tarłówna", ,,Veto" i i.

Kreczetnikow Piotr nerał ros. głównodowodzący przeciw konfederatom barskim; w r. 1792 naczelny wódz armii okupującej Litwę, organizował konfederację targowicką na Litwie, potem generał-guberna-tor ziem lit. zajętych przez Rosję.

Kreda — skała biała, ziemista, miękka, bardzo łatwo ścieralna, złożona z mikroskopowej wielkości skorupek otwornic (z węglanu wapnia). Tworzy się w morzu na większych głębokościach. Służy do pisania na tablicach. W Polsce pokłady K. znajdują się na Podolu.

Kredowy okres — okres geol. w erze me-

m. w. w

Kredyt (z łac. credo — wierzę) — zaufanie, wiara, zawierzenie pewnej sumy pieniędzy. Transakcja, przy której jedna strona, wierzyciel, daje drugiej, dłużnikowi, pewne dobra pod warunkiem otrzymania ich równowartości w późniejszym terminie. K. towarowy — udzielany w towarze, nie w gotówce. K. zamrożony, niespłacalny, którego nie można ściągnąć w terminie spłaty. Np. K. zamrożone w Niemczech na skutek ograniczeń dewizowych. -* art. III, 114-124; I, 550, 551, 11, 150, 783.

Kredytowe Towarzystwo Miejskie -*

Towarzystwo Kredytowe Miejskie.

Kredytowe Towarzystwo Przemysłu Polskiego -> Towarzystwo Kredytowe Przemysłu Polskiego.

Kredytowe Towarzystwo Ziemskie ->

Towarzystwo Kredytowe Ziemskie.

Krefeld-tJrdingen — gł. ośrodek tkactwa jedwabiu i aksamitu w Niemczech (Nadrenia), 165 000 mieszk.

Kreisler Fritz

rodzaj cytadeli, ośrodek grodu warownego, lub twierdzy ros. Najbardziej znany i zachowany dotąd K. w Moskwie jest najstarszą dzielnicą moskiewską z licznymi monumentalnymi budowlami, mieszczącymi dziś biura rządu sow.

-> I, 744.

Kreole (z hiszp. criolló) — w dawnych fr., hiszp. i portug. koloniach ameryk., a także afryk. i wsch.-ind. biali czystej krwi tam urodzeni, w przeciwieństwie do przybyszów europ.

-> II, 968, 969.

Kreon — w podaniach gr. król Teb, brat Jokasty; bronił miasta przeciwko wyprawie siedmiu wodzów. Zabronił pochowania zwłok Polinika i skazał Antygonę na zakopanie żywcem za przekroczenie tego zakazu.

Kreozot — ciężki olej, otrzymywany przy suchej destylacji węgla brunatnego i drzewa bukowego. Dzięki zawartości wyższych fenoli posiada własności antyseptyczne; stosuje się w medycynie w chorobach dróg oddechowych.

Kresilas z Cydonii (na Krecie) — (V w. prz. Chr.), rzeźbiarz gr. z czasów Perykleso-

gat. ssaków

owadożernych z rodziny kretów. K. zamieszkuje łąki i pola uprawne Europy, pn. i środk.

Azji; żyje pod pow. ziemi, żywi się wyłącznie pokarmem zwierzęcym, w zimie żeruje w głębszych warstwach ziemi. Futro często noszone, niezbyt trwałe.

Kreta, Kandia — największa z wysp gr.; oddziela Morze Egejskie od Śródziemnego; górzysta (góry do 2490 m: szczyt Psiloritis    umocowany na tylnej ścianie brzucha, pod-

w paśmie gór kredowych Ida); doliny górskie    trzymujący jelita i doprowadzający do nich

b. urodzajne: uprawa owoców, wina, oliwek. naczynia krwionośne i nerwy.

Klimat śródziemnomorski. We wczesnej strż. była K. wielkim ogniskiem kultury. Ludność gr. 8000 km*, 386 000 mieszk. Gł. m-to Kandia (strż. Herakleion). -*• art. ,,Egea", II, 115 — 124;

I, 530, IV, 79.

Kręto jeże (Centetidae)

z rzędu owadożernych. Ciało wydłużone, pokryte giętkimi kolcami lub sztywną sierścią; głowa opatrzona ryjkiem, nogi krótkie. Zamieszkują Madagaskar. Należy tu tanrek (Centełes ecuudatus Schreb), dł. ciała 40 cm; ryje głębokie nory w ziemi, okresy suszy przesypia ; żywi się pokarmem mięsnym i roślinnym. Smaczne mięso.

Kretschmer Ernst — (* 1888), niem. psychiatra, znany badacz konstytucjonalizmu.

Napisał: „Budowa ciała i charakter", „Człowiek genialny" ii. -► I, 910, III, 66—67.

Kretynizm, matołectwo (cretinismus) — szczególny typ niedorozwoju umysłowego, powstały na skutek niedostatecznej czynności tarczycy, połączony zwykle z jednoczesnym niedorozwojem fizycznym.

Kreuger War — (1880—1932), szw. potentat przemysłowy. K. koncern — prowadzone pod kierownictwem K. szw.-ang.-amer. przedsiębiorstwo finansowo-przemysłowe, które przez długie lata panowało nad światową produkcją zapałek. K. koncern wydzierżawił również polski monopol zapałczany. K. koncern zachwiał się w 1932 r. w związku z kryzysem na międzynarodowym rynku finansowym, przy czym ujawniono szereg oszukańczych transakcyj i fałszerstw bilansowych K.

fałd otrzewnej,

Krezole — izomeryczne związki organiczne z grupy fenoli, pochodne toluenu (toluolu), CHjC,H₄OH. Otrzymywane ze smoły pogazowej ; stosują się do wyrobu barwników i jako środek dezynfekcyjny.

Krezus

wych. Słynna „Ranna amazonka" (kapito-lińska) oraz portret Peryklesa.

Kresy — początkowo posterunki wojskowe rozstawione w łańcuch na pograniczach Podola i Ukrainy, jako straże graniczne od napadów tatar. Potem — określenie granic Rzpltej od Zaporoża, Tatarów i Wołoszczyzny. Obecnie — tyle co pogranicze.

Kret (Talpa europaea L.)

rodzina ssaków

-> II, 1154. Kreutzer Rodolphe — (1766—1831), znany skrzypek i kompozytor fr., (Beethoven poświęcił mu sonatę skrzypcową op. 47, tzw. , Sonatę Kreutzerowską").

Kręuznach — kąpielisko niem. w Nadrenii koło Moguncji; solanki. 25 000 mieszk.

• Krew — swoista tkanka składająca się z osocza, w którym zawieszone są komórki: ciałka czerwone (erytrocyty), białe (leukocyty) i płytki krwi, spełniająca w ustroju tkankowców niezwykle ważne i wielorakie czynności. -* art. III, 124-138; III, 722, 724, 889, 1009, IV, 745, 977, 1099, 1103.

Krewe — kapłan-ofiarnik pogańskiej Litwy; K. krewejto — najwyższy kapłan.

Krewetka (Palaemon) — rodzaj skorupiaków dziesięcionogich poławianych na wybrzeżach mórz. W Bałtyku żyje K. bałtycka (P. ad-spersus Rathke).

Krewo — m-ko w pwt. oszmiańskim; miejsce śmierci Kiejstuta (w r. 1382). Tu w r. 1385 odbył się zjazd Jagiełły z panami polskimi, w którym określono warunki panowania Jagiełły w Polsce.

Krezka (mesenterium)

(J* 541 prz. Chr.), ostatni król Lidii w 11. 555 — 541, słynny ze swoich bogactw.

Kręgarstwo — metoda leczenia rozmaitych schorzeń za pomocą ostukiwania, omacywania i masażu kręgosłupa, stosowana przez niektórych lekarzy i znachorów, tzw. kręga-rzy, wychodzących z założenia, że większość chorób zależy od zmian w kręgosłupie.

Kręgle — niem. gra wprowadzona do Polski za Sasów; polega na przewracaniu toczonych słupków drewnianych (kręgli) kulami Gra w K. odbywa się na specjalnie urządzonym miejscu, tzw. kręgielni.

Kręgosłup (columna vertebralis, rhachis) — oś kośćca, stanowiąca podstawową część szkieletu tułowia. W skład K. człowieka wchodzi: 7 kręgów szyjnych, 12 — piersiowych, 5 — lędźwiowych, oraz powstałe ze zlania się kręgów krzyżowych i ogonowych — kość krzyżowa i ogonowa. Otwory kręgowe poszczególnych kręgów tworzą razem tzw. kanał kręgowy, w którym mieści się rdzeń kręgowy.

-* III, 91-92.

Kręgouste, albo smoczkouste (Cyclosto-mata) — dawniej zaliczane do ryb, obecnie wy-odrębione jako oddzielna gromada. Budowa prymitywna, szkielet chrząstkowy. Otwór gębowy okrągły, opatrzony rogowymi ząbkami. Brak szczęk, struna grzbietowa istnieje przez całe życie. Oddychanie skrzelowe. W rozwoju zachodzi metamorfoza. Żyją w morzu i wodach słodkich. Niektóre pasożytują w rybach.

Kręgowce (Vertebrata) — podtyp należący do typu strunowców (Chordata). Należą zwierzęta opatrzone kostnym lub chrzęstnym szkieletem ; osią szkieletu jest kręgosłup, składający się w zasadzie z poszczególnych odcinków —

Krętak.

Krogulec (Accipiter nisus L.) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny jastrzębi, rodziny sokołów. Zamieszkuje Europę, środk. izach. Azję, pn. Afrykę, w Polsce rozpowszechniony. Poluje na drobne ptaki.

Krokiet

rząd gadów.

(1512-1589), biskup

kręgów. Symetria ciała dwuboczna. Szereg wspólnych cech budowy wewnętrznej: układu nerwowego, krwionośnego, wydalniczego itp. K. dzielimy na gromady: kręgouste, ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki.    -» IV, 646.

Krępla (Yucca) — drzewa pn. i środk. Ameryki, z rodziny liliowatych; tworzą rozgałęziające się pnie drzewiaste, a na szczycie korony z dług. twardych liści; niektóre gat. sadzone w obszarach ciepłych jako ozdobne.

Krętaki (Oyrinidae) — rodzina chrząszczy wodnych. Ciało niewielkich rozmiarów eliptyczne, o grzbiecie wypukłym, spodzie spłaszczonym. Oczy dobrze rozwinięte, czułki krótkie. Drapieżne; poruszają się szybko po pow. wody. Należą liczne gat., z nich kilka żyje w Polsce.

Krętki (spirochaetae) — drobnoustroje w kształcie śrubek lub sprężynek; zaliczane do pierwotniaków, stanowią twory pośrednie m. pierwotniakami i bakteriami. Są obdarzone zdolnością ruchu. Wśród K. istnieje wiele K. chorobotwórczych (dur powrotny, pewien typ anginy i i.).

Krętogłowy (Jynginae) — podrodzina ptaków z rodziny dzięciołów, rzędu kraskowatych. Od dzięciołów wlaść. różnią się smuklejszą budową. Żyją w lasach, ogrodach, nie wspinają się po pniach, lecz chodzą po gałęziach i po ziemi. Żywią się owadami. Znany gat. Jynx torąuilla L. Żyje w Europie, Azji i pn. Afryce, w Polsce wszędzie pospolity. Przelotny.

Kriolit — minerał, fluorek glinowo-sodowy, A1F₈ . 3 NaF. Bezbarwny lub zabarwiony przez domieszki. Stosuje się do otrzymywania glinu i jego związków.

Kriszna — w wierzeniach bramińskich jedna z najważniejszych postaci boga Wisznu, pod którą zstępuje on na ziemię. -*■ I, 797 — 798.

Krisznamurti Jiddu — (* 1896), teozof ind. „odkryty" przez Annie Besant i ogłoszony przez nią nowym Mesjaszem. Zwolennicy K. utworzyli nowy zakon „Gwiazda Wschodu", który K. rozwiązał w r. 1929, ogłosiwszy, iż nie jest Mesjaszem.

Kritlos — (V w. prz. Chr.), rzeźbiarz at-tycki; autor słynnej grupy Tyranobójców, ustawionej na agorze w Atenach w 477 r. prz. Chr., (w miejsce pierwotnej, dzieła Antenora).

Krk — wyspa jugosł. w Zatoce Quarnero na Adriatyku. Uprawa wina, oliwek. Katedra z XII w. 420 km². 30 000 mieszk.

Kroacja — inna nazwa Chorwacji (od plemienia Kroatów = Chorwatów).

Krobia — m-to w pwt. gostyńskim, 2000 mieszk.

Krochmal -> Skrobia.

Krocionóg (Schizophyllum sabulosum L.) — gat. dwuparca ciemno brązowego, silnie połyskującego. Żyje w miejscach piaszczystych Europy środk., pod kamieniami, m. liśćmi, w trawie itp.

Krogh August - (* 1874), fizjolog duń.; prace nad fizjologią oddychania i i. Nagroda Nobla w r. 1920.

kilkoosobowa gra towarzyska polegająca na kolejnym przeprowadzaniu kuli drewnianej uderzeniami drewnianego młotka przez szereg drucianych bramek. Wygrywa ten gracz, którego kula (po minięciu wszystkich bramek) najwcześniej uderzy o słupek-metę.

Krokodyle (Emydosauria)

Ciało znacznych rozmiarów, wydłużone, ja-szczurkowate, pokryte rogową łuską, w skórze, zwł. na grzbiecie, tarcze kostne. Nogi mocne, o palcach spiętych błoną. Ogon z boków spłaszczony, z grzebieniem. Pysk wydłużony o mocnych szczękach, paszcza szeroko otwierająca się. Oczy mają powieki, nozdrza i uszy zamykane klapkami. Żyją w klimacie gorącym w dużych, wolno płynących rzekach, pływają zręcznie. Drapieżne: żywną się rybami, ptakami, ssakami, atakują także człowieka. Jajo o twardej skorupie. Należą: K. nilowy, aligator, kajman, gawial.

-> II, 482, IV, 503, 504, 805.

Krokodyl nilowy (Crocodilus niloticus Laur.) — gat. gadów z rzędu krokodyli. Żyje w pn. i wsch. Afryca. Niegdyś pospolity w Egipcie; oddawano mu cześć boską.

Krokosz barwierski (Carthamus tinctorius) — gat. rośliny zielnej z rodziny złożonych; pochodzi ze wsch. krain obszaru śródziemnomorskiego; uprawiany w Egipcie i na wsch.; kwiaty dostarczają czerwonego barwmika.

Krokus -► Szafran.

Kromer Marcin warmiński, dyplomata, historyk, wybitny humanista, gorliwy katolik; reprezentował Polskę na soborze trydenckim. Napisał „De origine et rebus gesiis Polonorum" („O pochodzeniu i czynach Polaków") i i.

-> II, 907, III, 111, IV, 264.

Kromieryż, czes. Kromeriź — m-to nad Morawą na Morawach 19 000 mieszk.

Kron — szkło o dużym współczynniku załamania światła i małym współczynniku dyspersji, stosowane do celów optycznych (do achro-matów).

Kronenberg Leopold — (1812—1878), przemysłowiec, działacz gospodarczy, finansista, założyciel kolei żelaznej warszawsko-wiedeń-skiej, Banku Handlowego w Warszawie, wyższej szkoły handlowej (w r. 1875) w Warszawie i i. Uczestnik powstania 1830 r., wspierał wydatnie powstanie 1863 r. -*■ IV, 1470.

wojenny port sow. na wy-21 000 mieszk.

osno-

przy pomocy czółenka.

Krosno

-► II, 1253. uprzemysłowione (maszyny

1.

wysypka

chrząszcz

tytuł głowy państwa w monarchiach. Godność K. może być dziedziczna (najczęściej), lub uzyskana drogą wyboru (elekcji).

Król Marcin z Żórawicy — (XV w.) matematyk, profesor Akademii Krakowskiej.

Królestwo Polskie, Królestwo Kongresowe, Kongresówka — nazwa obszaru woj. warszawskiego, łódzkiego, kieleckiego, lubelskiego i zach. części woj. białostockiego, wyodrębnionych w 1815 r. przez kongres wiedeński (stąd nazwa). K. P. było państwem połączonym z Rosją unią osobistą, z Aleksandrem I jako pierwszym królem dziedzicznym. Obejmowało */, pow. dawnej Polski (123 326 km¹). Konstytucja K. P. podpisana przez Aleksandra I 24 grudnia 1815 r. orzekała nietykalność króla (który miał obowiązek koronowania się w Warszawie), odpowiedzialność ministrów przed sejmem, wspólną politykę zagr. obu państw i udział wojsk polskich w wojnach prowadzonych przez Rosję. Kraj dzielił się na 8 woj., które rozpadały się na pwt. Sądy wyrokowały na podstawie Kodeksu Napoleona;

Kronika — rozpowszechnione w dziejopisarstwie śrdw. opowiadanie zdarzeń dziejowych w porządku chronologicznym bez podania przyczynowych związków zachodzących m. nimi. Od roczników (annałów) różni się K. tylko nieco obszerniejszym podaniem opisu zdarzeń, często też moralno-dydaktyczną tendencją. Najstarszą K. polską jest kronika Gallusa (z XII w.).

Kronos — w mitologii gr. jeden z tytanów, syn Uranosa i Gai, mąż Rei, ojciec Zeusa. Panował nad światem po zrzuceniu ojca z tronu ; połykał własne dzieci, bojąc się o swą władzę ; pozbawiony władzy i zrzucony do Tar-taru przez Zeusa.

Kronsztad

spie Kotlin pod Leningradem.

Kropidlak (Aspergillus) — grzyb pokrewny pędzlakowi; tworzy pleśnie na chlebie, owocach, serach; wywołuje również choroby u ludzi; używa się w Japonii przy wytwarzaniu wina ryżowego.

Kropidło (Oenanthe) — rodzaj roślin zielnych jednorocznych lub trwałych z rodziny baldaszkowatych; 35 gat. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; u nas 3 gat.; K. wodne rośnie pospolicie na bagnach, w rowach; kwitnie latem; roślina aromatyczna używana w medycynie ludowej.

Kropiński Ludwik — (1767—1844), poeta pseudoklasyczny, autor ckliwej retorycznej tragedii „Ludgarda" i romansu „Julia i Adolf, czyli nadzwyczajna miłość dwojga kochanków nad brzegami Dniestru".

Kropotkin Piotr, ks. — (1848—1921), ros. rewolucjonista i anarchista, teoretyk komunistycznego anarchizmu.

-► 1, 215.

Krosna (krosno) — warsztat tkacki. Osnowa (nitki biegnące wzdłuż tkaniny) zostaje napięta w odpowiednich ramach w ten sposób, że parzyste i nie parzyste nici mogą być rozdzielone przez unoszenie odpowiednich drążków (w prymitywnych K. przez naciśnięcie pedału); m. parzystymi i nie parzystymi nićmi wy przeciąga się nitkę wąt-k u (nitkę, biegnącą W tka- Przeciąganie nitki wąt-ninie poprzecznie) przy po- ku mlędzy nlćir“ °*nowy mocy czółenka tkackiego, w którym umieszczona jest szpulka z nawiniętą nitką. Odpowiedni grzebień dociska świeżo przeciągniętą nitkę wątku do poprzedniej, poczem opuszcza się podniesione, a unosi opuszczone nitki osnowy. Wątek przeplata się w ten sposób z nitkami osnowy, tworząc najprostszą tkaninę typu płótna. W celu otrzymania tkanin wzorzystych unosi się na przemian nici osnowy nie co drugą, lecz grupami bardziej skomplikowanymi, stosuje się też kilka czółenek z różnobarwnymi nićmi.

m-to pwt. nad Wisłokiem w dołach jasielsko-sanockich (woj. lwowskie); gł. ośrodek naftowego okręgu zacb. Karpat. 12 000 mieszk.

Krościenko — m-to i uzdrowisko (szczawa alkaliczna) u stóp Pienin nad Dunajcem. 2000 mieszk.

Krośniewice — m-ko w pwt. kutnowskim, 3000 mieszk.

Krotochwila — jeden z najbardziej lekkich i swawolnych rodzajów komedii sytuacyj, zbliżony charakterem do farsy.

Krotoszyn

rolnicze, piwo) m-to pwt. pd. części woj. poznańskiego. 13 000 mieszk.

Krowa — osobnik płci żeńskiej u bydła. K. są podstawowymi zwierzętami w gospodarstwach wiejskich, chowanymi gł. dla mleka. Ponadto b. duże znaczenie dla gospodarstwa posiada nawóz krowi. -*■ I, 1222, 1223, III, 658 — 661, 666, 1068 i art. ,,Hodowla zwierząt domowych". II, 869 — 878.

Krowianka (vaccina) ospowa u krowy; 2. — treść wysypki ospowej krowy, używana do szczepienia ludzi przeciwko ospie; 3. — wysypka powstająca u człowieka po zaszczepieniu mu treści ospowej wysypki krowiej.

Krowieńczak (Copris lunaris L.) z rodziny Scarabaeidae. Przypomina żuki, lecz posiada róg na głowie (samica ma róg krótki). Żyją w nawozie bydlęcym.

Kroże — m-ko pod Rosieniami na Litwie; w r. 1893 bohaterska obrona zamkniętego przez rząd ros. kościoła benedyktynek.

Krócica — dawniej używany mały pistolet skałkowy, lub kapiszonowy. Strzał skuteczny tylko z bezpośredniej bliskości.

Król (łac. rex)

do cesarstwa ros.

stolica

od 1843 r. twierdza.

nie-

-cT

sprawy o zbrodnię stanu itp. rozstrzygał sąd sejmowy. W r. 1829 koronował się w Warszawie na króla nowy car, Mikołaj I. Po upadku powstania listopadowego Mikołaj I zniósł konstytucję, a podstawą nowego systemu rządów K. P. stał się Statut Organiczny ogłoszony w r. 1832, który m. i. uznawał K. P. za część Rosji. W r. 1837 woj. przekształcono na gubernie. Po powstaniu 1863 r. rozpoczęła się reorganizacja ustroju K. P. w kierunku „ściślejszego zespolenia z cesarstwem ros.‘‘. W r. 1874 namiestnik K. P. otrzymał tytuł generał-gubernatora, a K. P. nazwę ,,priwialinskij kraj". Na ten okres przypada też najsilniejsze prześladowanie kościoła kat. w K. P. i rusyfikacja szkolnictwa. Chwilowe ustępstwa rządu nastąpiły w roku 1905, ale następne lata przynoszą wzmożone represje, z których najdotkliwszą było oderwanie od K. P. Chełmszczyzny i przydzielenie jej jako odrębnej gubernii (w r. 1912).

-►/, 334, IV, 217.

Królewiec, niem. Kónigsberg —

Prus. Wsch. u ujścia Pregoły do Zalewu Wiślanego, zal. przez Krzyżaków, jeden z większych portów bałtyckich; jest wyrazicielem ducha prus. zarówno w swej architekturze (zamek z XIII w., siedziba wielkich mistrzów krzyżackich, katedra gotycka z XIV w.), jak i w całej swej historii. Ożywiony przemysł: okrętowy, fabryki lokomotyw, maszyn, wełna, skóra, chemikalia. 316 000 mieszk. — W 11. 1457 — 1525 był K. siedzibą wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego, potem książąt prus.;

IV, 563, 564.

Królewska Huta -* Chorzów.

Królewski Kanał — kanał łączący Bug z Prypecią za pośrednictwem Muchawca i Piny. Zbudowany w r. 1775. 44 km. dł. Wody dostarczają mu pomocnicze kanały. Liczne śluzy. K. K. służy tylko do spławu drzewa.

-> II, 69, 1129, 1130.

Królewszczyzny — w dawnej Polsce (od sejmu piotrkowskiego w r. 1562/63) dobra ziemskie stanowiące gł. źródło dochodów królewskich. K. składały się z „dóbr stołowych", tzw. ekonomij, z których dochodów pokrywano utrzymanie dworu królewskiego, i którymi miał król swobodnie zarządzać i z „dóbr koronnych" (-*■ Koronne dobra).

Królik (Oryctogalu8 eunieulus L.)    — gat.

gryzoni z rodziny zajęcy. Dziki K. posiada ciało dł. do 45 cm, uszy — 7 cm. Żywi się pokarmem roślinnym, kopie głęb. i rozległe nory; w Polsce występuje w woj. zach. Sprowadzone przez człowieka na ląd Australii i niektóre wyspy, K. rozmnożyły się szybko, stając się szczęściem ludności. Na drodze hodowli wytworzyły się liczne rasy K.

->/, 436, II, 462-464, IV, 140.

Królikarnia — pałac (z końca XVIII w.) wzniesiony wg. projektów Merliniego; położony w parku za Wierzbnem (obecnie włączony do Warszawy). Schronisko dla nieuleczalnie chorych.

Królikowski Jan — (1820—1886), wybitny artysta dramatyczny. Celował zrazu w rolach komicznych, z biegiem lat stał się też wybitnym tragikiem.

Królodworski rękopis — rękopis staroczes. wierszy (pochodzący jakoby z XIII w.) rzekomo odnaleziony w Kratowym Dvorze i opisany przez pisarza czes. Vaclava Hankę. Okazał się fałszerstwem.

Królowej Maud Góry — ponad 5000 m. wys. i mało znane pasmo górskie we wnętrzu Antarktydy; ograniczają od pn. wyżynę biegunową.

Królów Księgi — dwie (ew. razem z Księgami Samuela cztery) księgi St. Test., zawierające historię królestwa izraelskiego od Samuela do uprowadzenia do Babilonu.

Krótkie spięcie, zwarcie — takie połączenie przewodników, że prąd elektryczny przepływa za krótką drogą, omijając opory (żarówki, silniki) normalnie włączone w obwód i osłabiające natężenie prądu; natężenie prądu przy K. S. rośnie niepomiernie, powodując rozgrzanie przewodników (aż do przetopienia), często nawet pożary. Skutkom K. S. zapobiega włączenie w obwód bezpieczników.

Krótkogłowość — właściwość ukształtowania mózgoczaszki polegająca na niewielkiej stosunkowo różnicy m. jej szer. a dł.: czaszka widziana z góry posiada narys zbliżony dokoła. Ważny współwyznacznik typów antropologicznych.

Krótkowzroczność (myopia) — wada refrakcji oka, przy której promienie świetlne równoległe, tj. biegnące z daleka, przecinają się przed siatkówką, nie dając na niej ostrego obrazu. Krótkowidz widzi dobrze tylko przedmioty bliskie, z których padają na soczewkę oka promienie silnie rozbieżne. Przyczyną K. bywa bądź zbyt wielka długość podłużnej osi oka, bądź — o wiele rzadziej — zbyt silne załamywanie światła przez soczewkę oka. K. wyrównywa się za pomocą szkieł wklęsłych. (~> DalekowzrocznoSć — rycina II).

-> III, 1112, 1113.

Krtań (larynx) — odcinek dróg oddechowych m. gardzielą a tchawicą; składa się z całego szeregu chrząstek, z których najważniejsze są: nagłośnia, chrząstka tarczowata, pierścienio-wata, nalewkowate. W środk. części K. są rozpię- ) te m. chrząstką tarczowatą i nalewkowatymi struny głosowe ograniczające gło-Śnię. K. tworzy u mti- ™ czyzn uwypuklenie ku przo- nagłośnia, cn - chrząst-dowi, zw. Adama jabłkiem, ka nalewkowata, sg -

Najczęstsza i najpospolit-    losowa prawdzi-

¹ , x T.    . wa, »gw — struna gło-

sza. torma K. zapalenia sowa wrzekoma

,\

cp,

przedmiot Krtań ludzka, przekrój podłużny ; j — język, n — nagłośnia, kg — kość gny-kowa, ct — chrząstka tarczowata, cp — chrząstka pierście-niowata, »g — stru-

wa, sgw. głosowa wrzekoma, t — tchawica.

(1764-1824), pi-

nowa

sarka niem. W r. 1803 na

m-to pod Johannesbur-

Kruszwica

Mysia wieża.

Krużganek

wawelski.

(laryn gilis) — zapalenie nieżytowe (nieżyt) K., którego najważniejszymi objawami k$ są : chrypka, kaszel, swędzenie i ból w K. Szczególną, ciężką postacią zapalenia K. jest błonica K., występująca pod postacią tzw. dławca.

Krucjaty -> Krzyżowe wyprawy.

Krucyfiks

przedstawiający postać Chrystusa na krzyżu; znane dopiero od V w., często b. artystycznie wykonane, z kości słoniowej itp.

Kriidener Juliane, baro- na Kłosowa prawdzi-

struna

pisała, na wzór „Cierpień młodego Wertera" Goethego, sentymentalny fr. romans ,, VaUrie“, popularny w całej Europie w epoce romantycznej.

Kruger Paulus — (1825—1904), pd.-afryk. mąż stanu; od r. 1883 prezydent Republiki Transwalu, dążył wytrwale do uniezależnienia się od ekonomicznej przewagi Anglii. Odmową udzielenia równouprawnienia niepożądanym przybyszom ang. spowodował wybuch wojny anglo-burskiej.

Kriigersdorp giem w Transwalu (Afryka pd.); kopalnie złota. 54 000 mieszk.

Kruk (Corvu8 coraz L.) — gat. ptaków z rodziny kruków, rzędu wróblowatych. Zamieszkuje Europę, Azję i pn. Afrykę, w Polsce niezbyt pospolity, liczniejszy na wsch. ; żywi się drobnymi ssakami, padliną. Oswaja się łatwo, uczy się gadać.

Kruki (Cornulae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Ptaki dość duże, silnie zbudowane ; dziób mocny, na końcu lekko zakrzywiony. Nogi mocne. Śmiałe i b. zmyślne. Lot powolny lecz wytrzymały; głos kraczący, donośny. Z licznych gat., rozpowszechnionych na całym świecie, ważniejsze: kruk, gawron,' wrona siwa, wrona czarna, kawka, sroka, sójka, orzechówka, wrończyk.

Krukowiecki Jan — (1769—1850), generał, walczył w legionach napoleońskich i w powstaniu listopadowym. Popularny wśród radykałów, wybrany — po ustąpieniu Czartoryskiego — na prezesa Rządu Narodowego z władzą dyktatorską, dowodził obroną Warszawy podczas szturmu Paskiewicza i w dniu 7 września 1831 r. samowolnie poddał miasto.

Krup -*• Dławiec.

Krupp Alfred - (1812-1887) i Friedrich Alfred — (1834—1902), syn poprz., przemysłowcy niem., właściciele zał. w r. 1811 w Essen przez ojca Alfreda — Friedricha K. (1787 — 1826) Zakładów K. Zakłady metalurgiez-ne K. największa na świecie fabryka broni produkująca przede wszystkim działa wielkich kalibrów; wielki koncern przemysłowy, obejmujący wszystkie etapy produkcji hutniczej. W r. 1903 przekształcone na spółkę akcyjną. Podczas wielkiej wojny i po niej, zakłady K. gwałtownie się rozbudowują, otwierając filie poza granicami Niemiec i rozszerzając swoją działalność w kierunku budowy lokomotyw, silników, maszyń rolniczych itp. -> I V, 1214.

Kruszce — nazwa minerałów, których istotną częścią składową są użytkowe metale ciężkie (oprócz żelaza i manganu) i które służą do ich otrzymywania. Np. galenit (siarczek ołowiu PbS) jest K. ołowiu, kasyteryt (dwutlenek cyny, Sn0₂) K. cyny itd.

Kruszczyk ( Epipactia) — rodzaj roślin kłą-czowych z rodziny storczykowatych; 10 gat. występuje w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; u nas 4 gat.

Kruszewski Ignacy — (1798—1879), pułkownik, w r. 1831 adiutant Chłopickiego i Skrzyneckiego. W r. 1863 kierownik wydziału wojskowego w Krakowie.

jeden z najstarszych grodów polskich, na Kujawach nad Gopłem, dzisiaj uprzemysłowione m-to w pwt. inowrocławskim. Kolegiata, powstała prawdopodobnie ok. 1120 r., jedna z najwcześniejszych bazylik romańskich w Polsce; na wyspie jeziora ,,Mysia Wieża". 3500 mieszk.

Kruszyna — wieś w pwt. ra-domskowskim; w 1883 r. bitwa powstańców, pod wodzą Taczanowskiego, z wojskami ros.

Kruszyna (Frangula alnus) — gat. krzewu, pokrewnego szakłakowi; występuje w lasach obszarów umiarkowanych Europy i Azji; kora ma zastosowanie w medycynie, jako środek przeczyszczający i żółciopędny. ajMmsyy

bami, malowidłami itd.

-► I, 1213.

Krwawnica (Lythrum) — rodzaj roślin zielnych pokrewnych mirtom; 25 gat. na całej kuli ziemskiej; u nas 3 gat. K. pospolita o pędzie do 1 m wys., liściach okółkowych i kwiatach dość dużych purpurowych, rośnie pospolicie nad brzegami wód; K. wąskolistna, roślina roczna, występuje masowo na wilgotnych polach.

Krwawnik (Achillea) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 100 gat. w obsza-

Krwawnik

Krwi barwnik -> Hemoglobina.

Krwi ciśnienie, parcie — ciśnienie wywierane przez krążącą krew na ściany naczyń krwionośnych, zależne od czynności serca oraz oporu stawianego przez ściany naczyń. W warunkach patologicznych K. C. bywa wzmożone (np. w miażdżycy, zapaleniu nerek), lub obniżone (np. u osób wycieńczonych chorobą, w gorączce itp.).    -> 1 V, 747.

Krwi grupy — szczególne właściwości serologiczne krwi rozmaitych osobników, polegające na pewnym określonym stosunku krwi danej grupy do krwi grup odmiennych.

-►///, 137-138.

Krwi krzepnienie (coagulatio aanguinia) — ścinanie się krwi (tworzenie tzw. skrzepów krwi) wylanej poza naczynia krwionośne, ew. w naczyniach krwionośnych osobników zmarłych. K. K. odgrywa ważną rolę, jako czynnik przeciwdziałający krwotokom.

Krwinki

serce, na-

rodzaj roślin zielnych z rodziny różowatych: 30 gat. na pn. półkuli; u nas na wilgotnych łąkach rośnie pospolicie K. lekarski.

Krwi transfuzja, krwi przetaczanie (trana-fuaio aanguinia) — zabieg polegający na przelewaniu krwi pobranej z naczynia krwionośnego jednego osobnika, tzw. krwiodawcy, do naczyń krwionośnych innego osobnika (tego samego gatunku), tzw. krwiodbiorcy.

-> III, 136-138.

Krwi upust (veneaectio) — zabieg polegający na wypuszczaniu z żyły pewnej ilości krwi — za pomocą nakłucia lub nacięcia żyły — stosowany najczęściej w niektórych chorobach serca i nerek, w sprawach zakaźnych, przy krwotokach do mózgu. Niekiedy dokonywa się również K. U. przez przystawianie do danego odcinka ciała pijawek lekarskich.

Krwotok (haemorrhagia)

IV, 1572.

rach pn. półkuli; u nas 12 gat.; niektóre tylko w górach; K. pospolity o pędzie ok. ¹/₂ m wys., o liściach pierzasto-siecznych i kwiatach białych lub blado-różowych. Jeden z pospolitszych chwastów; używany w medycynie.

minerał, czerwona odmiana chalcedonu.

białe (leukocyty) i czerwone (erytrocyty) mikroskopowe ciałka zawieszone w płynnym osoczu krwi kręgowców.

-*art. „Krew¹', III, 124-138; I, 1123, IV, 1110.

Krwiobieg, krążenie krwi (circulatio aanguinia) — stały ruch krwi w obrębie serca i naczyń krwionośnych, odbywający się przede wszystkim pod wpływem czynności serca.

-> art. ,,Serce i układ krążenia", IV, 742 — 753. I, 1121, 1122.

Krwiomocz, moczenie krwawe, hematuria (haematuria) — wydzielanie z moczem czerwonych ciałek krwi; występuje zwł. przy zapaleniach, gruźlicy, nowotworach oraz kamicy nerek, w ostrych zapaleniach dróg moczowych i pęcherza moczowego, przy niektórych zatruciach.

Krwionośne naczynia (vaaa sanguinea) — twory w kształcie rurek, różnej średnicy, przez które przepływa krew w organiźmie i które tworzą wraz z sercem układ krwionośny. -*■ art. ,.Serce i układ krążenia", IV, 742—753.

Krwionośny układ, narządy krążenia — zespół narządów, których zadaniem jest zaopatrywanie tkanek organizmu w tlen i substancje odżywcze i oczyszczanie ich z produktów przemiany materii. Do narządów krążenia u zwierząt wyższych należą: czynią krwionośne i naczynia limfatyczne.

Krwioplucie (haemoptoe) — wydzielanie z plwociną krwi pochodzącej z jamy ustnej lub z dróg oddechowych; częsty objaw gruźlicy płuc, zawałów płucnych, zapalenia włók-nikowego płuc.

Krwiściąg (Sanguiaorba)

miejscowe zaburzenie w krążeniu krwi, polegające na wydostawaniu się krwi z naczyń krwionośnych do tkanek lub jam ciała, ew. na zewnątrz. K. występują na skutek: rozerwania ściany naczyniowej (urazowe), jej pęknięcia (przy zwiększeniu ciśnienia krwi oraz osłabieniu ściany przez miażdżycę), przeżarcia (przez sprawy zapalne, nowotworowe), wreszcie bez widocznego uszkodzenia ściany (przy wrodzonym słabym rozwoju naczyń, w sprawach zapalnych itp.).

Krylenko Nikołaj — (* 1885), wybitny działacz bolszew., jeden z przywódców i organizatorów przewrotu październikowego 1917 r., potem naczelny wódz bolszew. sił zbrojnych. Od r. 1928 — prokurator republiki, w 11. 1931 — 1937 ludowy komisarz sprawiedliwości.

Krylów Iwan — (1768—1844), ros. bajkopisarz o światowej sławie. Bajki K. wprowadzają mowę potoczną i wolną rytmizację. K. wzorował się poniekąd na bajkach Lafontaine’a. K. pisał także komedie.

Krym — płw. i autonomiczna republika sow. nad Morzem Czarnym, od pn.-wsch. oblany Morzem Azowskim; z lądem Europy pn.-wsch. połączony Przesmykiem Perekop; na nizinnej pn. zaorany step z licznymi jeziorami, na pd. zaś stoku góry fałdowe Jajła (z gł. szczytem Czatyr Dag, 1526 m wys.) — ros. Riwiera o śródziemnomorskim prawie klimacie i roślinności, odznaczająca się malowniczo-ścią krajobrazów opiewanych m. i. w „Sonetach Krymskich" Mickiewicza. Uprawa wina, tytoniu. Ludność tworzą gł. Rosjanie (ok. 40°/₀) i Tatarzy (ok. 25°/₀). 26 000 km\ 794 000 mieszk. Stolica Symferopol, gł. m-ta: Bach-czyseraj, Eupatoria (Guesleve), Sewastopol (Achiar). — W strż. zw. Taurydą od pierwotnych mieszkańców — Taurów. W VIII —VII w. prz. Chr. skolonizowany przez Greków. Przechodził następnie pod władzę Rzymu, Bizancjum, dużą rolę odegrał w czasie wędrówki ludów, aż w XIII w. osiedlili się na nim Ta-

33

świat i Życie. — V.

Krynolina.

podlegają.

tarzy. W XVIII w. K. staje się przedmiotem walk ros.-tur., a w r. 1783 zostaje wcielony do Rosji. W 11. 1853—1856 K. jest terenem wojny krymskiej. W r. 1920 — punkt wypadowy armii gen. Wrangla. -»■ I, 905, 906, 907, II, 1017, IV, 1034, 1547, 1548.

Krymhilda — jedna z bohaterek podania o Nibelungach, żona Zygfryda. Wg. podania poślubiła Etzla (Atyllę), ażeby przy jego pomocy pomścić śmierć swego męża.

Kryminalista — człowiek, który popełnił przestępstwo i został za nie przez sąd ukarany.

Kryminolog — znawca kryminologii.

Kryminologia, kryminalistyka — nauka o badaniu przestępstw i ich zwalczaniu.

Krymska wojna — wojna toczona w 11. 1853—1856 m. Rosją a Turcją i jej sprzymierzeńcami : Anglią, Francją i Sardynią, znana też p. n. wojny wsch.; terenem jej był gł. Krym. Rozstrzygającym momentem K. W. było zdobycie Sewastopola przez sprzymierzonych po jedenastomiesięcznym oblężeniu. K. W. została zakończona pokojem paryskim r. 1856, w którym Rosja zrzekła się protektoratu nad chrześcijanami w Turcji, utrzymywania floty na Morzu Czarnym, uznała całość i niepodległość Turcji; Mołdawia i Wołoszczyzna uzyskały autonomię.

699.

Krynica-Zdrój — m-to i uzdrowisko letnie i zimowe (znakomite tereny narciarskie, skocznia), w woj. krakowskim (pwt. sądecki), 590 m

n. p. m.; stacja klimatyczna oraz największe zdrojowisko polskie z dwunastoma źródłami do picia i kąpieli (źródła kwasowęglowe z solami wapnia, magnezu, sodu i żelaza). 5000 mieszk.

Krynolina, fr. panier, pan je — obręcze z fiszbinów lub prętów metalowych, połączone wstążkami, niekiedy z poduszecz-kami, podkładane pod spódnicę dla jej rozszerzenia; weszły w modę w XVIII w. w Anglii, w kilka lat potem we Francji.

Kryński Adam Antoni —

(1844-1932), filolog i językoznawca, redagował od r. 1885 „Prace Filologiczne", pierwsze pismo filologiczne w Polsce; brał udział w redagowaniu „Słownika języka polskiego".

Krypa — masywny statek drewniany, używany na rzekach do przewozu materiałów ciężkich, (kamieni, owoców, zboża).

Krypta (z gr. kryptę, pochodzi od kryptós — ukryty) — podziemie kościelne, loch, pieczara, kaplica podziemna, w której często mieszczą się groby zasłużonych, np. K. pod Wieżą Srebrnych Dzwonów w katedrze wawelskiej, w której znajduje się trumna ze zwłokami Marszałka Piłsudskiego.

Krypton — pierwiastek, gaz szlachetny.

L. porz. 36, c. atom. 82,92, s. chem. Kr. Występuje w powietrzu w minimalnych ilościach (0,000014°/₀).

Kryptonim (z gr. kryptós = ukryty i óno-ma — imię) — dosł. ten, który ukrywa swoje imię (nazwisko); pisarz podpisujący się nie nazwiskiem lecz pierwszą literą nazwiska, skrótem, pseudonimem itp.

Kryspin i Kryspinian św. św. — (f 287), bracia kaznodzieje z Soissons: zmarli śmiercią męczeńską. Patroni szewców. Pam. 25 października.

Krystaliczne łupki -> Łupki.

Krystalizacja — proces, podczas którego ciało ze stanu ciekłego, gazowego, lub rozpuszczonego przechodzi w stan stały, przybierając formę kryształów, np. K. soli kuchennej z roztworu wodnego wskutek odparowania wody, K. stopionej siarki przy jej krzepnięciu; przejście wody w krystaliczny lód lub pary wodnej w kryształki śniegu, szronu. -*• III, 139, 140.

Krystalografia — nauka o kryształach, o ich własnościach geometrycznych i fizycznych oraz o prawach, którym te własności

III, 147, 639.

Krystaloidy — ciała posiadające zdolność krystalizacji. Dawniej przeciwstawiano im koloidy, nie dające rzekomo kryształów.

II, 1229.

Krystyna —    (1626—1689), królowa szw.

od r. 1632, córka Gustawa Adolfa; opiekunka i krzewicielka sztuk pięknych i nauk. W r. 1654 abdykowala i przyjęła katolicyzm. Po abdykacji Jana Kazimierza w r. 1668 ubiegała się o tron polski.

Krystyna św. — (f ok. 300), umęczona za wiarę (przez ojca — poganina). Pam. 13 marca.

Kryształ — ciało fizycznie jednorodne, różnokierunkowe. Podstawową cechą każdego K. jest jego symetria. ->• art. ,, Kryształy", III, 138-147; III, 635.

Kryształ górski -+• Kwarc.

Kryształowe szkło — szkło ołowiowe o dużym współczynniku załamania światła, stosowane do wyrobu ozdobnych naczyń szlifowanych, tzw. kryształów, znanych od XVII w. zwł. w Czechach i na Śląsku.

Kryterium (gr. kritirion = znak rozstrzygający) — charakterystyczne znamię przedmiotu pozwalające na odróżnienie go od innego przedmiotu. W logice: K. prawdy — sprawdzian, za pomocą którego możemy rozpoznać prawdę od fałszu. Powszechnie za K. prawdziwości przyjmujemy zgodność myśli z rzeczywistością.

IV, 1078.

Krytiasz — (f 403 prz. Chr.), najokrutniejszy z trzydziestu tyranów, narzuconych Atenom przez Spartę po wojnie peloponeskiej w r. 404 prz. Chr. Filozof i pisarz, uczeń Sokratesa. Poległ w walce z demokratami.

Krytycyzm — kierunek teorii poznania określający ściśle wartość i granice poznawczych sił umysłu ludzkiego. Gł. przedstawiciel: Kant.

art. III, 148-153; IV, 1080,    1082,

1083, 1084.

Krzemienieckie Góry — nazwa części pn. krawędzi Podola w pwt. krzemienieckim, do 407 m wys.

Krzemień

minerał, dwutlenek krzemu (Si0₂), występujący w formie bezpostaciowej. Bywa, w zależności od domieszek, żółty, brunatny, czerwonawy lub czarny, bardzo twardy. Występuje wśród pokładów wapienia lub kredy. Krzemieńczuk — port rzeczny na lewym

Krytyczna temperatura

powyżej której gaz nie może ulec skropleniu, nawet pod największym ciśnieniem. Krytyczne ciśnienie

dla skroplenia gazu w K. T. Krytyczny brzegu Dniepru na Ukrainie i m-to przemy-stan — stan ciała w K. T. i pod ciśnieniem słowe. 69 000 mieszk. krytycznym; w tych warunkach zanika granica m. gazem i cieczą, gęstość cieczy i gazu jest jednakowa, ciepło parowania jest równe

temperatura,

ciśnienie, potrzebne

Krzemiński Stanisław — (1839—1912), publicysta, historyk; jako członek organizacji młodzieży radykalnej brał udział w przygotowywaniu powstania 1863 r.; po wybuchu po-Krytyka (z gr. Irino — sądzę) — czynność    wstania członek Rządu Narodowego (prowa-

oceniająca wysiłki twórcze umysłu, przede    dził referat prasowy).

wszystkim w dziedzinie artystycznej i literac- Krzemnica, słów. Kremnica — dawniej bo-kiej. Większą, a nawet decydującą rolę w ży-    gata kolonia niem. w górach środk. Słowa-

ciu artystycznym a zwł. literackim zaczyna    czyzny ze starą i słynną mennicą. 5000 mieszk.

K. odgrywać dopiero od końca w. XVII.    Krzepnięcie — przemiana cieczy w ciało

-> III, 345 — 346.    stałe, zachodząca w określonej temperaturze

Krytyka tekstu — w filologii czynność po-    (temperatura K.) przy ochładzaniu cieczy;

legająca na ustalaniu autentyczności przeka-    zostaje przy tym wydzielona pewna ilość cie-

zanego tekstu i ścisłości przekazania go w pi-    pła (ciepło K.). K. jest procesem odwrotnym

śmie lub w druku.    II, 336 — 338.    do topnienia. Temperatura topnienia ciała sta

łego równa jest temperaturze K., ciepło topnienia równe ciepłu K.

Krzesany Podhala.

zeru.

Krywań — szczyt Tatr słowackich, 2495 m

wys.

taniec ludowy w okolicach -> IV, 179.

Kryzys — przesilenie, wstrząśnienie. katastrofa. W medycynie: K. choroby ->■ Przesilenie choroby. K. gospodarczy — przesilenie gospodarki narodowej, międzynarodowej; załamanie się normalnego toku życia gospodarczego na skutek zachwiania względnej równowagi m. podażą i popytem gł. wytworów przemysłowych, rolnych. Przebieg normalnego K.: gwałtowne załamanie się życia gospodarczego, rozwój przesilenia aż do osiągnięcia

t. zw. dna K., gdy wskaźniki koniunktury    przez swoiste bakterie. W przebiegu K. można

osiągają najniższy poziom i następuje przej-    odróżnić dwa okresy; w I-ym — trwającym

ście do depresji pokryzysowej, zwiastującej    1 — 2 tygodnie — występuje jedynie katar i ka-

poprawę i ponowne ożywienie. K. gospodarczy    szel; okres Il-gi charakteryzuje się kurczo-

strukturalny— K. gospodarczy zaostrzony    wymi napadami kaszlu ze świszczącym wde-

na skutek zmiany struktury (budowy) ekonomicznej świata, nieprzemijający, trwały.

-+art. III, 153-167.

Krzem — pierwiastek należący do IV grupy układu periodycznego (-> Węglowce). L. porz.

14, c. atom. 28,3 s. chem. Si. -*• art. III,

167-172; I, 933, 939, III, 1073, IV, 1520.

Krzemiany — minerały, związki krzemionki z tlenkami metali jedno- lub dwuwarto-ściowych (sole kwasu krzemowego); ważne i charakterystyczne składniki skał magmowych ostrym, zjadliwym dowcipem. Satyry, epi-i metamorficznych.    gramy, paszkwile i panegiryki.

-> III, 637.    n’ ⁹⁰⁶

Krzemieniec - m-to pwt. nad rzeką Ik- Krzykawka — wieś w pwt. olkuskim. Tu wą, u stóp pn. krawędzi Podola; w pocz. poległ w starciu z Moskalami w 1863 r., płk. XIX w. słynne „Ateny" krzemienieckie, zwią- Fr. Nullo. zane z istnieniem liceum przywróconego do życia w niepodległej Polsce. Tu urodził się Słowacki 20 000 mieszk.

Krzeszowice — uprzemysłowione mto w pwt. chrzanowskim. 3000 mieszk.

Krzewy — rośliny drzewiaste, kilkumetr^ wej wys., rozgałęziające się już u dołu i tworzące zwykle kilka lub kilkanaście jednorodnych pędów.

Krztusiec, koklusz fpertussis) — ostra choroba zakaźna wieku dziecięcego, wywoływana

chem, przypominającym pianie. Choroba trwa niekiedy długo i zwykle kończy się wyzdrowieniem ; czasami jednak występują epidemie K. o przebiegu szczególnie ciężkim, dającym nawet dość znaczną śmiertelność. K. jest chorobą zaraźliwą.

Krzycki Andrzej (Cricius Andreas) — (1482 — 1537), pisarz polsko-łac., mąż stanu, arcybiskup gnieźnieński i prymas. Nadworny poeta Zygmunta Starego i Bony, obdarzony

Krzysztof św. — patron broniący od dżumy i niespodziewanej śmierci. Znana legenda o św. K. przenoszącym Chrystusa-Dziecię

•et-

m-ko w pwt. bor-

Krzywik.

przestępstwo polegające na złożeniu po zaprzysiężeniu fałszywych zeznań lub oświadczeń, mających służyć za dowód dla sądu lub innej władzy. Warunkiem karalności K. jest działanie umyślne i świadome.

okolica

Marii

Krzyżacy

IV, 211.

(* 1873), ekono-

III, 361. (1872-1922),

11, 949, 1 V, 247. (1787-1839),

rodzaj ptaków

przez rzekę częstym tematem w sztuce. Pam. 25 lipca.

Krzywa, linia krzywa. -► Linia.

Krzywcze Górne szczowskim; wielkie groty w gipsach. 2000 mieszk.

Krzywica (rachitis) — angielska choroba; choroba wieku dziecięcego, występująca najczęściej m. czwartym miesiącem a końcem drugiego roku życia, polegająca na zaburzeniach w rozwoju kości oraz w odkładaniu się w nich soli wapniowych.

IV, 1380, 1381, 1384.

Krzywicki Ludwik —    (* 1859), socjolog,

ekonomista i antropolog, pierwszy znakomity popularyzator w dziedzinie antropologii, badacz kultur i pierwotnych ustrojów społecznych. Gł. dzieła: „Ustroje społeczne i gospodarcze w okresie dzikości i barbarzyństwa", „Studia socjologiczne", „Ludy" i i.

Krzywik — szablon drewniany do wykreślania niektórych linij krzywych.

Krzywonos Maksym — (f 1648), przywódca czerni kozackiej, popularny wódz rebelii Chmielnickiego, odznaczający się okrucieństwem. Zginął pod Piławcami.

Krzywoprzysięstwo

Krzyworównla — wieś huculska i letnisko w Karpatach Wsch. (pwt. kosowski). 2000 mieszk.

Krzywy Róg — m-to ukr. nad Ingulcem; kopalnie rudy żelaznej. 31 000 mieszk.

IV, 1550.

Krzyż — w strż. narzędzie tortur; śmierć na K. była uważana za najcięższą i najbardziej hańbiącą karę śmierci u wszystkich narodów wsch. (nie znana u Żydów). U Rzymian stosowana względem niewolników i pospolitych zbrodniarzy. Przez męczeńską śmierć Chrystusa uświęcony symbol chrześcijaństwa.

Krzyż, krzyże (regio sacralia) — kości krzyżowej; dolna część grzbietu.

niem. zakon rycerski Panny, zał. po trzeciej wyprawie krzyżowej (w r. 1191) w Palestynie; w r. 1226, wezwani do Polski przez Konrada mazowieckiego do walki z Prusakami, założyli państwo zakonne w nadanej im ziemi chełmińskiej; w r. 1237 połączyli się z Zakonem Kawalerów Mieczowych rozszerzając swe wpływy na Inflanty. W r. 1309 zajęli Pomorze i Gdańsk, co zapoczątkowało okres walk polsko-krzyżackich. W r. 1525 w. mistrz zakonu krzyżackiego, Albrecht Brandenburski, przyjął luteranizm i sekularyzował zakon. Część zakonników, wierna katolicyzmowi, przeniosła się do Szwabii, przekształcając się z czasem na honorowy, do dziś istniejący w Austrii, związek niem. szlachty kat.

Krzyżak (Araneua diadernatus Clerck.) — gat. pająka z charakterystycznym „krzyżem" na odwłoku. Buduje misterne sieci, w które łapie różne owady i zabija je jadem, a następnie wysysa. Samce mniejsze od samic, są przez nie często zjadane.

Krzyżanowski Adam mista, przedstawiciel liberalizmu ekonomicznego, twórca krakowskiej szkoły ekonomicznej hołdującej zasadom liberalizmu, członek Polskiej Akademii Umiejętności. Gł. dzieła: „Założenia ekonomiki", „Pieniądz", „Nauka o pieniądzu i kredycie", „Pauperyzacja Polski współczesnej" i i.

Krzyżanowski Konrad malarz: portrety, pejzaże; jeden z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu polskiego.

Krzyżanowski Seweryn działacz patriotyczny, po uwięzieniu Łukasińskiego przywódca Tow. Patriotycznego. Nawiązał stosunki z dekabrystami ros.; w r. 1825 aresztowany, zmarł na Syberii.

Krzyż Biały -*■ Polaki Biały Krzyt.

Krzyż Czerwony -► Czerwony Krzyt.

Krzyżmo -*■ Oleje święte.

Krzyżne — przełęcz w Tatrach polskich, dobry punkt widokowy, 2113 m wys.

Krzyż Niepodległości i Medal Niepodległości — odznaczenia ustanowione w 1930 r., nadawane osobom czynnie zasłużonym dla niepodległości Rzpltej przed wielką wojną i podczas niej. Osoby, które walczyły z bronią w ręku przed wielką wojną, lub poza szeregami wojska — otrzymały K. N. z mieczami. Wstążka czarna z czerwonymi prążkami na brzegach.

Krzyżodziób (Lozia) z rodziny łuszczaków, rzędu wróblowatych. Dziób gruby, z boków ścieśniony, górna i dolna szczęka krzyżują się wzajemnie. K. świerkowy (L- curvirostria L.), żyje w pn. i środk. Europie i Azji, pospolitszy w górach; żywi się nasionami świerku. K. sosnowy (L. piiy-opsittacua Borkh.) żywi się nasionami sosny; żyje na pn., w Polsce rzadki.

Krzyżowa Droga — 1. — częste przedstawienie w kościelnej sztuce plastycznej (najczęściej w malarstwie) czternastu etapów (tzw. stacyj K. D.) drogi Chrystusa na Golgotę i Jćgo śmierci na krzyżu. 2. — specjalne nabożeństwo, odprawiane zwł. w okresie postu wielkiego, polegające na rozmyślaniu i modlitwach przed poszczególnymi stacjami K. D.

Krzyżowa kość (os sacrum) — kość stanowiąca wraz z kością ogonową dolny odcinek kręgosłupa; K. K. u człowieka powstaje ze zlania się pięciu kręgów krzyżowych. K. K.

rodzina roślin

nazwa trzech dni poprzedzających Wniebowstąpienie; w ciągu K. D. odbywają się liczne pielgrzymki do krzyżów.

Krzyżowe wyprawy (krucjaty) — wyprawy podejmowane od XI w. do XIII w. przez rycerstwo zach. na Wschód w celu oswobodzenia Palestyny i Grobu Chrystusowego spod panowania mahometan. I krucjata (w 11. 1095 — 99) podjęta na wezwanie papieża Urbana II (sobór w Clermont 1095) — po nieudanej wyprawie ludowej pod wodzą Piotra z Amiens — poszła drogą lądową poprzez ziemie naddunajskie, Bizancjum, Azję Mn., zdobyła (w r. 1097) po drodze szereg m-t w Azji; zakończona zdobyciem Jerozolimy w r. 1099 i utworzeniem Królestwa Jerozolimskiego. II krucjata wezwanie św. Bernarda z Clairvaux, po utra-

Konrada III

za-

Leopold VI. Uczest-

ar N

odznaczenie woj-

wraz z połączonymi z nią kośćmi biodrowymi tworzy miednicę.

Krzyżowanie — w najogólniejszym rozumieniu biologicznym: łączenie, przy rozmnażaniu dwupłciowym, osobników rodzicielskich różniących się od siebie jakimiś cechami, poza cechami płciowymi; w szczególności łączenie osobników należących do odmiennych ras, gat. itp. Ściśle mówiąc, z K. mamy do czynienia zawsze, gdy łączymy osobniki różniące się swym składem genotypowym. Zachodzi ono również z reguły w przyrodzie, gdzie pogłowia (populacje) składają się zazwyczaj z osobników o różnorodnym składzie genotypowym. W hodowli praktycznej zwierząt stosuje się nieraz K. w celu otrzymania odmian łączących w sobie cechy jakichś innych odmian już istniejących; z K. międzygatunkowych najbardziej znana jest hodowla mułów przez łączenie klaczy z osłami. W hodowli roślin zabieg sztucznego zapładniania jednej rośliny pyłkiem innej pokrewnej. Krzyżują się ze sobą łatwo różne odmiany, często gat. Dzięki zabiegowi K. otrzymano wiele wartościowych odmian i ras roślin użytkowych i ozdobnych.

-► II, 85, 86, 868, 869.

Krzyżowe (Cruciferae) zielnych z klasy dwuliściennych; liczne gat. występują gł. na półkuli pn.; posiadają liście skrętoległe, kwiaty obupłciowe, promieniste, barwne, wolnopłatkowe o typie prawie jednakowym, w kwiatostanach groniastych; zapylane przez owady; owocem łuszczyna lub łuszczynka, nasiona bezbielmowe; należy tu dużo roślin polnych i chwastów, niektóre rośliny uprawne: rzepak, kapusta, rzodkiewka, chrzan i i. oraz ozdobne: lak, lewkonia i i.

Krzyżowe dni

(w 11. 1147-49) na

cie Edessy, prowadzona przez niem. i Ludwika VII fr.; po nieudanym oblężeniu Damaszku nie osiągnęła celu. III krucjata - (w 11. 1189-92) podjęta przez Filipa Augusta fr., Fryderyka Barbarossę i Ryszarda Lwie Serce dla odebrania zagarniętej w r. 1187 przez Saladyna Jerozolimy; ograniczyła się jedynie do zdobycia Akki. IV krucjata (w 11. 1202 — 04), przygotowana przez papieża Innocentego III, zakończona zdobyciem Konstantynopola w r. 1204 i utworzeniem Cesarstwa Łacińskiego. V krucjatę kończoną klęską — prowadzili królowie: węg. — Andrzej II i austr. nik VI krucjaty (w 11. 1228 — 29), ces. Fryderyk II, odzyskał Jerozolimę w drodze układów. Utrata Jerozolimy w r. 1244 dała pbwód królowi fr. Ludwikowi IX. św. do VII krucjaty (w 11. 1248 — 54) do Egiptu, zakończonej niewolą króla i wreszcie do VIII krucjaty, skierowanej na Tunis w r. 1270, również bez powodzenia. Były podejmowane również inne K. W., np. nieszczęśliwa krucjata dzieci wr. 1212, sprzedanych po drodze do niewoli. K. W. nie osiągnęły swego celu, przyczyniły się jednak do zbliżenia świata feudalnego z wysoką kulturą muzułmańskiego Wschodu, do rozkwitu rycerstwa i rozwoju śródziemnomorskiego handlu. -> I, 731, II, 134, III, 1029, 1206, IV, 556, 1015, 1016.

Krzyżownica (Polygala) — rodzaj roślin z rodziny krzyżownicowatych, pokrewnych rutowatym; 450 gat. w obszarach umiarkowanych i ciepłych; u nas 10 gat.; niektóre tylko w górach lub na pd.-wsch. kraju

-> II, 1217.

Krzyżówka (Anas boscas L.) — gat. ptaków

podrodziny kaczek właściwych, rzędu blasz-odziobych. Żyje w strefie zimnej i umiarkowanej pn. półkuli na płytkich zarośniętych wodach. W Polsce pospolita, częściowo przelotna. Ptak łowny. Od K. pochodzi kaczka domowa.

Krzyż Południowy — najjaśniejszy gwzb. na niebie pd.: cztery gwiazdy w formie krzyża (w Europie nie widoczny).

Krzyż Walecznych skowe, nadawane za zasługi bojowe. Ustanowiony w 1920 r. Czteroramienny krzyż brązowy na wstążce amarantowej z szerokimi pasami białymi na brzegach.

Krzyż Wojenny (fr. Croix de guerre, kr„a da gór) — fr. odznaczenie bojowe.

Krzyżyk (^) — znak w piśmie nutowym, który podwyższa dźwięk o pół tonu, podwójny K. o dwa półtony (cały ton). Nutowe pismo).

Krzyż Zasługi — odznaczenie za zasługi dla państwa w różnych dziedzinach. Ustanowiony w r. 1923. 3 stopnie: złoty, srebruy, brązowy. Wstążka ciemno-wiśniowa z wąskimi paskami niebieskimi na brzegach.¹

Krzyż Zasługi za dzielność — odznaczenie nadawane za czyny wyjątkowej odwagi, spełnione z narażeniem życia w obronie prawa, życia i mienia obywateli itd. Ustanowiony w r. 1928. Może być nadany trzykrotnie. Nadanie K. Z. z D. łączy się z pensją dożywotnią 200 zł rocznie.

(519 — 465 prz. Chr.), król pers. od r. 485, syn i następca Dariusza; podbił Egipt i Babilonię. W r. 80 przedsięwziął wyprawę na Grecję, zakończoną klęską K. pod Salaminą i porażką pod Piątejami. Zamordowany.

Kserofity -> Suchorosty.

Kseroform — organiczny związek bizmutu ; żółty proszek, stosowany jako przy sypka do ran, wrzodów i odparzeń.

Książ Wielkopolski — m-to w pwt. śrem-skim w Wielkopolsce; miejsce jednej z bitew w powstaniu r. 1848. 1000 mieszk.

Książę (łac. dux, niem. Herzog, fr. duc, diik, ang. duke, djuk. wł. duce, ducze) — tytuł panującego niższy od tytułu króla; tytuł następcy tronu, członka rodziny królewskiej; tytuł nadawany znakomitym zasłużonym osobom albo rodom, lub wybitnym dostojnikom.

Książę-małżonek — tytuł oficjalny męża królowej, nie panującego i nie posiadającego tytułu królewskiego, np. ks. Henryk Mecklen-burg-Schwerin, K. M. królowej hol. Wilhelminy od r. 1901.

Książka — dzieło pisane albo drukowane, składające się z szeregu zapisanych lub zadrukowanych arkuszy, zeszytych w całość, oprą-

Księga Umarłych — zbiór przepisów i zaklęć potrzebnych, wg. wierzeń egips., umarłemu w państwie podziemnym i na sądzie Ozyrysa. Wkładana każdemu zmarłemu do trumny.

Księgi gruntowe -»• Hipoteka.

Księgi handlowe

Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej —

odznaczenie nadawane za zasługi bojowe, położone w okresie r. 1920 przy oswobodzaniu Wileńszczyzny. Krzyż brązowy na wstążce zielonej z żółto-czerwonymi prążkami.

Krzyż Żelazny — wojskowe odznaczenie niem. Trzy klasy.

Ksantypa — małżonka Sokratesa przedstawiana przez współczesnych i późniejszych pi-sarzów jako kobieta zła, kłótliwa i dokuczliwa. Imię K. stało się później synonimem takiej kobiety.

Ksenia (Xenie) — zjawisko bezpośredniego wpływu krzyżowania na wygląd powstającego nasienia lub owocu. Najbardziej znanymi przykładami są K. kształtów nasienia u grochu i kukurydzy.

Ksenofanes z Kolofonu — (V w. prz. Chr.), filozof gr., założyciel szkoły eleatów; sformułował doktrynę zw. panteizmem, zwalczając antropomorfizm rei. Greków i głosząc koncepcję bóstwa, które przenika cały wszechświat.

Ksenofont — (ok. 430—350 prz. Chr.), historyk i filozof gr., uczeń Sokratesa. Brał udział w wyprawie Cyrusa przeciw Artakser-ksesowi i opisał ją w siedmioksięgu ,,Anaba~ sis“. Napisał poza tym „Historię Grecji". (,,Hćllenika) w 11. 411 — 362 (kontynuacja Tu-cydydesa), „Cyropedię" (Kyrupaideia = wychowanie Cyrusa), powieściową biografię Cyrusa Starszego, „Wspomnienia o Sokratesie" i i.

Ksenon — pierwiastek, gaz szlachetny; L. porz. 54, c. atom. 130,2, s. chem. X. Występuje w powietrzu w minimalnych ilościach (0,0000025%).

Kserkses wionych itd. -*■ art. III, 172—183; I, 667, 668, 669, 671, 1148, 1149, 1150, 1270, 1272, 1273.

Książki robotnicze — szereg dokumentów przewidzianych ustawodawstwem socjalnym celem ochrony praw robotniczych, m. i. książeczka obrachunkowa — składa się z części umownej, zawierającej umowę o pracę i wyciąg z przepisów prawa, i rozrachunkowej, obejmującej ścisły wykaz liczby przepracowanych dni lub godzin, sumę zarobioną i ustawowe potrącenia.

Księcia Edwarda Wyspa — wyspa w Zatoce św. Wawrzyńca tworząca odrębną prow. kanad. Żyzny „ogród Kanady". 5600 km², 88 000 mieszk. Stolica Charlottetown.

księgi prowadzone przez kupca, przemysłowca w celu zobrazowania stanu i przebiegu interesów, umożliwienia kontroli władz. Prawidłowe, przejrzyście i zgodnie z obowiązującymi ustawami prowadzone K. H. mają moc dowodową wobec sądu i instytucyj skarbowych.

Księgi hipoteczne Hipoteka.

Księgi wieczyste Hipoteka.

Księgosusz (pestis) — zakaźna choroba epidemiczna bydła, wywoływana przez specjalną bakterię; zazwyczaj zawlekana ze wschodu. Atakuje przewód pokarmowy (m. i. część żołądka zw. księgi) i oddechowy.

Księgowość Buchalteria.

Księstwo Warszawskie — państwo utworzone przez Napoleona w r. 1807 po pokonaniu Prus i Rosji, z ziem zabranych przez Prusy w drugim i trzecim rozbiorze Polski, z wyjątkiem Gdańska, który miał być wolnym miastem, obwodu białostockiego odstąpionego Rosji i nadnoteckiego pozostawionego Prusom. K. W. oddane zostało pod władzę króla saskiego Fryderyka Augusta i otrzymało własną konstytucję (22 lipca 1807) z władzą wykonawczą w ręku króla dziedzicznego i Rady Stanu złożonej z 6 ministrów i 4 referendarzy. Kraj podzielono na 6 departamentów, a te na 60 pwt. Władzą prawodawczą był dwuizbowy sejm. W K. W. wprowadzono kodeks napoleoński, równość obywateli wobec prawa, cywilne śluby i rozwody. Ustanowiono 30 000 kontyngent wojska. W r. 1809 po pokoju wiedeńskim K. W. powiększono o Kraków z okręgiem, kieleckie i lubelskie, kontyngent wojska podwyższono do 60 000. K. W. przestało istnieć w r. 1815 uchwałą kongresu wiedeńskiego, powołującą do życia Królestwo Polskie.

I, 1085, IV, 217. '

Księżacy — Mazurzy z okolic Łowicza, mieszkańcy dawnego księstwa łowickiego.

-+ IV, 170, 175.

Księżyc

183-190; I, 353. 355, II, 758, IV, 1511, 1514.

Księżycoróg (Copris lubaris L.) chrząszcza z rodziny Scarabaeidae. Ciało czarne lśniące, do 20 mm dł. Na głowie róg zagięty ku tyłowi. Żyje w nawozie krowim.

Księżycowy kamień — minerał z grupy skaleni potasowych. Występuje w kryształach o pięknej błękitnej grze barw, dzięki czemu używany jest jako kamień ozdobny.

Ksylen (ksylol) — węglowodór aromatyczny, dwumetylobenzen C₆H₄(CH₃)₂. Występuje w 3 odmianach izomerycznych.

Ksylofon

znaczę-

pocz. XVI w.; ok. r. 1800 ośrodek handlu niewolnikami. W XIX w. ciągłe powstania przeciw Hiszpanii, popierane przez St. Zj. A. Pn. W wyniku wojny hiszp.-amer. w r. 1898 Hiszpania traci K. na rzecz St. Zj., które w r. 1902 uznają jej niepodległość. Od tego czasu znajduje się K. w sferze polit. i gospodarczego oddziaływania St. Zj., po wielkiej wojnie dąży jednak do ograniczenia ich wpływów i do emancypacji gospodarczej.

I, 181, 1041, II, 1241, III, 1033.

Kubala Ludwik

Kubań

-* II, 1203, IV, 242.

1908 r.

-* IV, 248.

satelita Ziemi. ->■ art. III,

gat.

mstrument muzyczny perkusyjny złożony z 36 płytek drewnianych różnej wielkości, w które uderza się dwiema pałeczkami drewnianymi.

Ksylolit — sztuczna masa budowlana, mieszanina trocin drzewnych z magnezją i chlorkiem magnezu, z dodatkiem farb. Prasowany w płyty nadaje się na posadzki.

Ksylylu bromek — związek chemiczny używany jako gaz bojowy drażniący (łzawiący).

Kszyk, bekas kszyk. -> Bekas dubelt.

Kuala Lumpur — gł. m-to zależnych od Anglii Państw Malajskich na płw. tejże nazwy; m-to z większością Chińczyków, stanowiących tam handlowy element miejski. 111 000 mieszk.

Kuangczouwan — kolonia fr. w pd. Chinach (prow. Kuangtung). 850 km², 200 000 mieszk. Stolica Fort Bayard.

Kuangsi — prow. pd. Chin. 174 000 km², 27 563 000 mieszk. Stolica Nanning.

Kuangtung — prow. pd. Chin, o pow. 234 000 km² (wraz z wyspą Hainan). 37 000 000 mieszk. Stolica Kanton.

Kuantung, jap. Kwanto — wydzierżawiony przez Japończyków do r. 1997 płw. pd.-mandżurski. 3500 km², 1 328 000 mieszk. w tym 115 000 Japończyków. Stolica Riodżun, dawniej zw. Port Artur, gł. port Dairen.

Kuba, hiszp. Cuba - wyspa w archipelagu Wielkich Antyli, samodzielna republika (wraz z licznymi pobocznymi wysepkami i rafami). Obszar pagórkowaty z nielicznymi pasmami górskimi: na zach. Siera de los Organos (700 m); na wsch. 240 km dł. łańcuch Sierra Mae-stro (2500 m). Liczne krótkie rzeki powodują częste powodzie. Klimat podzwrotnikowy. Pierwotna ludność indiańska zanikła. Dzisiaj ²/s ludności to biali, */» zaś Murzyni i różnoracy mieszańcy. K. jest pierwszym na świecie producentem cukru. Obecnie mniejsze znaczenie ma doskonały tytoń, dawniej równorzędny prawie z cukrem artykuł. Wywóz jarzyn, owoców tropikalnych, kawy, O gospodarczym niu K. decyduje jej położenie m. Ameryką Środk. i Pd. a St. Zj. A. Pn. 114 000 km², 3 962 000 mieszk., w tym ok. 300 Polaków. Stolica Hawana. — Odkryta przez Kolumba w r. 1492 i nazwana przez niego „Fernardi-ną"; ostatecznie podbita przez Hiszpanów na

(1838-1918), historyk i popularyzator historii. Badacz XVII w. Napisał: „Jerzy Ossoliński", „Szkice historyczne", „Wojna szwedzka". Z prac K. korzystał Sienkiewicz przy pisaniu „Trylogii".

rzeka pn. stoków Kaukazu; wypływa pod Elbrusem, uchodzi do Morza Azowskiego. 900 km dł. Nizina w dolnym jej biegu jest obszarem Kozaków kubańskich, którzy osiedli tutaj w XVIII w., zdobywając kraj ten dla Rosji i zaorywując step. -> III, 266.

Kubeba -»■ Pieprz.

Kubicki Jakub — (1758—1833), architekt, uczeń Merliniego. Reprezentuje kierunek kla-sycystyczny. Zbudował pałac belwederski (Warszawa) i cały szereg typowych dworów polskich (z frontonem kolumnowym) na terenie Mazowsza i Małopolski.

Kubizm (z fr. cube, kiib = sześcian) — nowatorski kierunek sztuki, powstały we Francji ok.

Twórcy: Pablo Picasso i Georges Bracąue. Zasadniczym dążeniem K. było osiągnięcie trwałych podstaw kompozycyjnych. Kubiści rozbijają najpierw przedmiot na formy prostsze, zgeometryzowane, po to, żeby złożyć go następnie już tylko ze względu na cel artystyczny.

Kubiat-Chan — (1214—1294), wielki chan mongolski, cesarz chiń., założyciel dynastii Juan, władca niezmierzonych obszarów od Morza Czarnego do Pacyfiku. Barwny opis jego dworu pozostawił Marco Polo.

Kuce — konie małego wzrostu (do 1 m 40 cm), należące przeważnie do ras pierwotnych. Odznaczają się znaczną siłą i wytrzymałością. Najbardziej znane są K. ang. i szkoc. W Polsce zbliżone są do nich mierzynki biłgorajskie, lubelskie, huculskie i i.

Kucharzewski Jan — (* 1876), pisarz i polityk; premier w 11. 1917 — 1918. „Maurycy Mochnacki", „Od Białego Caratu do Czerwonego" i i.

Kucie — nadawanie materiałom plastycznym dowolnego kształtu przez uderzanie młotem, jeden ze sposobów obróbki metali. K. metali odbywa się najczęściej na gorąco w temperaturze 900—1200° C., ręcznie lub maszynowo. K. ręczne odbywa się na kowadłach stalowych lub w specjalnych przykrój ach (formach) stalowych, tzw. matrycach, młotami o ciężarze 1 — 10 kg. K. mechaniczne, stosowane do więk-

czym z czarnoziemem bagiennym, część pn., K. Białe z Bydgoszczą, to piaszczysty obszar wielkich kompleksów leśnych. Dawna stolica K. — Brześć Kujawski.

szych przedmiotów, odbywa się za pomocą młotów mechanicznych.

Kucja (kutia) — pszenica, obłuskana i gotowana z mlekiem i miodem, obrzędowe jadło wigilijne na Mazowszu, Małorusi i Hucul-szczyźnie.

Kucowołosi — lud koczowniczy pochodzenia rum. Zamieszkuje od X w. Płw. Bałkański. Ok. 200 000 głów.

Kuczki (Sukkoł)

-y IV, 123.

Kuka — dawniej potężna stolica państwa Bornu w Sudanie w pobliżu Jez. Czadu, dziś podupadłe m-to Nigerii. 20 000 mieszk.

Kukieł Marian — (* 1885), generał brygady w stanie spoczynku, historyków 11. 1925—1926 żyd. siedmiodniowe    szef Biura Historycznego Sztabu Generalnegb.

święto szałasów, przypadające na 15 — 21 mie-    „Zarys historii wojskowości w Polsce" „Dzieje

siąca Tiszri (wrzesień-październik), związane    wojska polskiego w dobie napoleońskiej",

historycznie z dawnymi obchodami owocobra-    „Wojna 1812 roku" i i.

nia, zwł. winobrania w Palestynie.    Kuklik (Oeum) — rodzaj roślin zielnych

Kudak — twierdza polska zbudowana prze-    z rodziny różowatych, 36 gat, na całej kuli

ciw Kozakom przez Koniecpolskiego w 1635 r.    ziemskiej; u nas 5 gat. K. pospolity ro-

na początku porohów Dniepru, w pobliżu dzi-    śnie w zaroślach i na przychaciach; K. z wisie jszego Dniepropetrowska; zniszczona podczas    sły rośnie pospolicie na mokrych łąkach, nie-

buntów kozackich.    które gat. hodowane jako ozdobne.

Kudlicz Bonawentura — (1780—1848), warszawski artysta dramatyczny; jedna z postaci „Nocy Listopadowej" Wyspiańskiego.

Kudowa, Cudowa — miejscowość lecznicza w Niemczech na Śląsku, ponad 412 m n. p. m.; żelaziste źródła kwasowęglowe.

Kudrun(a), albo Gudrun (a) podania starogerm. i eposu Staroniem, z pocz. XIII w. opiewającego uprowadzenie oblubienicy.

Kueiczou

Ku-Klux-Klan, ’kju: 'kleks 'klan — terrorystyczna organizacja utworzona w St. Zj. A. Pn. po wojnie domowej w 11. bezwzględnej walki z Murzynami (lincz); zabroniona w r. 1871, wznowiona w r. 1915, zwalcza za pomocą terroru Murzynów, katolików, imigran-bohaterka tów.

Kuksy — udziały w spółkach górniczych, gwarectwach; wyłącznie imienne. -*■ II, 660. Kukułka właściwa (Cuculus canorus L.) — pd.-zach. prow. chiń. 187 000    gat. ptaków z rzędu kukułkowatych. Skrzydła

km², 11 291 000 mieszk. Stolica Kueijang.    długie, ostro zakończone, upierzenie popielate.

Kueihua — m-to chiń. w t. zw. Mongolii Żyje pojedynczo w lasach; nadzwyczaj ruchliwa, b. ostrożna, odzywa się często w charakterystyczny sposób („kuka"). Żywi się gł. gąsienicami. Gniazda nie ściele, jaja podrzuca do gniazd drobnych ptaków. Europa, Azja. i Afryka; w Polsce wszędzie pospolita, przelotna.

Wewnętrznej, punkt handlowy na drodze z Pekinu do Mongolii. Ok. 200 000 mieszk.

Kuentuń

dł. azjat. łańcuch górski ze szczytami do 7500 m, ograniczający od pn.

-> II, 613. rząd pta-

Tybet.

Kukułkowate (Cuculiformes) ków. Ptaki średniej wielkości o dziobie łukowato wygiętym; nogi z 4 palcami. Żyją w lasach przeważnie w klimacie ciepłym Śtarego Świata. Należą liczne gat.; rodziny: Cuculidae (kukułka właściwa), MusophagicLae (turako).

Kuku-nor — jez. słone we wsch. Tybecie, na pograniczu Mongolii, święte jez. Tybetań-czyków. Ok. 6000 km².

Kukurydza (Zea mays) — roślina zbożowa z rodziny traw; pochodzi z Ameryki, uprawiana powszechnie w okolicach cieplejszych, w Polsce zwł. na Podolu. Wytwarza owoce w długich kolbach, jadalne, używane też na mąkę, z której piecze się placki kukurydziane (mamałyga).

Kula -

Kufa — stolica mahomet. Mezopotamii przed założeniem Bagdadu i pierwsze lokalne ognisko kultury ar.-mahomet.; dziś drobna osada.

Kufra — grupa oaz we wł. części Pustyni Libijskiej, na ważnym szlaku karawanowym m.

w 11.

Morzem Śródziemnym a Sudanem;

1860—1930 opanowana przez ar. sektę Se-nussi, niepokojącą stąd okoliczne kraje.

IV, 502.

Kufstein — m-to w Tyrolu austr. nad Innem z zamkiem, gdzie w XIX w. więziono przestępców polit. (wśród nich licznych Polaków) .

Kuguar -* Puma.

-* IV, 910, 1187, 1189, 1548. jedna z brył geometrycznych. Miejsce geometryczne punktów przestrzeni jednakowo odległych od stałego punktu O nazywa się powierzchnią kuli, ograniczona tą

Kuhlmann Richard, von — (* 1873), niem. mąż stanu. W r. 1918 prowadził rokowania z rządem sow. w Brześciu nad Bugiem, następnie z Rumunią w Bukareszcie.

Kujawiak — piosnka i taniec ludowy z Kujaw w takcie trójdzielnym, podobny do oberka. Melodie — częste rzewne i smętne. Tań-

czy się spokojnie.

->IV, 179, 251.

Kujawy — staroplemienne terytorium poi-    pow. część przestrzeni nazywa się kulą.

skie, dziś na obszarze woj. pomorskiego. Część    Punkt O nazywa się środkiem K., odcinek

pd., zwana K. Czarnymi, z Inowrocławiem    łączący środek K. z dowolnym punktem pow.

jako centrum, jest żyznym obszarem rolni-    K. promieniem K., odcinek łączący dwa

■Al

Gałązka kulczyby.

IV, 141.

Kulis

1.

nazwa ścian ruchomych stanowiących dekoracje sceny teatralnej. 2. — zawodowi spekulanci, gracze giełdowi, którzy nie mają prawa wstępu cjalne zebrania giełdowe; nie oficjalni pośrednicy giełdowi, załatwiający transakcje w kuluarach albo poza gmachem giełdy.

Kulm — epoka geol. w okresie karbońskim.

uzależ-

punkty pow. K. i przechodzący przez jej środek — średnicą K. Przecięcie K. przez dowolną płaszczyznę jest kołem. Koło to nazywa się wielkim, jeśli płaszczyzna przechodzi przez środek K. Wzory: S = 4?ir²; V .= f?tr³, gdzie r — długość promienia, S — pole pow. K., V — objętość K.

Kula — kulisty pocisk kamienny lub metalowy, używany w broni strż. oraz w najdawniejszych typach broni palnej (mylnie używa się czasem i dotąd nazwy K. dla oznaczenia pocisku artyleryjskiego lub karabinowego).

Kula histeryczna (globus hysłericus) — uczucie obecności w przełyku kuli, która posuwa się z żołądka w kierunku krtani; występujący nierzadko objaw histerii.

Kulczyba (Słrychnos) — rodzaj roślin drzewiastych pokrewnych goryczkowa-tym; przeszło 150 gat. w obszarach tropikalnych; nasiona Strychnosnuz vomica z Indyj Wsch. dostarczają trucizny, t. zw. strychniny; inne gat. dostarczają kurary.

Kulczyk (Serinus canarius polonicus Do-man.) — podgat. dzikiego kanarka, zamieszkujący dość pospolicie zach. część Polski. Gnieździ się w ogrodach, sądach, żywi się nasionami chwastów. Śpiewa dużo i melodyjnie. Ptak przelotny.

Kuldża — m-to nad grn. Ili u stóp Tiańsza-nia, przynależne dziś do Turkestanu Wsch. 30 000 mieszk.

Kulig — w dawnej Polsce zabawa zapustna, polegająca na objeżdżaniu wszystkich domów w sąsiedztwie i na kolejnej w nich zabawie. K. odbywano sankami, z muzyką i śpiewami.

Kulig (Numenius arquatus L.) — gat. ptaków z rodziny bekasów, rzędu siewkowatych. Żyje na rozległych bagnach w Europie i Azji, żywi się pokarmem zwierzęcym, także jagodami. Przelotny; w Polsce na przelotach pospolity, tylko na wsch. Mięso niezbyt smaczne.

->//, 614.

Kulikowe Pole — równina w środk. Rosji (w dawnej gubernii tulskiej); w r. 1380 zwycięstwo Moskwy nad Tatarami, które złamało jarzmo tatar, i przyczyniło się do zjednoczenia księstw rus. dookoła Moskwy, -y IV, 1560.

wyrobnik, tragarz chiń., ind. ; w ogóle źle płatny, uciskany robotnik.

-> I, 946.

Kulisa (y)

na bfi-

Kulmbach Hans (właśc. Hans Siiss) — (ok. 1476—1522), malarz niem. z Norymbergii działał w Krakowie w 11. 1514—1518: kilkanaście obrazów, m. i. wielki poliptyk dla kościoła Mariackiego, przedstawiający życie św. Katarzyny i św. Jana Ewangelisty.

Kulminacja (górowanie, dołowanie) gwiazd — położenie, w którym gwiazdy osiągają największą i najmniejszą wysokość nad horyzontem. Gwiazdy nie zachodzące osiągają wysokość największą (K. górna) i najmniejszą (K. dolna), tj. górują i dołują na widocznej części nieba; K. dolna gwiazdy zachodzącej jest niewidoczna.

Kulomb, coulomb, amperosekunda — jednostka praktyczna ładunku elektrycznego, wynosi 3-10® elektrostatycznych lub l/io elektromagnetycznej jednostki ładunku; ilość elektryczności, przepływająca w ciągu 1 sek. przez przewodnik, w którym płynie prąd o natężeniu jednego ampera.

Kulon (Oedicnemus oedicnemus L.) — gat. ptaków z rodziny kulonów, rzędu siewkowatych. Żywi się mięczakami, płazami, niszami; lata dość ciężko i niechętnie. Żyje w pd. i środk. Europie, zach. i środk. Azji, pn. Afryce, w Polsce niezbyt pospolity.

Kulparków — przedmieście Lwowa; zakład dla chorych umysłowo.

Kulszowa kość, siedzeniowa kość (os ischii) — parzysta kość, wchodząca w skład miednicy; u wyższych kręgowców nie stanowi odrębnej kości, lecz jest częścią kości miednicy.

Kulszowa rwa (ischias) — nerwoból w obrębie nerwu kulszowego (wielkiego pnia nerwowego biegnącego od krzyżowej części kręgosłupa do tylnej części uda). Najczęściej przyczyną K. R. bywają przeziębienia i wysiłki.

Kultura — w szerszym znaczeniu: wszelkie twory pracy ludzkiej, posiadające wartość dodatnią ; w węższym znaczeniu: duchowe wytwory ludzkości, posiadające wartość względnie trwałą. -> art. III, 198 — 204; IV, 389, 394, 395, 396, 406.

Kultura bakteryj -> Hodowla bakteryj.

Kulturkampf (niem. dosł. = walka o kulturę) — określenie walki państwa z kościołem kat., która wybuchła w Prusach wskutek tzw. „majowych ustkw" Bismarcka. Ustawy te (wydane w maju 1873 r. przez prus. ministra oświaty Falcka) usuwały jezuitów z Prus, zakazywały kazań o charakterze polit., niały szkolnictwo od państwa, wprowadzały śluby cywilne i zatwierdzanie duchownych przez władzę świecką. Doprowadziło to do zerwania stosunków dyplomatycznych z kurią rzym. (papież Pius IX). Od r. 1878 Bismarck, dla uzyskania poparcia centrum kat., zaczął wycofywać się z K.; po dymisji Falcka ustawy majowe były stopniowo likwidowane i w r. 1887 K. został zakończony.

-* 1, 703, 704.

-* 1, 766.

rzeka pn. Kaukazu, uchodząca do błot nad Morzem Kaspijskim. 650 km dł.

Kumamoto — m-to jap. na Wyspie Kiu-sziu. 187 000 mieszk.

-> IV. 142.

sfermentowane mleko kobyle, rozpowszechnione jako napój u plemion koczowniczych na pd.-wsch. Rosji i w Azji środk.; zawiera małą ilość alkoholu i kwas mlekowy. ->///. 662, IV, 1503.

Kun Bela

-► I V, 141.

wieś na wsch. od Frank-

(1733-1793), malarz. Kształcił się (i działał częściowo) w Rzymie; wpływy rokoka, później klasycyzmu. Obrazy rei., kompozycje alegoryczno-dekoracyjne, obrazki rodzajowe.

Kuny (Musłelidae) — rodzina ssaków z rzędu drapieżnych. Zwierzęta niewielkich rozmiarów o ciele wydłużonym, smukłym. Sierść gęsta, puszysta. Doskonały węch i słuch; zręczne, ostrożne, bojaźliwe i przebiegłe. Zęby kruszące duże, właśc. trzonowe nieliczne, Żyją we wszystkich częściach świata z wyjątkiem Australii; żywią się gł. pokarmem mięsnym. Należą tu: kuna, tchórz, fretka, łasica, gronostaj, nurka, sobol, hyrara, rosomak, borsuk, skunks, wydra i i.

Kuomintang —

bliki chiń.

Kupalnik

górski.

osoba, która zawodowo, dla

Ogonowa kość.

Kulturowy krąg -+■ Chorologia.

Kultywator -* Spulchniacz.

Kułak (ros.) — bogaty chłop ros., właściciel większego gospodarstwa; w dawnej Rosji odgrywał dużą rolę w życiu wsi, w Z. S. R. R. zwalczany jako ,,kapitalista" i wypierany przez gospodarstwa kolektywne.

Kułan -* Osioł.

Kuma

Kumanowłe -> Polowcy.

Kumka (Bombina) — rodzaj płazów bezogo-niastych z rodziny ropuszek. K. ognista (B. bombina L.) — grzbiet szarawy, ciemno-pla-misty, na spodzie pomarańczowe plamy. Żyje w środk. Europie, w Polsce rozpowszechniona. K. górska (B. variegata L.), — wierzch brunatny, spód żółty, ciemno-plamisty; żyje w okolicach górzystych Europy pd. i środk. w Polsce w Karpatach. Samce K. mają dźwięczny i przyjemny glos.

Kumys

(* 1886), komunista węg., twórca (w marcu 1919 r.) rządu republiki radzieckiej w Budapeszcie.

Kuna Henryk — (* 1883), rzeźbiarz; projekt pomnika Mickiewicza w Wilnie, projekt pomnika Marszalka Piłsudskiego w Warszawie i i.

Kuna leśna, tumak (Marłeś marłeś L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kun. Sierść długa, miękka i gęsta barwy brązowej, ogon puszysty. K. zamieszkuje większe lasy i okolice Europy i pn. Azji; doskonale chodzi po drzewach, żywi się ptactwem, drobnymi ssakami, b. krwiożercza. Zbliżonym gat. jest K. domowa (Marłeś foina Erxl.) o sierści szaro-brązowej z białą plamą na piersiach. Trzyma się blisko osiedli ludzkich, czyniąc wielkie szkody w kurnikach. Obydwa gat. spotykane w Polsce wszędzie, lecz nie pospolite. Futro wysoko cenione.

Kuncewicz Józefat    Józefat św.

Kunene — graniczna rzeka m. Angolą a Pd.-Zach. Afryką, dł. 1200 km, o dorzeczu 272 000 kma.

Kunersdorf furtu nad Odrą. W czasie wojny siedmioletniej nie wyzyskane zwycięstwo Rosjan nad wojskami Fryderyka II prus.

Kunicki Stanisław — (1861 — 1886), jeden z pierwszych socjalistów polskich; zał. z Waryńskim w r. 1881 w Warszawie „Proletariat". Aresztowany w r. 1884, stracony.

Kunów — m-ko w pow. opatowskim nad Kamienną, 3000 mieszk.

Kuntze Tadeusz

-► I, 576.

-* II, 466. chiń. partia ludowa zał. w r. 1912 przez Sun Yat-sena. K. w r. 1925 wystąpił przeciw anarchii generałów chiń., w r. 1928 ogłosił konstytucję, repu- c -> /, 956. Ą

Kuopio — m-to fińs. nad Jez.

Kalla, 24 000 mieszk.

Kupalnik górski (Arnica monta-na) — gat. rośliny zielnej z rodzi-ny złożonych; występuje gł. w górach Europy, rzadziej na niżu; pęd około */₂ m wys., pokryty gruczoł-kami i zakończony kilku koszyczkami kwiatów złocistożółtych; używany w medycynie.

Kupała — noc świętojańska, sobótka; rzekome bóstwo starosłow., usunięte przez krytykę nowoczesną z Panteonu Słowiańszczyzny.

Kupidyn, kupido, cupido -> Amor.

Kupiec

zysku współdziała w wymianie dóbr m. wytwórcą a spożywcą, kupuje i sprzedaje towary; handlujący.

-+II, 779, 783-784.

Kupno — nabycie towaru, przedmiotu za pieniądze lub inne dobro; umowa dwustronna, mocą której jedna strona (sprzedawca) przenosi na drugą (nabywającą) swój tytuł własności pewnej rzeczy w zamian za oznaczoną sumę pieniędzy lub jej równowartość.

Kupon — odcinek akcji, obligacji pożyczki lub listu zastawnego, który uprawnia do odbioru w przepisanym terminie dywidendy, procentu.

Kuprin Aleksandr — (* 1870), ros. prozaik-realista, były oficer. Opowieści naturalistyczne („Wesele", „Gambrinus" i i,), obszerniejsze powieści: „Pojedynek" (z życia prowincjonalnego garnizonu), „Jama" i i.

Kuprowa kość

Kuprówka rudnica (Euproctis chrysorrhoea

L.) — biała ćma z rodziny brudnic (IAman-łriidae), z rudym zakończeniem odwłoka. Młode gąsienice w gniazdach z przędzy, szkodliwe dla drzew owocowych i innych liściastych.

Kurek — część zamka karabinu, karabinu maszynowego itd., służąca do napinania iglicy.

Kureń — u Kozaków ukr. kilka osad, znajdujących się pod władzą atamana kurzennego; obóz kozacki; także kurna ,,chata" dla myśliwych polujących na ptactwo wodne itp.

Kurfiirst (niem.) -> Elektor.

Kurhan

Kuria biskupia Kuria biskupia połowa

organ M. S. Wojsk., kierujący służbą duszpasterską wyznania kat. w wojsku. Na czele K. stoi biskup połowy.

Kuria diecezjalna Konsystorz.

Kuria Muria

Kuria rzymska

-> III, 99.

warszawski dziennik

kat. dziennik

Kupryt — minerał, tlenek miedzią wy, Cu₂0. Barwa od czerwonej do ołowiano-szarej, z połyskiem. Cenny kruszec miedzi.

Kur (Cottu8 scorpius L.) — ryba należąca do rodziny Cottidae, występuje w Morzu Niemieckim, u wybrzeży europ, i amer. Atlantyku oraz w Bałtyku. Dł. 60 cm — lm, ubarwienie brunatne, lub czarno-brunatne, białawe od spodu. Głowa olbrzymia. Na pokrywie skrze-lowej 3 lub 4 kolce. Prowadzi denny, drapieżny tryb życia.

Kur (choroba zakaźna) -* Różyczka.

Kura — gł. rzeka Zakaukazji, 1400 km dł.

Kura — ptak domowy grzebiący, z rodziny bażantów, rzędu kurowatych.

->/, 1263-1265.

Kurant — dawny taniec w takcie s/₄ lub ³/₈ (XVI —XVIII w.); przywędrował do Polski z Francji. W XVIII w. umieszczano w zegarach i tabakierach pozytywki z melodią K. (później poloneza).

Kurara — jad otrzymywany z kory niektórych gat. roślin rodzaju Strychnos; przez Indian pd.-amer. używany do zatruwania strzał; zawiera kurarynę, alkaloid o bardzo silnych własnościach trujących. W najmniejszych już ilościach wywołuje objawy tężca bez porażenia centralnego układu nerwowego, t. j. bez pozbawienia przytomności.

Kuratela — opieka prawna; nadzór sądowy nad osobą i jej majątkiem lub nad przedsiębiorstwem źle prowadzonym lub marnotrawionym ze szkodą dla wierzycieli lub spadkobierców; uzależnienie od kogoś.

Kurator — ustawowy przedstawiciel osoby fizycznej lub prawnej, powołany przez sąd w wypadkach określonych przepisami prawa. Np. K. spadku waku j ącego, czyli spadku, po który nikt się nie zgłasza. K. upadłości — zarządca i opiekun prawny, ustanowiony przez sąd handlowy nad przedsiębiorstwem, względem którego wszczęto postępowanie upadłościowe.

Kuratorium szkolne — urząd państwowy zawiadujący szkolnictwem powszechnym i średnim pewnego okręgu; na czele K. S. stoi kurator okręgu szkolnego, władza szkolna drugiej instancji, bezpośredni zwierzchnik inspektorów szkolnych.

Kurbskij Andriej, ks. — (ok. 1528—1583), bojar ros., wojewoda Iwana Groźnego. Podejrzany o zdradę, zbiegł do Polski. Słynne listy do Iwana Groźnego oraz pamflety, w których zwalcza samowładztwo.

Kurdesz (tur. kardasz = przyjaciel, towarzysz) — rozpowszechniona w Polsce w końcu XVIII w. piosenka biesiadna.

Kurdowie — lud irański, mahometanie; zamieszkują Kurdystan, ok. 100 000 na terytorium ros., 1,5 miliona na tur., 1 milion na pers. Dzielą się na liczne szczepy. Rolnicy i koczowniczy hodowcy bydła.

-> 1, 268, II, 1082, IV, 2.

Kurdybanek -> Bluszczyk.

Kurdystan (kraj Kurdów) — kraj na pograniczu Turcji i Persji; ciągnie się m. w. z pn. na pd. przez centralne Góry Azji Przedniej m. Taurusem Armeńskim a Górami Zagros. Na wsch. bezodpływowy teren Jez. Urmia. Ludność — przeważnie koczujący pasterze. Polit. większa część K. należy do Turcji, część mniejsza do Persji. Traktat w Sóvres przyznawał K. samodzielność, której jednak K. nie zdołał utrzymać; nie powiodły się również próby uzyskania autonomii; liczne powstania K. przeciw Turcji zostały krwawo stłumione.

Kurę — jap. baza flotowa na Wyspie Hondo. 190 000 mieszk.

wzgórek w kształcie stożka o mniej lub więcej spadzistych zboczach, usypany ręką ludzką. K. kryją zazwyczaj groby przedhistoryczne, puste K. były prawdopodobnie kopcami granicznymi lub były sypane dla upamiętnienia jakiegoś wydarzenia. VI —XI w.; u Celtów, Germanów, Scytów, Słowian. Potocznie: tyle, co mogiła.

Kuria (łac. curia) — w najdawniejszym ustroju rzym. nazwa grup, na które dzieliła się panująca ludność patrycjuszowska Rzymu.

Konsystorz.

ang. archipelag z bazą flotową u pd. brzegów Arabii. 55 km².

ogół urzędów, za pośrednictwem których papież sprawuje rządy nad kościołem kat. K. składa się z 11 kongre-gacyj.

„Kurjer Lwowski“ — dziennik polit., organ demokracji lwowskiej w 11. 1883—1926.

„Kurjer Polski“ informacyjno-gospodarczy, reprezentuje gł. koła przemysłowe; wychodzi od r. 1897.

„Kurjer Poranny¹* — warszawski dziennik postępowo-demokratyczny, zał. w r. 1877.

„Kurjer Poznański** — dziennik o kierunku narodowym (organ Stronnictwa Narodowego), zał. w 1906 r.

„Kurjer Warszawski**

bezpartyjny, zbliżony do obozu narodowego, zał. w 1821 r. przez Brunona Kicińskiego, jedno z najstarszych czasopism w Polsce. Kurka (grzyb) Pieprznik.

Kurka wodna (Porzana porzana L.) — gat. ptaków z rzędu żurawiowatych. Dł. ciała 24 cm.

wo-

mieszczańskie

prow. łot.

rung

(1848-1926), ge-

gat.

II, 615.

upierzenie oliwkowe, czarno i biało plamiste. Dziób żółty, u nasady czerwony. Żyje nad darni w Europie i Azji; w Polsce wszędzie pospolita. Biega szybko, pływa i nurkuje, lata niechętnie; żywi się głównie pokarmem zwierzęcym. Ptak przelotny.

Kurkowe towarzystwa bractwa strzeleckie, zakładane w śrdw. dla ćwiczenia się w strzelaniu z łuków, później z broni palnej. W czasie zawodów K. T. strzelano do tarczy, która często wyobrażała koguta, czyli „kurka". W niektórych miastach, jak, np. we Lwowie i Krakowie, przetrwały K. T. do dziś dnia.

Kurkuma -*■ Ostryi.

Kurlandia, łot. Kurzeme 13 000 km², 228 000 mieszk. Stolica Lipawa. W XIII w. podbita przez Kawalerów Mieczowych. W 11. 1561 — 1795 lenno polskie (wraz z dzisiejszą Zemgalią) pod władzą książąt kur-landzkich. Pierwszym księciem K. był Got-hard Kettler, ostatni mistrz Zakonu Mieczowego. W r. 1726 August II przeprowadził wybór na księcia K. swego syna, Maurycego Saskiego, który musiał ustąpić w r. 1726 na rzecz Birona. W 11. 1758—1761 księstwo K. przypada przejściowo synowi Augusta III, Karolowi. Po rozbiorach Polski K. została wcielona do Rosji. Po r. 1918 przypadła Łotwie.

Kurońska Mierzeja, niem. Kurische Neh-wąski płw. piaszczysty, 96 km dł., na pd. wsch. Bałtyku, podzielony polit. m. Niemcy i Litwę.

Kuroński Zalew — płytka zatoka a raczej jezioro u brzegów pd.-wsch. Bałtyku, oddzielone od niego mierzeją tejże nazwy. 1600 km2 po w.

Kuropatkin Aleksiej nerał ros. Minister wojny w 11. 1898—1904, naczelny wódz w czasie wojny ros.-jap. (1904— 1905). W czasie wielkiej wojny dowodził na froncie pn. i kaukaskim.

Kuropatwa (Perdiz perdiz L.) ptaków z rodziny bażantów, rzędu kurowatych, K. zamieszkuje Europę, w Polsce wszędzie pospolita ; żyje na otwartych przestrzeniach. Żywi się ziarnem, nasionami, owadami. Lata niechętnie. W czerwcu wywodzi 18 do 25 piskląt. Jesienią i zimą łączy się w stada, nie odlatuje. Dla smacznego mięsa jest przedmiotem polowań.

Kuropatwa skalna (Caccabis samtilis Wolf.) — gat. ptaków .z rzędu kurowatych. Żyje w górzystych okolicach Morza Śródziemnego i w Alpach. Mięso jadalne.

Kurosiwo — ciepły prąd morski, tworzący przedłużenie Prądu Równikowego od Filipin, opływa Japonię, Aleuty i wybrzeża Alaski, powodując tam wzrost temperatury.

Kuro watę (Oallinacei) — rząd ptaków. Ciało o krępej budowie, nogi silne, palce o moc-

nych tępych pazurach, skrzydła krótkie. Głowa mała, dziób mocny, na końcu nieco zakrzywiony. Na głowie, zwł. u samców, ozdoby w postaci mięsistych grzebieni i fałdów skórnych. Upierzenie gęste, u samców jaskrawo ubarwione. K. przebywają gł. na ziemi, lot mają ciężki. Żywią się nasionami, owocami, owadami itp. Gniazda ścielą na ziemi. Ważniejsze rodziny: bażantów (bażanty, paw, argus, kura, indyk, perlica, kuropatwa,, przepiórka), głuszców (głuszec, cietrzew, jarząbek, pardwa). Liczne gat. K. zostały udomowione.

Kurpie — ludność mazurska zajmująca pierwotnie pas nadwiślański; obecnie w terenie pwt. ostrołęckiego, przasnyskiego, ostrowskiego i łomżyńskiego.

-+IV, 170, 172, 175.

Kurpiński Karol Kazimierz — (1785—1857). kompozytor, zwł. oper, najwybitniejszy przed Moniuszką. „Krakowiacy i Górale", „Jadwiga", „Zamek na Czorsztynie", pieśni, muzyka rei.

^ IV, 254.

Kurs — kierunek, bieg, obieg; zmienna cena walut, papierów wartościowych, towarów na rynku handlowym, zwł. na giełdzie, kształtująca się na zasadzie popytu i podaży, ogłaszana w cedule giełdowej. K.dewizowy lub waluty — wskazuje, ile jednostek waluty krajowej należy zapłacić za stałą ilość waluty obcej, np. za 100 dolarów, 100 franków itp. lub na odwrót (system przyjęty w Anglii), ile jednostek waluty zagranicznej otrzymuje się za stałą ilość waluty krajowej, np. za 1 funt ang. K. obligacji — podawany jest w procentach wartości nominalnej danej pożyczki. K. emisyjny — cena obligacji pożyczki lub akcji w chwili wypuszczenia jej na rynek. K. na ultimo — K. w ostatnim dniu miesiąca, jako w dniu regulacji rachunków handlowych.

->//, 578-588.

Kursk — m-to ros. w obszarze czarnoziemu; było stolicą księstwa i należało w XV w. do Litwy. W okolicy potężne złoża żelaza. 102 000 mieszk.

Kursoryczne czytanie — czytanie możliwie biegłe, nie przerywane komentarzami, ani objaśnieniami, ciągłe.

Kursywa — rodzaj druku : pochyłe czcionki; naśladujące pismo ręczne (kursywa).

Kurtaczki (Pittidae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Przedstawicielem jest Pitła brachyura L., zamieszkująca gęste lasy w Indiach i na Cejlonie. Ciało krępe, dł. 18 cm, upierzenie bardzo jaskrawe. Żywi się owadami, gniazdo ściele na ziemi.

Kurtaż — wynagrodzenie maklera, agenta handlowego za pośrednictwo przy załatwianiu interesu; faktorne.

Kurulne krzesło (sella curulis) — w strż. Rzymie przenośne krzesło, w którym zasiadali wyżsi urzędnicy: konsulowie, cenzorzy, preto-rowie i edyIowie.

Kuryle — łańcuch górzystych wysp wulka- postać nieregularnych, mięsistych kubeczków nicznych m. Jezo a Kamczatką, przynależnych barwy pomarańczowej.

do Japonii. 15 000 km², 3000 mieszk.    Kusu (Trichosurus vulpecula Kerr.) — gat.

Kuryłowicz Jerzy — (* 1895), językoznawca; ssaków z rzędu torbaczy. K. żyje pospo-prace z dziedziny językoznawstwa indoeuropej- licie w lasach na drzewach w Australii i na skiego,bałtyckiego,slawistyki,indoirańskiegoigr. Tasmanii, prowadzi tryb życia nocny. Żywi Kurytyba, portug. Curityba — stolica się pokarmem roślinnym i zwierzęcym. Futro stanu Parana w pd. Brazylii; ośrodek polskiego K. znane pod nazwą oposów austral. osadnictwa w Paranie; skupia szereg organi- Kusza — łuk osadzony na łożu, z kolbą zacyj społecznych naszego wychodźstwa.    z mechanizmem spustowym. Broń w śrdw., słu-

108 000 mieszk., w tym 5000 Polaków.    żąca do miotania strzał, lub ciężkich pocisków

-> I, 804.    (kamieni). Zachowana jeszcze u prymitywnych

Kurz, pyl — zbiór cząstek ciał stałych, za- ludów afryk. i azjat. oraz jako zabawka dzie-wieszonych w powietrzu; składa się z małych cinna. cząstek mineralnych, porywanych przez wiatr i cząstek organicznych, jak pyłek kwiatów, bakterie, drobne nasiona, w mieszkaniach z cząstek odzieży, mebli itp. ścierających się przy używaniu. K. jest szkodliwy dla zdrowia, ponieważ osadza się w płucach, oraz ze względu na zawarte w nim bakterie, często chorobo-

ny

się, o

tych chwastów polnych.

Kusak (Staphylinus) — rodzaj chrząszczy z rodziny Staphylinidae o silnie skróconych pokrywach. Drapieżne lub roślinożerne.

Kustrzebka pomarańczowa (Aułeria

smardzom ;

ma

/\

Kuter rybacki.

-i

Kuter torpedowy.

twórcze.

Kurzajka — brodawkowata, twarda wyniosłość skóry, powstająca na tle zapalnym lub ż przyczyn nieznanych. Usuwanie — operacyjne, za pomocą przyżegania itp.

Kurza Stopka — najbardziej na wsch. wysunięta baszta wawelska na wysokim podmurowaniu skarpowym. Znajdowały się tam ogrzewane zimą prywatne apartamenty królewskie. W r. 1500 padła ofiarą jedynego pożaru w zamku.

Kurza ślepota, kurzoślep (hemeralopia) — choroba oczu, polegająca na znacznym obniżeniu zdolności widzenia przy słabym oświetleniu (o zmroku, w nocy itp.), przy czym przy normalnym świetle słonecznym zdolność widzenia jest zupełnie prawidłowa. Przyczyną K. Ś. jest najczęściej osłabienie siatkówki.

Kurzawa Antoni — (1843—1898), rzeźbiarz o tendencjach romantycznych. Rzeźby o temacie biblijnym, portrety, grupy figurowe. „Oberek", „Polonez", „Geniusz zrywający pęta" i i. Wpadł w obłąkanie po odrzuceniu przez jury jego projektu na pomnik Mickiewicza.

Kurzyna Jan — (1835-1865), działacz rewolucyjny o wielkim wpływie na młodzież. Uczestnik powstania 1863 r. Zginął w pojedynku z A. Guttrym.

Kurzyślad ( Anagallis) — rodzaj roślin zielnych z rodziny pierwiosnkowatych; K. pol-— roślina nie wielka, jednoroczna, płożąca kwiatach czerwonych, jeden z pospoli-au-rantia) — grzyb jadalny, pokrewny rośnie na wilgotnej ziemi, w miejscach słonecznych, zwł. w lasach bukowych; owocnia

I, 815.

Kutais — stara stolica Kolchidy, dziś m-to w zach. Gruzji nad Rionem. 46 000 mieszk.

-*> 1 V, 1550.

Kut el Amara — m-to nad Tygrysem w Iraku, znane z walk ang.-tur. w wielkiej wojnie (klęska ang. korpusu ekspedycyjnego). 10 000 mieszk.

Kuter — typ łodzi stosowany przeważnie na okrętach wojennych, posiadający 10—16 wioseł i używany do przewożenia załogi, drobnych ładunków o-raz do pozaburtowych robót okrętowych. K. rybacki — duża łódź żaglowa pokładowa z jednym masztem ze skośnym żaglem o-raz (najczęściej) z motorem ropowym; służy do połowów morskich. K. torpedowy — nieduża motorówka szybkobieżna (do 41 węzłów), uzbrojona w 1 — 2 torpedy.

Kutno — uprzemysłowione m-to pwt. w woj. warszawskim. Węzłowa stacja kolejowa. 23 000 mieszk.

Kutrzeba Stanisław — (* 1876), historyk, sekretarz generalny Polskiej Akademii Umiejętności: „Historia ustroju Polski w zarysie", „Polska odrodzona" i i.

Kutuzow-Goleniszczew Michaił — (1745 — 1813), generał ros.; walczył przeciw Turcji i Polsce (w r. 1792), naczelny wódz w wojnie z Napoleonem (w r. 1812).

Kuty — m-to i letnisko nad Czeremoszem wśród rozległych sadów w pwt. kosowskim u stóp Karpat. Największe skupienie polskich Ormian, miejscowych mieszczan. Ludowy przemysł huculski (ceramika, kilimy). 5000 mieszk.

Kuznieck Stalińsk.

Kuźnica — rybacka wioska kaszubska na Płw. Helskim i kąpielisko morskie. 600 mieszk.

Kuźnica Kołłątajowska ->■ Kołłątaj Hugo.

Kuźnice — miejscowość koło Zakopanego, punkt wyjściowy dla licznych wycieczek w Tatry; stacja początkowa górskiej kolejki lino-

wej na Kasprowy Wierch. Szkoła żeńska go- towarzyskich. Prześladowani w Anglii, przy spodarstwa domowego.    pomocy W. Penna przesiedlili się w r. 1681

Kvapil Frantiśek —    (1855—1925), poeta    do Ameryki (Pennsylwania). Obecnie coraz

czes., znawca i tłumacz poezji polskiej (roman-    mniej liczni (ok. 100 000 członków),

tycznej, Młodej Polski). Wydał „Antologię -* / V, 1316.

poezji polskiej".    Kwalifikacja — ocena; zdolność do czegoś,

Kvapilovó Bożena — .(* 1859), pisarka czes.    uzdolnienie. K. karalności (wyższa karal-

i tłumaczka. Utwory dla dzieci; przekłady    ność) — pojęcie prawa karnego, polegające na

z literatury polskiej i ros.    tym, że pewne okoliczności przestępstwa, które

Kw — skrót oznaczający kilowat; kwh — sąd uznał za obciążające, wpływają na surowszy skrót oznaczający kilowatgodzinę.    wymiar kary.

Kwadra — faza księżyca, gdy połowa jego Kwantowa mechanika — nauka zapocząt-tarczy jest oświetlona, tj. gdy znajduje się    kowana przez uczonego niem. Heisenberga.

on w położeniu m. 90° na wsch. od słońca    W teoretycznej fizyce stanowi nową metodę

(pierwsza K.) a 90° na zach. od słońca (ostatnia    badania procesów zachodzących we wnętrzu

K.).

-> III, 556.

Kwanty — najmniejsze możliwie ilości, „atomy" energii danego rodzaju. -► art. III, 205 — 219; II, 299, 300, 369, 370.

Kwantytatywna teoria pieniężna — teoria, wg której poziom cen zależy od ilości pieniędzy, będących w obiegu.

Kwarantanna

-*• III, 185.    atomów.

— zatrzymywanie i izolowanie w specjalnych pomieszczeniach osób, ładunków towarowych i zwierząt przybyłych do danej miejscowości z okolicy, w której panuje jakaś epidemia; trwa od kilku dni do paru tygodni.

Kwarc, kwarzec

Kwadrant — 1. — wycinek kołowy o kącie prostym. 2. — przyrząd do obliczania wys. gwiazd. 3. — przyrząd służący w artylerii do nadawania lufie działa odpowiedniego kąta podniesienia. Sprzęt bardziej precyzyjny od zwyczajnych przyrządów celowniczych, używa się przy strzelaniu dokładnym.

Kwadrat — prostokąt o równych bokach.

druga potęga tej

Kwadrat liczby a liczby: a* = a . a.

minerał, krystaliczny dwutlenek krzemu (SiO„). Bezbarwny (kryształ górski), mleczno-biały, błękitny, różowy, fiołkowy (ametyst), różowy, zielony, niebieski, brunatny (dymnik) lub czarny. Bardzo twardy i odporny na działanie czynników niszczących, stanowi gł. składnik licznych skał.

-+ III, 169, 170, 171, 632, 633, 634, 635, 637, IV, 431.

Kwarciane wojsko

Kwadratowe równanie — równanie algebraiczne postaci: ax² -f bx + c = 0. Wzór na pierwiastki:

— b ± rA

2a

XU =

rażenie A nazywa się wyróżnikiem K. R. Kwadratura figury geometrycznej —

konstrukcja kwadratu o polu równym polu tej figury. Matematyk niem, Lindemann w r. 1882 rozstrzygnął słynne zagadnienie K. koła, dowodząc, że K. koła za. pomocą linii i cyrkla jest niemożliwa.

Kwadraty magiczne — kwadratowe tabele liczb, w których sumy liczb w rzędach poziomych, pionowych i po przekątnych są równe.

> gdzie A = b² — 4ac. Wy-

III, 592.

oc

9    5    1

______

r. 1691

Kwadryga (łac. ąuadriga) — antyczny dwukołowy rydwan czterokonny, bez siedzenia, używany w strż. Grecji i Rzymie, gł. podczas wyścigów.

Kwagga -* Zebra.

Kwakry (ang. ąuackers, ’ku&kerz) — sekta ang. założona przez G. Foxa w nazwą „Chrześcij. Towarzystwo Przyjaciół". K. uważają Pismo św. i tradycję za rzecz drugorzędną, źródłem wiary jest wewnętrzne objawienie Boże. Nie posiadają ani kapłanów, ani kultu zewnętrznego. Życie prowadzą surowe, nie uznają przysiąg, wojska i rozrywek

określenie wojska polskiego od czasu sejmu piotrkowskiego (r. 1562/63), na którym uchwalono czwartą część (qmrta pars) dochodów ze starostw przeznaczać na utrzymanie stałego wojska. -> II, 1034. Kwarcowa lampa -► Rtęciow lampa. Kwarcowe szkło — stopiony czysty kwarc (krzemionka). Ze względu na wysoką temperaturę topnienia (mięknięcia) kwarcu wyrób K. S. jest b. trudny. Szkło takie odznacza się b. małym spółczynnikiem rozszerzalności i dlatego nie pęka przy dużych nawet zmianach temperatury ; nie zatrzymuje promieni ultrafioletowych. Stosuje się m. i. do wyrobu lamp rtęciowych .

-* /, 1065

-* III, 632.

Kwarcyt — bardzo twarda skala, złożona prawie wyłącznie z kwarcu. K. powstają z piaskowców krzemionkowych przez powolną pod krystalizację bezpostaciowej krzemionki, stano-więcej lepiszcze piaskowca. Poszczególne ziarna kwarcu ulegają przy tym procesie tak dokładnemu spojeniu, że nie dają się rozróżnić. Ponieważ proces taki trwa b. długo, K. występują przeważnie w formacjach utworzonych w starszych epokach geol.

-y IV, 1178.

musujący napój o kwaskowatym smaku, z mąki żytniej, jęczmiennej lub tatar-czanej poddanej fermentacji, z dodatkiem cukru, soków roślinnych, ziół pachnących, zawierająca niewielki procent alkoholu.

Kwasica (acidosis) — stan, przy którym gromadzi się w ustroju (we krwi i tkankach) nadmierna ilość substancyj kwaśnych; objaw, występujący w cięższych postaciach cukrzycy, zatruciach, głodzeniu itp.

Kwasiłów

-* III, 699.

spraw administracyjno-gospodarczych lub jednostce wojskowej.

Kwestor (łac. ąuaestor) — 1.    -

Rzymie urzędnik do spraw kryminalnych i finansowych. Liczba K. była zmienna, za Cezara było ich czterdziestu. 2. — skarbnik na wyższych uczelniach; kwestura — kasa tych uczelni.

Kwetta, ang. Quetta — m-to w Beludży-stanie na drodze z Indyj do Afganistanu, stolica Beludżystanu bryt. 60 000 mieszk.

Kwiatkowski Eugeniusz — (* 1888), polityk, inżynier; działacz niepodległościowy, legionista; w 11. 1926—1930 minister przemysłu i handlu; w 11. 1930—1935 dyrektor zakładów państwowych w Mościcach, od r. 1935 minister skarbu i wicepremier.

Kwiatostany — skupienia kwiatów u wielu roślin. Bywają K. groniaste (grono, kłos, koszyczek, główka) i wierzchatkowe (wierzchatka, sierpik i i.). Tylko u niektórych roślin (np. u tulipana) kwiaty wyrastają pojedyńczo na szczycie pędów, nie tworząc K. -* III, 225.

Kwiat siarczany -> Siarka.

Kwiaton kształcie

-* I, 1143, 1144.

(->• Interwal).

Kwarta — odległość m. danym dźwiękiem i czwartym, będącym na czwartym stopniu. (-> Interwal).

Kwarta — dawna miara dał ciekłych i sypkich, różna w różnych krajach = 0,267— 1,145 1.

Kwartet (wł.) — utwór muzyczny na cztery instrumenty lub głosy; zespół czterech instrumentów lub głosów; K. smyczkowy: dwoje skrzypiec, altówka i wiolonczela; K. fortepianowy; fortepian i trzy instrumenty smyczkowe; K. wokalny mieszany; sopran, alt, tenor i bas. -v III, 779, 787, IV, 57.

Kwarzec -> Kwarc.

Kwas

bogata i uprzemysłowiona wieś czes. pod Zdołbunowem na Wołyniu.

Kwasy — związki chemiczne o kwaśnym (najczęściej) smaku, wykazujące reakcję kwaśną (barwią w roztworach wodnych lakmus na czerwono). Pod działaniem zasad ulegają zobojętnieniu, dając sole. Własności K. uwarunkowane są obecnością w tych związkach atomu (lub atomów) wodoru, .mogącego oddzielać się (dysocjować) w roztworach jako jon. K. o jednym atomie wodoru czynnego (np. K. solny, HC1) nazywamy jednozasadowymi; istnieją również K. dwu zasadowe, trzyzasadowe itd. (np. K. siarkowy H₂S0₄, K. fosforowy H₃P0₄). K. nieorganiczne powstają najczęściej przez przyłączenie wody do bezwodników kwasowych. K. beztlenowe powstają przez bezpośrednie połączenie pierwiastków (metaloidów, przede wszystkim chlorowców) z wodorem. K. organiczne (karbonowe) zawierają grupę (lub grupy) karboksylową COOH.

Kwaśnica Berberys.

Kwatera Główna — sztab dowódcy wielkiej jednostki. K. G. składa się ze sztabu właściwego, dowódców broni i szefów służb. Wielka K. G. — w niektórych państwach sztab naczelnego wodza.

Kwatermistrz — oficer kierujący całością

w sztabie

w strż.

Kwiaciarstwo — dział ogrodnictwa obejmujący hodowlę i uprawę roślin dla ozdobnych kwiatów lub liści.    III, 1080 — 1083.

Kwiat — u roślin nasiennych skrócony pęd, na którego liściach wytwarzają się organy rozmnażania płciowego.

-> art. ,, Kwiaty", III, 219 — 228.

Typy kwiatów: A. — kwiat słupkowy nagonasiennych, u sosny; ow. — owocolistek, zal. — zalążek. Kwiaty okrytonasiennych : B. — kwiat wolnopłatkowy promienisty kaczeńca. C. — kwiat wolnopłatkowy grzbiecisty grochu ; lag. — żagielek, akr z. — skrzydełko, lód. — łódeczka. D. — kwiat zrosłopłatkowy promienisty chabru. E. — kwiat zrosłopłatkowy, grzbiecisty jasnoty. F. — kwiaty jednopłciowe : 1. — pręcikowy, 2. — słupkowy, wierzby. okw. — okwiat, kieł. — kielich, kor. — korona, pł. — płatki, pr. — pręciki, ul. — słupki, m — miodniki.

II, 535.

ozdoba architektoniczna w

stylizowanego czterolistnego kwiatu, umieszczona na zakończeniu gotyckiego szczytu, pinaklu lub wieży.

Kwiczoł (Turdus pilaris Pesen). — ptak z rodziny drozd. W Polsce pospolity. Mięso b. smaczne.'

Kwidzyn, niem. Marienwerder — stary gród krzyżacki, dziś m-to w Prusach Wsch. w pobliżu dolnej Wisły, stolica odrębnego okręgu plebiscytowego w r. 1920. 16 000 mieszk.

Kwieciak jabłkowiec (Anthonomus pomo-rum L.) — gat. chrząszcza z rodziny ryjkowców. Ciemno-brunatny, dł. ciała 4 mm. Wielki szkodnik drzew owocowych. Żywi się liśćmi drzew owocowych.

Kwietna niedziela -* Palmowa niedziela.

Kwietyzm (z łac. quies = odpoczynek) — pogląd, iż najwyższym dobrem jest niczym nie zmącony pokój duszy, osiągalny na drodze możliwie biernego, beznamiętnego życia; potocznie: bierność, obojętność wobec wszystkich najważniejszych wydarzeń.

Kwinta — odległość między danym dźwiękiem i piątym, będącym na piątym stopniu.

IV, 1178.

Kwintal (fr. ąuinlal, ketal) — miara ciężaru, centnar metryczny = 100 kg.

Kwintet — utwór muzyczny na 5 instrumentów lub głosów; zespół 5 instrumentów lub głosów.

Kwiryci (łac. ąuirites) — pełnoprawni obywatele rzym.

Kwiryna! (Quirinale) — jedno z 7 wzgórzy Rzymu, na którym wznosiła się świątynia boga Quirinusa oraz termy Dioklecjana i Konstantyna. W r, 1674 Grzegorz XIII zbudował tu letnią rezydencję papieży, PalazzO Quirinale, od r. 1870 rezydencję królów wł.

Kyffhauser — masyw górski 477 m wys. na pd. od Harzu, owiany podaniami o Fryderyku Barbarossie. Stąd również nazwa związku

związków kombatantów niem., (,,Kyffhauser-bund"), zał. w r. 1898; posiadał duże znaczenie po wielkiej wojnie, w r. 1936 rozwiązany przez narodowych socjalistów.

Kyrie elćison (gr. = „Panie, zmiłuj się") — pierwsze słowa krótkiej modlitwy, odmawianej w czasie Mszy św.

Kythera — gr. nazwa Wyspy Cerigo.

Kzył, dawniej Chem Bełder — stolica Tu wy nad górnym Jenisejem.

Kzył Orda, dawniej Akmeczet i Perowsk — m-to kirgiskie w Kazachstanie, nad Syr-Darią. 30 000 mieszk.

1 — skrót oznaczający litr.

L — rzym. cyfra = 50.

La — s. chem. pierwiastka lantanu.

Laaland — nizinna wyspa duń. Urodzajne gleby sprzyjają intensywnemu rolnictwu. Liczni polscy robotnicy rolni. 1200 km*.

Laban — w St. Test. brat Rebeki, ojciec Racheli i Lei, teść Jakuba.

Labiche Eugóne, labisz óżćn 1888), płodny i wzięty komediopisarz fr., autor komedyj i wodewilów odznaczających się dużą werwą. „Le voyage de M. Perrichon" („Podróż pana Perrichon", i i.    -> II, 1262.

Labirynt — wielka budowla o bardzo skomplikowanym planie krętych korytarzy i komór. Najsłynniejszy L. strż. znajdował się w Knossos w pn. części wybrzeża Krety, zbudowany rzekomo przez mitycznego Dedala na rozkaz Minosa, strzeżony przez Minotaura. Poza tym znane były L. w Medinetel Fayum (Egipt, koło 2200 r. prz. Chr.), na wyspie Lemnos lub Samos (Grecja) i i. -*• II, 116, 118, 119, 120, 121.

Labirynt (błędnik) -> Ucho wewnętrzne.

Labiryntowe ryby (Ijabyrinthae) o dodatkowym narządzie oddechowym zw. labiryntem; występują w wodach słodkich lub słonawych w ujściach rzek w kręgach tropikalnych (zwł. w Archipelagu Malaj skim). Wiele gat. hodowanych w akwariach.

Laboratorium — pracownia, zwł. chemiczna, bakteriologiczna, fotograficzna (do prac technicznych) itp. Lokal zaopatrzony w odpowiednie instalacje (gaz, woda, prąd elektryczny), przyrządy i odczynniki niezbędne dla prowadzenia odnośnych prac.

Labour Party, ’lejbar ’pa:rty (ang. = Partia Pracy) — ang. partia robotnicza, powstała w r. 1906 z połączenia socjalistycznej

(1815 —

ryby

Niezależnej Partii Pracy (Independent L. P.) zał. w r. 1883, związków zawodowych (trade-union8) i socjalistycznych oraz różnych lokalnych związków robotniczych. Prowadzi politykę umiarkowaną o zabarwieniu socjalistycznym. W r. 1924 objęła po raz pierwszy rządy (gabinet MacDonalda styczeń-listopad 1924 r.). W 11. 1929 — 1931 drugi gabinet MacDonalda; po upadku tego gabinetu wyłoniła się z L. P. Narodowa Partia Pracy (MacDonald).

Labrador

1.

największy piw. pn.-amer. m. Zatoką Hudsona a Atlantykiem, garbaty kraj z przybrzeżnym pasem górskim na pn.-wsch.; we wnętrzu rzeki (Koksoak, Hamilton) i jeziora; klimat zimny i kontynentalny. Pokrywają L. puszcze leśne. Ludność z przewagą białych, nieliczni Indianie we wnętrzu i Eskimosi na wybrzeżu. Handel futrami, rybołówstwo (łososie), tylko na pd. ubogie rolnictwo. Nie wyzyskane bogactwa mineralne. Ok. 1 500 000 km*. 20 000 mieszk. 2. — rytorium obejmujące zlewisko atlantyckie we wsch. części piw., przynależne do Nowej Fund-landii. 307 000 km*, 4000 mieszk. Stolica Battle Harbour.

te-

I, 155, III, 1034.

La Bruyfcre Jean, labrujćr ża — (1645 — 1696), pisarz fr.; moralista o zadęciu saty--    ,,Les caractbes de Theophraste"

rycznym.

(„Charaktery").

Labuan — wyspa i kolonia ang. na pn.-zach. wybrzeżu Borneo, ważny punkt w komunikacji z Chinami. 100 km*, 7400 mieszk. Lacedemonia Lakonia.

Lach Szyrma Krystyn — (1790—1866), filozof, etnograf, profesor filozofii na uniw. warszawskim, w powstaniu listopadowym przywódca młodzieży akademickiej, po r. 1831 na emigracji w Anglii, stronnik Czartoryskiego.

Lachaise Franęois, laszćz frasua — (1624— 1709), jezuita fr., spowiednik Ludwika XIV. Jego posiadłości w Paryżu tworzą dzisiaj cmentarz Pćre-Lachaise.

La Fontaine Jean de, lafótón ża da — (1621 — 1695), poeta bajkopisarz fr.; słynne bajki i opowieści (,,Fables“ i ,,Contea“).

-*/, 593-594.

Lagerl&f Selma — (* 1858), słynna powie-(*    1882), muzyk, ściopisarka szw., członkini szw. akademii lite-

dyrygent chórów, kompozytor utworów wo-    ratury; jej powieści, których treść zaczerp-

kalnych, rei. i świeckich.    nięta jest przeważnie z tradycji ustnej, są

Lachmann Karl — (1793—1851), filolog    świetnym przykładem prawdziwie epickiego

niem., zasłużony badacz na polu filologii kia- stylu. Gł. dzieła: ,,Gósta Berling", .Jeruzalem", sycznej i germ., twórca krytyki śrdw. tekstów „Cudowna podróż Nilsa Holgerssona przez niem.    Szwecję", „Tętniące serce" i i. Nagroda Nobla

-*IV, 336, 786, 788. Lago Maggiore, lago madżjore — malow-Lachy, Lechy, Lęchy — pierwotna nazwa    nicze jezioro szwajc. u stóp pd. stoków Alp;

plemion slow. zamieszkałych na równinach,    przez L. M. przepływa Ticino. 212 km⁸, 372 m

potem stosowana przez Litwę, Ruś i narody głęb.

Wschodu wobec Polaków.

Lacjum, wł. Lazio — kraj wł. nad Tybrem m. mieszk.

Morzem Tyrreńskim i Apeninami; cztery prow., Lagosta — wł. wyspa z miejscowością tej gł. ośrodek Rzym; na wybrzeżu nizina, tzw. samej nazwy blisko brzegów Dalmacji (prow. Kampania rzym. Urodzajne i gęsto zaludnione Zara). Rybactwo, żeglarstwo. 53 km², 1700 stoki gór i doliny. Liczne starowulkaniczne mieszk.    -> IV, 1388.

Lagrange Joseph, lagr&ż żózćf — (1736 — 1813), matematyk i fizyk fr.; ważne prace z mechaniki teoretycznej.    -> II, 361.

La Gualra — port wenezuelskiej stolicy Caracas. 7000 mieszk.

Lachezis — w mitologii gr. jedna z Mojr. Lachman Wacław

w r. 1909.

Lacho wieże — m-to w pwt. baranowickim, 3000 mieszk.

Lagos — stolica i gł. port Nigerii. 126 000

zjawiska. Ośrodek tworzenia się państwa rzym. w strż. 17 180 km², 2 385 000 mieszk.

Lack Stanisław —    (1876—1909), krytyk

literacki; poświęcił się prawie wyłącznie badaniu twórczości Wyspiańskiego.

Laguna — płytka zatoka odgraniczona od morza piaszczystym wałem. L. są i bałtyckie zalewy.

La Harpe Frćdćric, la arp frćdćrik — (1754 — 1838), polityk szwajc., wychowawca cara Aleksandra I i w. ks. Konstantego, którym usiłował wszczepić liberalne zasady epoki oświecenia i rewolucji fr.

La Harpe Jean Franęois de, la arp żń. fra-sua da — (1739—1803), pisarz fr., fanatyczny

Laclos Pierre Choderlos, lakló pjćr szoderló —

(1741 — 1803), pisarz fr., autor powieści ,,Liai-sons dangeureus" („Niebezpieczne związki"), interesującego obrazu obyczajowości i moralności jego epoki.

Ladak albo Mały Tybet — zach., część Tybetu, przynależna do Indyj (Kaszmiru). Stolica Leh.

Ladiklja, fr. Lattaąuić, latakjć — port syryjski, stolica autonomicznego terytorium o pow. 6500 km² i 283 000 mieszk. M-to ma obrońca pseudoklasycyzmu, autor jedenasto-21 000 mieszk.    tomowej historii literatury.

stolica Pendżabu w Indiach

Lady, lejdy (ang.) — pocz. tytuł królowych    Lahn — prawy dopływ Renu, 220 km dl.

ang., potem księżniczek z rodu królewskiego;    Lahore —

Lahti — m-to pd. Finlandii, 24 000 mieszk. Lal, lais, ló (niem. Leich) — 1. — staropro-wansalska, starofr. i środk.-niem. pieśń liryczna z rozmaicie budowanych strof, w XII — XVI w. 2. — starofr. krótkie opowiadanie.

Laidoner Johan — (* 1884), generał est.;

o nie-

obecnie tytuł małżonek przedstawicieli ary- 430 000 mieszk. stokracji ang.; także w ogóle = pani, dama.

La£nnec Renć T. H., laćnók rćnć — (1781 —

1826), lekarz fr., wynalazca słuchawki lekarskiej, twórca metody auskultacyjnej.

Laertes — w podaniach gr. ojciec Odysseusza.

Lafayette Joseph de Motier, lafajćt żózćf

da motić___ (1757 — 1834), generał i polityk dowodził wojskiem est. podczas wojny

fr., bohater amer. walk o niepodległość w 11.    podległość    w r. 1918; od r. 1934 wódz na-

1777 — 1778 i 1780—1781. Po wybuchu rewo- czelny est. sił zbrojnych. ->• III, 805, 806. lucji przyłączył się początkowo do ruchu re- Laik — 1. — mnich bez święceń, posługacz wolucyjnego. Po zdobyciu Bastylii jako wódz klasztorny; 2.    — człowiek niekompetentny

gwardii narodowej przyczynił się do ocalenia w jakiejś dziedzinie.

króla w Wersalu. W r. 1792 zbiegł za granicę. Laisser faire, laisser passer, lćsć fćr lósć Przeciwnik Napoleona; podczas rewolucji lipco-    paść (fr.    dosł.: pozwolić czynić, pozwolić

wej w r. 1830 ponownie dowódca gwardii na-    przejść) —    sformułowane przez fizjokratów w

rodowej, pomógł Ludwikowi Filipowi do obję-    XVIII w.    programowe hasło liberalizmu eko-

obchód

cia tronu. W r. 1831 przewodniczący Korni- nomicznego.    -> III, 299—302.

tetu Francusko-Polskiego zał. w celu popiera- Lajkonik, konik zwierzyniecki nia powstania listopadowego. -v II, 1241. urządzany w Krakowie w Boże Ciało przez

34

Świat i Życie. — V

Lakonia, gr. Lakonikć, łac. Lacedaemonia — w strż. nazwa krainy gr. w pd.-wsch. części Peloponezu, z gł- m-tem Spartą; w dzisiejszej Grecji nazwa okręgu (nomos) z gł. m-tem Gythium. Lakoniczny — krótki, zwięzły (nazwa wywodzi się od rzekomo takiego sposobu wyrażania się mieszk. L.).

bractwo włóczków trudniących się spławem drzewa i zboża. Gł. uczestnik w stroju wsch. dosiada drewnianego konika i prowadzi orszak „Tatarów" i muzykantów. Staczają oni „u-tarczkę" z drugim orszakiem podążającym naprzeciw, który ostatecznie pokonuje L. Tradycja łączy L. z napadami tatar, z XIII w., jest to jednak obrzęd znacznie starszy.

Lak — łatwo topliwa mieszanina kalafonii, szelaku, terpentyny itp. z domieszką farb, stosowana do pieczętowania listów i dokumentów, zalewania korków w butelkach i jako kit.

Laka — rodzaj b. twardego lakieru, otrzymywanego z soku drzewa Rhus vernicifera ii., stosowanego do pokrywania grubą warstwą ozdobnych przedmiotów drewnianych, gł. w Japonii i Chinach. Pierwsze wyroby lakowe pochodziły z V w. prz. Chr., utrzymane były w kolorach czerwonym i czarnym; późniejsze malowane są złotym pyłem, inkrustowane metalami, masą perłową itp. Wyroby z L., zwł. antyczne, odznaczają się często wysokim artyzmem.

Lakehurst, ’lejkha:rst — miejscowość w stanie New Jersey (St. Zj. A. Pn.) ze znaną przystanią sterowców.

Laki barwnikowe

Lak pospolity (Cheiranthua cheiri) — gat. rośliny pd.-europ, z rodziny krzyżowych; często hodowany w doniczkach lub w gruncie.

Lakszmi, Śri — w wierzeniach bramińskich bogini szczęścia i piękności, małżonka Wisznu.

-> I, 798-799.

Laktacja — okres wydzielania mleka u ssaków ; u kobiety — okres karmienia niemowlęcia piersią.

Laktancjusz L. Cecyliusz Firmianus L. — (* ok. r. 250), nauczyciel retoryki w Niko-medii, następnie wychowawca syna Konstantyna W., jeden z najznakomitszych stylistów starochrześcij.

witamina B₂, wyodrębniona z serwatki mleka krowiego i otrzymana syntetycznie przez Karrera i Kuhna w r. 1935. -* IV, 1383.

Laktoza — cukier mlekowy. IV, 1256,

Laktoflawina

Lało Edouard, laló ćd„ar — (1823 — 1892), fr.-hiszp. kompozytor, wybitny symfonik.

Lam Jan — (1838 — 1886), powieściopisarz i dziennikarz lwowski. Powieści o podkładzie społecznym, pełne świetnych typów, i satyry na życie galicyjskie w drugiej poł. XIX w.: „Wielki świat Capowic", „Koroniarz w Galicji",

barwne nierozpuszczalne związki niektórych barwników z tlen- 1262, 1265, 1266, 1271. kami metali tworzące się na włóknie przy farbowaniu na zaprawach farbiarskich. (Far-biarstwo).

IV, 502.

Lakier pustyniowy — cieniutka powłoczka tlenku żelaza i manganu pokrywająca kamienie, głazy i skały na pustyniach.

Lakiery — ciekłe mieszaniny o najróżniejszym składzie służące do pokrywania pow.    „Głowy do pozłoty" i i.

przedmiotów dla ich upiększenia lub ochrony Lam Stanisław — (* 1891), pisarz i wydawca, przed wpływami atmosferycznymi, zwykle szyb-    autor monografij o Romanowskim, Kolbergu

ko schnące: roztwory żywic w pokoście (L.    i Sienkiewiczu; „Literatura Polski Odrodzo-

pokostowe), spirytusie (L. spirytusowe) nej“ i i.

lub innych lotnych rozpuszczalnikach; roz- Lama — buddyjski kapłan w Tybecie i Mon-twory asfaltu w benzolu (L. asfaltowe);    golii. L.    zamieszkują klasztory,

roztwory nitrocelulozy lub acetylocelulozy (->    -> I V,    504.

Celonowe lakiery) w acetonie, octanie amylu Lama (Lama) — rodzaj ssaków parzystoko-lub innych rozpuszczalnikach i w. i. Zwykle pytnych przeżuwających, z rodziny wielbłądów, z domieszką farb łub barwników.    Należą: guanako (L. huana-

Lakiści, „Szkoła jezior" (z ang. lakę, lejk =    chus L.)    i wikunia (L.    vicu-

jezioro) — nazwa nadawana grupie poetów    gna Moll.) — gat. dziko    żyją-

ang. (Coleridge, Wordsworth, Southey), żarnie- ce, oraz L. właściwa (L. glama szkujących okolice jezior ang. L. odegrali rolę L.) i alpaka (L. pacos L.) — w zaraniu ang. ruchu romantycznego.    gat. udomowione. Wszystkie

Lama.

Lakkadiwy — archipelag na Oceanie In- zamieszkują część zach. Ame-dyjskim, przynależny do Inclyj (Madras). 2000 ryki Pd. Gat. dzikie żyją w km⁴, 16 000 mieszk.    niewielkich stadach w górach,

Lakkolit — zastygła magma, tworząca masę są cenną zdobyczą ze względu na miękką dłu-skalną, wciśnięta w obręb innych skał (np. gą wełną i smaczne mięso. I,. właściwa służy osadowych).    jako zwierzę juczne, dostarcza wełny i mleka;

Lamaizm — późniejsza forma religii buddyjskiej. Powstała w XIV w. w Tybecie i rozprzestrzeniła się w Tybecie, Mongolii, m. Kał-mykami i Buriatami, częściowo w Nepalu i Chinach. Oprócz właściwego buddyzmu,

Lakmus — barwnik naturalny, otrzymy- alpaka dostarcza doskonałej wełny. wany z pewnego gatunku lian, stosowany jako indykator. W roztworach kwaśnych — czerwony, w alkalicznych — niebieski, w obojętnych — fiołkowy. Lakmusowe papierki: bibuła, nasycona roztworem I.. i pocięta w paseczki.

L. zawiera w sobie kult bożków i demonów oraz zamawianie duchów.

Franciszek

cista. 2.

(1783-1852),

syn poprz., malarz. Portrety i pejzaże.

Lamprecht Karl — (1856—1915), historyk niem.; twórca szkoły społeczno-psychologicz-nej, uwzględniającej w historii momenty gospodarcze, kulturalne i społeczne.

Lanca — broń biała kawalerii, używana dotąd w wielu państwach; pochodzi od śrdw. kopii, jest jednak znacznie lżejsza; składa się z grotu, drzewca i tylca.

Lancashire, 'lńNkaszya,. — hrabstwo pn.-zach. Anglii, skupia bogate złoża węglowe, potężny przemysł włókienniczy Manchesteru; gł. port Liverpool.

Lancaster — boczna linia Plantagenetów; panowali w Anglii od r. 1399 (od wstąpienia na tron Henryka IV); wygaśli ze śmiercią Edwarda, syna Henryka VI (w r. 1471).

Lancelot (fr. Lancelot du Lac, lasaló dii lak) — jeden z rycerzy „Okrągłego Stołu", zakochany w królowej Ginewrze (Guenićvre), żonie króla Artura. Miłość ta staje się przy-

La Manche albo Angielski Kanał — cieśnina morska między Wielką Brytanią a kontynentem, łączy Morze Niemieckie z Atlantykiem. W najwęższym miejscu między Calais a Dover (tzw. Cieśnina kaletańska) 38 km szeroki. Najżywszy ruch okrętów na świecie.

Lamantyn, zw. brzegowiec (Trichechus ma-natus L.) — ssak z rzędu syren (Sirenia), dł. ciała do 5 m. Żyje w morzach przybrzeżnych Ameryki Środk.

Lamarkizm

-*/, 1014, 1017.

1, 824.

teoria transformistyczna w biologii biorąca początek od przyrodnika fr.

Lamarcka (1744—1829), gł. poprzednika Darwina. W myśl L. gat. mają przekształcać się pod działaniem otoczenia, w jakim żyją; narządy stale ćwiczone doskonalą się w ciągu życia osobnika, a zaniedbane pozostają słabo rozwinięte; zmiany takie mają się następnie dziedziczyć przez potomstwo i w taki sposób w ciągu szeregu pokoleń gat. przekształci się

-> I, 882.

Lancetnik -> Bezczaszkowce.

w pewnym kierunku. Badania z zakresu dzie- czyną licznych przygód rycerskich L. dziczności nie potwierdzają L. -> III, 697 — 698.

III, 716.

Lanckorona — letnisko w pwt. wadowickim. 2000 mieszk.

Lanckoroński Stanisław — (f 1657), hetman polny koronny, wojewoda ruski, wsławiony za Jana Kazimierza w walkach ze Szwedami, Kozaczyzną i Tatarami.

Lancret Nicolas, lakrć nikcla 1743), malarz fr., .uczeń i naśladowca sztuki Watteau.

Lamartine Alphonse de, lamartin alfós da —

(1790—1869), fr. poeta i mąż stanu, autor poezyj lirycznych ,,Les M iditations", ,,Les Harmonies", oraz dzieł historycznych stoire des Oirondins"; wielki fr. liryk romantyczny, wypowiadający bezpośrednio stan swej duszy w doskonałej muzycznie formie wiersza.

(1690-

-* / V, 598.

Lambert Hotel -> Hotel Lambert.

Landeck — miejscowość lecznicza w Niemczech, na Śląsku, 452 m n. p. m.; źródła mineralne siarczane.

Landgraf (niem.) — tytuł hrabiów i książąt niem. w Cesarstwie Rzymskim; używany również przez niektórych niem. władców u-dzielnych.

Landowska Wanda — (* 1877), znakomita klawecynistka i kompozytorka, świetna wykonawczyni muzyki fortepianowej dawnych czasów.

Lambert Johann Heinrich — (1728—1777), filozof i uczony niem., poprzednik Kanta w zakresie teorii poznania.

Lamenha — polska kolonia w Paranie koło Kurytyby (Brazylia).

Lamennais Hugo Felicitć Robert de, łamane iigó felisitć robćr da — (1782—1854), ksiądz, filozof i reformator fr. Występuje przeciwko obojętności w stosunku do religii, po wybuchu rewolucji lipcowej zrywa jednak z kościołem, stając się rzecznikiem haseł rewolucyjnych.

Przyjaciel Polski, w r. 1832 napisał ,,Hymne a la Pologne“ („Hymn do Polski"), po rzezi Landowski Paul, pól —    (* 1875), rzeź-

galicyjskiej odezwę ,,Le deuil de la Pologne"    biarz fr.; liczne pomniki, mauzoleum Focha

(„Żałoba Polski"). Przyjaźnił się z Mickiewi-    w Hótel des Invalides w Paryżu, olbrzymi

czem.    pomnik Chrystusa w Rio de Janeiro i i.

La Mettrie Julien Offray, la mćtri żiiljń Landrat (niem.) — urzędnik administracyjny ofrćj — (1709 — 1751), filozof fr. oświecenia,    w Prusach, zawiadujący powiatem. (Kreis),

materialista; w dziele „L'homme machinę"    odpowiadający m. w. polskiemu staroście.

(„Człowiek maszyna") wypowiada pogląd, że Landsdowne Henry Charles, 'lanzdaun 'hen-funkcje psychiczne dają się wyjaśnić przez pro-    ry cza:rlz —    (1845—1927), mąż stanu ang.,

cesy fizjologiczne.    -* III, 532, 1165. jeden z twórców ang.-fr. entente cordiale i przy-

Lampa bezpieczeństwa górnicza -* Davy. mierzą ang.-jap.

Lampart -> Pantera.    Landsknechci — najemni żołnierze niem.,

Lampedusa — wł. wysepka na Morzu    którzy od XV do XVII w tworzyli specjalne

Śródziemnym; kolonia karna. 2000 mieszk. oddziały w wojskach niem.

Lampi — 1. — Giovanni Battista — Landsm&l — norw. narzecze ludowe, w prze-(1751 — 1830), malarz wł, czynny w Polsce na ciwieństwie do języka miast, języka państwo-dworze St. Augusta w 11. 1787-1791. Portre- wego.    -> IV, 778.

groda Nobla.

miejscowość lecznicza w

Langerhansa wysepki

(1827-1887), ge-

II, 42.

Orf

Langusta.

(1801-1843), sławny

IV, 1111.

(1857-

Laodamia

Landsteiner Karl — (* 1808), lekarz austr., odkrywca grup krwi ludzkiej. W r. 1930 na-

-► III, 137.

Landsturm — pospolite ruszenie w wojsku niem. i austr. (do końca wielkiej wojny).

Landtag (niem.) — sejm krajowy: 1. — państw niem., wchodzących w skład Rzeszy; 2. — ziem wchodzących w skład Austrii.

Landwarów — m-ko w pwt. wileńskim.

Landwera (niem. Landwehr = obrona krajowa) — rodzaj wojsk terytorialnych, składających się z rezerwistów starszych roczników; do końca wielkiej wojny w Niemczech i Austrii, na Węgrzech, obecnie w Szwajcarii.

Landy, fr. Landes, lad — piaszczysty obszar na pd.-zach. wybrzeżu Francji z wysokimi wydmami; L. zostały przeważnie zalesione, bagna we wsch. ich części zmeliorowane. 14 000 km².

Langbeinit — minerał z grupy siarczanów magnezowo-potasowych (K,Mga(S0₄)ł). Wchodzi w skład złoży soli potasowych.

Lange Antoni (pseud. Napierski, A. Wrzesień) — (1801 — 1929), poeta, tłumacz i krytyk literacki z okresu Młodej Polski. Poezje liryczno-refleksyjne o doskonałej formie („Rozmyślania" i i.); przekłady z literatury hiszp., wsch. i sanskrytu, Szekspira, Baudelaire’a, Poćgo; krytyki i studia literackie.

-*■ IV, 847.

Lange Christian — (* 1809), pacyfista norw., sekretarz Unii Międzyparlamentarnej w Genewie. Nagroda pokojowa Nobla w r. 1921.

Lange Friedrich —    (1828—1875), filozof

niem., autor klasycznego dzieła ,,Geschichte dea Materialismus" („Historia materializmu").

Langeland — wyspa duń., 275 km², 20 000 mieszk.

Langensalza Niemczech, w Saksonii; źródła mineralne siar-czane.

drobne twory w obrębie trzustki stanowiące wewnątrzwy-dzielniczą część trzustki. -*■ II, 885 — 886.

Langevin Paul, l&żwć pól — (* 1872), fizyk fr.; badał ruchy drobinowe, opracował teorię magnetyzmu na podstawie teorii elektronowej.

-* II, 112-113.

Langfuhr -+■ Wrzeszcz.

Langiewicz Marian nerał, dyktator powstania 1803 r. Oficer artylerii prus., w r. 1800 prof. w polskiej szkole wojskowej w Cuneo. Przez stronnictwo białych przeciwstawiony Mierosławskiemu, ogłoszony 10 marca 1803 r. dyktatorem. Nie sprostał wielkiemu zadaniu; po nieszczęśliwych potyczkach wycofał się ze swą partią na teren Galicji, gdzie został aresztowany i internowany. Umarł w Konstantynopolu.

Langmuir Irwing, ’laNmjuar ’a:ruyN — (* 1881), fizykochemik amer. Prace z dziedziny teorii adsorpcji, udoskonalenie techniki sporządzania lamp katodowych. Nagroda Nobla w r. 1932.

Langobardowie -»■ Longobardowie.

Langres, )&gr — twierdza fr. na przejściu od Marny do Saony. 7000 mieszk.

Langue d’oc_ lig dok — nazwa śrdw. języka prowansalskiego używanego w pd. Francji; od słowa prowansalskiego ,,oe" = tak.

Langue d'oil, lig doił — nazwa śrdw. języka fr., jakim mówiono w pn. i środk. Francji, od słowa „oil“ = tak, używanego w tym języku.

Langusta (Palinurus vulgaris ^~j,

Latr.) — gat. skorupiaka dziesię- 1 cionogiego o bardzo mocnym pancerzu, silnie wydłużonym odwłoku, mocnych czułkach, bez szczypiec na nogach. Przeciętna dł. 40 cm, barwa czerwono-fiole-towa. Żyje na dnie skalistym Atlantyku i Morza Śródziemnego. Mięso bardzo smaczne.

Langwedocja — dawna prow. pd. Francji m. Morzem Śródziemnym, Tuluzą i Śewennami; niezdrowa nizina o zamulonych portach i licznych jeziorach słonych nad brzegiem morza.

-* II, 422.

Lanner Joseph kompozytor austr. muzyki tanecznej; znane walce.

Lannes Jean, lan żi,ks. Montebello — (1709 — 1809), jeden z najwybitniejszych marszałków napoleońskich. Dopomógł Napoleonowi w przewrocie 18 brumaire’a.

Lanolina — tłuszcz, ściślej wosk z wełny owczej; podstawa maści leczniczych, kremów kosmetycznych.

Lansbury George 'lanzbary dżo:rdż — (* 1859), polityk ang., członek Labour Party, przywódca jej opozycyjnego odłamu.

Lansing Robert, ’l&:nsyN ’roba,t — (1804 — 1928), polityk pn.-amer., sekretarz stanu za prezydentury Wilsona. W r. 1919 brał udział w konferencji pokojowej.

Lansjer (fr. lancier, l&sjć) — taniec, rodzaj kontredansa w 5 figurach, znany od połowy XIX w.

Lansjer — kawalerzysta uzbrojony w lancę; obecnie tradycyjna nazwa kawalerii w niektórych państwach.

Lanson Gustave, l&só giistaw 1935), czołowy historyk literatury fr., autor ,,L’Histoire de la littirature franęaise" i szeregu⁻studiów, gł. nad literaturą XVIII w.

Lantan — pierwiastek należący do grupy metali ziem rzadkich, bez zastosowania praktycznego. L. porz. 57, c. atom. 139, s. chem. La.

w podaniach gr. małżonka

Protesilaosa.

Laodicea (gr. Laodikeia) — w strż. nazwa kilku miast. Najważniejsze: port w pn. Syrii nad Morzem Śródziemnym, zniszczony w czasie

wojen krzyżowych; L. nad rzeką Lykos, zał. przez Antiocha II (panował w 11. 261 — 246 prz. Chr.) w Frygii; kwitło za czasów rzym.

płaskim nosem i spiczastym podbródkiem. Plemiona koczownicze, myśliwsko-rybackie, trudnią się hodowlą rena. Obecnie mówią narzeczami ugrofiń.

Laponoidalna rasa — jeden z czterech zasadniczych składników antropologicznych ludności europ. Terytorium licznego występowania L. R. obejmuje w Europie pn. Skandynawię oraz kraje alpejskie i zach.-karpackie. Poza tym stanowi ona bardzo ważną składową ludności Europy wsch. i środk. aż po fr Masyw Centralny.

I, 230, III, 915, IV’, 153, 154, 543, 544.

Lappo — nacjonalistyczny i rei. ruch ludowy w Finlandii, zwalczający wpływy komunizmu. W r. 1930 marsz na Helgsingfors pod hasłem zmuszenia rządu do walki z komuniz-

-* I, 538.

m-to w

Laojan (chiń. Liao-jang-czou)

Mandżurii; zwycięstwo Japończyków nad Rosjanami 3 września 1905 r.

Laokoon — w podaniach gr. kapłan Apol-lina; ostrzegał Trojańczyków przed podstępem Greków (drewniany koń. w którym ukryci Grecy dostali się potajemnie do Troi), za co został wraz z dwoma synami uduszony przez węże, zesłane przez wrogiego Troi Posejdona.

-► II, 808.

Laomedon — w podaniach gr. król trojański, ojciec Priama, założyciel Ilionu.

mem.

Lapsus linguae (łac.) — omyłka w mowie, popełniona w roztargnieniu lub pośpiechu; L. calami (łac.) — błąd w pisaniu.

Larendogra (z fr. eau de la Reine d‘Hongrie — woda królowej Węgier) — aromatyczna woda lawendowa, środek kosmetyczny używany w XIV-XVIII w.

Laon — m-to i twierdza w fr. dep. Aisne. Katedra z XII/XIII w Przemysł włókienniczy i szklany. Wina, jarzyny. W r. 1814 Blii-cher zwyciężył tu Napoleona. 19 000 mieszk.

-> II, 651.

Laos — obszar półdzikich plemion Kha na pograniczu Birmy, Syjamu i Indochin. Największa część należąca do Francji, stanowi t.zw. królestwo Laos o 231 000 km² i 944 000 mieszk.

I, 455.

Largo (wł.) — szeroko, bardzo rozciągłe; w muzyce tempo najwolniejsze. Larghetto (wł.) — tempo cokolwiek szybsze niż L.

La Rochefoucauld Franęois, la roszfuko frasua — (1613—1680), moralista fr., znakomity stylista, autor „Maksym", (Mazimes), w których daje wykład swej sceptycznej teorii o egoiźmie jako podstawie moralności ludzkiej.

La Rochelle, la roszól — fr. m-to portowe nad Atlantykiem, niegdyś ważny port Francji ; w w. XVI główna siedziba kalwinizmu i partii hugcnotów. Oblegany i zdobyty przez Ri-chelieu, podupadł po odwołaniu edyktu nantej-skiego w r. 1685.

Larousse Pierre, larus pjór — (1817 — 1875). fr. leksykograf i wydawca, twórca znanych encyklopedyj i założyciel firmy wyspecjalizowanej w tej dziedzinie.

Larsson Carl

Lao-tse — (* 565 prz. Chr.), filozof chiń.

Stworzył system rei.-filozoficzny zw. taoizmem.

Laparotomia — otwarcie jamy brzusznej (zabieg operacyjny).

La Paz — stolica Boliwii, 150 000 mieszk.

La Perouse Jean Franęois, la pćruz ża frasua — (1741 — 1788), żeglarz fr., wsławiony badaniami wsch. Pacyfiku (Sachalin).

Lapis -► Azotany.

Lapis lasuli -► Lazuryt.

Laplace Pierre Simon, laplas pjćr simo —

(1749—1827), matematyk i astronom fr.; szereg prac z dziedziny matematyki i mechaniki ciał niebieskich, hipoteza o powstaniu układu słonecznego. (-*■ Kanta i Laplace a teoria).

ich

(* 1853), rpalarz szw., ilustrator: pełne pogody sceny z życia codziennego.

L’art pour l’art, lar pur lar Sztuka dla sztuki.

La Plata, hiszp. Rio de La Plata — 1. estuarium rzek Parana i Urugwaj przy ujściu do Atlantyku, najważniejsza brama wejściowa Ameryki Pd. z portami Buenos Aires i Montevideo. 320 km dł. 2. — gł. m-to arg. prow. Buenos Aires nad estuarium La Plata.

Port. 260 000 mieszk.    -*■ I, 159, 806.

Laponia — pn. część Skandynawii, obejmuje pn. Norwegię, Szwecję, Finlandię i zach. Płw. Larum, larmo — w dawnej Polsce: alarm, Kola. Na zach. wzniesienia do 2135 m. Liczne ew. znak do boju.

jeziora i rzeki; ostry klimat, złagodzony u wy- Larwa — młodociana postać zwierząt róż-brzeży Golfstromem. Roślinność uboga; tun-    niąca się od dorosłej nie tylko wielkością, ale

dry. Hodowla rena, rybołóstwo, przeróbka    też w sposób mniej lub więcej zasadniczy bu-

drzewa. Ok. 400 000 km² pow., ok. 200 000    dową i sposobem życia, np. gąsienica motyli,

mieszk.

Lapończycy stanowią zaledwie x/₆    kijanka płazów. Niekiedy zwierzę może prze-

część ludności.    chodzić w swym rozwoju osobniczym kilka

Lapończycy — grupa ludów ugrofiń. (nie-    kolejnych stadiów larwalnych, jak np. wiele

kiedy uważani za pokrewnych mong. jedom), zamieszkująca Laponię. Silnie przemieszani z Rosjanami, Szwedami. Przeciętny najniższy wzrost w Europie (ok. 150 cm). Krótko-głowcy o szerokiej, krótkiej twarzy z szerokim,

Samo- skorupiaków morskich.

Lary — bóstwa dobroczynne, duchy zmarłych, które, wg strż. wierzeń rzym. czuwały nad losami mieszk. domu. Kult L. był bardzo rozpowszechniony. Posążki L. znajdowały się

Lebrun Albert, lebró albćr -    (* 1871),

pisarz ang. Gł. utwory: „The Whiłe Peacock" Le Bourget, le burżć — przedmieście pa-(,,Biały paw"), „The Rainbow" („Tęcza"), ryskie na pn.-wsch.; port lotniczy.

„England, My England" („Anglio, moja Anglio"),

„Lady Chatterley“ i i. Występuje przeciw inte-lektualizmowi w imię pierwotnego życia in-

-► IV, 1329.

Lawrence Thomas, 'lorans 'tomas — (1709 —

1830), malarz ang., portrecista. Idealizowane portrety dziecięce.    ~

Lawrence Thomas Edward, 'lorans 'tomas

stynktowego.

polityk fr., inżynier. Kilkakrotny minister. W r. 1932 — po zabójstwie Doumera — wybrany prezydentem republiki.

Lebrun Andrć — Brun (Le) Andrt. Lebrun Charles, lebrd szarl — (1019—1690), malarz dekorat.or i architekt fr., czynny na dworze Ludwika XIV. Przyczynił się do za-eduard — (1888—1935), ang. oficer (pułkownik) szczepienia we Francji stylu barokowego. W r. i archeolog. Podczas wielkiej wojny jako znawca 1648 założył akademię Paryską. -► I, 274. stosunków ar. przydzielony do Intelligent Ser- Lebrun Elizabeth Vigće, lebrć elizabet vice i wysłany do Syrii, gdzie zorganizował    wiżć — (1755—1842), malarka fr. (znana pod

rewoltę ar. przeciw Turcji. „Niekoronowany nazwiskiem M-me Vigće-Lebrun), portrecistka, król Arabii". Posiadał olbrzymie wpływy w ca-    Malowała liczne wybitne osobistości swoich

łym świecie muzułm. Napisał słynną: ,,Revolt    czasów, m. i. ok. 20 portretów Marii Antoniny,

in the Deaert" („Bunt w pustyni").    portret Byrona i i.

Lazarević Laza —    (1851 — 1890), prozaik Lec, niem. Lótzen — twierdza na Mazurach

serb., najwybitniejszy nowelista serb. epoki prus. 12 000 mieszk.

Lazistan

realizmu.    _    V\'    _ Lech — prawy dopływ górnego Dunaju,

górzysta kraina pn.-wsch. 285 km dł.

Lech — postać mityczna, rzekomy proto-

nazwa Polaków użyta po raz pierwszy w kronice Kadłubka. Od Długosza przyjęta potocznie.

Lechoń Jan, właść. nazwisko Leszek Sarafi-nowicz

Turcji nad Morzem Czarnym.

ciemno-błękitny piasta Lechitów.

Lechici

Lazuryt (lapis lasuli) — minerał należący do grupy skaleniowców. Znany kamień zdobniczy. Wydobywany na większą skalę w Chile i na pd. od Bajkału.

(* 1899), poeta, jeden z twórców Ląd    —    część    skorupy    ziemskiej nieprzykryta    grupy Skamandra. Poezje L.: „Karmazynowy

-► art. III, 244 — 256.    Poemat", „Srebrne i czarne", związane myślą

Ląd    —    wieś    w pwt.    konińskim nad Wartą,    filozoficzną i patriotyczną z ideologią Wyspiań

skiego, odznaczają się piękną opanowaną formą Lądolód — gruba pokrywa lodu, zajmująca wiersza, kształconą gł. na Słowackim. Znane pow. setek tysięcy km*, występująca w krajach wiersze: „Mochnacki", „Piłsudski" i i. podbiegunowych (np. Grenlandia, Antarktyda).

Lądzieniec (Trombidium holosericeum L.) — gat. roztocza lądowego, czerwonej barwy, ok.

3 mm dł. Biega po pow. ziemi, żywi się roślinami.

Lazzaroni, laccaroni (wł.) — włóczęga u-liczny.

morzem.

jedna z najstarszych osad Polski.

Leclanchćgo ogniwo -*■ Ogniwo.

Leconte de Listę Charles Marie, lecót de lisi szarl mari

Lea — starsza córka Labana, pierwsza żona patriarchy biblijnego Jakuba, podstępnie na-teścia.

(1818—1894), poeta fr., przywódca parnasistów, których program sformułował we wstępie do „Len po&mes antiąues". Poezje egzotyczne. .

Le Creusot -► Creusot (Le).

rzucona mu

przez

Leader, ’li:dar (ang.)

Lecytyna — związek organiczny, należący przewodnik, kie-    do fosfatydów (-*■ Lipidy). Występuje gł. w

równik; przywódca stronnictwa w parlamencie    żółtku jaja, w komórkach nerwowych, szpiku

ang.

kostnym.

systematyczne

Leander — w podaniach gr. kochanek ka- -*- IV, 1110. płanki Hero.    * Lecznicza gimnastyka

Lear, ly3r — tragiczny bohater dramatu    stosowanie ćwiczeń cielesnych dla celów lecz-

Szekspira: „King Lear" („Król Lir"), starzec-    niczych (pobudzenie przemiany materii, ogólna

król skrzywdzony przez dzieci.    poprawa stanu fizycznego itp.); szczególnym

Lebiodka (Oryganum) — rodzaj roślin    rodzajem L. G. jest gimnastyka ortopedyczna —

zielnych z rodziny wargowych; 25 gat. gł.    na specjalnych przyrządach, usuwająca pewne

w obszarze śródziemnomorskim; u nas w sło-    zniekształcenie kośćca.

Leda — w podaniach gr. żona króla Sparty, Tyndareusa, matka Dioskurów, Heleny i Klite-mestry, kochanka Zeusa, który zbliżył się do niej w postaci łabędzia.

Lednicki Aleksander — (1866—1934), adwo-

necznych zaroślach rośnie L. pospolita, o pędzie do 80 cm wys., wydzielającym aromatyczny zapach i o kwiatach różowych lub różowo-lila.

(1809-

Leboeuf Edmend, lebof ćdmó 1888), marszałek Francji, minister wojny w r.    kat i działacz polit. w Moskwie. Członek ros

1870. Brał udział w wojnie fr.-prus., wzięty    partii Kadetów i poseł do Dumy, był łącznikiem

m. Polakami a postępowym odłamem społe-

do niewoli po upadku Metzu.

czeństwa ros. W r. 1917 Prezes Komisji Likwidacyjnej dla Spraw Królestwa Polskiego.

Lednickie Jezioro — jezioro w pwt. gnieźnieńskim, ok. 4 km* pow. Na wyspie jeziornej ruiny zamku z X w., w którym miał przyjąć chrzest Mieszko I.

483 000

(1632-

Leeuwenhoeck Antony, van 1723), hol. szlifierz szkieł optycznych, odkrywca świata bakteryj.

Lefebvre Franęois, lefćwr frasua — (1775 — 1820), marszałek Francji, książę gdański, syn młynarza. W r. 1807 zdobył .Gdańsk, w r. 1812 dowodził gwardią.

Legalizacja — uznanie; zatwierdzenie, np. statutu jakiejś organizacji przez władze; czynność administracyjna urzędów i władz państwowych, której celem jest stwierdzenie wiarygodności i wierzytelności dokumentu, podpisu lub pieczęci, miar i wag.

zasada regulowania postępo-

ficznych. W muzyce — spokojnym, epiczno-lirycznym.

Lćger Fernand, lćżć fćrna — (*1881), malarz fr., wybitny przedstawiciel kierunku kubistycznego.

po-

girę, leżjó ćtarżćr)

najwyższe odznaczenie

Ledóchowski Mieczysław x. — (1822—1902), arcybiskup gnieźnieński, więziony 2 lata za przeciwstawianie się metodom „Kulturkampfu" ; w r. 1875 mianowany kardynałem. Skazany przez Prusaków na wygnanie, wyjechał do Rzymu.

Lee Robert, li: 'robort — (1807—1870), generał pn.-amer.. wódz armii secesjonistów w czasie wojny domowej.

Leeds, li:dz — stare m-to włókiennicze środk. Anglii, u stóp Penninów; przoduje w Europie w zakresie sukiennictwa. mieszk.

Leeuwarden — stolica Fryzji hol. 53 000 mieszk.

->■ 1, 511, 111, 126.

Legalizm

wania odpowiednio do praw będących w mocy (opp. moralizm).

Legat — 1. — w strż. Rzymie poseł. 2. — w kościele kat. L. papieski — nadzwyczajny poseł papieża w sprawach specjalnej wagi lub reprezentujący jego osobę na wielkich uroczystościach. —► I, 144. 3. — w prawie spadkowym — zapis w testamencie.

Legato (wł.) — w muzyce: ścisłe i bezpośrednie łączenie dźwięków ze sobą. Znakiem

L. jest łuk nad nutami^ (łącznik). Opp. staccato.

Legenda —    1.    — opowiadanie z życia

świętych i męczenników, odczytywane podczas nabożeństwa w śrdw. Największy zbiór

L. śrdw., ,,Legenda aurea" („Złota legenda"), ułożył w XIII w. Jakub de Voragine. -> II, 234. W znaczeniu ogólnym: opowieść, nie znajdująca oparcia w materiale historycznym (np. „Legenda" Wyspiańskiego). 2. — (z łac. legen-dum — to, co ma być. przeczytane) — podpis pod ryciną schematyczną, mapą itp. zawierający objaśnienie zastosowanych znaków gjra-utwór o charaktery

Leggiero (wł.) — lekko.

Legia (z łac. legio = rzym. jednostka wojskowa, 4500 — 6000 żołnierzy) — oddział żołnie-rzy-ochotników. L. Akademicka wstała w listopadzie 1918 r. z młodzieży akademickiej, która ochotniczo zgłosiła się do wojska. Wkrótce L. A. rozwinęła się w cały pułk piechoty, który otrzymał Nr 36 i dotąd nosi nazwę

L. A. L. cudzoziemska (fr. Lćgion itran-oddziały żołnierzy-ochotników zawodowych, składające się z cudzoziemców. L. C. powstała we Francji w r. 1831; zasadniczo przeznaczona jest dla służby w koloniach (gł. Afryce), używana jednak i na terenie Europy, np. podczas wielkiej wojny. B. ciężkie warunki służby i surowa dyscyplina. L. naddunajska i nadwiślańska Legiony Dąbrowskiego.

Legia Honorowa (fr. L’ordre national de la Ligion d’łionneur)

Rzpłtej Fr. Ustanowiona w r. 1802 przez Napoleona I, jako organizacja, składająca się z zasłużonych osób cywilnych' i wojskowych. Za restauracji organizacja została skasowana, pozostały tylko odznaki L. H. jako orderu. Obecnie dzieli się na 5 klas, wstęga czerwona, dewiza: ,,Honneur et Patrie“ (,,Honor i Ojczyzna"). Odznaczeni L. H. za czyny bojowe otrzymują pensję, od 500 do 6000 fr. rocznie, zależnie od klasy orderu.

Legion Polski — 1. — utworzona w r. 1848 w Rzymie przez Adama Mickiewicza, dzięki poparciu materialnemu Ksawerego Branickiego, nieliczna formacja wojskowa złożona z ochotników polskich, która pod sztandarem polskim walczyć miała z Austrią u boku Włoch. L. P., nie poparty przez ogół emigracji, szybko się rozwiązał. Temat L. P. opracował Wyspiański w dramacie „Legion“. 2. — ochotnicza formacja wojskowa licząca ok. 1000 ludzi, utworzona w 11. 1848/49 na Węgrzech. Odegrał znaczną rolę w rewolucji węg., biorąc udział pod wodzą gen. Bema, Dembińskiego i Józefa Wysockiego w walkach przeciw Austrii. Po upadku rewolucji przeszedł wraz z patriotami węg. do Turcji.

Legion Wschodni (wsch.-galicyjski) — formacja ochotnicza utworzona 29 sierpnia 1914 r. we Lwowie jako część Legionów Polskich. Rozwiązał się w październiku tego roku (w Mszanie Dolnej) wskutek tarć polit. w łonie Naczelnego Komitetu Narodowego: część L. W. z Józefem Hallerem zgłosiła się do Legionów.

Legiony Dąbrowskiego — polska formacja wojskowa, utworzona w r. 1797 przez Henryka Dąbrowskiego (z ochotników i jeńców austr. — Polaków) przy armii Napoleona w Lombardii, jako „legion polski, posiłkujący Republikę Cis-alpejską". Rozbudowała się następnie w dwie legie: Kniaziewicza i Rymkiewicza (później Wielhorskiego). Po upadku Republiki Cisal-pejskiej utworzył Kniaziewicz w r. 1800 z mę

bierców spadku.

Legitymiści — obrońcy prawowitej (legi-tymnej) dziedzicznej monarchii we Francji z Burbonami na tronie. Stronnictwo L. utwo-

rzyło się po lipcowej rewolucji w Określenia L. używa się również dla oznaczenia w ogóle stronnictw polit. uznających istniejący prawnie stan rzeczy.

Legnano

rodzina z rzędu jaszczurek. Niektóre gat. dość znacznych rozmiarów ; liczne jaskrawo ubarwione. Skóra wytwarza kolce, grzebienie, obwisłe worki. Żyją na drzewach i na ziemi gł. w Ameryce Pd., żywią się pokarmem roślinnym. Należą: legwan (Iguana tuberculata Laur.J dł. 1,5 m, mięso jadalne; bazyliszek (Basiliscus vitta-tus WgmJ z wys. grzebieniem na grzbiecie i kapturowatą naroślą na głowie.

Lehar Franz

(1765-1811),

m-to z przemysłem pończoszniczym. (239 000 mieszk.) i hrabstwo środk. Anglii.

Leicester Robert Dudley, ’lestar ’robart dedly — (1534—1588), faworyt królowej ang. Elżbiety; wydał Marię Stuart w jej ręce.

Leich -> Lai.

Leitmotiv (niem.) Motyw przewodni.

Leja — rum. jednostka monetarna = 100 bani. W r. 1937 wartość 1 L. = ok. 3,2 grosze.

m-to nad Starym Renem w Holandii, stare ognisko tkactwa krajowego. Uniw., zał. w r. 1575. 70 000 mieszk.

Butelka lejdejska.

Lejda, hol. Leiden

roślina

dobitkówL. D. Legię Naddunaj ską), która włączona została do fr. armii reńskiej gen. Moreau i wsławiła się w bitwie pod Hohenlinden. Jednocześnie utworzony Legion Polski pod dowództwem Dąbrowskiego walczył w kampanii r. 1800 we Włoszech. Po pokoju w Lunćville Napoleon rozdzielił L. D. częściowo na służbę we Włoszech, częściowo w królestwie Etrurii. Przeważną część piechoty L. D. wysłał na San Domingo, gdzie niemal zupełnie wyginęła. Z pół-brygady w służbie fr. utworzył Napoleon w r. 1807 Legię Nadwiślańską, zaliczaną do najlepszych wojsk napoleońskich (wsławiona w walkach w Hiszpanii, w kampanii moskiewskiej, pod Lipskiem itd.).

Legiony polskie w wielkiej wojnie — ochotnicza formacja wojskowa, biorąca udział w wielkiej wojnie, stworzona przez Józefa Piłsudskiego z myślą zorganizowania samoistnej polskiej siły zbrojnej. -> art. ,,Legiony", III, 256-268; 1336, 1337.

Legitymacja — urzędowe stwierdzenie tożsamości, dowód osobisty (np. L. urzędnicza, szkolna). L. procesowa — przeprowadzenie dowodu, iż jest się uprawnionym do brania udziału w procesie jako strona. L. spadko-udowodnienie uprawnień do

r. 1830.

-* II, 52.

m-to wl. w prow. Mediolan. 31 000 mieszk. W r. 1176 zwycięstwo miast lombardzkich nad cesarzem Fryderykiem I Rudobrodym.

Legumina — białko roślinne, występujące w nasionach roślin strączkowych.

Legwany (Iguanidae)

(* 1870), muzyk austr., jeden z najwybitniejszych kompozytorów operetek: „Wesoła wdówka", „Hrabia Luxem-burg" i i.

Lehmann Johann Georg major saski, twórca metody kreskowej przedstawiania rzeźby pow. ziemi na mapach.

III. 499.

. Leibniz Gottfried Wilhelm - (1646-1716), ostatni wielki polihistor. niem., historyk, badacz języka, matematyk, jeden z twórców rachunku różniczkowego i całkowego. W teorii poznania zwalczał empiryzm i bronił zasad racjonalizmu. W metafizyce twierdził, że świat składa się z indywidualnych różnorodnych jednostek o naturze duchowej (monady), z których każda, będąca skończonym dla siebie światem (mikrokosmos), jest jednocześnie odbiciem całego wszechświata (makrokosmosem). („Monadologia" L.). Świat zaś cały jest najlepszym ze światów, a wszystko co nam się w nim wydaje złym, ujęte teleologicznie, wyda się naprawdę dobrym (teodyceja L.). -> II, 455, III, 524, 1164, IV, 514, 1085.

Leicester, ’lestar

Leidenfrosta zjawisko — zjawisko zachodzące przy zetknięciu cieczy z pow. silnie rozgrzanymi; m. cieczą a pow. tworzy się warstewka pary, izolująca ciecz od szybkiego dopływu ciepła, skutkiem czego dalsze parowanie zachodzi powoli. Krople cieczy przyjmują przy tym kształt kulek, szybko się poruszających (stan sferoidalny). Opisane przez lekarza niem. Leidenfrosta (1715—1794).

Leitha Litawa.

Lejdejska butelka

Lejkłn Nikołaj — (1841 — 1906), pisarz ros. Powieści i dramaty obyczajowe. Najbardziej znana powieść humorystyczna „Nasi za granicą".

Lekanora (Lecanora esculenta) klasy porostów; rośnie w pustyniach Azji i często jest masowo roznoszona przez wiatr (najprawdopodobniej stanowiła t. zw. mannę niebieską, znaną ze St. Test.).

Lekarz — człowiek uprawniony do leczenia na podstawie dyplomu uzyskanego po ukończeniu specjalnej wyższej uczelni.

-> art. III, 268-275.

Leki, lekarstwa, medicamenta — substancje stosowane w medycynie do zapobiegania chorobom i walki z nimi. -> art. III, 275—283.

Lekka atletyka — jedna z najpopularniejszych dziedzin sportu. Obejmuje konkurencje w biegach (płaskich, z płotkami, z przeszkodami, sztafetowych), skokach (w dal, w wyż, o tyczce, trój skokach) i rzutach (dyskiem, kulą, młotem, oszczepem). L. A. jest najważniejszą częścią składową igrzysk olimpijskich.

Leksykon (z gr. lexikón = słownik) — rodzaj słownika zawierającego spis wyrazów da-

Lektyka

się owadami.

rozu-

(1866 — 1934), poeta,

(1870—1924), właściwy twórca

nego języka, ułożonych w alfabetycznym porządku i zaopatrzonych krótkimi objaśnieniami.

Lektor (z łac. lector = czytelnik; niewolnik czytający swemu panu) — 1. — osoba zaangażowana do czytania głośno innej osobie. 2. — na wyższej uczelni nauczyciel języków obcych, bez stopnia profesora czy docenta.

rodzaj krzesła na jedną lub kilka osób, osadzonego na dwu drążkach, niekiedy z budką, chroniącą od deszczu, noszonego przez dwu, lub czterech ludzi. Środek transportowy używany chętnie w strż., śrdw. i później, aż do XVIII w. Na wsch. (Chiny, Korea, Japonia) używana po dziś dzień.

Lelek kozodój (Caprimulgus europeus L.) — gat. ptaków z rodziny lelków, rzędu krasko-watych. Upierzenie miękkie, szare, ciemno upstrzone. Żyje w lasach Europy zach., Azji i Afryki, w Polsce rozpowszechniony, niezbyt liczny, przelotny. Tryb życia nocny; żywi

II, 615.

Lelewel Joachim — (1786—1861), znakomity historyk, profesor uniw. wileńskiego, członek Rządu Narodowego w 1831 r., demokrata i radykał. Po powstaniu emigruje do Paryża, gdzie zwalcza arystokratyczną partię Czartoryskiego, głosząc hasło przymierza ludów i wiążąc nadzieje odbudowy Polski ze sprawą rewolucji ogólno-europ. Wydalony z Paryża, osiada L. w Brukseli. Pchnął na tory europ, historiografię polską. Szereg cennych prac z dziedziny historii, geografii, numizmatyki, heraldyki itp. „Polska, dzieje i rzeczy jej". „Geografia wieków średnich" (po fr.), „Bibliograficznych ksiąg dwoje", „Dzieje Polski potocznie opowiadane" i i.

-> I, 1188, II, 842, III, 43, 112, I V, 845.

Lelum-Polelum — rzekome bóstwa w pogańskiej Polsce; wg. Briicknera: słów. przyśpiewka biesiadna („leli-poleli"), mylnie miana przez Długosza jako wezwanie bóstwa.

Lemaitre Jules, lemótr żul — (1853 — 1914), krytyk fr., autor zbiorów ,,Les Contemporains" („Współcześni") ,,Les Impressions de thidtre" („Wrażenia teatralne") i i.

Leman -> Genewskie jezioro. -> I, 120.

Le Mans, le ma - stolica dawnej prow. Maine w zach. Francji nad rzeką Sarthe; przemysł tkacki. Jeden z ośrodków formowania się armii Hallera w r. 1918. 77 000 mieszk.

Lemański Jan bajkopisarz, wybitny talent satyryczny, twórca doskonalej w formie „bajki lirycznej". „Bajki", „Proza ironiczna", „Zwierzyniec", „Toast , antologia „Satyra polska" i i

-> I, 595.

Lemiesz — część pługa, nóż poziomy podcinający skibę.

Lemiesz (vomer) — płaska kość w kształcie lemiesza pługa, tworząca u wyższych kręgowców tylno-dolną część przegrody nosowej.

Leming (Lemmus lemmus L.) — gat. gryzoni z rodziny myszy. Żyje w arktycznej części Europy i Azji, żywi się trawą, mchem, gałązkami; kopie nory, latem w grubej warstwie mchów i porostów, zimą w śniegu. IV, 137.

Lemnos — gr. wyspa na Morzu Egejskim u wrót Dardaneli. 480 km².

Lemury — wg wierzeń rzym. dusze złych ludzi, przeciwstawienie Larów.

Lemury -> Małpeczki.

Len (iinum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny lnowatych (Linaceae); ok. 90 gat. w obszarze śródziemnomorskim ; u nas kilka gat., gł. stepowych; gat. L. zwyczajny — uprawiany.

-+art. III, 283-292; IV, 172, 199, 583, 584, 1110, 1195, 1196; 1269.

Leną — największa rzeka pn.-wsch. Syberii i Jakutii; wypływa w pobliżu Bajkału, płynie przez tajgę i tundrę szerokim korytem (w dolnym biegu do 10 km), wpada potężną deltą do Morza Nordenskiólda. Komunikacyjne znaczenie małe. Żeglowna ok. 5 miesięcy w roku. 4600 km. dł., 2 320 000 km² dorzecza.

-> I, 464, I V, 1550.

Lenard Philipp — (* 1862), fizyk. niem. Prace nad zjawiskiem fotoelektrycznym i wyładowaniami elektrycznymi w rozrzedzonych gazach. Nagroda Nobla w r. 1905.

Lenartowicz Teofil — (1822—1893), poeta, „lirnik mazowiecki". Poezje L. cechuje prostota uczucia, artyzm w opracowaniu wiejskich motywów oraz wielka melodyjność języka i wiersza („Lirenka", „Nowa Lirenka" i i.). Prócz poezyj ludowych tworzy pieśni powstańcze, wiersze rei.-patriotyczne oraz liryki.

Lenau Nikolaus — (1802—1850), liryk niem., bajronista, przedstawiciel nastrojów pesymistycznych w literaturze niem.; znakomicie oddawał liryczny czar przyrody.

Lenbach Franz von — (1836—1904), malarz niem. wybitny portrecista.

Lengyel Melchior — (* 1880), ..dramaturg węg. Najbardziej znany dramat „Tajfun". ->IV, 1281.

Lenin Władimir Iljicz (właść. nazwisko Ulianow)

bolszewizmu. W r. 1895 skazany na wygnanie za propagandę przeciw caratowi, wraca przy wydatnej pomocy Niemców do kraju w r. 1917 wkrótce po wybuchu rewolucji, staje na czele odłamu bolszew. partii socjal-demokratycznej i po obaleniu Kiereńskiego (listopad 1917 r.) obejmuje władzę w Rosji. Liczne pisma L. są przez komunistów ros. uważane za dogmat, a jego życie jest przedmiotem pewnego rodzaju kultu.

-*/, 763-764, III, 23-24, IV, 1567.

Leninakan, dawniej Aleksandropol — m-to w Armenii sow. 66 000 mieszk.

Leningrad, dawniej Petrograd, przed wielką wojną Sankt Petersburg — stolica Rosji do rewolucji bolszew., dziś największy port

ne.

Le Nfttre Andrć, lenotr adrć - (1613-1700), nadworny architekt-ogrodnik Ludwika XIV, twórca parku wersalskiego.

III, 1094 IV, 1237, 1238.

Lens, 14s — górnicza osada w pn. Francji koło Arras z licznymi robotnikami polskimi w kopalniach węgla. 34 000 mieszk. *

Lento (wł.) — powolnie.

Lentz Stanisław

(1862—1918), ekonomista,

1. — bezleśna i sucha (pastwiska) kraina pn.-zach. Wyżyny Kastylijskiej i dawne królestwo; przez L. przepływa Duero, 15 377 km*, 42 000 mieszk. 2. — stolica prow. L., przemysł tkacki, 29 000 mieszk. 3. — największe m-to w Nikaragui nad Pacyfikiem. 39 000 mieszk.

2. — L. IX, św. — (f 1054), papież od r. 1049; zwalczał symonię, inwestyturę i usiłował przeprowadzić celibat kleru; za jego panowania nastąpiła wielka schizma wsch. Panv 19 kwietnia 3.

(f ok. 559), pustelnik w Linousin, gdzie zbudował klasztor. Patron chorych. Pam. 6 listopada.

Leonardo (Lionardo) da Vincl, leonardo da winczi

^ IV, 1422.

L. I

(1790-1865), najmłodszy syn ks. Franciszka v. Sachsen-Co-burg, pierwszy król Belgów od r. 1831, po oderwaniu się Belgii od Holandii w r. 1830.

L. II — (1835—1909), syn poprz, król od r. 1861, właściwy twórca kolonialnej potęgi Belgii (-> Kongo) i pionier jej gospodarczego rozwoju. -* 11, 1243. 3. — L. III — (* 1901), król od r. 1934, syn i następca Alberta I.

Cesarstwo Rzym. Narodu Niem. 1. — L. I Habsburg - (1640-1705), od r. 1655 król węg., od r. 1656 król czes., od r. 1658

sow. oraz ważne ognisko przemysłu z tkactwem i metalurgią (Zakłady Putiłowskie). M-to zostało zał. przez Piotra Wielkiego w r. 1703 w bagnistej delcie Newy, na fiń. obszarze językowym i energicznie przez niego rozbudowane na stolicę Rosji. Po śmierci Lenina nazwany Leningradem, upada w porównaniu z rozwijającą się Moskwą. 2 776 000 mieszk.

Leniwce (Bradypodidae) — rodzina ssaków z rzędu Xenarthra. Ciało krępe dł. ok. 70 cm, mała okrągła głowa, silne grube kończyny z potężnymi zakrzywionymi pazurami. L. żyją w puszczach Ameryki Pd. Zwierzęta nadrzew-Żywią się owocami i młodymi pędami drzew. Tryb życia nocny.

Leniwka — nazwa gł. koryta Wisły w jej delcie.

Lenno (z niem. leihen = użyczać), feudum — termin, którym od poł. XI w. zaczęto zastępować w Polsce termin beneficium (w znaczeniu: nadanie ziemi). —*« arł. „Feudalizm", II, 317-326.

(1862—1920), malarz; realistyczne portrety zbliżone ujęciem do malarstwa niderl., zwł. do portretów Fr. Halsa.

Lenz Jakob Michael Reinhold — (1751 —

1792), uzdolniony liryk niem. z okresu ,,Sturm und Drang", naśladowca Goethego w poezji i w życiu.

Leo Juliusz polityk, prezydent Krakowa, zasłużony około rozwoju m-ta. W r. 1912 prezes wiedeńskiego Koła Polskiego, pierwszy prezes N. K. N.

Leoben — m-to austr. w Styrii; akademia górnicza. 11 000 mieszk.

Leochares z Aten — (IV w. prz. Chr.), wielki rzeźbiarz gr. działający w 11. 350 — 328. Rzym. kopiami jego dzieł są Ganimedes (Watykan), Apollo Belwederski (Watykan). Pracował przy mauzoleum w Halikarnasie.

Leodium -► Lilge.

León

Leon — imię wielu papieży. 1. — L. IWielki, św. — (t 461), doktor kościoła, papież od r. 440; rozwinął ogromną działalność polit. i rei., kładąc podwaliny śrdw. potęgi papiestwa. Dzięki jego interwencji Attyla zaniechał pochodu na Rzym w r. 452. Pam. 11 kwietnia.

L. X — (f 1521), syn Wawrzyńca Medici, papież od r. 1513; wielki protektor sztuki i literatury; potępił doktrynę Lutra. -► II, 904, IV, 559, 560. 4. - L. XIII -(f 1903), papież od r. 1878; podniósł b. wybitnie znaczenie międzynarodowe Stolicy Apostolskiej. Dzięki jego inicjatywie nastąpiło odrodzenie filozofii kat. i zwrócenie uwagi katolików na sprawy społeczne. (-*■ ChrzeScijauska demokracja).

Leon — imię cesarzy bizant. Najważniejszy:

L. I Wielki —    (400 — 471), cesarz w 11.

457 — 471, walczył z Hunnami, Wandalami; flota jego pobita została przez Genzeryka, króla Wandalów.

Leonard św.

(1452—1519), wielki malarz, architekt, rzeźbiarz, uczony i wynalazca wł., obok Michała Anioła i Rafaela najgenialniejszy artysta renesansu. W dziedzinie techniki stworzył projekty samolotu, łodzi podwodnej, dzwonu nurkowego i i. Był też filozofem i teoretykiem sztuki. II, 359, 375, 381-382, 1223, IV, 571.

Leoncavallo Ruggiero, leonkawalo rudżiero — (1858—1919), wł. kompozytor operowy w stylu t. zw. weryzmu. Opera ,,/ Pagliacci" (,,Pajace") odniosła światowy sukces; poza tym ,,Bo-Mme" („Cyganeria") i i.

Leonidas — (f 480 prz. Chr.), król Sparty. W czasie najazdu pers. na Grecję poległ bohatersko, broniąc wąwozu termopilskiego.

-►//, 698.

Leonidy — rój meteorów, pojawiających się okresowo m. 12 a 17 października, biegnących z kierunku gwzb. Lwa. Najprawdopodobniej resztki komety.

Leopardi Giacomo — (1798—1837), wielki liryk wł., głęboki myśliciel i gorący patriota. Utwory L. cechuje głęboki pesymizm i tragiczny pogląd na dzieje. ..Conzoniere" („Kancony"), ,,Canti" („Pieśni"), ,,Pensieri" („Myśli") i i.

IV, 1421.

Leopold — imię wielu panujących.

Belgia: — 1.

2.

cesarz. Prowadził wojny z Turkami pod wodzą Kara Mustafy. Odsiecz wiedeńska Jana Sobieskiego w r. 1683 i zwycięstwa wojsk cesarskich doprowadziły do korzystnego dla L. pokoju w Karłowicach w r. 1699. 2. — L. II — (1747 — 1792)., cesarz od r. 1790; odwołał reformy Józefa II, zawarł przymierze z Prusami, skierowane przeciwko rewolucji fr.

kuli i w Afryce; u nas kilkanaście gat. gł. na słonecznych wzgórzach i łąkach; niektóre gat. hodowane jako ozdobne.

Lepontyjskie Alpy — część gór w kantonie Tessin, we wł. części Szwajcarii, do 3661 m

wys.

Leptosomatyczny typ

jeden z trzech zasadniczych typów budowy ciała ludzkiego w ujęciu Kretschmera. Budowę L. T. cechuje znaczna przewaga wszystkich wymiarów długościowych nad szerokościowymi. Charakteryzuje się zatem wybitnie smukłą sylwetką, miernym rozwojem szkieletu, słabym wykształceniem mięśni i podściółki tłuszczowej. Skrajne odmiany tego typu, chorobliwie wąskie, o zapadniętej klatce piersiowej, ujął Kretschmer jako typ asteniczny.

Le Puy, le piiji — m-to fr. nad górną Loarą u stóp wygasłych wulkanów; ośrodek organizacyjny armii polskiej we Francji w r. 1918. 21 000 mieszk.

(1073 — 1136), • margrabia austr., opiekun i dobroczyńca ludu. Patron Austrii.

Leopold, św.

Leopolda II Jezioro

jezioro w zach. części Konga Belg.; zbiornik o zmiennej zależnie od pory roku pow. 2000 — 8000 km².

Lćopoldville

stolica Konga Belg.; powstała za dolnym przełomem rzeki Kongo. 40 000 mieszk.

Leopolita Marcin (Lwowczyk) — (1540—1689), wybitny kompozytor, nadworny organista Zygmunta Augusta i Stefana Batorego.

IV, 252.

Leopolity biblia — przekład z XVw. ksiąg

Starego i Nowego Zakonu, zmodernizowany Lermontow Michaił — (1814—1841), ros. i przygotowany do druku przez x. Jana Leopo-    poeta-liryk    i prozaik, o nastrojach bajroni-

litę Nicza; wydany w r. 1561.    -*•    I, 665.    stycznych, jeden z największych mistrzów lite-

Lepanto — m-to środk. Grecji. Miejsce ratury ros.; wprowadził do literatury ros. wraże-świetnego zwycięstwa morskiego Don Juana    nia dzikiej i    potężnej natury Kaukazu. Poematy

d’Austria nad flotą tur. 7 października 1571 r.    („Bojaryn    Orsza", „Mcyri", „Hadżi-Abrek",

Lepczyea rozesłana (Asperugo procum- „Demon"), liryki. Naśladowanie pieśni epickich bens) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny ludowych: „Pieśń o kupcu Kałasznikowie", szorstkolistnych; występuje w Europie i Azji.    W prozie (do pewnego stopnia autobiograficz-

Lepidodendron — potężna, drzewiasta ro-    nej), jak „Bohater naszych czasów", „Księż-

-*• IV, 1556, 1564.

Leroux Pierre, leru pjór socjalista fr., zwolennik Saint-Simona, autor wielu rozpraw.

Leroy-Beaulieu Pierre L., ler„a bólió pjór — (1843 — 1915), ekonomista, fr. Gł. dzieło: „Traiti d’iconomie politiąue".

Le Sagę Alain Rćnć, le saż ale rćnć — (1668—1747), powieściopisarz i komediopisarz fr.: komedia satyryczna „Turcaret" oraz „Le Diable Boiłeuz" („Djabeł kulawy") i „Oil Blas"

(1798-1871),

IV, 1528.

ślina z epoki karbonu, pokrewna dzisiejszym na Ligowskaja", L. wprowadza analizę psy-widłakom; tworzyła ogromne gęste lasy o cha- chologiczną. Zginął w pojedynku, rakterze podzwrotnikowych dżungli. Drewno

L. było jednym z materiałów, z których powstał węgiel kamienny.

-> IV, 837.

Lepidus Marcus Aemilius — (f 13 prz. Chr.), polityk rzym., w czasie wojny domowej stronnik Cezara; po jego śmierci członek triumwi-ratu (z Antoniuszem i Oktawianem).

Lepiężnik (Pelasites) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 14 gat. na pn. półkuli; u nas 4 gat., gł. w górach.

barwne powieści awanturniczo-oby-

Lepiszcze skalne — substancja mineralna, która spaja ziarniste składniki skał okruchowych. Najczęstszymi materiałami L. jest wę- czajowe. glan wapnia, krzemionka, substancja ilasta.    —► I> 519.

Lepkość (łac. viscosita«) - w fizyce tarcie we- Lesbos, gr. Mytilene — największa gr. wy-wnętrzne, tarcie m. poruszającymi się względem spa Morza Egejskiego u brzegów Azji Mn. siebie warstwami cieczy i gazów. Posiada du- 1750 km², 150 000 mieszk.

że znaczenie dla własności smarów, przepływu Lescot Pierre, lćskó pjór (1515 1578),

cieczy przez układy rur, przy strukcji samolotów. L. cieczy mierzy się lepkościomierzami (wiskozymetrami), najczęściej przez wyznaczenie szybkości przepływu cieczy przez kapilarę lub wąski otworek, szybkości spadku kuli lub wznoszenia się pęcherzyka powietrza w rurce z cieczą. Potoczne znaczenie słowa L. (zdolność klejenia, klejenia się) jedynie luźno wiąże zię z naukowym

Lepnica (Silene) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych; 30 gat. na pn. pół-

obliczeniach kon-    architekt fr. epoki renesansu. Pracował przy

budowie Luwru.

Lesko, dawniej Lisko — pwt. m-to nad górnym Sanem; rafineria nafty. 4000 mieszk.

Leskow Nikołaj

(1831 — 1895), pisarz ros. Opowiadania ludowo-literackie i przeróbki legend chrześcij. („Opieczętowany anioł", „Góra", „Piękna Aza" i i.). W powieści „Nie ma dokąd" występuje szereg patriotów polskich; jego artykuły o Polsce świadczą o szczerej sympatii dla Polski.

Lespinasse Julie de, m-elle, lćspinas żtili da — (1732—1776), pisarka fr. Prowadziła w Paryżu salon literacki, w którym zbierali się wybitni uczeni i pisarze tego czasu (m. i. d’Alem-bert).

Less -y Glina nawiana. ->7 7, 120.

Lessel Franciszek

-y IV, 139.

(1840-1918),

(1241 — 1288), książę krakow-

(1878—1937), znakomity poeta li-

Leśna

(1780-1838), kompozytor, ulubiony uczeń Haydna. Muzyka kameralna i fortepianowa.

Lesseps Ferdinand, lóseps fćrdina — (1805 — 1894), polityk i inżynier fr., twórca Kanału Sueskiego (r. 1869). W r. 1879 stanął na czele budowy Kanału Panamskiego; skazany niewinnie na 5 lat więzienia za rzekomy udział w aferze panamskiej, później zrehabilitowany.

-► //, 134, 1128, 1129, IV, 904.

Lesser Aleksander — (1814—1884), malarz. Malarstwo rodzajowe i historyczne z dziejów Polski. Najbardziej znany obraz: „Pogrzeb pięciu poległych".

Lessing Gotthold Ephraim — (1729—1781), dramaturg niem., jeden z największych krytyków literackich doby nwż.; wzbogacił literaturę niem. przez nowy rodzaj, t. zw. tragedię mieszczańską („Miss Sara Sampson", 1766); twórca historycznej komedii (,,Minna non Barnhelm", 1767). Mistrzem dramatu okazał się w pełnej napięcia tragedii ,,Emilia Galotti" i w poemacie dramatycznym ,,Na-than der Weise" („Natan mędrzec"). W czasopiśmie „Briefe die neueste Literatur betreffend" („Listy o najnowszej literaturze") dał wzór nowoczesnej niezależnej krytyki. W „Lao-koonie" rozwinął naukę o istocie poezji, przeprowadzając ścisłe jej odgraniczenie od sztuk plastycznych. Wybitny polemista.

-* I, 1245, II, 1197, III, 924, 1166.

Leszcz (Abramis brama L.)    — ryba z ro

dziny karpiowatych (Cyprinidae) ; żyje w jeziorach i wolno płynących rzekach środk. Europy, również w Morzu Kaspijskim i Bałtyku zach. Ubarwienie grzbietu ciemne, boki srebrzysto-białawe, podgardle czerwonawe. Dł. do 46 cm. Gat. pokrewne: rozpiór A. ballerus

L., sapa: A. sapa -Pall.

Leszczyna (Corylus anellana) — pospolity krzew lasów liściastych z rodziny brzozowa-tych; rośnie w Europie; wydaje owoce, tzw. orzechy laskowe, zawierające jadalne nasiona.

Leszczyńska Maria — (1703—1768), córka Stanisława Leszczyńskiego, od r. 1724 królowa Francji poślubiona Ludwikowi XV. Nie odegrała roli polit.

Leszczyński Bolesław artysta dramatyczny. Wybitny odtwórcą ról bohatersko-dramatycznych.

Leszczyński Edward — (1880—1921), poeta. Współpracownik „Życia" (krakowskiego) i „Chimery". „Poezje", „Konik Zwierzyniecki", ,, Kabaret szalony" i i.

Leszczyński — 1. — Rafał — (* 1703), wojewoda łęczycki, generał wielkopolski, podskarbi koronny. Po pokoju karłowickim wr r. 1700 odbył wspaniałe poselstwo do Turcji. 2. — Stanisław — (1677—1766), syn poprz., król polski, książę Lotaryngii. Za sprawą Karola XII obrany (w r, 1704) królem Polski. Po klęsce połtawskiej Karola XII zmuszony przez Augusta H do ustąpienia, palatyn Dwu Mostów. Po śmierci Augusta II (w r. 1733) obrany królem Polski jako kandydat Francji (teść Ludwika XV fr.), przekradł się do Polski, gdzie nie zdołał się jednak utrzymać zwalczany przez Rosję popierającą Augusta III. Zmuszony w r. 1736 do abdykacji, otrzymał w wyniku wojny sukcesyjnej polskiej w dożywocie księstwo lotaryńskie. Zwolennik reform. Z licznych pism polit. L. najważniejszy: „Głos wolny wolność ubezpieczający". -> III, 318.

Leszek — imię książąt krakowskich. 1. —

L. Biały —    (1186—1227), syn Kazimierza

Sprawiedliwego i Heleny ks. bełskiej, od r. 1194 książę krakowski (regencja matki i wojewody sandomierskiego Go worka). Tracił dwukrotnie tron krakowski (na rzecz Mieszka Starego i Władysława Laskonogiego), odzyskał go ostatecznie w r. 1202. Ulegał możnowład-com, zwł. duchownym; podniósł gospodarczo swą dzielnicę. Utracił wpływy na Rusi (na rzecz Węgier) i na Pomorzu. Zamordowany w Gąsawie przez Świętopełka pomorskiego. 2. —

L. Czarny ski od r. 1279, z linii kujawskiej. Panowanie jego wypełniły spory z panami i duchownymi. Pobił Litwinów i Jadźwingów. Za jego panowania początki scalenia dzielnic (krakowskiej, sieradzko-łęczyckiej i sandomierskiej), -y IV, 17.

Leszetycki Teodor — (1830—1916), słynny pianista i pedagog, działający w Wiedniu (nauczyciel Paderewskiego). Drobne utwory fortepianowe.

Leszno — m-to pwt. w Wielkopolsce nad granicą Śląska niem., obecnie uprzemysłowione. Piękny barokowy kościół farny z 11. 1688—1691 z nagrobkiem Leszczyńskich. 19 000 mieszk.

Leśmian Bolesław (właść. nazwisko Les-man)

ryczny, członek P. A. L.; trzy wydane zbiory poezyj L.: „Sad rozstajny", 1912, „Łąka", 1920 i „Napój cienisty", 1937, zawierają wiersze związane w większości z przyrodą, nawskroś sensualistyczne, odznaczające się oryginalną symboliką słowa i ścisłym zespoleniem treści i formy. Ulubionym rodzajem L. jest ballada.

prawy dopływ Bugu z Puszczy Białowieskiej. 160 km. dług.

Leśnictwo — 1. — gospodarka leśna, dział gospodarstwa narodowego. -* III, 237 — 244, IV, 579. 2. — jednostka administracyjna podziału wielkiego majątku leśnego, zwł. lasów państwowych.

Leśniewski Józef Krzysztof — (1867 — 1921), generał dywizji. Podczas wielkiej wojny oficer

Levasseur Pierre Emile, lćwasor pjór ćmił — (1828—1911), statystyk, historyk, ekonomista fr., autor szeregu podręczników ekonomicznych i rozpraw naukowych.

Leverrier Urban Jean, lewerjć iirba ża — (1811 — 1877), astronom fr.; w r. 1846 obliczył na podstawie zakłóceń obiegu Urana położenie i tor nieznanej planety (Neptuna), odkrytej nastręcza lekarzowi większych trudności.    w tymże roku na podstawie tych obliczeń

L’ćtat c’est mol, lótń sć mua (fr. = „pań- przez Gallego.    -> I, 1004.

stwo to ja") — zdanie przypisywane królowi fr. Lśvy-Briihl Lucien, lćwi briil liisje — Ludwikowi XIV, dewiza rządów absoluty- (* 1857), filozof i etnolog fr. ,,L’dme primitive“

I, 14—15. („Dusza pierwotna") i i.

Lew — gwzb. pn. nieba, z gwiazdami Re-gulus i Deneb.

Lew (Felis leo L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kotów. Sierść płowo-rdzawa, grzywa (tylko u samców) przeważnie ciemniejsza. L. zamieszkuje niemal całą Afrykę i pd.-zach. Azję, ustępuje jednak z ziem, które ogarnia cywilizacja. Poluje na większe ssaki, nie pogardza nawet padliną. Podgatunki: L. berberyjski, senegalski i i.

-> I V, 135, 1535.

Lewa — bułg. jednostka monetarna. W r. 1937 wartość 1 L. = ok. 5 gr.

Lewakowski Karol

stycznych.

Lete (gr. = zapomnienie) — w podaniach gr. rzeka podziemna, której woda miała własność dawania zmarłym zapomnienia o ich losach ziemskich.

minerał, glinokrzemian potasu K₂Al₂Si₄Oł2. Biały, szarawy lub zabarwiony,

->///, 168. Leukas — gr. Hagia Maura, jedna z Wysp Jońskich na zach. wybrzeżu Grecji, 290 km², 30 000 mieszk.

ne,

Lewant (z wł. lemnte = wschód) — nazwa krajów położonych na wsch. wybrzeżach Morza Śródziemnego, zwł. Azji Mn., Syrii, Palestyny, Egiptu. Lewantyński handel — obroty gospodarcze z tymi krajami, z Bliskim Wschodem.

Lewar

dźwig do

ros., w r. 1918 jeden z organizatorów obrony Lwowa. Pierwszy minister spraw wojskowych w 11. 1919-20. '

Letarg — chorobliwy sen, połączony z zupełną utratą świadomości, bezruchem i znieczuleniem zmysłów, osłabieniem czynności serca i oddechu. L. może trwać od kilku godzin do kilku dni. Odróżnienie L. od śmierci nie

Letgalia, Łatgalia, Inflanty Polskie — prow. wsch. Łotwy z mieszaniną ludności: Łotyszów (katolików), Rosjan, Polaków i Białorusinów; od r. 1561 do rozbiorów należała do Polski. 16 000 km², 541 000 mieszk., w tym 33 000 Polaków. Stolica Dyneburg. (-*■Inflanty).

Leto -*■ Latona.

Lettres de cachet, lćtr da kaszć (fr.) — we Francji przedrewolucyjnej królewskie rozkazy aresztowania, wydawane na piśmie in blanco bez wymienienia nazwiska osoby, która ma być aresztowana. Źródło samowoli administracyjnej i nadużyć.

Leucyt o słabym połysku.

Leukemia -> Białaczka.

Leukocyt — białe ciałko krwi. (-*■ Krew).

-*///, 133, IV, 1142.

Leukocytowa — zwiększenie liczby białych ciałek we krwi (ponad 8000 w 1 mm⁸); częsty objaw ostrych chorób zakaźnych oraz procesów zapalnych, uważany za wyraz wzmożenia sił obronnych organizmu.

Leukopenia — zmniejszenie liczby białych ciałek we krwi (poniżej 5000 w 1 mm⁸); objaw chorób zakaźnych i procesów zapalnych, uważany za wyraz upośledzenia lub niewydolności sił obronnych organizmu.

Leukoplast — plaster lepki, zawierający tlenek cynku.

Leukoplasty — utwory plazmatyczne, nie zabarwione, występujące w cytoplaźmie komórek w pędach podziemnych, niekiedy w liściach lub owocach; mogą się zamieniać w chloroplasty.

Leuktra — m-to w Beocji; zwycięstwo Epa-minondasa nad Spartanami w 371 r. prz. Chr. zapoczątkowało krótkotrwałą hegemonię Teb.

Leuna — największe niem. zakłady chemicz-nad Saalą pod Merseburgiem; syntetyczne związki azotowe i benzyna syntetyczna.

(1836-1912), polityk, uczestnik powstania 1863 r. w 11. 1882 — 1896 poseł do parlamentu austr. W r. 1884 (z Rewakowskim i Wysłouchem) zał. Stronnictwo Ludowe.

1. -► Dźwignia. 2. — L. mechaniczny, dźwigarka, podnośnica podnoszenia ciężarów na niewielkie wysokości (np. do unoszenia samochodów przy zmianie koła). 3. — syfon, rurka zgięta pod kątem ostrym, o nierównych ramionach. Służy do wylewania cieczy z naczynia bez przechylania naczynia: po zanurzeniu L. wypełnionego cieczą krótszym ramieniem w naczyniu ciecz wypływa samorzutnie pod działaniem siły ciężkości.

Lew Daniłowicz — (f 1301), książę halicki; zjednoczył całą Ruś włodzimiersko-halicką; zał. gród Lwów w pobliżu dzisiejszego Lwowa, dokąd przeniósł stolicę z Włodzimierza.

Lewental Franciszek Salezy — (1839—1902), wydawca tygodnika „Kłosy" w 11. 1865—1890 oraz „Biblioteki najcelniejszych utworów literatury europ.". Od r. 1887 współwłaściciel „Kurjera Warszawskiego".

Lewi — trzeci syn patriarchy biblijnego Jakuba, ojciec rodu, z którego pochodzą Mojżesz i Aron.

Lewiatan — 1. — legendarny potwór morski (St. Test.) — 2. — popularna nazwa Cen

tralnego Związku Przemysłu Polskiego i Górnictwa.

sty Dagestan. Średniego wzrostu, szczupli, ale silni. Twarze o jegularnych rysach, duże nosy, oczy ciemne, włosy czarne. Domieszka cech przednioazjat. Trudnią się gł. hodowlą bydła, także rolnictwem. Wyznają islam. Wojowniczy.

m-to odpustowe w pwt. łań-

Leżajsk

m-to we

Lębork, niem. Lauenburg wsch. części niem. Pomorza, do 1667 r. lenno

Lewica, prawica — pojęcia polit., oznaczające z jednej strony partie postępowe, radykalne, socjalistyczne (lewica), z drugiej — partie konserwatywne, reakcyjne (prawica). Terminy te powstały w końcu XVIII w. w parła- cuckim. 6000 mieszk. mencie fr., gdzie — jak później, wszędzie —■ partie ,.lewicowe" zasiadały w lewej części sali

obrad, „prawicowe" w prawej (od przewodni- polskie. 19 000 mieszk. czącego, zwróconego twarzą do zgromadzenia). Lędźwian (Lathyrus) — rodzaj roślin ziel-Konkretny skład L., P. jest zmienny, zależnie nych jednorocznych lub trwałych, z rodziny od kraju i epoki.    -* IV, 945. motylkowatych; ok. 100 gat. w obszarach

Lewicki Anatol — (1841 — 1899), historyk.    umiarkowanych pn. półkuli i w Ameryce Pd.;

Badacz dziejów Piastów i Jagiellonów, autor    u nas 16 gat.: L. wiosenny rośnie pospoli-

b. popularnego podręcznika szkolnego do hi-    cie w lasach liściastych; L. wonny, t. zw.

storii Polski.    (    groszek pachnący, o wonnych ozdobnych

Lewiński Jakub — (1792—1867), generał,    kwiatach, pochodzi z obszaru śródziemnomor-

zastępca szefa sztabu gł. w powstaniu listopa-    skiego; uprawiany w ogrodach w licznych od

dowym. „Pamiętniki".

Lewiński Jan Piotr — (* 1876), geolog;

mianach.

Lędźwiowe nakłucie -* Nakłucie.

Lęgnia — u roślin: narząd u niektórych glonów i grzybów zawierający komórkę jajową.

Lhasa — stolica Tybetu w pd. części kraju, równocześnie siedziba głowy państwa, Dalaj-Lamy. 20 000 mieszk.

Li — s. chem. pierwiastka litu.

Liany -* Pnącza.

Liaoho — gł. rzeka pd. Mandżurii z portem

Lędźwie (lumbi) — boczne okolice dolnej „Zasady mineralogii i geologii", „Z morfologii części grzbietu, ponad kośćmi biodrowymi, i geologii stepów czarnomorskich", „Życie ziemi" i i.

Lewiński J an Stanisław ekonomista, znawca zagadnień monetarnych. Gł. dzieła: „Twórcy ekonomii polit.", „Pieniądz, kredyt i ceny", „Zasady ekonomii polit.". Lewis Sinclair, lu:is ’syNklear

(1886-1932),

(*1885),

powieściopisarz pn.-amer. Powieści satyryczne L.: ,,Babbitt", ,,Main Street" („Główna

ulica"), ..Dodsworth", stanowią źródło wiado- Jingkou u ujścia. 1100 km. dł. mości o życiu St. Zj. A. Pn. Laureat na- Lias — epoka geol. w okresie jurajskim, grody Nobla (1930).    Liban — 1. — nadbrzeżne pasmo górskie

Lewita — w okresie biblijnym potomek    w pd.-zach. Syrii do 3000 m wys. Słynne ce-

rodu Lewi, obok kapłanów uprawnionego i obo-    dry „libańskie". 2. — republika pod wpływa-

legły Antyliban. Większość ludności chrześcij., język ar. 10 000 km*, 805 000 mieszk. Stolica Bejrut.    -> I, 268.

Libella -> Poziomnica.

Libelt Karol

wiązanego do pomocniczej służby Bożej w świą- mi fr. obejmująca nie tylko L., ale i równo-tyni jerozolimskiej.

(1807-1875), filozof-hegli-sta, działacz polit. Uczestnik powstania listopadowego, członek krakowskiego Rządu Narodowego w r. 1846. Filozof zajmujący stanowisko pośrednie m. idealizmem a realizmem. Gł. dzieło: „Filozofia i krytyka".

Liber — łac. = książka.

Liber — rzym. bóg wina, odpowiadający gr. Dionizosowi. Czczono go uroczystościami zw. ,,Liberalia'‘.

Liberalizm — prąd umysłowy i kulturalny, związany z zasadą indywidualizmu, przygotowany przez myślicieli XVIII w. i rozwinięty w XIX w. L. głosi pogląd, że człowiek jest z natury wolny w zakresie swych czynów, szczególnie w zakresie myślenia i organizowania swego indywidualnego życia.

-+art. III, 292-302; I, 852-853, 1036, II, 644, III, 196, 1229-1230, IV, 1314.

Liberia

Lewkonia (Matthiala) — rodzaj roślin zielnych z rodziny krzyżowych; u nas pospolicie są hodowane w gruncie lub w doniczkach

L. letnia i zimowa dla wonnych ozdobnych kwiatów; pochodzi z pd. Europy.

Lew morski -*■ Uszatki.

Lewockie Góry — pasmo górskie na Spiszu słowackim, do 1284 m wys.

Lewocza, słów. Levoća

m-to spiskie (Czechosłowacja) pełne zabytków z czasów, kiedy kwitnęło handlem na granicy polsko-węg. 7500 mieszk.

Lewułoza — inna nazwa fruktozy.

(ok. 1495-1533),

Leyden Lukas van malarz i miedziorytnik niderl., czynny w Lej-dzie; pierwszy przedstawiciel malarstwa renesansowego w Niderlandach.

miejscowość klimatyczna w Szwajcarii, w kantonie Vaud. 1450 m n. p. m.; sanatoria dla gruźlików.

Lezginka

Leysin, lćze

niepodległa republika murz. w zach. Afryce ograniczona od zach. przez

taniec kaukaski, tańczony w . grupach, o charakterze wojennym.

Lezgini — wsch. grupa plemion kaukaskich (m. i. Awarowie). Zamieszkują górzy-

IV, 215.

Libia - 1.

Czło-

ar., Włosi są

port w Gabonie

Libusza (Libusa)

na za-

Sierra Leone, od wsch. przez Wybrzeże Kości Słoniowej. Powstała w r. 1847 z amer. kolonii dla uwolnionych amer. Murzynów, którzy dziś stanowią zanglizowaną warstwę panującą, gdy ludność miejscowa, mahomet. czy pogańska, jest podobnie rządzona, jak w każdej kolonii europ. Prawa białych ograniczone, St. Zj. A. Pn. mają jednak duże wpływy finansowe i po-lit. Klimat malaryczny (nadzwyczaj gorący), gęste lasy tropikalne, liczne rzeki, przeważnie nie żeglowne. Niski stopień rozwoju gospodarczego. Gospodarka plantacyjna stoi na pierwszym miejscu. W okolicy m-ta Wrep-putown polska próba założenia plantacyj. 95 000 km²- 1 500 000 mieszk., w tym 20 000 Murzynów amer. Stolica Monrovia.

-► II, 1243, III, 766.

Libertć, Egalitć, Fraternitć (fr. = wolność, równość, braterstwo) — hasło wielkiej rewolucji fr. wysunięte w r. 1793 przez klub kordylierów; od czasów drugiej republiki fr. (w 11. 1848—1852) oficjalna dewiza państwowa Francji.

Liberum veto (łac. = wolne „nie pozwalam") — podstawowa instytucja parlamentaryzmu Polski przedrozbiorowej, uważana za jedną z przyczyn jej upadku; polegała na takiej interpretacji postanowienia jednomyślności uchwał sejmowych, że jeden głos sprzeciwu posła, który ze słowami ,,L. V." opuszczał salę sejmową, zrywał sejm i unieważniał wszystkie już poprzednio na tym sejmie zapadłe postanowienia. Zerwanie sejmu przez L. V., zastosowane po raz pierwszy w r. 1652 przez Siciń-skiego, stało się stałą bronią opozycji sejmowej i paraliżowało władzę ustawodawczą Rzpltej. Konstytucja trzeciego maja zniosła L. V.

w strż. gr. nazwa Afryki, zwł. jej części pn., leżącej na zach. od Egiptu. 2. — kolonia wł. w pn. Afryce nad Morzem Śródziemnym, ograniczona od zach. Algerią i Tunisem, od wsch. Egiptem. Wyżyna pustynna: ergi i hammada, poza tym stepy, wiek i kultury skupiają się nad brzegiem morza i w oazach. Minimalny opad, wys. temperatury. Ludność miejscowa nieliczną warstwą napływową. Znaczenie gospodarcze L. jest, mimo poważnych i kosztownych inwestycyj wł., małe. 1 774 000 km², 704 000 mieszk., w tym 45 000 Włochów. Stolica Trypolis.    ->IV, 1389, 1390.

Llbijczycy — ludy chamickie, zamieszkujące od czasów przedhistorycznych aż do dziś pn. Afrykę na zach. od Nilu. Pod względem rasowym wykazują L. dużo podobieństwa z Egipcjanami; w strż. istniały bliskie związki m. kulturami obu tych ludów. Potomkami L. są współcześni Berberowie.

Libijska Pustynia — wsch. bezwodna część Sahary aż do Nilu, obszar dopiero niedawno poznany i opanowany przez Włochów, Egipt

Świat i Życie. — V.

i Sudan; kraj równinny, odosobnione góry znajdują się na pd. Do 2 000 000 km⁸ pow. Nieliczna ludność po oazach.

Libra, skrót Lb. — 1. — 24 arkusze papieru (w drukarstwie 25 arkuszy). 2. — dawna jednostka ciężaru.

Libreville, librawil (Afryka Równikowa Francuska), 4000 mieszk.

w podaniach czes. córka pierwszego księcia, Kroka, założyciela Pragi oraz dynastii Przemyślidów.

Licbark, niem. Heilsberg — m-ko w Prusach Wsch. (Warmia), dawniej siedziba biskupów warmijskich, dziś ośrodek nowoczesnych umocnień niem. w Prusach Wsch. 7000 mieszk.

Licencja — pozwolenie, uprawnienie, przywilej ; zezwolenie na korzystanie z jakiegoś prawa, patentu, zezwolenie na prowadzenie przedsiębiorstwa.

Licentia poetica (łac. = dowolność poetycka) — odstępowanie od reguł języka, dozwolone w poezji.

Licencjat — fr. stopień naukowy, odpowiada mw. polskiemu magisterium; stosowany także na wydziałach teologii ewangelickich uniw. polskich.

Liceum — 1. — szkoła filozoficzna w Atenach, zał. przez Arystotelesa w r. 335 prz. Chr. w gaju Apollina Likejskiego. 2. — dawniej szkoła przygotowująca do studiów uniw., obecnie szkoła średnia, gł. we Francji. W Polsce wg. reformy szkolnej z r. 1932/3 najwyższe dwie klasy szkoły średniej, przygotowujące do wyższych studiów (L. ogólnokształcące), albo dwie najwyższe klasy szkoły średniej o specjalnym programie, przygotowujące do wyższych szkół zawodowych. (L. zawodowe).

IV, 995, 996, 998, 1003, 1004.

Liceum Krzemienieckie — szkoła zał. w r. 1805 w Krzemieńcu przez Tadeusza Czackiego wg planu Kołłątaja; było połączeniem szkoły średniej (4 lata) z wyższą (dwuletni kurs wykładów uniwer.). Najlepszy ówczesny zakład naukowy w Polsce; istniało do r. 1832. Otwarte ponownie w 1920 r. mieści obecnie: gimnazjum i liceum ogólnokształcące, liceum pedagogiczne, pedagogium, różnego typu szkoły zawodowe, internat, bibliotekę i muzeum im. J. Słowackiego.

Lichtenberger Andre, lisztaberżć adrć — (* 1870), pisarz fr., powieściopisarz i historyk literatury.

Lichwa — przestępstwo, polegające warciu umowy, na podstawie której jeden z kontrahentów, wyzyskując przymusowe położenie drugiego, narzuca mu krzywdzące warunki i osiąga tą drogą zysk nadmierny, nie oparty na słusznej podstawie. L. pieniężna polega na pobieraniu odsetków wyższych od dozwolonych prawnie.

Licytacja — dobrowolna lub przymusowa (dłużnika, dokonana na wniosek wierzyciela,

35

Lida

m-to w pwt. działdowskim.

(1847-1935), malarz niem. Najczęstszym tematem jego obrazów są robotnicy przy pracy. W późniejszym okresie twórczości — prekursor impresjonizmu ; znakomite portrety i autoportrety.

III, 940.

(1904—1931), poeta li-

Karl (1871 — 1919), syn poprz.,

r. za-

-* IV, 283.

-*■ III, 713.

organizacja społeczna

który swą należność ściąga w trybie egzekucji), publiczna sprzedaż ruchomości lub nieruchomości ofiarującemu najwyższą cenę; przetarg, aukcja.

Liczba — podstawowe pojęcie arytmetyki. Poczynając od L. naturalnych: 1, 2, 3, pojęcie L. ulega kolejnym uogólnieniom (-* Całkowite, Ułamkowe, Wymierne, Niewymierne, Rzeczywiste, Zespołone L.) L. większe od 0 nazywamy dodatnimi, mniejsze — ujemnymi. L. pierwsza -► Pierwsze L. L. urojone -> Zespołone L. -> art. ,,Liczba i cyfra", III, 303-317; 1, 349-351, III, 519, 525.

Liczba porządkowa pierwiastka — liczba wskazująca, które miejsce w układzie periodycznym (w tablicy Mendelejewa) zajmuje dany pierwiastek chemiczny. I. 416—417.

Liczebnik — część mowy oznaczająca liczbę lub kolejność.

Licznik — przyrząd liczący lub mierzący automatycznie: liczbę obrotów w maszynie, ilość zużytej elektryczności, gazu, wody, liczbę przeprowadzonych rozmów telefonicznych, przebytą przez samochód drogę (w taksówkach : podający wysokość opłaty) itd. L. przebytej drogi jest właściwie licznikiem obrotów kół, ponieważ jeden obrót koła odpowiada przesunięciu się pojazdu o obwód koła.

Licznik -> Ułamek.

Licznik elektryczny — mały silnik elektryczny połączony z licznikiem obrotów; liczba obrotów odpowiada ilości pobranego prądu.

— m-to pwt. w woj. nowogródzkim; stary gród lit., jednak bez ludności lit. W Polsce odrodzonej silnie rozwijający się ośrodek przemysłowy. Ruiny obronnego zamku Giedymina. 24 000 mieszk.

Lidia — strż. państwo w Azji Mn. ze stolicą Sardes. Położona na wielkim szlaku handlowym Wschodu, była ważnym ogniwem m. krajami Morza Śródziemnego a Azją Przednią. Niezmiernie bogaty kraj, podbity został za panowania króla Krezusa przez Persów (546 r. prz. Chr.).

Lido — 1. — wł. nazwa wysp piaszczystych, oddzielających laguny od morza; 2. — wyspa, zamykająca lagunę wenecką, znana miejscowość kąpielowa.

Lidzbark

4000 mieszk.

Lie Jonas — (1833—1908), powieściopisarz norw. Znakomite powieści z życia różnych sfer społeczeństwa norw., o zabarwieniu natu-ralistycznym, nie wolne od irracjonalizmu „O zachodzie", „Niobe" i i.

-v/F, 786.

Liebermann Max

Liebert Jerzy ryczny. Zbiory: „Druga ojczyzna", „Gusła". „Kołysanka jodłowa".

Liebig Justus — (1803—1873), wielki chemik niem. Przyczynił się w wielkim stopniu do rozwoju chemii, gł. organicznej. Odkrył izomerię związków organicznych; opracował metodę analizy elementarnej związków organicznych, odkrył i zbadał wielką liczbę związków organicznych; zajmował się chemią rolniczą i fizjologiczną.

Liebknecht — 1. Wilhelm (1826 — 1900), jeden z założycieli (wraz z Beblem) i przywódców niem. socjal.-demokracji. Autor licznych rozpraw socjalistycznych i broszur agitacyjnych. 2.

reprezentował wraz z Różą Luxemburg lewe skrzydło niem. socjal-demokracji. Po wybuchu wielkiej wojny sam jeden głosował w Reichstagu przeciw kredytom wojennym. W czasie powstania Spartakowców w styczniu 1919 aresztowany i zamordowany. Liczne dzieła polit,

Liechtenstein — niezależne dziedziczne księstwo konstytucyjne alpejskie, m. Austrią a Szwajcarią, połączone ze Szwajcarią unią celną i pocztową. Ludność kat., niem. 157 km², 10.000 mieszk. Stolica Vaduz.

Lieder-Rolicz Wacław — (1867—1912), poeta, jeden z poprzedników polskiego modernizmu. „Wierszów księgi pierwsze, drugie i trzecie"; badacz języków wsch., tłumacz i wyznawca Stefana George.

Lióge, ljóż, Leodium — twierdza belg. przy ujściu Ourthe do Mozy, centrum metalurgii wsch. Belgii, m-to górnicze (węgiel, żelazo) i ważny ośrodek kulturalny. W r. 1914 twierdza tutejsza padła pierwsza pod uderzeniem niem. 250 000 mieszk.

Liga Morska i Kolonialna L. M. i K. — stowarzyszenie propagujące rozwój silnej marynarki wojennej i handlowej, prowadzące badania zagadnienia wychodźstwa i możliwości uzyskania dla Polski kolonij. Istnieje od 1918 r., początkowo jako „Bandera Polska", od 1921 r. jako L. M. i K. Przeszło 500 000 członków, 18 okręgów. Zbiera ofiary na Fundusz Obrony Morskiej (F. O. M.).

Liga Narodowa — tajna organizacja polit., zawiązana przez grono emigrantów polskich pod przewodnictwem Z. Miłkowskiego w r. 1886 w Szwajcarii, pod hasłem jednolitej polityki we wszystkich zaborach i podjęcia wewnętrznej pracy obywatelskiej. L. N. była zarodkiem narodowej demokracji.

Liga Narodów — związek państw utworzony w r. 1920 pod hasłem ochrony pokoju powszechnego. -> art. III, 317 — 324; II, 443, III, 670, 671, 672-673, IV, 671, 1320, 1341, 1344.

Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, dawniej : Liga Obrony Powietrznej Państwa (LOPP)

honorowa straż

Liliencron Detlev von — (1844—1909), pruski oficer i poeta, autor znanych nowel wojennych (,,Kriegsnovellen“), gł. przedstawiciel impresjonizmu w poezji niem.

Lilienthal Otto

III, 367, 368.

rodzaj roślin zielnych z rodziny liliowatych; 5 gat. rośnie w obszarach umiarkowanych Europy i Azji; wytwarzają duże żółte lub pomarańczowe kwiaty; t. zw. żółta lilia (H. flava) hodowana powszechnie w ogrodach jako ozdobna.

III, 715.

Liliowe — przełęcz w gł. grzbiecie Tatr uważana za granicę Tatr Zach. i Wys., 1852

prowadząca propagandę i przygotowanie obrony powietrznej i przeciwgazowej. W r. 1936 liczyła 600 000 członków.

-v II, 514, 515, III, 392.

Liga Ochrony Przyrody w Polsce — stowarzyszenie zał. w r. 1928, którego celem jest „zabiegać o zachowanie oblicza ziemi ojczystej w jego pierwotnym lub historycznie wytworzonym stanie, a w szczególności o ochronę tworów przyrody żywej i nieożywionej, tudzież o zachowanie piękna i swoistych cech krajobrazu rodzimego". -> III, 1004, IV, 1160.

Liga Święta — związek .zawarty 5 marca 1684 r. przez Austrię, Wenecję, papieża i Polskę przeciw Turcji.

Ligawka — wiejski instrument muzyczny; wielka drewniana trąba o przenikliwym głosie.

-* IV, 179.

Lignica, niem. Liegnitz — m-to na dolnym Śląsku. Od 1164 do 1675 r. stolica jednego ze zgermanizowanych udzielnych księstw śląskich; w r. 1241 wielka bitwa Polaków z Tatarami, która mimo klęski Polaków i śmierci Henryka Pobożnego zahamowała pochód Tatarów w głąb Europy. 77 000 mieszk.

-*■ IV, 1034, 1268.

Lignina — 1. — drzewnik, skomplikowany związek organiczny o nie zbadanej dotąd budowie, występujący w drewnie obok celulozy. 2. — wata drzewna, środek opatrunkowy.

Lignit -> Węgiel brunatny ->IV, 1241.

Ligroina — produkt destylacji ropy naftowej o temperaturze wrzenia od 100—180°; stosuje się jako rozpuszczalnik.

Liguori Alfons Maria św. — (1696—1787), doktor kościoła, zał. redemptorystów, jeden z najwybitniejszych teologów z zakresu teologii moralnej, przeciwnik jansenistów. Autor b. wielu prac teologicznych naukowych i popularnych; gł. dzieło: „Teologia moralna".

Liguria — gęsto zaludniona prow. wł. nad Zatoką Genueńską. Obejmuje tzw. wł. Riwierę. Pow. 5400 km². 1 440 000 mieszk. Stolica Genua.

Ligurowie — ludy, wg tradycji wysokorosłe, o ciemnych krętych włosach i śniadej cerze, które w neolicie i wczesnej epoce brązu zamieszkiwały pn.-zach. Italię po Etrurię i pd. Galię; stanowili przedindoeurop. warstwę ludności, pokrewną Iberom z Płw. Pirenejskiego.

Liguryjska Republika — republika utworzona w Genui w r. 1797 po zwycięstwach wł. Napoleona. W r. 1805 przyłączona do cesarstwa.    A

Liguryjskie Morze — część Morza śródziemnego m. Genuą a Korsyką.

-> IV, 1391.

Llgustr (Ligustrum) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny oliwnikowatych; 35 gat. przeważnie w Chinach, Indiach i Japonii; u nas niekiedy rośnie L. pospolity, krzew o kwiatach białych, pachnących i jagodach czarnych; sadzony jako żywopłot.

Liktorzy (łac. lictorea) rzym. dygnitarzy krocząca przed nimi i torująca drogę. Oznaką wyróżniającą L. był pęk rózeg z wetkniętym w nie toporem (fasces).

Likurg — mityczny wg jednych, historyczny wg innych uczonych prawodawca spartański. Ok. r. 884 prz. Chr. miał nadać Sparcie konstytucję.

Likwidacja — zwinięcie, zwł. interesu handlowego, przedsiębiorstwa; ostateczne obliczenie i uregulowanie rachunków zakończonego interesu; likwidacyjny termin — czas wyznaczony wierzycielom, przez sąd do zgłoszenia się ze swymi pretensjami.

Lilak, zw. powszechnie bzem (Syringa vul-garis) — gat. krzewu lub małego drzewa z rodziny oliwpikowatych; pochodzi z pd.-wsch. Europy i pd-zach Azji; powszechnie sadzony w ogrodach dla wonnych, lila lub białych kwiatów, często pełnych; sadzone również inne gat.

Lilia (Lilium) — rodzaj roślin cebulkowych z rodziny liliowatych; 45 gat. występuje w pn. obszarach umiarkowanych; L. biała (L. can-didum) pochodzi z pd. Europy i pd.-zach. Azji, powszechnie hodowana w różnych odmianach w ogrodach dla okazałych, wonnych kwiatów; hodowane również L. tygrysowa o kwiatach bezwonnych, dużych, ceglasto-czerwonych, usianych czarnymi kropkami i i. odmiany. Dziko u nas rosną L. bulwkowata na Podhalu i złotogłów.

Lilia wodna — nazwa niektórych gat. grzybieni.

(1848—1896), inżynier niem. Twórca naukowych podstaw lotnictwa. Zginął podczas najdłuższego dokonanego przez siebie lotu (400 m).

Lilio watę (Liliaceae) — rodzina roślin zielnych lub drzew z klasy jednoliściennych; ok. 2600 gat. występuje we wszystkich obszarach kuli ziemskiej; kwiaty promieniste, dwu płciowe, przeważnie owadopylne; owoc: torebka lub jagoda; należą liczne rośliny hodowane jako ozdobne oraz niektóre uprawiane jako warzywa.

Liliowce (Hemerocallis) m. wys.

Liliput — karzeł, nazwa miniaturowego ludu z fantastycznej powieści Swifta: ,,Qulli-ver’a TraveU“ („Podróże Guliwera").

-* II, 423.

Lilio George, ’lylou dżo:rdż — (1693 — 1739), dramaturg ang., autor sztuki ,,The London Merchant" („Kupiec londyński"), którą zapoczątkował sentymentalny, moralizujący dramat mieszczański.

Lilpop Stanisław — (1817 — 1866), przemysłowiec ; założył w Warszawie z W. Rauem wielką fabrykę maszyn.

Lima

III, 232.

IV, 1103.

Limfatyczne grucioły, gruczoły chłonne narządy zbudowa-

Limfocyty — komórki charakteryzujące się niebieskawo - białym odcieniem, w limfie i we krwi.

Limfoidalna

tkanka

pospolity

Lilith — demon kobiecy w wierzeniach strż. Rabilończyków i Żydów.

Liljefors Bruno — (* 1860) malarz szw.; impresjonistyczne sceny myśliwskie i z życia zwierząt.

Lille, lii — stare m-to, stolica pn.-fr. okręgu przemysłowego. Przemysł tekstylny. Twierdza, gł. ośrodek organizacyjny Polaków w pn-fr. górnictwie. 202 000 mieszk.

stolica Peru, zał. przez Pizarra. Dziś brak tu bogactwa starych hiszp. czasów, ale m-to rozwija się ku pobliskiemu swemu portowi Callao, jako poważny ośrodek handlu. 316 000 mieszk.

Liman — lejek ujściowy rzek uchodzących do Morza Czarnego; czasem zupełnie od niego odgrodzony piaszczystą mierzeją (peresypem).

Limanowa — m-to pwt. w woj. krakowskim; wielka rafineria nafty. 2000 mieszk.

III,    826.

Limanowski Bolesław — (1836—1935), historyk i działacz polit., pionier P. P. S., w niepodległej Polsce poseł do sejmu i senator. „Historia powstania narodu polskiego", „Historia ruchu społecznego w XVIII i XIX w.“, „Historia demokracji polskiej", „Historia ruchu rewolucyjnego 1846 r.“, „Pamiętniki" i i.

-* II, 93, I V, 846, 847.

Limba (Pinus cembra) — drzewo szpilkowe z rodzaju sosny; szpilki wyrastają po 5 na pędach skróconych; nasiona jadalne; rośnie w Alpach, Karpatach, na Syberii; w Polsce jako drzewo chronione w Tatrach i Karpatach wsch.

Limburgia — księstwo połączone w 1288 r. z Brabancją, dzisiaj podzielone m. Holandię (220 km², gł. m-to: Maastricht) i Belgię (2400 km², gł. m-to: Hasselt). Słynne sery.

IV,    283.

Limerick, 'lymaryk, irl. Luimneach — port irl. nad rzeką Shannon, 41 000 mieszk.

Limfa, chłonka (lympha) — ciecz biało-żół-tawa, zawarta w szczelinach międzytkanko-wych i naczyniach limfatycznych. L. pośredniczy w wymianie składników m. krwią i tkankami. L. posiada na ogół składniki te same, co krew, lecz w innych ilościach; szczególnie duża zawartość tłuszczów.

(głandulae lymphaticae) ne z tzw. tkanki limfoidalnej; znajdują się w przebiegu naczyń limfatycznych. W wielu narządach, np. w jelitach, znajdują się poza tym niewielkie "Skupienia tkanki limfoidalnej, zw. grudkami chłonnymi.

Limfatyczne naczynia (vaaa lymphatica) — twory w kształcie cienkich rurek, przez które przepływa limfa.    -> J F, 752—753.

Limfjord — cieśnina, dawniej fiord, oddzielający pn. część Jutlandii od kontynentu; o dł. ok. 160 km.

występujące ->///, 132-133. rodzaj tkanki łącznej zbudowanej z włókien łączących się siateczkowato, w oczkach których znajdują się komórki limfatyczne. Nosi ona również nazwę tkanki adenoidalnej, lub limfo-ade-noidalnej.

Limfotok (lymphorragia, lymphorroea) — zaburzenie w krążeniu limfy, polegające na wydostawaniu się limfy z uszkodzonych naczyń limfatycznych (zjawisko analogiczne do krwotoku).

Limit — granica; w słownictwie handlowym cena ostateczna, ściśle wskazana, zalecona komisantowi lub pośrednikowi, której nie wolno mu przekroczyć; ograniczenie; w operacjach giełdowych cena, powyżej której dający zlecenie nie pozwala nabywać waloru, wzgl. poniżej której nie pozwala sprzedawać.

Limited, 'lymytyd (ang.), skrót Ltd. — z ograniczoną odpowiedzialnością, z ograniczoną poręką. Odpowiada w krajach anglosaskich zarówno polskiej spółce akcyjnej, jak i towarzystwu z ograniczoną odpowiedzialnością.

Limnat — prawy dopływ Aaru w Szwajcarii, 140 km dł.

Limoges, limoż — gł. m-to dawnej fr. prow. Limousin, nad górną Vienne; skupia przemysł ceramiczny (porcelana) i włókienniczy. Wiele zabytków śrdw.: słynna gotycka katedra z XIII w. z romańską kryptą, ozdobioną freskami z XI w. i i. 93 000 mieszk.

Limonit, żelaziak brunatny minerał, uwodniony tlenek żelazowy (2Fe₂Os. 3HzO). Skupienia drobnowłókniste, ziemiste lub ziarniste, jako nacieki, buły. Często wchodzi w skład łupków ilastych, glin i piaskowców. Dość cenna ruda żelaza (pokłady oraz t. zw. darniowa ruda). W Polsce większe skupienia L. występują na wsch. zboczach Gór Świętokrzyskich (Starachowice, Ostrowiec).

-► II, 914, III, 637.

Limousin, limuze — dawna prow. środk. Francji nad górną Vienne (obecnie tworzy dep. de la Corrćze i de la Haute-Vienne).

Limpopo, zw. w górnym biegu Crocodil River — rzeka pd.-afryk.; wypływa z Witwa-tersrandu pod Johannesburgiem, odgranicza Transvaal od pn., uchodzi do Oceanu Indyjskiego. 1600 km dł., 400 000 km² dorzecza.

Lin (Tinca linca L.) — ryba słodkowodna z rodziny karpiowatych (Cyprinidae); wystę-

Linares

-*• IV, 1153. wynaleziona przez

Liniowy okręt.

— Liniowy krążownik — pokrewny L. O. walczy w linii i z dala od bazy oraz stanowi straż przednią floty. Wyporność zbliżona do wyporności L. O., szybkość znacznie większa, do 31 węzłów.

III, 1121, 1124 i tabl. 142 a, b.

Linkóping — m-to wsch. Szwecji, 33 000 mieszk.

dłóg.

puje w całej Europie i Syberii, z wyjątkiem okolic zbyt wysuniętych na pn. Ubarwienie oliwkowo-zielone z połyskiem mosiądzu, brzuch szaro-białawy. Dl. do 60 cm. Jadalny.

górnicze m-to hiszp. (ołów, cynk, srebro) w pobliżu górnego Gwadalkwi-wiru. 42 000. mieszk.

Lincoln, 'lyNkan — stolica stanu Nebraska (St. Zj. A. Pn.). 76 000 mieszk.

Lincoln Abraham, 'lyNkan 'ejbraham — (1809—1865), prezydent St. Zj. A. Pn., syn fermera-kwakra; początkowo robotnik rolny, później adwokat, gorący przeciwnik niewolnictwa. Wybór jego na prezydenta stał się powodem oddzielenia się od państwa stanów pd. i wybuchu wojny domowej. Wybrany — po zwycięstwie stanów pn. — ponownie prezydentem, został wkrótce zamordowany w teatrze przez południowca, aktora J. Bootha.

-*///, 962.

Lindbergh Charles, ’lyndbar cza:rlz — (* 1902), lotnik amer. Pierwszy przeleciał przez Atlantyk z Ameryki Pn. do Anglii dn. 20 — 21 maja 1927 r., przebywając 5800 km w 33,5 godz.

Lindego maszyna

niem. inżyniera Karola Lindego (1842—1934) maszyna do skraplania gazów (powietrza) w dużych ilościach. Opiera się na wykorzystaniu zjawiska ochładzania się gazów przy ich rozprężaniu.

Linde Samuel Bogumił — (1771 — 1847), filolog, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Gł. dzieło: „Słownik języka polskiego" (6 t. 1807—1814) o epokowym znaczeniu w rozwoju językoznawstwa polskiego.

Lłnearyzm — w malarstwie: przewaga elementu rysunkowego nad kolorystycznym i plastycznym ; nacisk położony na kontury przedmiotów (wartość dekoracyjną linii). Ujęcie charakterystyczne zwł. dla stylu secesji.

Ling Per Henrik — (1776—1839), pisarz szw., twórca szw. gimnastyki leczniczej.

Lingwistyka -*■ Językoznawstwo.

Linia — twór geometryczny, powstały przez ruch punktu, np. prosta, okrąg, elipsa, spirala. Zarówno w płaszczyźnie, jak i w przestrzeni

L. są tworami jednowymiarowymi, nie posiadają one pola, ani objętości, mają natomiast długość. Łamaną, czyli L. łamaną, nazywa się L. .powstałą z szeregu odcinków: AB, BC, CD, ...' o odpowiednio wspólnych końcach. Okrąg, parabolę etc. zaliczamy do L. krzy* wych.    -► Ule 590.

Linia biała, kresa biała (linea alba) — pasmo ścięgniste, szarobiaławe, biegnące u ssaków przez środek brzucha, od mostka do spojenia łonowego; powstałe przez zlanie się rozścięgien mięśni brzusznych.

Linia powietrzna — najkrótsza odległość m. dwoma punktami (np. m-ta mi) na pow. ziemi.

Linienie, lenienie — mniej lub więcej okresowe zmienianie zewnętrznej warstwy skóry lub utworów skórnych u zwierząt. U stawonogów polega na zmienianiu wytwarzanego przez skórę, nierozciągliwego pancerza chitynowego i umożliwia wzrost zwierzęcia. U gadów ulega okresowej zmianie zrogowaciały naskórek, u ptaków pióra, u ssaków włosy. Za częściowe, stopniowe L. można również uważać złuszczanie się powierzchownych, zrogowaciałych warstw naskórka.

Linie sił — linie wyznaczające w każdym miejscu pola elektrycznego lub magnetycznego kierunek działania sił.

Liniowe widmo -* Widmo.

Liniowy okręt — najsilniejszy typ okrętu floty wojennej. Wyporność: 26 000 do 40 000 ton, uzbrojenie: 8—12 dział o kalibrze 280 — 406 mm, 12 — 20 dział o kalibrze 130—150 mm, 12 — 24 dział przeciwlotniczych, do 28 wyrzutni torpedowych. Grubość -=» pancerza 280 — 457 mm. Szybkość nie przekracza 21—30 mil na godzinę. Przeznaczeniem L. O. jest bezpośrednia walka ogniowa z flotą bojową przeciwnika, czyli walka w linii.

Linnaeus (Linneusz) Carl — (1707 — 1778), znakomity szw. botanik, twórca systematyki biologicznej. -> II, 494 — 495, IV, 14, 539, 611, 786, 965-967, 968.

Linoleoryt — technika graficzna analogiczna do drzeworytu, przy zastosowaniu linoleum zamiast drzewa.

Linoleum — gruba tkanina jutowa, pokryta warstwą masy, składającej się z utlenionego (zaschniętego) oleju lnianego z domieszką żywicy (np. kalafonii) i mielonego korka z dodatkiem farb; nieprzemakalne, trwałe i łatwo daje się myć; stosuje się do wykładania po-

-*■ IV, 1116.

Linotyp — zecerska maszyna do składania czcionek, odlewająca całe wiersze. -> II, 2—3.

Linowe koleje Koleje.

Linz — stolica Austrii Górnej nad Dunajem. 109 000 mieszk.

Lipa (Tilia) — rodzaj drzew z rodziny li-powatych, pokrewnych ślazowatym;    10 gat.

w obszarach pozatropikalnych pn. półkuli; u nas 2 gat.: L. drobnolistna i szerokolist-n a; drzewa do 30 m wys. o liściach okrągławo-sercowatych i kwiatach blado-żółtych, tworzących baldachogrona; często sadzona w par-

-+JII, 803, IV, 208.

Lipazy — enzymy, rozkładające tłuszcze; występują m. i. w soku trzustki oraz w nasionach rącznika.

-*/F, 1116, 1138, 1500, 1501.

Lipcowa rewolucja — powstanie ludu paryskiego wzniecone w Paryżu 27 lipca 1830 r. z powodu reakcyjnych „ordonansów" Karola X, zawieszających wolność prasy i rozwiązujących parlament. L. R. obaliła monarchię Bur-bonów 29 lipca i powołała na tron Ludwika Filipa, utworzywszy w ten sposób monarchię lipcową (11. 1830-1848).

Lipemia, tłuszczyca

się fosfatydami.

IV, 254.

-*/F, 1490.

(1690-1746),

wydzielanie z moczu ciał tłuszczowych ; wyraz lipemii lub objaw stłusz-czenia nerek.

1.

strż. harfa na ra-

kach i przy domach; kwiaty używane w medycynie, jako środek napotny.

Liparyjskie Wyspy — wulkaniczne (najbardziej znany wulkan Stromboli) wysepki na pn. od Sycylii; wł. kolonia karna dla więźniów polit. 115 km*, 20 000 mieszk.

Liparyt — skała wylewna, porowata, budowy gąbczastej, o składzie mineralnym podobnym do składu porfirów.

Lipawa, I.ibawa łot. Liepaja — stolica Kurlandii i port nad Bałtykiem (Łotwa), nie zamarzający w zimie. 57 000 mieszk., w tym 2000 Polaków.

zwiększenie ilości ciał tłuszczowych we krwi; występuje fizjologicznie po obfitym spożyciu tłustych pokarmów oraz patologicznie — w niektórych chorobach przemiany materii i zatruciach.

Lipidy, lipoidy — ciała tłuszczowate, związki organiczne podobne do tłuszczów, występujące obok nich w tkankach zwierzęcych i roślinnych; liczne L. zawierające prócz węgla, wodoru i tlenu również fosfor i azot — zwą

-> IV, 1108.

Lipień [Thymallus thymallus L.) — ryba łososiowata (Salmonidae), słodkowodna, występuje w strumieniach i rzekach górskich pn. i środk. Europy. U nas w Karpatach, na Pomorzu i Suwalszczyźnie. Ubarwienie grzbietu szaro-zielone, boki szare lub srebrzysto-białe. Dł. do 50 cm.

Lipiny — górnicza (węgiel) osada w pwt. świętochłowickim. 18 000 mieszk.

Lipiński Karol Józef - (1790-1861), muzyk, najświetniejszy przedstawiciel polskiej szkoły skrzypcowej, należący do kierunku „klasycznego". Liczne utwory skrzypcowe, opera „Syrena Dniestru", zbiór pieśni ludowych polskich i ruskich.

Lipkowie — Tatarzy zamieszkali na Litwie i Podolu, którzy w XVII w. przeszli na stronę Turcji i razem z Turkami napadali na Polskę.

Lipniszki — m-ko w pwt. wołożyńskim; tu w 1894 r. rozpoczął Piłsudski wydawnictwo „Robotnika". 1000 mieszk.

Lipno — m-to pwt. w woj. warszawskim. 10 000 mieszk.

Lipoidy -> Lipidy.

Lippe — kraj zach. niem., 1215 km*. 176 000 mieszk. Stolica Detmold.

Lippi — 1. — Fillippo Fra — (1406 — 1469), malarz florencki epoki renesansu (do r. 1431 karmelita). Obrazy rei. o świetnej kolorystyce i głębokim wyrazie: „Wniebowzięcie", „Narodziny Marii" i i. 2. — Filippino — (1457—1504), syn poprz., malarz wł. epoki renesansu, uczeń Botticellego. W późniejszym okresie jego twórczości występują elementy barokowe. Obrazy rei., wielkie freski.

Lippmann Gabriel — (1845—1921), fizyk fr., wynalazca metody fotografii barwnej, o-partej na interferencji fal świetlnych, nowego typu galwanometru i szeregu innych przyrządów. Nagroda Nobla w r. 1912.

Lippomani Luigi — (1500—1559), nuncjusz papieski w Polsce; nakłaniał Zygmunta Augusta do ostrego tłumienia reformacji. Spowodował wystąpienie duchowieństwa w Polsce przeciw innowiercom.

Lipps Theodor — (1851 — 1914), filozof i psycholog niem.; przyjmował za przedmiot psychologii „życie świadomości"; w estetyce przedstawiciel poglądu, że istotą przeżycia estetycznego jest wczuwanie się.

Lipsk, niem. Leipzig — wielkie wyrosłe na handlu i komunikacji m-to saskie nad Elsterą, na skraju słów. obszaru językowego. Słynne od wieków targi lipskie, zwł. w dziedzinie futer, odgrywają dziś wielką rolę w ogólnym handlu niem. Pierwsze w świecie m-to wydawnicze i księgarskie. Szereg drobnych przemysłów. Najstarszy uniw. niem. (zał. w r. 1409). Ratusz z XVI w..; w 1913 r., jako w setną rocznicę „bitwy narodów", wzniesiono tu pomnik na pamiątkę tej bitwy (Vólkerschlacht-denkmal). 712 000 mieszk.

Lipski Jan — (f 1641), arcybiskup gnieźnieński, kanclerz; występował przeciw dysydentom. Doskonały mówca, zwany „Cyceronem polskim".

Lipski Jan Aleksander biskup krakowski, kardynał. Polityk, filar stronnictwa dworskiego źa panowania Augusta II i III, autor broszur polit.

Liptów — kotlina okalająca Tatry od pd.-zach., przecięta rzeką Wag, zamieszkana przez Słowaków. W górach otaczających L. (hale liptowsko-orawskie, Niżne Tatry) szereg osad górali mówiących po polsku, ale uważających się za Słowaków. Znane sery; słynna rasa psów owczarków liptowskich.

Lipuria

Lira — jednostka monetarna wł.; dzieli się na 100 centesimi. W r. 1937 wartość 1 L. = ok. 28 gr.

Lira

mach, przeważnie o dziesięciu strunach. 2. — w X —XII w. jednostru-nowy instrument smyczkowy, prototyp skrzypiec. 3. — instrument per-

Lira.

Lirogon.

Lisko -* Lesko. Lisków

gat.

ssaków drapieżnych z rodziny psów. Z L. właściwym nie krzyżuje się; różni się od niego mniejszymi rozmiarami ciała, kształtem głowy i obyczajami. Sierść latem brunatnawo-szara, zimą biała; odmianą barwną jest lis niebieski (w zimie niebieskawo-szary). Futro wysoko cenione.

kusyjny z płytkami metalowymi w ramie metalowej o kształcie L., tzw. metalofon.

Lirogony (Menuridae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Żyją w lasach Australii, żywią się owadami, ślimakami. Latają ciężko, biegają dobrze; najbardziej znany ro- / dzaj Menura superba Dav., dł. ciała do 1,3 m, z czego na ogon przypada 80 cm.

Liryka, liryczna poezja — jeden z głównych rodzajów poezji, w którym poeta wypowiada się najbardziej bezpośrednio. ->orf. III, 325 — 337; II, 229, 700, IV, 1361.

Lis (Vulpes vulpe8 L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny psów. Stosunkowo krótkie nogi, spiczasty pysk, sierść gęsta, puszysta, czerwonawo-żółta; liczne odmiany o innej barwie, jak np. L. srebrny i krzyżak. L. zamieszkują całą niemal pn. półkulę, w Polsce niezbyt liczne. Żywią się ptactwem, drobnymi ssakami. Futro wysoko cenione.

-*■11, 465, 466,' IV, 141, 1549.

Lisieux, lizjó — m-to fr. w dep. Calvados; katedra St. Pierre z XII —XIII w. Miejsce urodzenia św. Teresy. 15 000 mieszk.

Liske Ksawery — (1830—1891), historyk, wzorowy wydawca źródeł historycznych, znakomity pedagog (szkoła historyczna Liskego). Założyciel w r. 1886 „Polskiego Towarzystwa Historycznego" i „Kwartalnika Historycznego**. „Studia z dziejów XVI w.“, „Cudzoziemcy w Polsce" i i.

wieś w pwt. kaliskim, jedna z najbardziej kulturalnych w Polsce, doskonale zorganizowana dzięki swemu proboszczowi, x. Blizińskiemu. 1000 mieszk.

Lis-Kula Leopold — (1896—1919), kapitan I Brygady Legionów Polskich, bohater bojów legionowych. Odznaczył się pod Krzywopłota-mi, Kuklami, Kamieniuchą itd. Wcielony do wojska austr., walczył na froncie wł., przedarł się przez Odessę do Pierwszego Korpusu Wschód niego, chcąc pchnąć go do walki z Niemcami. W 11. 1918/19 walczył z bolszewikami, w stopniu majora. Ciężko ranny, zmarł 8 marca. Po śmierci mianowany pułkownikiem.

Lismanin Francesco — (f 1566), franciszkanin z Korfu; przybył do Polski w r. 1546 jako spowiednik Bony; przeszedłszy na kalwinizm, stał się jednym z najwybitniejszych jego propagatorów w Polsce.

Lisowczycy — ochotnicza jazda lekka zwerbowana przez Aleksandra Lisowskiego (j" 1616) z najróżniejszych żywiołów, służąca bez żołdu, „na samej zdobyczy nieprzyjaciela", wstawiona w wojnie moskiewskiej w 11. 1609—1618. W r. 1619 Zygmunt III odstąpił L. cesarzowi Ferdynandowi ; na jego służbie brali udział w szeregu wojen.

Lis polarny (Vulpes lagopus L.)

-*■11, 465, IV, 137.

List Fryderyk — (1789 — 1846), ekonomista niem., jeden z twórców tzw. szkoły historycznej w ekonomii; żarliwy zwolennik narodowego autarkizmu gospodarczego, występował przeciw wolnohandlowym teoriom liberalizmu ekonomicznego.

Lista cywilna Cywilna lista.

Lister Joseph, ’lystar 'dżouzyf — (1827 —

1912), chirurg ang.; położył ogromne zasługi dla antyseptyki chirurgii.

-> 1, 517, IV, 1505.

Listera (Listera) — rodzaj roślin kłączo-wych z rodziny storczykowatych; 10 gat. występuje w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; u nas 2 gat. Używana w medycynie ludowej.

Listewki skórne lub linie papilarne — utwory skórne na wewnętrznej stronie dłoni, palców i podeszwie stopy człowieka i małp człekokształtnych w postaci bardzo delikatnych nierówności układaj ącach się w listewki o bardzo różnorodnym przebiegu, dających najróżnorodniejszego kształtu rysunki. -> I V, 807.

List gończy — pismo, rozesłane przez sąd lub prokuratora w poszukiwaniu ukrywającego się oskarżonego lub skazanego, względem którego zapadł wyrok lub postanowienie aresztowania.

List gwarancyjny — poręczenie na piśmie, mocą którego osoba trzecia obowiązuje się dopełnić zobowiązania dłużnika wobec wierzyciela w przypadku, gdy dłużnik go nie dopełni.

Listopadowe powstanie — zbrojne wystąpienie narodu polskiego dążącego do odzyskania niepodległości, zapoczątkowane przez zamach uczniów Szkoły Podchorążych na Belweder, siedzibę w. ks. Konstantego, 29 listopada 1830 r. (Wysocki). 3 grudnia po ustąpieniu wojsk ros. z Królestwa powstaje Rząd Tymczasowy, 5 grudnia Chłopicki zostaje dyktatorem. 8 stycznia 1831 r. zwołany sejm utworzył pięcioosobowy Rząd Narodowy pod kierownictwem A. Czartoryskiego. W tym czasie ciągłe starcia m. partią umiarkowaną, skłonną do rokowań dyplomatycznych z Rosją, a radykalnym Towarzystwem Patriotycznym (Lelewel, Mochnacki). Detronizacja Romanowów w styczniu 1831 r. przez sejm zakończyła pertraktacje dyplomatyczne. W lutym rozpoczęły się walki z armią Dybicza. Chłopicki ustąpił, naczelnym wodzem został Radziwiłł, przy którym Chłopicki sprawować miał funkcję doradcy. Zwycięstwa pod Stoczkiem, Dobrem i Wawrem, 25 lutego bitwa pod Grochowem, w której został ranny Chłopicki, poczem wodzem naczel-

nym został Skrzynecki. Po zwycięstwach pod Wawrem, Wielkiem Dębem i Iganiami nastąpiła klęska pod Ostrołęką (26 maja), upadek powstania na Litwie i Ruśi, wreszcie Warszawa została zdobyta przez Rosjan (Paskie-wicz), resztki wojska przeszły granicę prus. i austr., gdzie złożyły broń. Nastąpiła masowa emigracja siły zbrojnej i polityków na zachód, gł. do Francji. (-*■ Emigracja wielka). Pogląd na L. P. i rolę jego wodzów: Radziwiłła, Chło-pickiego, Skrzyneckiego, Krukowieckiego i i. ulegał wielu zmianom.

-*■ I V, 1564.

Listownica (Laminaria)

List przewozowy

Przyczyny

-*/F, 1282.

Liścienie

rozszerzona, zwykle płaska, zielona, najważniejsza część liścia, pełniąca czynności przyswajania oraz parowania wody.

Liściowy ogonek — u niektórych roślin część, dolna liścia, przyczepiająca liść do łodygi; może być obły, kańciasty, spłaszczony i może posiadać u góry rynienkę; dzięki niemu blaszka liściowa zostaje odpowiednio wysunięta na światło.

Liść

narząd roślinny, powstający na pę-

^ IV, 481.

glony morskie makroskopowe klasy brunatnie, występujące w oceanach pn.; plecha ma kształt liścia, osadzonego na łodyżce; przyczepia się chwytni-kami do podłoża; niektóre gat. jadalne.

piśmienny wykaz przewożonych koleją towarów; służy jako dowód przy ich odbiorze i jako dokument rozrachunkowy.

Listy apostolskie — 1. — listy pisane przez apostołów, które wesz y w skład N. Test.: 14 listów św. Pawła, 2 listy św. Piotra, 3 listy św. Jana, 1 list św. Jakuba i 1 list św., Judy Tadeusza. 2. — nazwa wszystkich urzędowych pism, rozkazów i dekretów papieskich.

I, 241.

Listy pasterskie — pisma okólne wydawane przez biskupów do swych diecezjan, pouczające wiernych o stanowisku kościoła w danej sprawie.

Listy uwierzytelniające, akredytujące — pełnomocnictwa uprawniające przedstawiciela dyplomatycznego do pełnienia jego funkcyj.

->1I, 54.

Listy wyborcze -*■ Wybory.

Listy zastawne — długoterminowe oprocentowane papiery wartościowe puszczane w obieg przez instytucje kredytu długoterminowego przy udzielaniu pożyczek pod zastaw nieruchomości ziemskich i miejskich. -> III, 121.

List żelazny — w śrdw. dokument gwarantujący posiadaczowi bezpieczeństwo w danym miejscu pobytu lub wolny przejazd przez pewne terytorium; obecnie dokument w pewnych warunkach wydawany przez sąd oskarżonemu przebywającemu za granicą, z gwarancją, iż oskarżony będzie pozostawiony na wolności aż do czasu wydania wyroku skazującego przez sąd I instancji.

Liszaj (lichen) — choroba skóry, charakteryzująca się występowaniem swędzącej wysypki w postaci drobnych połyskujących guzków, żółtawych lub czerwonawych, wielkości od główki szpilki do ziarna prosa, powstawania L. nie znamy.

Liszajec (impetigo) — choroba skóry, charakteryzująca się występowaniem pęcherzyków wypełnionych przejrzystą cieczą. Powstaje na skutek zakażenia skóry paciorkowcami.

Liszka czyli gąsienica — wydłużona, roba-kowata postać larwalna motyl' i błonkówek z grupy rośliniarek.

Liszt, Franz, list franc — (1811 — 1886), najświetniejszy pianista-wirtuoz oraz kompozytor węg. i pisarz muzyczny (pierwsza biografia Chopina w r. 1852). Przywódca ruchu neo-romantycznego. W kompozycjach fortepianowych L. widoczny jest wpływ Chopina. Stworzył nową formę muzyczną: poemat symfoniczny; przyczynił się bardzo do rozwoju techniki gry fortepianowej. Liczne utwory fortepianowe (m. i. etiudy, 2 koncerty fortepianowe, 19 rapsodyj węg., sonata i i.), organowe; muzyka kościelna; pieśni, 13 poematów symfonicznych i i.

Liściec (Phyllium) — rodzaj owadów z pod-rzędu straszy kowatych (Phasmoidea), rzędu prostoskrzydłych. Kształtem i barwą przypominają liście lub kwiaty drzew. Żyją w Indiach i na wyspach Arch. Malajskiego.

w nasionach roślin pierwsze liście, zawierające u niektórych roślin zapasy pokarmowe dla rozwijającego się kiełka; każde nasienie może zawierać 1 L. (jednoliścienne), 2 L. (dwuliścienne), lub kilka (np. sosna).

Liścionogi (Phyllopoda) — rząd skorupiaków. Nogi tułowiowo liściowato rozszerzone, służą do pływania oraz napędzania pokarmu. Należą tu : zadychra i przekopnice z podrzędu Euphyllopoda i wioślarki z podrzędu wiośla-rek (Cladocera).

Liściowa blaszka

Rodzaje liści: I — liść nie-podzielony szczawiu, II — dzie w Stożku wzrostu ; liść podzielony błoniasty ko-U niektórych roślin L. niczyny, III — liść podzie-składa się z blaszki li- lony pier^/kaCji (R°' ściowej, u i. zawiera

ogonek liściowy lub pochwę liściową, wreszcie u niektórych roślin posiada przylistki; L. mogą się przekształcać w ciernie, igły (szpilki), łuski ochronne, wąsy i i.

Lit — pierwiastek z grupy alkalicznych metali, najlżejszy z metali (c wł. 0,534). L. porz. 3, c. atom. 6,94, s. chem. Li. W postaci związków dość rozpowszechniony w przyrodzie (np. w wodach mineralnych), lecz w bardzo drobnych ilościach.

Lit — jednostka monetarna Litwy, nominalnie = ¹/xo dolara w r. 1937 = 80 gr.

Li T’ai-po, Li Tai-peh - (711-762), największy poeta chiń. Utwory liryczne, pieśni biesiadne, pieśni o przyrodzie, odznaczające się doskonałą formą.

-* I, 950.

Litania

Lithuania — łac. nazwa Litwy.

Lito (z gr. lithos) — kamień (w złożeniach).

Litografia

bitek.

rasy

niorosły, na ogół dość silnie zbudowany, o ciem-nej pigmentacji, podkrótko- lub pośrednioglo-wiec o szerokawej twarzy i wąskim nosie. Terytorium L. T. obejmuje kraje basenów Mórz Śródziemnego i Czarnego. W Polsce nieliczny, występuje gł. w pd.-wsch. części kraju.

IV, 543, 544.

Litosfera — zewnętrzna skalna powłoka kuli ziemskiej, grub. ok. 120 km. Dzieli się zw. powłoką, zło-

me-

K. są: mszał, brewiarz, rytuał, pontyfikał biskupi, martyrologium i ceremoniał papieski.

zbiór urzędowych przepisów wskazujących, jak należy odbywać obrzędy kościelne. Od czasów soboru trydenckiego władza zmiany i ustanawiania wych obrzędów kościelnych przysługuje jedynie papieżowi. Nad czystością obowiązujących obrzędów kościelnych i nad wszystkimi z tym związanymi sprawami czuwa kongregacja obrzędów (rytów). Wyznania protest, nie mają ustalonych i jednolitych obrzędów liturgicznych. W poszczególnych wyznaniach krajach i prow. te sprawy regulują tzw. agendy.

Liturgiczne szaty — ubiory nakładane przez kapłanów w kościele kat. i kościołach wsch. w czasie odprawiania obrzędów rei. W kościele kat. są używane L. S. .w pięciu kolorach (biały, czerwony, fioletowy, zielony, czarny), zależnie od charakteru uroczystości. Wyznania protest. — poza Anglią i Szwecją, które zachowały L. S. tzw. strojów urzędowych (jak np. toga), w które ubierają się pastorzy w czasie sprawowania funkcyj rei.

Liturgika

modlitwa błagalna, złożona z szeregu wezwań do Chrystusa, N. M. P. lub świętych. L, są publiczne (odmawiane chóralnie w kościele) i prywatne, które można odmawiać tylko po cichu.

Litawa, niem. Leitha — prawy dopływ Dunaju, dzieliła do r. 1918 Austrię Dolną od Węgier. 180 km dł.

Litawor (Lutawor) — (*f* 1291), książę lit., walczył z Krzyżakami; jeden z bohaterów „Grażyny" Mickiewicza.

Literatura — ogólnie: piśmiennictwo, ogół twórczości piśmienniczej danego narodu; szczególnie tzw. L. piękna, a więc poezja i proza artystyczna. -> art. III, 337 — 348; IV, 548 — 558.

technika graficzna wynaleziona w XVIII w. Także nazwa samych od-II, 7-8, III, 181. Litoralny typ, atlantycka rasa — mieszaniec armenoidalnej i śródziemnomorskiej. Śred-

na dwa odcinki: górny, żony ze skał lekkich, i dolny, podłoże, złożony ze skał ciężkich, znajdujących się w stanie, półplastycznym.    -> II, 593, IV, 1523.

Litr - (skrót 1), jednostka objętości trycznego układu miar, równa 1 dcm³.

Little Rock, ’lytl rok - stolica stanu Arkansas (St. Zj. A. Pn.), 82 000 mieszk.

Littoria — nowe m-to wł. zał. w r. 1932 na osuszonych Bagnach Pontyjskich. 10 000 mieszk.

Liturgia — pocz. wszelka czynność o charakterze rei.; obecnie nazwa L. oznacza publiczną służbę Bożą (jak np. odprawianie mszy św., udzielanie sakramentów) w kościele kat. Obrzędy liturgiczne są opisane w liturgicznych księgach; w zależności od dopuszczonych przez kościół różnic w odprawianiu obrzędów liturgicznych, istnieją w kościele różne obrządki, jak:    rzym., ambrozjański, ormiański, gr.,

słów. itd. W kościołach wsch. L. nazywa się sama Msza św.

Liturgiczne księgi — księgi urzędowe zawierające przepisy dotyczące odprawiania obrzędów liturgicznych w kościele kat. Gł. L.

Liturgiczne prawo

no-używają jedynie

nauka o obrzędach kościelnych zajmująca się nimi z punktu widzenia dogmatycznego, symbolicznego i historycznego.

Litwa (Lietuva) — republika powstała w czasie wielkiej wojny, obejmująca ziemie zamieszkałe przez Litwinów, naród, wraz z Łotyszami należący do grupy językowej bałtycko-słow. Część pojezierza bałtyckiego o małych wzniesieniach i pagórkowatym krajobrazie. Gł. rzeka: żeglowny Niemen. 56 000 km² pow. (błędnie podano w artykule w t. III), 2 500 000 mieszk. Stolica Kowno. Litewski język — stanowi z łot. i wymarłym staro-prus. bałtycką gałąź grupy bałtycko-słow. języków indoeurop. art. III, 348 — 358 i ,, Nadbałtyckie państwa",

III,    799-808; 1,538, II, 1082, III, 285, 671,

IV,    91, 149, 151, 210, 211, 212, 213, 579, 580, 1340, 1341.

Litwa Środkowa — organizm państwowy, stworzony w zach części dzisiejszego woj. wileńskiego przez gen. Żeligowskiego po zajęciu Wilna (9 października 1920 r.). Wybrany w powszechnym głosowaniu sejm powziął 22 lutego 1922 r. jednomyślną uchwałę przyłączenia L. Ś. do Polski, co potwierdził sejm warszawski w miesiąc później. L. Ś. Obejmowała ok. 14 000 km² i 500 000 mieszk. Stolicą było Wilno.

Litwinow Maksym (właść. nazwisko: Wałach) — , (* 1875), dyplomata sow. Po przewrocie bolszew. poseł sow. w Anglii. Od r. 1921 zastępca Cziczerina, komisarza spraw zagranicznych. Po ustąpieniu Cziczerina w r. 1930 zajął jego miejsce.

Litwinowicz Aleksander — (* 1879), generał brygady, inżynier. Działacz niepodległościowy,

oficer I Brygady Legionów- Od r. 1936 drugi wiceminister spraw wojskowych.

krwinek innych osobników i gatunków, bakte-ryj itd.); posiadają własność rozpuszczania komórek, które wywołały ich powstanie.

IV, 1379.

Lizyp, Lysippos — (II poł. IV w. prz. Chr.), wielki rzeźbiarz gr. Nadworny portrecista Aleksandra W. Szereg dzieł zachowanych w kopiach rzym.: posąg Apoxyomenesa, Herakles farnezyjski, Aglas, Hermes odpoczywający, Młodzieniec wiążący sandał, herma z portretem Aleksandra W.

Litwos — pseud. Henryka Sienkiewicza.

Liverpool, 'lywarpu:l — młody port ang. nad ujściem rzeki Mersey; rozwinął się dzięki handlowi z Ameryką. Gł. port ang. okręgu przemysłowego. 866 000 mieszk. (wraz ze zrośniętymi z nim m-tami 1 209 000 mieszk.).

Livingstone Dawid, 'lywynstan 'dejwyd —

Llanos — nazwa nizin w Ameryce Pd. m. Morzem Karaibskim, Andami i Wyżyną Gujańską.

Lloyd George David, lojd dżo:rdż 'dej-wyd — (* 1863), ang. mąż stanu, wódz liberałów. Walijczyk. Od r. 1890 poseł do Izby Gmin, wielokrotny minister. W czasie wielkiej

w r. 1916

(1813 — 1873), uczony podróżnik szkoc., jeden z gł. badaczy Afryki; pracował początkowo w pd. części kontynentu (odkrycie Jez. Ngami, górnego Zambezi, górnego Kasai). Pierwszy przekroczył Afrykę z zach. na wsch., (odkrył wodospad Wiktorii). Zmarł w czasie badań w Czitambo, niedaleko Jez. Bangweolo.

-+I, 35, III, 1039.

Livistona — rodzaj palm występujących gł.    wojny w r. 1916 minister zbrojeń,

na Archipelagu Malajskim; obejmuje 14 gat.,    minister wojny w gabinecie koalicyjnym, po-

z których L. chinensis często hodowana w cie-    tern premier w tzw. małym „gabinecie wojen-

plarniach pod nazwą latania.    nym“, nieprzejednany w stosunku do Nie-

Livius Titus — (ok. 69 prz. Chr. —17 po    mieć. W r. 1919 jako uczestnik konferencji

Chr.), znakomity historiograf rzym. Autor hi-    paryskiej jeden z twórców traktatu wersal-

storii Rzymu: ,,Ab Urbe condita libri" („Księgi    skiego. Zarówno w okresie konferencji poko-

od założenia Miasta"), obejmującej dzieje    jowej, jak i później, występował zdecydowanie

Rzymu od wędrówki Eneasza do r. 9 prz.    przeciw postulatom Polski. Do r. 1922 stał

Chr. Utwór L. cechuje głęboki patriotyzm    na czele ang. rządu koalicyjnego,

IV, 1339.

Lloyd’s, lojdz (ang.) — zjednoczone ang. towarzystwa ubezpieczeniowe z siedzibą w Londynie. Początkowo zajmowały się specjalnie ubezpieczeniami morskimi, obecnie przyjmują wszelkiego rodzaju ubezpieczenia, oprócz ubezpieczeń na życie. Nazwa L. pochodzi od nazwiska Edwarda Lloyda, właściciela londyńskiej kawiarni, w której zbierały się w końcu XVII w. osoby mające związek z handlem

i kult przeszłości i bohaterstwa, które stawiał jako wzór pokoleniom współczesnym i przy-

szłym.

Livorno

-* II, 841. sztuczny port toskański we Włoszech, przejął handel Pizy; dziś współzawodniczy z Genuą w wymianie z Lewan-tem. Silny przemysł. 126 000 mieszk.

Liwiec — dopływ Bugu o licznych letniskach nadbrzeżnych; 116 km dług.

Lniany olej — olej schnąc}'-, wytłaczany na zimno lub gorąco z nasion lnu (siemienia lnianego). Stosuje się do wyrobu pokostu, linoleum i mydła mazistego; także w medycynie.

Lnica (Linaria) — rodzaj roślin zielnych

Lizander — (f 396 prz. Chr.), wódz spartański; w r. 404 zdobył Ateny i zakończył morskim, zwycięsko wojnę peloponeską. Zginął w bitwie z Tebańczykami pod Haliartos.

Lizbona, portug. Lisbóa — stolica Portugalii nad lejkiem ujściowym Tagu i gł. port kraju, jedno z najbardziej malowniczo położonych m-t w Europie, wielki ośrodek różnych    z rodziny trędownikowatych; 95 gat. w ob-

przemysłów. Wspaniałe zabytki architektonicz-    szarach umiarkowanych Europy i Azji; u nas

ne, z których wiele padło ofiarą katastrofal-    dziko kilka gat., np. L. pospolita (znana pod

nego trzęsienia ziemi w r. 1755. 594 000 mieszk.    nazwą: pantofelki Matki Boskiej); niektóre ho

III, 601.

Lizdejko, Lezdejko Litwy pogańskiej (wg Stryjkowskiego).

Lizjasz — (ok. 459—ok. 380 prz. Chr.), mówca ateński; zachowane 33 mowy.

I, 381, II, 1196.

Lizoform

dowane jako ozdobne (np. lwie paszcze), ostatni arcykapłan Lnicznik (Camelina) — rodzaj roślin zielnych z -rodziny krzyżowych;    8 gat. w Europie

i Azji środk.; L. siewny, zw. także lnianką, chwast polny, jest również uprawiany dla nasion zawierających 25 — 34°/₀ tłuszczu.

środek odkażający; zawiera Loanda, właść. Sao Paulo de Loanda — aldehyd mrówkowy (formalinę) w roztworze    port Angoli na malarycznym wybrzeżu ; dawniej

mydła potasowego.

stolica kraju. 20 000 mieszk.

Lizol — środek dezynfekcyjny, mieszanina Loara, fr. Loire, luar — największa rzeka fenoli, otrzymywanych przy destylacji smoły    Francji; wypływa z Sewennów, uchodzi    po-

pogazowej (gł. krezoli) z roztworem mydła.    niżej Nantes do Atlantyku. Do Nantes    jest

Lizyny — swoiste niweczniki krążące we    dostępna dla statków oceanicznych; towarzy-

krwi, powstające w ustroju żywym pod wpły-    szą jej kanały ułatwiające żeglugę. 1000    km

wem najrozmaitszych komórek obcych (np.    dł., 120 000 km² dorzecza.

-> IV, 1343. (1693-1764), świetny kompozytor i skrzypek-wirtuoz wł. Błyskotliwe kompozycje wirtuozowskie.

Locja — wydawnictwo urzędowe zawierające dokładny opis oceanów, mórz, wszystkich wybrzeży, portów, niebezpiecznych miejsc itd. oraz fotografie i rysunki wybrzeży, latarni morskich, znaków ostrzegawczych, wejść do portów itp.

Locke John, lok dżon — (1632—1704), filozof ang.; głosił teorię, że umysł ludzki jest niezapisaną tablicą, na której odbijają się znaki doznań (zewnętrznych i wewnętrznych) i wrażeń, składających się na naszą wiedzę (empiryzm). L. stał się gł. teoretykiem poglądu zw. liberalizmem. W dziedzinie teoryj pedagogicznych dążył do wychowania pożytecznych członków stanowego, specyficznie ang., społeczeństwa.

-*//, 930, III, 295, 296, 1165, IV, 1317.

Lockyer Joseph Norman, sir, ’lokjor 'dżou-(1836—1920), astronom

I, 324-325, III, 704.

->///, 399-401, 987.

(* 1873), fizjolog austr., profesor w Grazu. Gł. prace nad mechanizmem czynności wegetatywnego układu nerwowego. Nagroda Nobla (wraz z fizjologiem ang. Henry Dale) w r. 1936.

Lóffler Fryderyk August Jan — (1852 — 1915), bakteriolog niem., odkrył prątki błonicy (zw. prątkami L.) oraz otrzymał (wraz z Schutzem) czystą hodowlę lasecznika nosacizny.

Lóffler Leopold obrazy historyczne i rodzajowe, pod wpływem szkoły monachijskiej.

Lofoty — skalista grupa wy-sepek u brzegu Norwegii; 6000    I "V

km² pow., 40 000 mieszk., gł. rybaków.

Log — przyrząd do pomiaru szybkości statku. Iłży wany jeszcze L. ręczny składa się z pływaka, stawiającego wielki opór wodzie, a więc po wyrzuceniu praktycznie nieruchomego, uwiązanego na linie z podziałką znaczoną węzłami; szybkość przesuwania się liny równa się szybkości statku. L. mechaniczny —

Lobkowitz August Longin — (1797 — 1842), magnat czes., od r. 1826 namiestnik Galicji, reprezentował bardziej umiarkowany kierunek rządzenia krajem; objawiał sympatię dla powstania listopadowego. W r. 1831 odwołany wskutek zmiany kursu polit. w Austrii.

Locarno — szwajc. stacja klimatyczna nad Lago Maggiore. 6000 mieszk. Lokarneńskie układy — układy podpisane 5—16 października 1925 r. m. przedstawicielami Belgii, Czechosłowacji, Niemiec, Polski, Wielkiej Brytanii i Włoch. Składały się z paktu reńskiego m. Niemcami, Belgią, Francją, Wielką Brytanią i Włochami i z konwencyj arbitrażowych, zawartych m. Niemcami, Francją, Polską i Czechosłowacją. Na zasadzie paktu reńskiego ustalono pod gwarancją Wielkiej Brytanii i Włoch przede wszystkim nienaruszalność granic m. Francją, Belgią i Niemcami, oraz zobowiązano się do pokojowego regulowania wszelkich konfliktów m. tymi państwami. Analogicznych gwarancyj nie udało się uzyskać w stosunku do niem. granic wseh. Twórcami lokarneńskich układów byli Briand, Austen Chamberlain i Stresemann, którzy w związku z tym otrzymali pokojową nagrodę Nobla. W r. 1936 Niemcy jednostronnie wypowiedziały L. U.

Locatelli Piętro zyf no:rm9n, se:r ang., twórca astrofizyki. Zastosował spektroskop do badania Słońca i gwiazd, m. i. pro-tuberancyj Słońca, umożliwiając ich obserwację przy dziennym świetle (poprzednio tylko podczas całkowitego zaćmienia).

Loco (łac.) — w miejscu, na miejscu; np. cena węgla L. kopalnia — cena węgla na kopalni. L. ci ta to, skrót 1. c. — w cytowanym miejscu; L. s i gil li, skrót 1. s. — na miejscu pieczęci, zamiast pieczęci.

Lodoicea sechellarum, dziworzesznia — gat. palmy występujący na Wyspach Seszele;

duże jej orzechy, przeniesione falami nad brzegi Oceanu Indyjskiego, były znane przed poznaniem samej palmy.

Lodołamacz -> Łamacz lodu.

Lodomeria — nazwa śrdw. księstwa włodzimierskiego (z ,,Wladimiria"), potem część oficjalnego tytułu zaboru austr. („Galicja i L.“). Nazwa L. przetrwała do upadku Austrii.

Lodowa epoka, lodowcowy okres — okres czasu, w którym wielkie obszary kuli ziemskiej pokryte były lądolodami. Znamy kilka

L. E. w różnych czasach geol. Ostatnia L. E., zw.‘ jest epoką dyluwialną. -*■ 7, 536, II, 554, 595, III, 401-402, IV, 118-119, 127, 135-138, 1365, 1366, 1529, 1530, 1534-1536.

Lodowate Północne Morze, obecnie zwane Arktycznym, zajmuje peryferię bieguna pn. i jest nad 5000 m głębokim śródziemnym basenem między Azją i Ameryką Pn. Pokryte cały rok tłokiem lodowym, odmarza tylko w lecie na krańcach. Przebył je pierwszy na statku „Fram“ Fr. Nansen w latach 1893 — 6. Ok. 9,300.000 km* powierzchni.

Lodowiec — wielka masa ziarnisto-krysta-licznego lodu spływająca dolinami z rejonów wysokogórskich ■

Lodowy Szczyt — szczyt w Wysokich Tatrach po stronie słowackiej, 2630 m wys.

Lodówka (Harelda glacialis L.) — gat. ptaków z podrodziny kaczek nurkowatych, rzędu blaszkodziobych. Zamieszkuje brzegi mórz podbiegunowych półkuli pn., żywi się gł. mięczakami. Na czas lęgowy udaje się na wody śródlądowe. W Polsce b. rzadka.

Loewi Otto

(1828-1898), malarz;

Log ręczny.

Log mechaniczny.

Loggia z XIII w.

-* IV, 271.

ustawa wydana w r. 1924, nowelizowana w r. 1935. Przewi-

duje maksymalne komorne, obliczane na podstawie komornego przedwojennego, żakazuje eksmitowania lokatorów (chyba że zalegają z komornym powyżej 2 miesięcy). Obejmuje wszystkie lokale mieszkalne oraz małe lokale han-

bóg staronordyjski ognia i zniszczenia, posiadający pewne cechy upodobniające go do szatana.

Lokomobila — silnik parowy używany gł. w rolnictwie, również w budownictwie, przy budowie dróg itp.; najczęściej na kołach dla przenoszenia z miejsca na miejsce. Służy do napędu maszyn rolniczych, np. młocarni, mieszania betonu itp.

Lokomotywa w silnik (parowy, elektryczny itp.) nadający mu ruch; przeznaczeniem L. jest ciągnąć wagony po tor ze kolejowym.

Lombard — koncesjonowana instytucja kre-dytowa-zastawnicza, udzielająca pożyczek pod zastaw ruchomości, które ulegają sprzedaży w drodze publicznej licytacji, jeśli pożyczka nie jest zwrócona, lub procenty nie są opłacone w terminie. Nazwa pochodzi od Lombardii, gdzie już w XIII w. istniały podobne przedsiębiorstwa.

Lombardia

IV, 605, 1365.

pływak ze śrubą, obracający się w wodzie pod wpływem ruchu; z szybkości obrotów, mierzonej przez licznik, można obliczyć szybkość statku. Nowoczesne statki posiadają L. różnych systemów wbudowane na stałe w kadłub okrętu.

Logarytm liczby N przy zasadzie a (symbolicznie : logaN) — wykładnik potęgi, do której należy podnieść liczbę a, aby otrzymać liczbę N. Wzór: x = logaN oznacza więc to samo, co wzór: ax = N (np. log₂ 8^= 3, bo 2® = 8). Logarytmowanie jest zatem jednym z działań odwrotnych względem potęgowania. Używamy zwykle L. dziesiętnych (przy zasadzie 10); pisze się je w postaci c + m, gdzie c jest całkowite, m zaś jest zawarte między 0 a 1. Np. log 0,2 = — 1 + 0,3010.... lub krócej 1,3010... Liczba c zwie się cechą L., liczba m — manty są L. L. mają zastosowanie w szybkim przybliżonym mnożeniu, dzieleniu, potęgowaniu . i pierwiastkowaniu. -> I, 351. Suwak logarytmiczny — przyrząd do liczenia, którego budowa jest oparta na własnościach L.

Loggia, lodżia (wł.) — budynek (lub przybudówka) otwarty z jednej strony, z arkadowym sklepieniem; charakterystyczny dla budownictwa wł.

Logos — słowo, myśl, rozum; termin występujący w filozofii    ||t

gr. w związku z charakteryzują- n-:p; cym całą strż. poglądem, że świat jest doskonały i stanowi, podobnie jak człowiek, organizm nie tylko celowy, lecz wyposażony w kierujący nim rozum. L. jest zatem jakąś twórczą siłą, tworzącą i kształtującą ducha i materię, nadającą światu kształt i piękno.

Logika — nauka o formalnych zasadach rozumowania w ogóle i w zakresie poszczególnych nauk (metodologia). -+ art. III, 358 — 366, I, 1229.

Logistyka, logika matematyczna — nauka stworzona w końcu XIX w. w celu ugruntowania podstaw matematyki, a obejmująca obecnie całą logikę tradycyjną jako drobny fragment. L. posługuje się symbolami, podobnie jak matematyka.

Lohengrin — postać z podań celtyckich: rycerz, który przyjeżdża na łabędziu i oswo-badza Elzę brabancką, zabraniając jej pytać się, kim jest; odjeżdża, gdy Elza zadaje mu jednak to nieszczęsne pytanie. Bohater opery Wagnera.

Lokacja, lokata — rozmieszczenie; umieszczenie kapitałów (w banku, przedsiębiorstwie, w walorach) tak, by przynosiły zysk; wynajęcie, wydzierżawienie. L. miasta — w dawnej Polsce nadanie miastu prawa magdeburskiego.

.->///, 599, IV, 181.

Lokatorów ochrona dlowe i przemysłowe w domach wybudowanych przed r. -1914. Nowela z r. 1935 wyjmuje spod L. O. lokale większe niż pięciopokojowe, wprowadza wolność umów m. gospodarzami domów a nowymi lokatorami. Uchwałą Rady Ministrów z dn. 24 listopada 1937 r. L. O. ma być stopniowo zlikwidowana do lipca 1943.

Lokaut — zamknięcie przez właściciela zakładu przemysłowego w celu zmuszenia robotników do przyjęcia podyktowanych warunków.

-+I, 626.

Loki

ciężki wóz, zaopatrzony -*11, 1212.

nizina wł. m. Piemontem a Wenecją, na pn. od Padu. Najurodzajniejszy i najgęściej zaludniony obszar wł.; tutaj skupia się wł. handel, rolnictwo i przemysł. Nad urodzajną niziną L. sterczą Alpy z potężnymi brzeżnymi jeziorami u stóp. 24 000 km² pow., 5 545 000 mieszk. Gł. m-to Mediolan. — W strż. kraj Etrusków, po upadku Rzymu w r. 568 zdobyta przez Longobardów (stąd nazwa). M-ta lombardzkie biorą w śrdw. czynny udział w walce m. cesarstwem a papiestwem po stronie papiestwa. W r. 1815 L. wchodzi w skład lombardzko-weneckiego królestwa, w ramach Austrii. W r. 1859 przechodzi do Włoch.

Lombok — wyspa małosundajska z wulkanem sięgającym do 3760 m wys. 4700 km², 350 000 mieszk.

Lombroso Cesare — (1836—1909), antropolog wł., twórca antropologii zbrodniczości. Liczne prace: „Geniusz i obłąkanie" i i.

Lomś — port i stolica fr. mandatu Togo, nad Zatoką Gwinejską. 13 000 mieszk.

Lompa Józef — (1797 — 1863), nauczyciel ludowy, działacz oświatowy na Górnym Ślą-

sku, zasłużony w dziele utrzymania polskości Śląska

London, 'lendan — m-to uniwer. w kanad. prow. Ontario, 71 000 mieszk.

London Jack, 'lenden dżak (właśc. nazwisko John Griffith) — (1876—1916), powieścio-pisarz amer., autor barwnych powieści i nowel z mórz pd. i dalekiej pn., doskonały znawca egzotyku, przyjaciel zwierząt, - piewca przygody i dzielności osobistej. Ciekawe, o dużej wartości etycznej książki . L. stanowią ulubioną lekturę zwł. młodzieży: „The Cali of Wyspie św. Heleny; tu przebywał Napoleon I the Wild,“ („Zew krwi"), ,,An Adventure" w 11. 1815—1821.

(„Przygoda"), „The Sea; Woolf“ („Wilk morski) ; powieść autobiograficzna: „Martin Eden“

Longobardowie — szczep zach.-germ. osiadły ok. I w. po Chr. nad dolną Łabą, w V w. nad Dunajem. W 568 r. L. zdobyli pn. Włochy, gdzie utworzyli królestwo longobardzkie (Lombardia) ze stolicą w Pawii. Jako arianie prowadzili walki z papieżami oraz z Bizancjum, podbijając znaczną część Italii. Karol W. zdobył Pawię w 774 r., zdetronizował ostatniego króla L. Dezyderiusza i położył kres królestwu L.'

Longwood, ’loNuu:d

I, 730, II, 577, IV, 1400, 1401.

miejscowość na

i i.

Longwy, lógwi — górnicze (żelazo) i przemysłowe (metalurgia) m-to fr. nad granicą Belgii, 10 000 mieszk.

Longyearbyen — osada górnicza (węgiel) na Szpicbergu i gł. „miasto" archipelagu o ok. 500 mieszk.

Londonderry, 'lundandery — port Pn.

Irlandii, skupiający wywóz żywności do Londynu i Liverpoolu. 45 000 mieszk.

Londyn, ang. London, Tendan

imperium bryt., pierwotnie rzym. osada w lej- zasłużony zbieracz fiń. pieśni ludowych, wy-ku ujściowym Tamizy; dzięki wyjątkowo po- dawca „Kalewali". myślnym warunkom geogr., gospodarczym i polit. L. stał się pierwszym m-tem i portem świata, wielkim centrum handlowym i komunikacyjnym. L. rozwijał się, wchłaniając okoliczne m-ta, osady i wioski. Najstarszą częścią strzału. Obecnie istnieją L. wypełnione pro-m-ta jest handlowe City, skupiające większość chem palące się powoli (z szybkością ok. gmachów historycznych, reprezentacyjnych, urzędów itp.; przedmieścia zabudowane są pojedynczymi domkami rodzinnymi („home"), co daje L. olbrzymią pow. ok. 1800 km². L. posiada rozwinięty przemysł oraz liczne zabytki związane z historią Anglii i imperium:

Tower, Opactwo Westminsterskie, katedra św.

Pawła, pałace: Buckingham (rezydencja króla), St. James, Kensington i i., uniw., muzea (słynne British Museum),- obserwatorium w Greenwich, liczne parki (Hyde Park) i w. i.

8 204 000 mieszk.

-> III, 123, 601, IV, 315, 1298.

Londzin Józef, x. —    (1863—1929), dzia-    mieszk.

łącz narodowy na Śląsku Cieszyńskim. W 11. Lord, lo:rd — dziedziczny tytuł arysto-1907—1911 poseł do parlamentu austr. W 11.    kracji ang., dawniej panów feudalnych zależ-

1918—1920 prezes Polskiej Rady Narodowej    nych bezpośrednio od króla; obecnie — człon-

Śląsku Cieszyńskim. Kilka rozpraw z dzie-    ków Izby Lordów (House of Lords), najwyż-

jów Śląska Cieszyńskiego.    szych urzędników administracji i sądownictwa,

Long Beach, Ion bi:cz — port i kąpielisko    biskupów; stosowany również dla wszystkich

kalifornijskie (St. Zj. A. Pn.). 142 000 mieszk.    earlów, markizów, hrabiów i baronów. L.

Longchamps, lósza — paryskie pole wy-    Mayor: tytuł burmistrza Londynu i więk-

ścigowe nad Sekwaną. Znane wyścigi konne.    szych m-t imperium bryt.

Longfellow Henry Wadsworth, loNfelou    —r IV, 1311.

'henry uo:dsu3$ —    (1807—1882), poeta pn- Lorelei — prostopadła do pow. rzeki skała

amer. Szereg poematów („Evangeline“, „Hia-    na Renie, 200 m wys., powyżej Sankt Goars-

irntha"), trylogia „Christus" oraz zbiory wier-    hausen, dawniej niebezpieczna dla żeglugi; wg

szy („ Voices of the Night" - „Głosy nocy").    podania siedziba i (wg fałszywych poglądów

Utwory L. są popularne zarówno w Ameryce,    romantyków) imię nimfy, która czesząc swe

jak i w Anglii.    długie włosy, śpiewem wabiła żeglarzy; słynny

Long Island, 'Ion 'ajland — nizinna wyspa wiersz Heinego.

w zach. części przez Lorentowicz Jan — (* 1868), literat i kry-osa-    tyk literacki, teatrolog, członek P. A. L. (od

listopada r. 1937). „Młoda Polska", „Nowa

stolica

Lonnrot Elias — (1802—1884), filolog fiń.,

-+ I V, 780, 781.

Lont — sznur łatwopalny (lub rurka) stosowany do zapalania materiałów wybuchowych, min itp. Dawniej zapalano L. również ładunek prochu w broni palnej dla spowodowania

Bickforda sznur) oraz L. wy-

1 cm/sek.

buc ho we, zawierające rtęć piorunującą, trotyl itp., zapalane spłonką, które przenoszą ogień z szybkością do 5 km/sek. Wychodzą obecnie stopniowo z użycia, wypierane przez elektryczne urządzania zapalające.

Looping, ’lu:pyN (ang.)

figura akrobatyczna lotnicza, zatoczenie samolotem pętli w płaszczyźnie pionowej, kołami na zewnątrz.

Lope de Vega. Vega.

L. O. P. P. -> Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej.

Lorca

-► II, 855.

m-to wsch. Hiszpanii.

60 000

na

na Atlantyku, zajęta przedmieścia Nowego Jorku i podmiejskie dy oraz kąpieliska. 4350 km².

-> IV, 847. (1853-1928),

od jego imienia Lotaryngią. 3. — L. III — (1065—1137), hrabia von Suplinburg, Sas, cesarz od r. 1125; przeciwnik Hohenstaufów; po śmierci Henryka V zmusił Bolesława Krzywoustego, jako władcę Pomorza i Rugii, do złożenia mu hołdu.

nazwa

— gra, której uczestnicy za naby-numerowanego biletu (losu) uzyskują prawo do wygranej, jeśli ona padnie na ich numer. W Polsce organizowanie i prowadzenie wszelkiego rodzaju L. jest monopolem państwowym. L. fantowa — urządzana przeważnie na cel dobroczynny, w której wygrane stanowią fanty, czyli przedmioty. L. klaso-L., w której wylosowanie przewidzianych w planie wygranych odbywa się wg klas (ciągnień) i w kilku terminach; najwyższa wygrana pada przy ostatnim ciągnieniu.

I V, 803.

Loth Edward

ciem

(* 1884), anatom i antropolog; zajmuje się zagadnieniami antropologii zoologicznej. „Wskazówki do badań antropologicznych na człowieku żywym", — „Antro-

III, 72.

Loti Pierre, loti pjćr (właść. nazwisko Julien Viaud) — (1850—1923), powieściopisarz, oficer marynarki, autor impresjonistycznych powieści egzotycznych, bretońskich i z życia marynarzy. Najsłynniejsza: „Pfaheur d’Islande“ imię cesarzy rzym. - niem. („Rybak islandzki").

1. — L. I (z dynastii Karolingów) - (795-855), Lotki - 1. — długie, sztywne pióra osa-naj starszy syn i współregent Ludwika Poboż- dzone na dłoniowej i przedramieniowej części nego; po śmierci ojca (w r. 840) usiłował zjed- skrzydła ptaków, stanowiące gł. składnik pow. noczyć państwo; zwyciężony przez braci pod lotnej. 2. — jedna z najważniejszych części Fontenoy, traktatem w Verdun w r. 843 otrzymał Włochy i Burgundię. 2. — L. II — (f 869), syn poprz., otrzymał przy podziale (w r. 855) obszar m. Renem, Mozą i Skaldą, nazwany

samolotu, odgrywająca rolę steru wysokościowego.

Lotnictwo

Francja literacka", „Dwadz.eścia lat teatru". „Spojrzenie wstecz" i i.

Lorentz Hendrik Antoon fizyk hol. Twórca teorii elektronowej; prace nad teorią elektromagnetyczną światła, zjawiskami elektrycznymi i optycznymi w poruszających się ciałach i i. Nagroda Nobla w r. 1902.

Loreto — m-to wł. koło Ancony znane jako miejsce odpustowe. 9000 mieszk.

Lori (Lorisinae) — podrodzina małpiatek. Dł. ciała do 35 cm. Głowa okrągła, pyszczek krótki zaostrzony, oczy b. duże, wypukłe. Tryb życia nocny. Żyją we wsch. Afryce, w Indiach, na wyspach Arch. Malajskiego.

Lorient, lor ja — wojenny port fr. w pd. Bretanii. 43 000 mieszk.

Lornetka — przyrząd optyczny służący do dwuocznej obserwacji przedmiotów oddalonych.

L. teatralna jest połączeniem 2 lunet Galileusza, L. pryzmatyczna składa się z 2 lunet pryzmatycznych. L. powiększa (przybliża) 3 do 12 razy. Stosowane w wojsku L. połowę, pryzmatyczne, są najczęściej sześciokrotne i często mają nacięte na szkle po-działki (dla przybliżonych pomiarów odległości itp.).

Lorrain Claude ->■ Claude Lorrain.

Lorrałne ->■ Lotaryngia.

Lortzing Albert — (1801 — 1851), niem. kompozytor, śpiewak, aktor, kapelmistrz; twórca sentymentalno-biedermeierowskiej lekkiej opery niem.

Los Angeles, los’ kndżelyz — m-to w pd. Kalifornii, powstałe w drugiej poł. XIX w., które szybko wzrosło do dzisiejszej potęgi dzięki : położeniu wśród sztucznie nawodnionych sadów kalifornijskich, odkryciu w pobliżu obfitych złóż ropy i skoncentrowaniu na przedmieściu Hollywood amer. przemysłu filmowego. Porty: San Pedro i Wilmington. 1 750 000 mieszk.

Loschmidta liczba — liczba cząsteczek zawartych w 1 cm³ gazu w temperaturze 0°, pod ciśnieniem 760 mm rtęci: wynosi 2,77 • 101#. Obliczona przez fizyka i chemika austr. Józefa Loschmidta (1821 — 1895).

Lot, lo — prawy dopływ Garonny w pd. Francji. 480 km dł.

Lot — w St. Test. siostrzeniec Abrahama, uratowany przy zagładzie Sodomy; żona L. ukarana za ciekawość, zamieniona w słup soli. Praojciec plemienia Moabitów i Amonitów.

„Lot“ -> Polskie Linie Lotnicze. -w III, 390.

Lotariusz

Lotaryngia, fr. Lorraine, lorón przedrewolucyjnej prow. fr. m. Wogezami, Ardennami i Szampanią, Obszar urodzajny (winnice), silnie uprzemysłowiony i gęsto zaludniony. Gł. rzeki; Mozela i Moza. We wsch. części język niem. Gł. m-to Metz. — L. jako jedno z trzech państw frankońskich, Austrazja, wywodzi swoją nazwę od Lotariusza II, który otrzymał L. w r. 855. Po jego śmierci w r. 869 stanowi część cesarstwa niem. W X w. podzielona na L. dolną (dziś Belgia, Holandia, Luksemburg), która w w. XII dostała się książętom brabanckim i w XV — burgundzkim i na L. górną, która zachowała nazwę L. W ciągu następnych stuleci L. była przedmiotem sporów m. Francją i Niemcami. Po polskiej wojnie sukcesyjnej Francuzi osadzili w L. b. króla polskiego St. Leszczyńskiego, a po jego śmierci wcielili L. ostatecznie do Francji w 1766 r. Po wojnie fr.-prus. w 11. 1870—1871 traktatem frankfurckim część L. została wcielona do Rzeszy; traktatem wersalskim odebrana przez Francję. -> II 421, 423, III, 919, IV, 1344.

Loteria

pologia mięśni", i i.

-> III, 377. — dział aeronautyki, żegluga powietrzna na maszynach cięższych od powie-

największe m-to amer. stanu Kentucky, jeden z pierwszych rynków tytoniowych świata. 308 000 mieszk.

Lourdes, lurd

pustowa w pd. Francji u stóp Pirenejów, pamiętna objawieniem się Matki Boskiej w 1858 r. Cudowna statua Matki Boskiej w grocie i źródło o cudownych własnościach. Nad m-tem zamek warowny z XII w. 10 000 mieszk.

Lourenęo Marąues portug. Mozambiku. 43 000 mieszk.

Louvain, łuwe, Lowanium — w śrdw. stolica Brabancji; zniszczone w czasie wielkiej wojny przez Niemców. Słynne zabytki architektury gotyckiej: późnogotycki ratusz, sukiennice z XIV w., kościół św. Piotra, spalony w czasie wielkiej wojny. 39 000 mieszk.

Louvois Franęois Michel Le Tellier, luw„a frasua miszćl la teljć, margr. — (1641 —1691), fr. mąż stanu, minister wojny w r. 1668, znakomity organizator wojska i obrony narodowej. Doradca Ludwika XIV, którego skła-zamieszkuje lasy na Archi-    niał do wojen zaborczych,

pelagu Malajskim, Wyspach Moluckich i Fili- Louvre, luwr — dawny pa-pinach, żywi się owadami i roślinami. Futro łac królewski w Paryżu; budowa rozpoczęta na przełomie XII/XIII w. za panowania Filipa II Augusta, kontynuowana za panowania Franciszka I (Lescot), Henryka II,

Ludwika XIII i XIV (kolumnada, dzieło Pęrrault, ok. r.

1670), ukończona za Napoleona III. Od r. 1793 muzeum sztuk pięknych o zbiorach niesłychanie bogatych. I, 567, III, 771, IV, 1235. Low church men, lou cza:rcz men (ang.

stronnictwo w łonie kościoła

okręt

wojenny, przystosowany do — przewożenia samolotów i słu- ¹    •'' '    ^

żący jednocześnie jako lotnisko dla nich. Posiada

L.)

Lotokot.

Lotopałanka.

roślin wodnych z rodziny

nazwa

Lotze Rudolf Hermann

mem.

senatu w r. 1896,

trza. -> art. III, 367-392; III, 510, 1124, IV, 436, 437, 1306, 1398, 1433, 1435.

Lotnisko, port lotniczy — teren dostosowany dostartowania, lądowania, przechowywania samolotów, zaopatrzony w budynki administracyjne, hangary, warsztaty reperacyjne, instalacje benzynowe (zbiorniki i przewody), świetlne, reflektory, światła wyznaczające granice L. i (niewidoczne w nocy) przeszkody itp.

Lotniskowiec

Lotniskowiec.

specjalny pokład dla startu i lądowania samolotów, hale samolotowe, warsztaty reperacyjne itd. Uzbrojenie: artyleria przeciwlotnicza i średnia, często też wyrzutnie torpedowe.

Lotokot, zw. kaguang (Oaleopithecus volans gat. ssaków z podrzędu Dermoptera, rzędu owadożernych. Dł. 48 cm, ogon — 12 cm. Po bokach ciała rozpięte owłosione fałdy skórne, łączące szyję, przednie i tylne kończyny i ogon, odgrywające rolę spadochronu przy przeskakiwaniu z drzewa na drzewo. L.

L., gęste, delikatne, rudo-brunatne, jest b. poszukiwane.

Lotopałanka (Petaurua aciure.ua Shaw) — gat. ssaków z rzędu torbaczy. Ciało smukłe dł. 22 cm, m. kończynami a bokami ciała rozpięte szerokie fałdy skórne, odgrywające rolę spadochronu. Sierść miękka, gęsta, barwy szarej, spód ciała białawy. L. zamieszkuje lasy Australii, wspina się zręcznie po drzewach, skacze na odległość 40 —50 m.

Lotos

grzybieniowatych; L. biały i L. niebieski, rosną gł. w Afryce pn.-wsch.; Egipcjanie oddawali im część rei.; L. ind. (Nelumbo nucifera) rośnie w obszarach ciepłych Azji.

Lótschberg — przełęcz alpejska m. dorzeczem Rodanu i Aaru, z tunelem kolejowym 14,5 km dł.

Lotto Lorenzo — (1480—1556), mai. wł., epoki rozkwitu .renesansu. Ulegał wpływom Correggia. Liczne obrazy ołtarzowe i portrety.

(1817-1881),

filozof i psycholog niem.; w metafizycznym dziele ,,Mikrokosmoa“ dał koncepcję wszechświata. Autor dziejów estetyki

Loubet Emile, lubć ćmił — (1838—1929), fr. mąż stanu, prezydent prezydent republiki fr. w 11- 1899—1906.

Louisdor (fr. louia d'or, luidor) — fr. moneta złota, bita po raz pierwszy za Ludwika XIII w r. 1641 i potem jeszcze wielokrotnie; miała różny wygląd i wartość. Zastąpiona w r. 1803 złotymi dwudziesto- i czterdziestofran-kówkami.

Louisville ’lu:yswyl

słynna miejscowość od-gł. port i stolica m-to belg.,

JIl

Louvre: Kolumnada.

niski kościół) anglikańskiego skupiające w swych szeregach niższe duchowieństwo i drobne mieszczaństwo.

Lowe Hudson, sir, lou Treds.n sa:r — (1769 — 1844), generał ang., w 11. 1815 — 1821 gubernator Wyspy św. Heleny w czasie pobytu tam Napoleona.

Lowelas, ang. louelace, 'łewlejs — uwodziciel ; od nazwiska bohatera powieści Ri-chardsona: ,,Clari8sa".

Lowell, ’loual — m-to .w stanie Massachusetts (St. Zj. A. Pn.), 100 000 mieszk. w tym 4000 Polaków.

Loyalty, lojelty — archipelag fr. w Mela-nezji na wsch. od Nowej Kaledonii. 2000 km*. 20 000 mieszk.

Loyola Ignacy -»■ Ignacy św. (Loyola). Lozanna, fr. Lausanne, lózan — przemysłowe m-to we fr. części Szwajcarii nad Lemanem. Tutaj został założony w r. 1915 Polski Komi-

I, 996, IV, 1150.

Lód — zestalona skutkiem oziębienia woda. Woda rozszerza się przy zamarzaniu; L. posiada mniejszy ciężar właściwy, niż woda. W sztucznych warunkach, pod wysokimi ciśnieniami, otrzymano kilka innych odmian L., cięższych od wody, m. i. odmianę trwałą pod ciśnieniem ok. 20 000 atmosfer nawet w temperaturze -b 75°. L. martwy — opad atmosferyczny zamarznięty i pozostający w tym stanie od bardzo odległych czasów. Powstaje w krajach, w których średnia roczna temperatura jest niższa od zera, np. w niektórych częściach Syberii trwa od epoki plioceńskiej.

->art. III, 392-402.

Ltd. ->• Limited.

Lualaba

Lubczyk.

oraz

Lubeka

IV, 213.

Lublin

113 000 mieszk.

1. — Jerzy — (1616 — 1667), marszałek wielki i hetman polny koronny, znakomity wódz (walki ze Szwedami, Rakoczym i Moskwą). Obrażony na króla Jana Kazimierza, przeciwdziałał w porozumieniu z Austrią i Branderburgią, planom królewskim desygnowania następcy za życia. Skazany przez sąd sejmowy w r. 1664 na infamię i utratę dóbr, podniósł rokosz i wszczął wojnę domową zakończoną po rocznych walkach ugodą w Łęgonicach, 31 grudnia 1666 r., w której Jan Kazimierz wyrzekł się planu wyznaczenia następcy. ->■ I V, 216, 2. — Stanisław He-rakliusz — (1636—1702), syn poprz., marszałek w. koronny, stronnik Michała Kory-buta; należał do opozycji magnackiej przeciw Sobieskiemu. Pisarz (po polsku i po łac.),

tet Narodowy, który objął reprezentację spraw polskich w państwach koalicyjnych. Jedna z piękniejszych w Szwajcarii katedra z XIII w. 96 000 mieszk.

Loża masońska. -> Masoneria.

nazwa góra. biegu rzeki Kongo. Nie należy jej mieszać z sąsiednią Luapulą, którą uważano początkowo za górny bieg Konga.

Lubaczów — m-to pwt. w woj. lwowskim. Ruiny zamku Kazimierza W. 6000 mieszk.

Lubartów — stare m-to pwt. w woj. lubelskim. W czasach Królestwa Polskiego mieściła się tu słynna fabryka fajansów, zał. przez Lubeckiego. 8000 mieszk.

Lubaszka (Prunus insiticia) — drzewo lub krzew z rodzaju śliw, bardzo często hodowane w różnych odmianach dla jadalnych owoców.

Lubawa — m-to w pwt. lubawskim na Pomorzu. Starostwo znajduje się w Nowym Mieście Lubawskim. Piękny kościół farny, z 11. 1333—1595 i barokowy kościół bernardynów z 11. 1600-1610. 6000 mieszk.    IV, 170.

Lubczyk (Levisticum officinu-le) — gat. zielnej rośliny trwałej z rodziny baldaszkowatych; pochodzi ze wscłi.; hodowany niekiedy w ogrodach; używany w medycynie ludowej jako środek moczopędny.

Lubecki-Drucki Ksawery ks. —

(1779—1846), zasłużony minister skarbu Królestwa Polskiego; dążył do osiągnięcia ekonomicznej samowystarczalności Królestwa, przeciwstawiał się Nowosilcowowi i w. ks< Konstantemu, dbał o uporządkowanie skarbu, podniesienie rolnictwa, dał podstawy przemysłu, handlu, górnictwa i hutnictwa, stworzył przemysł tkacki w Łodzi. W r. 1828 założył Bank Polski; z jego inicjatywy powstało Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, izby handlowe i przemysłowe giełda. Z powodu ugodowej postawy wobec Rosji niepopularny w kołach niepodległościowych. Po wybuchu powstania starał się doprowadzić do pojednania z Rosją.

-> IV, 470.

m-to niem. nad rzeką Trawą nad Bałtykiem, stolica terytorium L., obejmującego poza m-tem L. szereg miejscowości. Terytorium L. do r. 1933 stanowiło niem. wolne państwo o pow. 298 km⁸. M-to L. powstało na obszarze Obotrytów na miejscu słów. Bukowca i doszło do świetności jako stolica Hanzy. W wiekach nwż. podupadło, odrodziło się dopiero w XIX w. jako port połączony kanałem z Łabą. Doskonale zachowane stare dzielnice z domami gotyckimi i renesansowymi; piękne kościoły śrdw 129 000 mieszk.

I, 539.

Lubelczyk Jakub — poeta i pisarz rei. z połowy XVI w. Protestant; przyjaciel i współpracownik Reja; tłumacz „Psałterza Dawida" (r. 1558) oraz ksiąg Hioba.

Lubelska Unia — unia zawarta m. Polską i Litwą na sejmie w Lublinie 1 lipca 1569 r.; utworzyła z Korony i Litwy „jedną spólną Rzpltą".

Lubelska Wyżyna — zajmuje pd. część woj. m. Wisłą i Bugiem. Obszar lessowy, ograniczony ku pd. Roztoczem i Grzędą Sokalską, na pn. zaś krawędzią m. Puławami i Chełmem. Gleby żyzne (czarnoziemy hrubieszowskie).

Lubień Wielki — miejscowość lecznicza nad Wereszycą w pwt. gródeckim, 298 m n. p. m.; źródła siarczane. 3000 mieszk.

Lubiana, słów. Ljubljana — gł. m-to Słowenii w zach. Jugosławii nad Sawą, ważny ośrodek przemysłowy. 60 000 mieszk.

m-to woj. nad Bystrzycą; już w XII w. pograniczne m-to małopolskie u wrót do Grodów Czerwieńskich. M-to handlowe, przemysłowe z szeregiem różnych fabryk oraz ognisko kulturalne z uniw. kat. na czele.

-* IV, 170, 175.

Lubliniec — przemysłowe m-to pwt. na Śląsku. 9000 mieszk.

Lubomirski Jan Tadeusz x. — (1826—1908), historyk, ekonomista i działacz społeczno-oświatowy wśród rzemieślników warszawskich. Prezes Towarzystwa Dobroczynności w Warszawie.

Lubomirski

żółtych i siewna o kwiatach fioletowych — wartościowa roślina pastewna.

Lucilius — (ok. 170— ok. 102 prz. Chr.), poeta rzym., twórca satyry, jako odrębnego rodzaju literackiego, związanego z heksa-metryczną formą. 30 ksiąg satyr.

III, 421.

Lucjan św. — (f 311), kapłan z Antiochii, zwolennik subordynu-cjonizmu, nauczyciel Ariusza. Ścię-(1719—1783), ty. Pam. 7 stycznia.

Lucjusz — imię wielu papieży: 1. — L. I św. (f 254), papież od r. 253, męczennik. 2. — L. III, (f 1185), papież od r. 1181, potępił Lubomirski Zdzisław — (* 1865), polityk;    na synodzie w Weronie w r. 1184 sektę wal-

prezydent Warszawy w 11. 1915—1917, czło-    densów i wydał w porozumieniu z cesarzem

nek Rady Regencyjnej w 11. 1917-1918.    Fryderykiem Barbarossą przepisy dotyczące

Lubowla, slow. Stara L'ubovńa — m-to heretyków, z ludnością polską i miejscowość lecznicza na Lucknow, 'laknau Spiszu slow., nad Popradem; należało do r.    w dorzeczu Gangesu; przemysł metalowy i pa-

1769 do Polski. W pobliżu ruiny starego zamku    pierniczy; zabytki sztuki. 275 000 mieszk.

Ossolińskich, dziś Zamoyskich. 2000 mieszk.    Lucretius Carus Titus, Lukrecjusz — (ok.

Lubowski Edward —    (1837 — 1923), ko-    99 — 55 prz. Chr.), poeta rzym., pozostawał

mediopisarz z okresu pozytywizmu, wzorujący    pod silnym wpływem filozofii epikurejskiej;

się na literaturze fr.; „Pogodzeni z losem",    autor filozoficznego poematu „De rerum natu-

„Żyd", „Nietoperze" i i.    «*“ („O naturze rzeczy"), w którym dał popu-

Lubrańskiego Kolegium — akademia, zał.    larny, poetycki wykład filozofii materialistycz-

w r. 1519 w Poznaniu przez biskupa Jana    nej o typie atomistycznym. L. wywarł ogromny

Lubrańskiego (f 1520); (wśród uczniów L. K.: wpływ na całą późniejszą literaturę rzym. Klemens Janicki). W stanie powolnego upadku -> III, 421. przetrwało L. K. do r. 1780.    Lucullus Lucius Licinius

Lubusz, niem. Lebus — stary gród wielkopolski nad Odrą, dziś w Brandenburgii, w pobliżu Frankfurtu nad Odrą; tu Chrobry założył biskupstwo. 3000 mieszk.    Lucyfer - jeden z archaniołów, który powo-

Lucanus Mela Annaeus, Lukan - (39-65    dowany pychą podniósł wraz z częścią aniołów

poeta, retor i filozof-stoik rzym.; autor epo-    bunt przeciwko Bogu. L. i zbuntowani aniołowie

pei historycznej „Pharsalia"'. L. odebrał sobie    strąceni z nieba do piekła stali się złymi du-

życie po wykryciu spisku Pisona przeciw Ne-    chami (diabłami), na czele których stanął L.

ronowi, w który był zaplątany.    Lud - wyraz wieloznaczny: grupa etnicz-

-> II 231 III, 422.    na I warstwa społeczna o bliżej nie określonych

Lucca, luka — m-to w Toskanii we Wło-    granicach, obejmująca przede wszystkim lud-

szech; przemysł jedwabniczy. 82 000 mieszk.    ność wiejską; wg. zasad demokracji: wszyscy,

Lućchesini Girolamo, lukezini dżirolamo - równi sobie obywatele.

(1752—1825), Włoch z pochodzenia w służbie    -> art. III, 402 — 406; I, 1182—1185.

prus., od r. 1778 poseł prus. w Warszawie;    „Lud“ — kwartalnik etnograficzny, zał.

zręczną dyplomacją doprowadził do polsko-    w r. 1895 we Lwowie, organ Polskiego Tow.

prus. przymierza zaczepno-odpornego, w r. 1790    Etnologicznego.

zdradzonego przez Prusy.    Ludendorff Erich - (1865-1937), generał

Lucena — m-ko w Paranie na pd. od Kur    niem., w 11. 1914—1916 szef sztabu wojsk mem.

rytyby; skupia liczne kolonie polskie.    na wsch., od r. 1916 generalny kwatermistrz

Lucerna, niem. Luzern — m-to szwajc. na    wojska przy szefie sztabu generalnego, Hinden-

drodze na Przełęcz św. Gotarda, stolica kan-    burgu. Po rewolucji 1918 r. próbował znów

tonu tejże nazwy i letnisko europ, sławy.    odegrać poważną rolę przez wzięcie udziału

71 000 mieszk.    -> IV, 1195. w zamachu stanu Hitlera w Monachium

Lucerna (Medicago) — rodzaj roślin ziel-    8 listopada 1923. r. W r. 1924 poseł do

nych z rodziny motylkowatych; 50 gat. wy-    Reichstagu. L. był przedstawicielem skrajnego

stępuje gł. w obszarze śródziemnomorskim; na    nacjonalizmu niem., opartego na tradycjach

łąkach, słonecznych wzgórzach, przydrożach    starogerm., wrogiego chrześcijaństwu,

rosną trzy gat.; L. sierpowa ta o kwiatach -*■ II, 46, IV, 1335.

zw. „Salomonem polskim" ; najbardziej znany utwór: „Rozmowy Artakserksesa z Ewand-

IV, 226.

Lubomirski Sebastian — (1536—1613), kasztelan biecki, starosta spiski, twórca świetności rodu L. Zebrał wielki majątek na żupach solnych (do L. odnosi się słynne powiedzenie Czarnieckiego „Jam nie z soli" itd.).

Lubomirski Stanisław — (1583 — 1649), wojewoda krakowski; jako regimentarz po śmierci Żółkiewskiego dowodził wojskami koronnymi pod Chocimem w r. 1621.

Lubomirski Stanisław marszałek wielki koronny, jeden z filarów stronnictwa Czartoryskich. Członek Rady Nieustającej w 11. 1778 i 1780.

rem .

Lucerna.

m-to Hindostanu,

(ok. 108-56 prz. Chr.), wódz rzym. Niezmiernie bogaty, zasłynął jako smakosz (uczty L.), opiekun sztuk i filozofii.

świat i Życie. — V.

36

ogół ludzi, zamieszkujących w danym czasie określony obszar. Nauka o L. nazywa się demografią.

-+art. III, 407-420.

Ludowe Stronnictwo Stronnictwo Ludowe.

L. I. Wittelsbach — (1786—1868), król od r. 1825, krzewiciel sztuk pięknych i nauk; popierał walkę Greków o niepodległość. W r. 1848 obalony. 2. — L II. Otto Friedrich poprz., król od r. 1864. Wielbiciel Wagnera i sztuk pięknych. Usunięty od rządów w r. 1886. Utopił się. 3. - L. III. Wittelsbach -(1845 — 1921), król od r. 1913, abdykował w r. 1918.

L. IV.

L. XV

(1710-1774), prawnuk poprzedniego, król od roku 1715, ożeniony z Marią Leszczyńską. Długoletnia regencja Filipa Orleańskiego. Władca nieudolny, pozostawał pod wpływem ministrów i faworyt (Pompadour, Dubarry). W wojnie siedmioletniej w 11. 1756 — 1763 Francja utraciła Kanadę i Luizjanę. Pozostawił kraj obdłużony. ->17, 431, III, 539, 540, IV, 1236, 1238. 1239. 8. - L. XVI -

Liiders Aleksander — (1790—1873), generał ros. W r. 1856 naczelny wódz w wojnie krymskiej. W 11. 1861 — 1862 jako namiestnik Królestwa Polskiego rządził terorem. Ustąpił, ciężko raniony przez zamachowca ros.

Ludgarda — (•}• 1283), pierwsza żona Przemysława króla polskiego; wedle popularnej wersji otruta przez męża.

Ludmiła św. — (f 927) żona czes. księcia Bożywoja, babka św. Wacława, którego wychowała w wierze chrzęścij. Zamordowana. Pam. 20 grudnia.

Ludność

Ludożerstwo, kanibalizm — pożeranie ludzi ; występowało u niemal wszystkich ludów pierwotnych; dziś spotyka się jeszcze b. rzadko w Australii, Melanezji i środk. Afryce.

-> III,' 764.

„Lud Polski“ — pierwsze polskie stowarzyszenie socjalistyczne, zawiązane w Anglii w r. 1835 przez uczestników powstania listopadowego pod przewodnictwem Stanisława Worcella; rozwiązane w r. 1846.

Ludwig Emil (właść. nazwisko Cohn) — (* 1881), pisarz niem., jeden z twórców nowego gatunku literackiego, tzw. historycznej beletrystyki, „Bismarck", „Napoleon", „Wilhelm II" i i.

Ludwig Otto — (1813—1865), niem. dra-matopisarz, powieściopisarz i nowelista, pionier tzw. poetycznego realizmu. Pozostawił olśniewające „Shakespeare-Studien", pełne głębokich uwag na temat twórczości i techniki poetyckiej w ogóle. Wielki przeciwnik Schillera. Dramaty: ,,Der Erbfórster“ ,,Die Maklca-baer", powieść ,,Zwischen Himmel und Erde" („Między niebem a ziemią") i i. -*■ III, 937.

Ludwigshafen — przemysłowe przedmieście Mannheimu w Palatynacie na lewym brzegu Renu. 105 000 mieszk.

Ludwik (fr. Louis, lui, niem. Ludwig) — imię wielu panujących.

Bawaria: 1.

(1845-1886), wnuk

Cesarstwo Rzym. N ar od u Niem.: 1. —

L. I. Pobożny —    (778—840), trzeci syn

Karola W., cesarz od r. 814. Popadł w zbrojny zatarg z synami w związku z zagadnieniem ustklenia porządku dziedzictwa tronu i podziału terytorialnego państwa. 2.

Bawarczyk — (1287 — 1347), wybrany królem niem. w r. 1314, walczył przez 8 lat z an-tykrólem, Fryderykiem Pięknym; w r. 1328 koronował się w Rzymie na cesarza. Zdetronizowany w r. 1346.

Francja: 1. — L. V. — (966 — 987), król od r. 986, ostatni z dynastii Karolingów. 2. —

L. IX, św. Capet — (1215—1270), król od r. 1226. Podjął dwie nie udane wyprawy krzyżowe. Dla wzmocnienia władzy królewskiej przeprowadził szereg reform w sądownictwie i administracji (parlament sądowy); przyczynił się do wzrostu potęgi Francji. Pam. 25 sierpnia.

3. - L. XI Valois - (1423-1483), król od r. 1461; twórca fr. absolutyzmu królewskiego; prowadził długą i okrutną walkę z ligą feudalną. Po pokonaniu Karola Śmiałego burgundzkie-go przyłączył do Francji Burgundię i m-to Arras, nadto Artois, Pikardię, Prowancję itd. Popierał m-ta, opiekował się handlem i przemysłem. 4. — L. XII Valois-Orlćan — (1462—1515), król od r. 1498. W interesie handlu fr. podjął szereg nie udanych wypraw do Włoch. 5. — L. XIII Bourbon — (1601 — 1643), syn Henryka IV, król od r. 1610. Początkowo regencja jego matki, Marii de Me-dici; od r. 1624 oddał rządy w ręce kardynała Richelieu. -*■ IV, 1231, 1233. 6. - L. XIV -(1638—1715), syn poprz., król od r. 1643, ,,król słońce", najwybitniejszy przedstawiciel absolutyzmu fr. Do r. 1661 regencja Mazari-niego. W pierwszym okresie panowania do r. 1685 uczynił Francję pierwszą potęgą świata przez umiejętną administrację, organizację skarbu (Colbert) i wojska (Vauban i Louvois) oraz zwycięskie woj ny: woj na dewolucyj na z Hiszpanią w 11. 1667— 1668 zakończona pokojem w Akwizgranie, przyznającym Francji część Flandrii z szeregiem miast na gtanicy Niderlandów hiszp. (Lille) ; najazd na Holandię w r. 1672 i wojna z koalicją, zakończona w r. 1678 pokojem w Nymwegen, przyznającym Francji Franche Comtć i szereg miast nadgranicznych; na drodze pokojowej przez t. zw. reuniony („odzyskiwania") zdobył Alzację ze Strassburgiem (w r. 1681), Luksemburg i i. Błędy polityki wewnętrznej w drugim okresie i wojna przeciw koalicji (w r. 1702) Holandii, Anglii, Hiszpanii i Niemiec, zakończona pokojami w Utrechcie, (r. 1713) Rastatt (r. 1714) i Baden (r. 1715), wyniszczyły kraj gospodarczo i spowodowały straty terytorialne. -> /, 15, II, 50, 430, 431, I V, 563, iart. „ Wersal", I V, 1231-1240. 7.

(1754—1792), wnuk poprz., król od r. 1774, ożeniony z Marią Antoniną (austr.). Napróżno usiłował drogą nie udanych reform finansowych (Turgot, Necker) powstrzymać upadek „starego reżimu". W r. 1789 zwołuje Stany Generalne. Podczas rewolucji 21 września 1792 r. zdetronizowany; stracony. ->• II, 1201, IV, 1236. 9. syn poprz. Wtrącony do więzienia wraz z rodziną królewską, ogłoszony przez emigrantów królem fr., zmarł w więzieniu w Tempie. 10. —

L. XVIII - (1755-1824), brat L. XVI, król od r. 1814, po upadku Napoleona i restauracji Burbonów. Podczas „stu dni" zbiegł powtórnie zą granicę, skąd wrócił na tron po ostatecznym pokonaniu Napoleona w r. 1815.

rakterystycznych motywów (muszle, medaliony, putti). Gł. architekci: Boffrand, Meis-sonier. W malarstwie

Meissoniera).

Biureczko w stylu Ludwika XVI.

prze-

waga motywów pasterskich.

-+III, 543.

Ludwika XVI styl (Louis Seize. lui sbz) - styl sztuki    V ToS

fr. stanowiącej przejście do klasycyzmu (powstała ok. r.

1750). Miejsce okrągłej linii zajmują formy ukształtowane spokojnie, często prostokątne.

W ornamentyce wnętrz znać wpływ fresków Herculaneum i Pompei, odkrytych w tym czasie; równolegle do tego idzie w dalszym ciągu zamiłowanie do uproszczonej ornamentyki o charakterze rokokowym (kwiaty, owoce, putti itd.). Najbardziej charakterystyczny przejaw tej sztuki stanowi meblarstwo.

->///, 543-544.

z Ludziska Jan — (pierwsza poł. XV w.) — prekursor humanizmu w Polsce, od r. 1440 profesor retoryki w Akademii Krakowskiej.

Ludźmierz ' — wieś podhalańska w pwt. nowotarskim; słynący cudami obraz góralskiej Matki Boskiej w kościele. 750 mieszk.

rura stalowa, niezbędna część każdej broni palnej; nadaje kierunek pociskowi, wyrzuconemu siłą gazów. Rozszerzony wlot L. tworzy komorę nabojową, w której umieszcza się nabój przed strzałem. Przewód L. jest w broni nowoczesnej gwintowany, dzięki czemu

L. XVII

(1785-1795).

Węgry: 1. — L. I. Wielki, Anjou Ludwik I Wielki. 2. - L. II - (1506-1526), syn Władysława Jagiellończyka, król węg. i czes. od r. 1516. Zginął w bitwie pod Mohaczem. -*■17, 1277.

(ok. 804 — 876), trzeci

Wsch. - frankońska monarchia: 1. —

L. II. Niemiecki syn Ludwika I Pobożnego; w r. 817 otrzymał Bawarię, w r. 843 traktatem w Verdun wszystkie ziemie na wsch. od Renu. 2. — L. IV Dziecię — (893 — 911), król od r. 900, ostatni z dynastii Karolingów.

Ludwik Filip I (Louis Philippe, lui filip) —

Lufa

(1773-1850), syn Filipa d’Orlćan (,,Egalitć“).

Po rewolucji lipcowej w 1830 r. wyniesiony jako liberał na tron („król mieszczański").

Zwalczany przez zwolenników Burbonów, bo-napartystów i republikanów. W lutym 1848 abdykował.

Ludwik I Wielki —    (1326—1382), syn    wystrzelony pocisk otrzymuje ruch obrotowy

króla węg. Karola Roberta Anjou i Elżbiety,    (niejako wśrubowuje się w powietrze), co ma

córki Władysława Łokietka; król węg. od r.    duży wpływ na celność broni. Ze względu na

1342, od r. 1370 król Polski; ojciec królowej    olbrzymie ciśnienie gazów w czasie wystrzału

Jadwigi. Pozbawiony potomka męskiego, dla    L. wyrabia się ze specjalnych gatunków stali,

zapewnienia następstwa jednej z córek nadał    wzmacnia się je pierścieniami itp. -► I, 340.

panom polskim w Koszycach w r. 1374 liczne Lugano — stacja klimatyczna w pd. Szwaj-przywileje, które stały się podwaliną swobód carii nad jeziorem tejże nazwy. 22 000 mieszk. szlacheckich. Jako król Węgier przyczynił się    Luini Bernardino — (1475—1531), malarz

do wspaniałego rozkwitu potęgi węg. Walczył wł., pozostający pod silnym wpływem Leo-przeciw Neapolowi i Wenecji, zdobył Dalmację narda da Vinci; obrazy ołtarzowe, freski itd. i Raguzę.    -*-IV, 209, 1224, 1277. Luiza Pruska —    (1776—1810), królowa

Ludwika Kanał — kanał łączący Dunaj prus. od r. 1793, żona Fryderyka Wilhelma z dopływem Menu. 178 km dł.    III. Uważana za ideał kobiety niem.; pod-

Ludwika XIV styl (Louis Quatorze, czas pokoju w Tylży w r. 1807 udało się jej lui katorz) — styl kwitnący we Francji wyjednać pewne ustępstwa od Napoleona, za panowania Ludwika XIV. -* III, Luizjady — archipelag austral. na pd.-543, IV, 1234 —1235, 1238, 1239. wsch. od Nowej Gwinei. Ok. 2000 km*.

Ludwika XV styl (Louis Quinze,    „Luizjady" (portug. ,,Os Luissiadas") —

lui kćz) — styl fr. rokoko; wielkie tytuł portug. epopei narodowej napisanej przez salony reprezentacyjne przechodzą Camoensa, opiewającej czyny Vasco da Gamy. stopniowo w mniejsze wnętrza, o cha-    II, 233.

rakterystycznej ornamentyce, o dęli- Luizjana, ang. Louisiana, lui.zjS.n3 — Zegar katnych jasnych barwach. W meblar- stan amer. u ujścia Mississippi (przejął nazwę w stylu Lu- stwie niemal zupełny zanik linij pro-    po fr. kolonii sprzedanej w 1803 r. St. Zj.

dwika XIV styCh, zastąpionych liniami krzywy-    A. Pn., która obejmowała całe lewe dorzecze

^bleau')¹⁶ rai, spiralnymi itd. Cały szereg cha- Mississippi); nizina z dominującym rolnictwem

Lukrecja — wg podań rzym. cnotliwa Rzy-mianka, wzór cnót niewieścich. Zhańbiona przez Sekstusa Tarkwiniusza, odebrała sobie życie, co rzekomo miało doprowadzić do powstania republiki w Rzymie (r. 510 prz. Chr.).

Luks — jednostka oświetlenia, oświetlenie pow. prostopadłej do kierunku światła i znajdującej się w odległości 1 m od źródła światła o natężeniu jednej świecy międzynarodowej.

->• III, 1184.

Luksemburg

z Niemcami, od r. 1921 unia celna z Belgią. IV, 21, 1333.

Luksemburgowie

(syn Henryka VII Jan panował w 11. 1310—1346), a w r. 1387 na tron węg. (syn

pełna wodospadów rzeka pn.

i Louis, lui Położyli ogromne zasługi w dziedzinie kinematografu i fotografii barwnej.

-► II, 332, 416, 1183.

Luminal — syntetyczny związek organiczny, pochodny weronalu; środek nasenny, w małych dawkach, stosowany również przeciwko padaczce (epilepsji).

Luminescencja zachodzące w nie wysokich temperaturach. Obejmuje fotoluminescencję, che ni i-luminescencję, bioluminescencję, ter-moluminescencję ii.

Lumpenproletariat (z niem. = proletariat łachmaniarski) — określenie najniższych kate-goryj ludności, bez określonego zawodu, często zawierających elementy przestępcze. IV, 404.

Luna — rzym. bogini księżyca, identyfikowana z gr. Selene

Lunatyzm (z łac. luna — księżyc) — som-nambulizm przypisywany bez należytych podstaw naukowych działaniu światła księżyco-

i trzciną cukrową. 126 000 km², 1 800 000 mieszk., w tym ok. ²/₅ Murzynów. Wśród białych wielu Francuzów z pochodzenia. Polaków niespełna 1000.

-► I, 182, IV, 901.

Luizyt, lewisyt — związek organiczny zawierający arsen i chlor, ciecz o zapachu pelargonii; gaz bojowy o b. silnym działaniu pa-rząco-trującym, odkryty w Ameryce pod koniec wielkiej wojny.

-► II, 506, 510.

Lukianos z Samosaty — (ok. 125— ok. 200), gr. pisarz i filozof-sofista. Liczne pisma satyryczne (satyry menippowe), powieści, dialogi i traktaty. Najbardziej znana powieść: „Lucjusz czyli osioł", zbliżona tematycznie do romansu Apulejusza i „Rozmowy umarłych", tłumaczone na język polski przez I. Krasickiego.

-> II, 702.

Lukrecja (radiz Liquiritiae) — korzeń i rozłogi rośliny Olycyrrhiza glabra, uprawianej gł. w Hiszpanii, na Węgrzech i w Rosji europ.; stosowana w lecznictwie, jako środek wy-krztuśny, lekko przeczyszczający i moczopędny oraz do poprawiania smaku niektórych leków.

niepodległe wielkie księstwo m. Niemcami, Francją i Belgią; monarchia konstytucyjna (od r. 1919 wielka księżna Szarlota z rodu Nassau), dawniej część większej jednostki podzielonej w r. 1839 m. Belgią i L. Bogaty kraj z przemysłem żelaznym, opartym o własną rudę. Ludność katolicka, mówiąca po niem. 2600 km², 300 000 mieszk. Stolicą przemysłowy Luksemburg o 54 000 mieszk. — W strż. L. wchodził w skład rzym. prow. Belgia prima. Od X w. należy do hrabiów L. (Lutzelburg); w r. 1354 księstwo; przechodziło z rąk Habsburgów do Francji; na kongresie wiedeńskim wielkie księstwo, wchodzące w skład Rzeszy niem., w r. 1866 samodzielne. W 11. 1842 — 1919 unia celna niem. dynastia panująca, wywodząca się od pana hrabstwa luksemburskiego, obranego w r. 1308 królem niem., Henryka VII (f 1313)) Po wygaśnięciu dynastii Przemyślidów L. dostali się na tron cżes.

Karola IV, Zygmunt L. ożeniony z Marią, córką Ludwika I Wielkiego). L. wygaśli w r. 1437 ze śmiercią Zygmunta L.

-* I, 1110-1111, II, 773.

Luksor — m-to górnego Egiptu z ruinami staroegips. Teb w okolicy. 15 000 mieszk.

Lule& — port pn. Szwecji dla rudy żelaznej z Gellivara. 11 000 mieszk.

Luledlv

Szwecji, 440 km dł.

Lulecznica odurzająca (Scopolia caruioli-ca) — gat. rośliny zielnej z rodziny psiankowatych ; u nas w lasach karpackich, rzadziej na niżu; używana w medycynie.

Lulek czarny (Hyoscyamua niger) — gat. rośliny zielnej jednorocznej z rodziny psiankowatych; roślina ruderalna; występuje w Europie i w Azji; pęd do 80 cm wys., owłosiony, o niemiłej woni; kwiaty jasno-żółtawe z fioletowymi żyłkami; trujący.

Lully Jean Baptiste .liili ża batist — (1032 — 1687), muzyk fr., pochodzenia wł., twórca opery fr., dyrygent i aktor, kompozytor nadworny Ludwika XIV. Podstawą jego muzyki — taniec (pierwszy menuet).

Lumbago, postrzał, potocznie (z niem.) hezenschuss — silny ból w okolicy lędźwiowej, powstający najczęściej po wysiłku, ew. przeziębieniu ; powodowany przez uszkodzenie włókien mięsnych, nerwów obwodowych lub korzonków nerwów rdzeniowych.

Lumen (Lm) — jednostka strumienia (dzielności) światła; strumień światła wysyłany przez źródło o natężeniu jednej świecy międzynarodowej w kierunkach objętych kątem przestrzennym równym jednostce. We wszystkich kierunkach jedna świeca międzynarodowa promieniuje 4jr, tj. 12,56 Lm.

Lumtóre Augustę, ltimjćr ógiist — (* 1862) (* 1864), bracia, chemicy fr.

świecenie ciał, zwł.

wego.

Lunch, lencz — obfity posiłek spożywany w Anglii w południe.

kramenty prócz chrztu i komunii, uznaje jedynie Pismo święte za źródło wiary. L. rozpowszechnił się w Pn. Niemczech, Skandynawii i U. S. A. W Polsce L. nosi nazwę kościoła ewangelicko-augsburskiego.

III, 108-109, 1289-1290.

Lutetia Parisiorum — w strż. łac. nazwa Paryża.

Luther Hans — (* 1879), niem. ekonomista i polityk, wielokrotny minister skarbu, kanclerz Rzeszy w r. 1925; w 11. 1930—1933 prezes Banku Rzeszy; od r. 1933 n ambasador niem. w Waszyngtonie. jj 1

Lutnia — prastary szarpany in- * ^ strument strunowy; pochodzi z Persji; przez Arabów przeniesiony do J V Europy. W XV — XVII w. gł. instru-ment domowy. Normalny strój L. był: A-d-g-h-e¹-a¹.

Lutnia

Lunda — niegdyś królestwo murz. w Afryce, podzielone dziś m. Kongo i Angolę.

-* III, 764.

Liineburg — m-to hanowerskie; saliny; w okolicy Pustkowie Liineburskie, znany rezerwat przyrody, pokryty wrzosami. 31 000 mieszk.

Luneta (teleskop) — przyrząd optyczny do obserwacji przedmiotów odległych. L. składa się z dwóch układów soczewek, obiektywu i okularu, osadzonych w jednej rurze. L. astronomiczna posiada okular z soczewek wypukłych, daje odwrócony obraz przedmiotu.

Lutnia.

gwzb. nieba pn.; gł. gwiazda

L. ziemska jest zasadniczo L. astronomiczną, w której bieg promieni jest odwrócony przez zastosowanie dodatkowych soczewek; w L. pryzmatycznej osiąga się to samo przez odbicie promieni w dwóch pryzmatach; L. te dają obraz nie odwrócony. L. Galileusza

warszawski amatorski chór

posiada jako okular soczewkę wklęsłą, daje (pierwszej wielkości) Wega. obraz nie odwrócony.    -*■ II, 757.

Lunćyille, liinćwil — m-to w Lotaryngii; „Lutnia44 piękny pałac w pocz. XVIII w., w którym śpiewaczy mieszany, zał. w r. 1886 przez Piotra mieszkał i umarł Stanisław Leszczyński. W r. Maszyńskiego.

1801 tu podpisano pokój austr.-fr., który    Lutosławski Kazimierz x. — (1880—1924),

utwierdził przewagę Francji we Włoszech.    działacz narodowo-demokratyczny.

Lupa — szkło powiększające, soczewka wy- Lutosławski Wincenty — (* 1863), filozof pukla lub (dla silniejszych powiększeń) układ i historyk filozofii, autor cennych studiów nad soczewek ujęty we wspólną oprawę. Powiększa chronologią pism Platona; w filozofii swojej, do 20 razy.    nawiązującej do tradycyj mesjanicznych, pro-

Luristan — do XVII w. królestwo w pd. pagował hasło wyzwolenia ducha.

Persji, dziś prow. pers. zamieszkała przez    Lutostański Karol — (* 1880), prawnik,

Lurów, półdzikie bitne plemiona górskie. 41 000 prezes Komitetu Kasy Mianowskiego; członek

km².

Lusignan, luzinja — znana szlachecka rodzina fr. Jeden z przedstawicieli tej rodziny Guido L. został w r. 1186 królem Jerozolimy, zaślubiwszy Sybillę, siostrę Baldwina V. W 11.

1192—1489 władali L. na Cyprze.

Lusitania (Luzytania) — prow. rzym. na Płw. Iberyjskim m. rzeką Duero i Gwadalkwi-wirem, obejmująca m. w. dzisiejszą Portugalię.    legającym do kolby roztopionym lutem. Lut

„Lusitania⁴⁴ — amer. okręt pasażerski, zato-    bywa miękki (stop cyny z ołowiem), łatwo

piony w r. 1915 przez niem. łódź podwodną,    topliwy, niezbyt wytrzymały, lub twardy (stop

przy czym zginęło ok. 1400 osób. Zatopienie    zbliżony do mosiądzu), trudniej topliwy, lecz

L. skłoniło ostatecznie St. Zj. A. Pn. do wy-    znacznie wytrzymalszy.

powiedzenia wojny państwom centralnym.    Lutowa rewolucja - rewolucja, wybuchła

Lut - nazwa pustyń pn.-wsch. Persji.    22 lutego 1848 r. w Paryżu, jako jeden z pierw-

Lutec - pierwiastek chemiczny (-► Kusjop).    szych ruchów rewolucyjnych „wiosny ludów"-

Luter Marcin (Luther Martin) - (1483-    Po abdykacji Ludwika Filipa rząd tymcza-

1546) niem. reformator rei. Potępiony przez    sowy ogłosił republikę (tzw. „drugą"),

kościół, jawnie zerwał z nim w r. 1520 i ko- Lutycy (Wilcy, Weletowie) - szczep Sło-rzystając z poparcia książąt niem., walczących wian zach. osiadły w śrdw. nad Labą i dolną Karolem V, szerzył z powodzeniem Odrą. Walczyli z Karolem W. Pokonani

w poł. XII w. przez Albrechta Niedźwiedzia i wytępieni.

Liitzen — m-to prus. w rejencji mersebur-skiej; w 1632 r. śmierć Gustawa Adolfa w bitwie z Wallensteinem. 5000 mieszk.

Luxembourg Franęois, liiksabur frasua, ks. — (1628—1695), marszałek Francji, jeden z naj-

IV, 2. Komisji Kodyfikacyjnej, autor projektu prawa małżeńskiego.

Lutowanie — łączenie części metalowych za pomocą łatwo topliwego stopu metali, lutu. Oczyszczone mechanicznie i chemicznie (np. kwasem solnym, salmiakiem, boraksem) części ogrzewa się przy pomocy kolby do

L., tj. kawałka miedzi na rączce, i łączy przy-

z cesarzem swe nauki.

-> IV, 559-561; I, 14, 307, II, 1246, III, 940, IV, 566.

Luteranizm — wyznanie rei., wywodzące

się z nauki Lutra; zaprzecza brych uczynków dla zbawienia, do którego wystarcza sama wiara; odrzuca wszystkie sa-

konieczności do-

wybitniejszych wodzów Ludwika XIV w wojnach z Niderlandami.

rzędnym centrum kulturalnym (Uniwersytet Jana Kazimierza, politechnika, muzea, biblioteki, towarzystwa naukowe). Malowniczo po-

(1870-1919), dzia-

Luxemburg Róża

laczka socjal.-demokratyczna, potem komu-    łożony nad Pełtwią, posiada L. bardzo liczne

nistka; z pochodzenia żydówka, zamieszkała    parki i ogrody i wiele zabytków architekto-

w Niemczech; współpracowała z Liebknechtem.    nicznych (ratusz z XV w., katedra gotycka

Ogłosiła m. i. (po niem.) rozprawę pt. „Rozwój    z XV w., cerkiew św. Jura i i.), a zwłaszcza hi-

ekonomiczny Polski", deklarując się jako prze-    storycznych (Cmentarz Łyczakowski, Cmentarz

ciwniczka wskrzeszenia Polski. Aresztowana.    Obrońców Lwowa i i.). 317 000 mieszk., w tym

w 1919 r., zamordowana w drodze do więzienia.

Luzon — gł. wyspa Filipin; 109 000 km², ok. 4 000 000 mieszk.

Luzzati Luigi, lucati luidżi — (1841 — 1927), polityk wł., profesor prawa państwowego, znawca spraw gospodarczych i finansowych. W 11. 1910—1911 premier.

Lwów — m-to woj. na europ, dziale wodnym, zał. przez Kazimierza Wielkiego w pobliżu zniszczonego grodu ruskiego tej nazwy, zbudowanego przez księcia halickiego Lwa; skupiło najróżnorodniejszą ludność, z biegiem czasu stopioną w jednolite mieszczaństwo polskie. Do największej świetności doszedł L. w XVI i w pocz. XVII w. Podczas „potopu" był jedynym m-tem polskim, które oparło się szturmom Kozaków, Tatarów i Siedmiogrodzian (śluby Jana Kazimierza w katedrze lwowskiej). Przed rozbiorami podupadł wskutek wojen, odrodził się jako stolica Galicji (od r. 1867) i emporium handlu z Rosją. Podczas wielkiej wojny okupowany przez wojska ros. od 3 września 1914 r. do 22 czerwca 1915 r. W 11. 1918 — 1919 wsławił się bohaterską obroną przed Ukraińcami. W Polsce niepodległej L. odgrywa ogromną rolę jako kresowa strażnica polskości na pd. wschodzie. Brak handlu zagranicznego w dobie samowystarczalności odebrał m-tu charakter ośrodka handlowego, mimo prób L. (Targi Wschodnie) w tym kierunku; L. pozostał jednak ogniskiem różnorakiego przemysłu (m. i. ośrodek wydawniczy Polski) i pierwszo-

100 000 Żydów, Rusinów 50 000. -> IV, 191 — 192; I, 576, 1213, II, 71, 655, IV, 732, 1150-1151, 1184, 1426.

Lyautey Hubert, ljótój iibór — (1854—1934), generał, od r. 1921 marszałek fr., zasłużony we fr. polityce kolonialnej, wieloletni gubernator Maroka, minister wojny w 11. 1916—1917.

Lyly John, ’lyly dżon — (1554—1606), prozaik i dramaturg ang., twórca stylu ozdobnego, t. zw. eufuistycznego (powieść moralna ,,Eu-phues"), zwalczanego w utworach Szekspira.

Lynch, lyncz — sprzeczne z prawem samosądy tłumu, zazw. karzącego przestępcę śmiercią. L. był zwł. rozpowszechniony w Ameryce wobec Murzynów.

Lynn, ’lyn — m-to w stanie Massachusetts (St. Zj. A. Pn.) z wielkimi fabrykami obuwia. 102 000 mieszk., w tym 2000 Polaków.

Lyon, ljó — wielkie m-to fr. u zbiegu Rodanu i Saony, twierdza, ważny węzeł komunikacyjny na drodze m. pn. a pd. Francji. Występuje już za czasów celtyckich (Lugdun). Najważniejszy w Europie obok Mediolanu ośrodek przemysłu jedwabniczego. 580 000 mieszk.

11, 423.

rzeka zach. Belgii, doskonała

Lys, lis

droga wodna. 200 km dł.

Lytton Edward George Bulwer, 'lytn ’eduard dżo:rdż ’buluar — (1803—1873), powieściopi-sarz, dramaturg i polityk ang., autor historycznych powieści: „The Laal Days of Pompeii" („Ostatnie dni Pompei") i i.

Ł. — skrót na oznaczenie funta szterlinga.

Łaba, niem. Elbę — wielka rzeka niżu śrdk.-europ., we wczesnym śrdw. rzeka zach. pogranicza Słowian ; połączona licznymi kanałami z zach. i wsch. Wypływa po czes. stronie Sudetów, przecina lukiem kotlinę czes. i przez Nizinę Niem. zdąża do lejka ujściowego pod Hamburgiem; żeglowna na dł. 850 km. 1165 km dł., 146 000 km² pow. dorzecza.

-*I, 1105, III, 913, IV, 1363, 1377.

Łabędź — gwzb. nieba pd.; gł. gwiazda Derteb. Jaśniejsze gwiazdy tworzą krzyż Ł.

/, 1247.

Łabędź głuchy (Cygnus olor Gmel.) — gat. ptaków z podrodziny łabędzi, rzędu blaszko-dziobych. Zamieszkuje pn. Azję i pn. Europę, w Polsce podczas przelotów. Żywi się wodnymi roślinami i zwierzętami. Pospolicie hodowany w parkach.

Łacina — język strż. Rzymian; dziś wyszły z powszechnego użycia, jest językiem kościoła rzym.-kat., prawa, w pewnym stopniu nauk medycznych i przyrodniczych. -*■ art. III, 419-425; I, 5, II, 1081, 1090, IV, 224, 557.

Łacińskie cesarstwo — feudalne państwo, zał. w r. 1204 w wyniku IV wyprawy krzyżowej

zna-

sławiony)

i poeta, bernardyn, beatyfikowany w 1573 r. Autor kilku znanych pieśni rei. polskich i łac.

Łaglewka pyłkowa u roślin nasiennych — wyrasta z kiełkującego pyłku; Ł. P. przesuwa się do zalążni i jednego z zalążków i przenosi jądra plemnikowe, biorące udział w zapłodnieniu.    -*■ I V, 651.

osada przemysłowa (huty cynku i żelaza) w pwt. świętochłowickim; 14 000 mieszk.

Laguna Stanisław — (1833—1900), prawnik, historyk, działacz niepodległościowy, w akcji powstańczej 1863 r. Współredaktor „Ateneum" warszawskiego.

Łamacz lodów

przekształcanie szeregów wierszy (szpalt) w stronice, zaopatrywanie ich w tytuły i zestawianie pojedynczych stron w arkusze.

uchwałą sejmową.

Łań

175 km dł.

Liczba

m-to pwt. w woj. lwowskim. Zamek z XVII w., obecnie własność Potockich; bogate zbiory sztuki. 8000 mieszk.

Łapki — kawałki materiału (sukna lub aksamitu) umocowane na kołnierzu munduru

wojskowego, jako oznaka rodzaju broni (służby) : kolor Ł. Łapka na kołnierzu

munduru wojska polskiego.

IV, 1289.

na ziemiach cesarstwa bizant. Kres Ł. C. położył w r. 1261 nicejski cesarz, Michał Paleolog.

Łaciński obrządek — obrządek liturgiczny najbardziej rozpowszechniony w kościele kat. Ł. O. powstał w Rzymie i rozpowszechnił się stopniowo na cały kościół zach. Odmianami Ł. O. są: ambrozjański (używany w Mediolanie), mozarabski (w Toledo), brakareński (w pewnych kościołach Portugalii), dominikański (przez kapłanów z zakonu dominikanów).

-► III, 105.

Łada — rzekomo bóstwo słów., opiekujące się wiosną, młodością i miłością.

Ładoga — największe jez. Europy na granicy sow.-fiń., pozostałość jez. dyluwialnego, które łączyło Bałtyk z Morzem Białym. Obfituje w ryby. 18 000 km², do 223 m głęb.

Ładunek (nabój) elektryczny — ilość elektryczności (dodatniej lub ujemnej), nagromadzona na pow. ciała naelektryzowanego. Jednostką Ł. E. jest kulomb. Ł. E. o tym samym znaku przyciągają się, o różnych kach — odpychają się zgodnie z prawem Coulomba. Ł. E. elementarny -> Elementarny ładunek.

Ładyslaw z Gielniowa (Władysław błogo-(ok. 1440—1505), kaznodzieja

Łagiewniki

Brał udział

1. — specjalnie mocno zbudowany statek, który swoim ciężarem łamie lód na morzu, torując drogę innym statkom. Ogromne zastosowanie ostatnio w okresie wzmożonego ruchu podbiegunowego. 2.    — drew

niane, metalowe lub żelbetowe rusztowanie ustawiane przed filarami mostów i w portach dla ochrony przed krą lodową.

Łamana Linia.

Łamanie drukarskie

-> II, 3-4, 91.

Łan — dawna miara gruntu. W Polsce pocz. pewna, nie zawsze jednakowa przestrzeń ziemi dana przez panującego osadnikowi do wykar-czowania, uprawy i płacenia z niej czynszu i danin. Później: Ł. kmiecy, albo polski większy był równy m. w. 22*/₂ morgom, mniejszy m. w. 7¹/₂ morgom.

Łanczou — stolica chiń. prow. Kansu nad Huangho na drodze do Turkiestanu. 500 000 mieszk.

Łanczyn — letnisko podkarpackie w pwt. nadwórniańskim ; źródła solankowe, 5000 mieszk.

Łania — samica jelenia.

Łanowa piechota, wybraniecka — wojsko piesze zaprowadzone przez Batorego przed wojną moskiewską. Rekrutowało się z mieszk. dóbr królewskich (jeden wieśniak lub mieszczanin, t. zw. „wybraniec", na 20 łanów).

Łanowe — podatek płacony przez szlachtę w dawnej Polsce, początkowo 12 groszy od łanu, koszyckim przywilejem obniżony na 2 grosze. W razie potrzeby podwyższany

lewy dopływ Prypeci na Polesiu,

Łańcuchy węglowe — łańcuchy utworzone z atomów węgla, tworzące szkielet budowy cząsteczek związków organicznych, atomów węgla w Ł. W. może być bardzo wielka. Ł. W. mogą być proste lub rozgałęzione. Połączenie końcowych atomów Ł. W. ze sobą wytwarza Ł. W. zamknięty, czyli pierścień węglowy. Różnorodność możliwych połączeń tłumaczy istnienie wielkiej liczby związków węgla.

Łańcut

i wypustek, którymi Ł. są zwykle zakończoną, odpowiada barwom danego rodzaju wojska; np. granatowe ze słonecznikowym — piechota.

Łapy — m-ko i węzeł kolejowy w pwt. wysokomazowieckim.

Łasica (Mustelu nimlis L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kun. Niezwykle smukłe ciało, sierść krótka i gładka; brązowa, spód ciała biały. Ł. żyje w Europie, pn. Azji i Ameryce Pn., w Polsce pospolita. Żywi się drobnymi ssakami, ptakami, jajami. -> IV, lii.

Łaska Boska — wg. teologii dar nadprzyrodzony, dany człowiekowi przez Boga, dla jego zbawienia Ł. B. dzieli się na uczynkową, polegającą na nadprzyrodzonych oświeceniach rozumu i poruszeniach woli, i uświęcającą, sprawiającą stały stan świętości i usprawiedliwienia człowieka. Wg. nauki kościoła kat. Ł. B. jest darem Boga, danym człowiekowi darmo, nieodzownym dla osiągnięcia zbawienia i tylko dzięki współdziałaniu jej z wolną wolą człowieka dobre uczynki osiągają wartość nadprzyrodzoną.

Łaski prawo — przysługujące naczelnikowi państwa lub najwyższym przedstawicielom

2.

(1495—1542), bratanek

-* IV. 564.

Ławica

członek za-

miejscowość w pwt. stryj-skim, na tzw. Werchowinie. Ośrodek narciarski.

Fasada południowa pałacu Łazienkowskiego.

wyspie, pomarańczarnia, Biały Domek, Pałac Myślewice ks. Józefa Poniatowskiego.

-*//, 1203, III, 776, IV, 241, 1059.

Łazy — osada przemysłowa (cement) w pwt. zawierciańskim.

Łączeń, roświta (Butomus umbellatus) — gat. rośliny wodnej, pokrewnej żabieńcowa-tym; liście długie, sztywne, duże różowe kwiaty w baldachach. Rośnie w obszarach umiarko-

wanych Europy i Azji.

Łączna tkanka — jedna z najbardziej rozpowszechnionych tkanek podporowych w organizmach zwierzęcych. Charakterystyczną cechą Ł. T. jest rozwój istoty międzykomórkowej (podstawowej), wobec której same komórki ustępują na plan dalszy.

Łączności prawo. -> Dodawanie, Mnożenie.

I, 346.

Łączność

gł. we

władzy wykonawczej prawo złagodzenia lub darowania kary kryminalnej prawomocnie orzeczonej w poszczególnym przypadku przez sąd.

Łaski - 1. - Jan - (1456-1531), arcybiskup gnieźnieński; kodyfikator prawa; zebrał pierwszy wszystkie prawa polskie i wydał je w r. 1505 w zbiorze, t. zw. Statucie Ł., który stał się podstawą dalszego rozwoju prawodawstwa polskiego. Przyczynił się do wyboru króla Zygmunta Starego. Reprezentował Polskę na soborze laterańskim. -> III, 1210. Hieronim

poprz., wojewoda sieradzki, dyplomata, poseł Rzpltej do Rzeszy niem. i sułtana. 3. — J an — (1499—1580), brat poprz., reformator rei., działał w Niemczech i Anglii.

Łaszt (z niem. Last) — dawna miara ciał sypkich, zwł. zboża, różnej wielkości. Ł. polski równy był 30 korcom.

Łat — jednostka monetarna Łotwy. W r. 1937 wartość 1 Ł. = ok. 1,2 zł.

Łatgalia -* Letgalia.

Łaty — dł. wąskie deszczułki grub. do 60 mm używane do robót ciesielskich i stolarskich.

Ława miejska — rada miejska, lub sąd miejski w dawnych m-tach na prawie niem. W skład Ł. M. wchodzili wójt i ławnicy.

niewielka mielizna łącząca się z brzegiem lub leżąca osobno.

Ławica — wieś na zach. od Poznania z lotniskiem poznańskim. 1000 mieszki

Ławnicy sądowi — przedstawiciele społeczeństwa, powołani do uczestniczenia w wymiarze sprawiedliwości w sprawach cywilnych określonych przez ustawę, w sądach pracy, inwalidzkim sądzie administracyjnym i urzędach rozjemczych do spraw majątkowych posiadaczy gospodarstw wiejskich.

IV, 183.

Ławnik miejski (gminny) rządu gminy miejskiej lub wiejskiej, wybrany do niego przez radę miejską lub gminną.

Ławoczne

Ławra (laura) — początkowo okolica zamieszkana przez pustelników; obecnie większy klasztor prawosławny.

Ławrow Piotr — (1823—1900), rewolucjonista i publicysta ros. Ideolog ruchu ludowego „narodników". Od r. 1870 na emigracji.

Łazarz św. z Betanii — brat Marii (Magdaleny) i Marty. Wg ewangelii św. Jana wskrzesił go Chrystus. Wg tradycji Ł. po zmartwychwstaniu Chrystusa udał się na zach. i był pierwszym biskupem Marsylii.

Łazarz — nędzarz z przypowieści ewangelicznej przeciwstawiony niemiłosiernemu bogaczowi.

Łazarz Andrysowlcz — (XVI w.), znany drukarz, w 11. 1553—1577 prowadził w Krakowie drukarnię, w której wydał m. i. „Artykuły prawa magdeburskiego" (w r. 1559).

Łazienki w Warszawie — park zał. przez Stanisława Augusta Poniatowskiego na terenie dawnego zwierzyńca, istniejącego już za czasów książąt mazowieckie:h,

Merliniego z dawnej „łazienki*⁴ Lubomirskiego z XVII w.; wnętrze Kamsetzera, Bacciarellego, Plerscha i i.; teatr na

w wojsku zespół czynności i środków umożliwiających rozkazodawstwo i współdziałanie oddziałów i broni. Obsługę środków Ł. pełnią wojska Ł.: bataliony, kompanie telegraficzne, radiotelegraficzne itd. Barwa broni Ł. — czarna z wypustką chabrową. Ponadto w ramach jednostek wojska istnieją wyspecjalizowane pododdziały Ł. Środki Ł.: a) żywe: gońcy, psy meldunkowe, gołębie pocztowe ; b) techniczne: elektryczne (telefon, radiotelegraf, telegraf), dźwiękowe (gwizdki, gongi), wzrokowe: rakiety, sygnalizacja świetlna, chorągiewki; samoloty itd.

Łąki i pastwiska — obszary gruntu przeznaczone wyłącznie dla dostarczania paszy dla zwierząt domowych. Każda dobra, niezbyt wilgotna łąka może być również pastwiskiem. Istnieją Ł. i P. naturalne i sztuczne. W Polsce gł. rolę odgrywają Ł. i P. naturalne. Skupiają się one w dorzeczach większych rzek, na podgórzu, w Karpatach i w Tatrach — powstawanie ich wiąże się z większą ilością wody zawartej w glebie, bądź opadowej. Dla podniesienia wydajności Ł. i P. stosuje się mechaniczną uprawę i nawożenie, a także nawadnianie. W Polsce istnieje ok. 3 800 000 ha łąk (ok. 10°/o obszaru kraju) i ok. 2 670 000 ha pastwisk (ok. 7°/₀ obszaru kraju) wsch. województwach.

stare, piastowskie m-to pwt. w woj. łódzkim nad Bzurą. Ruiny zamku z XIV w., wg podania siedziba diabła Boruty. 11 000 mieszk.

Łęczycki zjazd — zjazd Kazimierza Sprawiedliwego i panów duchownych w r. 1180 w Łęczycy; na zjeździe tym Kazimierz uwolnił duchowieństwo od niektórych ciężarów podatkowych w zamian za zniesienie zasady testamentu Bolesława Krzywoustego, iż Kraków ma należeć do każdorazowego seniora i za połączenie ziemi krakowskiej z sandomierską jako dziedzicznego księstwa w rodzie Kazimierza.

u nas

ogrodowa, wiana dla jadalnych liści.

Łoboda Archory — (j* 1596), hetman ko-wraz z Nalewaj ką

zw.

gat.

głowonoga czteroskrzelnego żyjącego w Oceanie Spokojnym. Z muszli Ł. wyrabia się ozdobne guziki.

Logowy olej, inaczej: sezamowy — olej tłoczony z oleistych nasion sezamu, podobny do oliwy. Stosuje się do celów spożywczych.

Łohiszyn — wieś, dawniej m ko poleskie w pwt. pińskim. Cegielnie. 2500 mieszk.

Łojotok (seborrhoea) — wzmożone wydzielanie gruczołów łojowych i potowych skóry na skutek zaburzeń w czynności gruczołów dokrewnych. Występuje szczególnie na twarzy i głowie. Skóra przy Ł. jest błyszcząca, tłusta i wrażliwa na zakażenia.

Łomnica

letnisko czes. na

pd. zboczach Tatr. Łomonosow Michaił

— stary, dzisiaj podupadły, gród mazowiecki nad Narwią w woj. białostockim. Kościół farny, wzniesiony na pamiątkę Grunwaldu. Cegielnie. Fabryki waty i mydła. 25 000 mieszk.

Łąkotka, łękotka (meniscus) — półksięży-cowata chrząstka, wchodząca w skład niektórych stawów, np. kolanowego, obojczykowo-mostkowego i i.

Łąkowa ruda Darniowa ruda.

Łątka (Agrion) — rodzaj owadów z rzędu ważek. Tułów i odwłok połyskujące metalicznie, skrzydła .przezroczyste. Larwy o krótkich czułkach.

Łebskie Jezioro — jezioro przybrzeżne na niem. Pomorzu; przepływa przez nie rzeka Łeba, wypływająca spod Kartuz. 75 km².

Łemki — nazwa górali ruskich, zamieszkujących żiemie od Żegiestowa po Górny San.

Łempicki Stanisław — (* 1886), historyk oświaty i literatury. Gł. dzieła: „Działalność Jana Zamoyskiego na polu szkolnictwa", „Me-dyceusz Polski XVI w.", „Polskie tradycje wychowawcze", 1936, i i.

Łempicki Zygmunt — (* 1886J, germanista, historyk kultury, teoretyk literatury, redaktor naczelny zarysu encyklopedycznego „Świat i Życie". Gł. dzieła: ,,Oeschichte d. deutschen Literaturwusenschaft" („Historia badań literackich w Niemczech"), „Renesans, Oświecenie, Romantyzm", „Literatura, poezja, życie", „Shaftesbury u. d. Irrationalismus”. (,-Shaftes-bury i irracjonalizm") i i.

Łęczyca

-> TT, 170.

Łęk -»• Synklina.

Łobaczewskij Nikołaj — (1793—1856.), matematyk ros., twórca jednego z systemów geometrii nieeuklidesowej.    -*■ III, 517.

Łob-nor — jezioro w Turkestanie Wsch.; do Ł. wpada Tarym; smuga wody o różnych rozmiarach i położeniu w rozległej kotlinie zależnie od pory roku i dopływu wód Tary mu.

Łoboda (Atriplex) — rodzaj roślin zielnych, jednorocznych z rodziny komosowatych; ok. 100 gat. w obszarach umiarkowanych i ciepłych; 10 gat. gł. koło siedzib ludzkich; Ł.

szpinakiem ogrodowym, upra-żacki za Zygmunta III, przywódca buntu kozackiego; zamordowany przez czerń pod Lubniami.

Łobzów — pn. przedmieście Krakowa.

Łochynia (VaccAnium uliginesum)    — gat.

borówki bagiennej występującej gł. na wys. torfowiskach; krzew o liściach całobrzegich, u spodu zimozielonych, kwiatach białych lub różowawych i jagodach sino-czarnych; kwitnie w maju.

Łoczyga (Lapsana) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 9 gat. na pn. półkuli; u nas rośnie chwast Ł. pospolita.

Łodyga — narząd roślinny tworzący razem z liśćmi całość pędu; służy jako rusztowanie, dźwigające liście; wyróżniamy Ł.: zielne i zdrewniałe, pełne i puste.

IV, 10.

Łodzik (Naułillus pompilius L.)

Łojowe gruczoły (glandulae sebaceae)    —

gruczoły w skórze prawie całego ciała zwł. u nasady włosów; wydzielają łój skórny, służący gł. do natłuszczania włosów.

Łokieć — miara długości mająca za najdawniejszą podstawę długość ręki ludzkiej od łokcia do końca środkowego palca. Ł. polski ustalony w r. 1565 dzielił się na dwie stopy, 24 cale i wynosił ok. 0,576 m.

Łokietek Władysław Władysław Łokie-

lek.

1. — prawy dopływ Dniestru z Gorganów, uchodzący pod Haliczem, piękna rzeka kajakowa. 120 km dł.; 2. —- drugi z rzędu szczyt tatrzański po stronie słowackiej. 2634 m wys.

Łomnica Tatrzańska (1711-1765), ros. poeta i językoznawca, chemik i fizyk, autor „Gramatyki" oraz pseudoklasycznych ód dworskich, wierszy rei. („Rozmyślania"), fragmentów poematu heroicznego „Piotr Wielki", tra-gedyj, rozpraw historycznych i i. Odegrał wybitną rolę jako twórca ros. języka literackiego.

Łomża

Łonowa kość (os pubis) — kość wchodząca u kręgowców w skład miednicy.

płaska kość, wchodząca w skład pasa barkowego, przez staw ramieniowy łączy się z kością ramieniową.

Łopian (Arctium) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 6 gat. w Europie i Azji; u nas 4 gat. Ł. pajęczynowaty posiada pędy owłosione, do 2 m wys. i duże jajowate liście; kwiaty różowo-liliowe w kulistych koszyczkach; listki okrywy koszyczków są zaopatrzone w haczykowate, czepliwe kolce.

(*    1865), malarz;

w dawnej Polsce księstwo w woj. warszawskim, należące do arcybiskupów gnieźnieńskich. W r. 1795 sekula-ryzowane na rzecz rządu prus., po wojnach napoleońskich przeszło, na rzecz cara Aleksandra, który w r. 1820 ofiarował je w. ks. Konstantemu, nadając małżonce jego, Joannie z Grudzińskich, tytuł ks. Łowickiej.

Łowicz — m-to pwt. w woj. warszawskim nad Bzurą; stanowiło uposażenie i ulubione miejsce pobytu prymasów polskich i stolicą Księstwa Łowickiego; barwna wiejska ludność „księżacka". Kolegiata z XVII w., freski Palloniego w kaplicy gmachu pomiisjonarskiego. Przędzalnie i farbiarnie, fabryki mydła, świec i maszyn rolniczych. 18 000 mieszk. -> IV, 172.

(1843 — 1913), brat poprz.,

Łódka nabojowa

m-to wojewódzkie, „Manchester" polski, drugie co do wielkości m-to Polski. Silnie rozwinięty przemysł, zwł. włókienniczy (bawełna). Fabryki maszyn, odzieży, galanterii i i. Początkowo wioska, od XV w. m-ko, Ł. rozwinęła się gwałtownie za czasów Królestwa Kongresowego zwł. po zniesieniu granicy celnej m. Królestwem a Rosją. W pobliżu Ł. znajdują się wielkie osady i m —ta fabryczne, jak: Aleksandrów, Ozorków, Pabianice, Ruda Pabianicka, Zgierz i i. oG5 000 mieszk. w tym 31°/₀ Żydów i 10°/„ Niemców. -* I, 606, 607, 608, I V, 191, 732.

Łódź podwodna — lekki okręt wojenny, przeznaczony gł. do pływania pod wodą. groźny nowoczesny środek prowadzenia wojny na mo--> arl. III. 425-434; I, 709, III, 1124.

Łopatka (sca pula)

Łopieński Ignacy akwaforty i medale.

Łosoś (Salmo salar L.) — drapieżna ryba z rodziny łososiowatych (Salmomidae); występuje w Bałtyku, Atlantyku, Morzu Lodowatym Pn. Na tarło wkracza do rzek. Ubarwienie grzbietu niebieskawo-szare, boki srebrzyste upstrzone plamami. Ceniona ryba jadalna. Długość do 150 cm.

Łoś (Alces alces L.) — gat. ssaka parzystoko-pytnego przeżuwającego, z rodziny jeleni. Dł. ciała do 2,8 m, wys. w kłębach do 1,9 m. Rogi łopatowate zakończone gałęziami. Żywi się korą, młodymi pędami i liśćmi. Żyje w okolicach bagnistych pn.-wsch. Europy, pn. Azji, w Polsce obecnie dość rzadki, żyje pod całkowitą ochroną w pn.-wsch. części kraju. Pokrewne gat.: Ł. amerykański (A. americanus Jard.), żyje we wsch. części Kanady, Ł. olbrzymi (A. gigas Mili.) na Alasce. -*■ IV, 138, 141.

Łoś Jan — (1860—1928), slawista, znakomity badacz języka polskiego, wydawca językowych zabytków staropolskich.

Łotwa, Łatvija — republika nadbałtycka na miejscu dawnej Kurlandii i Inflant, powstała pod koniec 1918 r. 66 000 kms, 1 950 000 mieszk. Stolica Ryga. -> art. ,, Nadbałtyckie, państwa", III, 799-808; II, 1082, III, 285, 354, 671, IV, 91.

Łowczówek — wieś pod Tarnowem wsławiona zwycięską bitwą Pierwszej Brygady pod wodzą Piłsudskiego od 22 do 26 grudnia 1914 r.

-+I1I, 262.

Łowczy — pierwotnie urzędnik mający nadzór nad polowaniem królewskim, z czasem urząd tytularny.

Łowickie Księstwo

Łowieckie prawo — przepisy prawa administracyjnego określające czas dozwolony dla polowania na poszczególne gat. zwierzyny oraz sankcje karne za ich przekroczenie.

Łowiectwo -*■ Myśliwstwo. -*■ IV, 171.

Łowiki (Asilidae) — rodzina owadów z rzędu muchówek, prowadzących rozbójniczy tryb życia; wysysają owady, chwytając je w locie.

Łoza, wierzba szara (Salix cinerea) — krzew, czasem drzewo z rodzaju wierzby; rośnie pospolicie na mokrych łąkach i tworzy niekiedy zarośla-wikliny.

Łoziński - 1. - Walery - (1838-1861), powieściopisarz i publicysta. Patriotyczne powieści obyczajowe: ,,Szaraczek i karmazyn", „Czarny Matwij", „Zaklęty dwór" ii. 2. — Władysław historyk kultury i powieściopisarz, zasłużony badacz polskiej przeszłości kulturalnej: „Pa-trycjat i mieszczaństwo lwowskie"., „Prawem i Lewem", „Życie polskie w dawnych wiekach", „Salon i kobieta", „Madonna Bussowiska" i i.

Łozówka (Acrocephalus palustris Bechst.) — gat. ptaków z rodziny pokrzewek. rzędu wró-blowatych. Żyje w zaroślach i na bagnach w Europie, zach. Azji i pn. Afryce. Naśladuje głosy innych ptaków.

Łoże działowe, dawniej zw. łafetą — podstawa działa, rodzaj stojaka, na którym opiera się właściwe działo (lufa itd.) na stanowisku (podczas strzelania); w czasie marszu u większości dział Ł. stanowi wózek, ew. połączony z przodkiem. Większość dział posiada Ł. składające się z rodzaju długiej skrzyni, stanowiącej 1 lub 2 „ogony" i osi z 2 kołami.

Łożysko — element maszynowy, podpierający oś lub wał obracający się. Składa się z panewek, obejmujących wał. Dla zmniejszenia tarcia Ł. musi być smarowane. W Ł. kulkowych i rolkowych m. wałem a panewką umieszczone są stalowe kulki lub wałeczki, zmniejszające znacznie tarcie w Ł.

ramka łącząca kilka nabojów karabinowych; ułatwia ich przechowanie i ładowanie.

Łódź rzu.

Łój — tłuszcz wołowy lub barani, otrzymywany przez wytapianie z tkanki tłuszczowej. Zawiera przeważnie tłuszcze stałe. Stosuje się do wyrobu margaryny, stearyny, mydeł.

Łubieński - 1. - Feliks - (1758-1848), minister sprawiedliwości w Księstwie Warszawskim. Wprowadził kodeks Napoleona, ufundował szkołę prawa i bibliotekę publiczną.

Tomasz — (1784—1870), generał, syn poprz. Walczył w legionach, gdzie wsławił się w szarży pod Somosierrą, i w powstaniu listopadowym.

Łubieński — 1. — Maciej - (1572-1652), arcybiskup gnieźnieński, interrex w r. 1648; zorganizował tzw. cunsilium charitatirum, tj. porozumienie z innowiercami w Toruniu. 2. — Stanisław

-*■ IV, 1193-1194.

Ług

iv E

mn

ny

bramy wznoszona w strż. Rzymie dla uczczenia zwycięskich t . u. VIj _ wodzów. Najsłynniejszy Ł. Tra- rzymski’ i jana w Rzymie z II w. Naśla- sansowy; VIII i dowane w czasach nwż., np. ~ późnego Ł. T. (Arc de Triomphe) na cześć Napoleona na Place de 1’Etoile w Paryżu, wzniesiony w r. 1836.    ® ®5|

-> IV, 706, 707, 952, 953, f*

954.

Łuk triumfalny w Paryżu.

ewangelista, Grek, uczeń apostolski, towarzysz podróży św. Pawła Apostoła. Autor III Ewangelii i Dziejów Apostolskich. Pam. 8 października.

Łukasza św. Bractwo — grupa malarzy, uczniów prof. Pruszkowskiego, utworzona w r. 1925 pod hasłem nawrotu do cechowo rzemieślniczej twórczości; uzależnieni stylowo od niem. i niderl. malarzy XVI i XVII w. (Cybis, J. Zamoyski, Michalak, G. Wdowiszew-ski i i.).

Łukawski Walenty — (f 1773), konfederat barski, uczestnik zamachu na króla Stanisława Augusta. Stracony.

2.

-*■ II, 1222.

(1573—1640), brat poprz., biskup płocki, historyk, sekretarz Zygmunta III; opisał po łac. kampanię moskiewską i rokosz Zebrzydowskiego.

Łubieński Władysław Aleksander — (1703 — 1767), arcybiskup gnieźnieński, ostatni prymas, interrex w r. 1764. Napisał pierwszą obszerniejszą geografię polską.

Łubin (Lupinus) — rodzaj roślin zielnych z rodziny motylkowatych. Pochodzą z Europy pd.-zach., Afryki pn. i Ameryki Pd. Odznaczają się wielką różnorodnością wzrostu (od kilkunastu cm do l'/₂ m). Ł. żółty o silnym zapachu, i Ł. wąskolistny o kwiatach niebieskich uprawiane u nas pospolicie na tzw. zielony nawóz.

Łubki — deseczki lub kawałki tektury, stosowane w chirurgii dla unieruchamiania i u-sztywniania złamanej kończyny.

Łuck — m-to woj., odwieczna stolica Wołynia nad Styrem na granicy lessów i piasków. Ruiny zamku Lu barta. Przemysł żelazny. 36 000 mieszk.

Łucznictwo — przed rozpowszechnieniem broni palnej dział sztuki wojennej i myśliwskiej ; obecnie dział sportu, rozpowszechniony zwł. pośród kobiet. Ł. obejmuje konkurencje w strzelaniu do celu na odległośći od 15 — 100 m.

roztwór, zwł. alkaliczny, węglanu, wodorotlenku sodu lub potasu. Ł. pokry-staliczny — roztwór pozostały po wykrystalizowaniu i oddzieleniu części substancyj rozpuszczonych.

Ługańsk, dziś Woroszyłowgrad — m-to sow. we wsch. części węglowego zagłębia donieckiego na Ukrainie; huty żelazne, fabryka lokomotyw. 120 000 mieszk.

Łuk — część linii krzywej, zawarta między dwoma jej punktami. (-» Koło, ryc.).

Łuk (-“«) — znak w piśmie nutowym oznaczający przedłużenie trwania dźwięku.

Łuk — zgięty kawałek sprężystego drzewa, lub pręt stalowy, końce złączone cięciwą (mocną struną). Przez odciągnięcie cięciwy Ł. zostaje napięty; po zwolnieniu jej rozpręża się i z dużą siłą wyrzuca strzałę. Donośność dużego Ł. do 200 m, wprawny łucznik wypuszcza do 24 strzał na minutę.

(-*■ Łucznictwo). -> I, 815, 822.

Łuk — konstrukcja architektoniczna w kształcie części koła, elipsy lub innej krzywej,    Łuki:

występująca w sklepieniach, w wieńczeniach otworów itd. W sowy; II — ba-różnych epokach i stylach ma rokowy; III — różny kształt. Ł. triumfal- ^ jVfela-budowla w kształcie mu, zwł. maury-tański; V — gotycki ; VI — ang.

rene-

gotyku.

iV i

Łukasiewicz Ignacy — (1822 r, j M — 1882), lwowski prowizor far-macji; w r. 1853 opracował własną metodę destylacji ropy naftowej. Stworzył pierwszy oryginalny model lampy naftowej. ->///, 823 — 824.

Łukasiewicz Jan — (* 1878), filozof, wybitny przedstawiciel logiki, jeden z twórców współczesnej logistyki. W r. 1919 minister W. R i O. P. Liczne prace: „Analiza i konstrukcja pojęcia przyczyny", „O zasadzie sprzeczności u Arystotelesa", „O nauce" i i.

-* IV, 271, 273.

Łukasiński Walerian — (1786—1868), major wojsk Królestwa Polskiego, uczestnik kampanij napoleońskich, męczennik sprawy narodowej więziony przez 46 lat. Zał. w r. 1819 wraz z Machnickim tajny związek niepodległościowy „Wolnomularstwo Narodowe", przekształcony w r. 1821 w „Towarzystwo Patriotyczne". Zaaresztowany w r. 1822, zdegradowany i osądzony, więziony w Warszawie; po wybuchu powstania przewieziony do kazamat w Schltis-selburgu gdzie zmarł.

Łukasz, św..

Łuk elektryczny (Volty, Davy’ego) — wyładowanie elektryczne o dużym natężeniu prądu m. elektrodami węglowymi lub metalowymi, w postaci b. jasnej smugi. Temperaturą Ł. E. sięgać może do 4000° C. Ł. E. stosuje się do hodowanych, oświetlania (lampy łukowe), do ogrzewania w piecach elektrycznych, do spawania metali.

Łuskiewnik (Lathraea sęuamaria) rośliny zielnej z rodziny trędownikowatych; pasożyt, występujący w środk. Europie i Azji na korzeniach drzew leśnych oraz niektórych

->■ 111, 1267.

Łuskina Stefan x. — (1725—1793), jezuita, profesor matematyki ’ astronomii w kolegium jezuickim. W 11. 1774—1793 redagował „Gazetę Warszawską".

Łuskoskrzydłe -* Motyle.

Łuskowce (Pholidota) — rząd zwierząt ssących. Dł. ciała do 1,5 m, z czego połowa przypada na ogon. Wierzch ciała pokryty łuskami rogowymi; zębów nie mają, pokarm rozcierają ścianki żołądka opatrzone rogowymi utworami. Żywią się mrówkami i termitami. Zamie-

gat.

-> III, 1173-1175.

Łukowa lampa — lampa oparta na zastosowaniu luku elektrycznego, skonstruowana po raz pierwszy w r. 1845 przez Anglika Writha.

III, 1173-1175.

Łukowa miara kąta -> Radian.

Łuków — rolniczo-rzemieślnicze m-to pwt. w woj. lubelskim, węzeł kolejowy. 14 000 mieszk.

Łunaczarskij Anatol — (1875—1933), polityk i rewolucjonista ros., w 11. 1917 — 1929 komisarz ludowy oświaty Z. S. R. R.; krytyk literacki i autor utworów dramatycznych.

I, 771.

Łuniniec — m-to pwt. na wsch. Polesiu; węzeł kolejowy. 8000 mieszk.

Łupież (pityriasis, fur fur) — grupa schorzeń skóry, zwł. skóry głowy, polegająca na jej łuszczeniu się. Przyczyną pewnych postaci Ł. są swoiste grzybki. Ł. często łączy się z łojo-tokiem.

Łupina

w nasionach i owocach.

Łuskowiec.

szkują stepy i lasy środk. i pd. Afryki i pd. Azji. Tryb życia nocny. Mięso jadalne. 7 gat.

Łuskwiak -> Opieńka zmienna.

Łuszczaki (Fringillidae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Żywią się ziarnem, młode — owadami. Liczne gat. na całym święcie ; ważniejsze: zięba, makolągwa, czeczotka, szczygieł, czyżyk, wróbel, kanarek, krzyżo-u roślin: zewnętrzne okrywy dziób, gil, dzwoniec i i.

Łuszczarnia ryżu — zakład przemysłowy, Łupki — skały o budowie warstwowej, łu-    w którym oczyszcza się z łusek i poleruje su-

piące się na warstewki; mogą się składać z róż-    rowy ryż. W Polsce duża Ł. R. istnieje w

nych minerałów (Ł. talkowe, wapienne, ilaste    Gdyni,

Łuszczenie się (desquamatio) — oddzielanie się z pow. skóry łuskowatych tworów, złożonych ze zmiennego, przeważnie zrogowaciałego naskórka. Ł. występuje po przebyciu niektórych wysypkowych chorób zakaźnych, zwł.

i i.). Ł. krystaliczne powstały ze skał osadowych lub wylewnych pod wpływem wysokiego ciśnienia i temperatury. Ł. bitumiczne zawierają bituminy, np. asfalt. Ł. łyszezy-kowe składają się gł. z łyszczyków i kwarcu.

Łuszczewska Jadwiga (pseud. Deotyma) — (1834—1908), literatka obdarzona talentem im-

Łupkowska Przełęcz — przełęcz na pd. płonicy, granicy Polski, wyzyskana dla przeprowadzenia kolei; dzieli Karpaty na zach. i wsch.

Łupliwość — własność pękania kryształów    prowizatorskim. Prowadziła salon literacki

wzdłuż płaszczyzn równoległych do siebie, zw.    ogniskujący życie artystyczne Warszawy. U-

płaszczyznami Ł. Ł. kryształów pochodzi stąd,    twory Ł. cechuje erudycja i opanowanie tech-

że spójność cząstek w krysztale w kierunkach    niki poetyckiej, brak im jednak głębszej uczu-

prostopadłych do płaszczyzny Ł. jest najmniej-    ciowości. „Improwizacje i poezje", cykl poe

sza.

Łuszczewski Jan Paweł — (1764—1812), polityk, poseł sejmu wielkiego, minister spraw wewnętrznych Księstwa Warszawskiego.

zmętnienie i zgrubienie rogówki oka, powstające na tle zapalnym, najczęściej w przebiegu jaglicy.

Łuszczyca (psoriasis) — choroba polegająca na rogowaceniu skóry, w postaci charakterystycznych łusek; występuje najczęściej na kolanach i łokciach. Wg nowszych poglądów Ł. powodują zaburzenia w czynności gruczołów dokrewnych.

Łuszczyna

matów „Polska w pieśni", powieść „Panienka Łuska — w nowoczesnej amunicji powłoka z okienka" i i. ładunku prochu; uszczelnia komorę zamkową lufy w czasie strzału, nadto w nabojach zespolonych łączy wszystkie części w jedną całość.

Łuszczka (pannus)

W amunicji artyleryjskiej, karabinowej i pistoletowej używa się Ł. metalowych, najczęściej mosiężnych.

owoc suchy, pękający, powstały ze słupka dwukrotnego, podzielonego

Łuski — u roślin: przekształcone liście lub części liścia; spełniają najrozmaitsze czynności ; na pędach podziemnych są przeważnie organami szczątkowymi, są drobne i prędko odpadają; w pąkach drzew obszarów umiarkowanych służą jako ochrona; u cebuli Ł. służą do gromadzenia pokarmu, są przekształconymi pochwami liściowymi.

->/ V, 153, 828-829. u roślin: tkanka przewodząca; składa się gł. z rurek sitkowych, komórek towarzyszących i komórek miękiszowych; powstaje z miazgi.

Łyna, niem. Alle — główna rzeka w Warmii, wpada do Pregoły. 180 km dł.

Łysa Góra — najwyższy, po Łysicy, szczyt pasma Gór Świętokrzyskich (593 m). Mieści się tu więzienie „świętokrzyskie" dla najcięższych przestępców w gmachu dawnego klasztoru benedyktynów z XII w. -*■ IV, 122.

Łysica — najwyższy szczyt Łysogór (611 m). U stóp Ł. mieści się odwiedzany przez turystów klasztor św. Katarzyny. -*■ IV, 122-

Łysienie (defluvium pilorum) — wypadanie włosów na skórze głowy, najczęściej na tle łojo-toku. Ł. wiąże się z zaburzeniami w gruczo-

przegrodą pozorną na. dwie komory; po dojrzeniu rozpada się na 2 łupiny, pozostaje przegroda z nasionami. Łuszczynka — owoc podobny o mniejszych rozmiarach.

-> III, 1188.

Łut (z niem. Lołh) — jednostka wagi, ¹/82 funta.

Łużyce, niem Lausitz — kraina starosłow. w Niemczech m. Łabą a Odrą ńa zach. od Śląska, gdzie zachowała się do dzisiaj grupa słów. Łużyczan (ok. 30 000 głów). Obszar za Chrobrego opanowany przez Polskę, przynależny dziś do Śląska, Saksonii i Brandenburgii. Kopalnie węgla, przędzalnictwo. Gł. m-ta: Zitawa (Zittau) i Zgorzelec (Górlitz). Życie umysłowe Łużyczan skupia się w Budziszynie (niem. Bautzen). Łużycka kultura — pojawia się na ziemiach polskich w epoce brązu (poł. II tysiąclecia prz. Chr.) w dorzeczu górnej Odry. Rozpowszechnia się następnie na ziemiach dzisiejszej Polski, na pn. docierając do Bałtyku, na pd. — na Podole. Tworzy szereg odrębnych grup, z których największe : branden-bursko-wielkopolska i śląsko-morawsko-mało-polska. Pod koniec epoki brązu pod naciskiem ludów sąsiednich posiadłości łużyckie kurczą się stale. W III/II w. prz. Chr. ludność łużyckiej kultury przestaje być samodzielną grupą kulturową; resztki ludności i kultury zasymilowane z najeźdźcami trwają dłużej i stają się jednym ze składników późniejszego zaludnienia ziem polskich.

Łyko łach dokrewnych lub też z uciskiem i napinaniem skóry przez powięksżającą się z wiekiem czaszkę. Dotychczas brak skutecznych środków przeciwko Ł

Łyska (Fulica atra L.) — gat. ptaków wodnych z rzędu żurawiowatych. Zbliżona do kurki wodnej. Na głowie biała łysina. W Polsce pospolita. Pokarm przeważnie roślinny.

Łysogóry — centralna część Gór Świętokrzyskich od Radoszyc do Opatowa z równoległymi grzbietami wzniesionymi do 611 m wys., przedzielonymi rozległymi padołami. Przeważnie pokryte lasem. Gł. szczyt — Łysica.

-> IV, 128.

Łyszczec (Gypsophila) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych; 50 gat. w Europie i Azji; u nas na skałach wapiennych oraz na piaskach i ugorach 5 gat.

Łyszczyki albo miki — grupa minerałów, uwodnionych glinokrzemianów potasu, magnezu i żelaza. Wykazują doskonałą łupliwość w jednym kierunku, dzięki czemu rozpadają się na bardzo cienkie blaszki. Do najpospolitszych Ł. należą muskowit i biotyt. -> III, 143, 637.

Łyżwiarstwo — dział sportu; dzieli się na jazdę szybką i figurową. Zawody w jeździe szybkiej obejmują wyścigi łyżwiarskie na dystansach od 500 do 10 000 m. Zawody w jeździe figurowej uprawiane pojedynczo lub parami obejmują „jazdę obowiązkową", czyli wykonanie przepisanych figur oraz „jazdę dowolną" — nie skrępowaną przepisami.

Łzo we gruczoły (glandulae lacrimales) — parzyste gruczoły, znajdujące się w zewnętrznych kręgach oczodołów, wydzielające łzy.

III, 1108.

Łzo we woreczki (sacci lacrimales) — drobne parzyste woreczki, mieszczące się w wewnętrznych kątach oczodołów, stanowiące zbiorniki łez.

Łzy (lacrimae) — wodnista wydzielina gruczołów łzowych, wydzielana stale w niewielkich ilościach w celu zwilżania rogówek i spojówek. Pod wpływem pewnych podniet fizycznych (np. ciał obcych), chemicznych (np. gazy łzawiące) oraz nerwowych i psychicznych (wzruszenia) — powstaje nadmierne wydzielanie Ł., tzw. płacz lub łzawienie.

-+.III, 1108.

2.

Maastricht — stare m-to hol. nad Mozą z czasów rzym. Romański kościół św. Serwacego z VI w. 35 000 mieszk.

Mac, mak

w nazwiskach szkoc.: „syn"; np. MacDonald = syn Donalda.

Macao — kolonia portug. i m-to na pd.    sporządzenia wyciągów substancyj rozpuszczal-

brzegu Chin u wrót do Kantonu. 10 km²,    nych.

168 000 mieszk.

kilkaset km dł.

(1861-1909), kompo-

moczenie, zwł. tkanek roślinnych i zwierzęcych w ciągu dłuższego czasu w rozpuszczalnikach (jak: woda, rozpuszczalniki organiczne, kwasy) w temperaturze pokojowej lub nieznacznie podwyższonej celem

Macerata

Macaulay Thomas Babington, ma’kody 'tomas ’babiNtan — (1800—1859), ang. mąż stanu i historyk, autor „Historii Anglii" i „Es-says", („Szkiców",) Błyskotliwy pisarz i erudyta.

Macbeth, mak’be — (XI w.), król Szko- podstawie których tworzymy pogląd na rze-cji w 11. 1040—1057, gł. postać dramatu Szeks- czywistość.

pira „Macbeth".    Machabeusze, Makabeusze, Hasmonejczy-

cy — ród kapłanów i książąt żyd. panujących w II i I w. przed Chr. Pod rządami M. po raz ostatni zakwitło niezależne państwo żyd. W 57 r. przed Chr. zostali zwyciężeni i wybici przez Heroda W. ->///, 1205. Machabejskie Księgi — księgi zawierające dzieje panowania Machabeuszów. Dwie z nich uznane przez kościół za kanoniczne.

kraina Płw. Bałkańskiego w dorzeczu Wardaru, podzielona m. Jugosławię, Grecję i Bułgarię; ludność mieszana, większość mówi językiem serb. i bułg. Bogactwa kopalne: rudy i węgiel; żyzne doliny: hiszp., przywódca separatystycznego ruchu ka-winnice. Gł. m-to Saloniki. — W strż., za rządów talońskiego; prezydent republiki katalońskiej Filipa II i Aleksandra W. (IV w. prz. Chr.) od r. 1932.

(1859-1933), polityk

1. — cyfra rzym. oznaczająca 1000. skrót fr. słowa „monsieur" — „pan", m, ma, m* — skróty nazw miar: metr, metr kwadratowy, metr sześcienny.

Ma — s. chem. pierwiastka mazuru.

Ma -y Credit.

Maary — lejkowate zagłębienia różnej wielkości, często wypełnione wodą, stanowiące częściowo zasypane kominy wulkaniczne. Liczne

M. występują w Eifel w Niemczech i w Owernii we Francji.

Maas ~y Moza.

wyraz gaelicki oznaczający

Macchiavelli -* Machiarelli.

MacDonald James Ramsay, mak’donald dżeimz remzi — (1866,-1937), ang. mąż stanu, syn wieśniaka, organizator Labour Party i jej długoletni leader. Pacyfista, podczas wielkiej wojny występował przeciw udziałowi w niej Anglii. W 1924 r. utworzył rząd socjalistyczny, w tym samym roku obalony przez konserwatystów, w 1929 r. stanął znów na czele rządu przy poparciu liberałów. Rozłam Labour Party w r. 1931 pozbawił go poparcia większości partii; w tymże roku powołany na czoło nowego rządu narodowego. W czerwcu 1935 r. z powodu choroby oddał ster rządu Bald winowi.

MacDonnella Góry

pasmo górskie w środk. Australii, do 1600 m

wys.

MacDowell Edward Alexander, mak’dau3l ’edu3rd alig’za:ndeP zytor amer.; szereg oryginalnych kompozycyj orkiestrowych o charakterze późnoromantycz-nym: „Indyjska Suita" i i.

Macedonia

M. tworzy potężne państwo; od r. 146 prz. Chr. prow. rzym., następnie wchodzi w skład Cesarstwa Wsch.-Rzym. Zdobyta w XIV w. przez Turków, mimo licznych powstań, zwł. w XIX w., pozostaje pod panowaniem tur. do wojen bałkańskich. Od r. 1913 podzielona m. Serbię i Bułgarię, podczas wielkiej wojny okupowana przez wojska mocarstw centralnych; od r. 1919 zostaje M. podzielona m. Jugosławię, Grecję i Bułgarię. Do dziś dnia ruchy separatystyczne, akcja terrorystów itp. 60 000 km², 1,5 miliona mieszk.

-> II, 704, IV, 695.

Maceracja

uniwersyteckie m-to wsch.

Włoch, 26 000 mieszk.

Mach Ernst — (1838—1916), fizyk i filozof niem., pozytywista. M. twierdził, że faktami są jedynie nasze doznania zmysłowe, na

IV, 363.

->/, 663.

Machlavelli Nicolo, makjaweli nikolo — (1469 — 1527), polityk florencki, historyk i poeta, kanclerz rzeczypospolitej florenckiej, autor dzieła ,,Il Principe" („Książę") w którym wypowiedział pogląd, zw. machiavelizmem. Dążył do zjednoczenia Włoch pod silną, absolutną władzą. Machiawelizm — w polityce pogląd, że jedynym kryterium postępowania jest wzgląd na rację stanu, chociażby z pominięciem nakazów religii i etyki. -* II, 48, IV, 265, 855, 1412.

Machnicki Kazimierz — (1780—1844), członek Tow. Patriotycznego, uczestnik spisku Łukasińskiego. Walczył w powstaniu 1831 r., potem wyemigrował do Marsylii (występuje w „Królu Zamczyska" Goszczyńskiego).

Machorka — gorszy gat. tytoniu wyrabiany z łodyg i korzeni tytoniu zamiast z liści.

Maccia Francisco

ne w

w r.

rodzaj roślin

czym pracodawcy wymawiać stosunku służbowego; otrzymują pomoc lekarską itd.

me

rzeka zach. Ka-

gat. drzewa po-

(1808-1893),

t\

—► II, 600. Maczuga

Maciej, św. — (j* 63), uczeń Chrystusa powołany na apostoła zamiast Judasza. Wg. legendy głosił ewangelię w Etiopii i Macedonii. Zmarł śmiercią męczeńską. Pam. 24 lutego

-►/, 245.

Maciej. — (1557 — 1619), cesarz rzym.-niem. od r. 1612, syn cesarza Maksymiliana II Habsburga; walczył ze swym bratem Rudolfem; usiłował napróżno pośredniczyć m. protestantami i katolikami.

Maciej Korwin — (1443 — 1490), król węg. od 1458 i czes. od r. 1469, syn Jana Hunya-dy’ego. Po walkach z Jagiellonami o tron czes. i węg. zatrzymał tron węg., Morawy, Śląsk i Łużyce (pokój w Bernie 1478). W wojnach z Fryderykiem III zdobył Wiedeń, część Austrii i Styrii (1485). Walczył zwycięsko z Turkami ; założył uniwersytet w Preszburgu i bibliotekę w Budapeszcie.

Maciejka -> Lewkonia.

Maciejowice — m-ko w pow. garwolińskim, pamiętne klęską Kościuszki w 1794 r. 4000

mieszk.

Maciejowski Ignacy, pseud. Sewer — (1839—1901), powieściopisarz, komisarz Rządu Narodowego w 1863 r.; w swych realistycznych powieściacłi przedstawiał polską wieś, życie cyganerii i stosunki spoleczno-ekonomicz-Galicji. „Biedronie", „Bajecznie kolorowa", „Nafta".

Maciejowski Samuel — (1498—1550), biskup krakowski, kanclerz wielki koronny za Zygmunta I, protektor nauk i sztuk.

-► II, 37, 906.

Maciejowski Wacław Aleksander — (1793— 1883), badacz historii piśmiennictwa i prawa polskiego. „Historia prawodawstw słowiańskich" ii.

Maciej z Miechowa (Miechowita) — (1457 — 1523), profesor i zasłużony rektor Akademii Krakowskiej, lekarz Zygmunta Starego. Wydał 1519 pierwszy drukowany podręcznik historii Polski (do końca panowania króla Aleksandra) pt. ,,Chronica Polonorum' („Kronika Polaków").

-> II, 906, III, Ul-

Macierz Szkolna -> Polska Macierz Szkohia.

Macierzanka (Thymus) z rodziny wargowych; 35 gat. w Europie i Abisynii oraz w obszarze śródziemnomorskim, u nas 8 gat.; drobne krzewy tworzące darnie,

M. tymianek dostarcza liści używanych w medycynie i jako przyprawa.

Macierzyństwa ochrona — w prawodawstwie społecznym opieka nad matką w przewidzianym ustawą okresie przed i po urodzeniu dziecka. W okresie tym kobiety-matki otrzymują zwolnienie z pracy przed porodem (6 tygodni) i po porodzie (6 tygodni), przy ' wolno rozwiązywać ani

Mackensen August — (* 1849), marszałek niem., jeden z wodzów wielkiej wojny. Zwyciężył Rosjan w bitwie łódzkiej w r. 1914, w r. 1915 zajął Galicję i walczył w Serbii; w r. 1916 zajął Rumunię, gdzie następnie był gubernatorem do końca wielkiej wojny.

-> IV, 1336.

Mackenzie, ma'kenzi nady ; wypływa z Gór Skalistych pod nazwą Atabaski, uchodzi do Morza Arktycznego. Żeglowna w dolnym biegu przez 3 miesiące letnie. 4600 km dł., 1 750 000 km* dorzecza.

-+I, 173.

Mackiewicz Antoni x. — (1826—1863), dowódca partyzantki na Litwie w r. 1863, stracony w Kownie.

Mackiewicz Kamil — (1887 — 1931), rysownik; znane ilustracje, zwł. do książek dla młodzieży.

MacKinley William, m&k’kynly ’uyljem — (1843 — 1901), prezydent St. Zj. A. Pn. w 11. 1896—1901 (dwukrotnie); republikanin; przeprowadził ustawę o ochronie celnej. (MacKinley Bill). Zamordowany przez anarchistę.

I, 217.

MacKinley, m&k’kynly — najwyższy szczyt Ameryki Pn. w górach pd. Alaski. 6187 m wys.

MacLeod John James Richard, 'ma ’klaud dżon dżejmz 'ryczał — (* 1876), fizjolog amer. Nagroda Nobla w r. 1923 za badania nad insuliną.

Maclura (A urantiaca) krewnego morwie; rośnie w Ameryce Pn.; owocostany jadalne; bardzo odporne drewno użytkowe.

MacMahon Patrice Maurice, makmaa patris móris, ks. Magenty marszałek Francji, prezydent Francji w 11. 1873 — 1879; wyróżnił się w wojnie krymskiej i wł. (pod Magentą w r. 1859). W r. 1870 wzięty do niewoli pod Sedanem, w r. 1871 zgniótł komunę paryską.

Macon, makft — m-to fr. nad górną Saoną, 18 000 mieszk.

Macpherson James, m&k’f3:rsn dżejmz — (1736—1796), pisarz ang., autor „Pieśni Os-jana", wydanych jako oryginalny zabytek poezji gallickiej.

Maczuga — kawałek mocnego drzewa, nabijany krzemieniami lub żelaznymi ćwiekami. Broń ludów pierwotnych; używana powszechnie w strż. i śrdw.    ».

-►42.5, 814.

Maczużnik (Cordyceps) — grzyb pasożytujący na owadach i gąsienicach z klasy workowców; wyrasta w postaci kilkucentymetrowej maczugi.

-*//, labl. 91a, II. 741.

Mada — muł na dnie wód stojących, albo osad pozostały po ustąpieniu wody; stąd także nazwa gleb występujących po brzegach rzek (mady).

łoże tortur.

(* 1862), rzeźbiarz.

nazwa

1. — prow. Indyj bryt. w De-

2.

Madrygał (wł. madrigale) — 1. — nawiązujący do sielankowych poezyj trubadurów liryczny poemat z artystyczną muzyką na głos i instrumenty. Rozkwit zwł. w Florencji w XIV—XV w. 2. — balladowa pieśń chóralnia w XVI w. o cappella, w XVII w. przeważnie z instrumentalnym wstępem i przygrywkami, ulubiona forma renesansu i wczesnego baroku .

1.

hol. Madoera, wyspa hol. u brzegów Jawy, związana z nią gospodarczo i administracyjnie. Trzcina cukrowa, korzenie. 4500 km², 2 500 000 mieszk.; 2. — m-to w pd. Dekanie w Indiach Bryt. Przędzalnictwo. 182 000 mieszk.

Madagaskar — wyspa na wsch. wybrzeżu Afryki; kolonia fr. od r. 1897; we wnętrzu wyżyna, na wsch. wulkaniczne pasma górskie o silnym opadzie rocznym, z tropikalną dżunglą; na zach. suche płyty z sawannami i głęb. depresjami. Klimat (miejscami b. niezdrowy) i roślinność podzwrotnikowe. Ludność pochodzenia malajskiego. Eksport ryżu, kawy, wanilii, bydła i grafitu. 595 000 km², 3 720 000 mieszk. Stolica Tananarive, 101 000 mieszk.

IV, 1529.

Madaliński Antoni Józef - (1739-1805), generał. Po drugim rozbiorze Polski przeciwstawił się rozkazowi redukcji wojska, ruszył ze swym oddziałem z Wielkopolski do Krakowa pod rozkazy Kościuszki i rozpoczął powstanie, w którym chlubnie walczył. Więziony w Prusach do r. 1797.

Madę in..., mejd yn — ang. „wykonane w...“ napis powszechnie stosowany na towarach przeznaczonych na eksport, stwierdzający ich pochodzenie, np.: madę in Poland — wykonany w Polsce.

Madeira — największy prawy dopływ Amazonki w Ameryce Pd. Obfituje w katarakty. 1500 km dług.

Madej — wg polskich podań ludowych, rozbójnik, który dręczył swe ofiary na łożu tortur; na wieść o podobnym łożu, czekającym go w piekle porzucił rozbój i skruszony czynił pokutę. Madejowe łoże

Madera, portug. Madeira — wulkaniczna wyspa port. na Atlantyku, o łagodnym klimacie. Wywóz wina i owoców. 782 km², 212 000 mieszk. Gł. m-to Funchal. W r. 1933 przebywał na M. Marszałek Piłsudski (tablica pamiątkowa).

Madera — gat. słodkiego mocnego wina deserowego z winnic na wyspie M.

Maderna Carlo — (1556—1629), wl. architekt, jeden z czołowych przedstawicieli architektury barokowej w Rzymie. Współpracował przy budowie bazyliki św. Piotra.

Madeyski Antoni Sarkofag królowej Jadwigi i Władysława Warneńczyka w katedrze wawelskiej, popiersie Matejki i i.

Madison, 'madysn — stolica amer. stanu Wisconsin; uniwersytet. 58 000 .mieszk.

Madonna (wł. = „moja pani")

N. M. P. stosowana zwł. w sztukach plastycznych. Jako M. Matka Boża występuje najczęściej z Dzieciątkiem Jezus. Najsłynniejsze

M.: Rafaela, Diirera, van Eycka i i.

Madras

kanie; kraj górzysty na zach., nizinny na wsch. Niezdrowy klimat monsunowy; uprawa ryżu, kopalnie manganu. 368 000 km². 47 milionów mieszk., przeważnie Hindusów. Stolica M.

gł. port Wybrzeża Koromandelskiego. Ożywiony handel, przemysł bawełniany. 647 000 mieszk.

Madryt, hiszp. Madrid — stolica Hiszpanii nad rzeką Manzanares, pośród stepów Nowej Kastylii, ośrodek handlowy; gł. węzeł kolejowy Hiszpanii. Uniwersytet,. Biblioteka Narodowa i Muzeum Prado. Gł. plac: Puerta del Sol. 1 048 000 mieszk. Przemysł tytoniowy. — Znany już w VIII w., od Karola V rezydencja królewska; stolica od r. 1561.

Madura

Madziarowie, Węgrzy — ludność Węgier, pochodzenia ugrofińsk.; ciemna cera i niekiedy wystające kości twarzy. Osiedlili się w dolinie Dunaju i Cisy w końcu IX w.

Maecenas C. Cilnius — (|8 r. prz. Chr.), przyjaciel i zaufany cesarza Augusta, miłośnik sztuki i literatury. Gromadził dookoła siebie i popierał wybitnych pisarzy, m. i. Horacego i Wergiliusza. Nazwisko M. stało się synonimem opiekuna literatury, sztuki i nauki.

Maes Nicolas — (1632 — 1693), malarz hol., uczeń Rembrandta. Malował obrazy rodzajowe z życia mieszczaństwa i portrety.

Maestoso (wł.)    — majestatycznie, wspa

niale, poważnie.

Maestro (wł.) — mistrz; znakomity muzyk, kompozytor, nauczyciel muzyki, śpiewu; dyrektor opery.

Maeterlinck Maurice, ma:terlink móris — (* 1862), belg. poeta, dramaturg i filozof. Twórczość M. cechuje głęboki podkład mistyczny i symbolizm formy, Poezje, dramaty: ,,L’in-truse" („Intruz"), ,,Pelleas et MŁlisande" i i.; medytacje filozoficzne: ,,La Vie des abeilles", („Życie pszczół") i i. Nagroda Nobla w r. 1912. M. wywarł wpływ na twórczość Staffa, Micińskiego, Tetmajera i i. Tłum. polskie Kasprowicza, Langego i Przesmyckiego.

-►/, 1246, II, 155.

Mafeklng, 'm&fakyN — m-to w Kraju Przylądkowym w Pd. Afryce; siedziba władz kraju Beczuana. Tutaj w czasie oblężenia przez Burów w 1900 r. był dowódcą załogi ang. Ba-den-Powell i tu w tym czasie powstały zaczątki skautingu.

Mafia, wł. maffia — tajny związek przemytników na Sycylii na pocz. XIX w.; obecni* nazwa tajnej wpływowej grupy.

Mag -

i Persów.

kapłan, czarodziej u strż. Medów ->/, 353.

Magadan — m-to i sow. baza lotnicza na pn. wybrzeżu Mbrza Ochockiego w Zatoce Na-gajewskiej.

Magalhaes Fernao, Magellan

(1480—

1621), żeglarz portug.; przepłynąwszy Atlantyk i cieśninę (m. Ameryką Pd. a Ziemią Ognistąl nazwaną dziś jego imieniem, dotarł do Pacyfiku, przepłynął go i odkrył Mariany; zginął w walce z krajowcami na Filipinach. Towarzysze M. w r. 1522 ukończyli tę podróż, opływając po raz pierwszy ziemię dookoła.

-*///, 1035.

Magalhaesa (Magellana) obłoki — dwie mgławice w sąsiedztwie pd. bieguna nieba. Składają się z licznych mgławic i gwiazd, zlewających się dla nie uzbrojonego oka.

-*/F, 1463.

Magazynek — urządzenie łączące kilka lub kilkadziesiąt nabojów; umożliwia załadowanie większej liczby nabojów i współdziała w podawaniu nabojów do komory nabojowej. Stosowany przy karabinach, karabinach maszynowych i pistoletach. Nazwa M. jako obca zastępowanie jest obecnie terminem: łódka bojowa.

Magdalena -> Maria Magdalena.

Magdalena — gł. rzeka Kolumbii; płynie z Andów do Morza Karaibskiego. 1400 km dług., 260 000 km² dorzecza.

Magdalenki — zakon żeński zał. w XIII w. dla opieki nad upadłymi kobietami.

Magdaleński okres — ostatni okres epoki kamiennej, paleolitycznej, przypadający na ostatni okres zlodowacenia; nazwany od fr. miejscowości La Madelaine, gdzie odnaleziono wiele przedmiotów z tego okresu. W M. O. plemiona myśliwsko-rybackie wiodły ' napół koczowniczy żywot na obszarach obfitujących w zwierzynę (ren) i ryby. Wysoko postawiona technika obróbki kości i rogu. Wraz z ociepleniem się klimatu — ludność przenosi się za pn., gdzie, być może, przetrwała do dzisiaj (Lapończycy).

Magdeburg — m-to niem. nad Łabą w prus. Saksonii, u wrót do Słowiańszczyzny; odegrało wielką rolę w związku hanzeatyckim. Obecnie ważny punkt handlowy; przemysł żelazny i stalowy. 307 000 mieszk. -> III, 265 —266.

t. zw. niemieckie

Magellan -> Magalhaea.

Magellana Cieśnina — cieśnina oddzielająca Ziemię Ognistą od lądu amer. Ok. 600 km dług., 4—30 km szer.

-> I, 156, 1014, 1016, 1018, III, 1035.

Magelona, fr. Maguelonne — księżniczka sycylijska, bohaterka podania śrdw. i romansu prozą, b. popularnego w w całej Europie. Tłumaczenie polskie z XVI w.

Magenta, madżenta szech. 4 czerwca 1859 r. zwycięstwo Francuzów i Sardyńczyków nad Austriakami.

Mageró — najdalej na pn. wysunięta wyspa Norwegii z Przylądkiem Pn. 390 km².

Maggiore, madżiore (wł., fr. majeur, ma-żer) — większy, ważniejszy; w muzyce: oznaczenie skali Dur.

XV - XVII w.

m-to w pd. Wło-

renem na

na-

Magdeburskie prawo, prawo — prawo miejskie, przejęte z Magdeburga. Obok prawa chełmińskiego było podstawą ustroju miast w Polsce. (-*■ Kolonizacja).

->///, 599, IV, 181.

Magdeburskie półkule - przyrząd skonstruowany przez burmistrza Magdeburga Ottona von Guericke (1602—1686) dla demonstracji ciśnienia powietrza: szczelnie przylegające do siebie puste półkule, po wypompowaniu powietrza z wnętrza dały się rozerwać dopiero przez 8 par koni.

Świat i Życie. — V.

1.

doktryna rei. „magów", mędrców strż. Persji; często identyfikowana z nauką Zoroastra. 2. — czarno księstw o, tajemna nauka, sztuka wywoływania za pomocą tajemnych praktyk (guseł), rzekomo niezwykłych zjawisk, opanowywania przyrody oraz wpływania na ludzi i na naturę. Odróżnia się M. białą, użytkującą siły dodatnie i M. czar-n ą opartą na współdziałaniu szatana i sił nieczystych. M., traktowana jako wiedza, była rozpowszechniona zwł. w śrdw. i czasach renesansu.

Maginot Andrć, mażinó adrć

Magia

(1877-

1932), fr. mąż stanu, wielokrotny minister wojny; M. linia — linia fortyfikacyj zbudowanych na granicy niem. za ministerstwa M.

stopień naukowy, udzielany studentom przez uczelnie wyższe po ukończeniu jednego z wydziałów, złożeniu pracy naukowej i zdaniu wymaganych egzaminów.

Magistrat — organ zarządzający i wykonawczy w dawnym ustroju gmin miejskich. Obecnie — zarząd m-ta.

Magma — ognisto-płynny stop występujący w głębi ziemi pod jej powłoką skalną; stop najrozmaitszych krzemianów, w którym rozpuszczona jest pokaźna ilość ciał gazowych. Temperatura M. waha się od 1000°—1300°. Magmowe skały — skały, które powstały ze skrzepnięcia M., najbardziej rozpowszechnione w litosferze, gdyż stanowią' 95°/₀ wszystkich skał. W Polsce występują w Tatrach, Pieninach, w okolicy Krakowa, na Śląsku Cieszyńskim, w Górach Czywczyńskich i na Wołyniu.

II, 552, III, 170, 638.

Magna Charta Libertatum, ang. the Great Charter, grejt ’cza:rtar konstytucyjnych, wydanych w r. 1215 przez króla ang. Jana bez Ziemi po walce z baronami i duchowieństwem; m. i. zabezpieczała jednostce opiekę prawa i sądów i zabraniała królowi nakładania podatków bez zgody szlachty. Wydanie M. Ch. L. stanowi moment przełomowy w dziejach parlamentaryzmu; jest ona podstawowym przywilejem konstytucji ang.

III, 49, IV, 1311, 1312.

Magister

zbiór przywilejów

37

własność ma-

Magnetyczny południk

pierwiastek, srebrzysto-biały lekki metal. L. porz. 12, c. atom. 24, 32, s. chem. Mg. Miękki i mało wytrzymały na wpływy atmosferyczne, stosuje się ostatnio w postaci stopów, zwł. z glinem (-+ Magnalium). Pali się, wydzielając oślepiająco jasne światło, zw. magnezjowym; stosuje się do oświetlania fotografowanych przedmiotów (w postaci wstążki lub opiłków) oraz ogni sztucznych. W związkach występuje jako pierwiastek dwuwarto-ściowy. Siarczan MgS0₄ (gorzka sól), tlenek MgO (magnezja palona) i i. mają zastosowanie w lecznictwie.

3.

Magnolia (Magnolia)

Magnalium — stop glinu z magnezem (10 do 25°/o). Srebrno-bialy, łatwo daje się obrabiać, nie zmienia się na powietrzu ; lżejszy od glinu.

Magnes — sztaba albo podkowa stalowa lub z rudy magnetycznej naturalnej, posiadająca N własność przyciągania żelaznych przedmiotów. -> art.,, Magnetyzm", Magnes w ksztal-III, 433-446.    cie podkowy.

Magneto (iskrownik) — urządzenie do wytwarzania prądu elektrycznego wysokiego napięcia do zasilania świec silników spalinowych. Składa się z magnesów stałych, uzwojenia niskiego napięcia, przerywacza prądu i uzwojenia wysokiego napięcia. Magnesy wirują dokoła uzwojenia lub uzwojenie obraca się w ich polu magnetycznym dzięki połączeniu z silnikiem. Powstający przy tym w uzwojeniu niskiego napięcia prąd, przerywany przerywaczem, indukuje w drugim uzwojeniu prąd wysokiego napięcia.

Magnetografy — przyrządy samopiszące do pomiaru elementów magnetyzmu ziemskiego.

-► III, 449, 450.

Magnetometr — przyrząd do pomiaru natężenia pola magnetycznego ziemskiego.

-* III, 447.

Magneton — najmniejszy możliwy moment magnetyczny, moment elementarnego magnesu, „atom" w sensie magnetycznym. -r II, 442, 445.

Magnetyczna deklinacja (zboczenie) -* Deklinacja.

III, 446, 447, 448.

Magnetyczna histereza -> Histereza.

Magnetyczna (magnesowa) igła — magnes w postaci cienkiego, lekkiego pręcika stalowego, zawieszonego w obracalny sposób; ustawia się w polu magnetycznym ziemskim w określonym kierunku. Stosuje się w kompasach i innych przyrządach magnetycznych.

Magnetyczna indukcja Indukcja magnetyczna.

Magnetyczna inklinacja (nachylenie) Inklinacja. -> III, 446, 447.

Magnetyczne bieguny — punkty przy końcach magnesów, wykazujące własności magnetyczne w najsilniejszym stopniu. Każdy magnes ma dwa bieguny, pn. i pd. -> art. ,, Magnetyzm" III, 433 — 446. M. B. ziemskie ->■ Bieguny magnetyczne ziemskie.

—► III, 455.

Magnetyczne pole — przestrzeń, w której daje się stwierdzić działanie sił magnetycznych.

art. ,, Magnetyzm", III, 433 — 446, II, 172 — 174, IV, 522, 526. M. P. ziemskie -* art. ,, Magnetyzm ziemski", III, 446 — 459.

Magnetyczny moment gnesu, od której zależy moment obrotowy siły, działającej na magnes wychylony z położenia równowagi w polu magnetycznym. -* art. ,, Magnetyzm", III, 433—446.

płaszczyzna

pionowa poprowadzona w kierunku, w jakim ustawia się w danym punkcie ziemi igła magnetyczna.

-*///, 446.

Magnetyt, żelaziak magnetyczny lub czarny — minerał magnetyczny, tlenek żelaza, Fe₃0₄. Jedna z najlepszych rud żelaza. Często posiada własności magnetyczne; barwa że-lazisto-czarna z odcieniem niebieskawym. Największe skupienia M. w Szwecji, St. Zj. A. Pn., na Uralu.

-* II, 914.

Magnetyzm — zdolność przyciągania żelaza i niektórych innych ciał, wykazywana przez magnesy naturalne lub sztuczne. -> art. III, 433-446: II, 165-166, 366-367. M. ziemski — M. wykazywany przez ziemię, wyrażający się nadawaniem określonego kierunku swobodnie zawieszonej igle magnetycznej.

~>art. III, 446-459.

Magnetyzm zwierzęcy — wg. pseudonaukowych teoryj Mesmera tajemna siła zbliżona do magnetyzmu, występująca u ludzi i zwierząt. (-> Mesmeryzm).

Magnez

-+/, 938, II, 1272, III, 1068, 1073, 1074, 1075, IV, 419, 483, 1425, 1520.

Magnezja — 1. — górzysty płw. we wsch. Tesalii w Grecji. 2. — tur. m-to w Anatolii zach., z przędzalniami bawełny. 29 000 mieszk.

m-to strż. Grecji nad rzeką Meander, miejsce śmierci Temistoklesa.

Magnezja — węglan (M. biała) lub tlenek (M. palona) magnezu. Tlenek M. stosuje się w lecznictwie jako odtrutka na kwasy.

Magnezjowe światło -> Magnez.

Magnificat (anima mea Dominum, łac. — uwielbiaj, duszo moja, Pana) — psalmiczna modlitwa dziękczynna, gł. składnik liturgii wieczornej; w muzyce kościelnej często opracowana w formie hymnu.

Magnificencja (z łac. = wzniosłość) — tytuł rektorów wyższych uczelni.

Magnitogorsk — nowo zał. sow. m-to górnicze na Uralu pd. u stóp Góry Magnitnej, z wielkimi złożami żelaza. Liczne huty żelazne. 211 000 mieszk.

rodzaj krzewów pokrewnych jaskrom; 30 gat. w tropikalnej

na

-> 7, 796, 798.

prz. Chr. a I w. po Chr.

Maharadża (sanskryckie = wielki król) tytuł władcy w Indiach.

Mahatma —

II

oraz

Bel-

drewno różnych drzew Afryki i Ameryki środk., o barwie brunatno-czer-wonej, nadzwyczaj wytrzymałe i twarde. Służy do wyrobu kosztownych mebli oraz for-nierów.

Mahrburg Adam

i wsch. Azji oraz w Ameryce Pn.; często hodowane zwł. M. Yulan, o dużych białych i biało-różowych wonnych kwiatów rozwijających się przed ukazaniem się liści.

Magnuszewski Dominik — (1810—1845), powieściopisarz i dramaturg, autor trylogii historycznej : ,,Niewiasta polska w trzech wiekach".

Magot (Macacus inuus L.) — gat. małp wą-skonosych z rodziny koczkodanów. Żyje w okolicach górzystych pn. Afryki i na skałach Gibraltaru (jedyna małpa europ.). Żywi się pokarmem roślinnym i owadami.

Magura Orawska — długi grzbiet karpacki prawym brzegu Orawy (Czechosłowacja) do 1345 m wys.

Magura Spiska — grzbiet m. Dunajcem i Popradem (Czechosłowacja); odgranicza tzw. Zamagurze, część Spiszą, gdzie w r. 1920 miał się odbyć plebiscyt. Do 1267 m wys.

„Mahabharata“ — narodowa epopeja ind., złożona z szeregu opowieści powstałych m. IV w. prz. Chr. a IV w.; odzwierciedla zacięte boje w rodzie Bharata; najbardziej znane opowieści M.: ,,Bhagawatgita", „Nala i Damayan-ti“, ,,Savitri".

Mahajana — odrębny kierunek buddyzmu, powstały w wyniku jego hinduizacji m. I w.

7, 830-831.

hinduski tytuł braminów i w ogóle ludzi oświeconych.

Mahdi (ar.) — wg. islamu potomek Mahometa, oczekiwany muzułm. mesjasz.

Mahdi, właśc. Mahomet Ahmed — (1840 — 1885), wódz powstańców sudańskich, ogłosił się M. i założył zakon mahdystów. Rozbił wojska egips. i ang., zdobył Chartum i Om-derman. Państwo mahdystów przestało istnieć w r. 1899. Na tle wojen M. rozgrywa się akcja ,,W pustyni i w puszczy" Sienkiewicza.

Mahć, mać — kolonia fr. i port na Wybrzeżu Malabarskim w Dekanie. 59 km², 12 000 mieszk.

Mahler Gustaw - (1860-1911), austr. dyrygent i kompozytor; 9 symfonij (dziesiąta nie dokończona).

Mahmud — imię sułtanów tur. 1. — M. I — (1696-1754), sułtan od r. 1730; prowadził pomyślne wojny z Austrią i Rosją, zyskał część Bośni i Serbii z Belgradem. 2. — M.

(1785—1839), sułtan od 1808 r. Za jego panowania Turcja utraciła Grecję i Egipt uniezależniła się Serbia. M. II dążył do europeizacji kraju.

Mahomet (Mohammed, ar. = uwielbiany) (ok. 571 —632), założyciel islamu; z rodu Ko-rejszytów w Mekce. Mając lat czterdzieści, rozpoczął nauczanie. Prześladowany przeniósł się w r. 622 z Mekki do Medyny. (->Hedżra). W r. 630 zdobył Mekkę i zmusił mieszkańców do przyjęcia islamu. Po pokonaniu plemion

Hawasin stał się M. władcą całego płw. Zmarł w Medynie, czczony jako prorok Allaha. Proroctwa jego i wypowiedzi zostały spisane w księdze Koranu.

art. „Islam", III, 1006-1018; I, 257.

Mahomet, Mehmed — imię kilku sułtanów tur. 1. — M. II Wielki — (1430—1481), sułtan od r. 1451, twórca potęgi tur.; w r. 1453 zdobył Konstantynopol; zawojował Serbię (prócz gradu), Bośnię, Hercegowinę i Grecję; walczył zwycięsko z Genuą, Wenecją i Tatarami. Prawodawca, opiekun nauk i sztuk. -> I, 731. 2. - M. IV - (1641-1691), sułtan w 11. 1648—1687; pokonany w r. 1683 przez Jana Sobieskiego pod Wiedniem; w wojnie ze św. Ligą utracił Węgry i Peloponez; zmarł w więzieniu. 3. — M. V — (1844—1918), sułtan od r. 1909 po upadku Abdul Hamida II; podlegał wpływom młodoturków. Za jego panowania nie udane wojny z Włochami (1911 — 1912) i państwami bałkańskimi (1912—1913); po wybuchu wielkiej wojny przystąpił do państw centralnych. 4. — M. VI — (1861 — 1926), brat poprz., panował w 11. 1918—1922; ostatni sułtan tur., zdetronizowany i wygnany.

Mahometanizm Islam.

Mahonia — rodzaj drzew pokrewnych berberysowi; 37 gat. występuje gł. w Meksyku wsch. i pd. Azji; nitki pręcikowe przy podrażnieniu poruszają się; gat. pn.-amer.: Mahonia aąuifolium o liściach zimozielonych często sadzony w parkach.

Mahoń

(1855-1913), filozof i pedagog, pozytywista, głoszący w Polsce koncepcję filozofii naukowej.

Maillol Aristide, majol aristid — (* 1861), rzeźbiarz fr. Dzieła M., przeważnie akty kobiece, charakteryzuje spokojne, klasyczne ujęcie. -

Małne, mejn — stan w St. Zj. A. Pn. nad Atlantykiem, z ludnością kat., w pn. części pochodzenia fr. Lasy. Przemysł drzewny. 86 000 km², 797 000 mieszlc., w tym 3000 Polaków. Stolica Augusta.

Małne de Błran, Franęois Pierre, món da bira frasua pjer — (1766—1824), filozof fr.; głosił pogląd zw. spirytualizmem dynamicznym : o istnieniu zewnętrznego świata przekonujemy się dzięki działaniu sił wywołujących w nas wyobrażenia.

Maintenon Franęoise d’Aubignć, mdtanó frasuaz dóbinjć markiza, — (1635 —1719), kochanka, później potajemnie poślubiona żona Ludwika XIV. Wywierała wielki wpływ polit. na króla (m. i. odwołanie edyktu nantej-skiego).

Mainz -> Moguncja.

(1892-1930),

(1442-1497),

(1858-1922), etno-

(1832-1897), członek

m-to sow. u stóp pn.-zach. Kaukazu; złoża nafty, przemysł leśny i tytoniowy. 53 000 mieszk.

Majmon Salomon żyd., urodzony na Litwie, piszący po niem.; gruntowny badacz i krytyk Kanta

Majmonides Mojżesz — (1135 — 1204), teolog i uczony żyd., urodzony w Kordubie w Andaluzji. W dziełach pisanych po ar. i hebr. dał systematykę judaizmu talmudycz-nego, opierając się na filozofii Arystotelesa; wpłynął na filozofię śrdw.

Majolika

największa

Maisons Lafitte, mćzó lafit -- przedmieście na pn.-zach. Paryża; willowa dzielnica letniskowa; tor wyścigów konnych.

Maistre, mćstr — 1. — Joseph Marie de, żózćf mari da — (1754—1821), pisarz i dyplomata fr., konserwatysta, zwolennik nie ograniczonej świeckiej władzy kościoła kat. -> III, 41, 42. 2. — Xavier, ksawjć — (1763 — 1852), brat poprz., pisarz fr., autor opowiadań ,,Le Voyage autour de ma chambre" („Podróż dookoła mego pokoju"), odznaczających się umiarkowanym sentymentalizmem i jasnością stylu.

Maja — 1. — w podaniach gr. córka Atlasa, kochanka Zeusa, matka Hermesa; 2. — rzym. bogini rolnictwa, później utożsamiana z gr. Mają. 3. — bogini ind.; stworzyła świat zewnętrzny, wg. wierzeń ind. pozorny i złudny; stąd zasłona M. — świat zewnętrzny zakrywający świat idealny.

Majakowskij Władimir ros. poeta, przywódca futurystów. W swej poezji („Obłok w spodniach", „Poezje") wprowadzał rytm i wyrażenia mowy potocznej; piewca rewolucji i komunizmu (poemat o rewolucji światowej: „150 milionów"). Popełnił samobójstwo.

Majano Benedetto da rzeźbiarz i architekt florencki, twórca Palazzo Strozzi we Florencji.

Majer Józef — (1808—1899), fizjolog i antropolog, długoletni prezes Akademii Umiejętności w Krakowie. Był jednym z twórców podstaw antropologii.

Majeran, majeranek (Origanum majerana) — gat. rośliny zielnej z rodziny wargowych; pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego i z Azji pd.-zach.; używany jako przyprawa i w medycynie.

Majewski Erazm graf, socjolog, ekonomista, archeolog i przyrodnik. Liczne prace naukowe i popularne powieści: „Doktor Muchołapski" i „Profesor Pr zedpotopowicz' ‘.

Majewski Karol Rządu Narodowego w r. 1863, aresztowany w r. 1864 i zesłany do Rosji.

Majkop (1754-1800), filozof wyroby ceramiczne, pokryte kolorowymi glazurami, wypalane. Nazwa od wyspy Majorca, gdzie w śrdw. wyrobem M.

trudnili się Maurowie. Słynne M. wł. z XV i XVI w., wyrabiane w Urbino, Gubbio, Ca-stel-Durante i i.    -*■ II, 490, III, 170.

Major — najniższy stopień w grupie oficerów sztabowych. (-*■ Stopnie wojskowe).

Majorat — zasada prawa spadkowego, wg której dobra nieruchome dziedziczy najstarszy potomek, zazwyczaj najstarszy syn; także nazwa objętych M. dóbr. M. nie może być podzielony, obciążony długiem, ani odstąpiony komu innemu.

Majordomowle — pocz. w państwie frankońskim najwyżsi urzędnicy dworscy, zarządzający pałacem królewskim, dworem, skarbem, służbą; z czasem wszechwładni rządcy całego państwa frankońskiego; jeden z nich, Pepin Mały z rodu Karolingów, uzyskał w r. 753 tytuł króla.

Majorka, hiszp. Mallorca wyspa z hiszp. Balearów; ogrodownictwo. W r. 1837 przebywał tam Chopin. 3500 kmł, 300 000 mieszk. Stolica Palma.

Majorowa tonacja — to samo, co tonacja w skali Dur.

Majowe święto robotnicze — święto proletariatu, od r. 1890 obchodzone corocznie w dniu 1 maja W Trzeciej Rzeszy obchodzone przez cały naród niem. jako narodowe święto pracy.

Majowie — plemię ind. w Ameryce Środk. i w Meksyku, gł. mieszkańcy Płw. Jukatan. Przybyli z pn. w V w., posiadali znaczną kulturę w czasach podboju hiszp.

-> I, 180, II, 964-965, IV, 77.

Majownik, konwalijka (Majanthemum bifolium) — gat. rośliny kłączowej z rodziny liliowatych; rośnie w lasach liściastych; wytwarza z kłącza drobne pędy nadziemne, posiadające 2 liście jajowate i drobne białe, wonne kwiaty.

Majowy przewrót — powszechnie przyjęta nazwa zamachu stanu dokonanego przez Marszałka Piłsudskiego na czele wiernych mu oddziałów wojska 12 maja 1926 r. Po trzydniowej walce z oddziałami wojska stojącymi po stronie rządu Marszałek opanował Warszawę; rząd Witosa ustąpił, a ówczesny prezydent Stanisław Wojciechowski zrzekł się swej godności. Po nie przyjęciu wyboru na Prezydenta przez Marszałka Piłsudskiego, Zgromadzenie Narodowe dnia 1 czerwca wyniosło na tę godność prof. Ignacego Mościckiego.

->///, 994, 1255, 1256.

Majster — rzemieślnik uprawniony przez cech do samodzielnego wykonywania zawodu; kierownik pewnego działu produkcji w przedsiębiorstwie przemysłowym.

Majstersztyk (z niem Meisterstiick) — 1. — wzorowo wykonany przez rzemieślnika cechowego przedmiot, składany przy wyzwolinach jako dowód uzdolnienia do samodzielnego wykonywania zawodu. -> I, 863. 2. — arcydzieło.

kuły.

Ab

pospolity M. lekarski o kwia-

styl mowy lub

Makimono

-* / V, 250, 257.

gat.

ptaków z rodziny łuszczaków, rzędu wróblo-watych. Żyje w Europie i zach. Azji, w Polsce pospolita. Śpiew melodyjny. Większość osobników odlatuje jesienią na pd.

Mąko watę (Papaveraceae) — rodzina roślin okrytonasiennych klasy dwuliściennych, wol-nopłatkowych; ok. 600 gat. gł. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli.

Makowski Wacław

m-to i letnisko

świat wewnętrzny czło-

o przewagę we Włoszech. Przez małżeństwo z Marią Burgundzką pozyskał dla Habsburgów Niderlandy. Szczęśliwymi ożenkami syna Filipa i wnuka Ferdynanda (z Anną, córką Władysława II Jagiellończyka) pozyskał dla Habsburgów dziedzictwo hiszp. oraz tron węg. i czes. Za jego panowania odpadła od Niemiec Szwaj-

Majuskuły — wielkie litery; pierwsze druki składano wyłącznie M., potem dopiero wprowadzono również małe litery, t. zw. minus- u ->/. 7. .

Majzels Ber — (1798—1870), rabin, działacz patriotyczny, na sta-nowisku rabina Warszawy uczestnik powstania styczniowego.

Mak (Papcwer) — rodzaj roślin lv zielnych z rodziny makowatych; około 100 gat. gł. w obszarach v A fl umiarkowanych pn. półkuli; po-siadają sok mleczny, barwne duże kwiaty i owoce-torebki, tzw. makówki; M. polny chwast;

tach białoróżowych lub fioletowych, uprawiany zwł. w Chinach, 711 Indiach i Azji pd.-zach.; nasiona

M. używane jako przyprawa; z soku mlecznego niedojrzałych makówek otrzymujemy opium ; z nasion oleje, stosowane m. i. przy wyrobie farb.    Maiuskułv

-"I■ 22*. I*. IIIO. HM- 1 .gS5£p„.

Makadamizacja. od nazwi- chr.); li. rzymska szkoc. wynalazcy Mac Ada- skie>. kute w k£)-ma (1757—1836) — sposób bu- blii'ulfilasa; IV. dowy nawierzchni dróg z mocno anglosaskie (VIII ubitego tłucznia (żwiru).    * IX w.); V. pół-

Makak (Cynomolgus) - ro- (z nCX°e7u “wćze-dzaj małp wąskonosych z ro- snego gotyku); VI. dżiny koczkodanów. Zamieszku- włoskie (z r. 1530) je pospolicie pd.-wsch. Azję. yil^Tszpańsklej Znane gat.: M. jawajski (C. kute w kamieniu fascicularis Raffl.); M. ban- (XV w.); VIII. dar (C. sinicus I,.), święta franc^¹® ( małpa Hindusów. ->///, 474.

Makalla — gł. port Hadramautu na pd. wybrzeżu Arabii. 18 000 mieszk.

Makarewicz Juliusz — (* 1872), prawnik, członek Komisji Kodyfikacyjnej. Napisał „Polskie prawo karne", „Przebudowa społeczna" i i.

Makaronizm — wtrącany do mowy ojczystej wyraz lub zwrot w języku obcym; stąd makaroniczny styl pisma, nadużywający obcych słów i zdań. Występował w literaturze b. wielu narodów, zwł. w okresach jej upadku lub silnych wpływów obcych. W literaturze polskiej M. znajdujemy u pisarzy XVII i XVIII w. (łac., fr.), rzadziej w w. XVI (łac.., wł.).

Makart Hans — (1840—1884), malarz austr.; kompozycje historyczne pełne szczegółów dekoracyjnych ; wpłynął decydująco na styl dekoracji wnętrz i sztukę stosowaną: t. zw. makar-towskie pokoje, pełne najróżniejszych artystycznych drobiazgów, bukietów z suszonych roślin (bukiety makartowskie) itd.

Makassar — stolica i gł. port Celebesu. Wywóz kauczuku, kopry i tytoniu. 87 000 mieszk.

obraz rolkowy w Chinach i Japonii; ogląda się go na stole lub podłodze w odróżnieniu od obrazów wiszących na ścianie, t. zw. kakemono.

Maklakiewicz Jan — (* 1899), kompozytor. Utwory chóralne, pieśni solowe, ilustracje do dramatów i filmów, koncert fortepianowy, wiolonczelowy i skrzypcowe.

Makler — zawodowy pośrednik przy zawieraniu transakcyj handlowych, za co pobiera t. zw. kurtaż; bywają M. giełdowi, okrętowi, towarowi, ubezpieczeniowi itd.

-> II, 592, III, 8.

Makolągwa (Linota cannabina L.)

(* 1880), prawnik i polityk, minister sprawiedliwości w 11. 1922 — 1923 i 1926, współtwórca konstytucji kwietniowej. Od r. 1935 wicemarszałek senatu.

Maków Mazowiecki — m-to pwt. w woj. warszawskim. 7000 mieszk.

Maków Podhalański

w pwt. wadowickim. 4000 mieszk.

Makrela (Scomber scomber L.) — ryba morska z rodziny Scombridae; występuje w Bałtyku, Morzu Niem., u wybrzeży europ. Atlantyku i w Morzu Śródziemnym. Grzbiet ciemnozielony, prążkowany, boki i brzuch złotawo-perłowe. Długość do 60 cm. Cenne mięso.

Makrokosmos (z gr. makrós = wielki i kósmos — świat) — wszechświat, natura; to, co nas otacza. Opp. mikrokosmos (z gr. mi kr ós — mały) wieka; to, co w sobie zamykamy.

Makropod (Macropodus uiridiarualus La-cćp.) — ryba słodkowodna labiryntowa, z rodziny Osphromenidae. M. żyją w Chinach, hodowane w akwariach jako ozdobne. W okresie rozrodczym budują gniazdo z piany i tam składają ikrę. Samce opiekują się potomstwem.

Maksymilian — imię wielu panujących.

Cesarstwo Rzym. Narodu Niem. 1.: —

M. I Habsburg — (1459 — 1519), cesarz od r. 1493, syn Fryderyka III, reformator sądownictwa. Na sejmie w Wormacji w r. 1495 przeprowadził t. zw. „wieczysty pokój" wśród panów niem.; walczył bez powodzenia z Karolem VIII i Ludwikiem XII

II, 772, 777, 904. 2. - M. II

Malakka — 1. — port ang. na Płw. Malaj-skim, niegdyś ważny punkt handlowy, podupadł wskutek konkurencji Singapore. 36 000 mieszk. -* I, 467, 468. 2. — cieśnina dzieląca Sumatrę od Płw. Malajskiego. -> I, 1014. 3. -*■ Malajski Półwysep.

M&lar

szw. pod Sztokholmem. 1150 km*.

Malaria, zimnica

nych, wywoływanych przez swoiste pierwotniaki (Haemamoeba, Plasmodium malariae). Zakażenie następuje przez ukłucie pewnych gat. komara; pasożyty dostają się do czerwonych ciałek krwi ludzkiej i rozmnażają się tam co pewien czas, powodując periodyczne ataki. M. występuje w postaci wysokiej gorączki, połączonej z dreszczami i bólem głowy; atak trwa ok. 5 godzin, po czym ciepłota spada poniżej normy. M. towarzyszy powiększenie śledziony. Szczególnie złośliwa jest M. podzwrotnikowa, prowadząca do niedokrwistości zielony barwnik i wyniszczenia. Swoistym lekiem przeciwko M. syntetyczny, pochodna trójfenylometanu; bar-    jest chinina. Zapobieganie przez osuszanie

wi bezpośrednio wełnę i jedwab, bawełnę na    t. zw. okolic malarycznych, bagnistych,

zaprawach.    Malarstwo — wielki dział sztuk plastycz-

Maladetta — najwyższa grupa Pirenejów "nych, w którym gł. tworzywem są farby. -*-art. w Hiszpanii, do 3404 m wys.    „ Malarstwo", III, 459—473; „Kkspresjonizm"

(* 1884), poeta,

ind.

caria. „Ostatni rycerz", opiekun humanistów, pisarz i muzyk.

Habsburg - (1527-1576), od r. 1562 król czeski i węg., od 1564 cesarz rzym. Kandydował na tron polski w r. 1575. Dążył do złagodzenia sporów rei.

Bawaria: M. I — (1573—1651), elektor od r. 1597, przywódca Ligi Kat. w r. 1609. Po zwycięstwie nad Czechami pod Białą Górą uzyskał elektorat i.Górny Palatynat. Przyczynił się do upadku Wallensteina. 2. — M. I. Józef — (1766—1825), elektor od r. 1799: jako sprzymierzeniec Napoleona w r. 1806 uzyskał tytuł królewski; w r. 1813 przeszedł na stronę przeciwników Napoleona; w roku 1818 nadał Bawarii ustrój konstytucyjny.

Meksyk: M. Austriacki - (1832-1867), brat cesarza Franciszka Józefa, cesarz meksyk, od r. 1864 za poparciem Napoleona III. Rozstrzelany przez powstańców meksyk.

Maksymilian — (J* 1618), arcyksiążę austr., syn cesarza Maksymiliana II. W oparciu o ród Zborowskich pretendował do korony polskiej. Został pokonany i wzięty do niewoli przez Zamoyskiego pod Byczyną w r. 1588.

Maksymum barometryczne    Ąnty-

cyklon.

Maksym Wyznawca, św. — {f 662), opat klasztoru w Skutari, jeden z największych teologów VII w.; rozwinął zasady mistyki chrześcij.

Makuchy (wytłoki) — odpadki z nasion lnu, konopi, rzepaku i inn. nasion oleistych po wytłoczeniu z nich oleju. Służą jako doskonała treściwa pasza dla bydła.

Makuszyński Kornel członek P.A.L. (od r. 1937); reprezentuje w literaturze polskiej specjalny rodzaj na wskroś lirycznego i przepojonego szczerym uczuciem, a jednocześnie swobodnie wesołego humoru. Poezje: „Pieśń o Ojczyźnie", „Piosenki żołnierskie" i i., powieści: „Słońce w herbie", „Perły i wieprze", „Po mlecznej drodze", „Człowiek znaleziony w nocy", i i., humoreski, liczne utwory dla młodzieży („Bardzo dziwne bajki", „Bezgrzeszne lata" i i.).

Malabarskie Wybrzeże — pd.-zach. wybrzeże Dekanu.

-* II, 971.

Malachit — minerał, zasadowy węglan miedzi, Cu CO, . Cu (OH,), produkt wietrzenia kruszców miedzi pod wpływem wody i powietrza. Daje się dobrze szlifować, posiada piękną barwę zieloną; używany jako kamień zdobniczy. M. występuje u nas na Miedzianej Górze i w Miedziance koło Kielc.

Malachitowa zieleń

Malaga — port hiszp. w Andaluzji w ujściu rzeki Guadalmedim; wywóz win. Przemysł bawełniany. 188 000 mieszk. -* II, 851.

Malaga — 1. — słodkie, gęste, aromatyczne wino deserowe z Malagi. 2. — suszone ciemne winogrona.

Malajowie — ludność Archip. Malajskiego i pd.-wsch. Azji. Wzrost średni. Czaszki od długogłowych do krótkogłowych. Cera jasno-brązowa. Włosy czarne, oczy czarne z fałdą mongolską. Twarze szerokie o wystających kościach policzkowych, nosy płaskie. Są prawdopodobnie jednym ze starszych odgałęzień typu mongoloidalnego i posiadają cechy tego typu bardziej zatarte. Prymitywne rolnictwo. Uprawa ryżu. Wvznają islam. Silne wpływy kultury ^ I, 320, 465, II, 1087, 1V, 540.

Malajski Archipelag ->■ Sundajskie Wyspy.

-* I, 468, III, 1030.

Malajskie Państwa, ang. Malay States, ma’lej stejts — dziewięć udzielnych sułtanatów pod protektoratem ang. na Płw. Malak-ka. 128 000 km*, 3 468 000 mieszk., największe m-to Kuala Lampur.

Malajski Półwysep, Malakka — pd. cypel Indyj Zagangesowych m. Zatoką Bengalską, Cieśniną Malajską i Morzem Pd. Chińskim; przynależy do Birmy, Syjamu, Państw Malaj-skich i kolonii bryt. Straits Settlements. Góry i lasy w głębi, brzegi płaskie; zamieszkały przez Malajów; w lasach ludność pierwotna: negryci Semang i mongoloidzi Sakai, w centrach handlowych kupcy i kulisi chińscy i ind. oraz biali. Złoto i cyna, wielkie plantacje kauczuku. Ok. 250 000 km*. 6 000 000 mieszk.

nadbrzeżne malownicze jezioro grupa chorób zakaź-

Mala&pina — wielki lodowiec u stóp Góry św. Eliasza na Alasce; pow. ok. 4000 km².

Malatesta — możny ród wł. kondotierów w śrdw. (XIV —XV w.).

Malbork, niem. Marienburg — m-to w Prusach Wsch. nad Nogatem, dawny gród krzyżacki i stolica Zakonu w 11. 1309—1457, dziś podupada. Wielki gotycki zamek krzyżacki z XIII w. 25 000 mieszk.

Malczewski Antoni

-> I, 119.

2.

stolica

(1872-1922), jeden z twórców P. P. S., legionista. Kilkakrotnie więziony przez Rosjan i zsyłany. Malinowski Bronisław

(1815-1890), inżynier, twórca kolei z Callao do Montanii w Andach w Peru.

-*■ IV, 256.

II, 154-160; „Florencja", 11,370-384; „Impresjonizm", II, 943 — 949; „Niderlandzka sztuka", III, 902 — 909; „Renesans", IV, 568 — 578; „Style", IV, 946—961; „Sztuka polska", IV, 234-249; I, 571, 572-573, 741, II, 452-453, 710, 860-862, 939-940, 1015, IV, 608-610, 957-958, 1239-1240, 1281-1282, 1325-1326, 1574-1576.

(1793-1826), poeta romantyczny, z t. zw. „szkoły ukr.‘‘, krze-mieńczanin; w 11. 1811 — 1815 służył w wojsku, w 11. 1815—1820 przebywał za granicą; w Wenecji poznał Byrona; zmarł w zapomnieniu i nędzy. Autor jedynego utworu: powieści poetyckiej „Maria" (1825) o wys. wartości artystycznej, osnutej na tle nieszczęśliwego małżeństwa Szczęsnego Potockiego z Gertrudą Komorowską. „Marię" przenika liryzm, smutek i melancholia; chrześcij. pesymizm — wyrazem poglądu na świat M. „Maria" należy do największych arcydzieł polskiego romantyzmu.

Malczewski — 1. — Jacek (1855—1929), malarz, uczeń Matejki. Obrazy jego są symboliczne w treści, pod względem formalnym — ujęte realistycznie. We wcześniejszym okresie twórczości tematy z dziejów Polski porozbio-rowej i z „Anhellego", („Śmierć Elenai", „Wilia zesłańców"), w późniejszym — symbolika wewnętrznych stanów artysty. „Śmierć", „Złudzenie", „Artysta", „Chimera". -+ I V, 60, 247.

Rafał — (* 1892), syn poprz., malarz i»*pisarz. Gł. krajobrazy tatrzańskie.

Malebranche, Nicole, malabrasz nikol — (1638-1715), filozof i teolog fr., uczeń Karte-zjusza; twierdził, że poznanie opiera się nie na wrażeniach zmysłowych i władzach rozumu, lecz na działaniu Boga na duszę.

Malediwy, ang. Maldives, ’m&ldajwz — archipelag koralowy na Oceanie. Ind. pod protektoratem ang., przynależny jako udzielny sułtanat do Cejlonu. Wino palmowe, ryż, olej kokosowy. 300 km², 80 000 mieszk. Gł. port Małe.

Malesherbes Chrćtien, malzćrb krćtje — (1721 — 1794), polityk fr., min. spraw wewnętrznych Ludwika XVI, zwolennik reformy. Obrońca króla w jego procesie, zgilotynowany.

Malewski Franciszek — (1800—1870), filareta, zesłany z Mickiewiczem do Rosji; założyciel „Tygodnika Petersburskiego".

Malherbe Franęois, malćrb frasua — (1555 — 1628), poeta i reformator poezji fr.;

walczył o czystość języka, jasność stylu i prawidła techniczne. Dał podstawy pseudokla-sycznej szkole fr.

Malina (Rubus) — rodzaj roślin z rodziny różowatych; 200 gat. roślin zielnych lub krzewów, przeważnie o kolczastych pędach, liściach pierzastych, pięciodzielnych; owoce pestkowce tworzą owocostany; M. uprawiane w ogrodach pochodzą od gat. M. właściwej (Rubus idaeus), pospolitej w lasach i zaroślach. Należą tu również jeżyny.

Malines,. malin, flam. Mechelen kościelna Belgii, siedziba prymasa; kwitło w śrdw. Wyrób koronek. 61 000 mieszk.

Maliniaki — wielkie luźne głazy w górach, najczęściej na stokach. Produkt wietrzenia.

Malinowski Aleksander

(* 1884), etnolog, pracujący w Anglii; znawca ludów Nowej Gwinei i Melanezji.

Malinowski Ernest

-► I, 167.

Malinowski Marian (pseud. Wojtek) — (* 1876), działacz P. P. S. i P. O. W., zesłany na Sybir w 11. 1906—1914. Członek rządu lubelskiego w r. 1918. Po r. 1926 przeszedł do obozu Marszałka Piłsudskiego.

Malinowski Stefan — (* 1887), kompozytor popularnych pieśni i utworów fortepianowych, kompozycyj kameralnych i i ; melodyjna operetka „Kwiat paproci".

Malipiero Francesco — (* 1882), wł. kompozytor i muzykolog; jeden z najradykalniej-szych przedstawicieli nowego stylu; utwory orkiestrowe, kameralne, liczne opery i i.

Maliszewski Witold — (* 1873), kompozytor, przedstawiciel muzyki symfonicznej. Symfonie, muzyka kameralna, 2 opery-balety, uwertury i i.

Mallarmć Stćphane, malarmć stśfan — (1842 — 1898), poeta fr., przywódca i najznakomitszy przedstawiciel szkoły symboli-stów. Poezje M. (zbiór: „Vers et prose"), o pięknej formie, cechuje wielka subtelność.

Mallorca -► Majorka.

Malmaison, malmćzó — wiejska rezydencja w dep. fr. Seine et Oise. o 13 km od Paryża. Zamek z XVIII w. był ulubioną rezydencją i miejscem zgonu cesarzowej Józefiny. Obecnie muzeupi pierwszego cesarstwa.

Malmćdy, malmćdi — m-to wsch. Belgii, wraz z okręgiem Neaux przyłączone w 1920 r. z Niemiec. 5000 mieszk.

MalmS — gł. port pd. Szwecji nad Sun-dem, stolica prow. Malmóhus. Przemysł bawełniany i maszynowy; kościół św. Piotra z 1319 r., pałac Malmóhuse z XV w. 128 000 mieszk.

Malpighi Marcello — (1628—1694), anatom i lekarz wł.; odkrywca naczyń włosowatych;

cukier słodowy; występuje w słodzie. -+ IV, 1256, 1265, 1266, 1267, 1496.

Maltuzjanizm — doktryna głoszona przez Malthusa, zalecająca powściągliwość moralną przez opóźnianie małżeństwa aż do chwili, gdy małżonkowie będą mieli zapewnioną możność materialną wychowania pięciorga lub sześciorga dzieci.

opracował również anatomię roślin. M.cewki-rurkowate narządy wydalnicze owadów i niektórych stawonogów.

Malraux Andrć, malró 5drć — (* 1895), pó-wieściopisarz fr. o ideologii komunistycznej, autor świetnych pod względem artystycznym

powieści: „Condition humaine" („Dola czlowie- generał. Walczył w powstaniu kościuszkowskim, cza“), „Le tempa du mipria" („Czasy pogardy"), potem w legionach. W r. 1815 komendant „La voie royale" („Droga królewska") i i.    Modlina. W r. 1831, od sierpnia wódz naczelny

Malstr&m — lokalny prąd morski zach. powstania. Po powstaniu na emigracji, wybrzeża Norwegii m. Varó i Mashenasó.

Malta — wyspa na Morzu Śródziemnym;    marszałek sejmu wielkiego; przywódca stron -

ang. kolonia koronna, baza flotowa z ludnością    nictwa patriotycznego, wraz z Potockim

pochodzenia wł. Kraj rolniczy. Z sąsiednimi    i Kołłątajem główny twórca konstytucji trze-

wysepkami 316 km®, 248 000 mieszk. Stolica    ciego maja; rzecznik praw mieszczaństwa.

La Valette. — W strż. kolonizowana przez Fe-    W Księstwie Warszawskim kolejno prezes

nicjan i Greków; ok. 400 r. prz. Chr. opano-    Tymczasowej Komisji    Rządzącej, Rady Mini-

wana przez Kartagińczyków, w 218 r. prz.    strów i senatu.

Chr. przez Rzymian. Po podziale cesarstwa Małaczewski Eugeniusz Korwin — (1895 — należała do Bizancjum, w pocz. X w. do Ara-    1922), żołnierz-poeta,    murmańczyk,    autor no-

bów, od XI w. do Normanów. Wr. 1530 Karol V    wel wojennych: ,,Koń    na wzgórzu",    odznacza-

darował M. zakonowi rycerskiemu joannitów. jących się świeżością i plastyką oraz poezyj: W r. 1798 M. zajęta przez Napoleona; od r. ,,Pod lazurową strzechą".

1800 pod panowaniem bryt.    Mała Ententa Entente. -*• IV, 671.

IV, 1319, 138S.    Małapanew — prawy dopływ Odry z Jury

Maltańska gorączka — epidemia wystę- Krakowskiej, 220 km dług. pująca w obszarze śródziemnomorskim; za- Małecki Antoni razki jej żyją w kozim mleku.

Maltański krzyż

(1765-1845),

(1736-1809),

ośmiorożny krzyż, odznaka Kawalerów Maltańskich, joannitów. Maltański zakon -* Joannici.

Malthus Thomas Robert, 'maHtas 'tomas ’ro-bart — (1766—1834), ang. ekonomista; badał zagadnienia gospodarcze w związku z przyrostem ludności. M. prawo: ludność wzrasta w postępie geometrycznym, środki żywności zaś w postępie arytmetycznym.

-►//, 144, 145, III, 416-418.

Maltoza

III, 417.

Maluś Etienne Louis, malii ćtjón lui — (1775—1840), fr. inżynier wojskowy i fizyk. Odkrył zjawiska polaryzacji i podwójnego załamania światła.

Malwa -> Ślaz.

Malvy Louis Jean, malwi lui ża — (* 1875), polityk fr., min. spraw wewnętrznych w czasie wielkiej wojny, jeden z przywódców stronnictwa radykałów. W r. 1918 za „defetyzm" skazany na 5 lat wygnania. Zrehabilitowany w 1924 r., w r. 1926 min. spraw w-ewnętrznych.

Mała Azja -* Azja Mniejsza. -* I, 455, 613, 730.

Małachowski Gustaw — (1797—1835), minister spraw zagranicznych powstania listopadowego.

Małachowski — 1. — Jan — (1698—1762), kanclerz wielki koronny, zausznik Rosji, stronnik Czartoryskich. 2. — Jacek (1737 — 1821), syn poprz., kanclerz wielki koronny, stronnik Rosji, targowiczanin.

Małachowski Kazimierz

Małachowski Stanisław

(1821-1913), filolog, historyk literatury polskiej, autor podstawowej monografii o Słowackim, zasłużony badacz języka polskiego i historyk. „Studia heraldyczne", znakomita „Gramatyka polska", „Wewnętrzny ustrój w pierwotnej Polsce" i i.

-► II, 341.

Małgiew piaskołaz (Mya arenaria L.) — gat. małża z rzędu Heterodonta, żyjącego w morzach Europy pn. Występuje i w Bałtyku.

Małgorzata — imię świętych: 1. — M. z Antiochii — ("f* ok. 307), umęczona za Dioklecjana. 2. — M. Maria Alacoque, ala-kok — (1647—1690), wizytka; dala początek publicznej czci Serca Jezusowego. Pam. 17 października.

Małgorzata — imię kilku władczyń i królowych :

Dania: M. - (1353-1412), królowa Danii, Norwegii i Szwecji, córka króla duń. Waldemara IV; w r. 1397 przeprowadziła unię kalmarską.

Francja: 1. — M. z Nawarry — (1492 — 1549), królowa Nawarry od r. 1527, siostra króla fr. Franciszka 1, żona Henryka, króla Nawarry; bojowniczka protestantyzmu, protektorka sztuk i nauk; pisała wierszem i prozą; 2. - M. de Valois - (1553-1615), królowa w 11. 1572—1599, żona Henryka IV; w nocy po jej ślubie nastąpiła krwawa rzeź tzw. noc św. Bartłomieja.

Niderlandy: M. Parmeńska — (1522 — 1586), naturalna córka Karola V, żona Okta-wiusza ks. Parmy; wielkorządczyni Niderlandów w 11. 1559—1567. Wsławiła się łagodnymi, mądrymi rządami.

Małkinia — m-ko przy węźle kolejowym w pwt. ostrowskim nad Bugiem.

Małogoszcz — m-ko w pwt. jędrzejowskim, znane z dwóch bitew w r. 1863 stoczonych przez powstańców pod wodzą Langiewicza i Sokołowskiego.

Małoletność — okres wieku ludzkiego, wg praw polskich do ukończenia 21 lat. Zdolność prawna małoletnich jest ograniczona; działają za nich prawni zastępcy: ojciec, opiekun, rada familijna. W pewnych wypadkach może nastąpić usamowolnienie, przy czym wymagane jest ukończenie przez małoletniego 18 lat (w pewnych przypadkach 15 lat).

Małopolska — w początkach dziejów Polski nazwa plemiennego obszaru Wiślan, w XIV w. obejmuje woj. krakowskie, sandomierskie i lubelskie, po unii lubelskiej nadto ziemie ruskie Korony. Obecnie utarła się ta nazwa — zamiast porozbiorowego terminu Galicja — na oznaczenie b. zaboru austr., przy czym wyróżnia się M. zach. i wsch. W tym rozumieniu M. obejmuje woj.: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie.

-> IV, 170, 172, 174- 175.

Małopolska Wyżyna

babakoto i i.

Małpolud -> Pithecanthropus.

Małpy (Simiae) — podrząd ssaków z rzędu naczelnych.    -*■ art. III, 473 485.

Małże (Lamellibranchidta) — gromada mięczaków o niedorozwiniętej głowie. Ciało spłaszczone, z boków okryte dwuklapową muszlą. Noga klinowata. Wyłącznie wodne. Na ogół rozdzielnopłciowe. Większość prowadzi tryb życia denny.    “► żż/, 719.

wg kościoła kat. nierozerwalny, dożywotni i monogamicz-ny związek mężczyzny i kobiety, podniesiony przez Chrystusa do godności sakramentu. M. ma na celu wychowanie potomstwa i wzajemną pomoc w życiu współmałżonków. Szafarzami M. S. są ci, co go przyjmują, tj. mąż udziela go żonie w chwili ślubu, a żona mężowi. Kapłan jest nieodzownym świadkiem ślubu, bez obecności którego M. zawrzeć nie można. Kościół kat. nie uznaje M. cywilnych; zezwala na M. mieszane, w których jedna ze stron należy do innego wyznania chrześcij., jedynie pod warunkiem, że ślub będzie zawarty w kościele kat. i przyszłe dzieci będą wychowane w religii kat. Kościół ustalił szereg przeszkód powodujących niemożność zawarcia M.; M. zawarte pomimo istniejących przeszkód, jest nieważne. Jeżeli współżycie małżonków z ważnych powodów stało się niemożliwe, kościół zezwala na separację.

Małżeństwo — akt stanu cywilnego, zawarty m. dwiema osobami płci odmiennej, w formie i pod warunkami przepisanymi prawem. M. może być cywilne — zawarte przed świeckim urzędnikiem stanu cywilnego, lub zawarte przed duchownym wy-

ucho zewnętrzne.

dawniej nazwa obszaru m. Pilicą i Wisłą. Dzisiaj używane dla tego obszaru nazwy: J ura Krakowska, Niecka Nidy i Góry Świętokrzyskie.

Małorolny — właściciel drobnej działki ziemi, nie przekraczającej 5 ha obszaru. Małorolne gospodarstwa stanowią w Polsce */* 8°' spodarstw rolnych.

Małorosja, — 1. — nazwa rosyjska na oznaczenie ziem ukrainnych, które oddał Chmielnicki carowi Rosji Aleksemu w r. 1654. — 2. — termin rosyjski nadawany odrywanym w ciągu wieków przez Rosję ziemiom wschodnim Rzeczypospolitej Polskiej.

Małpeczki, matołki (Callithrichidae) — rodzina małp z grupy szerokonosych; wielkość wiewiórki, ciało smukłe, okrągła główka, długi puszysty ogon; na palcach pazury. Żyją w lasach Pd. Ameryki, żywią się owocami i owadami. Najbardziej znany gat. uistiti (Callithrix jacchus L.).

Małpiatki (Prosimiae) — podrząd ssaków niewielkich rozmiarów z rzędu naczelnych. Nogi tylne dłuższe od przednich; na 2 palcu długi pazur. M. żyją na drzewach, żywią się owocami, owadami, ptakami; prowadzą tryb życia nocny. Zamieszkują Madagaskar, Afrykę i pd. Azję. Należą: lemur, palczak, galago,

-+ IV, 1533. ->/, 231.

Małżeństwa sakrament religijne

znania, do którego strony należą. Na obszarze Polski M. cywilne są wprowadzone na terenie b. zaboru prus. W pozostałej części kraju ważny jest dla wyznań chrześcij. jedynie ślub rei. Warunki istotne do zawarcia M.: 1) wiek prawem przepisany — kobieta lat 16, mężczyzna lat 18; 2) wzajemna zgoda stron; 3) pozwolenie rodziców lub opiekunów w razie niepełnoletności, dla wojskowych pozwolenie władzy przełożonej; 4) zdolność fizyczna stron; 5) zachowanie przepisanej formy; 6) brak przeszkód, np. śluby zakonne, poprzednio zawarte małżeństwo itp. Zawarcie małżeństwa pociąga szereg skutków cywilnych określonych specjalnymi ustawami, różniącymi się dość znacznie w prawodawstwie poszczególnych państw. Prawo małżeńskie w Polsce dotychczas nie zostało ujednolicone. Zobowiązania prawne małżonków w sprawach majątkowych ustalać może umowa przedślubna, t. zw. intercyza; o ile inter-cyzy nie ma, stosunki te regulują przepisy kodeksu cywilnego.

Małżoraczki (Ostracoda) — rząd drobnych skorupiaków całkowicie okrytych dwuklapowym pancerzem chitynowo-wapiennym. Na ogół prowadzą tryb życia denny, żywią się szczątkami organicznymi.

Małżowina uszna, koncha uszna — część ucha tworząca wraz z przewodem słuchowym

-> IV 1172.

Małżynek (Słylonychia mylilus Miill. — wymoczek z rzędu Hypotricha. Żyje w wodzie słodkiej.

Mamelukowie — gwardia władców muzułm. w Egipcie utworzona w XII —XIII w. z jeńców

Mamut

/U,

Mamut.

stolica Nikaragui. 33 000

Manassarowar

Mancha, La

w ekonomii

gł. m-to górnej

Mandarynka

owoc

Mandat

Mandingo

strunowy instrument szarpany o 4 —6 strunach, znany od XVIII w.; podobny do lutni, lecz mniejszy; strój kwintowy.

Mandragora (Mandragora offici-narum) — gat. rośliny zielnej z rodziny psiankowatych; występuje w obszarach śródziemnomorskich; Mandolina.

tur. W 1250 r. zawładnęli Egiptem, gdzie panowali do XVI w. Po przejściu Egiptu pod władzę tur. tworzyli tam wszechwładną wojskowo-feudalną arystokrację. W r. 1798 pokonał M. Napoleon i w 1804 r. z pewnej ich liczby utworzył specjalne oddziały w wojsku fr. W r. 1811 zostali w Egipcie zniszczeni przez Mehmeda Alego.

Mamertyńskie więzienie — ponure więzienie strż. Rzymu, w którym więziono i tracono przestępców stanu.

Mamillaria — rodzaj kaktusów o pędach kulistych.

Mamon — syryjski bożek bogactwa; stąd mamona — pieniądze.

Mamry, niem. Mauer See — po Śniardwach największe jezioro mazurskie. 104 km², do 38 m głęb.

zwierzę kopalne z rodziny słoni ; żyło w epoce dyluwialnej w klimacie zimnym. M. miał ciało pokryte gęstym, b. długim włosem. Siekacze szczęki gór- / nej dł. 4 m były silnie wy l| gięte ku górze i ku doło-wi. Kości i zęby M. znaj- ¥ duje się często m. i. w Pol- * sce. -> IV, 137, 1535, 1549.

Mamutowe drzewo, so-snogrom fSeguoia gigantea) — drzewo klasy szpilkowych; dochodzi do 100 m wys. i 12 m średnicy pnia. Żyje do 4000 lat, rośnie w Kalifornii.

Man, Isle of, 'ajl aw m&n — wyspa ang. na Morzu Iryjskim, ze zanglizowaną ludnością celtycką. Posiada dość znaczną autonomię. Rybołówstwo, chów owiec. 572 km², 50 000 mieszk. Gł. m-to Douglas. 20 000 mieszk.

Managua mieszk.

Manaos — gł. m-to i port stanu Amazo-nas w Brazylii nad Rio Negro. 86 000 mieszk.

grupa świętych jezior hinduskich w Tybecie w pobliżu źródeł Indusu, Brahmaputry i Gangesu. Miejsce pielgrzymek Indusów.

Manasse — wg St. Test. syn Józefa, protoplasta jednego z najliczniejszych pokoleń żyd.

równinna, stepowa pd.-wsch. część wyżyny nowokastylijskiej w Hiszpanii, opisana przez Cervantesa w „Don Kichocie".

Manche, La -* La Manche.

Manchester, mknczysta, — pierwsze m-to przemysłowe Anglii, dawna osada rzym., obecnie światowa centrala przemysłu bawełnianego; przemysł lniany, jedwabny i żelazny. Tradycja przędzalnictwa w M. (wełna) sięga XIV w. M. jest połączony kanałem morskim z Liverpoolem; katedra gotycka z XIV w., uniwersytet i politechnika. 766 000 mieszk.;

łącznie z pobliskimi m-tami M. tworzy jedno skupienie przemysłowe o ok. 2 000 000 mieszk. Manchesterska szkoła szkoła głosząca zasady wolnego handlu, skrajnego liberalizmu gospodarczego, nie mieszania się państwa do życia gospodarczego; powstała w M. ok. r. 1840.

Manchester Guardian, The, ’manczystar ’ga:rdjan $e — ang. dziennik liberalny, wychodzi w Manchester od r. 1821.

Mandalay, manda’lej Birmy; liczne zabytki rei. sztuki birmańskiej. 148 000 mieszk.

jagoda gat. Citrua nobilia; pochodzi z Chin i Kochinchiny. Uprawiana w obszarach ciepłych dla jadalnych owoców.

powierzenie pełnomocnictwa.

M. karny — kara w postaci grzywny (do 10 zł), wymierzana doraźnie przez funkcjona-riuszów państwowych i samorządowych za drobne wykroczenia. W razie odmowy uiszczenia — rozstrzyga sąd. M. poselski — zakres funkcyj i kompetencyj członka parlamentu.

Mandat Ligi Narodów — instytucja prawa międzynarodowego, stworzona na mocy paktu Ligi Narodów (artykuł 22), oddająca w zarząd lub opiekę pewnych państw, członków Ligi Narodów, jako mandatariuszów Ligi Narodów, byłe kolonie niem. i pewne posiadłości tur. Mandatariusze Ligi Narodów — mocarstwa, którym Liga Narodów powierzyła mandat zarządu terytoriów mandatowych : Anglia, Francja, Japonia i Belgia. Mandatariusze składają corocznie sprawozdania przed stałą komisją mandatową Ligi Narodów. Mandatowe terytoria — dawne kolonie niem. oraz terytoria wydzielone z Turcji, administrowane przez mandatariuszów z ramienia Ligi Narodów. Wśród mandatowych terytoriów Palestyna (do r. 1931) i Kerak mają pewną autonomię, inne natomiast są praktycznie obszarami zaanektowanymi przez mandatariuszów.

Mandeville, Bernard, m&ndawyl ’ba:rnard — (1670—1733), ang. pisarz satyryczny i filozof; głosił pogląd, że źródłem wszelkiego działania jest jawny lub ukryty egoizm, gł. zaś zasadą w świecie jest prawo silniejszego. -+ IV, 855.

szczep murz. w pn.-zach. Afryce w Senegalu; mahometanie; trudnią się rolnictwem, pasterstwem i kowalstwem. W w. XIII —XV tworzyli samodzielne państwo. Ok. 8 000 000 głów.

Mandolina

V7

nastąpiła zbrojna okupacja M. przez Japonję; w r. 1933 Japonia ogłosiła rzekomą niepodległość M., najpierw jako republiki, a od r. 1934 jako cesarstwa pod rządami cesarza Pu Ji. Ok. 1 304 000 km², 33 000 000 mieszk., w tym 3000 Polaków w Charbinie. Stolica Hsinking.

-* I, 941, 951, 952, 954, 957, II, 1038, 1039.

Mandżurowie

lud należący do wsch. grupy ludów tunguskich, pochodzenia mong., zamieszkiwali wsch. część dzisiejszej Mandżurii i Chin pn., w w. XVII podbili Chiny i osadzili tam swoją dynastię. Stopniowo stopili się z ludnością chiń. zarówno w Chinach jak i w Mandżurii. Język M. należy do grupy języków tunguskich; używany dotychczas w pn.

Mandżurii.

Manes Josef — (1820—1871), malarz czes., twórca nowoczesnego malarstwa w Czechach; obrazy historyczne, portrety, ilustracje.

Manet Edóuard, manć ćduar — (1832—1883), malarz fr. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu. We wcześniejszej epoce twórczości ulegał wpływom malarstwa hiszp.: Velasqueza i Goyi. Gł. dzieła: „Olimpia", „Śniadanie na trawie", „Balkon" i i.

-►//, 945.

Manę, tekel, fares (chaldejskie = policzone, zważone, rozproszone) — wg St. Test. napis ognisty, zwiastujący Baltazarowi jego maniok lub kassawa, posia-upadek.    dają bulwy korzeniowe, za

Manewry, ćwiczenia międzydywizyjne — wierające mąkę zw. tapioką, wielkie dwustronne ćwiczenia wojskowe w warunkach możliwie zbliżonych do wojennych.

Mangan — pierwiastek, ciężki metal, 1. porz.

25, c. atom. 54,93, s. chem. Mn. Technicznie otrzymuje się często od razu w postaci stopu

gat.

^ III, 1196-1197.

— archipelag atolowy Polinezji, przynależny do Anglii. 137 km², 2000 mieszk.

Manihot (Manihot) — rodzaj roślin zielnych z rodziny wilczomleczowatych ; 130 gat. w tropikalnej Ameryce; M. utili88imu i M. dulcia t. zw. *8

korzeniom M., t. zw. alraune, przypisywano właściwości czarodziejskie.

Mandryl -* Pawian.

Mandżuria, Mandżutikuo, Mandżukuo — cesarstwo wsch.-azjat. m. Amurem a Morzem Żółtym, wydzielone w r. 1931 przez Japonię z obszaru Chin i pozostające pod jej wpływami ; nie uznane przez Chiny i Ligę Narodów. Ludność w większości chiń., pierwotni Mandżurowie i Mongołowie jedynie w ubogiej zach. części kraju. Uprawa soi, pszenicy i oliwek ; bogactwa mineralne: złoto, sól, ołów i węgiel. Rządy kraju w rękach Japończyków, którzy w szybkim tempie cywilizują M. będącą dla nich źródłem surowców oraz rozszerzają jej granice kosztem t. zw. Mongolii Wewnętrznej. Zaludniona przez plemiona tunguskie (nie przez Mandżurów), M. była wielokrotnie podbijana przez Mongołów (X w. i XIII w.). W r. 1644 Mandżurowie podbili cesarstwo chiń., gdzie dynastia ich panowała do r. 1912. W tym okresie napływ ludności chiń. i wpływ kultury chiń. W końcu w. XIX silne wpływy Rosji, które załamały się po wojnie jap.-ros. (1904). Odtąd rosną wpływy Japonii, mimo dążeń chińskich do uniezależnienia M. W r. 1931 z żelazem, t. zw. ferromanganu, stosowanego jako domieszka do stali manganowej. W związkach występuje jako pierwiastek dwu- (różowe sole M.), trzy-, cztero-, sześcio- i sied-miowartościowy (nadmanganiany). Do najważniejszych należy dwutlenek M. (braunsztyn) Mn0₂ stosowany jako środek utleniający i do wyrobu szkła oraz nadmanganian potasu. Występuje w postaci rud w Indiach Wsch,, Brazylii, Rosji, St. Zj. A. Pn.

I, 933, 934, III, 437, 580, 1074, IV,

1550.

Manganin — stop miedzi, niklu i manganu, używany do wyrobu opornic elektrycznych.

Mangin Charles, maże szarl — (1866—1925), generał fr., dowódca wojsk kolonialnych w czasie wielkiej wojny. Odniósł szereg zwycięstw w Szampanii i Lotaryngii.

Mango (Mangifera indica) — gat. drzewa, pokrewnego sumakom; występuje w obszarach tropikalnych Azji i Afryki; uprawiane dla jadalnych owoców.

Mangostan (Garcinia Mangosłana) drzewa pokrewnego dziurawcom; hodowane w obszarach tropikalnych dla jadalnych, mięsistych owoców.

Mangrowe -> Namorzyny.

Mangusta (Mungos mungo Gm.) — gat. ssaka drapieżnego z rodziny wiwer. Dł. ciała 50 cm, ogona 40 cm. Sierść szara, sztywna. Zamieszkuje Indie; żywi się myszami, wężami, jaszczurkami.

Mangyszłak — stepowy płw. na wsch. wybrzeżu Morza Kaspijskiego, zamieszkały przez Kirgizów.

Manhattan, ma,n’hatan — wyspa u ujścia rzeki Hudson; na M. znajduje się gł. część Nowego Jorku. 57 km².

Mania — choroba umysłowa, jeden z typów psychozy maniakalno-melancholicznej. Charakteryzuje się gwałtownymi stanami podniecenia i przygnębienia oraz rozmaitego rodzaju urojeniami.

Manicheizm — system rei.-filozoficzny oparty na idei wiecznego kontrastu m. dobrem i złem, światłem i ciemnością.

-> / V, 5-6, 1146.

Manihiki

->/7, 1187.

Manila — stolica i gł. port Filipin na wyspie Luzon. Uniwersytet; fabryka cygar, 341 000 mieszk.

Manihot.

w wierzeniach Indian duch, dobry lub zły, posiadający siłę nadprzyrodzoną i rządzący światem.

Maniu Juliu — (* 1873), polityk rum., przywódca Rumunów siedmiogrodzkich i partii na-rodowo-chłopskiej, jeden z twórców zjednoczenia Rumunii. Premier w 11. 1928—1930 i 1932 —

1933; w r. przeprowadził intronizację Karola II.

Manllus Marcus Capij.olinus prz. Chr.), konsul rzym. w r. 390 prz. Chr. Wg tradycji ocalił Rzym przed napadem Gallów, zbudzony przez gęsi.

Mann

(* 1867),

landię od bolszewików; regent państwa w 11. 1918—1919; marszałek od r. 1933.

Mannheim — gł. port rzeczny górnego Renu, gł. m-to i ośrodek handlowy Badenii. Akademia muzyczna. 276 000 mieszk. -> III, 772, IV, 1056. Mannheimski system — system pedagogiczny wprowadzający dobór uczniów wg uzdolnień oraz odpowiedni dobór materiału nauczania.

Mannlicher Ferdinand

//,

II

lub

Dach mansardowy.

Mansart, masńr — 1. — Franęois, fras„a — (1598 — 1666), architekt fr. na dworze Ludwika XIV. 2. — Jules Hardouin, żiil ardue

(1888—1923), poetka i no-

-v//7, 466.

Mantinea -

Manila — włókna rodzaju konopi z Wysp Filipińskich, używane do wyrobu lekkich mocnych lin.

Maniok -> Manihoł.

Manipuł (łac. manipulus) — jednostka wojskowa u strż. Rzymian, zazwyczaj = dwom centuriom =120 żołnierzom.

Manipur — udzielne państwo ind. w As-samie. Uprawa herbaty i ryżu, 22 000 km⁴, 626 000 mieszk., stolica Imphal.

Manitoba, m&nito’ba: — stepowa i równinna pd. prowincja kanad. nad Jez. Winnipeg; w części pn. — puszcze, zajmowane coraz intensywniej pod uprawę roli, w związku z czym stały wzrost zaludnienia. 638 000 km², 700 000 mieszk., w tym 20 000 farmerów polskich. Stolica Winnipeg.

Mani tu

(IV w.

1. - Heinrich (* 1871), po-wieściopisarz niem.; powieści z życia współczesnego z silną nutą współczucia społecznego. Pacyfista i demokrata. „Z)ie kleine Stadt" ('„Miasteczko",)* „Die Armen" („Biedni"), ,,Pro-fessor Unrat" i i. Po zwycięstwie hitleryzmu w Niemczech — na emigracji. 2. — Thomas (* 1876), brat poprz., jeden z największych mistrzów prozy niem. w pierwszej poł. XX w., gł. przedstawiciel liberalnej demokracji i pacyfizmu niem. W sławnej powieści „Buddenbrookft" („Buddenbrokowie") przedstawił dzieje upadku bogatej rodziny mieszczańskiej, w powieści ,,Der Zauberberg" („Czarodziejska Góra") dał wspaniały przekrój kultury powojennej. Wysoce artystyczne nowele ,,Tristan", ,,Tonio Kroger". Nagroda Nobla w r. 1923. Po zwycięstwie hitleryzmu w Niemczech — na emigracji.

-*/, 854, III, 938, IV, 336.

Manna — 1. — zaschnięty sok jesionu man-nodajnego, Frazinus ornus, rosnącego na wybrzeżach Morza Śródziemnego, na Węgrzech i na Bałkanach. Stosowana w lecznictwie. 2. — M. (Olyceria) — rodzaj roślin z rodziny traw; 16 gat. na całej kuli ziemskiej; posiadają kłoski wielokwiatowe w wiechach; u nas nad brzegami wód 6 gat. M. jadalna dostarcza ziaren, używanych niegdyś jako kasza; dobre trawy pastewne. 3. — pszenna kasza drobno mielona.

Mannerheim Carl Gustav polityk i marszałek finl. W czasie wielkiej wojny w wojsku ros.W r. 1918 uwolnił Fin-

(1848-1904), austr. konstruktor broni palnej. Najbardziej rozpowszechnione są karabiny jego wynalazku używane w wojsku Austrii, Grecji i i. państw.

Manometr — przyrząd do mie-rżenia ciśnienia ^ gazów, par i cie- ~ , czy. Najprostszym M. (tylko do niskich ci- m*⁼--śnień) jest rurka wygięta w kształt litery U, z rtęcią Różne rodzaje manometrów : I. Z fa-• * inną cieczą; !jstej b‘aszki (schematycznie) ; II.

ciśnienie na pow.

cieczy w jednym ramieniu przesuwa ciecz w M., z różnicy poziomów i gęstości cieczy można obliczyć ciśnienie. M. metalowe składają się z falistej blaszki lub wygiętej rurki; ciśnienie powoduje odkształcenie rurki lub blaszki, ruch przenosi się na wskazówkę wskazującą na skali ciśnienie.

Mansardowy dach — dach o stromej, wys. części dolnej i załamanej poziomo części górnej. Stąd pokoje poddasza, t. zw. mansardy, posiadają ściany załamane pod kątem; nazwa pochodzi od nazwiska architekta fr. F. Mansarta.

(1646 — 1708), architekt, bratanek poprz., jeden z budowniczych pałacu wersalskiego, twórca Pałacu Inwalidów w Paryżu.

-* IV, 1232.

Mansfield Katherine, ’mansfi:ld 'k&tfryn — pseud. Katherine Middleton Murry, z domu Beauchamp

welistka ang., autorka wnikliwych, impresjonistycznych nowel, ,,The Dove’s Nest" („Gołębie gniazdo") i i.

Mantegna Andrea, mantenja andrea — (1431 — 1506), malarz i miedziorytnik wł. epoki renesansu. Sztuka M. odznacza się realizmem i rzeźbiarskim ujęciem postaci. Gł. dzieła; freski w kościele Eremitani (Padwa), św. Sebastian ii.

strż. m-to w Arkadii na Peloponezie ; teren kilku bitew, m. i. zwycięstwa

M. I Komnenos

M. I Wielki

-> IV, 677.

rzeka stepowa, w Rosji, lewy

(1857-1899), po-

zazwyczaj w skali 1 : 100 000 i M. operacyjną, najczęściei 1 : 300 000.

->art. III, 486-501; III, 377.

Marabut (Leptotilus crumeniferus Less.) — gat. ptaków z rzędu bocianowatych. Grzbiet ciemno-zielony, lśniący, skrzydła i ogon czarne, kark i spód ciąła białe. Głowa i szyja naga, czerwona, na szyi wole. M. żyje w tropikalnej Afryce i Indiach (L. dubius Gmel.), żywi się pokarmem zwierzęcym, padliną. Skrzydła używane jako ozdoba.

Maracaibo

I.

Marabut.

wyspa brązy 1. w del-

plantacyjny stan brązy 1.

XIV

rodzaj roślin ziel-

380.

bieg pieszy na najdłuższym z rozgrywanych dystansów (42 km, 195 m) uprawiany dla upamiętnienia słynnego biegu Greka Filippidesa, który biegnąc z Maratonu do Aten z wieścią o zwycięstwie, padł z wysiłku, dobiegłszy do celu. M. należy do programu olimpiad.

Marazm — ogólny uwiąd ciała, połączony z zanikami narządów i osłabieniem władz umysłowych; zazwyczaj występuje jako objaw

Tebańczyków pod wodzą Epaminondasa nad Spartanami w r. 362 prz. Chr.

Mantua, wł. Mantova — m-to wł. w Lombardii nad Mincio; stolica prow. M. Przemysł żelazny, handel jedwabiem. Śrdw. zamek Gonzagów. M-to starorzym., ojczyzna Wirgiliusza; jeden z ośrodków odrodzenia. W r. 1799 broniona przez legiony polskie przeciw Austrii. 43 000 mieszk.

Mantysa Logaryłm.

Manuał — 1. — klawiatura organów. 2. — książka podręczna do zapisków.

Manuel, Emanuel — imię wielu władców:

Bizancjum: 1.

(1120—1180), cesarz od r. 1143. Podbił Armenię, i odebrał Węgrom Dalmację. Pobity przez Turków w r. 1176.

Portugalia: 1.

(1469—1521), król od r. 1495, szermierz katolicyzmu; popierał politykę kolonialną; za jego panowania Vasco da Gama dotarł do Indyj.

M. II — (* 1889), król od r. 1908; obalony w r. 1910.

Manufaktura — zakład przemysłowy, zatrudniający większą' liczbę robotników, pracujących jak rzemieślnicy przy pomocy narzędzi, na ogół bez maszyn. Forma produkcji charakterystyczna dla wczesnego kapitalizmu (XVI — XVIII w.) ; dzisiaj nazwa tylko tradycyjna fabryk włókienniczych i towarów przez nie produkowanych.

Many — dusze zmarłych u Rzymian. Uważane za duchy opiekuńcze.

Manycz

dopływ Donu, uważany za granicę Europy i Azji.

Manzanares — prawy dopływ rz. Jarama w Kastylii. Nad M. leży Madryt. 90 km dł.

Manzoni Alessandro — (1785—1873), poeta i powieściopisarz wł.; w swych dziełach o ideologii patriotycznej i kat. zerwał z panującymi regułami klasycyzmu, występując jako bojownik romantyzmu. Gł. dzieła: „Inni sacri“ („Święte hymny"), zbiór liryk rei. i powieść „I promessi sposi“ („Narzeczeni").

-> / V, 598, 1421.

Mańkowski Antoni wstaniec z r. 1863, jeden z organizatorów partii socjalistycznej w Galicji.

Maori — mieszkańcy Nowej Zelandii. Ok. 40 000 głów. Polinezyjczycy, wysokorośli, krót-kogłowcy, barwa skóry jasno-brązowa, oczy czarne i włosy wełniste, lub falujące. Przybyli na wyspę w XIV w. Obecnie wielu przyjęło chrześcijaństwo i kulturę zach. Dawniej odznaczali się wielką wojowniczością i okrucieństwem (ludożerstwo). Dobrzy żeglarze.

Mapa — zmniejszony rzut ziemi lub jej części na płaszczyznę. M. wojskowa — dokładna M. dostosowana do celów wojskowych. Rozróżnia się M. wojskową szczegółową czyli plan (w skali 1 : 5000 i 25 000), M. taktyczną:

Ki

słodkowodna zatoka morska na wybrzeżu Wenezueli, Nad jej brzegami obszary naftowe. Ok. 20 000 km². 2. — m-to nad tą zatoką. Uniwersytet. 105 000 mieszk.

Maraci — wojowniczy lud Dekanu w Indiach. W w. XVII i XVIII utworzyli silne państwo. Obecnie liczą ok. 7 000 000. Język ich, majralhi, stanowi jeden z najważniejszych języków w dzisiejszych Indiach zach. i śrdk.

Marajó, marażo cie Amazonki. Lasy kauczukowe, sawanny. Ok. 20 000 km² pow.

Maranhao

nad Atlantykiem. Cukier, tytoń i bawełna. 346 000 km², 1 242 000 mieszk. Stolica Sao Luiz.

Maranion — nazwa górnej części Amazonki.

Maranowie — hiszp. Żydzi i Maurowie wychrzczeni w czasach inkwizycji w i XV w., zachowujący potajemnie swą dawną religię.

Maranta (Maranta) nych, trwałych, pokrewnych imbirowi; 24 gat. w tropikalnej Ameryce; z kłączów M. otrzymuje się mąkę t. zw. arrowroot.

Marat Jean Paul, mara ża pól — (1743 —

1793), jeden z wodzów wielkiej rewolucji fr., z zawodu lekarz, publicysta; zwalczał żyron-dystów, domagał się teroru, jako środka ocalenia rewolucji. Po 10 sierpnia 1792 r. odgrywał wielką rolę w komunie paryskiej, potem w konwencie. Zamordowany przez żyrondystkę, Char-lottę Corday.

Maraton — miejscowość na wsch. wybrzeżu Attyki. Zwycięstwo Ateńczyków nad Persami w r. 490 prz. Chr.

Maraton

kierunek teorii poznania, rozwinięty w nawiązaniu do filozofii Kanta przez filozofów wykładających w Marburgu : Cohena i Natorpa.

Marceli

Marcellus

tist

Odbył szereg ekspedycyj w głąb Afryki (źródła Nigru, Nilu). W r. 1898 zajął Faszodę; uczestniczył w kampanii chiń. w r. 1900 i w wielkiej wojnie.

Marchew uprawna (Daucus carota) — gat. rośliny dwuletniej z rodziny baldaszkowatych; pochodzi od M. zwyczajnej, rosnącej na łąkach Europy; uprawiana w różnych odmianach, wytwarza w pierwszym roku gruby, mięsisty korzeń, stanowiący pokarm dla ludzi i zwierząt; w drugim roku pęd do półtora m wys. o kwiatach białych.    ->• IV, 1193.

Marchia — za Karola W. i w Niemczech

wieś

1. — komiczna postać literatury śrdw. : rubaszny chłop, wyzywający mądrego króla Salomona na dyskusję i zwyciężający go prostym rozumem. W Polsce znany z tłumaczenia dokonanego z tekstu łac. przez Jana z Koszyczek, pt. „Rozmowy, jakie miał

(t 1299), arcybiskup gnieźnieński, kronikarz, dominikanin, autor „Kroniki Powszechnej" używanej jako podręcznik szkolny.

Marcinkowski Karol — (1800—1846), lekarz, działacz oświatowy w obronie kultury polskiej w poznańskim, założyciel Towarzystwa Pomocy Naukowej; organizator przemysłu i handlu tamże.

-> IV, 518-619. 1. — Henryk (1792—1863), architekt; zbudował pałac Paców i Dworzec Główmy w Warszawie w 11. 1844—1845. 2. — Leonard — (1839 — 1899), rzeźbiarz, bratanek poprz., twórca posągu Kościuszki na Wawelu.

Marco Polo -> Polo Marco.

ciel świata.

rodzaj roślin zielnych z rodziny baldaszkowatych; 10 gat. w Europie, Azji i w Afryce; kwiaty białe; rośnie wach i stawach; korzeń i liście trujące.

Marek, św. — ewangelista, uczeń św. św. Piotra i Pawła; napisał II Ewangelię. Pierwszy biskup Aleksandrii. Patron Wenecji. Pam. 25 kwietnia.

uwiądu starczego; w przenośni — określenie zastoju w ogóle.

Marburg an der Lahn — m-to zach. Niemiec ; stary uniw. 28 000 mieszk.

Marburska szkoła

-> / F, 1084. imię dwóch papieży:    1.    —

M. I, św. — (*f* 309), papież w II. 308—309, wygnany przez Maksencjusza. Pam. 16 stycznia.

Marcelin św. — (f 304), papież, umęczony za Dioklecjana. Pam. 26 kwietnia.

plebejuszowski ród rzym.: 1. — M. Claudius — (f 208 prz. Chr.), czterokrotny konsul. Zwycięski wódz w drugiej wojnie punickiej; w r. 212 zdobył Syralcuzy. Zginął w bitwie z Hannibalem. 2. — M. Mar-cus Claudius — (42 — 23 prz. Chr.), adoptowany syn Augusta, otruty; opiewany przez Wergiliusza i Horacego.

Marchand Jean Baptiste, marsza za ba-(1863 — 1934), fr. generał i podróżnik.

śrdw. jednostka administracyjno-wojskowa na ziemiach zabranych sąsiadom na granicy cesarstwa, rządzona przez margrabiego. M. wschodnia, niem. Ostmark — w śrdw. nazwa ziem polskich zabranych przez Niemców.

Marchlewsk, dawniej Dołbysz i ośrodek polskiego rejonu autonomicznego na Wołyniu ukr. m. Żytomierzem a Zwiahlem. 660 km², 41 000 mieszk. w tym 69°/₀ Polaków.

Marchlewski Julian — (1866 — 1925), sow. ekonomista i działacz komunistyczny pochodzenia polskiego. Brał udział w rewolucji berlińskiej (1918); w r. 1920 mianowany przez bolszewików członkiem projektowanego rządu dla Polski,

Marchlewski Leon Paweł — (* 1869), chemik; pracuje w dziedzinie chemii organicznej. Przyczynił się do zbadania chlorofilu i barwnika krwi. wykazał pokrewieństwo m. nimi.

-9- II, 357.

Marchołt król Salomon mądry z Marchołtem grubym a sprośnym" (1521). 2. — nazwa miesięcznika literackiego, wychodzącego od 1934 r. pod redakcją Stefana Kołaczkowskiego.

Marcin z Tours św. — (316—397), pocz. oficer, potem kapłan, od r. 361 biskup w Tours, apostoł Galii. Pam. 11 listopada.

Marcin — imię 5 papieży: 1. — M. I, św. — (f 655), papież w 11. 649 — 653; zwołał I synod laterański przeciw monoteletom ; wygnany. 2. — M. V, — (f 1431) papież w 11. 1417 — 1431; jego wybór na papieża na soborze kon-stancjeńskim zakończył schizmę w kościele zach.; zwalczał husytyzm i zwołał sobór ba-zylejski.

Marcin Polak

Marcin z Olkusza — (1 poł. XVI w.), astronom i lekarz nadworny Macieja Korwina; wykładał astronomię w Bononii.

Marcin z Urzędowa — (XVI w.), przyrodnik i lekarz, autor dzieła botanicznego „Herbarz polski".

Marconi Gugliemo — (1874—1937), inżynier wł., wynalazca radiotelegrafu. Pierwszych prób dokonał w r. 1896, pierwszą depeszę radiową przez Atlantyk przesłał w r. 1901. Nagroda Nobla w r. 1909.

Marconi

Marczewski Lucjan — (1879—1935), kompozytor; pieśni, utwory fortepianowe, ilustracje muzyczne do dzieł Wyspiańskiego, Calderona i i.; kompozytor znanej pieśni „Na ust koralu".

Marduk — babiloński bóg słońca, stworzy-

—> I, 491.

Marśes Hans von — (1837—1887), malarz niem.; malował wielkie obrazy dekoracyjne w stylu klasycystycznym. Z powodu swoich eksperymentów formalnych uważany za prekursora młodej sztuki niem. Gł. dzieła w Monachium : „Zaloty" i i.

Marek (Sium)

w ro-

kwas tłuszczowy

w śrdw.

M. I T u d o r Krwawa

na w

Marek Aureliusz Antoninus — (121 — 180), cesarz rzym. (od r. 161) i filozof szkoły stoików, autor dzieła filozoficznego pt. „Rozmyślania", w którym wypowiedział swoje poglądy etyczne.

-* I, 898.

Marek Czesław — (* 1891), pianista, pedagog i kompozytor. Utwory orkiestralne, chóralne a capella, fortepianowe, kameralne, pieśni.

IV, 257.

Marek ksiądz, Jandołowicz — (1723—1808), karmelita, kaznodzieja i prorok konfederacji barskiej, obrońca Baru. Zesłany na Sybir w 11. 1768—1774. Postać apoteozowana w dziełach Słowackiego i Mickiewicza.

Maremmy — bagniste i malaryczne wybrzeże wł. w Toskanii, obecnie osuszane.

Marengo — wieś we Włoszech pn. w Piemoncie. 14 czerwca 1800 r. zwycięstwo Napoleona nad Austriakami.

Margaryna — produkt zastępujący masło. Wyrabia się z łatwiej topliwych części łoju wołowego (lub oczyszczonego tłuszczu kokosowego) z dodatkiem olejów roślinnych dla zmiękczenia oraz mleka krowiego lub migdałowego.

Margarynowy kwas o dużej cząsteczce, zawiera 17 atomów węgla. Wzór CUH33COOH. Nie występuje w przyrodzie.

Margate, ’ma:rgyt — ang. kąpielisko morskie u ujścia Tamizy, 31 000 mieszk.

Margerytka -> Złocień.

Margłel — skała osadowa złożona z węglanu wapnia (CaCOa) i substancji ilastej; miękka, krucha, budowy zbito-ziemistej, barwy jasnoszarej. Stosuje się do wyrobu cementu.

Margrabia (niem. Markgraf) zastępca króla w kresowych prowincjach cesarstwa rzym.-niem. (tzw. marchiach), potem tytuł arystokratyczny.

Marguerltte Victor, margerit wiktor — (* 1866), powieściopisarz fr., napisał m. i. powieść obyczajową ,,La Oaręonne“ („Chłopczyca"), charakteryzującą typ kobiety znamienny dla czasów powojennych.

Maria, Matka Boska, N. Maria Panna, Bogurodzica — matka Jezusa Chrystusa, którego poczęła z Ducha św., o czym zwiastował Jej archanioł Gabriel. Niepokalanie poczęta tj. wolna od grzechu pierworodnego i wszelkiej zmazy w ciągu życia, panna czysta; duszą i ciałem wzięta została do niebios w kilkanaście lat po Zmartwychwstaniu Chrystusa. Wg Ewangelii była córką J oachima i Anny z rodu Dawida; oblubieńcem Jej był św. Józef, cieśla z Nazaretu, gdzie mieszkała. Kościół kat. oddaje N.

M. P. cześć większą niż wszystkim świętym i aniołom. W Polsce N. M. P. cieszy się czcią szczególną jako królowa Korony Polskiej. Gł. święta; 2 lutego M. B. Gromnicznej, 25 marca Zwiastowanie N. M. P., 15 sierpnia Wniebowzięcie N. M. P., 8 grudnia Niepokalane Poczęcie N. M. P.

Maria — imię kilku królowych polskich : 1. —

M. Ludwika (1611 — 1667), królowa od r. 1646, córka ks. mantuańskiego Gonzagi Ne-vers, żona Władysława IV od r. 1646, od r. 1649 żona Jana Kazimierza. Wykształcona i mądra wykazała wiele hartu w czasie klęsk panowania Jana Kazimierza; odegrała wybitną rolę w polityce; popierała Francję w sprawie następstwa tronu; przyczyniła się do wybuchu rokoszu Lubomirskiego. 2. — M. Kazimiera, (Marysieńka) — (1635—1716), królowa w 11. 1674—1696, żona Jana III, córka hrabiego fr. d’Arquien. Przybywszy do Polski jako dworka królowej Marii Ludwiki, wyszła w r. 1658 za ordynata Zamoyskiego, po jego śmierci w 1665 za Sobieskiego. Wywierała wielki wpływ na ambicję i politykę męża, intrygując bądź za Francją bądź za Austrią, powodując się motywami osobistymi i dynastycznymi. Opuściła Polskę w r. 1699, zmarła w Blois.

Maria — imię wielu panujących.

Anglia: 1.

(1516—1558), królowa od r. 1553, córka Henryka VIII i Katarzyny Aragońskiej, od r. 1554 żona Filipa II hiszp. Za jej panowania krwawe prześladowania protestantów i utrata Calais w wojnie z Francją. -> I V, 563. — 2. — M. II — (1662—1694), królowa od r. 1689, córka Jakuba II; panowała równorzędnie z mężem Wilhelmem III Orańskim.

Austria: M. Teresa — (1717 — 1780), córka cesarza Karola VI, od r. 1740 arcyksiężniczka austr., królowa Czech i Węgier, w r. 1736 poślubiła księcia lotaryńskiego, Franciszka I Stefana (w r. 1745 wybranego na cesarza rzym.-niem.). Wstąpiła na tron austr. na podstawie sankcji pragmatycznej, co wywołało wojnę o sukcesję austr., w której M. T. utraciła Śląsk na rzecz Fryderyka II. Bez powodzenia wystąpiła przeciw Prusom w wojnie siedmioletniej w 11. 1756—1763. Uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski. Rządy jej zaznaczyły się szeregiem umiarkowanych reform. -5- II. 772, 774.

Burgundia: M. Burgundzka — (1457 — 1482), córka i dziedziczka Karola Śmiałego; przez jej małżeństwo z cesarzem Maksymilianem Niderlandy dostały się Habsburgom, a stąd Hiszpanii.

Francja: 1. — M. Medyceuszka, (de Me-dici) — (1573—1642), królowa od r. 1600, żona Henryka IV, regentka w 11. 1610—1614 za ma-łoletności syna, Ludwika XIII; prowadziła walkę z arystokracją i hugenotami. Usunięta od rządów przez kardynała Richelieu; zmarła ygnaniu. 2. — M. Leszczyńska -> Leszczyńska Maria. 3. — M. Antonina — (1755 — 1793), królowa od r. 1770, żona Ludwika XVI, córka Marii Teresy, znienawidzona przez lud fr. „Austriaczka" ; uwięziona, oskarżona o zdradę i ścięta w czasie wielkiej rewolucji. -> IV, 1236, 1239. 4. - M. Luiza - (1791-1847), cesarzowa w 11. 1810— 1814, córka Franciszka II

(1542-1587), królowa w 11. 1542—1568 (córka Jakuba V), żona króla fr. Franciszka II w 11. 1558—1561.

Węgry: M.

przez o. Stanisława Papczyńskiego. Istnieją w Polsce, Litwie, St. Zj. A. Pn. i Rzymie. Klasztor w Janowie Podlaskim i szkoła średnia z internatem na Bielanach pod Warszawą.

Marianna — popularny symbol Francji: młoda kobieta w czapce frygijskiej.

Marianske Lazne, Marienbad miejscowość lecznicza w Czechosłowacji, w żupie pilzneńskiej; źródła mineralne alkaliczno-słone i siarczane. 7200 mieszk.

Mariany, Wyspy Złodziejskie

zgromadzenia zakonne, w których nazwie występuje imię N. M. P.

Marienbad

(* 1878),

Jacąues, marite żak — (* 1882), wybitny fr. świecki filozof neoscholastyczny. Profesor Instytutu Katolickiego w Paryżu.

Mariupol — port węglowy Zagłębia Donieckiego nad Morzem Azowskim na Ukrainie. 153 000 mieszk.

austr., druga żona Napoleona I, matka „orlątka". Po upadku Napoleona w r. 1814 wróciła do Austrii.

Rosja: M. Teodorówna — (1847 — 1928), córka Chrystiana IX duń., małżonka Aleksandra III od r. 1881, matka ostatniego cara Mikołaja II.

Rumunia: M. — (* 1875), żona króla Ferdynanda I od r. 1893. córka księcia Edinburgh, wnuczka królowej Wiktorii. Matka króla Karola II. Autorka powieści i nowel.

Szkocja: M. Stuart

Jako prawnuczka Henryka VII rościła pretensje do tronu ang.; jako katoliczka zwalczała reformację. W r. 1565 zaślubiła swego kuzyna lorda Darnley’a, a po jego zamordowaniu jednego z morderców: lorda Bothwella. W czasie powstania kalwinów zmuszona szukać schronienia w Anglii, została uwięziona przez Elżbietę i po 18 latach więzienia ścięta za spiskowanie z kat. szlachtą. Bohaterka dramatu Schillera, Słowackiego, powieści biograficznej St. Zweiga i i.

(1370-1395), królowa od r. 1382, córka Ludwika, króla Polski i Węgier, przeznaczona początkowo na tron Polski, żona Zygmunta Luksemburskiego.

Maria Magdalena, św. — (fok. 74), wg egze-getów siostra Łazarza i Marty. Jawnogrzesznica nawrócona przez Chrystusa, stała się wielką pokutnicą. Wg Ewangelii jej pierwszej Chrystus ukazał się po Zmartwychwstaniu.

Mariamna — (f 28 prz. Chr.), żona Heroda I Wielkiego, zamordowana na jego rozkaz. Częsty temat utworów literackich (Calderon, Voltaire, Hebbel).

Marianie — zakon zał. w Polsce w r. 1673

słynna

-► I, 1106. - najdalej

na pn. wysunięty archipelag Mikronezji, na Pacyfiku, dziś mandat jap. po Niemcach (z wyjątkiem wyspy Guam, przynależnej do St. Zj.) Częściowo wyspy wulkaniczne, częściowo atole. Ludność napływowa z przewagą Japończyków. 600 km*, ok. 5000 mieszk.

Mariańskie Sodalicje -> Sodalicje. Mariańskie zakony

Mariawici — sekta polska zał. w r. 1906 przez Felicję Kozłowską i Jana Kowalskiego w Płocku, wyznająca mieszaninę dogmatów kat. z poglądami gnostyczno-pietystycznymi. Potępiona przez kościół, dzięki poparciu władz ros. w r. 1914 liczyła ok. 400 000 zwolenników. Obecnie ok. 20 000 członków.

Mariazell — austr. „Jasna Góra" w Styrii. 2000 mieszk.

Maribor — m-to słoweńskie w Jugosławii nad Drawą, biskupstwo, winnice; 33 000 mieszk.

Marica — największa rzeka Bałkanów, bułg. „Wisła", graniczna rzeka gr.-tur. w Tracji; wypływa z gór Riłta w Bułgarii, uchodzi do Morza Egejskiego. 500 km dł.

Marianske Lazne.

Marienburg -> Malbork.

Marienwerder -* Kwidzyn.

Marinętti Filippo Tomasso pisarz wł., jeden z twórców futuryzmu, wydawca pisma ,,Poesia“. Napisał szereg essay'ów o futu-ryżmie, powieści i sztuk. -> II, 156, 302.

Marin! (Marino) Giambattista — (1569 — 1625), poeta wł., twórca ozdobnego, barokowego stylu w literaturze zwanego marinizmem, gł. przedstawiciel wł. „seicento“. Napisał zbiór wierszy ,,La Lira“ i poemat „Adonis". Zręczna, choć sztuczna poezja M. znalazła naśladowców w całej Europie. W Polsce gł. przedstawicielem mari-nizmu był Andrzej Morsztyn. -► 1, 577,1V, 1415.

Marionetki — figurki ludzkie lub zwierzęce zbudowane w ten sposób, że można nimi wykonywać pewne poruszenia zbliżone do ruchów istot żywych. M. porusza się bezpośrednio ręką u-krytą wewnątrz M. pod osłoną jej stroju lub za pomocą systemu nitek, na których są zawieszone.

Mariotte Edmć, marjot edmć — (1620— 1684), fizyk fr.; pracował gł. nad hydromechaniką. W r. 1679 odkrył niezależnie od Boyle’a zależność objętości gazów od ciśnienia (-»- Boyle-Mariotte’a prawo). Odkrył plamkę żółtą w oku. -> II, 365.

Maritain

Mariusz Gaius (Marius Gaius) — (156 — 86 prz. Chr.), wódz rzym. i przywódca demokracji; syn chłopski. Pokonał Jugurtę w r. 105, Cymbrów i Teutonów pod Aąuae Sextiae (w r. 102) i pod Vercellae (r. 101). W wojnie domowej w r. 87 zgniótł Sullę i pognębił arystokrację; zdemokratyzował wojsko rzym.

Marivaux Pierre Carlet de Chamblain de, mariwó pjer karlć da szable da — (1688—1763), pisarz fr., autor komedyj ,,Le Jeu de 1’amour et du hasard", („Igraszki trafu i miłości") ,,L’E-preuve", („Próba") i i. oraz powieści: „ Vie de Mariannę”, („Życie Marianny") i i. odznaczających się drobiazgową analizą uczuć i subtelnym stylem.

Marka, skr. R. M. (od Reichsmark) — 1. — niem. jednostka monetarna = 100 fenigom.

Wartość M. była w r. 1937 inna za granicą (np. w Polsce można było kupić na wyjazd do Niemiec M. za 1,3 zł., tzw. marka turystyczna), inna w Niemczech: 1 M = ok. 2,25 zł. jednostka monetarna w Polsce w 11.

2.

1918-1923.

Marka fabryczna, ochronna — znak ochronny na wyrobach przemysłowych, zarejestrowany w Urzędzie Patentowym, mający ustrzec przed naśladownictwem, podrobieniem i dający kupującemu rękojmię pochodzenia i jakości towaru.

Marmarosz-Siget — m-to rum. nad Cisą; miejsce więzienia legionistów polskich przez Austrię w r. 1918. 26 000 mieszk.

Marmolata — najwyższy szczyt Dolomitów w Alpach wł., 3360 m wys.

Marmont Augustę, marmó ógust — (1774 — 1852), marszałek Francji, generał napoleoński, książę Raguzy; brał udział w kampanii wł. i egips., zwyciężył Rosjan i Serbów pod Castel-nuovo w 1807 r. W r. 1814 opowiedział się za Burbonami.

Markiz (fr.marguis) — arystokratyczny tytuł fr., pośredni m. hrabią a księciem, powstały z godności margrabiego

Markizy, fr. Marąuises, markiz — fr. archipelag we wsch. Polinezji na Pacyfiku; wywóz kopęy i szyldkretu. Ludność M. zachowała wiele cech pierwotnych. 1300 km², 2300 mieszk.

Marko Kraljević - (ok. 1335-1394), król serb. od r. 1371, bohater serb. i bułg. podań ludowych. Zginął w bitwie z Wołochami. Markomanowie

Marmontel Jean Franęois, marmótel ża fras„a — (1723—1799), pisarz fr., autor opowiadań moralnych (,,Le Contes moraux“ ) i powieści, b. popularnych w jego epoce.

II, 209.

Marmur — wapień krystaliczny; skała złożona z ziarnisto-krystalicznego kalcytu; używany jako kamień zdobniczy. Najczystszego, białego M. dostarcza Carrara we Włoszech i Paros w Grecji. U nas czerwone M. w Dębniku koło Krakowa i różowe w Chęcinach koło Kielc.

III, 633, IV, 683, 685-686.

szczep germ. zamieszkały za Cezara m. Menem a Dunajem, w dzisiejszych Czechach i Bawarii. Prowadzili walki Marna, fr. Marne, marn — prawy dopływ z Rzymem: powstanie M. za Marka Aureliusza    Sekwany z wyżyny Langres; przepływa przez

(166—180 po Chr.).    Szampanię i uchodzi pod Paryżem; połączony

Marksizm — doktrypa socjalizmu nauko-    kanałami z Saoną, Aisne i Renem. W dorzeczu

wego sformułowana w XIX w. przez Karola    M. rozegrały się dwie bitwy: 1. — 3—lOwrze-

Marxa i Fr. Engelsa m. i. w dziełach: „Kapi-    ^n*a 1914 r. tzw. ,,cud nad M." : odparcie

tał" i „Manifest Komunistyczny", oparta na    wielkich działań zaczepnych niem. przez armie

materialistycznym pojmowaniu dziejów; jako    fr. i ang. pod wodzą Joffre’a. 2. — 15—18 1ipca

proces centralny wysuwa walkę klas. —► art.    1918 r. zakończona niepowodzeniem ostatnia

„Socjalizm", IV, 835-846; II, 212.    Próba niem- utrzymania inicjatywy i prowa-

Mark Twain -> Clemens Samuel Langhorne.    dzenia działań zaczepnych, odparta przez woj-

Marlborough John Churchill książę, ’mo:rl- sba Ententy, dowodzone przez Focha, bora dżon ’cza:rczyl —    (1650—1722), wódz -*■ IV, 1334.

polityk ang. Wyniesiony przez Jakuba II, zdradził go dla Wilhelma Orańskiego. Jako wódz naczelny w wojnie o sukcesję hiszp. w Holandii odniósł szereg świetnych zwycięstw nad Francuzami pod Blenheim, Oudenard i Mal-plaąuet.

Maro -* Wergiliusz.

Maroko

kraina w pn.-zach. Afryce nad Cieśniną Gibraltarską; dzieli się na trzy szary: gór Atlasu (do 4000 m wys.), niższego Rifu, będącego przedłużeniem Gór Betyckich, i tzw. mesety czyli przedgórza Atlasu. Klimat Marlitt E. (wlaść. nazwisko Eugenie John) —    śródziemnomorski, na pd. pustynny. Ludność

(1825—1887), powieściopisarka niem. Najbar-    miejscowa — zarabizowani Berberzy — zacho-

dziej znana powieść dla młodzieży „Ooldelse"    wała swój język jedynie w górach; liczni Ara-

(„Złota Elżunia").    bowie. Europejczycy i Żydzi. Rozwinięte rol-

Marlowe Christopher, ’ma:rlou 'krystafa —    nictwo, bogactwa mineralne; M. jest sułtana-

(1564—1593), dramaturg i poeta ang. Dzieła    tem podległym trzem protektoratom: fr. (więk-

M.: „Tamburlain" („Tamerlan"), „Faust" (tł.    szość obszaru), hiszp. i międzynarodowemu

polskie Kasprowicza), „The Jew of Malta"    (Tangier). W 11. 1904—1911 rywalizacja państw

(„Żyd Maltański") i i. przedstawiają grę wiel-    europ, w M. była przyczyną    szeregu kon-

kich namiętności i ambicyj; odznaczają się    fliktów. Powstanie Riffenów    dążących do

patetycznym stylem.    uniezależnienia M. od Europejczyków zostało

Marmaggi Francesco, marmadżi francze-    stłumione w r. 1926; mimo to    ruch separaty-

sko — (* 1876), arcybiskup; nuncjusz papieski    styczny istnieje nadal. 553 000    km², 7 000 000

w Polsce w 11. 1928—1936, kardynał od r. 1936.    mieszk. — M. Francuskie, Maroc Franęais,

Marmara Morze — mały i płytki basen, łą-    marok frasć — część sułtanatu M. pozostająca

czący Morze Czarne z Egejskim. 12 000 km² pow.    od 1912 r. pod protektoratem fr. Komisarz fr.

Marmarosz — kraina karpacka nad górną    reprezentuje kraj na zewnątrz; kontrasygnuje

Cisą, obfitująca w lasy, sól i niektóre kopaliny,    ustawy i współdziała z administracją sułtańską.

podzielona między Czechosłowację i Rumunię.    M. F. zawdzięcza wielki postęp gospodarczy

ob-

świat i Życie. — V.

38

M. P.

-> II, 423.

Marszałek — 1.

M.

II, 303.

Francuzom, którzy ze zrujnowanego kraju stworzyli ziemię bogatą i doskonale zagospodarowaną. 420 000 km*, 6 296 000 mieszk., w tym 177 000 Francuzów. Siedzibą komisarza fr. jest Rabat, sułtana zaś Fez. — M. Hiszpańskie, Marruecos Espanol — część pn. Maroka, oddana w r. 1912 pod protektorat hiszp. z zachowaniem miejscowego kalifa. 28 000 km², 744 000 mieszk. Stolica Tetuan.

Marosz — lewy dopływ Cisy z Siedmiogrodu; uchodzi pod Segedem. Ok. 900 km długi.

Marrakesz — dawna stolica Maroka u stóp Wysokiego Atlasu. 194 000 mieszk.

Mars — rzym. bóg wojny, ojciec Romulusa i Remusa, obrońca granic, stróż pól i urodzajów; odpowiada gr. Aresowi.

Mars — planeta czwarta od Słońca (średnia odległość 227 800 000 km), pierwsza za Ziemią, widoczna jako czerwonawa gwiazda. Posiada dwa małe księżyce (satelity). Ok. 10 razy lżejszy, ok. 7 razy mniejszy od Ziemi. Okres obiegu dookoła Słońca — 687 dni. Życie organiczne nie wykluczone (posiada atmosferę, średnia temperatura — 15°), lecz nie stwierdzone. Rzekome sztuczne kanały odkryte przez Schiaparellego okazały się zbiorami plamek ’i pasów (o niewyjaśnionym jeszcze znaczeniu).

-> I, 353, IV, 1511, 1513.

Marsala — port sycylijski dla wywozu wina i zboża, pamiętny wylądowaniem Garibaldiego w 1860 r.

Marshalla Wyspy — archipelag koralowy w Mikronezji, od 1885 niem., od 1919 mandat jap. Wywóz orzechów kokosowych i kopry. 400 km², 10 000 mieszk.

Marsha próba — reakcja na arsen i jego związki (arszenik). Wszystkie związki arsenu dają pod działaniem wodoru in atatu nascendi arsenowodór, rozkładający się w ogrzanej rurce szklanej z wytworzeniem wolnego arsenu, osiadającego rta zimnych częściach rurki, pozwala na wykrycie najdrobniejszych ilości arsenu; stosuje się w analizie sądowej przy podejrzeniu zatrucia arszenikiem.

Marsjas — w podaniach gr. satyr, współzawodnik Apollina w grze na flecie.

Marskość, (cirrhosia) — szczególny typ przewlekłego zapalenia narządu, połączony z zanikiem oraz regeneracją jego tkanki. Najczęściej występuje w wątrobie i w nerkach.

Marsowe Pole -> Campus Martina.

Marsylia, fr. Marseille, marsćj — pierwszy port Francji i Morza Śródziemnego opodal ujścia Rodanu, dawna kolonia gr. znana od VII w. prz. Chr. Opiera się na handlu śródziemnomorskim; wielki rozwój po otwarciu Kanału Sueskiego; posiada poważny przemysł: budowa maszyn i statków. Uniwersytet, akademia muzyczna, instytut kolonialny; rezydencja biskupa. Typ „Mariusza", dowcipnego blagiera marsylskiego znany jest na całej kuli ziemskiej.

Wśród ludności M. wielu napływowych Włochów. 914 000 mieszk.

Marsylianka — fr. hymn narodowy, dawna pieśń rewolucyjna, ułożona przez Rouget de Lisle’a w r. 1792.

Marsz — 1. — mające określony cel przesuwanie w terenie jednostek wojska, wykonywane zasadniczo pieszo. Dzienny wysiłek marszowy zwykłych większych jednostek piechoty 20 — 30 km, kawalerii do 40 km; w razie konieczności M. forsownym osiąga się w piechocie 60 — 80 km na dobę. 2. — utwór muzyczny w dwu- (cztero-) miarowym takcie, zastosowany do pochodu lub uroczystości, najczęściej wojskowej. Forma przeważnie dwuczęściowa (gł. część i trio) z licznymi powtórzeniami.

— w śrdw. wysoki urzędnik dworski. 2. — najwyższy stopień wojskowy (w niektórych państwach: Feldmarachall == marszałek polny), w Polsce nadawany za wyjątkowe zasługi, przy czym możliwe jest pominięcie stopni pośrednich. Symbolem władzy M. jest buława. Z Polaków

M. Francji był ks. J. Poniatowski. — W odrodzonej Polsce pierwszym M. został. zwycięski wódz, Józef Piłsudski, któremu w 1920 r. buławę wręczyło wojsko. W r. 1923 godność M. Polski została nadana F. Fochowi. W r. 1936 — generałowi E. Śmigłemu-Rydzowi. — 3. — M. Konfederacji — wybierany przez skonfede-rowaną szlachtę przywódca konfederacji, najczęściej jej inicjator. 4. — M. Krajowy — w dawnej Galicji przewodniczący Wydziału Krajowego i sejmu. 5. — M. sejmu i senatu — przewodniczący izb parlamentarnych polskich wybierani na lat pięć; zadaniem ich jest strzeżenie praw i godności izb, czuwanie nad wykonywaniem regulaminu obrad itp. Zastępcami ich są wicemarszałkowie, organami pomocniczymi sekretariat i straż marszałkowska. M. senatu sprawuje funkcje Prezydenta w razie opróżnienia tego urzędu, zwołuje i przewodniczy zgromadzeniu elektorów itp. 6. — M. s z 1 a c h t y, przedstawiciel szlachty w zaborze ros. poza obszarem Królestwa Kongresowego. 7.

Wielki Koronny — najwyższy urząd w dawnej Polsce osobny dla Korony i Litwy (M. W. Litewski). Należał do niego zarząd dworem, jurysdykcja w miejscu pobytu króla (tzw. sądy marszałkowskie), dowodzenie gwardią, ustanawianie cen i opłat targowych, czuwanie nad porządkiem na sejmach. M. Wielki Koronny zarządzał stolicą państwa.

Marsze — żyzne niziny nadmorskie i rzeczne w Holandii i pn.-zach. Niemczech.

Marszałkiewicz Stanisław — (1789—1872), malarz-miniaturzysta, uczeń Bacciarellego; malował subtelne portrety, wykazując tendencje klasycystyczne.

Marsz na Rzym — marsz zbrojnych oddziałów faszystowskich na Rzym 28 października 1922 r.; zapoczątkował rządy faszystowskie we Włoszech.

-> III, 422.

-* III, 471.

miejscowa śmierć

Martyniec Nowy

Martynika — fr. wyspa wulkaniczna (wybuch Mt. Pelóe w r. 1902) w Małych Antylach. Wywóz cukru, rumu, bananów, kakao. Ludność murz., kat., mówi po fr. Odkryta przez Kolumba, kolonia fr. od r. 1664. 1000 km², 239 000 mieszk. Stolica Fort de France.

Marx Wilhelm — (* 1863), polityk niem., centrowiec, w 11. 1923 — 24 i 1926 — 28 kanclerz Rzeszy; w r. 1925 kontrkandydat Hindenburga na prezydenta Rzeszy.

Maryckl Szymon, Maricius — (1516—1574), prof. retoryki w Akademii Krakowskiej, autor pedagogicznego traktatu „De Scholia seu Aca-demiia" (“O szkołach albo akademiach"), w którym piętnuje niski stan oświaty w Polsce.

Maryjne pieśni — pieśni poświęcone N. M. P.; stanowią bogaty dział literatury staropolskiej, wiążąc się z kultem N. M. P w Polsce. M. P. Bogurodzica jest najdawniejszym pomnikiem naszej poezji; liczne M. P. w w. XV i XVI; popularne „godzinki", pieśni konfederatów barskich i w. i.

zespół statków, okrętów, ludzi, urządzeń i instytucyj związanych z żeglugą. ->■ art. III, 502 — 514 i ,,Okręt", III, 1117-1133; III, 392, IV, 1433.

Marsz szlakiem Kadrówki — doroczna impreza sportowo-strzelecka, ustanowiona na pamiątkę marszu pierwszej kadrowej kampanii Legionów z Krakowa do Miechowa 6 sierpnia 1914 r.

Marta św. — siostra Łazarza (wskrzeszonego przez Chrystusa) i św. Marii Magdaleny. Pam. 29 lipca.

Martel (fr. = młot) — przydomek Karola, władcy Monarchii Frankońskiej.

Martenowska stal -> Martin Pierre.

Martensyt, martenzyt — gł. składnik stali hartowanej, stały roztwór cementytu w ferrycie (żelazie); b. twardy.

Martialis Valerius — (II poł. I w. po Chr.), poeta rzym. rodem z Hiszpanii. Autor epigramatów dających obraz obyczajów rzym. w epoce Domicjana.

Martin Pierre, marte pjer — (1824—1915), inżynier fr. Wynalazł metodę otrzymywania stali odlewnej (martenowska stal) i skonstruował odpowiedni piec, opalany gazem generatorowym (wspólnie z Siemensem). -> II, 914.

Martin Rudolf — (1864—1925), antropolog szwajc., twórca szkoły antropologicznej w Zurychu. Ujednostajnił metody badań antropologicznych.

Martin du Gard Roger, marte dii gar rożó — (* 1881), powieściopisarz fr. Dal w wielkim cyklu powieściowym ,,Les Thibault“ histo-ryczno-obyczajowy obraz współczesnej Francji. Nagroda literacka Nobla w r. 1937.

Martwa natura — rodzaj obrazów, przedstawiających zespół przedmiotów martwych (owoców i kwiatów zerwanych, ceramiki itp.); reprezentowany, licznie w malarstwie hol. XVII w., w sztuce nowoczesnej u Cózanne’a i jego następców.

Martwa ręka — prawne określenie osoby czy instytucji, która nie posiada pełnych praw w zakresie kupna czy sprzedaży swojego majątku. M. R. jest np. kościół.

Martwe Morze, ar. Bahr Lut — bezodpływowe jezioro słone na granicy Palestyny i Ke-raku, najgłębsza depresja ( — 394 m). Woda M.

M. zawiera ok. 25°/₀ rozpuszczonych soli (chlorków i bromków sodu, potasu, wapnia, magnezu). Eksploatacja soli i asfaltu. Okolica pustynna, brak fauny. 920 km², ponad 400 m głęb.

III, 1203.

Martwica (necrosis) komórek lub tkanek, spowodowana jadami, zakażeniem itd. M. skrzepowa czyli koa-gulacyjna — M., przy której tkanka przekształca się w zbitą, ściętą istotę, M. roz-pływna czyli kollikwacyjna — M., przy której tkanka rozpływa się.

Martwica, tuf — skała złożona z popiołów i okruchów wulkanicznych: M. wapienna — skała osadowa z porowatego węglanu wapnia.

M. krzemionkowa — skała z krzemionki, osadzonej przez gorące źródła i gejzery.

największa kolonia rolnicza polska w Bośni w okolicach Banjaluki. Ok. 1000 mieszk.

-* I, 183.

Martyrologium, hagiologium — uporządkowany chronologicznie spis dni poświęconych pamięci świętych męczenników wraz z historią ich męczeństwa oraz legendami.

Marx Karl Heinrich — (1818—1883), polityk i ekonomista niem., pochodzenia żyd., twórca socjalizmu współczesnego. Pracował pocz. jako dziennikarz. Wydalony z Niemiec w r. 1843 za artykuły socjalistyczne, udał się najpierw do Francji, potem do Brukseli. W r. 1848 opublikował wraz z Engelsem „Komunistyczny Manifest". W r. 1849 powrócił do Niemiec, a wydalony powtórnie za udział w ruchach rewolucyjnych, osiadł do końca życia w Londynie, gdzie w 11. 1867, 1885 i 1894 ukazały się kolejno trzy tomy jego „Kapitału" (,,Das Kapitał"). -> art. ,,Komunizm", III, 13 — 25 i „Socjalizm", IV, 835-846; I, 764, II, 143, III, 533, IV, 1068, 1567.

Maryjski system kanałowy — łączy Wołgę z Leningradem przez Szeksnę, Onegę, Ładogę i Newę.

Maryland, 'maryland — mały atlantycki stan w St. Zj. A. Pn. nad Zatoką Chesapeake, obszar rolniczy, bogaty w rudy żelazne i węgiel. Gł. m-to Baltimore skupia przeszło połowę ludności; 1 450 000 mieszk., w tym 30 000 Polaków. Stolica Annapolis.

-v IV, 1319.

Marymont — dawniej wieś, obecnie przedmieście Warszawy m. Bielanami a Żoliborzem, nazwane tak od pałacyku królowej Marysieńki ( Mariemont).

Marynarka

gat.

II, 375.

Masajowie, Masai — lud murz. w Afryce śrdk.-wsch.; należy do grupy nilochamickiej. Lud rosły, częściowo koczowniczy; zajmuje się pasterstwem; kult przodków i nieba.

Masaryk Tomasz Garrigue — (1850—1937), czes. uczony i mąż stanu, „prezydent-Oswobo-dziciel", obrany dożywotnio na prezydenta w r. 1918 (w r. 1935 zrezygnował z powodu pode-

I, 1113, 1115, 1116.

Marynarz — ogólnie: członek załogi okrętu lub statku; w marynarce wojennej — najniższy stopień, odpowiadający szeregowcowi w wojaku. Starszy M. odpowiada starszemu szeregowcowi.

Marzanka (Asperula) — rodzaj roślin zielnych z rodziny marzanowatych; 80 gat. gł. w obszarze śródziemnomorskim; u nas 6 gat. Należą: M. lepczyca, M. wonna, używana jako przyprawa do wina; M. barwierska, z której dawniej otrzymywano barwnik czerwony i i.

-> IV, 1264.

Marzanna — rzekome bóstwo słów. (Długosz), w rzeczywistości ludowy słów. symbol zimy i śmierci. Zwyczaj ludowy uroczystego topienia M. na wiosnę istnieje od czasów przedhistorycznych.

Marzanowate (Rubiaceae) — rodzina roślin okrytonasiennych, klasy dwuliściennych-zrosło-płatkowych; około 4500 gat. roślin zielnych lub drzewiastych, w obszarach ciepłych i umiarkowanych; kwiaty promieniste, obupłciowe; owa-do- lub ptakopylne; owoc — rozłupka, jagoda lub pestkowiec; należą: kawa, chinowcowe drzewa i i.

Marzymięta (Elshofłzia patrini) rośliny jednorocznej z rodziny wargowych; posiada pędy rozgałęzione, słabo uwłosione, do ¹I₂ m wys. i drobno-różowe kwiaty w gęstych jednostronnych kwiatostanach na szczytach pędów; występuje rzadko jako chwast polny i ogrodowy.

Masa — 1. — ilość materii, zawartej w ciałach; decyduje o bezwładności ciał (M. bezwładna) i o ich ciężarze (M. ciężka). M. jest gł. własnością materii. Dla danego punktu ziemi M. jest proporcjonalna do ciężaru; ze zmianą przyśpieszenia ziemskiego ciężar danej

M. się zmienia. Jednostką M. jest gram (w przybliżeniu M. 1 cm* wody), w zasadzie różny od jednostki ciężaru tejże nazwy: gram (ciężar) jest to siła, z jaką ziemia przyciąga gram M. Wg teorii względności energia również posiada

M. (bardzo niewielką). -* I, 924, III, 208. 2. — (w chemii) M. czynna -> Prawo działania mas. — 3. — potocznie: substancja o nie określonej, niewyraźnej budowie. M. plastyczne — syntetyczne substancje, dające się formować; służą do wyrobu drobnych przedmiotów (np. bakelit, galalit, celuloid i i.).

Masaccio Tomasso Guidi, masaczjo — (1401 — 1428), malarz florencki, pierwszy wielki realista malarstwa renesansowego. Znakomite freski.

szłego wieku). W czasie wielkiej wojny rozwinął za granicą skuteczną propagandę na rzecz niepodległej Republiki Czechoslow. Niezmiernie popularny ze względu na swe wielkie zasługi, prawość i wierność dla ideałów demokratycznych.

Masa spadkowa -> Spadek.

Masa upadłości -*■ Upadłość.

Masaż, masowanie, mięsienie — zabiegi mechaniczne (ugniatanie, rozcieranie, klepanie, wstrząsanie) mające na celu zwiększenie u-krwienia tkanek danego odcinka ciała, a co za tym idzie — lepsze ich odżywianie i należyte odprowadzanie produktów przemiany materii; stosuje się w celach zdrowotnych, leczniczych oraz kosmetycznych; istnieją również aparaty elektryczne do M.

Mascagni Piętro, maskani — (* 1863), wł. kompozytor operowy, współtwórca weryzmu. Opery: „Cavalleria rusticana" („Rycerskość wieśniacza"), „Nero" ii.    IV, 1422.

Maska — osłona twarzy służąca bądź dla ukrycia twarzy (np. M. balowe lub M. złoczyńców), bądź też dla celów obrzędowych lub artystycznych, M. obrzędowe, wyobrażające twarze bóstw, demonów itp., używane były w strż. Grecji i obecnie u niektórych dzikich ludów.

M. aktorskimi posługiwał się strż. teatr gr. i rzym.; występują one również we wł. commedia dell’arte.

Maska chloroformowa, eterowa — rodzaj maski drucianej, okrywanej gazą, którą prze-paja się środkiem nasennym; nakładana chorym w celu uśpienia ich podczas operacji.

Maska przeciwgazowa — maska chroniąca przed szkodliwym działaniem gazów bojowych oraz szeregu innych związków chemicznych działających drażniąco lub trująco.

II, 513-514, IV; 1240.

Maskareny — wspólna nazwa wysp Reunionu, Mauritiusa i Rodriguez.

Maskat — stolica i gł. port Omanu w Arabii, 25 000 mieszk.

Maskowanie — skrywanie czegoś, utrudnianie odnalezienia, zrozumienia. M. w wojsku jest zagadnieniem b. ważnym. M. żołnierzy osiąga się przez: umiejętne zachowanie w terenie, ochronny kolor ubrania itp.; M. broni, sprzętu, czołgów; malowanie w plamy, nakrycie siatkami, gałęziami itd. M. umocnień: darniowanie, siatki, urządzenia pozorne; M. miast i fabryk przed napadem lotniczym, dniem — zadymianie, w nocy — gaszenie świateł, zapalanie ich w innych miejscach itd.

Masław — (XI w.), wpływowy możnowład-ca; skorzystał z rozruchów po śmierci króla Mieszka II i ogłosił się ks. Mazowsza. Poległ w walce z Kazimierzem Odnowicielem w r. 1042.

Masło — tłuszcz spożywczy, otrzymywany z mleka krowiego. -> III, 663 — 664, IV, 453, 1110.

Masło kakaowe -> Kakao.

-> IV, 1563.

Massachusetts, masa’czu:sets

port Boston.

-> IV, 1387.

żywica z drzewa Pi8tacia lentiscus, uprawianego na wyspie Chios. Używana na Wsch. do żucia, na Zach. do wyrobu plastrów, opatrunków, w dentystyce oraz w technice do wyrobu pokostu, laku i kitu do porcelany.

Maswerki — kute w kamieniu ażurowe or

(ok. 238 — 148 prz. Chr.),

Maszt

Masłowski Stanisław — (1853—1926), malarz, uczeń Gersona. Pejzaże i sceny z życia wsi, ujęcie plenerowe. Znakomite akwarele.

Masłowy kwas — kwas tłuszczowy o 4 atomach węgla w cząsteczce, C₈H₇COOH. Ciecz o ostrym, nieprzyjemnym zapachu. Wchodzi w postaci estru glicerynowego w skład masła.

Masoneria, wolnomularstwo — niegdyś tajne, dziś przeważnie jawne stowarzyszenia, rozpowszechnione na całym świecie, dążące pod pokrywką hasła powszechnego zbratania ludzi ponad różnice narodowościowe, rei., społeczne i partyjne, do uzyskania władzy i wpływu na rządy; M. pozostaje w opozycji do kościoła i przepojona jest duchem kosmopolityzmu. M. otacza swoje powstanie nimbem legend a swoją działalność rytuałem tajemniczych obrzędów. Początków M. szukać należy w śrdw. cechach kamieniarzy i budowniczych, które od cesarza Maksymiliana uzyskały w r. 1498 wspólny statut. Rozwój dzisiejszej M. wywodzi się od zał. w r. 1717 w Londynie wielkiej loży, której członkowie postawili sobie za cel duchową budowę świata w myśl zasad i idei oświecenia. W Polsce pojawiła się M. za Augusta III; w 1784 r. zał. została pierwsza samodzielna loża M. „Wielki Wschód Królestwa Polskiego i W. Ks. Lit." Za Stanisława Augusta M. zdobyła znaczenie polit., skupiając działaczy patriotycznych; oficjalnie zniesiona w r. 1794, odrodzona za Księstwa Warszawskiego; w r. 1819 Walerian Łukasiński zał. patriotyczne „Wolnomularstwo Narodowe", które przetrwało oficjalnie tylko rok. Ruch wolnomularski zakonspirował się następnie całkowicie i odegrał wielką rolę w akcji niepodległościowej. W okresie zaborów, a więc w okresie świetnego rozwoju M. na terenie międzynarodowym, nie odgrywała M. roli w Polsce — po wojnie rozwinęła znowu żywą działalność, także i w Polsce, spotykając się z potępieniem kościoła, z żywą reakcją ze strony prądów narodowych i prześladowaniem ze strony rządów autorytatywnych.

Maspero Gaston Camille Charles, maspćró gastó kamij szarl — (1846—1916), egiptolog fr., odkrywca wykopalisk w Deir-el-Bahri i Kar-naku, jeden z twórców muzeum egiptologii w Kairze.

przemysłowy stan atlantycki w St. Zj. A. Pn., w dorzeczu Connecticut i Merrimac. Najbogatszy teren rybołówstwa w St. Zj. 21 000 kma, 3 852 000 mieszk., w tym 110 000 Polaków. Stolica i gł.

IV, 284, 1319.

Massalski Ignacy Józef — (1729—1794), biskup wileński, w r. 1774 pierwszy prezes Komisji Edukacyjnej, uczestnik Targowicy, pomocnik Sieversa podczas drugiego rozbioru. Uwięziony podczas powstania kościuszkowskiego, 28 czerwca stracony przez pospólstwo warszawskie.

Massaua — gł. port wł. Erytrei; ma najwyższą znaną średnią temperaturę roczną (30,2° C). 15 000 mieszk.

Massena Andrć, ks. Rivoli, masćna adrć — (1758—1817), marszałek Francji, jeden z wybitniejszych generałów wojen rewolucyjnych i napoleońskich. Odznaczył się pod Rivoli, przy oblężeniu Genewy w r. 1800, pod Essling i Wagram. W r. 1814 przeszedł na stronę Burbonów.

Massenet Jules, masćnć ziil — (1842—1912), kompozytor fr. Gł. rolę odgrywa w jego utworach pierwiastek melodyjny, umiejętność oddania za pomocą muzyki dramatycznego nastroju. Opery „Manon", „Werther" i i., oratoria, kantaty, muzyka instrumentalna, pieśni, chóry.

Massys Quentin — (ok. 1460—1530), malarz niderl. z Antwerpii, twórca obrazów rei., malowańych pod wpływem szkoły wł.

Mastaba — strż. prostokątny, kamienny grobowiec egips. o pochyłych ścianach i płaskim dachu; zazwyczaj składa się z trzech pomieszczeń, z których dwa są bogato zdobione, w trzecim, mającym formę studni, znajduje się mumia. Słynne M. w Memfis.

Mastodont — zwierzę kopalne należące do rodziny trąbowców, podobne do słonia, lecz znacznie większe od niego. Żyło w okresie trzeciorzędowym.

-*/F, 135.

Mastyks (mastiz) namenty, utworzone z motywów geometrycznych, jak koła, łuki i i., w oknach, wimper-gach itp. kościołów gotyckich.

Masynissa

król wsch. części Numidii. W czasie wojen pu-nickich początkowo sprzymierzeniec Kartaginy, od r. 206 — Rzymu. W r. 202 przy pomocy Rzymian zjednoczył całą Numidię pod swoim berłem.

Masyw Centralny — środk.-fr. wyżyna m. Rodanem, Loarą a Garonną, obszar hercyń-skich fałdowań górskich, przeobrażonych później przez erozję i ruchy górotwórcze. Krajobraz częściowo górski, częściowo płaska wyżyna z licznymi stożkami wygasłych wulkanów. Ludność skupia się w żyznych dolinach ; rolnictwo, chów bydła, przemysł.

duża pionowa belka osprzętu ustawiona na pokładzie okrętu (statku). Na statkach i łodziach żaglowych podtrzymuje żagle, na parowych służy do podnoszenia sygnałów, zawieszania anteny radiowej; ponadto na okrętach umieszcza się na M. punkty obserwacyjne i kierowania ogniem artylerii.

maszyny.

Maszyna do szycia — maszyna, poruszana ręką, nogą lub elektrycznością, do zszywania tkanin, skóry itd., a także do czynności zbliżonych, jak cerowanie, haftowanie itd. Gł. częścią M. d. S. jest poruszana mechanicznie na dół i do góry igła z uszkiem przy ostrym końcu, przewleczona nicią, przekłuwająca pionowo materiał i przewlekająca nić.

Maszyna parowa jący energię cieplną w mechaniczną za pośrednictwem cisnącej na tłok pary wodnej, wytwarzanej w specjalnych kotłach.

-+I, 603, III, 5, I V, 461, 760-765.

Maszyna piekielna

-> III, 513.

Mat — końcowa pozycja w grze w szachy, w której król nie może uczynić żadnego ruchu, gdyż wszędzie jest zaszachowany. Przenośnie: położenie bez wyjścia.

Matabelowie — gałąź szczepu Kafrów, posiadających własne państwo w pd. Afryce nad rzekę Limpopo.

Matamata (Chelys fimbriata Schneid.) — gat. żółwi wodnych z rzędu Testudinata. Dł. ciała 38 cm. Żyje w Gujanie w błotach i wolno płynących rzekach, żywi się drób- r>'v/*7rl nymi rybami.

Match -> Mecz.

Gałązka Ilex paraguaiensis.

działalność pedago-

Maszyna do pisania — maszyna do szybkiego pisania pismem zbliżonym do druku i do powielania pisma w kilku egzemplarzach (przez kalkę). Posiada zespół dźwigni zakończonych czcionkami, które za naciśnięciem odpowiednich klawiszów uderzają przez taśmę napojoną tuszem o papier, odbijając na nim znaki pisarskie. Papier umieszczony jest w ruchomej karetce na wałku gumowym; po odbiciu każdego znaku karetka przesuwa się samoczynnie o jedno miejsce. M. d. P. posiada ponadto cały szereg urządzeń pomocniczych.

Maszyna do rachowania -> Rachunkowe

silnik przekształca-

puszka metalowa wypełniona materiałem wybuchowym, zaopatrzona w mechanizm zegarowy lub inne urządzenie (np. powoli palący się lont) umożliwiające przygotowanie wybuchu na określoną chwilę; również „bomba" wybuchająca przy mechanicznej manipulacji, np. otworzeniu przesyłki z M. P.

Maszyna rotacyjna Rotacyjna maszyna.

->//, 4, 5-6.

Maszynowy olej — olej smarowy, otrzymywany przy destylacji ropy naftowej.

Maszyny — urządzenia do przemiany energii w pracę lub inny rodzaj energii. Najprostsze, t. zw. M. proste: dźwignia (i pochodzące od niej kołowrót, blok, koła zębate) oraz równia pochyła (i pochodzące od niej klin i śruba) pozwalają wykonać pracę przy użyciu mniejszej siły, działającej za to wzdłuż większej drogi. Wszystkie M. składają się z M. prostych i i. części (zw. również elementami maszynowymi), jak wały, łożyska, cylindry, tłoki, koła itd. -> art. „Narzędzia, i maszyny",

->///, 834-849; IV, 1066-1068.

Maszyny chłodnicze, oziębiarki — maszyny, w których energia mechaniczna zużywana jest na obniżanie temperatury, pochłanianie ciepła („wytwarzanie zimna"). Stosują się do wytwarzania sztucznego lodu, w chłodniach na wielką skalę i domowych (lodowniach mechanicznych). Oparte są na zjawisku oziębiania się gazów (amoniaku, dwutlenku siarki) podczas ich rozprężania. Do M. Ch. zaliczyć należy również maszynę Lindego (-+ Lindego maszyna,) do skraplania powietrza.

Maszyny drukarskie — maszyny do drukowania książek, gazet, plakatów, Odbijania rysunków, reprodukcyj obrazów itd.

->//, 4-10.

Maszyny elektryczne — maszyny, służące do przetwarzania energii mechanicznej w elektryczną (prądnica) lub odwrotnie (silnik elektryczny) .

Maszyny proste -> Maszyny.

Maszyński Piotr — (1855 — 1934), kompozytor, dyrygent, organizator i propagator pieśni chóralnej (zał. towarzystwo śpiewacze „Lutnia"). Liczne zbiory męskich kwartetów wokalnych, ponad 100 pieśni solowych i i.

IV, 256.

Maść (unguentum) — postać leku; miękka masa, złożona z t. zw. podstawy (tłuszcz zwierzęcy, wazelina) i roztartego z nią właściwego leku (sole rtęci, cynku, jodoform, żywice itp.).

Maślak, kozak (Boletus luteus) — grzyb kapeluszowy, jadalny z rodziny zagwiowatych; kapelusz żółtawy, przy wilgotnym powietrzu śliski kleisty; rośnie pospolicie w lecie i jesieni w lasach sosnowych.

Mat — najniższy stopień podoficerski w marynarce wojennej, odpowiednik kaprala w wojsku.

--> III, 764.

Matę (herba matę) — herbata V paragwajska, suszone liście ostro- ^ krzewu, Ileż paraguaiensis, rosną- A cego dziko w Ameryce Pd.i dość ( ' często uprawianego w Brazylii m. i. przez kolonistów polskich. Używka zawierająca ok. 1% kofeiny.

Matejko Jan — (1838—1893), znakomity malarz; studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Stattlera, potem krótko w Monachium. Głęboki patriotyzm i pasja malarska M. zrodziły długi szereg obrazów historycznych, odtwarzających dzieje Polski. Cechuje je: napięcie dramatyczne, przepych barw, barokowe stłoczenie kompozycji. Poza działalnością twórczą

giczna (pierwszy dyrektor przemienionej na Akademię krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych). Gł. dzieła: „Batory pod Pskowem", „Bitwa pod Grunwaldem", „Rejtan", „Stańczyk", „Hołd Pruski". Szereg portretów, polichromia kościoła Mariackiego ii. -> IV, 244—245.

Matematyka

(1885-1924), socjalista wł.; za krytykę faszyzmu został porwany przez kilku faszystów i zamordowany w pobliżu Rzymu.    -> II, 304.

Mater Dolorosa (łac. = Matka Bolejąca) — często w malarstwie przedstawiony temat Matki Boskiej bolejącej nad cierpieniem Chrystusa.

Materia — substancja (bez względu na jej jakość); to, z czego składają się wszystkie ciała. Gł. cechą materii jest posiadanie przez nią masy (choć wg nowych poglądów fizycznych energia również posiada masę). Wg współczesnych pojęć M. jest nieciągła: składa się z cząsteczek, te zaś z atomów. Wg poglądów materialistycznych M. jest jedynym i zasadniczym pierwiastkiem wszechświata.

-> III, 208, 216-219.

Materializacja — w okultyźmie rzekome tworzenie się postaci ludzkich i zwierzęcych, lub przedmiotów z materii, tzw. teleplazmy, wydzielanej z ciała medium w czasie transu.

Materializm — pogląd filozoficzny utrzymujący, że świat składa się z samych tylko przedmiotów materialnych czyli ciał.

-+art. III, 528-536; II, 26, 27, IV, 356.

Materializm dziejowy

całość przemian chemicznych odbywających się w ustroju ży

wym.

-> art. ,,Przemiana materii", IV, 441 — 546.

Mateusz Apostoł, św. — z pokolenia Lewi ; początkowo celnik, porzucił wszystko, aby pójść za Chrystusem. Napisał w języku ara-mejskim I Ewangelię.

Mateusz z Krakowa — (ok. 1330—1410), teolog i kaznodzieja, profesor w Pradze, Heidelbergu i Krakowie, autor licznych traktatów teologiczno-moralnych.

Mathesis (gr.) — matematyka.

Matisse Henri, matis ari

Matołectwo -> Kretynizm. Matołki -> Małpeczki. Matowanie

^11, 409-410.

Matriarchat —

->///, 763. wklęsła forma przedmiotów

-> II, 5-6. Matsuyama — port jap. na Wyspie Szi-koku. Przemysł metalowy i zdobniczy. 82 000 mieszk.

nauka, lub raczej zbiór ■nauk, których przedmiotem są: liczby, twory geometryczne (np. figury, bryły) oraz cały szereg pojęć z nimi związanych (zbiory, funkcje, przekształcenia geometryczne, równania etc.) (Różne działy M. -> Algebra, Analiza matematyczna, Arytmetyka, Geometria, Liczb teoria, Mnogości teoria, Podstawy matematyki, Prawdopodobieństwa rachunek, Topologia). -> art. III, 514-527, I, 343-344, 1229,111, 546, IV, 916.

Mateotti Giacomo

teoria socjologiczna i historiozoficzna, wywodząca się od Karola Marxa. Wedle M. D. czynnikami decydującymi o przebiegu historii i o kształtowaniu się stosunków społecznych w ogóle są warunki ekonomiczne, zwł. formy produkcji gospodarczej.

-►/, 768, III, 533, IV, 859.

Materiały wybuchowe — związki chemiczne lub mieszaniny ciał, które łatwo ulegają b. szybkiej przemianie chemicznej, wydzielając dużo gazów, czyli wybuchają (-> Wybuch).

M. W. dzielą się na: a) miotające, czyli prochy (czarny, bezdymne) rozkładające się stosunkowo powoli, używane gł. dó wyrzucania pocisków z broni palnej; b) kruszące, których wybuch trwa b. krótko, lecz odznacza się wielką siłą, np.: dynamit, trotyl, piroksylina, szedyt, stosowane do wypełniania pocisków artyleryjskich, bomb lotniczych itd., oraz w pracach saperskich (niszczenie), robotach ziemnych, górnictwie itd.; c) pobudzające (inicjujące), wybuchające przy słabym uderzeniu lub tarciu, stosowane do powodowania wybuchu innych M. W., które bez tego bodźca trudno ulegają wybuchowi: do spłonek amunicji, zapalników pocisków, bomb saperskich itd. Najważniejszym z nich jest piorunian rtęci czyli rtęć piorunująca.

Materii przemiana

-> 1, 243, 244.

(* 1869), malarz i grafik fr., przedstawiciel ekspresjonizmu. Obrazy jego o niezwykłych wartościach kolorystycznych i charakterystycznych deformacjach przedstawiają najczęściej wnętrza i martwe natury.

Matlakowski Władysław — (1850—1895), wybitny chirurg i etnolog; należy, obok Witkiewicza, do pierwszych badaczy i propagatorów stylu ,,zakopiańskiego". „Budownictwo ludowe na Podhalu", „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu" i i.; autor cennego studium o Hamlecie.

— pozbawianie połysku pow. metalu lub szkła drogą mechaniczną (najczęściej przez szlifowanie pow. strumieniem piasku wyrzucanym przez sprężone powietrze) lub chemiczną przez wytrawianie kwasami (szkła — fluorowodorem).

Matówka — szybka z matowego szkła zakładana na miejsce płyty do aparatu fotograficznego celem uwidocznienia obrazu i umożliwienia nastawienia na ostrość.

ustrój rodzinno-społeczny oparty na przewadze roli matki w rodzinie i w grupie społecznej. Łączy się zazwyczaj z dużym znaczeniem kobiety w gospodarce.

M. w niektórych wypadkach doprowadza do osiągnięcia pełni władzy polit. przez kobiety. W Europie M. rozpowszechniony był w basenie nadśródziemnomorskim u ludności przedindo-europ.; w Egipcie strż. etc.

Matryca

wytwarzanych przez odlew, prasowanie, sztan-cowanie itd. W szczególności forma drukarska, z której sporządza się odlew przeznaczony do druku.

Matterhorn — popularna iglica skalna Alp Penińskich na granicy szwajc.-wł., niezmiernie trudna pod względem alpinistycznym. 4505 m wys.

wielki, ale pusty stan brazyl.; hodowla bydła na stepie. Kopalnie złota i diamentów. 1 477 000 km², 391 000 mieszk. Stolica Cuyaba.

Matuszewicz Marcin

m-to pn. Francji

(* 1877),

wys.

przedstawia życie instynktów, pozbawione wszelkich więzi moralnych.

Mauretania

1.

w strż.

-+//, 852. (* 1868),

Maurycy

Uzyskał od cesarza Karola V godność elek-torską w 1548 r., potem walczył przeciw niemu w przymierzu z królem fr. Henrykiem II

Mato Groso

(1714-1773), kasztelan brzeski, poeta i prawnik; pozostawił interesujące pamiętniki z epoki saskiej.

Matuszewicz Tadeusz — (1765 — 1819), zasłużony minister skarbu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Poseł na sejm wielki, brał udział w przygotowaniu konstytucji 3 maja.

Matuszewski — 1. —Ignacy — (1858—1919), wybitny krytyk literacki i esteta. Literaturę traktował porównawczo na tle kulturalnym. Gł. dzieło: „Słowacki i nowa sztuka"; poza tym: „Diabeł w poezji", „Czarnoksięstwo i mediumizm", „Swoi i obcy", „Twórczość i twórcy" i i. 2. — Ignacy — (* 1891), syn poprz., polityk, publicysta i ekonomista; brał udział w walkach legionowych; minister skarbu w 11. 1929-1931.

Matuzalem, Methusalah — wg Genesis patriarcha żyd. w czasach przed potopem, syn Henocha; miał żyć 969 lat, stąd : m a t u z a-lemowe lata = długi wiek.

Matylda — (1046 — 1115), margrabina Toskanii, dziedziczka wielu księstw we Włoszech środk. Jako sojuszniczka Grzegorza VII w jego walce o inwestyturę z cesarzem Henrykiem IV, udzieliła mu schronienia w swym zamku w Canossie w r. 1077.

Maubeuge, mobóż nad Sambrą; kop. węgla, metalurgia, 24 000 mieszk.

Mauersberger Jan x. dr. kanclerz polowej kurii biskupiej, dziekan wojskowy (pułkownik), działacz oświatowy, zasłużony pracownik na terenie harcerstwa.

-*//, 792.

Maugham William Somerset, mo:m ’uyljam ’sBmi2rsyt — (* 1874), popularny powieściopisarz i dramatopisarz ang. Z zamiłowaniem zajmuje się wschodem. Szereg sztuk, m. i. „The aacred flame" („Święty płomień"). Powieści: „The Painłed Veil“ („Malowana zasłona") i i., nowele i i.

Mauna Kea — najwyższy wulkan na Ha-waii, 4210* m wys.

Mauna Loa — wulkan na Hawaii, 4170 m

Maupassant Henri Rćnć Albert Guy de, mópasa ari rćnć albćr guj da — (1850—1893), nowelista, powieściopisarz i poeta fr., autor szeregu powieści: „Pierre et Jean", „Fort comme la mort" („Jak śmierć silny"), ,,Une vie" („Życie"), „Bel homme" („Piękny chłopiec") i i. i ok. 200 nowel, w zbiorach „Boule de suif“ („Kulka łojowa") ,,Mademoiaelle Fifi”, „Con-tea et nouvellea“ i w. i. M. jest mistrzem noweli, opartej na obserwacji życia, o prostej zwartej budowie i wielkich zaletach stylu. Twórczość M.

1. — w strż. kraj w pn.-zach. Afryce, obejmujący dzisiejsze Maroko i Algerię, zaludniony przez Berberów, zw. przez Rzymian Maurami; M. przyłączył do Rzymu cesarz Kaligula. 2. — zach. część fr. Sahary. 835 000 km², 410 000 mieszk.

-* I, 527, 854, II, 447, III, 85&

Mauriac Franęois, mórjńk frasua — (* 1885), czołowy powieściopisarz fr., najwybitniejszy przedstawiciel literatury kat. we Francji dzisiejszej. Gł. dzieła: ,,Deatina“ (,,Przeznaczenia"), „Thćrkae Desqueyroux", „Le noeud de vipl-rea“ (,..Kłębowisko żmij"), „Lea myaUrea des Frontenac” („Rodzina Frontenac") i i.

Mauritius, ma’ryszjas — wyspa na Oceanie Indyjskim i ang. kolonia koronna, odebrana Francji w r. 1810; ludność kat. złożona z kolonistów fr. (28°/₀) i robotników plantacyjnych, mieszańców ind.-murz.-ar. (66%). Gospodarka plantacyjna z cukrem na czele. 1900 km*. 400 000 mieszk. Stolica Port Louis.

Maurizio Adam — (* 1862), botanik. Prace z zakresu rolnictwa i pożywienia roślinnego.

Maurois Andrć, mórua ńdrć — (* 1885), pisarz fr.; doskonałe powieści psychologiczne: „Lea Silences du Colonel Bramble“ (w tłumaczeniu polskim: „Oddech wojny"), „Climata" („Klimaty") „Bernard Queanay“ i i. Pozą tym szereg literackich biografij (Shelley, Byron, Disraeli).

Maurowie (łac. Mauruaci, hiszp. Moroa) — rzym. nazwa mieszkańców pn. Afryki, Maurytanii. 2.    — nazwa berberyj-

skich szczepów koczowniczych, pokonanych i islamizowanych przez Arabów; na pd. domieszka elementu murz. 3.    — po podboju

Hiszpanii przez Arabów nazwa ludności mu-zułm. na Płw. Iberyjskim.

Maurras Charles, móra szarl pisarz fr., monarchista, jeden z twórców pisma „UAction franęaise". Gł. powieść: „Lea Amanta de Yeniae” („Kochankowie z Wenecji").

Maurycy św. — (J⁻ ok. 286), rycerz, dowódca legii chrześcij., umęczony za Dioklecjana. Pam. 22 września. Maurycego św. włócznia — godło koronacyjne cesarzy rzym.-niem. Ofiarowana przez Ottona III Bolesławowi Chrobremu, jako królowi Polski w r. 1000, przechowywana w skarbcu wawelskim (autentyczność jej nie stwierdzona).

Maurycy, ks. Oranii, hr. Nassau — (1567 — 1625), syn Wilhelma Orańskiego, namiestnik Niderlandów od r. 1585, znakomity wódz; wyparł Hiszpanów z siedfniu prow. niderl. (zwycięstwo pod Nieupoort w r. 1600) i opanował pn. część Flandrii i Brabancji.

(1521 — 1553), książę saski.

(1834-1882), niem. konstruktor broni palnej. Karabiny M. (ew. udoskonalone później) są b. znane i należą do uzbrojenia wojsk wielu państw (Niemcy, Polska i i.).

Mauzoleum

ram ’sti:wnz sa:r

Maxwell, James Clerk, maksual dżejmz kla:Pk — (1831 — 1879), fizyk ang. Podstawowe prace z dziedziny nauki o cieple i kinetycznej teorii gazów, a zwł. elektryczności. Twórca elektromagnetycznej teorii, światła.

->//, 175-178, 365, 367, 368, IV, 517.

May Karl

I, 186.

(1602-1661), fr. mąż stanu, kardynał, Włoch z pochodzenia, zaufany Richelieu. Po śmierci króla Ludwika XIII

-> IV, 5.

cza-

danie M. K.

zura,

i zmusił cesarza do ugody w Passawie w r. 1552. Poległ w bitwie z Albrechtem Brandenburskim.

Maurycy Saski, zw. Marszałkiem Saskim — (1696—1750), marszałek fr., syn Augusta II i Aurory Kónigsmark. Walczył w wojnie pn. przeciw Karolowi XII i w wojnie sukcesyjnej austr. po stronie Francji. Wybrany w r. 1726 na księcia Kurlandii, . nie zdołał objąć rządów z powodu oporu Polski.

Mauryni — odłam benedyktynów powstały we Francji w r. 1618. Położyli wielkie zasługi na polu historii, paleografii i archeologii. Rewolucja fr. położyła kres ich działalności.

Maurytańska sztuka — sztuka ludów muzułmańskich (Maurów) na gruncie europ. Obejmuje okres od końca VII w. po kraniec śrdw.

M. S. oddziaływała na sztukę europ. gł. poprzez Hiszpanię i Syęylię. W Hiszpanii najwspanialsze budowle maurytańskie: meczet w Kordobie z 11. 785 — 990 i pałace królewskie: Alhambra w Grenadzie, Alkazar w Sewilli i i.

-> II, 1015.

Mauser Wilhelm

monumentalny grobowiec.

(-> Halikarnas).

Max Adolf — (* 1869), polityk i patriota belg.; burmistrz Brukseli od r. 1909, więziony przez Niemców w czasie wielkiej wojny; był ambasadorem nadzwyczajnym w Polsce w r. 1934.

Maxim Hiram Stevens sir, 'maksym 'haja-(1840—1916), inżynier amer., konstruktor pierwszego karabinu maszynowego (w r. 1884).

Maximum -> Eztremum.

(1842—1912), pisarz niem. Liczne poczytne powieści fantastyczne i awanturnicze, często z życia Indian.

Mayer Julius Robert von — (1814—1878), lekarz i przyrodnik niem., współodkrywca pierwszej zasady termodynamiki (zasady zachowania energii).    -* I, 1010.

Mayerling — wieś w Austrii Dolnej, w Le-sie Wiedeńskim. Tu w r. 1889 rozegrała się tajemnicza tragedia zakończona śmiercią arcyks. Rudolfa Habsburga.

Mayersville, ’mej3rswyl — m-to w St. Zj. A. Pn., jedna z najdawniejszych polskich osad.

May-flower, 'mej flau3r — nazwa statku, na którym w r. 1620 przybyła do Ameryki Pn. z Anglii grupa purytanów, tworząc pierwszą stałą kolonię Massachusetts w przyszłych St. Zj. A. Pn.

Mayowie -> Majowie.

Mazarin (wł. Mazarini) Jules, ks. de Ne-vers, mazare żul

objął rządy w imieniu regentki Anny Austriackiej i jej syna Ludwika XIV (1643). W pokoju westfalskim po wojnie trzydziestoletniej pozyskał dla Francji Alzację. Wygnany przez Frondę w r. 1651, powrócił w r. 1653. W r. 1659 uzyskał korzystny dla Francji pokój z Hiszpanią (pokój pirenejski).

-> II, 50, 430.

Mazdaznan — międzynarodowy ruch dążący do reformy sposobu życia nawiązujący rzekomo do staropers. religii Zoroastra. Zwolennicy M. stosują w życiu szereg zasad euge-nicznych, własny system ćwiczeń cielesnych i są jaroszami.

Mazdeizm — religia staroirańska głoszona przez proroka Zoroastra. Świętą księgą M. jest Avesta.

Mazepa Iwan — (ok. 1644—1709), hetman kozacki, Polak z pochodzenia, syn podczaszego czernihowskiego, paź Jana Kazimierza. Obwołany hetmanem Ukrainy Zadnieprzańskiej, dążył do jej wyzwolenia. Sojusznik Piotra W. w wyprawie na Azów i pizeciw Polsce. W sie wojny pn. zdradził Piotra, przeszedłszy na stronę Karola XII i Leszczyńskiego (w r. 1708). Po klęsce pod Połtawą w r. 1709 zbiegł z Karolem XII do Benderu, gdzie zmarł. Bohater licznych utworów literackich, m. i. dramatu Słowackiego.

Maziowa błona, maziówka (membrana sy-novialis) — cienka, połyskująca błona łączno-tkankowa, tworząca wewnętrzną warstwę torebki stawowej; wydziela maź stawową (synovia).

Maziowa kaletka (bursa mucosa) — cienkościenny woreczek łącznotkankowy, wysłany cienką blonką, staniowiącą dalszy ciąg ma-ziówki stawu, zawierający maź stawową; za-polega na zwilżaniu pow. ścięgna ew. mięśnia i zmniejszaniu w ten sposób jego tarcia o sąsiednie narządy podczas czynności mięśnia. M. K. spotykamy przy całym szeregu stawów, np. kolanowym.

Mazowsze — jedno z sześciu pierwotnych terytoriów plemiennych polskich, obejmowało przed rozbiorami woj. rawskie, płockie i mazowieckie; tworzy obecnie woj. warszawskie. Zachowało swoją odrębność dzielnicową b. długo, wcielone zostało bowiem do Korony dopiero w r. 1526. Wkrótce po inkorporacji i przeniesieniu stolicy do Warszawy stało się

M. centralną dzielnicą państwa. Element ludnościowy mazowiecki, znany pod nazwą Ma-reprezentuje najlepszy polski czynnik kolonizacyjny, który zasiedlił poza granicami

M. rozległe obszary, a na Litwie stworzył potężne skupienia osadnictwa polskiego.

-► II, 744, 752, IV, 170, 175, 179.

Mazur — odkryty w r. 1925 pierwiastek, zbliżony do manganu. Liczba porz. 43, c. atom. ok. 99, s. chem. Ma.

Mazur, mazurek — narodowy taniec polski; pochodzi z ziemi mazowieckiej. Takt */₄, tempo szybkie, charakterystyczny akcent na drugiej wzgl. trzeciej części taktu. M. stał się prawdopodobnie tańcem szlachty przy przeniesieniu stolicy Polski z Krakowa do Warszawy. W twórczości Chopina osiągnął M. poziom najdoskonalszej muzyki artystycznej.

Mazurek (Passer arbareus Bew.) ptaków z rodziny łuszczaków, rzędu wróblo-watych. Żyje w środk. Europie i Azji, gnieździ się w lasach.

Mazurek Dąbrowskiego -> Jeszcze Polska nie zginęła.

Mazurkiewicz Stefan

-*/F, 273.

z zakresu

IV, 278.

II, 744-745.

klasa roślin

IV, 179, 251.

gat.

(* 1888), matematyk. Prace z topologii, rachunku prawdopodobieństwa i i.

Mazurkiewicz Władysław — (1871 — 1933), lekarz i farmakognosta polski. Prace fizjologii, anatomii roślin, farmakognozji i słownictwa anatomiczno-botanicznego. W r. 1900 jako lekarz szpitalny ułatwił Piłsudskiemu ucieczkę ze szpitala św. Mikołaja w Petersburgu.

Mazury Pruskie — pd. część Prus Książęcych, przynależna obecnie do Niemiec, skolonizowana po podbiciu przez Krzyżaków przez element mazowiecki i wchodząca dzisiaj w obręb polskiego obszaru językowego; garbaty kraj pojezierny z niezliczonymi jeziorami i dość znacznymi szczątkami zwartej niegdyś puszczy leśnej. Gł. m-ta Ełk, Lec, Szczytno. W wyniku plebiscytu wyznaczonego tu w myśl traktatu wersalskiego w r. 1920 tylko mały skrawek Mazurów koło Działdowa wszedł do Polski' Element mazurski w części niem., zwł. w miastach ulega b. silnemu naciskowi germa-nizacyjnemu.

Mazurzenie — zjawisko fonetyczne występujące w gwarze Mazowsza, pn. Śląska i części Małopolski. Polega na wymowie spółgłosek dziąsłowych, sz, ż, cz, dż jak zębowe s, z, c, dz. Np. capka, żyto — zamiast: czapka, żyto.

Mazut — pozostałość po destylacji ropy naftowej ; stosowany do opalania kotłów maszyn parowych.

Mazzini Giuseppe, madzini dżjuzepe — (1805—1872), jeden z przywódców narodowo-republikańskiego ruchu we Włoszech i jeden z twórców niepodległości Włoch. Wydalony w r. 1830 z Włoch, założył w Szwajcarii w 11. 1831 — 1832 niepodległościowo-republikański związek „Młodych Włoch". M. brał wybitny udział w rewolucjach wł. w 11. 1848—1849 w Mediolanie, Florencji, Rzymie. Przyjaźnie usposobiony dla Polski.    -*IV, 1418.

Mączka Józef — (1888 — 1918), najpopularniejszy z poetów legionowych. „Starym szlakiem" i i. liryki.

Mączniaki ( Erysiphaceae) — grzyby klasy workowców pasożytujące na liściach chmielu, winorośli, roślin motylkowatych, niektórych drzew, gałazkach róży, gałązkach i owocach agrestu i innych; strzępki M. płożą się na pow. organów i tworzą mączaste naloty, zw. rosą mączną; strzępki zapuszczają do komórek skórki i miękiszu ssawki, którymi wysysają substancje organiczne. Zarażone części roślin brunatnieją, usychają lub gniją.

Mącznica lekarska ( Arctosłaphylos uva ursi) — gat. drobnego krzewu z rodziny wrzo-sowatych, występującego często w lasach sosnowych Europy, Azji i Ameryki Pn. Liście używane w medycynie (działanie ściągające i odkażające w chorobach dróg moczowych) .

Mącznik (Tenebrio molitor L.) — chrząszcz z rodziny Tenebrionidae. Larwy żyją w mące; hodowane pod nazwą „robaków mącznych", jako pokarm dla zwierząt owadożernych.

Mączyński Czesław — (1881 — 1935), pułkownik, z zawodu nauczyciel gimnazjalny. Dowodził pierwszymi oddziałami obrony Lwowa w r. 1918.

Mądrości zęby (dentes sapienłiae) — ostatnie (tylne) zęby trzonowe, wyrzynające się zwykle dopiero m. szesnastym a trzydziestym piątym rokiem życia.

Mąka — proszek z oczyszczonych z łuski drobno zmielonych ziarn zbóż. Zawiera gł. skrobię, nieznaczne ilości białka i tłuszczu. Służy do wypieku chleba i ciast, na potrawy mączne.

IV, 1110.

Mąka kartoflana -* Skrobia.

Mątawa — lewy dopływ dolnej Wisły z Jez. Raduńskiego, 90 km dług.

Mątwa (Sepia officinalis L.) — gat. dzie-sięciornicy żyjący w morzach europ. Posiada silnie rozwinięty gruczoł czernidłowy, którego wydzielina mąci wodę i umożliwia ukrycie się przed napaścią nieprzyjaciela. Z wydzieliny tej wyrabiana jest farba zw. sepią.

Mątwy — osada nad Notecią (woj. poznańskie) ; zwycięstwo Jerzego Lubomirskiego w r. 1666 nad wojskami Jana Kazimierza. Kopalnia soli kamiennej i wielka wytwórnia sody; cukrownia.

Mchy liściaste ( Musci) z gromady mszaków; obejmuje kilkanaście tysięcy gat. mchów, występujących na całej kuli ziemskiej; rosną niekiedy masowo, zwł. w miejscach wilgotnych obszarów umiarkowanych i chłodnych; nie posiadają korzeni, przyczepiają sie do ziemi chwytnikami.

^ III, 220, IV, 649-650. .

Meander, zakole — zakręt rzeki o małym spadku.

Meander.

-> art. III, 536-545.

Mechaniczny koń -> Koń mechaniczny.

Mechaniczny równoważnik ciepła — energia (praca) mechaniczna równoważna zgodnie z zasadą zachowania energii jednostce ciepła. 1 kaloria jest równoważna 427 kilogramo-metrom lub 4,184⁻10⁷ ergom.

Mechanika — część fizyki, nauka o ruchu ciał i siłach je wywołujących.

->art. III, 546-557; II, 360-361.

Mechanizacja — zastępowanie pracy rąk ludzkich lub żywej siły roboczej środkami mechanicznymi, maszynami.

Mechanizm — 1.

IV, 757.

Meckera palnik Mecz, ang. match, ma.cz — rozgrywka sportowa m. dwoma współzawodnikami, lub m. dwiema drużynami.

Meczet

Medal Dziesięciolecia

stycznych; wykonywanie medali róż- odzyskania ną techniką. Medale mogą być: la- Niepodległo-ne, bite, wyciskane i nielowane, tj. wykonane przez nakładanie wyżłobionego rysunku czarną emalią. M. istniało od III w. w strż. Rzymie (medale bite). Wznowione w XIV w. we Włoszech (Pisano), doszło do rozkwitu w w.

zwł. we

Medalion.

iii

Medal za ra- Medal zasługi towanie gi- 3 Maja. nących.

Meander—ornament h■■■■    ■■

ciągły geometryczny u- [UJJUjTąlJn|| tworzony z linii łamanej pod kątem prostym.

Meble — sprzęty domowe, przeważnie stolarskiej roboty.

Mecenas — 1. — opiekun literatury, sztuki i nauki. (—.> Maecenas). 2. — grzecznościowy tytuł adwokatów.

-> / F, 1064. — zespół wszystkich części, urządzenie maszyny (zwł. skomplikowanej). -*■ III, 548. 2. — w przenośni: sposób, w jaki odbywa się jakiekolwiek zjawisko złożone; jego części składowe przedstawione w przyczynowej zależności od siebie.

Mechanizm — kierunek metafizyki wyjaśniający istotę rzeczywistości na zasadzie oddziaływania na siebie zamkniętego łańcucha przyczyn i skutków. Opp. teleologia, organizm.

I, 873, III, 556, 557.

Mechanizm korbowy. -* Korbowy mechanizm.

jBunsen.

dom modlitwy wyznawców islamu. Budowany na czworoboku, z kopułą.

-> 1, 261.

Medal — płaskorzeźba w kształcie monety, wybita w metalu dla uczczenia wybitnej osobistości, upamiętnienia ważnego wy- i darzenia, odznaczenia osób zasłużo- j nych.

Medal Dziesięciolecia Odzy- j skania Niepodległości — odzna- ^ czenie pamiątkowe dla osób, które w 11. 1918—1928 co najmniej przez 5 lat pełniły nienagannie służbę / w urzędach państwowych, samorzą- ( dowych, wojsku itd. Wstążka cha- ^ browa.

Medalierstwo — dział sztuk pla-

XV (Sperandio, Pasti) i w w. XVI (Cellini, Ceratti). Szkoła wł. przodowała do XVIII w. W w. XIX M. w stylu klasycznym rozwinęło się szczególnie we Francji pod patronatem Napoleona I (Denon, David d’Angers), a następnie w Niemczech (Brandt). W drugiej poł. XIX w. w M. przeważa naturalizm; kwitnie Francji (Chaplain, Chapu, Duprć i i.). W Polsce do XVIII w. panuje szkoła wł., za Stanisława Augusta szkoła wł. <a y, i fr. Medalierzy byli na ogół cu-dzoziemcami; wśród Polaków wyróż- ®3T nił się Jan Regulski.

Medalion — 1. — ozdoba płaska, najczęściej w formie okrągłego lub (»■ owalnego pudełeczka zawierającego jP&r miniatury lub przedmiot pamiątko-wy. 2. — okrągła łub owalna płaskorzeźba wypełniona lub w formie-pustego otoku; jeden z motywów stylu barokowego, występujący w architekturze, meblarstwie itp.

v ,W

Krzyż Nie- Medal pa-podleglości. miątkowy za wojnę

1918 - 1921.

Medal Niepodległości -*■ Krzyż Niepodległości.

Medal pamiątkowy za wojnę 1918—1921

„Polska swemu obrońcy" — odznaczenie pamiątkowe, nadane w 1928 r. uczestnikom wojny w 11. 1918—1921, żołnierzom i osobom współdziałającym z wojskiem. Wstążka kombinowana z kolorów Virtuti Militari i Krzyża Walecznych.

Medal za ratowanie ginących — medal nadawany za ratowanie, z narażeniem własnego życia, ofiar wypadków lub katastrof żywiołowych. Ustanowiony w r. 1824, odnowiony w r. 1928. Wstążka biała z trzema czerwonymi prążkami pionowymi.

Medal zasługi „3 maja“ — odznaczenie nadane w r. 1925 za wybitne zasługi na różnych polach' pracy państwowej i społecznej oraz wyniki sportowe. Wstążka z pasów poziomych białych i czerwonych.

Medal Zwycięstwa (zw. Mćdaille Interal-liće) — odznaczenie pamiątkowe, nadane przez wszystkie państwa koalicji przeciw niem. uczestnikom „wielkiej wojny o cywilizację" w 11. 1914—1918. Wstążka koloru tęczy.

m-to w Kolumbii. 146 000

ludność

wsze w

Głowa Meduzy (rzeźba starożytna).

wieś pod Przemyślem; cenne zbiory Pawlikowskich, obecnie w Muzeum Lubomirskich we Lwowie. 3000 mieszk.

Medyna

-*/, 258, 264, 265.

m-to ind. koło Delhi na rolni-

Medan — port pn. Sumatry w Indiach Wsch. Hol. 70 000 mieszk.

Medea — w podaniach gr. królewna kol-chidzka, biegła w czarach kapłanka Hekaty; została żoną Jazona, pomógłszy mu zdobyć złote runo; zdradzona, zabiła podstępnie rywalkę i własne dzieci.

Medellin mieszk.

Media — w strż. kraj m. Morzem Kaspijskim a Mezopotamią. Medowie —

M.    pochodzenia aryjskiego; język Medów był zbliżony do staropers.; wyznawali religię Zo-roastra. W r. 553 prz. Chr. król pers. Cyrus podbił M. W r. 330 M. weszła w skład monarchii Aleksandra W., w poł. II w. — królestwa Partów; wtedy też znika z historii nazwa M.

-*■ IV, 3.

Mediatyzacja — 1. — w cesarstwie rzym.-niem. system rządów polegający na udzielaniu możnowładcom władzy nad księstwami, będącymi uprzednio pod bezpośrednią zwierzchnością cesarza. 2. — w czasach wojen napoleońskich podporządkowanie udzielnych drobnych księstw i hrabstw niem. większym krajom niem.

Medici Medyceusze.

Medinet el Fajum — m-to w urodzajnej kotlinie fajumskiej, na lewym brzegu Nilu. 53 000 mieszk.

Medio — w stosunkach bankowych i giełdowych oznaczenie środka miesiąca, ściślej: piętnastego każdego .miesiąca.

Mediolan, wł. Milano — gł. m-to Lombardii we Włoszech; stary ośrodek handlowy rzym. i wł. (jedwabnictwo). Dzisiaj wielkie nowoczesne m-to przemysłowe (jedwabnictwo, pier-Europie, przemysł chemiczny, włókienniczy itd.), najważniejszy we Włoszech ośrodek bankowo-giełdowy. Ważny węzeł komunikacyjny, Słynna katedra gotycka (rozpoczęta w r. 1386, ukończona w r. 1813), kościół

N.    M. P., w którym znajduje się „Ostatnia wieczerza" Leonarda da Vinci, pałac rodu Slorzów (obecnie muzeum), biblioteka Am-brosiana. Opera „La Scala”. 1 054 000 mieszk.

->/, 877, IV, 1393.

Mediterranus Homo -> Śródziemnomorska rasa.

Mediterranoidalny typ — forma przejściowa m. białą a czarną odmianą człowieka: dość niskorosły, delikatnie zbudowany długo-głowiec o szerokawej twarzy i stosunkowo wąskim, niezbyt wydatnym nosie. Skóra dość ciemna, włosy b. ciemne, kędzierzawe, oczy b. ciemne. Występuje najliczniej w pd. Azji (Indie Przednie), Afryce wsch. i pn. oraz nad Jez. Czad, w Australii pn.-wsch., na pd. wybrzeżu Nowej Gwinei, w pd.-wsch. Indonezji i Melanezji, na wyspach Oceanu; charakterystyczny składnik ludności cygańskiej.

->IV, 156, 543-544,

Medium — 1. — w hipnotyźmie: osoba podatna na hipnotyzm. 2.    — w spirytyźmie:

osoba posiadająca rzekomo dar pośredniczenia m. duchami a ludźmi, objawiający się w czasie transu.

Mćdoc, mćdok — obszar m. Żyrondą a Atlantykiem w pd. Francji; uprawa wina.

Meduza — w podaniach gr. jedna z Gorgon, kochanka Posejdona, zabita przez Perse-usza. Z jej ciała wyskoczył Pegaz.

Meduza — swobodnie pływająca postać jamochłonów, o ciele zwykle przypominającym kształtem mniej lub więcej parasolowaty dzwon albo czapkę grzyba. Otwór prowadzący do układu chłonno-tra-wiącego znajduje się na spodzie dzwonu i bywa często otoczony rozmaicie zbudowanymi czułkami. Postać ta rozmnaża się na drodze płciowej. U wielu jamochłonów pokolenia M. występują na przemian z pokoleniami polipów.

Medyceusze (Medici) — znakomita patry-cjuszowska rodzina kupców i bankierów wł., osiadła od XII w. we Florencji; w XV w. opanowała całkowicie m-to i rządziła nim do r. 1737. Wydała trzech papieżów (Leon X, Klemens VII, Leon XI), dwie królowe Francji (Katarzynę, żonę Henryka II, Marię, żonę Henryka IV). Najwybitniejsi przedstawiciele:

1.    — Cosimo (1389—1464), stanął u steru rządów republikańskich, opiekun sztuk i nauk.

2.    — Lorenzo il Magnifico (Wawrzyniec Wspaniały) — (1449—1492). Ugruntował pokój, zawarłszy przymierze z Mediolanem i Wenecją. Poeta i mówca, uczynił z Florencji ośrodek sztuk i nauk. -> I, 235, II, 375, IV, 571.

Medycyna — sztuka leczenia, wiedza lekarska. M. sądowa — dział medycyny, zajmujący się przystosowywaniem wiedzy lekarskiej do celów prawno-sądowych (wydawanie opinij o przyczynach zgonu osób zmarłych śmiercią nagła, o rodzaju obrażeń ciała, o stanie psychicznym osób zamieszanych w sprawę sądową itd.). — M. społeczna — dział medycyny, zajmujący się badaniem wpływu najrozmaitszych warunków życia oraz różnych zawodów na stan zdrowotny ludności. -+art. III, 557— 565 i „Lekarz", III, 268-275.

Medyka święte m-to islamu w Arabii (Hedżas) z grobem Mahometa; końcowa stacja nieczynnej obecnie kolei do Mekki. 30 000 mieszk.

Medyterran (z łac.) — Morze Śródziemne

Meerut

czej Nizinie Hindostańskiej; tu wybuchł bunt wojsk ind. w r. 1857. 137 000 mieszk.

w złożeniach

1. — otwarty stożek (lejek)

mania wielkości; nie uzasadnione a narzucające się przekonanie o własnej wielkości pod tym, czy innym względem.

zał.

szkoła filozoficzna gr przez ucznia Sokratesa, Euklidesa z Megary; M. rozwinęli dialektykę, sztukę prowadzenia dyskusyj i sporów.

Megera -> Erynie.

Mehmed Ali

r. 1918

1924).

-*//, 1094. m-to niem. w Turyngii, niegdyś stolica księstwa Sachsen-M. 19 000 mieszk. — W 11. 1874—1890 zespół aktorski tutejszego teatru dworskiego (die Meiningen), wsławił się wzorowymi inscenizacjami szeregu dramatów, m. i. dramatów klasycznych w dekoracjach możliwie wiernie odtwarzających rzeczywistość.-> I, 1176, IV, 1051, 1056 —1057.

Meiringen — letnisko szwaj c. nad górnym Aarem.

Meissen Miśnia.

Meissonier Ernest, mćsonjć ernćst. — (1815—1891), malarz fr. Naturalistyczne malarstwo rodzajowe i historyczne.

Meissonier Juste Auróle, mćsonjć żiist (1695 — 1750), dekorator, złotnik, ar-

-> II, 1258.

Mefistofeles, Mefisto — jeden z szatanów. Postać przejęta przez Goethego w „Fauście" z podań ludowych.

Mega (z gr. mćgas = wielki) z nazwami jednostek miar oznacza jednostkę milion razy większą od podstawowej; mega-dyna — milion dyn, megom (M13) = milion omów; w innych złożeniach — oznacza spotęgowanie, np. megafon.

Megafon

blaszany, z nakładką u węższego końca dostosowaną do ust mówiącego; zwiększa donoś-ność głosu. 2. — głośnik o dużym natężeniu dźwięku.

Megalobatrachus maximus Schl. — gat. z rzędu płazów ogoniastych. Ciało grube, ciężkie, do 1,6 m dl. Żyje w strumieniach górskich w Chinach i w Japonii.

Megalomania

Megarycy

(1769—1849), wicekról Egiptu od r. 1806. Europeizował Egipt; zał. panującej obecnie w Egipcie dynastii.

-* II, 134.

Mehoffer Józef — (* 1869), malarz. Kształcił się w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Matejki, potem w Paryżu. Sztukę jego cechuje podejście zasadniczo dekoracyjne. Wybił się przede wszystkim jako twórca witraży; poza tym portrety, pejzaże. -riv, 247.

Meidner Ludwig — (* 1884), niem. malarz i grafik, ekspresjonista.    -> II, 158.

Mełerowicz Zigfrids — (1887 — 1925), polityk łot., jeden z najbardziej wpływowych polityków bałtyckich; pierwszy minister spraw zagranicznych niepodległej Łotwy (od do śmierci), delegat na konferencję pokojową, dwukrotny premier (w 11. 1921 — 1923 i 1923 —

III, 802.

Meillet Antoine, mćjć atuan — (1866—1936), językoznawca fr., slawista; prezes Institut des Etude8 slaves, autor licznych prac z gramatyki porównawczej.

Mełningen órćl

chitekt fr. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli fr. rokoka. Liczne wnętrza pałacowe.

Meistersang (niem.) — rzemiosło poetyckie uprawiane przez mieszczan niem. od pocz. XV w. w specjalnych tzw. szkołach, których członkowie, nawiązując do tradycji minnesangu, tworzyli, wedle ścisłych prawideł, pieśni, słowa i muzykę, z ambicją wprowadzania coraz to nowych „tonów", czyli melodyj. Wartości poetyckiej utwory te nie mają. Najważniejsi przedstawiciele M.: Hans Sachs z Norymbergi, Hans Folz, Hans Rosenbliit. Życie takiego cechu poetyckiego przedstawił R. Wagner w swojej operze „Die Meistersinger von Nilrnberg'*. („Śpiewacy norymberscy").

Mekka — stolica Hedżasu w pustyni, święte m-to islamu, miejsce urodzenia Mahometa, odwiedzane licznie przez pielgrzymów z całego świata mahomet. 130 000 mieszk.

I, 258, 264, II, 1011.

Meklenburg, niem. Mecklenburg — usiany jeziorami kraj pn.-niem., do r. 1918 wielkie księstwo. Obszar rolniczy i hodowlany, w dużej mierze w rękach wielkiej własności ziemskiej (junkrów). Do XII w. kraj słów. zamieszkały przez lechickich Lutyków, później został zgermanizowany przez intensywną kolonizację niem. 16 000 km², 821 000 mieszk. Stolica Schwerin, największe m-to Rostock.

Mekong — największa rzeka Indyj Zagan-gesowych; wypływa w Tybecie w Górach Tangla, skąd zdąża głębokim jarem do Indo-chin fr., gdzie wkracza na niziny; uchodzi olbrzymią deltą (70 000 km²) do Chińskiego Pd. Morza. 4500 km dł., 810 000 km* dorzecza.

-> I, 454, 455.

Meksyk (Stany Zjednoczone M.) — republika środk.-amer., złożona z 28 stanów; obszar przeważnie wyżynny, ograniczony pasmami górskimi (Sierra Mądre Occidental i Oriental); na pd. najwyższe góry (5700 m), wśród nich jeszcze częściowo czynne wulkany. Poza dwoma wielkimi płw., Jukatanem i Dolną Kalifornią, linia brzegowa mało rozwinięta. Gł. rzeka: Rio Lerma Santiago. Trzy stopnie klimatyczne i roślinne zależnie od wysokości (tierra calliente — gorąca strefa na wybrzeżu, tierra templada — strefa umiarkowana do wys. 2000 m i tierra frigida — strefa zimna, powyżej). M. jest krajem rolniczym z kulturą kukurydzy na czele. Na obszarze tierra calliente podzwrotnikowa gospodarka plantacyjna. Bawełna. Hodowla. Górnictwo. Obfitość srebra decydowała dawniej o wartości tej kolonii dla Hiszpanii, dziś — obole srebra — nafta, ołów, cynk i miedź. Przemysł hutniczy i przeróbka bawełny. Znaczenie kapitału obcego, zwł. amer., niegdyś decydujące, zostało

co-

zw.

-v/, 392.

nazwa zach. części Oceanii (Nowa Brytania, Wyspy Salomona, Nowe He-brydy, Nowa Kaledonia i Nowa Gwinea).

Melania św. (Młodsza) — (+439), wnuczka św. M. Starszej (+404). Pochodziła z najwyższej arystokracji rzym. Założyła w Jero-

— instytucja prawa administracyjnego, służąca do kontroli ruchu mieszkańców. M. prowadzą biura meldunkowe władz samorządowych: każdy, przybywający do wego miejsca zamieszkania, winien się zameldować w ciągu 24 godzin za pośrednictwem administracji domu, hotelu itp. Meldowanie zmian miejsca zamieszkania dla celów wojskowych obowiązuje: oficerów, podoficerów i szeregowców: rezerwy, pospolitego ruszenia, stanu spoczynku, oraz młodzieńców od 18 lat i poborowych.

Meleager — w podaniach gr. królewicz ka-lidoński, syn Altei. Podczas łowów kalidoń-skich przyznał Atalancie pierwszeństwo strzału przed swoimi wujami, których w kłótni zabił; wówczas Altea, mszcząc śmierć braci, rzuciła w ogień głownię, zgodnie z wyrocznią symbol życia syna. M. zmarł wśród mąk.

Melika (z gr. mślos = poemat liryczny; pieśń śpiewana przy wtórze instrumentu muzycznego)

z działów liryki (obok elegii i jambografii), obejmujący lirykę właściwą. Rozróżnia się dwa kierunki M.: monodyczną (solową) i chóralną. M. monodyczną rozwijała się gł. na wsch. (zwł. na wyspie Lesbos); jej gł. przedstawi-

ostatnio silnie ograniczone. 1 970 000 km², 16 531 000 mieszk., ze znaczną przewagą metysów. Stolica Meksyk. — Przed nar. Chr. M. był zamieszkany przez lud nieznanej nazwy; w początkach ery chrześcij. lud ten został podbity na pd. przez Majów, którzy osiedlili się na Płw. Jukatan. W w. VIII M. centralny podbili Toltekowie, a w w. XIV całym M. zawładnęli Aztekowie, tworząc potężne państwo, zniszczone przez Hiszpanów pod wodzą Cor-teza w 11. 1519—1521. Do r. 1821 M., jako kolonia hiszp., Nowa Hiszpania, pozostawał pod zarządem wicekrólów hiszp. Z upadkiem Habsburgów hiszp. M. wyzwolił się, tworząc w r. 1824 republikę. Próby utworzenia cesarstwa Habsburgów w M. w 11.    1863—1867

zakończyły się rozstrzelaniem ces. Maksymiliana austr. przez wodza republikanów, Juareza. M. przeradza się stopniowo w kraj mieszańca hiszp.-indiańskiego, wrogo ustosunkowanego do rasy białej, mocarstw i katolicyzmu. Jest to nawrót do tradycyj azteckich sprzed najazdu hiszp.,

-*/, 1198, II, 964-965, IV, 73, 502, 507.

Meksyk, hiszp. Mexico — stolica Meksyku, zał. przez Korteza na ruinach azteckiego Te-nochtitlanu; m-to nowoczesne z wieloma pomnikami architektury hiszp. Poważny przemysł. W pobliżu na wzgórzu meksykańska „Jasna Góra" z ciemną indiańską Madonną de Gua-dalupe. 1 029 000 mieszk. (wśród których raz liczniejsi są metysi).

Meksykańska Zatoka — wielkie zapadlisko m. Ameryką Pn. a Antylami, do 4000 m głęb. Tutaj bierze początek Prąd Zatokowy czyli Golfstrom, wychodzący przez t. Cieśninę Florydzką na Atlantyk. Ok. 1 500 000 km² pow.

Melancholia — choroba umysłowa. M. charakteryzuje zachowanie czynności umysłowych i fizycznych, połączone z depresją i lękiem. Często występują w przebiegu M. urojenia, omamy itp.

Melancholik — człowiek o takim temperamencie, iż jego reakcje uczuciowe powstają trudno a trwają długo. -> I, 910, III, 66, IV, 1455.

Melanchthon Philipp (właśc. nazwisko Schwarzert) — (1497 — 1565), humanista i teolog niem., przyjaciel Lutra, teoretyk reformacji, dążył do uzgodnienia protestantyzmu z filozofią Arystotelesa. Chwiejny w poglądach rei., oscylował m. luteranizmem, kalwinizmem, a nawet katolicyzmem. Reformator uniwersytetów niem., zw. praeceptor Oermaniae.

->/. 308, II, 1246, IV, 561.

Melanezja zolimie klasztor żeński, którego została przełożoną. Pam. 18 lutego.

Melasa — produkt odpadkowy cukrownictwa, zanieczyszczony syrop, z którego cukier nie krystalizuje, pomimo zawartości około 50°/o. Stosuje się jako pasza dla bydła, pożywka dla drożdży w fabrykach drożdży itd.

Melbourne, ’melb9rn — m-to w Australii, stolica i gł. port stanu Wiktoria, zał. w r. 1835, rozkwitły dzięki bogatym złożom złota w głębi kraju; wielkie m-to przemysłowe, port wywozowy wełny oraz pierwszorzędny węzeł komunikacyjny. 992 000 mieszk.

I, 434, IV, 316.

Melcer Henryk — (1869—1928), kompozytor, pianista i pedagog. W utworach fortepianowych dominujący wpływ Chopina. Pieśni o nowoczesnej formie. Opery: „Maria" i „Pro-tesilaos i Laodamia", utwory wokalne i i.

IV, 256.

Melchior św. — wg tradycji jeden z trzech mędrców ze wschodu, którzy oddali cześć Dzieciątku Jezus w Betleem. (-> Trzej Królowie).

Melchizedech — przyrząd złoty w kształcie półksiężyca, znajdujący się wewnątrz monstrancji; służy do podtrzymywania hostii.

Meldunek ciężarkowy — środek dla porozumiewania się lotnika z dowództwem jednostki wojska znajdującym się na ziemi. Torebka, w której umieszcza się meldunek (szkic itd.), zaopatrzona jest w ciężarek dla szybszego opadania oraz wstęgę ułatwiającą zaobserwowanie przez odbiorcę spadającej przesyłki i odnalezienie jej na ziemi.

Meldunki

no-w strż. literaturze gr. jeden

cielami byli: Alceusz, Anakreont, Safona i i.    kun, potem doradca Kazimierza W. Przepro-

M. chóralna rozwijała się gł. w Sparcie;    wadził układ z Ludwikiem Węg., był inicja-

jej gł. przedstawicielami byli: Alkman, Ibyk,    torem przyłączenia Rusi Czerwonej. 2.    —

Simonides Młodszy, Pindar, Bakchylides i i.    Spytek — (J* 1399), wnuk poprz., wojewoda

-> III, 330.    krakowski; popierał obiór Jadwigi i jej małżeń-

Melilla — port i największe m-to Maroka stwo z Jagiełłą; przywódca partii możnowładców, hiszp. 64 000 mieszk.    tzw. panów krakowskich. Zginął nad Worsklą.

Melinit -> Pikrynowy kwas.    Meluzyna — wg podania starofr. wieszczka

Melioracje — prace techniczne, mające na    poślubiona jednemu z hrabiów Lusignan; w so-

celu podniesienie użytkowości i wydajności    boty przybierała postać syreny; gdy ją w tej po-

gruntów uprawnych drogą poprawy stosunków    staci ujrzał mąż, zniknęła i odtąd była zwiastu-

wodnych, jak regulacja biegu rzek, budowa    nem nieszczęść dla rodziny Lusignan. Osnuty

kanałów odwadniających lub nawadniających,    na tym podaniu romans J. d’Arras (ok. 1390)

-> art. ,,Melioracje rolne", III, 565 — 571.

Melisa lekarska (Melissa officinalis) gat. rośliny zielnej z rodziny wargowych; po- Parry’ego (pn. Kanada). 7000 km², chodzi z obszaru śródziemnomorskiego; pęd do 1 m wys., kwiaty różowe o cytrynowej woni; hodowana w ogrodach; używana w medycynie.

Melitopol — m-to ukr. w pobliżu Morza Azowskiego. W okolicy kilka osad polskich, przeniesionych po 1831 r. z Wołynia i Podola, oraż rezerwat stepowy Askania Nowa. (400 km²). 25 000 mieszk.

Melk — m-to w Austrii Dolnej nad Dunajem; stare opactwo benedyktynów. 3000 mieszk.

Mellon Andrew, 'melan &ndru: — (1855 —

1937), finansista i polityk amer., jeden z „królów nafty", minister skarbu St. Zj. A. Pn. w 11. 1920-1928.

osuszanie błot.    wszedł do literatury europ., m. i- do polskiej,

gdzie był popularny jeszcze w XVIII w. Melville, 'melwyl — wyspa w Archipelagu

Membrana — błona. W gramofonach, słuchawkach, głośnikach — cienka płytka, najczęściej metalowa, także mikowa, pergaminowa, zwykle w kształcie koła, umocowana na obwodzie; wprawiona w drgania mechanicznie lub magnetycznie, wytwarza fale głosowe (dźwięki). -> II, 679, 680, 684, IV, 528, 534.

Memel -> Kłajpeda.

Memfis — stolica Egiptu za państwa strż. (2800 —2160 prz. Chr.). Obecnie ruiny, źle zachowane, koło wsi Mit Rahine na pd. od Kairu.

Memling Hans — (1430—1494), malarz ni-derl., czynny w Brugii, jeden z najwybitniejszych śrdw. malarzy ołtarzowych. Obrazy M. cechuje symetryczna kompozycja, nastrój spo-

-*///. 904.

Melodia

kojny i pogodny.

Memnon — w podaniach gr. król Etiopii, syn bogini Eos. M. slupy — posągi przedstawiające Amenofisa III w postaci siedzącej, Melodramat — pocz. utwór dramatyczny    wzniesione (ok. 1500 prz. Chr.) przed świąty-

z akompaniamentem muzyki i melodeklamacją    nią Amenofisa w Tebach egips.; budowę ich

zamiast śpiewu. Po zaginięciu elementu mu- przypisywano M. Jeden ze słupów miał dźwię-w końcu XVIII w. — dramat o sen- czeć przy wschodzie słońca.

Memoriał — 1.

układ dźwięków różnej wys. w ich następstwie czasowym, tworzący szereg zamknięty w sobie i stanowiący pewną całość. -* II, 800, III, 780.

zycznego

— pismo, zwł. przeznaczone dla władz, zawierające uzasadnienie pewnych

sacyjnej fabule i jaskrawych efektach, sentymentalny lub mający wzbudzić grozę, konwencjonalny w charakterystyce postaci, pry- projektów lub wyjaśnienie pewnych spraw; mitywny artystycznie i psychologicznie.    2. — księga handlowa, służąca do zapisywania

Melon (Cucumi8 Melo)    — rodzaj    rośliny    w porządku chronologicznym    wszelkich    trans-

zielnej z rodzaju ogórka;    uprawiany    u nas    akcyj i zmian majątkowych,

w różnych odmianach dla owoców, mniej lub Memphis, 'memfys — największe m-to stanu bardziej kulistych, o jadalnym pomarańczowym Tennessee w St. Zj. A. Pn.; ważny ośrodek han— lub czerwonym miąższu; pochodzi z tropikal- dlu bawełną. 253 000 mieszk., w tym wielu nej Azji i Afryki.    Murzynów.

Melony drzewne (Carica Papaya) — gat. Men, niem. Main — prawy dopływ Renu drzewa klasy dwuliściennych; hodowane w ob- pod Moguncją; w słonecznej dolinie M. liczne szarach tropikalnych dla    jadalnych    dużych    winnice. W ²/s żeglowny. 500    km    dł.,    27 000

owoców-jagód. -*■ III, 1197—1198. Tabl. 149, 7. km² dorzecza.

Melos -> Milos.    Menado — port na Celebesie; eksport gł.

Melozzo da Forli —    (ok. 1438—1494),    kawy. 28 000 mieszk.

malarz wl., twórca fresków rei., m. i. „Wniebo- Menady -* Bakchantki.

wzięcia Chrystusa".    Meńam — gł. rzeka Syjamu; uchodzi po-

Melpomena — „opiewająca", gr. muza tra- tężną deltą do Zatoki Syjamskiej niedaleko od gedii.    Bangkoku; delta M. stanowi gł. obszar miej-

z Melsztyna — 1. — Spytek — (f 1352), scowej uprawy ryżu. 700 km dług. 150 000 km2 wojewoda krakowski, doradca Łokietka, opie- dorzecza.

(1822-1884),

-* IV, 58.

m-to arg. w półpustyni na

klęskę w r. 1896 r. pod Aduą. Zjednoczył Abisynię.

Meneniusz, Menenius Agrippa — podaniowy bohater rzym., który w r. 494 prz. Chr. skłonić miał plebejuszów do zgody z patrycju-szami.

sekta hol. zał. w XVI w. przez Simansa Menno (ok. 1492 — 1559). Głoszą poglądy pokrewne anabaptystom i kalwinom, z sakramentów uznają tylko chrzest i komunię, odrzucają przysięgę i służbę wojskową. Istnieją w Holandii, Niemczech, Rosji i Ameryce.

Mentawei — długi archipelag przy brzegu Sumatry; charakterystyczne pozostałości rasowe wśród ludności. 5000 km⁸, 20 000 mieszk.

— skomplikowany związek organiczny, alkohol. Znajduje się w mięcie, której nadaje zapach. Biała krystaliczna substancja. Stosuje się w lecznictwie jako środek wy-krztuśny i lokalnie chłodzący; maść mentolowa — przy katarze.

Mentona, fr. Menton, m&tó

Mentol

graniczne

m-to fr.-wł. na Riwierze i uzdrowisko. 10 000 mieszk.

Mentor —

Menander, Menandros — (342 prz. Chr. — 292 prz. Chr.), znakomity komediopisarz gr., przedstawiciel t. zw. nowej komedii gr., twórca gr. komedii psychologicznej. -> II, 701, 1256.

Mendel Gregor Johann mnich i Opat klasztoru w Brnie Morawskim; w r. 1865 ustalił prawa przekazywania cech dziedzicznych u mieszańców, które następnie stały się podstawą mendelizmu. M. prawa — 1. — prawo rozszczepiania się cech, 2. — prawo niezależności cech u mieszańców. Mende-1 i z m — jeden z działów genetyki — współczesnej nauki o dziedziczności, nazwany tak na cześć M. Praca M. doczekała się należnego uznania dopiero w r. 1900, gdy prawa M. zostały odkryte powtórnie przez Corrensa, Tscher-maka i de Vriesa. -*■ I, 1127, II, 82—85.

Mendelejew Dymitrij — (1834—1907), wielki chemik ros. Odkrył układ periodyczny pierwiastków chemicznych w r. 1869.

-W, 416-417, II, 1021-1022.

Mendelson Stanisław — (1858—1918), działacz socjalistyczny i publicysta. Jeden z twórców P. P. S., odsunął się potem od partii; pod koniec życia syjonista.

Mendelssohn Moses — (1729—1786), filozof żyd. w Niemczech, esteta i krytyk literacki; wykształcony na Majmonidesie, Leibnizu i Wolfie, przyjaciel Lessinga, autor rozprawy o nieśmiertelności duszy : ,,Fedon" ; deista, zw. „Sokratesem żyd,", zapoczątkował epokę oświecenia wśród żydów niem.

Mendelssohn-Bartholdy Felix — (1809 — 1847), kompozytor, pianista i dyrygent niem. Utwory M., na wskroś liryczne, cechuje mistrzostwo w opanowaniu form, świetna i barwna instrumentacja. Nowe formy fortepianowej miniatury lirycznej („pieśni bez słów'"), oratoria, muzyka do „Snu nocy letniej", 5 sym-fonij, koncert skrzypcowy, koncerty fortepianowe, utwory organowe i w. i.

Mendog (Mindowe) — (f ok. 1263), książę lit.; w 11. 1226—1236 połączył lit. księstwa dzielnicowe, pobił Ruś. W r. 1250 pierwszy z książąt lit. przyjął chrzest, w r. zaś 1253 otrzymał od Innocentego IV koronę. Wg podań odstąpił potem od chrześcijaństwa.

Mendoza Don Diego Hurtado de — (ok. 1503—1575), polityk, wódz i pisarz hiszp. Napisał romans komiczny „ Vida de Lazarillo de Tormes" („Życie L. de T.“) i historię wojen o Grenadę.

Mendoza

wsch. stokach Andów, zburzone przez trzęsienie ziemi w 1861 r. 77 000 mieszk.

-W//, 601.

Menelaos — w podaniach gr. król Sparty, syn Atreusa („Atryda"), brat Agamemnona, mąż Heleny; po jej porwaniu przez Parysa zorganizował wyprawę przeciw Troi.

Menelik II (Menilek) - (1844-1913), cesarz Abisynii od r. 1889. Zadał Włochom

Mengli Girej — (1469—1514), chan krymskich Tatarów, w* r. 1606 pobity przez Glińskiego pod Kłeckiem.

Mengs Antoni Raphael — (1728—1779), malarz niem. szkoły klasycznej. Pracował w Dreźnie, Rzymie i Hiszpanii. Gł dzieła: „Wniebowzięcie", „Perseusz i Andromeda", freski w Madrycie.

Meningitis — zapalenie opon mózgowych. (-> Opony mózgowe).

Menippos z Gadary — (III w. prz. Chr.), filozof gr., z pochodzenia niewolnik; cynik; wyśmiewał obyczaje życia ludzkiego w sarkastycznej satyrze, zw. od jego nazwiska „me-nippową", której budowa polega na swobodnym przeplataniu się w opowiadaniu formy wierszowej z prozaiczną. Satyrę menippową rozwinął i udoskonalił Lukian.

Menisk — swobodna pow. cieczy w naczyniu, zwł. w wąskiej rurce. M. jest wklęsły, gdy ciecz zwilża ścianki (woda w szklanej rurce), wypukły, gdy zwilżanie nie zachodzi (rtęć w szkle).

Mennica — państwowy zakład, w którym wybija się monety. M. państwowa Polski w Warszawie powołana do wykonywania przywileju państwowego wybijania monet. Wyrabia również monety pamiątkowe, medale, ordery, pieczęcie. Stopa mennicza — liczba jednostek monetarnych, jakie mennica wybija z 1 kg złota. W Polsce: 5 924 ,44 zł z 1 kg czystego złota.

-*IV. 804.

Mennonici w podaniach gr. przyjaciel Odys-seusza; czuwał nad jego synem i domem podczas wojny trojańskiej. Obecnie: synonim mądrego doradcy.

Menuet

chodzenia fr., tańczony pojedynczo, lekki, elegancki, tempo powolne.

Menzel Adolf von — niem., skrajny realista. Cykl obrazów historycznych z epoki Fryderyka Wielkiego i i.

-+ III, 940.

Menzurka, cylinder miarowy — walcowate naczynie szklane z podziałką w cm⁸; stosuje się w laboratoriach do mierzenia objętości cieczy.

Meniyński Wiaczesław —    (1874—1934),

sow. polityk, działacz rewolucyjny, naczelnik G. P. U.

Mer (fr. maire, mór, łac. major), — we Francji burmistrz, przewodniczący rady municypalnej, wybierany spośród jej członków.

Meran. wł. Merano — uzdrowisko zimowe dla piersiowo chorych we wł. części Tyrolu. 30 000 mieszk.

dawny taniec towarzyski, po-

(1815—1905), malarz

Mercedario — wys. szczyt Andów na granicy Chile i Argentyny, zdobyty po raz pierwszy w 1934 r. przez Polaków. 6800 m wys.

zakon rycerski, zał. Hiszpanii przez św. Piotra z No-lasco celem wykupu niewolników chrześcij. z rąk mahometan. Z czasem zmienił swe cele na duszpasterstwo i misje. Obecnie M. istnieją we Włoszech, Hiszpanii i Chile.

Merceryzacja — nadawanie bawełnie połysku zbliżonego do połysku jedwabiu przez traktowanie na zimno 20°/₀ roztworem wodorotlenku sodu (ługiem sodowym) i przemycie wodą. Nazwa od nazwiska wynalazcy (Mer-cerT.

Mercedariusze

w XIII w. w

Mercier Dćsirć Joseph, mersjć dóziró żó-zćf — (1851 — 1926), kardynał, prymas Belgii od r. 1907 i jej obrońca w czasie wielkiej wojny, przyjaciel Polski. W 11. 1920—1923 pracował nad zbliżeniem kościoła rzym,.-kat. i anglikańskiego.

Mer de Glftce, mer da gla:s — najpopularniejszy z lodowców grupy Mont Blanc, spływający ku dolinie Chamonix, ok. 6 km

-*■ I, tabl. 11. prawy dopływ Niemna

lozoficzno-rel., tłumacz. Gł. dzieła: trylogia p. t. "Chrystus i Antychryst", zawierająca części: „Śmierć bogów" (gł. postać Julian Apostata), „Wskrzeszenie bogów" (życie i czasy Leonarda da Vinci) i „Antychryst: Piotr I i Aleksiej" — oraz dramat „Paweł I", powieści : „Aleksander I" i „14 grudnia" i i. Po przewrocie bolszew. w Paryżu.

Merida — stolica meksyk, stanu Jukatan; przędzalnie. 92 000 mieszk.

Meridionalny typ — forma przejściowa m. czarną a białą odmianą człowieka. Cechuje się wys. wzrostem, smukłą budową ciała, bardzo wydłużoną głową, dł. twarzą, dość grubymi wargami i średnio szer., niewklęslym (często wypukłym) nosem. Skóra ciemna, włosy czarne, bardzo kędzierzawe, oczy ciemne. Występuje przede wszystkim w Afryce pn. i wsch., niezbyt licznie w Indiach Przednich, jako dominujący składnik ludności na pn. wybrzeżu Nowej Gwinei i na przyległych wyspach i archipelagach Indonezji i Melanezji.

Mćrimóe Prosper, mórimó prospór — (1803—1870), powieściopisarz fr. W powieściach swych („Colomba", „Carmen" i i.) reprezentował wśród współczesnych romantyków dążenie do realizmu i obiektywnej analizy psychologicznej.

Merkantylizm — teoria ekonomiczna XVII i XVIII w. realizowana jako system państwowej polityki gospodarczej; wyrażała się w popieraniu rodzimego przemysłu przy pomocy wys. ceł wwozowych, rozbudowie floty handlowej, opanowaniu kolonij. Najwybitniejszymi przedstawicielami M. byli Colbert i Cromwell.

-> II, 144.

Merkury utożsamiony z gr. Hermesem.

Merkury — planeta najbliższa Słońca (średnia odległość 57 900 000 km), trudno dostępna obserwacjom. Ok. 27 razy lżejsza, ok. 18 razy mniejsza od Ziemi. Okres obiegu dookoła Słońca 88 dni.

IV, 1566.

-+ /, 527, I V, 552.

rzym. bóg handlu, później

<lł.

Mereczanka

w woj. wileńskim, 184 km dł, Mereczowszczyzna — wieś rodzinna Kościuszki pod Kosowem Poleskim.

Meredith George, ’merady$ dżo:rdż — (1828—1909), powieściopisarz i poeta ang., autor psychologicznych powieści: „The. Ordeal of Richard Federal" („Wychowanie R. F."), ,,Evan Harrington", ,,Rhoda Fleming", ,,The Egoist" i i. oraz poezyj „The Modern Love" („Nowoczesna Miłość") i i. Dzieła M. odznaczają się intuicyjnym wniknięciem w duszę ludzką i głęboką czcią dla praw natury; styl zawi-kłany, często niejasny.

Mereżkowskij Dymitrij — (* 1865), pisarz ros., autor powieści, poezyj, dramatów, szkiców i obszernych rozpraw literackich, prac fi-

-> I, 353, IV, 1511, 1513.

Merkuriusz Polski Ordynaryjny — pierwsze czasopismo polskie zał. w r. 1661.

-► II, 93.

Merlin — czarodziej w podaniach brytań-skich, syn diabła i zakonnicy. Postać M. weszła do licznych romansów rycerskich śrdw.

Merlini Domenico

(1731-1797), architekt wł., czynny w Polsce na dworze St. Augusta (od r. 1764). Dzieła jego reprezentują typową dla epoki stanisławowskiej odmianę klasycyzmu. Twórca pałacu łazienkowskiego, Królikarni, pałacu w Jabłonnie. Przebudowa zamku królewskiego.

Meroe

-> II, 1203, I V, 242. m-to w Sudanie anglo-egips. nad Nilem, koło ruin strż. Meroe. Wykopaliska.

Merowingowie — najstarsza dynastia frankońska. Zał. monarchii M. był Chlodwig I; po jego śmierci nastąpił okres podziałów i wojen domowych m. dynastami. Państwo jedno-

Swiat i Życie. — V.

39

gł-

kanał łączący Amsterdam

spod władzy Sparty.

na-

na świe-

(15 — 48), małżonka cesarza Klaudiusza; głośna z rozpusty i okrucieństwa ; zamordowana z rozkazu cesarza".

Messyna, wł. Messina — m-to i port we wsch. Sycylii nad cieśniną tejże nazwy, znany z katastrofalnych trzęsień ziemi (ostatnie w 1908 r.). Eksport owoców pd. 183 000 mieszk.

Mestrović Ivan

(* 1883), rzeźbiarz ju-gosł. Cykle monumentalnych rzeźb i płaskorzeźb o treści rei. i patriotycznej. Gł. dzieło: gigantyczna koncepcja patriotyczna „Chram".

Meszhed — stolica prow. Chorassan w Persji, znane miejsce pielgrzymek szyickich. 139 000 mieszk.

Meta (gr.)

Meta — pastylki do palenia. (-+ Octowy aldehyd ).

Metafizyka

czy znów w 613 r. Chlotar II. Za jego następców wzrasta władza majordomów kosztem władzy królewskiej. Ostatni z M., Childeryk III w r. 751 pozbawiony tronu przez Pepina Małego.

Merseburg — m-to w Turyngii, w śrdw. ośrodek germanizacji zach. Słowiańszczyzny; odżyło dziś dzięki pobliskiej wielkiej fabryce chemicznej w Leuna. 32 000 mieszk.

Mersey, ’ma:rzy — mała rzeczka zach. Anglii; uchodzi do Morza Iryjskiego szerokim lejkiem ujściowym, nad którym leżą porty Li-verpool i Birkenhead. 110 km. dł.

Merthyr Tydfil, ’m3:r#ar ’tydwyl ośrodek przemysłu hutniczego pd. Walii. 71 000 mieszk.

Meru — wygasły wulkan na pd.-zach. od Kilimandżaro, 4630 m. wys.

Merwede z Renem. 69 km dł.

Merw — najstarsze m-to Azji środk. w Turkmenistanie ; wg starych kronik persk. zał. przez Ormuzda, liczące niegdyś 300 000 mieszk.; dziś żyzna oaza nad rz. Murgab, której wodę w całości wyzyskuje się dla nawodnienia pól. 20 000 mieszk.

Merzyk (Mnium affine) — mech liściasty, kilkucentymetrowej dług., występujący pospolicie w lasach cienistych.

Mesa Verde — rezerwat przyrody w pd.-zach. części stanu Colorado (St. Zj. A. Pn.) z przedhistorycznymi budowlami skalnymi.

Mesenia — gr. kraina na pd.-zach Peloponezu. Gł. m-to Kalamai. Strż. M. została w VIII w. prz. Chr. podbita przez Spartę. Meseńskie wojny o niepodległość trwały aż do r. 369, kiedy Epaminondas uwolnił M.

II, 699.

Meseta — płaska wyżyna środk. części Płw. Pirenejskiego, zbudowana z utworów sfałdo-wanych i wyniesionych.

II, 845, I V, 1529.

Mesjanizm — wiara w Boże posłannictwo własnego narodu, jako narodu wybranego przez Boga, np. u Żydów. M. polski — filozoficz-no-rel. pogląd na rolę dziejową Polski, jako Chrystusa Narodów, cierpiącej niewinnie dla odkupienia ludzkości i sprowadzenia Królestwa Bożego na ziemię. M. polski opierał się na dawnych tradycjach Polski, jako przedmurza chrześcijaństwa (Starowolski, Kochowski. Wyraźnie sformułowany w r. 1805 w „Hymnie do Boga" J. P- Woronicza, rozwinął się w pierwszej poł. XIX w., jako filozoficzne uzasadnienie utraty niepodległości, w pismach najwybitniejszych poetów: Mickiewicza, Krasińskiego, Słowackiego i i. oraz filozofów i mistyków; Towiańskiego, Cieszkowskiego, Tren-towskiego, Hoene-Wrońskiego i i.

IV, 230, 231, 268.

Mesjasz (z hebr. maszjah — pomazany, maszczony) — wg proroków biblijnych idealny władca czasów przyszłych, z rodu Dawida; w znaczeniu specyficznym „zbawiciel" — w apokalipsach i literaturze rabinicznej. Wiara w M. stała się cechą charakterystyczną judaizmu, zdogmatyzowana w XII w. przez Majmoni-desa. Wg nauki chrześcij. wszystko, co prorocy St. Test. mówili o M., odnosiło się do Chrystusa, który przyszedł założyć cie królestwo nie takie, o jakim myśleli Żydzi, lecz królestwo duchowe, „nie z tego świata".'

Mesmeryzm — metoda leczenia histerii za pomocą pocierania chorego magnesem lub dotykania samymi tylko rękami. Nazwa pochodzi od nazwiska lekarza wiedeńskiego F. A. Mes-mera (1734—1815). Mesmer przypuszczał, że organizmy zwierzęce posiadają szczególną siłę, którą nazwał „magnetyzmem zwierzęcym". Siłę tę uważał za przyczynę zjawisk, które dziś zaliczamy do objawów hipnozy i sugestii na jawie.

Messalina Yaleria

w złożeniach = nad, poza.

nazwa użyta przez Andro-nika z Rodos (I w.), wydawcy pism Arystotelesa, na oznaczenie pewnych jego pism, następujących po „Fizyce" (ta metd ta fysika). Traktaty te zawierały tę część nauki, której Arystoteles nadawał nazwy „pierwszej filozofii" lub „mądrości". Zasadniczym problemem tej filozofii, zw. odtąd M., jest zagadnienie istoty świata, natury zjawisk i natury człowieka. M. rozpada się zatem na trzy części składowe: kosmologię, ontologię i psychologię spekulatywną. Gł. problemem M. jest problem ontologiczny o naturze rzeczywistości, który jest rozwiązywany bądź materialistycznie, bądź spirytualistycznie (idealistycznie). Podstawy M. poddał gruntownej krytyce Kant, dowodząc niemożliwości M. dla następujących powodów: 1. — twierdzenia M. są aprioryczne, t. zn. nie oparte na doświadczeniu; 2. — twierdzenia M. są sądami o rzeczach samych w sobie, niedostępnych dla umysłu; 3. — zagadnienia stawiane przez M. są nierozwiązalne. Pozytywiści zwalczali również M., zarzucając jej niesprawdzal-ność twierdzeń i nieokreśloność metod.

II, 25, 343, IV, 1118-1119.

Metafora, przenośnia — figura stylistyczna polegająca na przenoszeniu obrazów z jednej sfery rzeczywistości w drugą celem podniesienia ich plastyczności; używana zarówno w mowie potocznej, np. „u stóp góry", jak i w literaturze pięknej np. ,,na ust koralu" itd. Metaldehyd -> Octowy aldehyd.

Metale — pierwiastki wykazujące — w odróżnieniu od metaloidów — szereg wspólnych własności „metalicznych": posiadają połysk, dobrze przewodzą ciepło i elektryczność; są kowalne i ciągliwe. Tlenki M. mają własności zasadowe. M. dzielą się na szlachetne (platynowce, złoto, srebro), trudno łączące się z innymi pierwiastkami, a przede wszystkim z tlenem, i nieszlachetne. M. i ich stopy odgrywają wielką rolę w życiu codziennym. W Polsce w r. 1935 objętych było statystyką 1564 zakładów przeróbki M. zatrudniających przeszło 110 tysięcy robotników i pracowników. Gł. ośrodki przemysłu metalowego w Polsce : G. Śląsk, Warszawa, Zagłębie Dąbrowskie. -> art. III, 571-584; I, 489, 490.

Metale ziem alkalicznych;

oraz

się.

najprostszy węglowodór, CH₄. Gaz bezbarwny i bezwonny. Powstaje przy gniciu substancyj organicznych, wydziela się dlatego z bagnisk (gaz błotny); towarzyszy ropie naftowej (gaz ziemny) i węglowi kamiennemu (gaz kopalniany); znajduje się w gazie świetlnym. Palny, z powietrzem daje mieszaninę wybuchającą (wybuchy ,w kopalniach węgla).

Metanol -> Alkohole.

Wapniowce.

Metale ziem rzadkich — grupa rzadkich metali, obejmująca pierwiastki: lantan, cer, prazeodym, neodym, samar, europ, gadolin, terb, dysproz, holm, erb, tul, iterb i kasjop (lutec) o 1. porz. 57 — 71. Oprócz ceru, stosowanego do wyrobu kamieni do zapalniczek i — w postaci związków — do siatek żarowych, nie mają zastosowania praktycznego.

Metalizacja — pokrywanie pow. przedmiotów warstwą metalu metodą natryskową przez rozpylanie specjalnym pistoletem stopionego metalu na przedmiot, drogą galwaniczną (->■ Oalwanoplastylca) itp.

Metalografia — nauka o wewnętrznej budowie metali i ich stopów. Posługuje się gł. mikroskopowym badaniem pow. szlifowanych oraz trawionych kwasami, badaniem promieniami Roentgena struktury krystalicznej analizą termiczną, tj. badaniem zachowania się stopionych metali i stopów przy zestalaniu

III, 577-578.

Metaloidy, inaczej niemetale — nazwa, obejmująca pierwiastki nie posiadające własności metali. Różnią się od metali wyglądem i są złymi przewodnikami prądu elektrycznego i ciepła; ich tlenki posiadają własności kwasowe, gdy tlenki metali mają własności zasadowe. Ścisła granica m. metalami a M. nie istnieje.

-+III, 571.

Metalu epoka — następuje po epoce kamienia. Cechuje ją przede wszystkim użytkowanie metali jako podstawowych surowców do wyrobu przedmiotów codziennego użytku. Najdawniej znane człowiekowi metale to złoto i miedź (w Mezopotamii ok. 5000 lat prz. Chr., w basenie śródziemnomorskim ok. 3000 lat prz. Chr., w Europie środk. ok. 2500 lat prz. Chr.). Znajomość metali umożliwiła rozwój techniki. W M. E. ludność osiadła prowadzi gospodarkę produktywną: rolniczą i pasterską. Pierwsze wyższe organizacje państwowe. Znajomość pisma. Rozwinięty handel. M. E. trwa właściwie po dziś dzień.

Metalurgia — przemysł wytapiania metali z ich rud. -*■ art. ,,Hutnictwo", II, 912 — 922, „Metale", III, 571-584; IV, 773.

Metamorfoza, przeobrażanie — 1. — w botanice: przemiana organów roślinnych, np. pędu lub liścia, w kolce albo wąsy czepne, związana przeważnie ze zmianą czynności. 2 — w zoologii: rozwój pozazarodkowy pośredni odbywający się drogą przeobrażania form młodocianych. M. podlegają liczne skorupiaki, owady itp. Rozróżnia się M. zupełną, w której młode osobniki są zupełnie niepodobne do formy dorosłej (np. u motyla: z jajeczka rozwija się młoda liszka, czyli gąsienica, z której następnie tworzy się poczwarka, a z niej dopiero motyl dojrzały) i M. niezupełną (której podlegają np. prostoskrzydłe), w której młody osobnik (larwa) przypomina formę dorosłą, jednak nie posiada jeszcze wszystkich narządów, rozwijających się dopiero stopniowo.

3. — w geologii: przeobrażenie skał magmowych i osadowych pod wpływem wys. ciśnienia i temperatury oraz czynników chemicznych. Zachodzi zwl. w skalach, przemieszczonych w głąb litosfery. Powstałe przy tym skały metamorficzne, o budowie krystalicznej lub łupkowej, występują w najstarszych utworach. W Polsce w Tatrach i Górach Czy wczyńskich.

Metan

->■ II, 1018, III, 809, IV, 1140.

Metapsychika — nauka badająca zjawiska z zakresu okultyzmu, jasnowidzenia, telepatii itd.; dotychczas niewykształcona dostatecznie i nie zawsze oparta na metodach naukowych.

Metastasio Piętro (właśc. Rapassi) — (1698 — 1782), wł. librecista operowy; znormalizował typ opery neapolitańskiej.

Metekowie — w strż. Atenach cudzoziemcy, trudniący się przeważnie handlem, nie korzystający z praw obywatelskich; we Francji dzisiejszej (les mćttques) — pogardliwa nazwa cudzoziemców w ogóle.

Metempsychoza — doktryna rei. Egipcjan, pitagorejeżyków i orfików: dusza ludzka, trwająca dłużej niż ciało, przechodzi ewolucję, w ciągu której łączy się z różnymi ciałami. Doktrynę tę przejęły pewne sekty rei. W czasach romantyzmu była popularna; wyznawali

ją u nas Towiański i Słowacki („Genezis z ducha", „Król Duch").

najlepsze szable miasta" zamiast: „najlepsi szermierze".

Metr (skrót m) — podstawowa jednostka dł. systemu metrycznego, m. w. jedna czter-dziestomilionowa część dł. południka . ziemskiego. Platynowo-irydowy wzorzec M. przechowywany jest w Międzynarodowym Biurze Miar i Wag w Sóvres.

Metro — skrót od nazwy paryskiej kolei podziemnej (,,Metropolilain Chemin de Fer), używany powszechnie dla oznaczenia miejskiej kolei podziemnej.

Metronom, taktomierz — przyrząd do nadawania tempa i odmierzania taktów w mu-

Metronom (widoczne wahadło).

Meteorograf — przyrząd zapisujący przebieg zmian ciśnienia, temperatury i wilgotności, czasem prędkości wiatru.

Meteorologia — nauka o zjawiskach, zachodzących w atmosferze ziemskiej.

-±art. III, ,584-586; I, 398.

odłamki

zyce. Gł. częścią jest wahadło, którego    okres wahań

można zmieniać przez przesuwanie ciężarka; przy każdym wychyleniu wahadła słychać stuk; w niektórych ponadto co 2, 3 lub 4 wychylenia (zależnie    od nastawienia)

Metropolita -> Arcybiskup. -> III, 107. Metrum —    miara wiersza, szereg    sylab    zestawiony wg    pewnych praw    rytmicznych;

charakterystyczny dla danej formy poetyckiej. ->/F, 1349-1350.

Metryczny system, układ

Meteory, gwiazdy spadające — materii (od kilku gramów do kilkunastu ton) spadające na ziemię z przestrzeni międzyplanetarnych. W najwyższych warstwach atmosfery rozżarzają się dzięki tarciu o powietrze i stają się widoczne. Niekiedy występują okresowo jako roje, będące resztkami komet. Duże M. (meteoryty, bolidy) opadają nie rozpylone. Bywają metalowe (żelazo, nikiel), kamienne oraz mieszane.

-► I, 402, III, 633.

Metidża, fr. Mitidja — zmeliorowana, dawniej bagnista równina pod Algerem, dzisiaj wzorowy przykład rolnej gospodarki fr. w koloniach.

Metoda (gr. milhodos == droga do celu) — planowy zabieg, zmierzający do osiągnięcia postawionego celu; w ściślejszym znaczeniu sztuka rozumowania, badania i działania. W ro-dwie zasadnicze M.:

dzwonek.

zumowaniu wyróżniamy

dedukcyjną i indukcyjną; spośród M. badania:

dziesiętny

układ jednostek miar i wag, z metrem jako jednostką podstawową. Obecnie obowiązuje prawie na całym świecie. Najważniejsze jednostki dł.: centymetr, metr, kilometr; pow.: centymetr kwadratowy, metr kwadratowy, kilometr kwadratowy; (kwadraty o bokach = odnośnej jednostce); ar i hektar; objętości: centymetr sześcienny, litr i hektolitr, metr sześcienny ; wagi: gram, kilogram, tona.

Metryka — nauka o wierszu; IV, 1349 — 1351; w muzyce: nauka o budowie okresów itp. ze względu na podział akcentów.

Metryka (chrztu, urodzenia, ślubu, zgonu) — akt stanu cywilnego, dokument pisemny stwierdzający urodzenie, ślub, lub zejście jakiejś osoby. M. wydawane są w Polsce przez urzędników stanu cywilnego — duchownych wyznań chrześcij., w pierwśzym rzędzie przełożonych

M. aprioryczną czyli aksjomatyczną, opartą na danych rozumowych, niezależnych od doświadczenia, oraz M. aposterioryczną, doświadczalną, opierającą się wyłącznie na doświadczeniu. Mówiąc o M. działania, walki itp., mamy na myśli stosowanie pewnych konsekwentnych zasad prowadzących do celu.

Zbiór takich reguł o charakterze raczej praktycznym nazywamy metodyką.

-*■ art. ,,Rozumowanie", IV, 653 — 666.

Metodologia — nauka o metodach badania naukowego, związana ściśle z logiką i teorią poznania, wybijająca się dziś jako odrębna dyscyplina filozoficzna.

Metody św. -*■ Cyryl i Metody św. św.

-*I, 742.

Metodyka -* Metoda.

Metodyści — sekta ang. zał. ok. r. 1729 przez braci Wesley’ów. Gł. ich celem jest przekształcenie wewnętrzne człowieka przez    parafij.

specjalne praktyki pobożne ułożone wg pewnej Metsu Gabriel — (1630—1667), malarz hol. metody (stąd nazwa). Nie uznają kapłaństwa,    Malował sceny z życia gminu i salonów, rea-

rządzi nimi konferencja kaznodziejów; w nauce    lista pod wpływem Rembrandta i Halsa. „Ry-

(1773-1859),

o łasce i przeznaczeniu są zbliżeni do kalwi-    nek w Amsterdamie", „Posiłek" i i.

nizmu. Liczba ich dochodzi w Ameryce i Eu- Metternich Klemens, ks. ropie do 30 000 000.    austr. mąż stanu i dyplomata. Od r. 1809 do

Metol — skomplikowany związek organicz-    r. 1848 kierował zagraniczną i wewnętrzną poli-

ny (dwumetylo - para - aminofenol) o silnych    tyką Austrii. W r. 1809 przeprowadził zbliże-

własnościach redukujących ; stosuje się jako    nie Austrii i Francji, po klęsce Napoleona w r.

wywoływacz w fotografii.    1812 przeszedł na stronę sprzymierzonych. Prze-

Metonimia — w stylistyce zastąpienie jed-    wodniczył na kongresie wiedeńskim. Popierał

nr

go pojęcia innym, ściśle lub przypadkowo    rządy absolutne i reakcyjne, jeden z twórców

z mm

związanym, np. „do walki wystąpiły    świętego przymierza, nazywanego „czarnym ga-

najprostszy rodnik organiczny,

Środk.

prawy dopływ Mozeli

(a:

Mewa.

Meyer)

Mezoderma — listek zarodkowy środkowy, dający początek tkance łącznej, mięśniom, białym ciałkom krwi itd. Z M. wywodzi się również śródbłonek naczyń krwionośnych i nabłonek powlekający jamę ciała u kręgowców.

Mezolit — środk. epoka kamienia m. paleolitem a neolitem. M.

IV, 385.

Glos.

binetem M.“ Swą polityką doprowadził do rzezi w Galicji w r. 1846. Z nadejściem ,.wiosny ludów" r. 1848 uciekł z Wiednia do Londynu.

-> II, 52, 772, 775.

Metyl CHS.

Metylowy alkohol -> Alkohole.

Metysi — mieszańcy Indian z białymi; stanowią gł. zrąb ludności Meksyku i Ameryki

11, 968.

Metz, mec — m-to i twierdza fr. w Lotaryngii, nad Mozelą. Siedziba biskupstwa od IV w. Uprawa jarzyn i owoców (wino). Rudy żelazne. 79 000 mieszk. — Od r. 870 fr., w XIII w. wolne m-to niem. W 11. 1552—1871 fr., w 11. 1871 — 1918 niem.

Meunier Constantin, menjć kóstate — (1831 — 1905), rzeźbiarz i malarz belg. W rzeźbach ujętych realistycznie ukazuje heroizm pracy fizycznej. Przedstawia gł. górników i i. robotników.

Meurthe, mórt z Wogezów, 160 km dług.

Meuze -► Moza.

Mewa srebrzysta (Larus argentaius Briinn.) — gat. ptaków z rodziny mew. Zamieszkuje morza arktyczne, zimą wędruje na pd., docierając do brzegów Morza Czarnego i Śródziemnego.

Mewa śmieszka (Larus ridibundus L.) — gat. ptaków z rodziny mew. Zamieszkuje morza półkuli pn., zapuszcza się w głąb lądu. W Polsce widywana na przelotach; stwierdzono też jej gnieżdżenie się.

Mewowate (Lari) — rząd ptaków. Skrzydła długie, ostro zakończone lub krótkie; palce spięte błoną. Dziób długi, z boków ścieśniony, na końcu hakowato zakrzywiony. Ptaki gł. morskie. Żywią się rybami i mięczakami; zręcznie nurkują. Należą tu rodziny mew właściwych i alk.

Mewy właściwe (Lari-dae)— rodzina ptaków z rzędu mewowatych. Żyją towarzysko przy brzegach mórz; rozpowszechnione, pospolitsze w okolicach podbiegunowych.

Latają doskonale, unosząc się ciągle nad falami ; żarłoczne, krzykliwe. Gnieżdżą się na ziemi. Należą: rybitwa, wydrzyk, mewa śmieszka, mewa srebrzysta i liczne inne gat.

Meyer Conrad Ferdinand — (1825—1898), obok G. Kellera największy pisarz niem. Szwajcarii. Ballady i romanse, nowelistyczne opowiadania, których wątki przeważnie czerpane są z epoki renesansu.

Meyer Lothar — (1830—1895), chemik niem.; jednocześnie z Mendelejewem i niezależnie od niego odkrył układ periodyczny pierwiastków chemicznych.

Meyerbeer Giacomo (właść. Beer Jakob (1791 — 1864), niem. kompozytor operowy (od r. 1826 w Paryżu), najważniejszy przedstawiciel fr. „grand opera". Opery

M. cechuje przejaskrawienie efektów operowych, wirtuozowskie opanowanie wszystkich form i środków technicznych. Gł. opery: „Robert le Diable" („Robert Diabeł"), „Les Hu-guenots", „Le Prophite" („Prorok"), ,,l’ Afri-caine" i i.

Meyerhof Otto — (* 1884), fizjolog niem., autor prac o fizjologii mięśni. Nagroda Nobla w r. 1922.

Meyerhold Wsiewołod Emiljewicz — (*1873), ros. aktor i reżyser teatralny. Swoje poglądy na istotę teatru ogłosił w książce „Teatr" (1913) i realizował je w prowadzonym przez siebie (do końca r. 1937) teatrze w Moskwie.

-+IV, 1053, 1057, 1574.

Meyet Leopold — (1850—1912), pisarz i zbieracz warszawski, zasłużony głównie jako wydawca listów Słowackiego (w r. 1899). Zbiory w Bibliotece Ordynacji Krasińskich w Warszawie.

Mezenchyma — tkanka łączna zarodkowa składająca się z mało jeszcze zróżnicowanych komórek.

przypada na okres ostatecznego ocieplenia się klimatu po okresie lodowcowym (dyluwium), rozpoczynający okres nowoczesny w geologii (aluwium). Spłynięcie wód polodowcowych na pn. powoduje uformowanie się basenu Morza Bałtyckiego. Z tego czasu pochodzą pierwsze ślady znajomości prymitywnej uprawy roli motyką rogową albo kamienną, najdawniejsza b. prymitywna ceramika. M. trwa od XII —X tysiąclecia do V tysiąclecia prz. Chr.

Mezopotamia Irak. -> I, 255, 268, 483, II, 1028, IV, 501.

Mezotor — pierwiastek promieniotwórczy, izotop radu, stosowany przy badaniach nad promieniotwórczością. Posiada okres półtrwa-nia 5,5 lat.

Mezozoiczna era — epoka geol., obejmująca okres triasowy, jurajski i kredowy.

->//, 554, IV, 121, 122, 123, 1531-1532.

Mezzosopran

Mezzotinta — technika graficzna, powstała w poł. XVII w. Odbitki otrzymuje się z płyty miedzianej odpowiednio przygotowanej (pow. drobno posiatkowana w miejscach, które mają być zaciemnione na odbitkach). Płytę pokrywa się farbą drukarską. Przy ścieraniu tamponem farba utrzymuje się tylko na szorstkich miejscach.

Męciński Wojciech — (f 1643), misjonarz, jezuita, umęczony pod Nagasaki; pierwszy Polak w Japonii.

Miareczkowa (objętościowa) analiza — dział chemicznej analizy ilościowej, w którym oznacza się ilość substancji przez zmierzenie, jaką objętość odczynnika o znanym stężeniu zużywa badana próbka. Koniec reakcji wskazują przeważnie indykatory. Najczęściej miareczkuje się kwasy ługami lub odwrotnie.

Męczennica -> Passiflora.

Męczeństwo — śmierć lub męki poniesione za wiarę. W kościele kat. męczennicy są czczeni jako święci.

mg — skrót miary ciężaru, miligrama.

Mg — s. chem. pierwiastka magnezu.

Mgła — zawiesina b. drobnych kropelek wody w powietrzu, podobna do obłoków i chmur, lecz tuż nad pow. ziemi. Powstaje przez oziębienie się wilgotnego powietrza skutkiem wypromieniowania ciepła lub zmieszania ciepłego (i wilgotnego) powietrza z zimnym.

-> art. ,,Obłoki, czyli chmury", III, 979—988; II, 1232.

Mgławice — chmury kosmiczne b. rozrzedzonego gazu, świecące tylko skutkiem pobudzenia przez promieniowanie gwiazd.

-►/, 360, 1250, IV, 1459-1466.

Miadzioł — jezioro na Wileńszczyźnie. 14 km² pow.

Mładziołka — prawy dopływ Dzisny z jez. Miadzioł, 60 km dług.

Miami, maj’&mi — port i luksusowe kąpielisko morskie na Florydzie. 111 000 mieszk.

Mianownik -> Ułamek.

Miarka Karol — (1824—1882), działacz społeczny i oświatowy, obrońca polskości na Śląsku prus., pisarz i wydawca dla ludu (powieść historyczna ,,Górka Klemensowa", od r. 1869 red. „Katolika").

(■f 1643), wielko-

Miaskowski Kacper

polski poeta barokowy, uprawiał głównie lirykę rei. i okolicznościową.

Miasta — wielkie skupiska ludności stałej, zorganizowane administracyjnie i gospodarczo pod ochroną prawną i polit. państwa -> art. III, 595 — 606, ,,Miasta polskie", IV, 180 — 194. ,,Urbanistyka". IV, 1196—1202; II, 271 — 272, 1211, III, 1095-1096, IV, 676, 731-732.

Mianowski Józef - (1804-1879), lekarz i profesor, potem rektor warszawskiej Szkoły Głównej; dla uczczenia jego pamięci społeczeństwo ufundowało ze składek „Kasę pomocy dla osób pracujących na polu naukowym" jego imienia. (-*■ Kasa im. Mianowskiego).

Miara — wynik liczbowego porównywania wielkości pewnego rodzaju z wielkością tegoż rodzaju, obraną za jednostkę. Tak więc przez porównanie danej linii z odcinkiem obranym za jednostkę (centymetr), otrzymujemy jej długość (czyli miarę jednowymiarową); analogicznie otrzymuje się pole figur (czyli miarę dwuwymiarową) przez porównywanie ich z obranym za jednostkę kwadratem (o boku 1 cm), objętość brył (M. trójwymiarową), M. kątów, etc. (~+art. Miara w geometrii, III, 586—595). Mierzeniu przy pomocy odpowiednich jednostek podlegają różne wielkości fizyczne, jak np. siła (-*■ Dyna), praca i e-nergia Erg), ilość ciepła (-> Kaloria), elektryczności f-*- Kulomb) i i. Fizyka posługuje się t. zw. układem C. G. S. (-+C. O. S.), sprowadzając stosowane jednostki M. do podstawowych: centymetra, grama i sekundy. W życiu codziennym obowiązuje w większości państw metryczny system M. W Polsce sprawami M. i narzędzi mierniczych zawiaduje podlegający ministrowi przemysłu i handlu Główny Urząd

Miastugowate (Polypterini) — rząd ryb kościstych zawierający tylko jedną rodzinę ; szereg swoistych cech anatomicznych, jak np. połączenie pęcherza pławnego z przełykiem, co przypomina płuco wyższych zwierząt, występowanie w rozwoju charakterystycznego stadium larwalnego. Zamieszkują rzeki Afryki tropikalnej.

Miazga (Cambium) — tkanka twórcza u roślin, występująca w wiązkach i m. wiązkami (M. wiązkowa i międzywiązkowa) oraz w korku (M. korkorodna); drogą podziału komórek M. wiązkowej i międzywiązkowej odbywa się przyrost drzewa.

pół-

Miazga pokarmowa (ęhymus) płynna masa powstająca w jamie żołądka ze spożytego pokarmu, przepojonego śliną — po zmieszaniu z sokiem żołądkowym i przeróbce przez ten sok.

Miazga zębowa -> Ząb.

Miażdżyca, skleroza, (artheriosclerosis) — choroba polegająca na procesach rozrostowych i zwyrodniających (martwica, stluszczenie, zmiany szkliste, wapnienie) w wewnętrznych warstwach ścian naczyń krwionośnych (zwł. tętnic) i serca. M. utrudnia pracę serca i powoduje często pękanie pozbawionych elastyczności naczyń. Występuje gł. u ludzi starszych. Przyczyny M. dotychczas nie znamy.

Miączyński Józef - (1743-1793), marszałek konfederacji barskiej, generał fr., przyjaciel gen. Dumouriez; wplątany w jego proces o zdradę, aresztowany w Paryżu i ścięty.

Michaell8 Karin

(* 1872), powieściopisarka duń., autorka psychologicznych powieści z życia kobiet: „Niebezpieczny wiek", „Metta Trap" i w. i.

Michaił Aleksandrowicz

(1878-1918), w. ks. ros., trzeci syn cara Aleksandra III.

Miceny, gr. Mykeny — m-to w strż. Argo-lidzie na Peloponezie, jeden z ośrodków kultury Miar z urzędami okręgowymi i miejscowymi, egejskiej. .art. ,,Egea" II, 115 — 124. których zadaniem jest m. i. cechowanie narzędzi mierniczych. W prawie międzynarodowym sprawa M. została uregulowana przez dwie konwencje, do których Polska przystąpiła, stając się współwłaścicielką Międzynarodowego Biura Miar (w Sćvres).

Michalski Jerzy

(* 1921), królewicz rum., syn

Michał Korybut

cesa-

rozterki

(* 1851), znakomity pianista-pedagog i kompozytor (miniatury fortepianowe); chopinista.

Michałowski Piotr

bart ’ejbr&hem

Po przewrocie lutowym w r. 1917 car Mikołaj II abdykował na rzecz M. A. W 1918 r. rozstrzelany przez bolszewików.

Michaił Fiodorowicz Romanow — (1596 — 1645), car. ros., obrany carem przez sobór ziemski w r. 1613, dał początek dynastii Ro-manowych. Zawarł z Polską pokój w Pola-nówCe (w r. 1633), b. pomyślny dla Polski.

(* 1870), ekonomista, polityk, minister skarbu w 11. 1921 — 22. „Polskie kooperatywy kredytowe i kasy oszczędności", „Traktat pokojowy w St. Germain a obciążenie Polski" i i.

Michalski Konstanty x. — (* 1879), teolog i filozof, znakomity znawca i historyk późno-śrdw. filozofii. „Michał z Bystrzykowa i Jan ze Stobnicy jako przedstawiciele skotyzmu w Polsce" i i.

Michalski Stanisław — (* 1865), zasłużony działacz społeczny i oświatowy, redaktor „Poradnika dla samouków"; od r. 1928 dyrektor „Funduszu Kultury Narodowej".

Michał — imię ośmiu cesarzy bizant, M. VIII Paleolog — (1224-1282), w 11. 1259-1261 cesarz nicejski; po zdobyciu Konstantynopola i upadku cesarstwa łac. (1261) — cesarz bizant., założyciel dynastii Paleologów; walczył z Neapolem i Wenecją.

Michał

króla Karola II. Z powodu abdykacji ojca król w 11. 1927 — 1930, po powrocie Karola do władzy następca tronu i wielki wojewoda siedmiogrodzki.

Michał Anioł Buonarotti, Michelangelo — (1475—1564), wielki rzeźbiarz, malarz, architekt wł., obok Leonarda da Vinci i Rafaela najgenialniejszy artysta renesansu. Był uczniem D. Ghir-landaio. Działał we Florencji i w Rzymie w 11. 1496—1501 i od r. 1505, powołany przez papieża Juliusza II w celu wykonania jego grobowca. Sztuka jego pełna potęgi, dramatyzmu — wykazuje cechy baroku. Niezrównane odtwarzanie nagiego ciała ludzkiego (studia anatomiczne). W malarstwie M. A. operuje raczej kształtem, niż barwą. Gł. dzieła rzeźbiarskie: wczesne — Piet&, Dawid; późniejsze — Grobowiec Juliusza II ze statuą Mojżesza (fragment pierwotnego, gigantycznego projektu), grobowce Giulięma i Lorenza Medicich, statua Chrystusa. Dzieła malarskie: monumentalne freski w kaplicy Sykstyńskiej — Sąd Ostateczny, plafon Stworzenie Człowieka. Dzieła architektoniczne: dalsze prowadzenie budowy kościoła św. Piotra (Rzym), którego kopuła jest dziełem M. A. Twórczość poetycka: sonety. -> I, 292, 666, II, 375, III, 88, 466, IV, 571, 574, 691, 958.

Michał Archanioł św. — wg Pisma św. jeden z gł. archaniołów, wódz zastępów anielskich. Patron Rusi. Pam. 29 września.

(1638-1673), król polski od r. 1668, syn Jeremiego Wiśniowiec-kiego. Okrzyknięty królem po abdykacji Jana

Kazimierza. Poślubił Eieonorę, siostrę rza niem. Leopolda Panowanie M. K. było b. nieszczęśliwe: klęski zewnętrzne; wśród społeczności szlacheckiej (dwie konfederacje : gołąbska w obronie M. K. i szczebrzeszyńska przeciw); najazd tur. zakończony został haniebnym pokojem buczackim w 1672 r.

Michałowicz Jan z Urzędowa — (XVI w.), architekt i rzeźbiarz. Na grobowcu jego umieszczono napis: ,,Praxittlea Polonicus". Zachowane dzieła M.: kaplica Padniewskiego w katedrze krakowskiej (w r. 1575), portal domu przy ul. Kanonicznej 18 (Kraków), pomnik Izbińskiego w katedrze poznańskiej, Jakuba Uchańskiego w kolegiacie łowickiej i i.

-> / V, 239.

Michałowicz Mieczysław — (* 1876), leltarz-pediatra; polityk o kierunku demokratycznym. Senator R. P.

Michałowska ziemia — obecnie pwt. brodnicki i lubawski; oddanie jej w r. 1317 w zastaw Krzyżakom, stało się jedną z przyczyn walk Łokietka z Krzyżakami. Wróciła ostatecznie do Polski po pokoju toruńskim i weszła w skład województwa chełmińskiego.

Michałowski Aleksander

(1801-1855), malarz, jeden z najznakomitszych malarzy koni. Studiował w Krakowie. Brał udział w ruchach patriotycznych i wolnościowych. Impresje, studia koni, sceny rodzajowe, batalistyczne.

-y IV, 243.

Michał Waleczny — (•}■ 1601), hospodar wołoski i mołdawski, władca Siedmiogrodu; dążył do zjednoczenia ziem przyszłej Rumunii; walczył z Polską.

Michał z Bystrzykowa — (*f* 1520), filozof i teolog, zwolennik Dunsa Scotta. Gł. dzieło: ,,Qaaestiones neteria ac novae logicae" („Zagadnienia starej i nowej logiki").

Michejda Franciszek — (1848—1921), pastor, działacz polski na Śląsku Cieszyńskim, jeden z założycieli Polskiej Macierzy Szkolnej.

Michelangelo -*■ Michał Anioł.

Michełet Jules, miszelć żul — (1798—1874), historyk i pisarz fr., od r. 1838 profesor Collćge de France, skąd współcześnie z Quinetem i Mickiewiczem szerzył idee republikańskie i demokratyczne. W r. 1851 pozbawiony katedry. ,,Histoire de France", ,,Histoire de la rćuolution franęaise", ,,Im Pologne marlyre", („Polska umęczona", w r. 1863).

Michelozzo di Bartolommeo, mikelocco di bartolomeo — (1396—1472), architekt i rzeźbiarz wł. Przebudował klasztor św. Marka (Florencja), wzniósł pałac florencki Medyceuszów (1444). Z rzeźb jedyne pewne dzieło: posąg srebrny Jana Chrzciciela.

Michelson Albert Abraham, 'majkelsan &1-(1852-1931), fizyk amer.

(* w Strzelnie, woj. poznańskie). Na podstawie interferencji światła wyznaczył szybkość światła, dł. metra w dł. fali świetlnej, zmierzył średnicę jednej z gwiazd. Przy próbie zmierzenia absolutnej szybkości ruchu Ziemi stwierdził w r. 1887, że szybkość światła jest niezależna od kierunku ruchu ziemi, co stało się podstawą teorii względności. Nagroda Nobla w r. 1907.

już złamane. Po krótkim pobycie w Poznańskim udał się poeta z emigrantami do Drezna, gdzie tworzy „Dziadów" część III (w r. 1832), znamienne objawienie idei mesjanicznej i wyraz głębokiej przemiany duchowej M. (przemiana Gustawa w Konrada, widzenie ks. Piotra). Ideę mesjaniczną rozwinął M. w ,,Księ. gach Narodu i Pielgrzymstwa Polskiego" (r-1832), które powstały już na gruncie Paryża, dokąd M. podążył wraz z emigrantami w końcu r. 1832. W Paryżu również powstała w r. 1834 wielka epopeja narodowa „Pan Tadeusz". „Panem Tadeuszem" zamyka się właściwie twórczość literacka M. W jego dorobku znajdują się jeszcze tylko próby dramatów fr., napisane w 11. 1836/37, zachowane w fragmentach („Konfederaci Barscy" oraz „Jakub Jasiński". W r. 1834 ożenił się M. z Celiną Szymanowską. W r. 1839 objął katedrę literatury łac. w Lozannie, a w rok później katedrę literatur słów. w paryskim ColUge de France (w 11. 1840—1844). W r. 1841 stał się zwolennikiem Towiańskie-go, z katedry głosił jego mistyczną doktrynę. Po zawieszeniu wykładów w ColUge de France, oddał się wyłącznie pracy apostolskiej w „Kole" Towiańskiego. W r. 1848 udał się do Włoch i tu sformował „legion polski", ogłosiwszy poprzednio „Skład zasad" (r. 1848). Sprawie wolności uciemiężonych ludów służył jako redaktor ,,Trihune des peuples“ (1849 r.). W r. 1855 r., po wybuchu wojny krymskiej, udał się do Turcji. Umarł nagle w Konstantynopolu (na cholerę) dnia 26 listopada 1855 r. W r. 1890 pochowany w grobach królewskich na Wawelu. -> I, 59,5, 667,    1188, II, 39,

1005, 1199, III, 112, 656, IV, 97-98, 228, 229, 552, 599, 845, 1061, 1227. 2. - Władysław — (1838—1926), syn poprz., pisarz, dyrektor Biblioteki Polskiej w Paryżu. Napisał: „Żywot A. Mickiewicza", „Emigracja Polska" i „Pamiętniki" (1838—1925).

Micler, Mitzler de Koloff Wawrzyniec — (1705—1770), lekarz i historiograf na dworze Augusta III, pochodzenia niem. Zał. kolegium lekarskie w Warszawie, wydawał pisma naukowe, publikował po łac., niem. i polsku.

Miczurinsk. dawniej Kozłow — m-to w Ro-

IV, 284.

Michigan, 'myszygan — 1. — jezioro Pn. Ameryki, połączone z sąsiednim Jez. Huron. 58 000 km², do 236 m głęb. 2. — stan amer. (St. Zj. A. Pn); składa się z 2 płw., wsuniętych m. Wielkie Jeziora: zach. to obszar górniczy (miedź, żelazo), wsch. — rolniczy z potężnym przemysłem, zwłaszcza samochodowym w miastach (Detroit). 150 000 km², 3 668 000 mieszk., w tym ok. 200 000 Polaków. Stolica Lansing.

Micłńskl Tadeusz - (1873- ok. 1918), poeta z okresu Młodej Polski, mistyk-symbolista, wizjoner. Ujmował w mroczne symbole walkę ducha z materią, dobra ze złem, Chrystusa z Lucyferem. Liryki („W mroku gwiazd"), dramaty („Kniaź Patiomkin", „Bazylissa Teo-fano") i powieści („Nietota", „Ksiądz Faust".)

Mickiewicz — 1.

Adam Bernard —

Bar-

(1798 — 1855), największy poeta polski, duchowy wódz narodu polskiego. * w Zaosiu (lub Nowogródku) jako syn prawnika Mikołaja i bary z Majewskich. W r. 1815 wstąpił na uniw. wileński, gdzie kształcił się pod kierunkiem Groddecka, Lelewela, Borowskiego. Twórczość literacką rozpoczął od utworów wolteriańskich i pseudoklasycznych („Darczanka", „Pani Aniela", „Zima miejska", „Warcaby" i i.). W 11.

1819—1823 pełnił obowiązki nauczyciela w Kownie. Tragiczne przeżycia osobiste (nieszczęśliwa miłość do Maryli Wereszczalcówny, śmierć matki) i rozczytywanie się w litaraturze ang.

(W. Scott, Byron) i niem. (Schiller, Goethe) wpłynęły na przeobrażenie się M. w romantyka („Oda do młodości"). Rok ukazania się „Ballad i romansów (r. 1822) jest datą narodzin polskiego romantyzmu. W r. 1823 ukazał się tom drugi poezyj („Dziadów" część II i IV i „Grażyna"). Aresztowany w związku z procesem Filaretów (w r. 1823), został M. wywieziony w głąb Rosji; z tego okresu pocho-    sji środk. nad rz. Worożem Leśnym. Handel

dzą mistrzowskie ,,Sonety", „Sonety krym-    zbożem i bydłem. 33 000 mieszk.

skie" (r. 1826), „Farys" oraz „Konrad Wallen- Mldas — w podaniach gr. król frygijski. rod" (r. 1829), powieść poetycka w stylu    Przyznał Panowi wyższość nad Apollinem

Byrona, zrodzona z głębokiego cierpienia pa-    w grze na fujarce, za co Apollo zmienił mu

triotycznego. W przedmowie do zbiorowego    uszy na ośle. Obdarzony przez Dionizosa mo-

wydania poezyj („O krytykach i recenzentach    cą przemieniania w złoto wszystkiego, czego

warszawskich") w r. 1829 zadał M. ostateczny    się dotknął, wykąpał się w rzece Paktol, która

cios pseudoklasykom. Otrzymawszy w r. 1829    przejęła od niego tę moc czarodziejską,

pozwolenie na wyjazd z Rosji, zwiedził M. Middelburg — m-to hol. na wyspie Wal-Niemcy i Szwajcarię i stanął w Rzymie. Tu cheren, stolica Zelandii. 18 000 mieszk. w duszy poety obudziło się głębokie uczucie Middlesborough, ’mydlzbra — port wsch. rei. (rei. liryki rzym.). W Rzymie doszła M.    Anglii dla sąsiednich kopalń węgla i żelaza

wieść o powstaniu, gdy jednak po paru mie-    (Durham-Cleveland) oraz ognisko przemysłu

siącach wybrał się do kraju, powstanie było    hutniczego. 138 000 mieszk.

hrabstwo ang.

Miecz

znalezio

ny na

wotnie nosił miecz przed monarchą na pobojowisku

pod Pło-wcami.

niem. zakon rycerski zał. w r. 1202 w Inflantach, przez arcybiskupa ryskiego, dla nawracania ścijaństwo pogańskich ludów dzisiejszej Łotwy i Estonii. W r. 1237 połączyli się z Krzyżakami; po wojnie trzynastoletniej uniezależnili się od nich, od r. 1521 mieli własnych mistrzów. W r. 1561 ostatni mistrz M. K. Gothard Ket-

tler poddał się Polsce, rozwiązał zakon i otrzymał Kurlandię jako lenno Polski.

Mieczyk (Gladiolus)

Mieszko.

Mieczysław Mieczy sławska Makryna — (f 1869), przełożona klasztoru bazylianek w Mińsku, czczona przez emigrację polską jako męczennica Unii. W świetle nowych badań archiwalnych zdemaskowana jako mistyfikatorka.

Miednica (pclvis) — pierścień kostny, utworzony przez kość krzyżową (od tyłu) oraz kości miednicowe (u niższych kręgowców — kości biodrowe, kulszowe i łonowe).

I, 1118, III, 92.

Miednicowe kości (ossa coxae)

Middlesex, 'mydlseks w okolicach Londynu, pn.-zach. obszar tzw. Większego Londynu. 600 km². 1 639 000 mieszk.

Midway, ’myduej — wyspa koralowa na Pacyfiku, zaliczana niekiedy do Hawaii, ważna stacja kablowa i lotnicza St. Zj. A. Pn.

Miech (w dawnej polszczyźnie = worek), miechy — przyrząd tłoczący powietrze, np. do paleniska (M. kowalski), celem uruchomienia organów itd. Składa się z szczelnego worka skórzanego z zaworami wlotowym i wylotowym ; naciśnięcie M. przy pomocy odpowiedniej dźwigni wrypycha powietrze, przy zluź-nieniu następuje zasysanie powietrza do M.

Miechowici — polska nazwa zakonu bożogrobców; siedzibą ich w Polsce był Miechów (od XII do XIX w.).

Miechowita -> Maciej z Miechowa.

Miechów — m-to pwt. w woj. kieleckim, ośrodek żyznego obszaru rolniczego, związanego gospodarczo z Krakowem. 6000 mieszk.

Miechunka rozdęta, workowiśnia (Physalis Alkekengi) — gat. rośliny zielnej z rodziny psiankowatych ; występuje w Europie, u nas na słonecznych wzgórzach Podkarpacia i pd.-wsch. ziemiach; często hodowana jako ozdobna dla owocu-jagody pomarańczowej, okrytej dużym, cynobro-wo-czerwonym kielichem.

Miecz — broń sieczna, o głowni szerokiej i prostej (często obosiecznej); rękojeść prosta, zwykle bez jelca; noszony w pochwie lub bez niej. M. stanowiły uzbrojenie zarówno pieszych jak i konnych żołnierzy w strż. i śrdw.

W XVI w. M. został wyrugowany przez lżejsze rapiery, szpady i szable.

I, 813, 817, ryc. 120.

Miecznik — urzędnik, który pier-dworach książąt i królów polskich; później tytuł dworski.

Miecznik (Xiphias gladius L.) — ryba morska z rodziny Xiphiidae, dochodząca do 4 m dług. Szczęka górna wydłużona w postaci miecza. Występuje w Morzu Śródziemnym, u wsch. wybrzeży Ameryki Pn., bardzo rzadko w Bałtyku.

Mieczników Ilia (Eliasz) — (1845—1916), wybitny zoolog i biolog ros. Przez długie lata pracował w Instytucie Pasteura w Paryżu. Za prace nad fagocytozą otrzymał w r. 1908 nagrodę Nobla.

-*/, 517, IV, 1584,

Mieczowi Kawalerowie

na chrze-

rodzaj roślin zielnych z rodziny kosaćcowatych; liście mieczowate i duże barwne kwiaty grzbieciste, tworzące zwykle jednostronne grono; 150 gat. gł. w Afryce, niektóre w Europie; u nas często na mokrych łąkach rośnie M. dachówkowaty; hodowane również w ogrodach jako ozdobne.

parzyste kości, stanowiące u wyższych kręgowców boczne, a częściowo i przednie ściany miednicy; każda z M. K. powstaje przez zrost trzech kości (oddzielnych u kręgowców niższych): biodrowej, kulszowej i łonowej.

Miedniczki nerkowe (pelves renales) — niewielkie parzyste woreczkowate twory, znajdujące się po przyśrodkowych brzegach nerek; stanowią jeden z górnych odcinków dróg wyprowadzających mocz. M. N. zapalenie (pyelitis) — choroba polegająca na zapaleniu śluzówki kielichów i miedniczek nerkowych, powoduje bóle w okolicach nerek oraz wydzielanie śluzu lub ropy z moczem, niekiedy również podwyższenie ciepłoty.

Miedziana Góra — wieś i góra pod Kielcami z kamieniołomami marmuru; ruda miedziana.

Miedziane — grzbiet Tatr polskich m. Morskim Okiem a Doliną Pięciu Stawów Polskich, 2234 m wys.

Miedzianka — wieś i góra w pwt. kieleckim; eksploatacja i huta miedzi oraz ołowiu.

Miedziński Bogusław — (* 1891), polityk, legionista, komendant P. O. W. w zaborze austr.; minister poczt i telegrafów w 11. 1926 — 1929, redaktor ,,Gazety Polskiej", od r. 1935 wicemarszałek Sejmu.

Miedzioryt — rycina otrzymana z płyty miedzianej, na której sporządzono rysunek za pomocą rylca; farba drukarska przylega do chropowatych rowków i daje odbicie linij wyżłobionych w miedzi. Miedziorytnictwo — technika graficzna znana od poł. XV. w.; jedna z odmian druku wklęsłego.

Miedź — pierwiastek, ciężki metal o czerwonej barwie; c. wł. 8,3, 1. porz. 29, c. atom. 63,57, s. chem. Cu. Dobry przewodnik ciepła i elektryczności. Bardzo kowalna i ciągłiwa, odporna na działanie czynników chemicznych

Mielęcki Kazimierz — (f 1863), przywódca powstania styczniowego w woj. mazowieckim. Zmarł wskutek odniesionych ran.

Mielnicka unia

(1673-

1. — Ludwik (1814 —

Mierznica ( Ballota)

-* art. ,,Kalendarz", II, 1103—1111. Miesięcznik (Lunaria annua) —

1. — mieszanina surowców, przygotowana do przerobu (np. M. kauczukowa — kauczuk z dodatkami przed przerobieniem na jednolitą masę). 2. — mieszanina rozpylonego paliwa ciekłego i jego par, wytwarzana w gaźnikach silników spalinowych, służąca do ich napędu.

Mieszańce -> Bastardy. -► II, 83. 498, 499.

i atmosferycznych. Służy jako materiał na przewodniki elektryczne, kotły i aparaty w przemyśle chemicznym, gorzelnictwie itd. Stosuje się również stopy M. (-^ Brąz, Mosiądz). * M. występuje w przyrodzie gł. w postaci związków. Gł. kruszce: kupryt (tlenek miedziowy), malachit i lazuryt (zasadowe węglany), chalkozyn (siarczek) i chalkopiryt (siarczek miedzi i żelaza). Niekiedy kruszcom towarzyszy M. rodzima, metaliczna, w postaci drzewiastych lub gąbczastych skupień. Najczystszą M. otrzymuje się przez oczyszczenie elektrolityczne. W związkach M. jest jedno-wartościowa (związki miedziawe) lub dwuwar-tościowa (związki miedziowe). Związki miedziowe mają w roztworach wodnych barwę niebieską. Siarczan M. (koperwas miedziany) stosuje się do galwanoplastyki oraz zwalczania szkodników na roślinach. -> 1, 933, III, 437, 582-583, 1068, 1074, 1076.

Miejsce geometryczne punktów o pewnej własności — zbiór wszystkich punktów, posiadających tę własność. Np. M. G. punktów jednakowo odległych od ramion kąta wypukłego i położonych wewnątrz tego kąta jest jego dwusieczna.

Mielczarski Romuald - (1871-1926), ko-operatysta; jeden z twórców ruchu spółdzielczego w Polsce.

Mielczewski Marcin — (f 1651), jeden z najwybitniejszych kompozytorów polskich I poł. XVII w. pod silnym wpływem wł. ok. 20 mszy, części mszalne, motety i i.

IV, 253.

Mielec — m-to pwt. w woj. krakowskim. 7000 mieszk.

umowa polsko-lit. zawarta w r. 1501 w Mielniku; postanawiała, że łatwa i Korona będą miały jednego władcę wspólnie wybieranego; wspólne też miały być przymierza, przywileje, moneta. M. U. przekreślała prawa dziedziczenia Jagiellonów na Litwie i nigdy zatwierdzona nie była..

Mielżyński - 1. - Maciej - (1790-1870), działacz narodowy i społeczny w Poznańskim, poseł do sejmu prus., członek Izby Panów. 2. — Seweryn — (1805—1872), brat poprz., powstaniec 1863 roku, zasłużony działacz społeczny w Poznańskim.

Mieniak -* Południce.

Mieńszewicy — przed rewolucją ros. prawicowy odłam socjal.-demokracji ros., przeciwstawiający się bolszewikom.

Mleńszykow Aleksander, ks.

1729), ros. feldmarszałek, ulubieniec Piotra W., syn stajennego; brał udział w wojnach prowadzonych przez Piotra. Po śmierci Piotra osadził na tronie żonę jego, Katarzynę I. W r. 1727 zesłany na Syberię.

Miernictwo, geodezja — nauka, zajmująca się pomiarami powierzchni ziemi. -> art. ,,Pomiary ziemi”, IV, 289—309.

Miernikowce (Geometridae) — rodzina motyli nocnych o delikatnej na ogół budowie ciała. Należy tu piędzik przedzimek.

Mierosławski 1878), generał i wódz powstańców, historyk i publicysta wojskowy. Uczestnik powstania 1831 r.; potem na emigracji, upatrzony na wodza przyszłych poczynań rewolucyjnych przez partie radykalne. W r. 1845 wysłany w Poznańskie jako agitator powstańczy, w r. 1846 aresztowany, więziony w Moabicie; wypuszczony w r. 1848, został przywódcą zjednoczonych sił rewolucyjnych polsko-prus. Kierował powstaniem w Poznańskim, potem kolejno na Sycylii i w Badenii, kierownik polskiej szkoły wojskowej w Cuneo. Podczas powstania styczniowego, wyposażony we władzę dyktatorską; rozbity pod Krzywosądzem i Nową Wsią (22 i 25 lutego 1863 r.) uszedł do Paryża. „Historia powstania listopadowego" i i. -> II, 42. 2. - Adam (1815-1851), brat poprz., marynarz i podróżnik po Oceanie Indyjskim, powtórny odkrywca zapomnianych od 300 lat wysp Nowy Amsterdam i St. Paul.

Mierzeja — wąski piaszczysty płw., powstały na brzegu morza i odcinający od niego płytką zatokę.

Mierzejewski Jacek — (1884—1925), malarz i grafik. Studiował w Krakowie i w Paryżu. Krajobrazy, portrety, obrazy figuralne.

rodzaj roślin zielnych z rodziny wargowych; 26 gat. gł. w obszarze śródziemnomorskim; u nas na przy-drożach i przychaciach pospolicie rośnie M. czarna.

Miesiąc — 1. — kalendarzowy — praktyczna jednostka czasu, m. w. ¹/₁₂ roku; 30 lub 31 dni, 28 lub 29 (luty). 2. — M. księżycowy:

a)    synodyczny — okres m. jednakowymi fazami księżyca (np. m. nowiami), 29 dni 12 godzin 44 minuty 2 sekundy. -*777, 185;

b)    gwiazdowy — okres obiegu księżyca dookoła ziemi, 27 dni 7 godzin 43 minuty 11,5 sekund.

gat. rośliny pd.-europ, z rodziny krzyżowych; hodowany w ogrodach dla pękających ozdobnych, eliptycznych łuszczyn.

Mieszanina -* Związek chemiczny. —> 7, 924, 77, 1228.

Mieszanka

Mieszańcy — potomkowie skrzyżowanych odrębnych ras ludzkich np. mulaci — potomkowie białych i Murzynów, metysi — potomkowie białych i Indian itd.    -> II, 968.

nicza jamę płaszczową, do której uchodzą przewody ważniejszych narządów wewnętrznych i wytwarza szkielet zewnętrzny t. zw. muszlę. Rozmnażają się drogą płciową. Rozwój prosty lub przechodzą przez stadium larwy. Gł. morskie, lecz wiele słodkowodnych i lądowych. Gromady: obunerwce, brzuchonogi, walconogi, małże i głowonogi.

III, 717, IV, 139, 144.

Międlenie z paździerzy.

Międzychód

oczyszczanie włókna lnu -> III, 287. nadgraniczne m-to pwt. w woj. poznańskim nad Wartą. 5000 mieszk.

Międzynarodowa Izba Handlowa — organizacja nadrzędna, uzgadniająca działalność izb handlowych w poszczególnych państwach ; zał. w r. 1920. Siedziba w Paryżu.

Międzynarodowa Organizacja Pracy z siedzibą w Genewie — zał. w 1919 r. na podstawie art. XIII traktatu wersalskiego. Członkami M. O. P. są państwa, należące do Ligi Narodów. ->■ I V, 375 — 376. Międzynarodowe Biuro Pracy, Bureau International du Travail — organ zawiadujący pracami M. O. P.; zbiera i publikuje materiały dotyczące ustawodawstwa społecznego i warunków pracy w poszczególnych państwach. -> I, 632, III, 321, IV, 376.

Międzynarodowa Unia Pocztowa — organizacja wszystkich państw cywilizowanych uzgadniająca pracę poczt; zał. w r. 1874.

Międzynarodowe prawo cywilne — przepisy prawne regulujące konflikty prawodawstw różnych państw.

Międzynarodowy Instytut Rolniczy

utworzony w 1905 r., bada.

Mieszczaństwo — klasa społeczna obejmująca mieszkańców miast, trudniących się rzemiosłem i handlem, posiadających specjalne prawa i tradycje. Termin M. zmieniał swe znaczenie. -> art. „Burźuazja", I, 845 — 854; III, 296, IV, 184-185.

Mieszek — owoc suchy pękający; powstaje ze słupka jednokrotnego (zawierającego jeden owocolistek) i jednokomorowego.

-> III, 1188, tabl. 149, 1.

Mieszkanie — pewna określona zamknięta przestrzeń użytkowa, która służy człowiekowi jako miejsce przebywania. -> art. III, 606—616.

Mieszko — imię książąt i królów polskich z rodu Piastów. 1. — M. I (ok. 922 — 992), pierwszy historyczny władca polski, panował od r. 960. Uznał zależność od cesarza Ottona

ny m

Bolesława Chrobrego. Utracił Morawy, Grody Czerwieńskie, Łużyce. Uszedł wobec buntu starszego brata, Bezpryma, do Czech, powrócił po zamordowaniu Bezpryma, złożył hołd cesarzowi w Merseburgu w r. 1033. Zamordowany. -*/F, 17, 209, 261. 3. - M. III Stary -(1126 — 1202), książę wielkopolski, trzeci syn Bolesława Krzywoustego, ostatni przedstawiciel absolutyzmu monarszego. Występował z braćmi przeciw seniorowi Władysławowi II. Po śmierci Bolesława Kędzierzawego objął w r. 1173 rządy wielkoksiążęce, łącząc panowanie nad Wielkopolską, Krakowem, Sieradzem i Łęczycą. Silne rządy M. wywołały bunt na

i płacił mu daninę z krajów po Wartę. W r. 965 poślubił Dąbrówkę czes., przeprowadził w r. 966 chrystianizację Polski. Usiłował za panowania Ottona II uniezależnić się od cesarstwa. W r. 981 stracił Grody Czerwieńskie, ok. r. 988 rozciągnął władanie na Pomorze i podobno na Śląsk. Do schyłku panowania M. należy odnieść dokument ,, Dagome judex", w którym M. oddaje Polskę w pełnych granicach na własność Stolicy Apostolskiej, czego wyrazem było opłacanie „świętopietrza". -> I V, 17, 208. 2. — M. II, niesłusznie zwany Gnuś-(990—1034), król od r. 1025, syn

w Rzymie

zbiera i ogłasza wiadomości statystyczne, techniczne i ekonomiczne dotyczące produkcji rolniczej. W M. I. R. zasiadają przedstawiciele 50 państw.

Międzynarodówki — międzynarodowe socjalistyczne organizacje robotnicze. Pierwsza M. zał. w r. 1864 (pod kierownictwem Karola Marxa) na mityngu zwołanym do Londynu w sprawie poparcia przez robotników powstania styczniowego. Celem jej było wyzwolenie klasy robotniczej na drodze zdobycia władzy polit. przez proletariat i urzeczywistnienie so-rzecz Kazimierza Sprawiedliwego. Po śmierci    cjalizmu. Rozwiązana w r. 1872 wskutek tarć

Kazimierza w r. 1194 prowadził walkę o tron    między kierunkiem socjalistycznym (Marx)

krakowski z osadzonym tam przez możno-    i anarchistycznym (Bakunin). Druga M. za-

władców Leszkiem Białym. W r. 1199 objął    wiązana w r. 1889, była związkiem partyj so-

rządy w Krakowie jako opiekun Leszka na    cjalistycznych poszczególnych państw; celem

mocy ugody z panami krakowskimi.    jej było uspołecznienie środków produkcji dro-

-> I V, 17.    gą zagarnięcia władzy przez robotników; dzia-

Mietlica (Agrostis) — rodzaj roślin z ro-    łalność jej polegała na walce o najbliższe in-

dziny traw; ok. 100 gat. występuje na całej kuli    teresy klasy robotniczej, prowadzonej przez par-

ziemskiej; u nas rośnie 6 gat.    lamenty, związki samorządowe, związki zawo-

Mięczakł (Mollusca) — typ tkankowców    dowe. Podczas wielkiej wojny przeżyła głęboki

z działu Coelomata, bez segmentacji ciała. Ciało    wstrząs i na pewien czas zawiesiła swoją dzia-

miękkie okryte skórą śliską, z fałdem t. zw.    łalność. W związku z tym odbyło się w Szwaj-

płaszczem od strony grzbietowej. Płaszcz ogra-    carii kilka międzynarodowych konferencyj skraj-

łączenie.

wą-

Miękinia

staropolska nazwa karnawału. Mięsopustne sztuki — utwory dramatyczne wystawiane w czasie karnawału w dawnej Polsce od czasów śrdw. Odznaczały się charakterem farsowym, nieraz satyrycznym.

nowotwór powsta-

Mięśniowy typ

rodzaj roślin zielnych z rodziny wargowych; 15 gat. gl. w obszarach umiarkowanych Europy, Azji, Afryki; u nas w miejscach wilgotnych rośnie kilka gat. ; najpospolitsza M. polna, M. pieprzowa i i. uprawiane dla olejków miętowych.

Miętus (Lotu lota L.)

ryba z rodziny dorszowatych (Gadidae); występuje w wodach słodkich Europy i Azji zach.

Migawka — mechanizm służący do otwierania (na dowolny przeciąg czasu) obiektywu aparatu fotograficznego.

Migawka — rodzaj błoniastej trzeciej powieki występującej u wielu kręgowców w wewnętrznym kącie oka; najlepiej wykształcona u ptaków.

Migdał (Amygdalus communis)

-> I V, 139.

II, 408-409.

nych żywiołów socjalistycznych, w których wyniku powstała wr. 1919 trzecia M. o charakterze komunistycznym (Komintern). Teoretycznie trzecia M. opiera się na hasłach Marxa, zreformowanych i skomentowanych przez Lenina. Wkrótce po powstaniu trzeciej M. wznowiona została działalność drugiej M. Niektóre partie socjalistyczne spoza drugiej i trzeciej M. zorganizowały się w odrębną M., tzw. wiedeńską (drugą i pół, lub czwartą) pod hasłem zjednoczenia wszystkich M. Po próbach zjednoczenia, sparaliżowanych przez warunki postawione przez Komintern, M. wiedeńska zlikwidowała się, a partie do niej należące przeważnie wstąpiły do drugiej. Równolegle do M. politycznych istniała M. zawodowa. Po wielkiej wojnie nastąpił rozłam jej na M. socjalistyczną i komunistyczną, tzw. Profintern. Od r. 1937 prowadzone są pertraktacje o ich po-

-> IV, 843.

Międzyrzec Podlaski — m-to w pwt. ra-dzyńskim nad Krzną, o charakterze rolniczo-przemysłowym. 17 000 mieszk.

Międzyrzecz, niem. Meseritz — m-to w prus. prow. Pogranicze nad Obrą, z ludnością polską w okolicy; należało do r. 1793 do Polski. 8000 mieszk.

Między żebrzą (spatia intercosłalia) skie przestrzenie m. żebrami; w M. znajdują się mięśnie, naczynia i nerwy międzyżebrowe.

Mięguszowiecka Dolina — źródłowa dolina Popradu po słowackiej stronie Tatr.

Mięguszowieckie Szczyty — trzy szczyty tatrzańskie nad Morskim Okiem, na granicy polsko-słowackiej, do 2438 m wys.

wieś w pwt. chrzanowskim z łomami porfiru i marmuru oraz kopalnią gal-manu. 1000 mieszk.

Miękisz, miękiszowa tkanka u roślin — tkanka z komórek żywych, przeważnie wyrosłych; wyróżniamy M. przyswajający z komórkami zawierającymi ciałka zieleni, M. śpichrzowy z komórkami, gromadzącymi pokarmy ii.; do tkanki miękiszowej możemy zaliczyć również zwarcice.

Miękkopłetwe (Malacopterygii) — podrząd ryb kościstych, obejmujący szereg rodzajów i gat. ryb o miękkich, giętkich promieniach płet-wowych (w przeciwstawieniu do cierniopromien-nych). Pęcherz pławny, o ile występuje, jest z reguły połączony z układem trawiennym. Do M. należą m. i. ryby śledziowate (Clupeidae), łososiowate (Salmonidae) i w. i.

Mięsa badanie — wszelkie zabiegi, mające na celu dostarczenie spożywcy dobrego i nie szkodliwego mięsa. Polega na dozorze nad ubojem zwierząt, ew. na badaniu mięsa przywożonego do miast z prowincji, zwł. na sprawdzaniu, czy mięso pochodzi od zwierząt zdrowych i czy nie zawiera włosieni i innych pasożytów. Badaniem mięsa zajmują się władze sanitarne.

Mięsak (aarcoma) — nowotwór złośliwy, powstający z rozrostu komórek tkanki łącznej.

-> III, 973.

Mięsienie -> Masaż.

Mięsna mączka — suszone mielone mięso, wytwarzane z odpadków od wyrobu wyciągów mięsnych; w zakładach utylizacyjnych z padliny; służy jako nawóz lub pokarm dla trzody.

Mięsne jady — ciała trujące, powstające w zepsutym mięsie, zakażonym bakteriami gnilnymi, prątkiem duru rzekomego, prątkiem kiełbasianym (-> Rotulizm) itp. Mogą powodować ciężkie, niekiedy śmiertelne zatrucia.

Mięsopust

Mięśniak (myoma) jacy z rozrostu tkanki mięsnej.

Mięśnie, muskuły (musculi) — narządy złożone ze szczególnej włókienkowej tkanki mięsnej, obdarzone zdolnością kurczenia się pod wpływem podniet nerwowych, mechanicznych, elektrycznych itp. Są to czynne narządy ruchu. ->art. III, 617-627; IV, 1106, 1132, 1497.

wg. Sigauda jeden z czterech zasadniczych typów budowy ciała ludzkiego.

Mięśniówka, mięsna błona (tunica muscu-laris) — warstwa włókien mięsnych w ścianie przewodu pokarmowego, narządów wyprowadzających mocz itp.

Mięta (Mentha)

krzew

z rodziny różowatych, pochodzący z Azji Mn., pospolicie hodowany w obszarze śródziemnomorskim i na wsch. dla jadalnych nasion i otrzymywanych z nich olejów. Wśród odmian M. gorzki i słodki; u nas pod Zaleszczykami rośnie M. karłowaty.    -> IV, 132, 1110.

Migdałki (tonsillae) — twory z tkanki lim-foidalnej, znajdujące się w ścianie gardzieli; tworzą t. zw. pierścień limfatyczny gardzieli. Odróżniamy: parzyste M. podniebienne

tytuł cesarza jap., używany

przez Japończyków w poezji.

Mikaszewicze — graniczna stacja polska na Polesiu. Wielka fabryka dykty. 2000 mieszk.

Miklas Wilhelm — (* 1872), prezydent Austrii od r. 1928, wybrany powtórnie w r. 1931: członek stronnictwa chrześcij.-społecznego.

Miklosich Franz

1. - M. I. Wiel-

-+II, 903.

IV, 1565-1567.

Mikołów

(T. palatinae) na bocznych ścianach, M. gardzielowy na tylnej ścianie gardzieli i M. językowy — na podstawie języka (potocznie terminem ,,M.“ określa się M. podnie-bienne). Zadaniem M. jest ochrona ustroju przed zakażeniem dostającymi się doń przez jamę ustną drobnoustrojami. Szczególnie silnie rozwinięte są M. u dzieci, zwł. M. gardzielowy ( —> Adennidy).

Mignard Pierre, minjar pićr (zw. le Ro-main) — (1612—1695), malarz fr. Od r. 1690 pierwszy malarz nadworny; dyrektor Akademii w Paryżu i fabryki gobelinów. Liczne portrety Ludwika XI V; Madonny i i.

Migracja — ruch ludności w czasie i przestrzeni : imigracja, emigracja i reemigracja.

-► III, 407'.

Migracje — wędrówki występujące regularnie w życiu niektórych zwierząt. Do najbardziej znanych należą przeloty ptaków oraz wędrówki pewnych ryb, np. łososi, śledzi, węgorzy i i. Mianem M. oznacza się również niekiedy wędrówki niektórych owadów (o mniejszym zakresie) w związku z okresową zmianą rośliny pokarmowej.

Migrena (hemicrania) — jednostronny ból głowy, połączony zwykle z miganiem przed oczami, z nudnościami i wymiotami; występuje napadowo i okresowo pod wpływem podrażnienia układu nerwowego wegetatywnego, ew. w związku z zaburzeniami w gruczołach dokrewnych.

Mika ' Łyszczyk. -> III, 632, IV, 1550.

Mikado

(1813-1891), filolog austr.. slawista, ugruntował podstawy badań naukowych nad językami słów. Gł. dzieło: ttV ergleichende Grammatik der Slavischen Spra-chen" („Gramatyka porównawcza języków słów.").

Mikologia (z gr. mykes — grzyb i logia — znawstwo) — nauka o grzybach.

I, 784, II, 736.

Mikołaj, św. — (j* 345), biskup Miry (Mała Azja), prześladowany za Dioklecjana; uczestnik soboru nicejskiego, wielki filantrop. Pam. 6 grudnia; dzień ten w wielu krajach łączy się ze zwyczajem obdarowywania dzieci.

Mikołaj — imię papieży, ki, św. — ty 867), papież od r. 858, reformator karności kościelnej, zwalczał Focjusza. -> I, 737. 2. - M. V. - ty 1455), papież od r. 1447. Zał. bibliotekę watykańską, skłonił antypapieża Feliksa V do rezygnacji.

Mikołaj — imię carów ros. z dynastii Ro-manowych. 1. — M . I. — (1796—1855), car od r.

1825, trzeci syn cara Pawła I. Przy wstąpieniu na tron stłumił powstanie dekabrystów (1825). Wzmocnił system rządów reakcyjnych i poli-cyjno-absolutystycznych. W r. 1829 koronował się na króla polskiego. W 11. 1830—1831 wojna z Polską. Po stłumieniu powstania prześladował okrutnie polskość, zniósł odrębność polit. Królestwa Kongresowego. Filar reakcji, odgrywał rolę „żandarma Europy". Wrszczął wojnę krymską; po utracie Sewastopola otruł się. -> IV, 218, 1564-1665. 2. - M. II - (1868-1918), od r. 1894 ostatni car ros., najstarszy syn Aleksandra III. W 11. . 1904—1905 klęska ros. w wojnie ros.-jap. Rewolucja 1905 r. zmusiła go do nadania 17 października 1905 r. konstytucji i zwołania dumy państwowej (1906). Abdykował podczas wielkiej wojny wskutek wybuchu rewolucji 16 marca 1917 r. na rzecz brata Michała. Wysłany na Sybir 1918 r. Rozstrzelany przez bolszewików wraz z całą rodziną w Ekaterynburgu w nocy z 16 na 17 lipca.

Mikołaj z Husowa -> Hussowski Mikołaj.

IV, 224.

Mikołaj z Krakowa — (I poł. XVI w.), wybitny kompozytor. Msze, motety, świeckie i rei. wielogłosowe pieśni, tańce i preludia.

Mikołaj z Kuzy, Cusanus, właściwie Krebs — (1401 — 1464), duchowmy, filozof i astronom niem., obrońca praw papieskich. W gł. dziele ,,De doda ignorantia“ („Uczona niewiedza") głosił niemożność poznania istoty rzeczy istniejących poza umysłem poznającego.

Mikołaj z Radomia (Nicolaus de Radom) — (I poł. XV w.), pierwszy znany z nazwiska kompozytor polski. Zachowały się nieliczne dzieła odznaczające się inwencją melodyjną, odpowiadające rodzajem i formą, techniką i artystycznym duchem utworom muzycznym ówczesnej Europy.    -> I V, 252.

Mikołaj Mikołajewicz, ks. — (1856—1929), w. ks. ros. Naczelny wódz wojska ros. w wielkiej wojnie, do 1915 r. Na pocz. wojny ogłosił odezwę, w której przyrzekał zjednoczenie narodu polskiego pod berłem ros. *|* na emigracji.

Mikołaj I (Nikita) - (1841-1921), książę od r. 1860, od r. 1910 król Czarnogóry. Rozszerzył terytorium Czarnogóry. W r. 1918 pozbawiony tronu wskutek połączenia się Czarnogóry z Serbią.

Mikołajek (Kryngium) — rodzaj roślin zielnych z rodziny baldaszkowatych; około 200 gat. gł. w Europie i zach. Azji; u nas 3 gat.; M. pł as kol istny na słonecznych zboczach i stepach; M. nadmorski o liściach twardych, ostrokolczastych na wydmach nad Bałtykiem ; roślina chroniona.

Mikołajów, ros. Nikołajew — port pd. Ukrainy przy ujściu Ingułu do Bohu. 140 000 mieszk.

m-to w pwt. pszczyńskim; ośrodek działalności patriotycznej Karola Miarki. 11 000 mieszk.

nauka o drobnoustro-

Mikrofon.

Mikroskop

Mikroskop.

najdokładniejsze wagi, pozwalające osiągnąć dokładność do 0,001 mg przy ważeniu przedmiotów o ciężarze do 20 g; stosowane w mikrochemii.

Mikuliczyn

Mila — dawna miara długości, zastąpiona przez miary systemu metrycznego (z wyjątkiem krajów anglosaskich). Była różna w różnych krajach: M. polska = 5556 m; M. ros. = 7 wiorst = 7467,40 m. M. ang. = 1760 yardów = 1609,3 m. M. geograficzna = 7420,44 m. M. morska = 1852 m.

Milano -*■ Mediolan.

Milan I Obrenowicz

Milet

(♦ 1892),

w jednostkach miar przedrostek oznaczający tysiączną część jednostki podstawowej, np. 1 milimetr = l/₁₀₀₀ metra.

skrót mA, tysiączna część

miara ciężaru, 0,001 część

miara długości, 0,001 część

Mikrobiologia

jach.

Mikrochemia — dział chemii, obejmujący metody badania bardzo drobnych ilości (miligramów) substancyj. Stosuje się zwl. gdy brak dostatecznych dla zwykłych metod ilości materiału (np. w niektórych analizach sądowych) .

Mikrofarad — jednostka pojemności elektrycznej, milionowa część farada. Skrót |U.F.

Mikrofon — przyrząd przekształcający fale głosowe na prąd elektryczny o zmiennym natężeniu, i odwrotnie. Składa się najczęściej z dwóch płytek węglowych, m. którymi znajdują się ziarna węgla. Pod wpływem drgań głosowych zmienia się nacisk na proszek węglowy: skutkiem tego zmienia się opór elektryczny M. i natężenie prądu, w którego obwód M jest włączony. M. stosuje się w telefonach, radiowych stacjach nadawczych, przy nagrywaniu płyt gramofonowych i filmów dźwiękowych. Wynaleziony został w r.

1878 przez Hughes’a. -* IV, 528.

Mikrometr* mikrometryczna śruba — przyrząd do dokładnego mierzenia małych grubości; ramka metalowa z śrubą o skoku 1 mm lub 0,5 mm. Śruba posiada bęben podzielony na obwodzie na 100 części. M. można mierzyć grubości do 25 mm z dokładnością 0,001— 0,005 mm.

Mikron, skrót (X, — tysiączna część milimetra. Milimikron, skrót m/n (lub jt/t) — tysiączna część M., milionowa część milimetra.

Mikronezja — część Ocea-nii, obejmująca Mariany, Ka-roliny, Wyspy Marshalla i Gil-berta.    \

— przyrząd    \

optyczny do obserwacji drób-nych przedmiotów przy du- pjf żych powiększeniach. Składa się z dwóch układów soczewek umieszczonych we wspólnej oprawie, tubusie M.

Obiektyw daje rzeczywisty powiększony obraz przedmiotu, który oglądamy przez o k u-1 a r działający jak lupa. Wynaleziony w XVI w. w Holandii. Nowoczesne M. dają powiększenia do 2000 — 3000 razy, M, nie daje jednak wyraźnych obrazów przedmiotów mniejszych od 0,2 mikrona (-> Ultrami-kroslcop). M. przyczynił się niesłychanie do rozwoju nauk przyrodniczych.

-* 7, 783, nr, 696.

Mikrotelefon — połączenie mikrofonu (do którego mówimy) z telefonem (przez który słuchamy). M. jest t. zw. słuchawka zwykłych aparatów telefonicznych.

Mikrotom — przyrząd do cięcia b. cienkich skrawków tkanek, przeznaczonych do oglądania przez mikroskop; składa się z ostrego noża poruszającego się po szynach.

Mikrowagi wieś huculska i letnisko w Karpatach Wsch., w pwt. nadwórniańskim nad Prutem. 6000 mieszk.

(1854-1901), od r. 1868 książę, od r. 1882 król serb. Za jego panowania Serbia na kongresie berlińskim uzyskała niepodległość. Abdykował w r. 1889 na rzecz syna, Aleksandra.

Milanówek — osada podwarszawska w pwt. błońskim. Hodowla jedwabników.

w strż. najbogatsze jońskie m-to handlowe na wybrzeżu Azji Mn., ważny ośrodek kulturalny, zburzony przez Persów w 494 r. prz. Chr. Odrodzenie M. za Aleksandra W., rozkwit handlowy za Rzymian.

Milhaud Darius, miló darjtis ekspresjonistyczny kompozytor fr., współtwórca t. zw. ,,8ix", modernistycznej grupy fr. kompozytorów ; opery, pieśni, muzyka kameralna, symfoniczna.

Mili

Miliamper ampera.

Miliamperomierz — amperomierz do prądów o bardzo słabych natężeniach.

Milicja — 1. — policja ochotnicza. 2. — organizacja wojskowa, zazwyczaj ochotnicza, nie należąca do wojska stałego. Członkowie M. pełnią służbę jedynie w okresie ćwiczeń lub w czasie wojny. System milicyjny może być uzupełnieniem wojska stałego, albo (jak np. w Szwajcarii) jedyną podstawą tworzenia sił zbrojnych.

Milieu, miljó (fr. = środek) — środowisko, otoczenie. Wg. teoryj Taine’a i i. podstawowy czynnik formujący charakter, poglądy i działalność człowieka, a wrg biologów, jak St. Hi-laire, decydujący o rozwoju wszystkich istot żywych.

Miligram grama.

Milimetr metra.

Milimikron -*■ Mikron.

Miliwolt, skrót mV wolta.

(V w. prz. Chr.), wódz ateński, odniósł w r. 490 walne zwycięstwo nad Persami pod Maratonem.

Milton John. 'myltn dżon — (1608—1674), pierwszy po Szekspirze poeta Anglii, wyraziciel ducha purytańskiego, wielki artysta o klasycznej czystości i mocy słowa. Brał udział w- życiu polit.: pisma polemiczne. Stworzył epos rei. ,,Paradise Lost" („Raj Utracony"), czerpiąc natchnienie z Biblii. Napisał także poemat Paradise Regained („Raj Odzyskany"), tragedię biblijną ,,Samson Agonistes" („Sam-son mocarz") i i. Tłumaczenia polskie Dmochowskiego i i.

-> I, 660, II, 233, IV, 1236, 1238.

Milukow Paweł

(1818-1872), ros. po-

IV, 235.

Milwid Antoni — (poł. XVIII w.), kompozytor; przeszczepił do muzyki polskiej formę symfonii; utwory rei. i i.

Miłaszewski Stanisław

^ IV, 253. (* 1886), poeta, dramaturg i tłumacz, autor dramatów poetyckich: „Farys", „Don Kichot" i komedyj „Bal w obłokach", „Piękne Polki" i i.

Miłek (Adonis)

(1780-1860),

Militaryzm — przemożny wpływ czynników oraz tendencyj wojskowych w życiu państwowym i narodowym; zamiłowanie danego społeczeństwa dó postawy wojskowej. Anty militaryzm — postawa negatywna wobec M.

tysiączna część

Mili John Stuart, myl dżon ’stjua:rt — (1806—1873), filozof i ekonomista ang.; pozytywista i empiryk opracował reguły metody indukcyjnej t. zw. ,.kanony M.". jako ekonomista był klasycznym wyrazicielem liberalizmu gospodarczego normowanego ideologią humanitarną. W sposób naukowy formułuje prawo podaży i popytu, uzupełnia i rozwija teorię renty i handlu międzynarodowego Ri-carda. M. był zwolennikiem spółdzielczości; występował o przyznanie praw polit. i społecznych kobietom. Wywarł wpływ na rozwój zagadnień polityki socjalnej. Gł. dzieła: „The System of logie" i ,,Principles of Political Eco-nomy" („Zasady ekonomii polit.").

-> II, 312, IV, 361.

Millais John Everett, 'milej dżon 'ewaryt — (1829—1896), malarz ang. Początkowo związany z prerafaelityzmem, w późniejszym okresie wykazywał dążenia realistyczne.

Mlllerand Alexandre, milara alćksadr — (* 1859), fr. mąż stanu, wielokrotny minister, prezydent republiki fr. w 11. 1920—1924, adwokat. Początkowo socjalista, przeszedł potem na stronę nacjonalistycznej prawicy.

Millet Franęois, milć frasua — (1815—1875), malarz fr. W sztuce jego o nastawieniu realistycznym przejawia się umiłowanie wsi i pracy chłopa. Gł. dzieła: „Zbieranie kłosów", „Siewca", „Kościół wiejski" i i.

-> II, 452.

Millikan Robert Andrews, 'mylykan 'roba^ ’&ndru:s — (* 1868), fizyk amer. Najważniejsze prace dotyczą wyznaczenia ładunku elektronu, zjawiska fotoelektrycznego i promieni kosmicznych. Nagroda Nobla w r. 1923. -* IV, 437.

Milos — wyspa gr. w Cykladach; odkopano tu słynny posąg Wenus, znajdujący się dziś w Paryżu. 150 km®.

Miltiades

-+ II, 698.

(* 1859), ros. polityk, historyk i publicysta, przywódca i współzałożyciel stronnictwa kadetów. Po rewolucji bol-szew. na emigracji.

Milutin Nikołaj lityk, reformator z czasów Aleksandra II. W r. 1863 zarządzający kancelarią Królestwa Polskiego, potem sekretarz stanu do spraw Królestwa, wróg Polaków.

Miluza, fr. Mulhouse, miiluz — stare przemysłowe m-to w Alzacji. Przemysł tkacki, maszynowy i chemiczny. 100 000 mieszk.

Milwaukee, myl’uo:ki — m-to i port nad Jez. Michigan w stanie Wisconsin (S. Zj. A. Pn ), ośrodek Niemców amer. i wielki ośrodek przemysłowy. 578 000 mieszk. w tym 80 000 Polaków.

rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych; około 20 gat. występuje gł. na stepach Europy i Azji; M. wiosenny o kwiatach cytrynowo-żółtych rośnie na wzgórzach w pd.-wsch. części Polski; posiada pędy trujące używane w medycynie jako środek nasercowy; niektóre gat. hodowane w ogrodach. -»• III, tabl. 18, ryc. E. I V, 132.

Milkowski Zygmunt, pseud. Teodor Tomasz Jeż — (1824—1915), powieściopisarz i publicysta, członek i emisariusz „Towarzystwa Demokratycznego" uczestnik kampanii węg. w r. 1848 i powstania styczniowego. Większą część życia spędził na emigracji m. i. w Szwajcarii, gdzie był z jednym inicjatorów „Ligi Polskiej" (z której powstało z czasem stronnictwo naro-dowo-demokratyczne). Jeden z współtwórców Zetu. Występował w powieściach jako pionier idei uwłaszczenia chłopów. („Historia o pra-pra-pra wnuku i pra-pra-pra dziadku", i i.). W powieściach, osnutych na tle dziejów Słowiańszczyzny pd. („Uskoki", „Asan") uczył patriotyzmu i poświęcenia. „Pamiętniki", 3 t.

Miłorząb (Oinkgo biloba albo Salishurya adiantijolia), — drzewo nagozalążkowe, często sadzone w parkach jako ozdobne; pochodzi z Chin pd. M. jest pozostałością grupy roślin, rosnących w dawnych epokach; liczne wymarłe gat. pokrewne znamy z wykopalisk.

Miłosław — m-to w pwt. wrzesińskim; bitwa w powstaniu wielkopolskim w 1848 r. Pałac Kościelskich z bogatymi zbiorami sztuki. 2500 mieszk.

Miłosz I Obrenowicz

książę serb., zał. dynastii Obrenowiczów. W r. 1816 zmusił Turków do uznania autonomii Serbii. W 1817 r. wybrany na księcia, zaprowadził rządy despotyczne. W r. 1839 ab-

Miłowody

leśna stacja klimatyczna w woj. poznańskim, 79 m n. p. m.

Mimikria (ang. mimicry, 'mymykry == naśladowanie) — zjawisko polegające na tym, iż pewne gat. zwierząt przypominają ubarwieniem (barwa ochronna) lub kształtem w łudzący sposób jakieś przedmioty ze swego otoczenia, lub też inne gat., lepiej zabezpieczone przed wrogami. art. „Mimicry", III, 627— 632; IV, 477, 478.

Mimosa Czulek. -*■ IV, 612, 617-619.

Mimośród — część maszyn, działająca podobnie do korby; tarcza umocowana nie pośrodku na obracającym się wale; ślizgający się po obwodzie pierścień nadaje połączonej z nim dźwigni ruch posuwisty. Stosuje się np. do poruszania suwaka maszyn parowych.

Młmus — rodzaj farsy, popularny w I w.

-*//, 1254-1255.

Mina — jednostka wagi (= ok. 0,5 kg.) i moneta w Babilonie, a następnie w strż. Grecji.

Mina

w zie-

I, 1197.

Minasowicz Józef Dionizy — (1792—1849), poeta i tłumacz, przekładał Goethego i Schillera.

Minasowicz Józef Epifani — (1718—1796), poeta, tłumacz i wydawca, współpracownik Załuskiego. „Zbiór rytmów polskich" i i.

Mincio — lewy dopływ Padu, przepływa przez Jez. Garda; w górnym biegu zwany Sarca; 195 km dług.

Minia

nie umieszczone

-> 7 F, 608.

dykował na rzecz syna, w r. 1858 powrócił na tron serb.

prz. Chr. w Rzymie.

w wojsku: lej wykopany mi (ew. komora na końcu podziemnego chodnika), wypełniony materiałem wybuchowym, zapalanym przy pomocy lontu, instalacji elektrycznej lub samoczynnie przy uderzaniu. M. służą do niszczenia fortyfikacyj przeciwnika, (wojna minowa) lub jako zapory obronne przed własnymi pozycjami i fortyfikacjami (zwł. jako środek obrony przeciw czołgom: pola minowe). W marynarce wojennej: przyrząd wybuchowy (M. morska), używany do niszczenia okrętów przeciwnika; kadłub metalowy wypełniony materiałem wybuchowym i zaopatrzony w czułe na uderzenie zapalniki oraz kotwicę specjalną, utrzymującą M. na wybranym miejscu i odpowiedniej głęb. Ustawiane w większych ilościach (pola minowe, zagrody minowe) przed wejściami do portów własnych lub w cieśninach morskich (jako przeszkoda broniąca dostępu okrętom obcym) lub potajemnie przed portami obcymi (dla utrudnienia ruchu okrętów oraz statków handlowych nieprzyjaciela) są groźną bronią.

Minaret — wieża przy meczecie zakończona galeryjką, z której muezin pięć razy dziennie zwołuje wiernych na modlitwę.

Minas Geraes — bogaty plantacyjny stan wsch.-brazyl. w dorzeczu górnej S. Francisco (kawa, trzcina cukr.), 594 000 km², 8 024 000 mieszk. Stolica Bello Horizonte.

Mindanao — wyspa Filipin z wys. górami i wulkanami. 98 000 km².

Mineralne wody — wody źródlane zawierające rozpuszczone sole mineralne, gazy (zwł. dwutlenek węgla), niekiedy emanację radową (wody radioaktywne). M. W. używane są w celach leczniczych do picia, kąpieli, inhalacyj lub przepłukiwań. Zależnie od rozpuszczonych składników, dzielimy M. W. na: cieplice obojętne, wody siarczane, słone (solanki), alkaliczne (szczawy), wody gorzkie i żelaziste; poza tym znamy cały szereg M. W. o składnikach mieszanych, jak np. szczawy solankowe, wody wapniowo-żelaziste, siarczano-słone i i.

-* III, 282.

Mineralogia — nauka o minerałach. -> art. „Minerały", III, 632-639; III, 147.

Minerały — substancje występujące w skorupie ziemskiej, bez względu na ich stan.

-*art. III, 632-639; III, 147, IV, 408, 417-418.

Minerwa — bogini rzym.; jako opiekunka sztuk i rzemiosł upodobniana była do gr. Ateny.

Ming — 1. — dynastia panująca w Chinach w 11. 1368—1644 po upadku Mongołów; obalona przez najazd Mandżurów i mandżurską dynastię. 2. — okres i styl w sztuce chińskiej czasowo odpowiadający rządom dynastii M.

Mingrelia — zach. część Gruzji nad Morzem Czarnym; ciepły klimat, bogata roślinność. Dawniej niepodległe królestwo, podbite w XIX w. przez Rosję.

Minho — dopływ Jangcykiangu z Kuen-łunia; zrasza niezliczonymi ramionami żyzną równinę Syczuanu koło Czengtu. 750 km dł.

— prawy dopływ Niemna z Pojezierza Żmudzkiego, 190 km dług.

Minia — czerwona farba, jeden z tlenków ołowiu, Pb₃0₄. Stosuje się, przeważnie rozrobioną pokostem, do ochrony żelaza przed rdzewieniem.

Miniatura — obrazek bardzo małego formatu, wykonywany zwykle z wielką dokładnością szczegółów. Rozróżnia się 2 rodzaje M.: 1. -► Iluminacje. 2. w książkach obrazy miniaturowe, najczęściej portrety. Początek tego typu M. — w XVI w., największy rozwój w drugiej poł. XVIII w. we Francji (późniejsze M. — najczęściej na kości słoniowej). W Polsce — rozkwit M. w epoce stanisławowskiej.

Minimici (zakon braci najmniejszych), pau-lanie — surowy zakon zał. w r. 1435 przez św. Franciszka a Paulo. Obecnie we Włoszech.

Minimum -* Extremum.

Minimum egzystencji — najniższa kwota konieczna dla utrzymania rodziny robotniczej, pracowniczej, wolna zwykle od podatku dochodowego. Przy badaniach kosztów utrzymania, obliczeniach wzrostu drożyzny i procentowego dodatku drożyźnianego bierze się za podstawę M. E.

Minister

przed

przed Trybu-

przedstawiciel -+II, 57.

gł. organ

we.

IV, 897.

kierownik pewnego zakresu służby publicznej, obejmującej teren całego państwa. Wg konstytucji polskiej z r. 1935 M. kieruje działem administracji państwa (ministerstwem) albo spełnia poruczane mu zadania specjalne. Jako członek rządu wchodzi w skład Rady Ministrów i mianowany jest przez Prezydenta na wniosek prezesa Rady Ministrów. M. nie może pełnić żadnego innego urzędu, poza poselskim. Ponosi odpowiedzialność polit., parlamentarną i konstytucyjną: polit. odpowiada przed Prezydentem, który może go w każdej chwili odwołać; parlamentarnie sejmem, który może żądać ustąpienia M. zwykłą większością; konstytucyjnie nałem Stanu za umyślne naruszenie konstytucji lub innego aktu ustawodawczego, dokonane w związku z urzędowaniem.

Minister pełnomocny -dyplomatyczny drugiej klasy.

Ministerstwo — najwyższy centralny organ danej gałęzi administracji państwa, terytorialnie obejmujący całe państwo i podlegający odpowiedniemu ministrowi. W Polsce 11 M.

Ministerstwo Komunikacji zarządzający komunikacją lądową, wodną i lotnictwem cywilnym. Instytucje podległe: Główna Inspekcja Komunikacji, Państwowy Instytut Meteorologiczny, Instytut Hydrograficzny. Przedsiębiorstwo: Polskie Koleje Państwo-

-*///, 9-10.

Ministerstwo Opieki Społecznej — najwyższa władza administracyjna w zakresie pracy, opieki i polityki społecznej oraz zdrowia publicznego. Instytucje podległe: Państwowy Zakład Higieny, Państwowe Zakłady Zdrojowe, szpitale państwowe. Instytucje nadzorowane : Zakład Ubezpieczeń Społecznych i Fundusz Pracy. Inspektorat Pracy organizacyjnie wchodzi jako Wydział Inspekcji Pracy do Departamentu Pracy M. O. S.

Ministerstwo Poczt i Telegrafów — organ kierujący działalnością przedsiębiorstwa „Polska Poczta, Telegraf i Telefon". Instytucje podległe: Instytut Telekomunikacyjny, Muzeum Poczty i Telekomunikacji, Państwowe Zakłady Tele- i Radio techniczne, udział w Polskiej Akcyjnej Spółce Telefonicznej, Polskim Radio i i.

-> I V, 86.

Ministerstwo Przemysłu i Handlu — gł.

władza państwowa dla spraw przemysłu i handlu. Instytucje podległe: Główny Urząd Miar, Urząd Patentowy, Instytut Badania Koniunktur Gospodarczych i Cen, Państwowy Instytut Eksportowy, Państwowy Instytut Geologiczny, urzędy górnicze, urzędy probiercze, urzędy i instytucje morskie, urzędy miar, Państwowa Szkoła Górnicza, Państwowa Szkoła Morska, Kolegium Górnicze, Polski Komitet Normalizacyjny, Polski Komitet Energetyczny i i.

-> III, 10.

Świat i Życie. — V.

Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych — gł. organ administracji państwa w zakresie rolnictwa i hodowli zwierząt. Instytucje podległe: Państwowa Rada Rolnicza, Główna Komisja Ziemska, Centralne Biuro do Spraw Finansowo-Rolnych, Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego, w Puławach Państwowe Zakłady Chowu Koni, Państwowy Instytut Kultury Wsi i i. oraz wojewódzkie i powiatowe wydziały rolnictwa i reform rolnych; z M. R. i R. R. współpracują izby rolnicze. Przedsiębiorstwo: Lasy Państwowe, zarządzane przez Administrację Lasów Państwowych pod zwierzchnością ministra R. i. R. R.

Ministerstwo Skarbu — najwyższa władza administracyjna w zakresie skarbowości: obrotu pieniężnego, podatków, opłat, ceł, akcyz, monopoli itd. Urzędy i instytucje podległe : izby i urzędy skarbowe, dyrekcje, urzędy i ekspozytury celne, urzędy opłat stemplowych i podatku spadkowego, urzędy katastralne, inspektoraty kontroli skarbowej, i i.; Prokuratoria Generalna, Państwowy Urząd Kontroli Ubezpieczeń, Urząd Długów Państwa, Komisja Pożyczki Narodowej, Komenda Straży Gfani-cznej i i. Minister skarbu posiada specjalne uprawnienie w Radzie Ministrów: nie może być przegłosowany w sprawach budżetowych. -> art. „Slcarbowość", IV, 789—804.

Ministerstwo Sprawiedliwości — gł. urząd administracji państwowej czuwający nad wymiarem sprawiedliwości (sądownictwo) oraz opracowywaniem ustawodawstwa sądowego. Instytucje podległe: Prokuratura, Instytut Ekspertyz Sądowych. Przy M. S. pracuje Komisja Kodyfikacyjna.

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych — gł. organ administracji państwowej czuwający nad ogólnym zarządem państwa i jego polityką wewnętrzną. M. S. W. podlegają: wojewódzkie i powiatowe władze administracji ogólnej oraz związane z nimi urzędy i instytucje lokalne, Policja Państwowa, Korpus Ochrony Pogranicza, Gł. Urząd Statystyczny, Państwowa Rada Samorządowa, Rada Spożywców, Wyższa Komisja Filmowa i i.

Ministerstwo Spraw Wojskowych — główny urząd państwowy kierujący całokształtem administracji wojskowej oraz organ dowodzenia wojskiem w czasie pokoju, M. S. Wojsk, składa się z ministra, dwóch wiceministrów, kierownictwa marynarki wojennej, szeregu biur oraz departamentów i dowództw broni i służb. M. S. Wojsk, podlegają wojskowe władze okręgowe, powiatowe (poborowe) i garnizonowe, szkolnictwo wojskowe, wojskowe instytucje naukowe, sądownictwo wojskowe, szpitale wojskowe itd. oraz władze W. F. i P. W. na czele z P. U. W. F. i P. W.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych — główny urząd państwowy zawiadujący polityką zagraniczną i służbą dyplomatyczną. M.

40

-> /F, 1087.

rolniczo-liodo-

najmniejsza

z hiszp. Wysp Balearskich. Uprawa wina i kukurydzy, kopalnie ołowiu i żelaza. Gł. m-to: Port Mahoń. 760 km². 40 000 mieszk.

Minstrel (z fr. minestrel) — śpiewak, grajek w śrdw.

Mlnuskuły Majuskuły. ->■ I, 7.

Minuta

-* II, 115. wędrowny

-> I, 649, 657.

IV, 131.

S. Z. podlegają wszystkie placówki zagraniczne, komisje graniczne oraz Generalny Komisariat Rzpltej w Gdańsku. Nad sprawami ceremoniału uwierzytelnień itd. czuwa Protokół Dyplomatyczny.

Ministerstwo Wyznań Religijnych i O-świecenia Publicznego — organ administracji państwowej czuwający nad wychowaniem publicznym i sprawami wyznaniowymi. W skład M. W. R. i O. P. wchodzą: Biuro Personalne; departamenty: ogólny, szkolnictwa ogólnokształcącego, szkolnictwa zawodowego, nauki i szkół wyższych, wyznań rei.; wydziały: prezydialny, sztuki, archiwów państwowych. Urzędy i instytucje podległe: okręgi szkolne zarządzane przez kuratorów obejmujące przedszkola, szkolnictwo powszechne, średnie i zawodowe. Ciała kolegialne: Państwowa Rada Oświecenia Publicznego, Państwowa Komisja Oświaty Zawodowej, Państwowa Rada Muzealna, Państwowa Rada Ochrony Przyrody, Rada Archiwalna, Komisja Oceny Filmów i i. Szkolnictwo wyższe pozostaje bezpośrednio pod zarządem ministra. Tradycje M. W. R. i O. P. sięgają w Polsce czasów Komisji Edukacyjnej (1773), która stanowiła pierwsze Ministerstwo Oświecenia w Europie.

Minkowski Hermann — (1864—1909), matematyk niem., jeden z twórców teorii względności.

Minneapolis, myny’apalys — m-to w stanie Minnesota (St. Zj. A. Pn.) nad Mississippi; handel płodami rolniczej okolicy. 464 000 mieszk. Polaków: 10 000.

Minnesang — śrdw. liryka niem. o charakterze refleksyjnym i kontemplacyjnym, której treścią jest kult zamężnej kobiety, wielbionej prze? rycerza. Jej twórcy: minnesingerzy, byli zarazem kompozytorami muzyki do tych pieśni.

Minnesota, myny’souta wlany stan w St. Zj. A. Pn. u źródeł Mississippi. 219 000 km², 2 564 000 mieszk.. w tym 60 000 Polaków. Stolica Saint Paul.

Minogi (Petromyzontidae) — rodzina z rzędu Hyperoartia, gromady kręgoustych. Otwór gębowy okrągły. Nozdrza nie parzyste, przesunięte nieco ku tyłowi. Siedem otworów skrze-lowych. Żyją w morzu i wodach słodkich. Jadalne. Do rodziny M. należą: M. rzeczny — (Petromyson fluriatilis L.), występujący w wodach przybrzeżnych całej Europy; postać długa (do 50 cm), robakowata; M. strumieniowy (Petromyzon planeri Bloch), M. morski (Petromyzon marinus L.).    -> I V, 139.

Minojska kultura Kreteńska kultura.

Minorka, hiszp. Menorca

Minorowa tonacja — to samo, co tonacja w skali moll.

Minoryci, bracia mniejsi — zakon powstały w XIX w. z połączenia różnych zakonów obserwantów; odłam franciszkanów o surowszej regule. (-> Franciszkanie),

Minos -- w podaniach gr. syn Zeusa i Europy, król Krety; po śmierci został jednym z sędziów dusz zmarłych.    -* II, 115

Minot George, 'mainot dżo:rdż — (* 1885), lekarz amer.; pracuje nad zwalczaniem złośliwej anemii drogą kuracji wątrobianej. Nagroda Nobla w r. 1934 wraz z Murphy’m i Whipple’m.

Minotaur — w podaniach gr. człowiek-potwór o głowie byka; pożerał ludzi. Zamknięty przez Minosa w labiryncie, został zabity przez Tezeusza.

1. — jednostka czasu, ł/ł0 godziny, 60 sekund. 2. — jednostka miary kątów i łuków, ¹/ł0 stopnia, 60 sekund kątowych; oznaczenie: 1'.

Mińsk — stolica Republiki Białoruskiej nad Świsłoczą, stary gród ruski, opanowany przez Litwę i wraz z nią połączony z Polską, do której należał do drugiego rozbioru. Rewolucja ros. zniszczyła tu prawie doszczętnie wpływy polskie; drobna pozostała tu grupa Polaków (ok. 10 000) nie odgrywa dziś żadnej roli. 181 000 mieszk.

Mińsk Mazowiecki — m-to pwt. z pokaźnym przemysłem żelaznym i maszynowym w woj. warszawskim. 13 000 mieszk.

Miocen — piętro geol. w okresie trzeciorzędowym. Pd. Polska była w owym czasie pokryta płytkim morzem, wspierającym się o brzeg Karpat.

Miodniki w kwiecie — u roślin owadopyl-nych gruczoły wydzielające słodycz kwiatową; mogą się tworzyć na listkach okwiatu, na pręcikach, słupkach, a nawet na dnie kwiatowym.

-► III, 220, 221.

Miodobory, zwane też Tołtrami — pasmo wzgórz na Podolu, sięgające od pn. krawędzi Podola aż po Dniestr: rafa koralowa trzeciorzędowego morza.

Miodojady (Meliphagidae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Należy około 260 gat., zamieszkujących Australię, N. Gwineę i wyspy Polinezji. Żywią się owadami, pyłkiem i nektarem kwiatów.

Miodówka (Psylla) — rodzaj pluskwiaków równoskrzydłych z rodziny Puyllidae, pasożytujących na drzewach owocowych. Larwy wysysają liście i owoce, powodując ich opadanie.

Miodunka (Pulmonaria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny szorstkolistnych; 40 gat. w Europie i Azji; u nas 6 gat., niektóre tylko w górach ; M. ć m a zw. również płucnicą używana jako środek lekarski przy chorobach płuc.

Miotacz ognia, płomieni — środek walki na bliskie odległości. Ciśnienie sprężonego ga-

zu wyrzuca strumień płonącej cieczy łatwo- lub torebki; należy: eukaliptus, mirty, goź-palnej, z małego M. O. na odległość do 30 m, dzikowiec ii.    ->• III, 232.

z dużego do 100 m.    Mirza (pers. = syn księcia) — tytuł pers.;

Miód — produkt wytwarzany przez pszczo- umieszczony po imieniu oznacza członka dy-ły z soku kwiatowego. Zawiera gł. cukier in- nastii panującej, przed imieniem — uczonego, wertowany oraz nieco substancyj zapachowych. Miseno — skalisty i górzysty przylądek M. sztuczny otrzymuje się z cukru inwer- (dł. 92 m) w zach. krańcu Zatoki Neąpolitań-towanego z dodatkiem substancyj zapachowych skiej. Latarnia morska. Port wojenny za ce-lub silnie pachnącego miodu naturalnego. M. sarza Augusta.

-* I, 817.

sycony — napój alkoholowy, powstający przez Misericordia (łac. = litość) — puginał, krót-fermentację rozcieńczonego wodą miodu na- ki sztylet rycerski. Służył w śrdw. do dobi-turalnego.    -> IV, 1502. jania pokonanych przeciwników.

-* I, 822.

Miąuelon, mikćló — fr. wysepka u brze- Misiurka — okrągły hełm lekkiej kawalerii gów Nowej Fundlandii; w sezonie łowią tu polskiej, z którego spadała na ramiona siatka ryby rybacy z Francji.    metalowa. (XVI —XVIII w.)

Mir — m-ko w pwt. stołpeckim z ruinami Misja dworcowa — instytucja sprawująca potężnego zamku z XVI w., miejsce osiedlenia opiekę nad podróżującymi samotnie młodymi Cyganów. 5000 mieszk.    kobietami; działa za pośrednictwem delegatek

Mirabeau Honore Gabriel Riąuetti, mirabó (z bialo-żółtymi opaskami na ramieniu) czu-ónorć gabrjćl riketi, margrabia — (1749—17911, wających na dworcach i służących informa-fr. mąż stanu, jeden z najwybitniejszych    cjami i pomocą młodym dziewczynom, zwł.

przywódców stanu trzeciego w Stanach Gene- przybywającym ze wsi i z małych miasteczek ralnych 1789 r., słynny mówca w. rewolucji, fr. do obcego dużego miasta.

W r. 1790 przewodniczący klubu jakobinów. Misje (z łac. missio — poselstwo) — 1. — w r. 1791 przewodniczący Zgromadzenia Na-    działalność rei. kościoła mająca na celu sze-

rodowego.    rżenie chrześcijaństwa w krajach pogańskich

Mirabela (Prunus insilicia tar. syriaca) —    2. — instytucje zajmujące się taką działalno-

terytoria, gdzie taka działalność

odmiana śliwy o żółtych owocach, często u nas ścią. 3. hodowana.    jest prowadzona. -+art. III, 639 — 648; 1, 994,

Miracles, mirakl (fr.) — śrdw. dramaty rei., II, 583, 1246, 1247, III, 101, 1023. zbliżone do misteriów, przedstawiające życie Misjonarze św. Wincentego h Paulo — i cuda świętych.    zgromadzenie zakonne zał. przez św. W. k P.

Miraż, fata morgana -> Refrakcja.    w r. 1624 celem prowadzenia seminariów du-

Mirecki Józef (Montwiłł) — (1880—1908),    chownych i misyj. W Polsce pracują od r.

przywódca bojówki P. P. S., zorganizował na-    1651. Gałąź żeńska zakonu -> Szarytki.

pad w Opatowie w r. 1905, potem szereg Miskolcz — przemysłowe m-to węg. u stóp zamachów. W 1907 ujęty w Warszawie, osa- Karpat, na urodzajnej nizinie. 62 000 mieszk. dzony w X pawilonie, po rocznym procesie    Missiones — pn.-wsch. terytorium arg. m.

skazany na śmierć przez sąd ros., stracony 10    Paragwajem a Brazylią; do 1767 r. obszar

października. Bohater polskiego ruchu rewo-    jezuicko-ind. państwa; gł. skupienie rolniczej

Incyjnego przed wielką wojną.    emigracji polskiej w Argentynie (15 000 głów).

Miriam — pseud. Zenona Przesmyckiego.    Uprawa matę. 30 000 km², 90 000 mieszk. Sto-

Mirków — osada fabryczna nad górną lica Posadas.

Prosną koło Wielunia; dawniej papiernia, prze- Mississippi — 1. — największa rzeka Ame-niesiona do Jeziorny w 1888 r.    ryki Pn., wraz z Missouri najdłuższa rzeka na

Mirra, mira (gr. myrrha) — stwardniała gu-    ziemi; wypływa w stanie Minnesota, uchodzi

możywica drzewa Commiphora molmol, (pn.-    do Zatoki Meksykańskiej deltą zaczynającą

wsch. Afryka i pd. Arabia) ; uży-    rx « & się od Nowego Orleanu. Katastrofalne wio-

wana w lecznictwie jako środek    senne powodzie M. od połączenia z Ohio sza-

ściągający w chorobach jamy    leją mimo potężnych wałów na niskim prawym

ustnej; od dawna znany skład-    brzegu rzeki. Żegluga od Saint Paul. 4200 km

nik kadzidła.    dł., wraz z Missouri 7000 km. Dorzecze 3 275 000

Mirtowate (Myrtaceae) — ro-    y km²; 2. — stan rolniczy (bawełna, kukury-

dzina roślin okrytonasiennych    dza) na lewym brzegu dolnej M. z poł. ludności

klasy dwuliściennych - wolnopłat-    murz. 121 000 km², 2 010 000 mieszk. 500 Po-

kowych; obejmuje około 2700 gat.    laków. Stolica Jackson,

drzew wiecznie zielonych, wystę-    173, 174.

pujących gł. w obszarach tropi- Mirt zwyczajny.    Missolunghi, gr. Mesolongion - m-to gr.

kalnych; posiadają liście niepo-    na pn. brzegu Zatoki Patras, pamiętne obroną

dzielone skórzaste, zawierające liczne gruczołki    w czasie wojny wyzwoleńczej Grecji w 11.

z olejkami eterycznymi; kwiaty promieniste, 1825—1826 oraz śmiercią Byrona w r. 1824. obupłciowe ; owoce: jagody, pestkowce, orzeszki 9000 mieszk.

Mitoza

najpospolitsza forma podziału pośredniego komórek; przy podziale tym chro-matyna jądra przekształca się na nitki z w. chromosomami.

Missouri, mi’suary — 1. — prawy, największy, dopływ Mississippi; wypływa z Gór Skalistych; małe znaczenie komunikacyjne wskutek katarakt i zmiennych wodostanów. 4700 km dł. 1 350 000 km² dorzecza; 2. — rolniczo-hodowlany stan (St. Zj. A. Pn.), u ujścia rzeki M.; poważny przemysł i górnictwo (węgiel).

180 000 km², 3 629 000 mieszk. w tym 30 000 Polaków. Stolica Jefferson City.

I, 173, 174, I V, 284.

Misteria (z gr. mystiria = tajemniczy obrządek bóstwa) — w strż. tajemnicze obrządki

rei. u Greków, np. M. eleuzyńskie; w śrdw. fr., u nas obecnie nie używana, utwory dramatyczne (grywane pocz. tylko w kościołach i z udziałem księży) których treścią były sceny z historii świętej, a gł. z historii męki i zmartwychwstania Chrystusa.

Ślady najstarszych (nie zachowanych) M. poi- leńczego gr. ludów przeciw Rzymianom. Praskich pochodzą z XIII w.    wadził trzy wojny z Rzymianami; pokonany,

-> 1, 1243, IV, 1050 — 1051, 1058.    odebrał sobie życie.

Mistral — suchy i zimny wiatr, wiejący Mitsui — jap. szlachecka rodzina kupiecka w dolinie Rodanu do morza.    (handel korzenny), największy, istniejący od

XVII w., familijny koncern świata. Do koncernu M. należy 1277 największych spółek akcyjnych Japonii; wywierają oni decydujący wpływ na całą politykę Japonii.

Mittellandzki Kanał, niem. Mittellandkanal — kanał łączący Ren z Wezerą i Odrą od zagłębia Ruhry aż do Magdeburga. Na ukończeniu (1937).

Mitzler Micler.

-> II, 1278.

Mitra -v Infuła.

Mitra — prastare bóstwo aryjskie, przeistoczone w religii staroperskiej w bóstwo słoneczne, nieprzyjaciela ciemności i zła, czczone na równi z Ormuzdem. Kult M. stanowi podstawę pers. systemu rei. za rządów Partów.

-> IV, 5.

Mitralieza — karabin maszynowy; nazwa

Mitrydates VI Wielki Chr.), król Pontu od r. 111. Podbił sąsiednie kraje w Azji Mn., utworzył — obok swego — państwo Bosforu. Stanął na czele ruchu wyzwo-

(132 — 63 prz.

Mistral Frćdćric, mistral frćderik — (1830—

1914), poeta prowansalski, najsławniejszy z twórców odrodzonej literatury prowansalskiej.

Gł. dzieła: regionalny epos idyliczny „Mi-rtio" i wielki słownik jęz. prowansalskiego.

W r. 1904 nagroda Nobla (wspólnie z Eche-garay’em).

Mizantrop — pewien typ psychiczny polegający na żywieniu chorobliwej nienawiści wobec ludzi, spowodowanej prawdziwą lub urojoną krzywdą doznaną przez danego osobnika. Typ M. uwiecznił Molićre w swojej komedii ,,Le Misanthrope".

Mizocz

Mistycyzm — kierunek filozoficzny, wg którego kluczem do poznania rzeczywistości i istoty bytu jest nie rozum i myślenie dys-kursywne, lecz intuicyjne wyczucie, mające swe źródło w irracjonalnych siłach naszej psychiki, jak wiara, instynkt, przeczucie, zachwyt, objawienie. -> art. „Mistyka", III, 648 — 656;

IV, 1010.

m-ko w pwt. dubieńskim; wys. kultura rolnicza w okolicy. 2000 mieszk.

Mlecz (Sonchus) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; u nas gł. jako chwasty 4 gat.; rośliny jednoroczne lub trwałe, z sokiem mlecznym w łodydze; kwiaty żółte w ko-

Miszna — nazwa kodeksu ustnego zakonu żyd. w przeciwstawieniu do Biblii; tekst M. rozwinął się m. II w. prz. Chr. a II w. po Chr.

Miśnia, niem. Meissen — m-to saskie nad Łabą, jedna z podstaw niem. podboju słów.

Mleczaj smaczny (Lactarius rolema) — grzyb kapeluszowy, jadalny, pokrewny rydzowi; kapelusz czerwono-żółty lub brunatny, suchy, matowy; blaszki żółtawe lub czerwonawe ; rośnie w lasach iglastych i liściastych.

Mleczarstwo — gałąź przemysłu rolniczego, oparta na przetworach mleka.

-> art. III, 657-667.

Mleczko Stanisław' — (* 1854), filolog i tłumacz. „Serce a heksametr czyli geneza metryki

„Iliady"

Łużyc; za Chrobrego należała, wraz z marchią tej nazwy, do Polski. Znane fabryki szyczkach. porcelany. 47 000 mieszk.

Mit (gr. mythos) — fantastyczna opowieść z życia bogów; przenośnie to, w co każe się wierzyć lub wpaja się w umysły dzięki propagandzie. W tym sensie np. dyktatury współczesne tworzą różnego rodzaju M. polit., w które każą wierzyć swoim obywatelom.

Mitawa, łot. Jelgava — stolica łot. Zem-galii nad rzeką Drykszą; zał. w XIII w. przez Kawalerów Mieczowych. 34 000 mieszk.

Mitochondria — twory w kształcie ziarenek lub nitek, występujące w protoplaźmie poetyckiej". Wzorowe przekłady wszystkich komórek i przyjmujące pewien i ,,Odyssei“.

udział w procesach przemiany materii komórki. Mleczna Droga -> Droga Mleczna.

Szkło.

Mleczne zęby Zęby.

Mleczny cukier Laktoza.

Mlecz pacierzowy -> Rdzeń kręgowy

-> II, 1273, 1274.    Mleczne szkło

Mitologia — system rei. wierzeń pogańskich; także nauka o tych wierzeniach, dziś określana raczej mianem historii religii.

epoka w literaturze, sztuce i życiu duchowym Polski, w 11. 1890 — 1907, również zespół pisarzy tej epoki. W epoce M. P. panującym prądem był romantyzm, przeciwstawiający się pozytywizmowi, głoszący hasło „sztuka dla sztuki", odwołujący się do irracjonalnych stron życia i ducha ludzkiego. Twórczość M. P. pozostawała pod wpływem modernistycznej literatury i sztuki europ. Na neoromantyków polskich najsilniej oddziałały mistyczne dzieła Słowackiego. W twórczości M. P. ujawniło się dążenie do symbolizmu, malarskiej obrazowości i muzyczności, kunsztu formy, mglistych nastrojów i niedopowiedzeń; rozwijał się kult sił tajemnych i podświadomych, zainteresowanie satanizmem, magią i mistyką. Egocentryczne nastawienie pisarzy i artystów M. P. odgradzało ich od społeczeństwa i sprzyjało wytwarzaniu się maniery pisarskiej, dekadenckiego stylu w twórczości i w życiu. M. P. posiadała szereg pism, które kolejno stanowiły ośrodki jej działalności: „Życie" (warszawskie) Przesmyckiego i (krakowskie) Szczepańskiego

Feldmana

ławski, Lemański i i. Rewolucja r. 1905 i śmierć Wyspiańskiego w r. 1907 stanowią właściwie kres epoki. M. P. mimo pewnych właściwości destruktywnych, mimo rozdiwięku z ideą pracy społecz-nej (wykazanego przez krytykę Brzozowskiego w „Legendzie M. P.‘‘), stanowiła okres wielkiego wylewu sił twórczych, związała Polskę z Europą, wydoskonaliła i unowocześniła poezję i scenę polską.

Młode Niemcy

Młot bojowy

Mleko ■*- ciecz, wydzielana przez gruczoły mleczne zwierząt ssących. -> art. ,, Mleczarstwo", III, 657-667; I, 508, II, 1233, IV, 453, 1110, 1503, 1504.

Mleko wapienne -> Wapno.

Mlekowiec (Brosimum Oalactodendron) — gat. drzewa, pokrewnego morwie; rośnie w Wenezueli; pień po nacięciu wydziela jadalny sok mleczny.

Mlekowy lub mleczny kwas — produkt fermentacji mlecznej cukrów.: CHsCHOHCOOH.

-> III, 662, IV, 444,    454,    1264, 1268,

1437, 1503, 1504.

Mława — m-to pwt. w woj. warszawskim; przemysł rolniczy, mydlarski. 20 000 mieszk.

Młocarnia — maszyna do wybijania ziarna z kłosów, strąków itp. Gł. część roboczą M. stanowi wykonany z żelaza, szybko obracający się bęben i nieruchome klepisko. Obie te części są zaopatrzone w zęby lub sztaby karbowane (cepy), które wybijają ziarno. W większych M. odbywa się, prócz wymłócania, wytrząsanie słomy, czyszczenie, a nawet sortowanie ziarna. Napęd dla M. uzyskuje się z siły koni, maszyny, parowej, motoru spalinowego, lub energii elektrycznej .

Młoda Europa -* Mazzini.

Młoda Polska — tajny związek niepodległościowy republikański zawiązany wśród Polaków na emigracji w r. 1834, oparty o program braterstwa ludów Mazziniego. M. P. posiadała wpływy w kraju i na emigracji w 11. 1834—1846. W r. 1846 rozwiązana.

Młoda Polska

t. zw. neo-i Przybyszewskiego, „Krytykę" i „Chimerę" Przesmyckiego. Dzieła Wyspiańskiego i Kasprowicza przerastają epokę M. P. Twórcy reprezentatywni, to: Przybyszewski, Tetmajer, Rydel, Miciński, Lange, Staff, Żu-

IV, 554, 1061. grupa literatów niem. w 11. trzydziestych XIX w., którą nazwano wedle programowego pisma krytyka L. Wien-barga „Aesthetische Feldzilge" („Estetyczne boje“, 1834), poświęconego „młodym Niemcom a nie starym". Do grupy tej zalicza się H. Lau-bego, K. Gutzkowa, T. Mundta, G. Kuhmego. Przedstawiciele M. N. hołdowali ideologii liberalnej, dawali w swych felietonach i w swoich powieściach obraz współczesnej rzeczywistości i uważali, że sztuka ma służyć tendencjom polit. i społecznym.

Młodociany pracownik — pracownik najemny w wieku od 15 do 18 lat; M. P. podlega osobnemu ustawodawstwu. Praca dzieci niżej lat 15 jest w Polsce zakazana.

I V, 374.

Młodoczesi — stronnictwo liberalno-demokratyczne w Czechach, powstałe w r. 1879. Posiadali duże wpływy do r. 1907.

Młodoturcy — stronnictwo tur. zał. w r. 1908 z hasłem reform w duchu zach.-europ.; wywalczyło konstytucję i zmusiło sułtana do zwołania parlamentu. W 1926 r. rozwiązane.

Młodzieszyn — wieś pod Sochaczewem z cukrownią.

Młot — narzędzie do wbijania, kucia, klepania. M. ręczny, używany już w epoce kamiennej, składa, się z drewnianego trzona

1    żelaznej lub stalowej (niegdyś kamiennej) głowicy o ciężarze od kilkudziesięciu g do 10 kg. M. mechaniczny — maszyna do kucia większych przedmiotów metalowych, o napędzie najczęściej parowym.

Młot (Zygaena malleus Risso) — ryba z rodziny rekinowatych (Carchariidae) ; występuje w morzach ciepłych. Głowa w postaci młota rozszerzona na boki. Dł. do 4 m. Żyworodna.

broń strż. i rycerstwa śrdw. przeznaczona do walki wręcz. Odmiany — obuch, czekan, buława, buzdygan.

I, 819.

Młoteczek (malleus) — jedna z trzech kosteczek słuchowych ucha środkowego.

IV, 1173.

Młynarski Emil — (1870—1935), kompozytor, dyrygent, dyrektor konserwatorium i o-pery warszawskiej. Symfonia p. t. „Polonia",

2    koncerty skrzypcowe, popularne utwory na skrzypce, opera „Noc letnia". -► IV, 256.

Młynarski Feliks — (* 1884), ekonomista, wiceprezes Banku Polskiego w 11. 1924—1929, „Kryzys i reforma walutowa", „Międzynaro-

Młyn kulowy.

pamięci.

-►///, 187.

Moab

dowe znaczenie spadku złotego", "Człowiek w dziejach" i i.

Młynarstwo — gałąź przemysłu rolniczego, zajmująca się przerobem ziarna zbożowego na mąkę i kasze. Przemiał roczny w Polsce ok. 4 milionów ton żyta i 1 milion ton pszenicy.

Młyny — maszyny rozdrabniające, rozcierające lub rozbijające ciała stałe. M. zbożowe rozcierają ziarna m. poziomymi kamieniami młyńskimi, z których dolny jest nieruchomy górny obraca się, lub m. walcami. W zależności od napędu bywają ręczne (żarna), wodne, wiatraki, parowe, elektryczne. W technice stosuje się M. kulowe, w których materiał ulega rozbiciu i roztarciu przez kule stalowe w obracających się dookoła osi poziomej bębnach, M. walcowe kruszące materiał m. obracającymi się w przeciwnych kierunkach walcami i i.

Mn — s. chem. pierwiastka manganu.

Mnemometry — przyrządy używane przez psychologów przy eksperymentalnym badaniu

III, 1217-1218.

Mnemotechnika — zespół środków, mających na cel ułatwianie zapamiętywania.

-► III, 1221.

Mnich — charakterystyczna turnia nad Morskim Okiem w Tatrach. 2068 m wys.

Mniejsi bracia -> Minoryci.

Mniejszości narodowe — grupy obywateli jakiegoś państwa, należące do innej narodowości, rasy, języka, czy wyznania aniżeli większość Obywateli w danym państwie.

-+art. III, 667-677; IV, 277, 281.

Mniszchówna Maryna — (1588 — 1614), córka Jerzego Mniszcha, poślubiona w r. 1606 Dymitrowi Samozwańcowi I, po jego zamordowaniu uznała Samozwańca II, umacniając jego pretensje do tronu. Podczas rozruchów w Moskwie utopiona.

Mniszech Jerzy — (J* 1613), wojewoda sandomierski, samowolny magnat; podjął wojnę prywatną z Moskwą dla osadzenia swego zięcia, Dymitra Samozwańca, na tronie. Po zamordowaniu Dymitra przeszedł do obozu Samozwańca II.

Mniszech Jerzy August — (1715—1778), marszałek nadworny Augusta III, wraz z teściem swoim, Briihlem, dzierżył rządy w Polsce. Jeden z twórców konfederacji radomskiej, później przyłączył się do konfederacji barskiej. Zał. pierwszą w Polsce lożę masońską.

Mniszek (Taraxacum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 25 gat. w obszarach umiarkowanych i chłodnych; u nas 8 gat.; M. pospolity t. zw. dmuchawiec — najpospolitsza roślina darniowa: pędy kwiato-nośne do ¹/₂ m wys., zakończone dużym koszyczkiem żółtych kwiatów; owoce tworzą puchowe kule.

Mniszka -*■ Brudnica.

Mnogości teoria — dział matematyki, zajmujący się pojęciem zbioru (-*■ Zbiór), stworzony w XIX w. przez matematyka niem. Jerzego Cantora. M. T. bada zarówno zbiory najogólniejsze (tj. nie zakładając, z jakich elementów się one składają — ogólna M. T.), jak też i zbiory złożone z punktów różnych przestrzeni (teoria mnogości punktowych). M. T. odegrała ważną rolę przy gruntowaniu podstaw matematyki i znajduje obecnie zastosowanie we wszystkich niemal jej działach. Polska posiada wybitnych uczonych, zajmujących się M. T. i jej licznymi zastosowaniami. Od r. 1920 wychodzi w Warszawie czasopismo ,.Fundamenta Mathematicae", poświęcone specjalnie tym dziedzinom. -> III, 520, 525, 595.

Mnogość -> Zbiór.

Mnożenie liczb. — Pomnożyć dwie liczby naturalne a i b, znaczy to wykonać dodawanie, w którym liczba ą występuje b razy jako składnik. Liczba a nazywa się mnożną, b — mnożnikiem, obie czynnikami, a wynik M. L. iloczynem, który oznacza się a . b lub a X b. Określenie M. L. uogólnia się wraz z rozszerzaniem pojęcia liczby. M. L. jest działaniem przemiennym: a . b = b . a; łącznym : (a . b) . c = a . (b . c) — prawo łączności; — rozdzielnym względem dodawania i odejmowania : (a ± b) . c = a . c ± b . c.

Mo — s. chem. pierwiastka molibdenu.

Moa (Dinornis) — rodzaj ptaków z grupy bezgrzebieniowców, wymarłych już w czasach historycznych. Wys. do 4,5 m, ciało krępe, skrzydła silnie uwstecznione; ptaki te były niezdolne do lotu, żyły na Nowej Zelandii.

naród sem. epoki biblijnej; zamieszkiwał okolice na wsch. od Morza Martwego. Za króla Dawida był lennikiem Izraela; od połowy w. IX prz. Chr. odzyskał niepodległość; ostatecznie podbity przez Asyrię.

Mobilizacja — uruchomienie. W wojsku: przejście ze stanu pokojowego w stan gotowości do wzięcia udziału w wojnie; polega na powołaniu pod broń żołnierzy nie pełniących służby czynnej, uzupełnieniu stanów liczebnych istniejących jednostek wojskowych, tworzeniu nowych itd. M. obejmuje nie tylko wojsko, ale całe państwo, zwł.: władze administracyjne, organizacje społeczne, przemysł. M. zarządzają najwyższe władze państwowe dla celów obrony zagrożonych granic państwa.

Moc -> Dzielność.

Mochnacki Maurycy — (1803—1835), krytyk, publicysta, historyk i polityk; teoretyk i bojownik romantyzmu, twórca polskiego essay’u literackiego; pogląd)' literackie opierał na teoretykach romantyzmu niem. Organizator rewolucyjnego „Towarzystwa Patriotycznego" ; wziął czynny udział w powstaniu listopado-

moczu za-we krwi

IV, 443, 456, 813.

leki

związek organiczny,

-> IV, 454-455, 456.

mo-

nia

Modiglioni Amadeo — (1884—1930), malarz i rzeźbiarz wł., działający w Paryżu. Wpływ sztuki ludów pierwotnych. Umarł w nędzy, nie znany; dzisiaj uważany za jednego z najznakomitszych przedstawicieli sztuki współczesnej .

Modlin

(1840-1909),

wym. Po upadku powstania, na emigracji, napisał jego historię: „Powstanie narodu polskiego 1830—1831". Wpływ M., jego rozmach i polot twórczy zaważyły na życiu polit. i duchowym Polski.

Mocz, uryna (urinu) — fizjologiczna wydalina nerek, zawierająca zbyteczne, często szkodliwe produkty przemiany materii; ciecz jasno-żółta, c. wł. ok. 1,020; roztwór wodny ciał organicznych (gł. azotowych) i soli mineralnych. W warunkach chorobowych M. zawiera tzw. składniki patologiczne (białko, cukier, barwniki żółciowe, bakterie itp.); badanie M. jest ważnym czynnikiem pomocniczym w rozpoznawaniu chorób, zwł. nerek i przemiany materii.

Moczarka (Elodea) — rodzaj roślin wodnych z rodziny żabiściekowatych;    8 gat.

W Ameryce Pn. i Środk.; w Polsce znana od 1870 r.; rozmnaża się rostowo i rozprzestrzenia bardzo szybko, zarastając rowy, jeziora; hodowana powszechnie w akwariach.

Moczarski Zygmunt — (* 1876), przyrodnik, znawca i teoretyk hodowli zwierząt domowych. „Hodowla zwierząt" i i.

Mocznica (waemia) — powstające w przypadkach zatrzymania wydzielania trucie organizmu gromadzącymi się produktami przemiany materii, normalnymi składnikami moczu. M. prowadzi nierzadko do śmierci.

Mocznik — biała krystaliczna substancja, łatwo rozpuszczalna w wodzie, związek węgla z tlenem, azotem i wodorem, CO(NH₂),,. Występuje w moczu i pocie jako produkt rozkładu substancyj azotowych w organizmach ; pierwszy sztucznie (syntetycznie) otrzymany związek organiczny.

Moczopędne środki (diuretica) wzmagające czynność filtracyjną nerek. Należą tutaj przede wszystkim pochodne pury-nowe (kofeina, teobromina), sole rtęci, sole alkaliczne niektórych kwasów organicznych oraz wielka ilość roślin, zawierających olejki lotne lub inne substancje czynne (jałowiec, brzoza).

Moczowy kwas

o skomplikowanej budowie, zawierający azot. W niewielkich ilościach występuje w moczu i we krwi.

Moczowy pęcherz (vesica winaria) — nieparzysty workowaty narząd o mięsistej ścianie, umiejscowiony w głębi miednicy; stanowi zbiornik moczu, doprowadzanego doń z nerek przez moczowody; mocz z M. P. zostaje co pewien czas wydzielany na zewnątrz przez cewkę moczową. M. P. zapalenie (cystitis) — powstaje na skutek zakażenia lub podrażnie-przez czynniki chemiczne (składniki — r czu), kamienie itp. Wymaga radykalnego leczenia.

Moczówka cukrowa Cukrzyca.

Moczówka prosta (diabetes insipidus) — choroba polegająca na bardzo obfitym wydzielaniu moczu, zawierającego mało składników stałych; powstaje przy uszkodzeniach mózgu, zaburzeniach umysłowych.

Moda — w węższym znaczeniu panujący w dawnym czasie sposób ubierania się; w szerszym — zmiany w zewnętrznym układzie form życia, będące wynikiem ludzkiej skłonności do urozmaicenia.

III, 677-686.

Modena — m-to wł. zał. przez Etrusków na pn. zboczach Apeninu, dawniej stolica odrębnego księstwa pod władzą książąt d’Este. Uniwersytet. Muzea. 93 000 mieszk.

Moderato (wł.) — umiarkowanie.

Modernizm (z fr. moderne — nowoczesny). 1. — nazwa nadawana przełomowi artystycznemu w końcu XIX i pocz. XX w. w Polsce, określająca dążenia awangardy grupującej się przede wszystkim wokół krakowskiego czasopisma „Życie" i jednoczącej zarówno pisarzy („Młoda Polska"), jak i malarzy (stowarzyszenie „Sztuka). -> IV. 246. 2. — prąd filozoficzno-teologiczny, powstały w XIX/XX w., głoszący potrzebę dostosowania teologii kat. do współczesnych doktryn filozoficznych, a mianowicie oparcia wierzeń rei. na uczuciu i indy-widualiźmie. M. został potępiony przez Piusa X w r. 1907.

Modica — m-to sycylijskie; wywóz owoców i win. 43 000 mieszk.

twierdza przy ujściu Bugo-narwi do Wisły zał. z rozkazu Napoleona I przez Księstwo Warszawskie w r. 1807, rozbudowana przez Rosjan, zniszczona w r. 1915 przez Niemców. Port i stocznia.

II, 395.

Modliszki (Manlodea) — podrząd owadów z rzędu prostoskrzydłych. Przednie nogi tworzą organ chwytny, związany z rozbójniczym trybem życia.

Modlitwa — wg nauki kościoła kat. wzniesienie duszy do Boga, wewnętrzna rozmowa z Bogiem dla uwielbienia Go, dziękczynienie za doznane i prośby o nowe łaski oraz przebłagania za grzechy. Najdoskonalszą M. jest M. Pańska: „Ojcze nasz".

Modraszek (Lycaena) — rodzaj małych motyli dziennych, z rodziny Lycaenidae. Gąsienice niektórych gat. współżyją z mrówkami, które zlizują ciecz przez nie wydzielaną.

Modrzejewska Helena znakomita tragiczka, najwybitniejsza aktorka polska; grywała także z olbrzymim powodzeniem na scenach ang. i amer.

Modrzewnica <Andromeda.)

-> II, 877.

17 000 mieszk.

-+III, 232. IV, 128.

Modrzewski Frycz Andrzej — (ok. 1503 —

1572), pisarz polit., teolog i reformator, sekretarz Zygmunta Augusta; pisał wyłącznie po łac. Jako obrońca pokrzywdzonych chłopów    polita kijowski; planował reformę kościoła wsch.

i mieszczan domagał się jednego prawa dla    w duchu utworzenia odrębnego patriarchatu

wszystkich: (,,De poena homicidii", („O karze    polskiego; pracował nad rozwojem cywilizacji

mężobójstwa"), 1543. Projekt reorganizacji    -ruskiej w Rzpltej.

wojska, skarbu, prawa, szkół i kościoła wy- Moissan Henri, muasa ąri — (1852—1907), łożył w epokowym dziele ,,De Repuhlica emen-    chemik fr. Badał związki fluoru, m. i. pierwszy

danda" („O naprawdę Rzeczypospolitej"), 1551, . otrzymał wolny fluor. Zbudował piec elek-w r. 1577 tłum. na język polski przez C. Ba-    tryczny, dający temperatury do 3000°. Nagro-

-> II, 37, 907, IV, 576. da Nobla'w r. 1906.    I, 1195.

Moduł — 1. — tyle, co współczynnik. 2. — Mojry — w mitologii gr. trzy siostry, córki bezwzględna wartość liczby rzeczywistej r —    Nocy, władczynie losów ludzkich. Kio to

sama liczba r, jeśli r^0; ,, — r", jeśli r < 0.    snuła nić żywota, Lachęzis odmierzała ją,

M. jest zawsze nieujemny. M.' liczby r ozna-    Atropos — przecinała: wtedy człowiek u-

cza sie: | r | Np.: | -f- 3 | = + 3, | — f | = +f,    mierał.

|0| =0.

Modżi — jap. port wojenny na wyspie Kiusziu, połączony tunelem z sąsiednim portem Szimonoseki na wyspie Hondo. 108 000 mieszk.

Mojżesz — twórca judaizmu i monoteizmu, największy prorok i prawodawca żyd. Wg tradycji autor Pięcioksięgu; wybawił Izraela z niewoli (egips.); wódz narodu w wędrówce po pustyni i w walkach o podbój Zajordanii; bohater historyczny i podaniowy u Żydów. Wg St. Test. w czasie pobytu na pustyni otrzymał od Stwórcy na górze Synaj tablice dekalogu i przekazał je narodowi żyd., jako podstawę jego praw. Epoka działalności M. nie daje się ściśle ustalić.

Mokka

-►7/7, 532.

rodzaj roślin krzewiastych z rodziny wrzosowatych; 6 gat. w obszarach umiarkowanych i podbiegunowych półkuli; u nas często na wys. torfowiskach rośnie M. zwyczajna.

Modrzew polski (Luriz polonica) — drzewo klasy szpilkowych; rośnie tylko w Polsce; liście opadają na zimę; drzewo chronione. W Tatrach i Karpatach rośnie M. europ. Do rodzaju M. należy 10 gat., występujących w Europie, Ameryce i Azji; niektóre są sadzone.

zylika.

Mofety — wypływy dwutlenku węgla w obszarach wulkanicznych, często występują łącznie ze szczawami o znacznej zawartości C0₂. np. Psia Grota koło Neapolu.

Mogadiscio — stolica i port wł. Somali. 37 000 mieszk., w tym 1000 Europejczyków.

Mogielnica — m-to w pwt. grójeckim, 1000 mieszk.

Mogilnicki Aleksander — (* 1875), prawnik; w 11. 1919—1923 sekretarz generalny Komisji Kodyfikacyjnej R. P., w 11. 1924—1929 prezes Sądu Najwyższego. Liczne prace. zwł. z dziedziny prawa karnego.

Mogilno — m-to pwt. w woj. poznańskim; jeden z najstarszycłi kościołów w Polsce. 5000 mieszk.

Mogiła — wieś nad Wisłą w pwt. krakowskim; najstarsze opactwo cystersów w Polsce (XIII w.). W pobliżu kopiec Wandy. 2000 mieszk

Moguncja, niem. Mainz — m-to w Hesji zamykające kotlinę górnoreńską, powstałe już w strż. jako rżym. obóz wojskowy; Twierdza tutejsza została zniszczona po traktacie wersalskim. Katedra rozpoczęta w XI w., wielokrotnie przebudowywana, ukończona w r. 1774. 143 000 mieszk Mohacz, węg. Mohacs — m-to na prawym brzegu Dunaju; tu w r. 1526 poległ' w bitwie

z Turkami Ludwik II Jagiellończyk, król węg.

-> IV, 1270. Mohave, 'mouhejw — pustynia w pd. części Kalifornii z depresja Death Valley; ok. 125 000 km².

Mohammed -*■ Mahomet.

Mohikanie — szczep indiański w Ameryce Pn., dziś całkowicie wymarły; mieszkał nad rz. Hudson aż do Albany.

Mohilew — m-to białoruskie nad Dnieprem, do r. 1772 polskie. Gł. kwatera ros. w czasie wielkiej wojny. Przemysł szewski i szczotkar-ski. 50 000 mieszk., w tym 2000 Polaków.

->- I, 657.

Mohyła Piotr — (ok. 1587—1646), metro-

1. — dawniej znany, dziś podupadły port eksportowy dla kawy ar. w Jemenie. 5000 mieszk. 2. — jeden z najlepszych gat. kawy.

Mokotów — pd. dzielnica Warszawy; niegdyś wioska, własność książąt mazowieckich: w końcu XVIII w. własność ks. Lubomirskiej, która tu zbudowała pałacyk i zał. piękny ogród. Nazwa pochodzi z fr. mon coteau (= mój pagórek).

Mokronowski — 1. — Andrzej — (1713 — 1784), wojewoda mazowiecki, służył w wojsku polskim i fr., w r. 1784 w. mistrz wolnomularstwa polskiego. 2. — Stanisław — (1761 — 1821), syn poprz., generał, komendant Warszawy i woj. mazowieckiego podczas powstania kościuszkowskiego.

Mol -> Gramocząsteczka.

Molekuły -► Cząsteczki. -> I, 408, 410.

Moleschott Jakub — (1822 —1893),. fizjolog i filozof niem., jeden z gł. przedstawicieli materializmu.

(* 1878), pisarz węg.;

rodzina drobnych motylków. Gąsienice żywią się substancjami pochodzenia organicznego. Wiele szkodników. Najważniejszym rodzajem należącym tu jest mol (Tinea).

Moltke — 1. — Helmuth, hr. — (1800 — 1891), feldmarszałek prus., pochodzenia duń., szef sztabu generalnego wojska prus. od r. 1857 ; opracował plany i kierował zwycięskimi kampaniami prus. w r. 1864, 1866 i 1870/71. 2. — Helmuth Johannes (1848—1916), bratanek poprz., generał prus. Jako szef sztabu generalnego niem. kierował początkowymi operacjami wojennymi w 1914 r.; po przegranej nad Marną ustąpił ze stanowiska.

Molukki — górzysty archipelag na wsch. Wysp Sundajskich (Indie Wsch. Hol.); klimat podzwrotnikowy, bujna podzwrotnikowa roślinność, ludność mai. (w lasach nieco negrytów). Palma sagowa żywi mieszkańców; wywóz kawy, tytoniu, pieprzu, gwoździków ii. 56 000 km², ok. 350 000 mieszk. Gł. wyspy: Amboina i Ceram; gł. port — Ternate.

-> III, 1035.

Mołczadź — lewy dopływ Niemna z Wyżyny Nowogródzkiej, 80 km dług.

Mołdawia

(1817-1903), zna-

Molfetta — m-to i port wł. w Apulii; rynek zbożowy i winny, 47 000 mieszk.

Molibden — dość rzadki pierwiastek, ciężki metal, domieszka stosowana do niektórych stali. L. porz. 42, c. atom. 96, s. chem. Mo.

Moliere Jean - Baptiste Poąuelin, molj er ża batist pokele — (1622—1673), komediopisarz fr., aktor i kierownik wędrownego teatru, potem trupy królewskiej, autor licznych kome-dyj, jak: ,,Tartuffe" („Świętoszek"), ,,Le Mi-santhrope", ,,L’Amre" („Skąpiec"), „Le Bour-geois gentilhomme" („Mieszczanin szlachcicem"), „Les Femmes savantes“ („Sawantki"), „Le Ma-lade imaginaire" („Chory z urojenia") i w. i., które wywarły ogromny wpływ na literaturę europ., m. i. i polską (Zabłocki, Fredro i i.) — Całkowity przekład polski dzieł M. przez Boya-Żeleńskiego. -► /, 71, 72, 1244, II, 447, 1253, 1259-1260, IV, 1234.

Moll (łac. mollis = miękki) — w- muzyce: skala, składająca się z 8 dźwięków: m. dźwiękiem II a III, m. V a VI i m. VII a VIII odległość wynosi pół tonu, m. VI a VII półtora tonu, m. innymi cały ton (t. zw. gama harmoniczna). Prócz niej istnieje w skali M. gama melodyjna i gama naturalna. Utwory w skali M. mają. przeważnie charakter miękki, smętny.

Molli Clemente — (XVII w.), rzeźbiarz wł., twórca figury króla Zygmunta III na kolumnie Zygmunta w Warszawie.

Moln&r Ferenc powieści (najbardziej popularna powieść dla młodzieży „Chłopcy z Placu Broni") oraz znane sztuki dramatyczne, grywane m. i. i w Polsce : ;,Liliom", „Wielka miłość" i i.

Molo — wysunięty w morze lub w rejonie portu pas lądu, obramowany nadbrzeżami, służący do cumowania statków, ładowania, wyładowywania itp.

-> IV, 319-321.

Molo Walter — (* 1880), niem. powieścio-pisarz, autor sławnej powieści z życia Schillera: „Der Schillerroman".

Moloch — wg St. Test. bóg żaru słonecznego i wojny, czczony przez Asyryjczyków i Fenicjan ofiarami z ludzi.

Molowce (Tineidae)

1. — prow. rum. m. Karpatami a Prutem. 62 000 km², 3 217 000 mieszk. Stolica Jassy. — W strż. jako część Dacji podbita przez Rzymian w II w. i zromanizowana. Księstwo M. zał. w XIV w. pocz. w lennej zależności od Węgier, od r. 1387 — od Polski; w pocz. XVI w. zawisłe od sułtanów tur. W 11. 1712 — 1821 M. rządzona przez Fanario-tów gr. z ramienia Porty. W r. 1861 ostateczne połączenie M. z Multanami (Wołoszczyzną) tworzy współczesną Rumunię. -> II, 1031, 1032, IV, 1564. 2. — autonomiczna republika sow., wchodząca w skład Ukrainy, z dużym udziałem ludności rum. 8400 km², 615 000 mieszk. Stolica Tyraspol.

Mołodeczno — m-to pwt. przy węźle kolejowym we wsch. części Wileńszczyzny. 6000 mieszk.

Mologa — lewy dopływ grn. Wołgi, 600 km dług.

Mombasa — gł. port bryt. Kenii we wsch. Afryce; zał. w czasach ar. 50 000 mieszk.

Moment — w fizyce: M. siły (M. obrotowy, M. statyczny) — iloczyn siły przez jej ramię, tj. odległość od osi obrotu (liczoną w kierunku prostopadłym do siły). M. bezwładności — iloczyn masy cząstki materialnej przez kwadrat odległości od osi obrotu; dla ciał o dużych wymiarach równy sumie M. ich wszystkich cząstek składowych. Stanowi miarę bezwładności ciał przy ruchu obrotowym (wprawianiu w ruch, zatrzymywaniu i zmianie szybkości).

Moment magnetyczny — iloczyn masy magnetycznej bieguna przez długość magnesu. Decyduje o sile, z jaką wychylony z położenia równowagi magnes dąży do powrotu do równowagi. -> IV, 436.

Moment musical, moma miizikal (fr.) — utwór muzyczny o swobodnej formie (często pieśniowej). Znany M. M. Schuberta.

Mommsen Theodor komity historyk niem. Liberał i demokrata, przeciwnik Bismarcka w parlamencie. Gł. dzieło: „Rómische Oeschichte" („Historia rzymska"), oraz dzieje rzym. prawa państwowego i karnego. W r. 1897 ogłosił list otwarty do Niemców austriackich, w którym nazwał Słowian apostołami barbarzyństwa, lecz spotkał się z druzgocącą odprawą w liście otwartym

O. Balzera. Nagroda Nobla w r. 1902.

(1730-1797), rzeź-

cernu

(1839-1909), chemik

■ć

IV b

M. z 1865 r. m.

(1833-1918), pacyfista wł. Nagroda pokojowa Nobla w r. 1907. Monfalcone

Monachium, niem. Miinchen — stolica Bawarii nad Izarą; gł. ośrodek sztuki niem. i obcej (zbiory malarskie: szkoła flamandzka, malarstwo XIX i XX w., rzeźba: słynne na cały świat rzeźby wszystkich epok i narodów), rozwinięty pod opieką dynastii Wittelsbachów. Centrum alpinizmu i sportów zimowych. Kolebka ruchu narodowo-socjalistycznego i siedziba władz partyjnych. 735 000 mieszk. -> I V, 850.

Monaco — samodzielne księstwo na obszarze fr., połączone unią celną z Francją Podatków mieszkańcy nie płacą: państwo żyje z dochodów od licznych turystów i znanego kasyna gry w Monte Carlo. 1,6 km², 23 000 mieszk. Stolica tejże nazwy z największym na świecie muzeum oceanograficznym.

-y IV, 1388.

Monacyt — minerał, złożony z fosforanów toru i metali ziem rzadkich. W postaci piasku monacytowego (Brazylia, Ameryka Pn., Australia, Cejlon) gł. źródło toru, ceru i metali ziem rzadkich.

Monada (gr. monds = jedność) — termin wprowadzony w strż. przez pitagorejeżyków, a w nowej filozofii przez Leibniza, na określenie tego, co w ich rozumieniu było elementarnym składnikiem rzeczywistości, o naturze niematerialnej i własnościach dynamicznych. Monadologia — nauka o M.; nazwa wprowadzona po raz pierwszy przez Leibniza, dziś określająca pewien typ poglądu na rzeczywistość, wg którego elementem rzeczywistości jest jakaś jednostka o własnościach dynamicznych, M.

Monaldi Giacopo biarz wł. czynny w Polsce na dworze St. Augusta od r. 1768. Twórca posągu Chronosa, dźwigającego zegar (w zamku królewskim w Warszawie).

Monarchia — forma ustroju państwowego, przy której najwyższa władza spoczywa w ręku jednostki panującej (monarchy). M. może być absolutna czyli nieograniczona, lub konstytucyjna, w której władza panującego jest ograniczona przez konstytucję; dziedziczna lub elekcyjna, czyli z monarchą obieralnym. M. parlamentarna jest formą M. konstytucyjnej, przy której monarcha powierza władzę wykonawczą premierowi, tworzą-gabinet ministrów odpowiedzialny przed parlamentem.

->/, 13, 15, III, 999, 1224, 1225.

Monasterzyska — m-to w pwt. buczackim; fabryka tytoniu. 7000 mieszk.

Monastir -* Bitolj.

Mond Ludwig ang. (* w Niemczech). Wynalazł gaz ogrzewniczy '(-*■ Oaz mieszany), zastosował praktycznie amoniakalną metodę otrzymywania sody.

Monel — stop niklu (ok. 69°/₀) i miedzi (ok. 28°/₀) z domieszkami innych metali, otrzymywany wprost z kanad. kruszców mieszanych.

Srebrzysto-biały, łatwo daje się obrabiać, odporny przeciw korozji.

Monet Claude, monć kłód — (1840—1926), malarz fr., wybitny przedstawiciel impresjonizmu. M. był pierwszym artystą malującym wyłącznie w plenerze (gł. krajobrazy, nieraz te same o różnej porze dnia, traktowane jako studia efektów światła).

-> II, 945.

Moneta — pieniądz metalowy zaopatrzony wybitym na nim stemplem państwowym oraz napisem oznaczającym wartość. Najstarsze znane M. pochodzą z VII w. przed Chr. z Indii, skąd wynalazek ten rozszedł się po Azji Mn. i po Grecji, a stamtąd po całym świecie. Pierwsze bite w Polsce M. ukazały się w X. w. za czasów Mieszka I. Do XVII w. wybijano M.

Monety polskie : I — Denar Mies2ka I z napisem MISICO;

II    — Brakteat z napisem MONETA (Górny Śląsk, XIII w.);

III    — Złotówka koronna z czasów Jana Kazimierza (1066 r.);

IV    — Talar gdański z czasów Jana III Sobieskiego (1685 r.); IV a — Talar koronny z czasów Jana Sobieskiego (spodnia strona).

ręcznie, pod koniec XVII w. zaprowadzono mechaniczny sposób wybijania M. M. zdawkowa -> Bilon. Unia monetarna, konwencja monetarna — układ m. państwami, dotyczący ustalenia wspólnej jednostki walutowej (np. łacińska U.

Francją, Belgią, Szwajcarią i Włochami, ustanawiają stały stosunek wartości swych monet srebrnych do złotych jak 1 : 15,5).

-y IV, 27.

Moneta Ernesto

przystań w Zatoce Trie-steńskiej ze stocznią, która budowała polskie

Monferrato — wzgórza w pd.-wsch. części Piemontu na Nizinie Lombardzkiej.

Monge Gaspard, móż gaspar — (1746—1816), matematyk fr., twórca geometrii wykreślnej.

Mongolia — płaskowyż w Azji środk. ograniczony pasmami górskimi: Chingan, Kuen-łuń, Tiańsząń, Ałtaj i Sajan. Kraj stepowy i pustynny (pustynia Gobi stanowi naturalną granicę m. M. Wewnętrzną i Zewnętrzną). M. dzieli się na dwie części: pd., czyli M. Wewnętrzną i pn., czyli M. Zewnętrzną, zw. M. M. Wewnętrzna wchodząca w skład Chin, obejmuje prow. Czahar, Suijuan, Ningsia i Dżehol; kraj górzysty, przejściowy m. Chinami i mieszk.

I, 467, 941, III, 1030.

Mongolska fałda — charakterystyczne dla odmiany żółtej człowieka ukształtowanie powieki górnej. Polega na silnym rozwoju fałdy powiekowej, która zakrywa zwykle dolny brzeg powieki i pod postacią t. zw. fałdy kątowej przechodzi w skórę nasady nosa.

Mongolska plama

koczownicza ludność ste-

Monika św.

„Monitor“

do II cz. „Dziadów" Mickie-

-* II, 26-29.

statki: „Piłsudski" i „Batory". Źródła mineralne. 10 000 mieszk.

Mongolią 870 000 km², 5 400 000 M. Wewnętrzna stanowi przedmiot imperialistycznych dążności Japonii, których nasilenie doprowadziło w lipcu r. 1937 do wybuchu zbrojnego konfliktu m. Japonią i Chinami; ostatecznym celem akcji jap. jest stworzenie z M. Wewnętrznej półsamodzielnego państwa * (na wzór Mandżurii), zależnego od wpływów Japonii. M. Zewnętrzna — pół-samodzielna republika pod protektoratem sow., kraj wyżynny (800—1300 m n. p. m.), stepowy, przecięty licznymi pasmami górskimi; klimat suchy, kontynentalny, Gł. rzeka Se-lenga na pn. na pd. brak rzek. Na pn.-zach. grupa jezior. W handlu zagranicznym i gospodarce nie odgrywa M. żadnej roli, znaczne bogactwa mineralne kraju nie wyzyskane. Ludność: Mongołowie-lamaiści, na zach. Kirgizi, 90 000 Rosjan. Gł. m-to Ułan Bator Choto (dawniej Urga). 1 673 000 km² pow., 1 674 000 mieszk.

plama barwy niebieskiej, niebieskawej lub szarawej występująca w okolicy krzyżowej u noworodków' odmiany żółtej a zanikająca zupełnie w pierwszych latach życia.

Mongolska rasa -> Żółta odmiana człowieka. ->IV, 540.

Mongołowie pów środk. Azji. Dzielą się na wsch., czyli właściwych M., na pn., czyli Buriatów i na zach., czyli Kałmuków. Obecnie jest ich przeszło trzy miliony. Pasterze i hodowcy bydła, koni, wielbłądów i owiec, stanowiących ich największe bogactwo. Wyznają lamaistyczny buddyzm.

-W, 464, 951, II, 1037, 1085, III, 72, IV, 695, 808, 1029-1030, 1032.

Monier Joseph, monje żózńf — (1823 — 1906), ogrodnik fr., wynalazca żelazobetonu (żelbetu).

-► I, 624.

(ok. 331 — 387), matka św. Augustyna. Patronka matek. Pam. 4 maja.

Monitor — opancerzony okręt pomocniczy o płytkim zanurzeniu, przeznaczony do działań w pobliżu wybrzeża lub na dużych rzekach, uzbrojony w artylerię ciężką (morskie) i średnią lub lekką (rzeczne). Szybkość do 12 węzłów.

czasopismo „moralne" na wzór ang. „Spektatora"; wychodziło w Warszawie w 11. 1765—1784 pod redakcją Boho-molca. M. zasilany najlepszymi piórami epoki stanisławowskiej, szerzył idee oświecenia.

Monitor Polski — dziennik urzędowy R. P. zamieszczający wiadomości o zmianach i nominacjach rządu; rozporządzenia, zarządzenia i obwieszczenia władz naczelnych R. P.; wiadomości o wszystkich odznaczeniach (z wyjątkiem odznaczeń wojskowych) ; wiadomości o zmianach w składzie sejmu i senatu; autoryzowane teksty przemówień ministrów w sejmie i w senacie; wykaz długów państwa polskiego ; postanowienia urzędowe; ogłoszenia wynikające z postanowień prawa handlowego i cywilnego; publikacje i ogłoszenia drukowane obowiązkowo zgodnie z prawem. M. P. jest wydawnictwem P. A. T.

Moniuszko Stanisław — (1819—1872), obok Chopina najwybitniejszy przedstawiciel narodowego stylu w muzyce polskiej. Na tle wpływów szkoły niem. i wł. stworzył typ muzyki operowej polskiej: „Halka", 1847, „Flis", 1858, „Hrabina", 1860, „Verbum Nobile", 1861, „Straszny Dwór", 1865. Polonezy i mazury M. są wiernym odbiciem staropolskiego szlacheckiego życia. Jego pieśni (ok. 400) cechuje płynność melodyki, staranne opracowanie akompaniamentu i różnorodność pomysłów w układzie: dumki, kancony, romanse, ballady, mazurki itd. Melodie czerpał z pieśni ludowych polskich i białorus. Utwory orkiestral-ne (uwertura „Bajka", „Sonety krymskie", „Widma"

wieża), kościelne (2 Reąuiem, 7 mszy, 4 litanie), motety, kantaty, balety, utwory chóralne.

->//, 39, IV, 56, 57, 250, 254-255.

Monizm (z gr. mónoa = jeden) — kierunek w metafizyce głoszący, że rzeczywistość jest jednorodna. Rozróżnia się trzy gł. postaci M.: materialistyczny, spirytualistyczny i paralelizm psychofizyczny (lub teoria identyczności).

Monk George, muNk dżo:rdż — (1608 — 1670), jeden z wybitnych wodzów ang. rewolucji. Po śmierci Cromwella przyczynił się do likwidacji rewolucji i do powrotu Stuartów na tron ang. w r. 1660.

Mono (gr. mónoa — jeden, jedyny) — w złożeniach = jedno.

Monofizytyzm — sekta powstała w V w., przyjmująca, iż Chrystus posiada tylko jedną naturę — Boską. Potępiona przez kościół, dzięki

-► II, 10.

I, 188.

stolica i port Liberii. 6000

w o-

(f

„Górale"

Monstrancja z XIV w.

— zestawianie (zwł. maszyn) z gotowych części. W technice filmowej — łączenie, sklejanie poszczególnych odcinków taśmy w artystyczną całość.

-* II, 328-329.

Mont Blanc, mó bla — najwyższy szczyt europ, i odrębny masyw górski w Alpach na granicy wł.-fr., z silnym zlodowaceniem. Zdobyty po raz pierwszy w r. 1786. 4810 m wys.

-> I, 119, IV, 1529.

Montceau-les-Mines, mósó-lćs-min — osada górnicza (węgiel) w środk. Francji, koło Le Creusot; wielkie huty żelaza. Liczni górnicy polscy. 30 000 mieszk.

warunkom polit. utrzymała się na Wsch.nie-gr. Obecnie egzystuje w Syrii, Armenii, Abisynii i Egipcie (Koptowie).

Monogamia — stały związek zawarty m. jednym mężczyzną i jedną kobietą w celu prowadzenia wspólnego gospodarstwa i wychowywania dzieci zrodzonych z tego związku. Formę monogamiczną małżeństwa spotyka się zarówno u wysoko cywilizowanych ludów, jak i u plemion stojących na niskim stopniu rozwoju.

Monolog — mowa skierowana przez wypowiadającego do samego siebie, bez słuchacza. W sztuce dramatycznej M. i t. zw. zwroty „na stronie" miały na celu zapoznanie słuchacza z wewnętrznymi przeżyciami bohatera. M. zarzucono w teatrze realistycznym.

Monomach —► Włodzimierz Monomach.

Monometalizm — system monetarny oparty na jednym kruszcu (złocie lub srebrze).

-> / V, 27.

Monopol — w ścisłym znaczeniu posiadanie przez pewną jednostkę gospodarczą lub państwo wyłącznych uprawnień do wykonywania określonych czynności gospodarczych, np. produkcji i obrotu niektórymi towarami.

->/, 891, 11, 785, IV, 85, 800-803.

Monoteizm (gr. mónos = jeden, theós = Bóg) — nauka rei. o istnieniu jednego osobowego Boga, charakterystyczna dla chrześcijaństwa, mozaizmu i islamu. -> I, 427, III, 1205.

Monotelecl — sekta z VII w., głosząca, że Chrystus ma tylko jedną wolę. Potępieni przez kościół, szybko upadli.

Monotyp — maszyna zecerska do składania mechanicznego czcionek, odlewająca pojedyncze litery.

Monreale — wł. m-to na Sycylii; biskupstwo ; katedra z XII w. 25 000 mieszk.

Monroe James, man’rou dżejmz — (1758 — 1831), piąty prezydent St. Zj. A. Pn. w 11. 1816—1825 (dwukrotnie). W orędziu do kongresu amer. z 2 grudnia 1823 r. zaprotestował przeciwko polityce interwencyjnej wielkich mocarstw europ, w sprawy amer. („Ameryka dla Amerykanów") i orzekł, że kontynenty amer. nie mogą być odtąd uważane za przedmiot kolonizacji ze strony państw europ. Jest to t. zw. doktryna M, stanowiąca później program polityki amer.

Monrovia mieszk.

Mons, mó — ośrodek belg. okręgu węglowego Borinage; przemysł. 28 000 mieszk.

Monsalwat — legendarna góra z śrdw. cyklu podań o królu Arturze, cel wypraw rycerskich. W zamku na szczycie góry znajdował się Św. Graal, czara z krwią Chrystusa.

Monseigneur, mósćnjor (fr.) — tytuł honorowy nadawany książętom, biskupom i góle osobom piastującym wysokie godności.

Qd Ludwika XIV — tytuł delfina.

Monstrancja — naczynie liturgiczne, służące do wystawiania Najświętszego Sakramentu.

Monsun, niekiedy muson — zmienny filT wiatr azjat., wiejący z oceanu na ląd i odwrotnie, zależnie od pory roku. j

->J, 458-460, 944.    J

Montagnards, les, mótanjar lć, członkowie stronnictwa „Góry" (La Montagne) w konwencie, najbardziej radykalnego odłamu jakobinów podczas rewolucji fr. Do M. należeli: Danton, Marat i Robespierre.

Montałgne Michel de, mótóń miszćl da — (1533 — 1592), pisarz-moralista fr., autor sceptycznych „Essais" („Szkiców"), tj. zbioru poglądów filozoficznych i pedagogicznych, opartych na introspekcji. Filozofia M. wywarła wpływ na pogląd na świat i pedagogikę XVII w. ,,Essais“, odznaczające się niezwykle piękną formą, zapoczątkowały nowy gat. literacki.

Montalembert Charles, mótalaber szarl — (1810—1870), fr. mąż stanu, publicysta, historyk. Głosił zasady demokratyczno-liberal-nego katolicyzmu, wolności religii i nauczania. Gorący przyjaciel Polaków.

Montana, mo:nta:na — stan amer. (St. Zj. A. Pn.), na wsch., obejmujący prerię, na zach. Góry Skaliste. Intensywna hodowla, zwł. owiec; bogate złoża mineralne (gł. miedź). 381 000 km², 2 396 000 mieszk., w tym 1000 Polaków. Stolica Helena.

Montania — wsch. część Peru w dorzeczu Amazonki, znana z chybionej powojennej próby kolonizacji rolniczej polskiej.

Montanizm — sekta chrześcij. zał. w II w. w Azji Mn. przez Montanusa z Frygii, poprzednio kapłana pogańskiego. Montaniści, potępieni w 11. 160—180 przez synody małoazjat., udali się do Rzymu, ale zostali także potępieni przez papieża Wiktora I. Sekta rozwinęła się w Afryce, gdzie przeszedł do niej Tertulian i gdzie trwała do VI w. M. głosił chiliazm, zakazywał powtórnego małżeństwa, przede wszystkim zaś głosił, że kto popełnił choćby raz po chrzcie ciężki grzech, temu zamknięta jest droga do pokuty i jedności z kościołem. .

Montaż

Mont Cenis, mó serii — przełęcz alpejska na granicy Francji i Włoch, 2098 m wys.

Montevideo — stolica i gł. port Urugwaju przy ujściu La Plata do Atlantyku. Uniw. Eksport mięsa, skór, zboża. 667 000 mieszk.

Montezuma

-> I, 125-126.

(ok. 1480-1520), przedostatni władca Meksyku od r. 1502. W r. 1519 wzięty do niewoli przez Corteza, zginął z ręki powstańców meksyk.

Mont Genóvre, mó żenówr — przełęcz al-

Mont Dore, mó dor — najwyższe, do 1886 m, wzniesienie Masywu Centralnego we Francji.

Obszar z licznymi klasycznymi zjawiskami wulkanicznymi (stożki, kratery, lawy itp.).

Monte Argentario, monte ardżentario —

dawniej przybrzeżna wyspa na zach. brzegu    pejska na granicy wł.-fr., 1854 m wys.

Włoch, dziś połączona z lądem dwiema mie-    I, 125.

rzejami.    Montgolfier, mógolfió, bracia — Joseph

Monte Carlo — m-to w księstwie Monaco;    Michel, żozef miszel — (1740—1810), me-

uzdrowisko; znany dom gry. 9000 mieszk.    chanik i fizyk, wynalazca spadochronu; Jac-

Monte-Gassino

góra w pd. Lacjum;    que Etienne, żak ćtien —    (1745 — 1799),

najstarszy klasztor św. Benedykta (z 529 r.).    architekt; wynalazcy pierwszego balonu na-

Montecatini

miejscowość lecznicza we    pełnionego ogrzanym powietrzem (w r. 1783).

Włoszech (prow. Lucca); źródła gorące alka- Montgomery, manfgumary — stolica amer. liczno-słone. 6000 mieszk.    stanu Alabama w obszarze murzyńskim; ry-

Montecucculi Raimondo, hr.

1680), wódz austr. i pisarz wojskowy. Odznaczył się w wojnie trzydziestoletniej, bijąc Szwedów na Śląsku w r. 1642; wspomagał w r. 1657 Jana Kazimierza przeciw Rakoczemu i Szwedom. Montelius Gustaf Oskar

(1609— nek bawełniany; 66 000 mieszk.

Montluc Jean, móliik ża — (1508—1579), biskup dyplomata, poseł fr. w Polsce; b. zręczny, przeprowadził wybór Henryka Walezego na króla polskiego.

(1843-1921), szw. archeolog; dążył do rozwinięcia i zastosowania metody typologicznej w prehistorii. ->IV, 386-388.

Montluęon, móliisó — fr. m-to przemysłowe u stóp Masywu Centralnego, w sąsiedztwie okręgu węglowego Commentry. 41 000 mieszk. Montmartre, mómartr — pn. dzielnica Pa-

Montemayór Jorga de — (ok. 1520—1561),    ryża na wzgórzu (127 m n. p. m.), z kościołem

poeta hiszp.; swoim utworem „Diana" zapocząt-    jezuickim Sacre Coeur. Siedziba licznych ka-

przedmieście Paryża. Na cmentarzu i w kościele grobowce polskie z okresu wielkiej emigracji.

Montparnasse, móparnas — środkowa dzielnica Paryża, na pd. brzegu Sekwany, ośrodek kolonii malarskiej, miejsce pobytu wielu cudzoziemców.

kował modny później w całej Europie romans baretów, lokali rozrywkowych itp. pasterski, na którym m. i. wzorował się Twar- Montmorency, mómoresi — dowski, pisząc „Nadobną Paskwalinę".

Montenegro -> Czarnogóra.

Monte Rosa — potężny alpejski masyw górski (drugi co do wys.) na granicy wł.-szwajc. ; sięga do 4638 m wys. (Szczyt Dufoura).

Mont Pelć, mó pćlć — wulkan na Martynice znany z katastrofalnego wybuchu 8 maja 1903 r., który zburzył miasto St. Pierre i zabił 30 000 jego mieszk. 1550 m wys.

Montpellier, mópćlić — m-to pd.-fr. Centrum kalwinizmu fr. w czasie reformacji; wiele zabytków śrdw.; uniw. 87 000 mieszk.

Montreal, montri’o:l — największe m-to Kanady i wielki port morski nad ujściem

Monterrey — uprzemysłowione (srebro, złoto, miedź) m-to pn. Meksyku (stan Nuevo León). 133 000 mieszk.

Montesąuieu Charles Louis de Sćcondat, de, móteskjó szarl lui da sćkóda da — (1689 —

1755), fr. myśliciel, przeciwnik absolutyzmu, twórca nowoczesnej teorji prawa konstytucyjnego, autor dzieła ,,L'e-sprit des lois" („Duch praw"), w którym przeprowadza tezę podziału władz na ustawodawczą, wykonawczą i sądową; napisał też ,,Lettres persanes" („Listy    Ottawy do Rzeki św. Wawrzyńca, w    prow.

perskie") — satyrę na stosunki fr. i i.    Quebec; dzieli się na stare m-to fr. i    nowo-

->• I, 18 — 19, II, 206, 841, III, 296, 1170, czesne m-to ang. Mniejszość ang. jest w mie-/ V, 1068.    ście warstwą panującą i bogatą. Dwa    uniw.

Montessori Maria — (* 1870), pedagogicz-    (kat. i protest.). Wywóz zboża, drzewa,    futer,

ka wł.; zorganizowała pracę w przedszkolach    819 000 mieszk., w tym 3000 Polaków,

na zasadach naukowych; głosiła zasadę kształ- Montreux, mótró — znana szwajc. stacja cenią zmysłów dzieci, wykorzystując ich na- klimatyczna nad Jeziorem Genewskim; zamek turalny pęd do samodzielnej pracy.    Chillon. 17 000 mieszk.

Mont Saint Michel, mó se miszel — ska-pozytor wł., jeden z największych dramatyków lista wyspa w Zatoce St. Mało ze słynnym muzycznych. Śmiała harmonia dysonansowa, opactwem benedyktynów z VIII w., jednym staranna i pomysłowa instrumentacja — zgod- z piękniejszych zabytków architektury gotyc-na z nastrojem akcji, melodyjny recytatyw; kiej we Francji.

twórca opery weneckiej. Opery: ,,L’Orfeo“, Montserrat, móserra, rzekomy Monsalwat „Arianna", i i.    śrdw. — góra w Katalonii koło Barcelony;

Monteyerdi Claudio — (1567—1643), kom-

łac.

dawna stolica królów lombardz-kich pod Mediolanem. Przemysł włókienniczy i maszynowy. Słynna katedra S. Maria in Strade z XIV w. 61 000 mieszk.

(1779-

Mops.

skiej, 111 000 mieszk. Morale, morał (fr.)

-+art. III. 687-694.

lewy dopływ Dunaju (ujście powyżej Bratysławy — wypływa z Gór Kładzlcich) i gł. rzeka Moraw, oddzielająca Karpaty od Masy Czeskiej, odwieczny szlak komunikacyjny z pn. na pd. 350 km dł. 26 000 km² dorzecza. Na prawym brzegu dolnej M. — Pole Morawskie, jedno z największych pobojowisk europ., pole bitew napoleońskich pod Aspern, Essling i Wagram. 2. — prawy dopływ Dunaju, gł. rzeka Serbii. 340 km dł.

1.

sekta (w Czechach

obniżenie m. Sude-

(1888), filolog-roma-

słynne opactwo benedyktyńskie, zał. w r. 880, z cudownym posągiem N. M. P., wg legendy dziełem św. Łukasza.

Montwiłł-Mirecki -> Mirecki.

Monumenta Poloniae Historica wydawnictwo źródeł do dziejów Polski śrdw., zapoczątkowane w r. 1864 przez A. J. Bielow-skiego. W r. 1878 wydawnictwo M. P. H. objęła P. A. U.; w r. 1936 ukazał się tom XIX wydawnictwa.

Monza

Moore George, 'mua, dżo:rdż — (1852 — 1933), poeta, powieściopisarz i essayista ang.; naturalista „Mikę Fletcher", później symboli-sta: „Flowers of Passion" („Kwiaty namiętności").

Moore Thomas, ’muer 'tomas 1852), poeta irl., autor poematu orientalnego „Lalla Rookh", zbioru „Irish Melodies“ („Melodie Irlandzkie", tłumaczenia polskie Odyńca) oraz satyr polit.

Mopek (Barbastella barbastellus Schreb.) — gat. nietoperzy z rodziny gładkonosych. Lata wysoko o zmierzchu. Zamieszkuje okolice lesiste i górzyste Europy, pn.

Afryki, środk. Azji; w Polsce^^’ ^ niezbyt liczny.    y    n

Mopsy — psy pokojowe nie- \    \l

co zbliżone do buldogów, wys. i jr 25 — 30 cm, o dość krępej bu- _ dowie, okrągłej głowie i krótkim pysku. Sierść krótka, maść czarna, szara, żółtawa lub płowa, na pysku zawsze czarna. Ogon zadarty i zakręcony.

Moraczewski Jędrzej — (* 1870), inżynier, działacz niepodległościowy (I Brygada Legionów) i polit. (P. P. S.). W 11. 1918-1919 premier pierwszego gabinetu Polski Niepodległej*; w 11. 1925—1929 dwukrotnie minister robót publicznych. W r. 1927 zorganizował Frakcję Rewolucyjną P. P. S. pod hasłem współpracy z rządem Marszałka Piłsudskiego. Prezes Związku Związków Zawodowych. (Z. Z. Z.).

Moradabad — m-to na Nizinie Hindostań-wartość moralna, duch wojska. Określenie spotykane w literaturze wojskowej.

Morales Luis— (ok. 1509 —1586), malarz hiszp. Pełne wyrazu realistyczne obrazy ołtarzowe.

Morał insanity, 'morał yn’s&nyty (ang.) — chorobliwy brak uczuć moralnych.

Moralitety — rodzaj widowisk grywanych w śrdw. (od XV w.), które miały na celu nauczanie moralności przez przedstawianie uper-sonifikowanych cnót i występków.

Moralność — duchowa postawa, wg. której człowiek kwalifikuje czyny jako dobre lub jako złe.

Morand Paul, mora pól — (* 1888), powie-ściopisarz i dyplomata fr., autor licznych interesujących powieści z życia powojennej Europy. „Lewis et Irłne", ,,L’ Europę Oalante" i i.

Moratorium (z łac. mora — zwłoka) — odroczenie : terminu zapłaty długów, rachunków, podatków, opuszczenia mieszkania. Może być skutkiem dwustronnej umowy, wyroku sądowego lub aktu ustawodawczego państwa np. w wypadku szczególnych trudności gospodarczych pewnej kategorii dłużników.

Morawa

Morawscy bracia

zw. czes. braćmi) powstała jako odłam tabo-rytów, będąca jednym z kierunków husytyz-mu o silnej domieszce wpływów waldensow-skich.

Morawska Brama

tami i Karpatami, tworzące ważne i stare przejście z dorzecza Dunaju do Odry i Wisły.

-* I, 1107.

Morawska Ostrawa, czes. Moravska Ostra-va — wielka osada górniczo-przemysłowa na granicy śląska i Moraw, nad rzeką Ostrawicą. Kopalnie węgla, przemysł metalurgiczny. 114 000 mieszk., łącznie zaś z organicznie z nią zrośniętą Polską (Śląską) Ostrawą i i. 160 000 mieszk., w czym wielu Polaków.

Morawski Eugeniusz — (* 1876), kompozytor zwł. poematów symfonicznych; ,, Vae victis“, ,,Fleurs du mol",(„Kwiaty zła"), „Don Quixote", „Ulalume", „Symfonia prometejska", balety „Świtezianka", „Miłość" i i.

IV, 257.

Morawski Franciszek — (1783 — 1861), poeta i żołnierz, uczestnik wypraw napoleońskich; minister wojny podczas powstania listopadowego (od 8 marca 1831 r.). Umiarkowany klasyk. Tłumacz Byrona. Bajkopisarz. Gł. dzieło: „Dworzec mojego dziadka" (1851), obrazek z życia szlachty w okres.e rozbiorów.

Morawski Józef nista; prace z starszej literatury fr.

Morawski Kazimierz — (1852—1925), filolog i historyk kultury, badacz i entuzjasta kultury antycznej („Historia literatury rzymskiej", „Rzym, portrety i szkice" i i.), tłumacz Sofoklesa; świetny znawca polskiego humanizmu. „Historia Uniw. Jagiellońskiego" i i.

Morawski Marian x. — (1845—1901), jezuita, filozof, prof. Uniw. Jagiellońskiego. Liczne pi-

(1802-1853), pa-

zwarte

państwo wielkomorawskie utworzone z M., Czech, Słowaczyzny i ziemi Wiślan; rozpada się w końcu IX i pocz. X w. W 11. ok. 1000 — 1029 M. są pod władzą Bolesława Chrobrego, po czym dostają się w ręce czes.; w r. 1526 — austr. Po wielkiej wojnie weszły w skład Czechosłowacji.

Morcinek Gustaw

chodnik", nowele „Serce za ta-

plemiona

wsch.-fiń. zamieszkałe nad środk. Wołgą. Średniego wzrostu, o mocnej budowie, ciemnych oczach i włosach, wystających kościach policzkowych i żółtawej cerze. Ok. półtora miliona głów. Trudnią się rolnictwem. Silnie rozwinięty kult zmarłych i przodków. Są m. nimi i chrześcijanie obrządku wsch.

-»■ J F, 1551.

Morę Sir Thomas św., mo:r so:r ’tomas, łac. Morus

gałąź nauk przyrodniczych

hent

małżeń-

sma: „Wieczory nad Lemanem", „Celowość w naturze", „Filozofia i jej zadania" i i.

Morawski Stanisław miętnikarz; obrazki z życia szlachty lit. i sylwetki wybitniejszych osobistości z jego czasów: „Kilka lat młodości mojej w Wilnie" i i.

Morawski Zdzisław — (1859—1928), pisarz, historyk literatury i kultury wł. Napisał: ,,Sacco di Roma", „Z odrodzenia wł.“ i i.

Morawy, czes. Morava — ziemia czechosł., m. Masą Czeską a Karpatami tworząca dziś wraz ze Śląskiem jednostkę administracyjną. Kraj rolniczy i hodowlany, gleba żyzna i wydajna (pszenica, len, sady i ogrody warzywne). Bogate płody kopalne (żelazo, węgiel). Ożywiony przemysł (żelazny, włókienniczy). Ludność czes., na peryferii kraju skupienia niem. Wraz ze Śląskiem 27 000 lcm², 3 565 000 mieszk. Stolica — Berno. — W IX w.

->/, 1106, 1107, IV, 278. (* 1891), powieścio-pisarz i nowelista. Tłem utworów M. (powieść „Wyrąbany

mą", „Chleb na kamieniu" i i.) są dzieje historyczne i życie codzienne Górnego Śląska.

Morderstwo — przestępstwo polegające na umyślnym pozbawieniu życia człowieka w okolicznościach wyjątkowo obciążających. (-> Zabójstwo).

Mordwini zw. też Mordwa

(1478—1535), humanista ang., lord kanclerz w 11. 1529—1532, ścięty za nie uznanie supremacji kościelnej Henryka VIII. Napisał powieść ,,Utopia" przedstawiająca idealne państwo o ustroju opartym na zasadach wolności, sprawiedliwości i wspólności dóbr. Kanonizowany w r. 1935.

-*///, 894, IV, 1327.

Moreau Gustave, moró giistaw — (1826—

1898), malarz fr., przedstawiciel sztuki symbolicznej. Tematy obrazów czerpał głównie z mitologii.

Moreau Jean Yictor, moró ża wiktor — (1763 — 1813), generał fr. W r. 1800, dowodząc armią naddunajską, odniósł walne zwycięstwo nad Austriakami. W r. 1804 oskarżony o spisek i wygnany; śmiertelnie ranny w bitwie pod Dreznem, gdzie walczył po stronie ros.

Morela (Prunua armeniaca) — drzewo z rodzaju śliw, często u nas hodowane, zwł. na ciepłym Podolu dla jadalnych owoców, kulistych, drobno omszonych, zielonawo-białych lub po-marańczowo-żółtych; pochodzi z pd.-zach. Azji.

Morena — materiał skalny, niesiony przez lodowce i lądolód i składany w formie przede wszystkim usypisk na bokach, czole i dnie lodowca. M. są najważniejszym dokumentem epoki lodowej. -> II, 595, III, 400, 1535, 1536.

Moresnet, morćsnć — przed wojną obszar neutralny m. Belgią a Niemcami, po wojnie oddany Belgii, 350 ha.

Morfeusz — w mitologii gr. bóg snu, syn Nocy. Wyobrażany w makówką, z której sypie ziarna maku.

Morfina — alkaloid; znajduje się w soku mlecznym niedojrzałych makówek. Trudno rozpuszczalne w wodzie kryształki o gorzkim smaku. Stosuje się w lecznictwie jako środek uśmierzający bóle. Silna trucizna i narkotyk.

Morfinizm (morphinismus) — przewlekłe zatrucie morfiną, powstające przy długotrwałym, nałogowym jej używaniu. M. powoduje cały szereg ciężkich zaburzeń fizycznych i psychicznych.

Morfologia (z gr. morphó = kształt i 16-gos — słowo) obejmująca naukę o formach zewnętrznych organizmów żywych oraz o budowie ich części składowych, tj. narządów czyli organów. -*■ art. III, 695-702] I, 781, IV, 1098. W geografii — część geografii fizycznej, nauka o formach pow. ziemi i ich powstaniu. -> II, 551. W gramatyce — nauka o formach i kształtach wyrazów. (-> Gramatyka).

Morga, mórg — dawniej powszechnie używana w Polsce, w Niemczech i Niderlandach miara pow. gruntu = 0,559 872 ha, po wprowadzeniu miar metrycznych zastąpiona przez hektar.

Morgagni Giovanni Battista, morgani dżio-wani, batista — (1682—1771), lekarz wł., anatom, twórca anatomii patologicznej. -v I, 980.

Morgan John Pierpont, ’morgon dżon ’piarpont' — (* 1867), finansista amer. Od r. 1913 naczelny dyrektor firmy M., prezes zal. przez jego ojca, Johna Pierponta. (1837 —

1913) w 1900 r. trustu stalowego United States Steel Corporation. Podczas wielkiej wojny gł. bankier państw koalicyjnych; po wojnie brał udział w finansowaniu planu Davesa.

Morgan Thomas Hunt, mo:rgan tomas (* 1866), biolog amer., laureat nagrody Nobla w r. 1934 za prace nad materialnym podłożem zjawisk dziedziczności.

Morganatyczne małżeństwo stwo zawarte przez mężczyznę należącego do rodziny panującej z kobietą tzw. niższego rodu. Morganatyczna małżonka ani jej dzieci nie

sekta amer. zał. w r. 1840

(*    1865), geolog;

Mors.

zespół

rem

posiadają praw spadkowych. M. M. zawarł np. król Stanisław August Poniatowski z Elżbietą Grabowską.

Morgerstern Christian — (1871 — 1914), liryk niem.; sławny zbiór satyrycznych i groteskowych , ,Oalgenliedef" („Pieśni szubieniczne").

Morges, morż — m-to szwajc. nad Jeziorem Genewskim w kantonie Vaud; miejsce zamieszkania Paderewskiego. 5 000 mieszk.

M6rike Edward — (1804— 1875), największy poeta Szwabów, autor subtelnych liryk o niezwykłym odczuciu przyrody. Powieść przedstawiająca rozwój duchowy artysty ,,Maler Nolłen“ („Malarz Nolten", 1832), znana nowela ,,Mozart auf der Reiae nach Prag" („Mozart w podróży do Pragi") i i.

Morka — wiatr pn. wiejący od morza.

Mormon (Fratercula arctica L.) — gat. ptaków z rodziny alk, należących do rzędu mewo-watych. Zamieszkuje morza arktyczne, lata nisko nad falami, nurkuje do 60 m w głąb.

Mormoni

przez Józefa Smitha (f 1844). M. nazywają siebie „świętymi dnia ostatniego"; nauka ich jest silnie zabarwiona panteizmem i chiliazmem, uznają wielożeństwo. Prześladowani we wsch. Ameryce, udali się na zach. i założyli tam stan Utah, zaprowadzając rządy teokratyczne. Liczą w Ameryce i Europie ok. 750 000 członków.

Morning Post, The, ’mo:PnyN poust #e — najstarszy dziennik londyński, powstały w r. 1772. Reprezentował kierunek konserwatywny. W r. 1937 połączony z „Daily Chronicie".

Morocz — prawy dopływ Słuczy pn.; tworzy część granicy polsko-sow. 125 km dł.

Morowa zaraza, mór, morowe powietrze (\peatia) — obecnie: dżuma; w śrdw.: każda ciężka choroba zakaźna, występująca nagminnie i powodująca znaczną śmiertelność.

Morozewicz Józef studia na Nowej Ziemi i Wyspach Komandorskich.

Morris William, 'morys' uyljam — (1834 — 1896), ang. poeta i malarz, jeden z pierwszych prerafaelitów. Poematy M. opierają się na mitach i podaniach klasycznych i skandynawskich.

-► 1, 668, IV, 1326.

Mors (Rosmarus rosmarus L.) — gat. ssaka z rzędu pletwonogich. Ciało ciężkie, wagi do 1000 kg, dł. do 4,5 m. Skóra naga, w czasie lata porasta krótką sierścią. M. żyje w morzach podbiegunowych pn., żywi się skorupiakami, mię*_¥._S czakami itp. Tępiony dla mię-sa, skóry i kłów.

Morse Samuel, mo:rs ’sa.-mjual - (1791-1872), artysta malarz amer., wynalazca (w 11. 1832—1844) telegrafu i alfabetu używanego w sygnalizacji ręcznej, optycznej, akustycznej i elektrycznej, którego litery składają się z układu kropek i kresek.

Morska choroba (naupathia) objawów występujących często u osób odbywających podróż morską, a także (rzadziej) samolotem, koleją, samochodem: zawroty głowy, nudności, wymioty, apatia. Wg niektórych badaczów przyczyną M. Ch. jest naruszenie znajdującego się w uchu organu zmysłu równowagi spowodowane kołysaniem się okrętu itd. W występowaniu M. Ch. dużą rolę odgrywa wrażliwość indywidualna.

Morska krowa (Hydrodamalia gigaa Zimm.) — ssak z rzędu syren (Sirenia). Dł. ciała 8 m. Żyła niegdyś w Morzu Lodowatym Pn., obecnie wytępiona.

Morska świnka (Cavia) — rodzaj gryzoni z rodziny morskich świnek (Cariidue). Przedstawicielem jest dziki gat. Cavia cuileri Benn. zamieszkujący Amerykę Pd. Żyje na brzegach wilgotnych lasów i w zaroślach, żywi się pokarmem roślinnym. Od tego gat. pochodzi gat. udomowiony (Cavia porcellua L.), hodowany od najdawniejszych czasów przez Indian. Obecnie hodowla M. Ś. rozpowszechniona jest w całym świecie gł. dla celów naukowo-eksperymental-nych i lekarskich.

Morska trawka, turzyca drżączkowa (Ca-rex brizoides) — gat. turzycy, występujący dość pospolicie w cienistych lasach.

Morskie Oko, dawniej zw. Rybim Jezio-malowniczy staw tatrzański o pow. 33 ha, głęb. 51 m, 1393 m n. p. m. Połączony z Zakopanem szosą dł. 31 km.

-v IV, 119, 1534.

Morski konik (Hippocampus guttulatus Cuv.) — ryba z rodziny Syngnathidae; żyje w morzach podzwrotnikowych i umiarkowanych. Głowa osadzona pod kątem w stosunku do tułowia, przypomina głowę konia. Ogon chwytny umożliwia rybie życie wśród wodorostów. Samce posiadają kieszeń pod brzuchem, w której pielęgnują potomstwo. Długość do kilkunastu centymetrów. Szereg gat.

Morski wilk (Anarrhicaa lupua L.) — ryba morska z rodziny Bleniidae; występuje w Morzu Niemieckim, u wybrzeży europ, od Morza Lodowatego Pn. po brzegi Francji. Znany również w Atlantyku u brzegów pn.-amer. W Bałtyku rzadki. Ubarwienie ciemno-szare, lub czarno-brunatne z ciemnymi prążkami. Dł. do 120 cm.

Morski zając (Cyclopterus lumpua L.), łasza-ryba morska z rodziny Cyclopteridae; występuje w Bałtyku, Morzu Niemieckim, u wybrzeży europ, i pn.-amer., w Atlantyku oraz w Morzu Białym. Ubarwienie ciemno-szare, od spodu białawe. Dł. do 60 cm.

Morszczyn (Fucus ceaiculosus) — glon morski klasy brunatnie; plechy dość duże, ciemno-brunatnawe, wstęgowate, rozgałęziające się widełkowato, dolną częścią przyczepione do dna morskiego; na gałązkach znajdują się pę-

cherzyki pławne; występuje u nas w Bałtyku ; otrzymuje się z niego jod.

Morsztyn Andrzej skarbi w. koronny, poeta. Dworzanin Władysława IV i Jana Kazimierza, ulubieniec Marii Ludwiki, przywódca stronnictwa fr. w Polsce; oskarżony o zdradę stanu, zbiegł do Francji. M. jest gł. przedstawicielem baroku w poezji polskiej. Krótkie liryki odznaczają się wykwintną. formą (wpływ Mariniego), w zbiorkach : „Kanikuła", „Lutnia". Tłumaczył „Cyda" Corneille’a.

578-579.

Morsztyn Hieronim — (1586 — 1623), poeta barokowy; pisał pod wpływem wł. frywolne erotyki i powieści poetyckie; najbardziej znana „Historia ucieszna o zacnej królewnie Banialuce".

Morsztyn Zbigniew — (1625—1685), żołnierz i poeta, arianin, zmarły na wygnaniu, autor rzewnej elegii o wygnaniu arian z Polski („Pieśń o ucisku", 1671); zostawił w rękopisie zbiór ciekawych liryków obozowych.

-* I, 313, I V, 226.

Morszyn — uzdrowisko w pwt. stryjskim; źródła gorzkie i słone. 500 mieszk. Morszyń-ska sól ze źródeł M. zawiera gł. siarczan sodu i magnezu i chlorek sodu ; stosowana w chorobach żołądka.

Morświn [Phocaena gat.

ssaków z rodziny delfinów, rzędu waleni. Żyje gromadnie w morzach półkuli pn.; często spotykany w Bałtyku. Żywi się rybami; tępiony przez rybaków.

Mortier Eduard Adolphe, ks. Treviso, mortjć óduar adolf — (1768—1835), marszałek Francji. Pocz. oficer wojska rewolucyjnego, później generał napoleoński. W 11. 1813—14 jako dowódca gwardii bronił Paryża.

Morus Thomas -> Marę Thomas.

drzewo liściaste, pokrewne pokrzywowatym, często sadzone w ogrodach ; liście M. białej stanowią pokarm dla jedwabników; pochodzi z Chin i ok. XII w. została sprowadzona do obszarów śródziemnomorskich.

Morze — powłoka wodna nieregularnie rozmieszczona i zajmująca przeszło % pow. ziemi.

-+art. III, 702-723; III, 251.

Moseley Henry Gwyn Jeffreys, mouzly 'henry guyn 'dżofryz — (1887—1915), fizyk ang. Zginął podczas wielkiej wojny. Odkrył prostą zależność m. położeniem pierwiastka w układzie periodycznym (l. porz.) a budowy jego widma roentgenowskiego.

Moselle -*■ Mozela.

(1613-1693), pod-

phocaena L.)

Morwa (Morus)

Morświn.

II, 1060.

Mosiądz — stop miedzi (60 — 80%) z cynkiem (20 — 34%), czasem z domieszkami cyny i ołowiu. Metal żółtej barwy, dający się dobrze odlewać.

-> 572, III, 583.

Moskiewski Kanał — łączy górną Wołgę z rzeką Moskwą pod m-tem Moskwą; 128 km dług.

Moskitów (Miskitów) Wybrzeże — wsch. brzeg Nikaragui; w XIX w. istniało tu efemeryczne państwo tej nazwy.

Moskity — dotkliwie kłujący gat. komarów, żyjący w klimacie gorącym.

Moskwa — stolica Z. S. R. R. nad rzeką tej nazwy, największe m-to sow. i gł. ośrodek kulturalny, przemysłowy i handlowy państwa; pierwszorzędny węzeł kolejowy. M. powstała zaledwie w połowie XII w. Pod koniec XIII w. stała się M. siedzibą książąt, a następnie carów Rusi; równolegle w tyrn szedł żywy rozwój m-ta spotęgowany w XIX w. powstaniem przemysłu fabrycznego (zwł. tkackiego i skórzanego) i klasy robotniczej. Ludność zbliża się obecnie do 4 mil. głów (3 663 000 w r. 1933). Siedzibą rządu jest najstarsza dzielnica m-ta, „Wawel" ros., Kreml. Najstarszą budowlą jest cerkiew Spasa na Boru z 1330 r. Na Placu Czerwonym mauzoleum Lenina. Dwa uniw., politechnika; opera; konserwatorium; liczne cerkwie i klasztory, przez władze sow. poprzerabiane przeważnie na muzea, kina itd.

-» I, 743, 744, III, 504, IV, 214, 215, 265, 266, 1183, 1559-1562, 1575. 1576.

Moskwa — lewy dopływ Oki; wypływa z Płyty Rosyjskiej, od nj-ta M. żeglowna. 500 km dł.

m-ta

Mosley, sir Oswald, 'mozly sar ’ozuald — (* 1896), polityk ang. ; w r. 1933 organizował bez powodzenia ang. ruch faszystowski, wg wzoru wł. (czarne koszule).

Mosse Rudolf

(1867-1920), założyciel wielkiego niem. instytutu wydawniczego pod firmą „Rudolf Mosse" ; własne drukarnie, biura ogłoszeń, liczne wydawnictwa (m. i. „Berli-ner Tageblatt"). Po przewrocie narodowo-socja-istycznym ostało się z przedsiębiorstwa M. jedynie — w bardzo zmniejszonych rozmiarach — biuro ogłoszeń z siedzibą w Bazylei.

Mostar — m-to w Jugosławii nad Neretwą, dawna stolica Hercegowiny. Liczne meczety. Uprawa owoców, wina, tytoniu. 20 000 mieszk.

Mostek (sternum) — u kręgowców płaska kość, łącząca żebra od przodu i stanowiąca środk. część przedniej ściany klatki piersiowej.

Most mózgu, most Varola (pons cerebri) — wałowaty odcinek podstawy mózgu, łączący t. zw. konary mózgu z rdzeniem przedłużonym.

Mostowska Anna

(1760-1833), powieściopisarka. Uprawiała, pierwsza w Polsce, t. zw. „romans grozy", naśladując sensacyjną powieść ang. z końca XVIII w.

Mostowski Tadeusz — (1766—1842), prawnik, mąż stanu, znakomity mówca. Minister spraw wewnętrznych Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Popierał rozwój przemysłu i handlu; dbał o piśmiennictwo.

świat i Życie. — V.

41

(1854-1925),

(1878-1918), puł-

(* 1881), historyk.

„Wilno i Warszawa w „Dziadach" Mickiewicza" ; „Pod znakiem Orła i Pogoni, szkice historyczne"; „Z filareckiego świata" i i.

Mościcki Ignacy — (* 1867), trzeci prezydent, Rzpltej, działacz wolnościowy, chemik-wynalazca. Prześladowany przez Rosjan za działalność patriotyczną, emigrował w r. 1892 do Londynu, gdzie zaprzyjaźnił się i współpracował z Józefem Piłsudskim. W r. 1897 został asystentem przy katedrze fizyki we Fryburgu ; w Szwajcarii pozostawał 15 lat, dokonywując szeregu wynalazków oraz kierując przedsiębiorstwami nomiczniejsze od parowych, stworzonymi dla ich eksploatacji. Powołany w r.

1912 na katedrę chemii fizycznej i elektrochemii technicznej w Politechnice Lwowskiej,

szkoc. osada węgiel, metalurgia;

Motoryzacja

Mosty — konstrukcje służące do przeprowadzenia arterii komunikacyjnej (drogi, linii kolejowej i i.) nad przeszkodą (rzeką, wąwozem itd.). -*> art. III, 723—737. M. wojenne, połowę — tymczasowe, budowane dla doraźnych celów przez wojsko (gł. saperów) na podstawach stałych (kozłach, palach wbijanych w dno) lub pływających (pontonach, łodziach, tratwach).

. Mosty Wielkie — m-to w pwt. żółkiewskim; szkoła policyjna. 4000 mieszk.

Mosul — m-to w pn. Iraku nad Tygrysem; odegrało w śrdw. dużą rolę w handlu z Indiami. W okolicy złoża ropy naftowej. 60 000 mieszk.

-> I, 255, 268.

Moszcz -»■ Wino.

Moszenki (Colutea) — krzewy z rodziny motylkowatych; 10 gat. występuje w pd. Europie i Azji; M. pd. o kwiatach jasno-żółtych i M. wsch. o kwiatach pomarańczowo-brunat-nych — krzewy sadzone w parkach.

Moszkowskl Maurycy wirtuoz-pianista i kompozytor, z pochodzenia żyd polski. Działał gł. w Paryżu. Salonowe miniatury na fortepian, etiudy, popularne tańce hiszp. i i.

Moszyński Kazimierz — (* 1887), etnograf. „Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian", „Kultura ludowa Słowian" i i.

Mościce — osada fabryczna pod Tarnowem, powstała obok uruchomionej w 1929 r. wielkiej fabryki syntetycznych związków azotowych. Fabryka wytwarza z azotu powietrza i wodoru (z gazu wodnego) amoniak i przez utlenienie go kwas azotowy. Posiada również dział związków chloru. Nazwana M. na cześć Prezydenta Mościckiego. 3000 mieszk.

-»• II, 1164, IV, 190, 804.

Mościcki Bolesław kownik; pocz. w wojsku ros.; w r. 1917 dowódca Polskiego Pułku Ułanów wcielonego później do I Polskiego Korpusu Wsch. gen. Dowbór-Mu-śnickiego; 24 lipca 1917 r. dowodził w pamiętnej bitwie pod Krechowcami z wojskami niem. Zginął, przedzierając się przez Białoruś, jako delegat I Korpusu do Rady Regencyjnej.

Mościcki Henryk stworzył spółkę „Metan" dla prac naukowo-badawczych, któr: przekształciła się w r. 1922 w Instytut Badawczy Chemiczny. W Polsce niepodległej powierzono M. przejęcie i uruchomienie Fabryki Związków Azotowych w Chorzowie. Zadanie to wypełnił M. w nadzwyczaj trudnych warunkach, bez spalonych przez Niemców planów, w rekordowo krótkim czasie, wprowadzając przy tym ulepszenia (nowy typ pieców karbidowych), podnoszące znakomicie wydajność i rentowność fabryki. 1 czerwca 1920 r. został obrany na Prezydenta Rzpltej. Już jako Prezydent realizuje M. projekt nowej fabryki syntetycznych związków azotowych pod Tarnowem. Miejscowość, gdzie stanęła fabryka, nazwano Mościcami. W r. 1933 nastąpił ponowny obiór M. na Prezydenta Rzpltej. M. jest autorem licznych prac naukowych; wśród jego wynalazków i ulepszeń najważniejsze są: metoda otrzymywania syntetycznego kwasu azotowego oraz związków cyjanowych z azotu powietrza w piecach elektrycznych o wirującym płomieniu; metoda rozdzielania emulsyj ropnych; nowa metoda destylacji ropy naftowej; metoda otrzymywania gazoliny przez adsorpcję z gazów ziemnych; urządzenia do oczyszczania i jonizacji powietrza, pozwalające wytwarzać w lokalach zamkniętych warunki atmosferyczne zbliżone do górskich i wiele innych.

-* II, 603, 1163, IV, 272, 846.

Mościska — m-to pwt. w woj. lwowskim; silne skupienia ludności polskiej w okolicy. 5000 mieszk.

Motała — m-to szw. nad Jez. Wetter ze znaną radiostacją. 6000 mieszk.

Motet (wł. moteitó) — rei. utwór chóralny o luźnej formie, w którym każda część tekstu, najczęściej zaczerpniętego z Biblii, otrzymuje nowe muzyczne motywy w wielogłosowym opracowaniu. Rozwijał się począwszy od XII w. Najdoskonalsze M. stworzył J. S. Bach.

-*IV, 253.

Motherwell, ’me#arael górniczo - przemysłowa:

65 000 mieszk.

Motława — lewy dopływ Wisły; tworzy przy ujściu stary port w Gdańsku. 45 km dł.

Motocykl — pojazd mechaniczny na dwóch kołach, napędzany małym silnikiem spalinowym jedno lub dwucylindrowym, często połączony z wózkiem bocznym (przyczepką).

Motor -> Silnik. -+art. „Silniki", IV, 753— 774; IV, 710.

Motorowe statki (okręty) — statki (okręty), (skrót M/S = ang. motor ship), poruszane silnikami spalinowymi, zwykle wielkimi silnikami Diesla na ropę naftową lub oleje ciężkie. Eko-

-> III, 1130. zastąpienie siły ludzkiej i zwierzęcej w przemyśle, rolnictwie, komunikacji i wojsku siłą mechaniczną, zwł. silników

rodzina

najwyższy

Mount Whitney, maunt ’„ytny — najwyższy szczyt St. Zj. A. Pn. w górach Sierra Ne-vada, 4394 m wys.

Mount Wilson, maunt J^jylsn

->IV, 1377. — 1. — technika wykonywania drobnych różnokolorowych kawałków szkła, kamienia itd. ułożonych na zaprawie spajającej. Uprawiana gł. w sztuce Wschodu. 2.

Mozaika obrazów z

przedmiot tą techniką wykonańy, np. słynne M. w kościele św. Marka (Wenecja).

Mozaizm

Ścienna mozaika bizantyjska z XII w.

Mozambik — 1. — urzędowo: Portug. Afryka Wsch.; nadbrzeżny niezdrowy skrawek ziemi, pozostały Portugalii po zdobyczach z epoki odkryć. Ludność — Murzyni Bantu,

spalinowych. -* art. ,.Samochód i motoryzacja", IV, 707-725; III, 11, 818, 819,

Motta Giuseppe — (* 1871), szwajc. polityk, Wioch z pochodzenia. Czterokrotny prezydent republiki szwajc. (w 11. 1915, 1920, 1927 i 1932).

Motyka — narzędzie służące do spulchniania wierzchniej warstwy ziemi m. roślinami, obsypywania roślin ziemią, sadzenia i wykopywania ziemniaków, niszczenia chwastów. Składa się z płaskiej grubej blachy żelaznej różnych kształtów, osadzonej pod kątem zbliżonym do prostego na drewnianej rękojeści.

Motyle, łuskoskrzydłe ( Lepidoptera) — rząd owadów o narządach gębowych przekształconych w ssawkę do wysysania nektaru kwiatowego. Dwie pary skrzydeł błoniastych, pokrytych barwnymi łuskami. Rozwój zupełny, larwy typu gąsienicy, roślinożerne. Dzielą się na nocne i dzienne.

Mótylica (Galleria melonella L.)    — gat.

motyla z rodziny omacnicówek. Gąsienice wyrządzają szkody w pasiekach, zżerając wosk i czerw pszczeli oraz pokrywając plastry przędzą.

Mótylica wątrobowa (Fasciola hepalica L.) — gat. przywry pasożytującej w przewodach żółciowych ssaków, rzadziej człowieka. Rozwój bardzo złożony. Pasożyty te, żywiąc się krwią, powodują nieraz śmierć zwierzęcia.

Motylkowate (Papilionaceae) roślin dwuliściennych; obejmuje liczne gat. roślin zielnych i drzewiastych występujących prawie na całej kuli ziemskiej; kwiaty wolnopłat-kowe, barwne, obupłciowe, grzbieciste; 5 działek kielicha, 5 płatków, 10 pręcików i 1 słupek górny. Owoc — strąk; w korzeniach prawie zawsze rozwijają się bakterie, przyswajające azot; liczne rośliny uprawiane dla jadalnych liścieni w nasionach (groch, fasola); również pastewne, nawozowe i ozdobne.

->///, 1172-1173.

Motyw — w literaturze abstrakcyjny pierwiastek treści utworu, poruszający jej akcję, np. M. Wallenroda, czyli zdrajcy z szlachetnych pobudek. Mówimy o M. i w sztukach plastycznych, określając tym mianem sposób ujęcia pewnego fragmentu rzeczywistości, np. pięknego kwiatu na tle dzikiej przyrody; M. — w muzyce: najmniejsza grupa dźwięków, która może stanowić cząstkę melodii albo najmniejsza cząstka kompozycji, która posiada już pewien sens muzyczny.

Motyw przewodni (niem. Leitmotiv) — temat muzyczny, snujący się przez utwór muzyczny w związku z tym, że pewna postać, sytuacja lub idea łączy się w danej kompozycji ze stałym motywem muzycznym. Wprowadzony do muzyki symfonicznej przez Berlioza, po mistrzowsku stosowany przez R. Wagnera; np. motyw Siegfrieda w „Nibelungach".

Mount Cook, maunt kuk szczyt Alp nowozelandzkich na wyspie pd.; 4203 m wys.

Mount Logan, maunt 'logan — najwyższy szczyt grupy górskiej św. Eliasza na granicy Alaski i Kanady, 5955 m wys.

Mount, maunt, Pułaski — osada w amer. stanie Illinois (St. Zj. A. Pn.). 2000 mieszk.

Mount Vernon, maunt ’wa:rnan — wiejska posiadłość Jerzego Washingtona na pd. zach. od m-ta Washington; miejsce zgonu Washingtona.

szczyt

w pobliżu Los Angeles w Kalifornii; znane obserwatorium astronomiczne. 1754 m wys.

Moustier (le), mustjć (la) — miejscowość w dolinie Wezery, dep. Dordogne (Francja). Odkryto tu w jaskini kilka warstw zabytków ze starszej epoki kamienia. Mustierski okres).

Mowa — utwór, przeznaczony do wygła-szenia na zebraniach publicznych, zazwyczaj związany z aktualnymi wydarzeniami. Teoria t. zw. krasomówstwa czyli sztuki układania i wygłaszania M. rozwinęła się u strż. Greków i Rzymian, jako nauka retoryki i dykcji. Kult

M. kwitnął w dawnej Polsce wśród szlachty.

-* I, 1135-1136, IV. 1180.

Moza, fr. Meuse, mez, hol. Maas — rzeka, wypływa we wsch. Francji, przekracza silnie uprzemysłowiony obszar pn.-wsch. Francji i Belgii i na nizinie wpada kilkoma ramionami w delcie Renu do Morza Niemieckiego. 800 km dł., w tym 570 km żeglownych, 60 000 km* dorzecza.

->///, 461. treść religii mojżeszowej; w węższym znaczeniu — całokształt przepisów rei. Tory (pięcioksięgu Mojżesza) i związanych z nią treścią innych miejsc w Biblii. M. jest osnową judaizmu, który w dalszym rozwoju dokonał w M. wielu przeobrażeń, niesłusznie więc utożsamia się judaizm obecny z M.

->///, 1205.

Mozambicki Kanał — kanał oddzielający Madagaskar od Afryki. Płynie nim ciepły Prąd Mozambicki.

-► III, 941, 942.

Mozyrz

we-

1. — w szerszym znaczeniu przekazywanie treści wewnętrznej lub objawianie uczuć za pomocą języka, gestów, znaków itd. 2. — w węższym znaczeniu wypowiadanie się za pomocą znaków głosowych. -> art. „Głoska", II, 603-612; „Język", II, 1075-1080.

Mózg, mózgowie (cerebrum, encephalon) — gł. część ośrodkowego układu nerwowego u zwierząt kręgowych i człowieka, mieszcząca

Mózg ludzki. I. — widziany z boku : pc — płat czołowy, pcm — płat ciemieniowy, pp — płat potyliczny, ps — płat skroniowy, zm — zakręty mózgowe, r — rowki, mV — most Varola, rp — rdzeń przedłużony, rJfc—rdzeń kręgowy, mi

'rli

móżdżek.

mieszańcy portug.-murz. oraz najemni robotnicy plantacyjni hinduscy i Arabowie. Gospodarcze znaczenie kolonii nikłe; rządzi tu właściwie silnie zaangażowany kapitał ang. Skarby naturalne nie wyzyskane, eksport ogranicza się do artykułów plantacyjnych z cukrem i kukurydzą na czele. 771 000 km², 4 006 000 mieszk., w tym 23 000 białych. Stolica Lourenęo Marąues; 2. — dawna stolica M., dziś podupadła. 7000 mieszk.

Mozarabowie (z ar. mustariba — niewłaściwi Arabowie) — nazwa nadawana chrześcijanom w Hiszpanii, którzy za czasów panowania Maurów przyjęli wprawdzie język i kulturę ar., zachowali jednak swoją starą liturgię.

Mozart Wolfgang Amadeus — (1756—1791), kompozytor niem. * w Salzburgu, jeden z najgenialniejszych kompozytorów wszystkich czasów. Muzykę jego cechuje niesłychane poczucie doskonałości form i piękności linii melodyjnej. Stylistycznie zaczął od konwencjonalnie towarzyskiego późnego baroku i od subtelnych małych form rokoka; przeszedł następnie okres „Sturm und Drang" i doszedł w twórczości do najczystszej klasyki. 40 symfonij, 25 koncertów fortepianowych, 8 skrzypcowych i i., 31 serenad itp; kwintety i kwartety smyczkowe, sonaty skrzypcowe i fortepianowe; Requiem, 15 mszy, kantaty itd. Opery: ,,Die Entfilhrung aut dem Serail" („Uprowadzenie z Seraju"), ,,Le nozze di Figaro" („Wesele Figara"), „Don Oiovanni“ („Don Juan"), ,,Zauberflóte" („Flet zaczarowany ) i i.

Mozela, fr. Moselle, mozół, niem. Mosel — lewy dopływ Renu z Wogezów pd., uchodzi pod Koblencją, 515 km dł., z czego 345 km żeglownych. 28 000 km² dorzecza.

Mozga (Phalaris) — rodzaj roślin z rodziny traw; występują gł. w obszarach śródziemnomorskich ; u nas w rowach, na moczarach rośnie pospolicie M. trzcinowata.

gł. m-to białorus. Polesia na wys. prawym brzegu Prypeci. 10 000 mieszk.

Moździerz — naczynie do rozcierania sub-stancyj na drobny proszek. W laboratoriach i aptekach najczęściej w postaci miseczek wnątrz matowych, różnej wielkości, z grubo-ściennej porcelany, z porcelanowymi tłuczkami; do specjalnie twardych substancyj (np. minerałów) stosuje się M. agatowe. W gospodarstwie domowym używa się M. mosiężnych.

Moździerz — ciężkie działo o cechach zbliżonych do haubicy, jednak posiadające krótszą lufę i b. stromy tor pocisku. -* I, 339, 343, IV, 1217. M. piechoty — broń towarzysząca piechoty, strzelająca torem stromym na odległość do 3000 m pociskami o dużej sile rażenia (granaty) i pociskami specjalnymi (dymnymi itp.). -► IV, 1220. M. ratunkowy — działo umieszczane na statkach i okrętach ; wyrzuca rakietę z liną do ratowania tonących.

Możajsk — m-to ros. nad górną Moskwą. 5000 mieszk. W pobliżu pobojowisko z r. 1812 — Borodino.

Możnowładztwo — magnaci, arystokracja. W Polsce śrdw. drugi stan po duchowieństwie. Obejmował bogatych posiadaczów włości ziemskich, którzy pełnili najwyższe urzędy na dworach książęcych i królewskim. W epoce dzielnicowej M. w Polsce przywykło do samowoli (bunt Masława, rokosz Sieciecha, konfederacja Borkowicza). M. doszło do najwyższego znaczenia za Kazimierza Sprawiedliwego i za Jagiełły, którego ostatnich dziesięć lat panowania były właściwie rządami M. (z Oleśnickim na czele). Począwszy od okresu panowania Kazimierza Jagiellończyka, który tłumił roz-wielmożnienie M., wpływy M. zaczynają się zmniejszać na korzyść coraz bardziej rosnącego w potęgę rycerstwa, które z czasem zaczęto nazywać szlachtą.    IV, 22.

Mól (Tinea) — rodzina motyli z rodziny molowców. Gąsiennice M.: kożusznika (T. pelionella L.) i włosiennika (Tineóla bi-seliella Humm.) niszczą futra i sukno. M. ziarniak (Tinea granella L.) wyrządza duże szkody w ziatnie zbożowym.

Mór -+ Morowa zaraza.

Mówienie

,(W-

'i

jk

II. — widziany od dołu. pet — płat czołowy, p» — płat skroniowy. mV— most Varola, rp — rdzeń przedłużony, rk — rdzeń kręgowy, nm — nerwy mózgowe.

się w jamie czaszkowej. M. składa się z M. właściwego, móżdżku, mostu Varola i rdzenia przedłużonego. M. właściwy jest złożony z dwóch półkul mózgowych (hemisphaeria), połączonych ze sobą za pośrednictwem t. zw. spoideł (commissurae). Półkule M. posiadają na pow. cały szereg uwypukleń — zwojów fgyri).

cerebrospinalis epidemica) — ostra choroba zakaźna; wywoływana przez swoiste ziarenkow-ce, dwoinki, t. zw. meningokoki. Objawy: gwałtowny ból głowy i karku, sztywność karku, wymioty, utrata przytomności, gorączka. Dawniej choroba często śmiertelna; obecnie leczy się ją z dobrymi wynikami swoistą surowicą.

Mózgowy typ, cerebralny Sigauda jeden z zasadniczych typów budowy ciała człowieka charakteryzujący się nieproporcjonalnie dużą głową, zwł. mózgoczaszką.

-+III, 67.

Móżdżek (cerebellum)

rodzina owadów

jsff

Mrówkolew. a — owad dorosły, b — larwa.

Każda z półkul mózgowych dzieli się na płaty: czołowy, ciemieniowy, potyliczny i skroniowy. Wewnątrz M. znajdują się szczelinowate przestrzenie, t. zw. komory M., zawierające płyn mózgowo-rdzeniowy i komunikujące się z kanałem rdzenia. M. składa się z istoty białej i szarej. W istocie białej, tworzącej przeważną część M., przebiegają włókna nerwowe; w istocie szarej, tworzącej t. zw. korę mózgową oraz ośrodki szare podkorowe, znajdują się komórki nerwowe. W korze mózgowej mieszczą się ośrodki czuciowe, przyjmujące wrażenia ^ zmysłowe i podniety ze świata otaczającego i z narządów ustroju, oraz ruchowe, wysyłające bodźce ruchowe do m. - przekrój podłużny, narządów obwodowych. Pcz — Plat czołowy, pcw— Z podstawy M. wycho-    lUS

dzi 12 par nerwów móz- my _ most Varola, rp -gowych. M. rozmięk- rdzeń przedłużony, rk — c z e n i e ( encephalomala- rdzeń kręg0£& mż ~ móz' cia) — ogniska martwicy i rozpływania się tkanki M. powstające po wylewach krwawych lub w związku z za-czopowaniem naczyń krwionośnych M. i prowadzące do ciężkich, często śmiertelnych zaburzeń. M. zapalenie (encephalitis) — grupa chorób, polegająca na rozwoju procesów zapalnych w obrębie M. Zapalenie M. rozpoczyna się zwykle nudnościami, bólem i zawrotem głowy, wymiotami, gorączką; w późniejszych okresach występuje utrata przytomności, objawy ze strony ośrodków mózgowych, drgawki. Szczególnym typem zapalenia M. jest zapalenie nagminne, t. zw. śpiączka (encephalitis lethargica). M. wstrząs (commotio cerebri) — zespół zaburzeń psychiczno-nerwo-wych, powstający pod wpływem urazu (bezpośredniego lub pośredniego) M. W przypadkach lekkich cechuje się jedynie krótkotrwałą utratą świadomości, w ciężkich — długotrwałym brakiem przytomności, zaburzeniami tętna i oddechu, zaburzeniami psychicznymi i nerwowymi. -> art. „Mózg i rdzeń", III, 737 — 748; I, 1126, 1129-1130, III, 93, IV, 736, 737, 739, 1099.

Mózgowo-rdzeniowe opony (meninges) — błony okrywające mózg i rdzeń kręgowy: zewnętrzna, gruba, zw. oponą twardą (dura muter, pachymeninx), oraz wewnętrzna, cienka, t. zw. opona miękka (leptomeninz). O. M. zapalenie (meningitis) — wtórne, jako powikłanie spraw zapalnych w innych narządach, np. gruźlicy płuc (zapalenie gruźlicze), ropnego zapalenia ucha środkowego (zapalenie ropne), luli samodzielne, w postaci zapalenia nagminnego. Zapalenie O. M. gruźlicze i ropne prowadzi z reguły do śmierci. Zapalenie O. M. nagminne, drętwica karku (meningilis

w ujęciu

jedna z części mózgu, leżąca od tyłu czaszki na jego podstawie.    -+III, 738, 742-743.

Mroczek późny (Eptesicus serotinus Schreb.) gat. nietoperzy z rodziny gładkonosych. Sierść brunatna. Żyje na brzegach lasów, w parkach i ogrodach, lata w nocy. Zamieszkuje Europę, Azję, Afrykę, Amerykę; w Polsce wszędzie pospolity.

Mroczków — osada górniczo-przemysłowa (ruda żelazna, wielki piec) w pwt. koneckim nad Kamienną.

Mrongowiusz Krzysztof Celestyn — (1764 — 1855), pastor ewang., prof. gimn. w Gdańsku, badacz języka polskiego, autor słownika pol-sko-niem. i niem-polskiego ; rozwijał działalność narodową wśród Kaszubów i Mazurów prus.

Mroziński Józef — (1784—1838), generał, językoznawca. Uczestnik kampanij napoleońskich i powstania listopadowego. „Pierwsze zasady gramatyki języka polskiego".

Mrozy — letnisko w pwt. mińsko-mazowieckim.

Mrówki (Formicidae) z rzędu błonkoskrzydłych, podrzędu rośliniarek. art. III, 748-758; II, 742.

Mrówkojady ( Myrmecophagidae) — rodzina ssaków z rzędu szczerbaczy (Xenarthra). Charakterystyczny silne i wydłużony, ryjko-wato zakończony pysk. Ciało pokrywa długa sierść, tworząca rodzaj kity na ogonie. Wyłącznym pokarmem M. są owady, gł. mrówki i ter-mity. M. zamieszkują Pd.

Amerykę.

Mrówkolew (Myrme-leon) — rodzaj owadów z rzędu sieciarek; żyje w piaskach w pobliżu la-sów, gdzie jego larwy cza-tują w lejkowatych zagłę-bieniach na przechodzące owady.

Mrówkowy aldehyd, formaldehyd — najprostszy aldehyd, HCHO. Gaz o ostrym zapachu, rozpuszczalny w wodzie na tzw. formalinę. Łatwo ulega polimeryzacji. Otrzymuje się. przez utlenienie alkoholu metylowego. Stosuje się do dezynfekcji, wyrobu mas plastycznych (bakelit, galalit), barwników, utropiny.

Mrówkowy kwas — najprostszy kwas organiczny, HCOOH. Lotna ciecz o ostrym zapachu. Znajduje się w mrówkach i w pokrzywie. Otrzymuje się syntetycznie z tlenku węgla i wodorotlenku sodu. Stosuje się m. i. przy farbowaniu tkanin.

Mrówniki (Tubulidenła-ta) — rząd zwierząt ssących, którego jedynym przedstawicielem jest rodzaj Orycte-ropua. Zwierzęta o ciężkim i grubym ciele, pokrytym rzadką szczeciniastą sierścią. Żywią się mrówkami i termitami, prowadzą tryb życia nocny. W razie niebezpieczeństwa zagrzebują się w ziemi. Zamieszkują Afrykę. Mięso jadalne.

Mrzyk (Anłhrenua) — rodzaj małych chrząszczy z rodziny skórników (Dermestidae); żyją na kwiatach. Pokryte szczecinkami larwy niszczą zbiory owadów i futra.

Msta — wsch. dopływ Jeziora Ilmen; należy do systemu kanałowego wyżnio-wołockiego. 400 km dł.

Mszaki ( Bryophyta)

rodzipa pluskwiaków równoskrzydłych. Jedne pokolenia są u-skrzydlone, inne bezskrzydłe. Groźne szkodniki

prawy dopływ Bugu pod

gat.

Muchołówki ( M uscicapidae)

Muchówki (Diptera)

Mrównik.

gromada roślin typu rodniowców; należą: mchy liściaste i wątrobowce; rośliny przeważnie drobne, występujące niekiedy masowo. Bardzo wyraźnie występuje u M. przemiana pokoleń.

-*■ IV, 1100.

Mszał — księga liturgiczna, zawierająca modlitwy i ceremonie, używana w czasie Mszy św. na wszystkie dnie roku.

Mszana Dolna — m-ko i letnisko w pwt. limanowskim. 4000 mieszk.

Msza — kompozycja muzyczna oparta na tekście liturgicznym Mszy św.; tzw. miasa solemnia (— M. uroczysta) posiada następujące części zasadnicze, zazwyczaj wykonywane przez chór: Kyrie, Gloria, Credo, Sanctua, Benedictua, Agnua Dei. Pozostałe części brane są z motetów i do kompozycji nie wchodzą. Wielogłosowe M. św. znane są już od XIV w. Gł. twórcy: Palestrina, Bach, Beethoven i i.

-+IV, 253.

Msza ów. (łac. miaaa) — wg dogmatu kat. bezkrwawa ofiara Nowego Zakonu, w której Chrystus za pośrednictwem słów kapłana powtarza w sposób bezkrwawy ofiarę krzyżową, przeistaczając chleb i wino w Swe Ciało i Krew. W czasie M. św. kapłan dokonywa też konsekracji eucharystyki do celów Komunii św. M. jest najważniejszym i centralnym ośrodkiem kultu kat. i kościołów wsch. M. może odprawiać jedynie biskup lub kapłan. M. bywają : uroczysta, odprawiana w asyście diakona i subdiakona, śpiewana, cicha i żałobna.

Mszczonów — m-to w pwt. błońsKim, fabryka zapałek. 6000 mieszk.

Mszyce (Aphididae) roślin, wysysające płynną zawartość tkanek.

M. i. należy tu filoksera.

M8zywioły (Bryozoa) — gromada zwierząt bezkręgowych z typu czułkowców (Tentaculała). Drobne kolonialnie żyjące zwierzęta; tryb życia przeważnie osiadły. Ciało w pochewce chity-nowej, często zwapniałej, opatrzone jest na szczycie wieńcem czułków. Rozwijają się z jaj lub drogą pączkowania. Żyją przeważnie w morzach, niektóre w wodach słodkich; w Polsce pospolity w wodach słodkich gat. Plumatella repens L.

Mścisław — m-to woj. Polski przedrozbiorowej ; było stolicą woj. mścisławskiego, stanowiącego w XII w. osobne księstwo; dziś na wsch. Białorusi. 10 000 mieszk.

Mucha domowa (Muaca domeatica L.) — owad z rodziny much (Muecidae). Larwy żyją w nawozie, gnijących szczątkach organicznych i ropiejących ranach. Dorosłe przenoszą choroby zakaźne.

Mucha heska -* Heaka mucha.

Mucha hiszpańska Kantaryda.

Muchanow Paweł Aleksandrowicz — (1798 — 1871), historyk ros., uczestnik wojny polsko-ros. w 11. 1830/1831. Kurator okręgu warszawskiego, kierownik (do r. 1861) Komisji Oświecenia w Królestwie Polskim.

Mucha wlec Brześciem; stanowi część Kanału Królewskiego. 122 km dł.

Muchawiecki Kanał -*■ Króleweki Kanał.

Muchołówka (Dionaea muscipula) rośliny zielnej z rodziny rosiczkowatych; roślina owadożerna, występująca na torfowiskach Karoliny (Ameryka Pn.) -*■ IV, 620, 621.

rodzina

ptaków z rzędu wróblowatych. Ptaki drobne o smukłej budowie. Żywią się wyłącznie owadami, chwytanymi w locie. B. liczne gat. gł. w strefie gorącej starego świata. Z krajowych najpospolitsza M. szara (Muacicapa ałriała Pall.); żyje w Europie i zach. Azji, w Polsce pospolita.

Muchomory (A maniła) — grzyby kapeluszowe z rodziny bedłkowatych; 66 gat.; M. czerwony o kapeluszu jaskrawo-czerwonym pokrytym białymi brodawkami, rośnie pospolicie w suchych lasach; trujący; niektóre gat. jak np. M. cesarski, są jadalne. -*■ II, 740.

rząd owadów o zmarniałej drugiej parze skrzydeł, głowie wyraźnie oddzielonej od tułowia; narządy gębowe ssące lub kłująco-ssące. Należą tu m. i.: komar, widliszek, heska mucha, komarnica, bąk, łowiki, mucha domowa, plujka, bolimuszka, tsetse i i.

Mucjusz, Mucius — rzym. ród plebejuszow-ski. Najbardziej znanym przedstawicielem rodu M. był Gaius M. Scaevola („leworęki"), postać na pół podaniowa; w r. 607 prz. Chr. podczas oblężenia Rzymu przez Etrusków do-

-► 1, 261.

ker)

nego.

Mułu ja — rzeka we wsch. części Maroka Fr., 600 kn dł.

Muł — osad wód na dnie i brzegach złożony z drobnych ziarenek gliny i piasku oraz części organicznych.

Muł (Eguus mulua)

7.

duży wpływ na sztukę europ.

Miłnchhełmer (Minchejmer) Adam — (1830—1904), kompozytor; kontynuował tradycje meyerbeerowskie w polskiej operze („Otto Łucznik", „Stradiota", „Mazepa", „Mściciel").

Miinchen-Gladbach — m-to w Nadrenii, z przemysłem włókienniczym; 127 000 mieszk.

Miinchhausen Karl Friedrich von —(1720 — 1797), niem. „książę Radziwiłł Panie Kochanku". postać, z którą łączy się szereg zmyślonych opowieści treści fantastyczno-humory-stycznej.

konał nieudanego zamachu na ich króla Por-sennę; stawiony przed Porsenną, dał dowód męstwa i odwagi narodu rzym., gdy włożył rękę w płonący ogień; ten czyn M. miał skłonić Porsennę do zawarcia pokoju z Rzymem.

Mudejar styl — styl reprezentowany w budownictwie hiszp. XIII —XV w., pochodzenia mauryt. Charakteryzuje go swoista mieszanina form mauryt. i gotyckich.    -*■ II, 859.

Muezln — niższy duchowny muzułm., który pięć razy dziennie z krużganka minaretu zwołuje wiernych na modlitwę.

Mufla — naczynie (często rura) z materiału ogniotrwałego (szamotowe) służące do ogrzewania przedmiotów, które nie powinny się bezpośrednio stykać z gazami spalinowymi. Stosuje się np. do wypalania polewy i wzorów na porcelanie, farb. Muflowy piec — piec wyłożony szamotą, ogrzewany tak, że gazy spalinowe nie mogą się dostać do wnętrza, często elektrycznie.

Mufti (ar.) — mahomet. uczony w prawie; wyrokuje na podstawie prawa rei. IV, 1036.

Miihlhausen — dziś podupadłe, niegdyś świetne m-to turyńskie, ognisko wojen chłopskich w 1625 r. Uzdrowisko. 39 000 mieszk.

Mulca Karol Ernest — (1854—1932), językoznawca, etnograf i działacz kulturalno-oświatowy wśród ludu łużyckiego. Wydał w r. 1877 w Lipsku pieśni ludu łużyckiego; pisał sztuki dla ludowych teatrów amatorskich.

Mukaczewo — największe m-to na Rusi Podkarpackiej (Czechosłowacja); historyczny zamek na trachitowej skale przy drodze do Polski. 26 000 mieszk.

Mukden — dawna stolica Mandżurii z grobami ostatniej chiń. dynastii panującej (mandżurskiej). Dziś handlowy ośrodek żyznej (gł. uprawa soi) okolicy. W r. 1905 w czasie wojny ros.-jap. jedna z najkrwawszych bitew w dziejach ludzkości, zakończona zwycięstwem jap. 527 000 mieszk.

Mulaci — potomkowie małżeństw mieszanych m. przedstawicielami rasy białej i czarnej, zarówno w pierwszym, jak i w dalszych pokoleniach. Posiadają oliwkową barwę skóry.

Mulhacen — najwyższy szczyt pasma Sierra Nevada w Górach Betyckicb, 3050 m wys.

Miilheim — wysoko uprzemysłowione m-to górnicze Nadrenii nad dolną Ruhrą. Kopalnie węgla, przemysł metalurgiczny, tkacki i garbarski. 133 000 mieszk.

Miiller Hermann — (1876—1931), niem. polityk socjalistyczny. W r. 1919 jako minister spraw zagranicznych podpisał traktat wersalski. W 11. 1920 i 1928—1930 kanclerz Rzeszy.

Miiller Johannes — (1801 — 1868), fizjolog niem.; ważne badania w dziedzinie psychologii nerwów; pierwszy zwrócił uwagę na doniosłą rolę morskich stacyj biologicznych.

Miiller Wilhelm - (1794-1827), niem. pisarz, pogrobowiec romantyzmu; jego proste pieśni wędrowne i liryki pełne odczucia natury zyskały sławę dzięki muzyce Schuberta; filhel-lenistyczne „Lieder der Griechen“ („Pieśni Greków").

Multan — , handlowe m-to w Pendżabie w Indiach bryt., 119 000 mieszk.

Multany, rum. Muntenia — prow. starorum. (t. zw. Regatu). dawna Wołoszczyzna. 38 000 kma, 2 413 000 mieszk. Stolica Bukareszt.

Multatułi (właść. Edward Douwes Dek-(1820—1887), pisarz hol. Spędził kilkanacie lat w Indiach Holenderskich i w r. 1860 wydał swą słynną książkę ,,Max Havelaar“, w której odsłonił nadużycia systemu kolonial-

-> 111, 901.

mieszaniec osła i klaczy, równie wytrzymały jak osioł, a bardziej od niego rączy. Służy pod wierzch i jako zwierzę juczne. Niepłodny.

Mułla (ar. maulo) — mahomet. duchowny.

Mumia — w specjalny sposób zabalsamowane zwłoki; M. sporządzane były u bardzo wielu ludów (Ameryka Środk., Pd., Oceania, Chiny, Egipt) w celu zapewnienia duszy życia po śmierci. W Egipcie wyjmowano z ciała wnętrzności, następnie przepajano ciało od wewnątrz i z zewnątrz środkami przeciwgnilnymi, których sporządzanie stanowiło tajemnicę kapłanów, po czym owijano je bandażami lnianymi, nasyconymi odpowiednimi substancjami i wkładano w kilka trumien, z których wewnętrzna miała kształt ciała. Twarz czasami przykrywano maską gipsową, u królów nawet złotą.

M. egips., zachowane w dużej ilości w cmentarzyskach egips., znajdują się obecnie w bardzo wielu muzeach, między innymi w Muzeum Narodowym w Warszawie. -+■ II, 130—131.

Mumifikacja (mumificatio) — zgorzel sucha ; swoisty typ martwicy, przebiegającej szybkim wysychaniem tkanek obumarłych w związku z zaburzeniami w dopływie krwi.

Munch Edward — (* 1863), malarz norw., jeden z pionierów malarstwa modernistycznego i prekursor ekspresjonizmu. Obrazy o niesamowitej nastrojowości (śmierć, choroba) wywarły

II, 157.

IV, 1262.

Munster, 'nrensto.

Mur — lewy dopływ Drawy (ze wsch. Wysokich Taurów) i gł. rzeka austr. Styrii; do-środk. i pn. Indyj Przednich, dawniejsza od lina M. jest ważną drogą alpejską na Sem-Mówią narzeczami należącymi do grupy mering. 440 km dl. języków austro-azyjskich. Prymitywna kul- Murad (Amurat) tura zbieracko-myśliwska i kopieniacka, ślady Najważniejsi: 1. -

-*/, 466.

imię sułtanów tur. (1319-1389),

sułtan od r. 1339; zdobył w r. 1362 Adrianopol, który uczynił w r. 1365 stolicą swego państwa; pokonał Bułgarów i sprzymierzone siły stwowych, pracowników fabrycznych itp. M.    Serbów, Węgrów i Bułgarów w bitwie na Ko-

w wojskach pojawiły się od XVII w., (w daw-    sowym Polu w r. 1389, w której padł, zasztyle-

nej Polsce „barwa"), służyły pocz. dla łatwiej-    towany przez jeńca serb. 2. — M. II — (1401 —

szego odróżnienia wojsk przeciwnika, potem    1461), syn Mahometa I, sułtan od r. 1421.

też dla rozróżniania formacyj wąjska i różnych    W r.

rodzajów broni. M. składa się zwykle z jednolitych pod względem kroju, materiału itd.: kurtki, spodni, czapki, płaszcza. Rodzaje broni i stopnie oznacza się różnymi znakami (gwiazdki, paski barwne itp.) na kołnierzach, bądź na rękawach, naramiennikach itd.

Municlpium (plur. municipia) miast italskich, które po wojnie z Latynami w r. 338 prz. Chr. otrzymały bądź pełne, bądź też ograniczone (bez prawa głosowania) polit. prawa rzym. obywatelstwa. Wr r. 212 ces. Cara-calla uczynił M. wszystkie m-ta państwa rzym.

Munkńcsy Michael (właść. Michael Leo (1844 — 1900), malarz węg., świetny

(1767-

Murawiew Nikołaj Nikołajewicz, hr. M Amurskij — (1809—1881), polityk ros.; w 1J. 1847-1862

Miinchen -> Monachium.

Munda — niskorosła i ciemnoskóra ludność

Ariów.

prawa macierzystego.

Mundur — ubiór przepisowy wojska, policji lub pewnych kategoryj urzędników pań-nazwa

Lieb)

kolorysta, operujący szczególnie tonami ciemnymi. Obrazy rodzajowe, krajobrazy, obrazy rei., portrety.

Munku Sardyk — najwyższy szczyt Gór Sa-jańskich na granicy mongolsko-sow. 3490 m wys.

n aj urodzaj niej sza, pd.-zach. część Irlandii. 24 000 kma, 970 000 mieszk. Gł. m-to Cork.

Miinster, niekiedy zw. Monasterem — stare m-to niem. i stolica Westfalii, w wiekach nowszych podupadła; ostatnio rozwija się dzięki rozwojowi przemysłu. 122 000 mieszk.

Munthe Axel — (* 1874), szw. pisarz, lekarz. Gł. dzieła: „Czerwony Krzyż i Żelazny Krzyż", „Księga z San Michele", „Ludzie i zwierzęta" i i.

Mlinzer Thomas — (ok 1490—1525), mistyk niem., podczas niem. wojen chłopskich przywódca chłopskich ruchów' komunistycznych. Wzięty do niewoli w bitwie pod Frankenhausen, ścięty.

Mur — pionowa ściana budowlana z kamieni lub cegieł, odpowiednio ułożonych i spojonych zaprawą murarską. M. pruski — rusztowanie z belek, wypełnione M. z jednej warstwy cegieł.

I,".-.

Różne rodzaje murów: I. — Mur z kamienia polnego, II. — Mur z kamienia ciosanego, III. — Mur ceglany.

M. I

1444 zwyciężył pod Warną wojska polsko-węg. dowodzone przez Władysława Jagiellończyka. Wr. 1446 zdobył Peloponez. 3- — M. IV — (1609—1640), sułtan od r. 1623, walczył z Persami i odebrał im Bagdad w r. 1638.

Murano — m-ko w pobliżu Wenecji, ośrodek starego weneckiego przemysłu szklanego. Bazylika romańska z X —XII w. 6000 mieszk.

Muranów — pn. dzielnica Warszawy. Nazwa pochodzi od znajdującej się tu w XVII w. posiadłości architekta wł. Belloto, który na pamiątkę swego rodzinnego miasta Wenecji nazwał ją Murano.

Murań — szczyt Tatr Bielskich, 1870 m wys.

Murarka (Oamia) — rodzaj żądłówek z rodziny pszczołowatych. Gniazda budują z ziemi i piasku, często w szczelinach muru.

Murat Joachim, miir£i żoasze 1815), marszałek fr.. król Neapolu i Sycylii (od r. 1808); w r. 1800 poślubił siostrę Napoleona I, Karolinę. Towarzyszył Napoleonowi w kampani wł. i egips.; brał udział w bitwach pod Marengo i Austerlitz i w wyprawie moskiewskiej. Po klęsce Napoleona w r. 1813 pertraktował z Austrią; w r. 1815 wrócił do Napoleona i podczas Stu Dni został rozstrzelany przez koalicję antynapoleońską.

Murator! Lodovico — (1672 — 1750), znakomity uczony wł., historyk, teolog, filozof, świetny badacz wł. źródeł śrdw.

Murawiew Apostoł Siergiej — (1796 — 1826), rewolucjonista ros., dekabrysta. Po zamachu grudniowym w Petersburgu zajął Wasylków; pobity i wzięty do niewoli, potem powieszony.

Murawiew Michaił, zw. przez Rosjan Wie-szatielem — (1796—1866), generał-gubernator wileński po powstaniu styczniowym, słynny gnębiciel Polaków i polskości na Litwie, znany z okrucieństwa.

generał-gubernator wsch. Syberii, uzyskał dla Rosji kraj nadamurski i Sachalin.

Mu reja, hiszp. Murcia — stolica dawnego królestwa tej nazwy w pd.-wsch. Hiszpanii; centrum hiszp. hodowli jedwabników (gorące lata). 159 000 mieszk.

Murena (Muraena helena L.) — ryba morska spokrewniona z węgorzem, z rodziny Anguil-

-► III, 266.

lidae, występuje w Morzu Śródziemnym. Ceniona dla smacznego mięsa i hodowana w stawach z wodą morską przez strż.

Murger Henri, murze ari — (1822—1861), pisarz fr.; napisał „Scfoies de la vie de bohkme“ („Sceny z życia cyganerii"), sentymentalne obrazki z życia artystów w Paryżu.

Murillo Bartolomć Esteban — (1618—1682), malarz hiszp. epoki baroku. Pełne ekstazy obrazy rei. (liczne wersje „Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny"), poza tym uliczne scenki rodzajowe (najczęściej chłopcy z ludu grający w kości, jedzący owoce itp.).

-► II, 861.

Murmańsk — młode m-to i jedyny niezamarzający dzięki Prądowi Zatokowemu port sow. na pn. wybrzeżu Piw. Kola (wybrzeże Murmańskie) połączony z pd. wybudowaną wczasie wojny koleją. Tu w r, 1918 stały wojska koalicji, do których po bitwie pod Kaniowem przedarł się gen. Haller, i stąd udał się do Paryża. 100 000 mieszk.

Murner Thomas — (ok 1469—1537), mnich franciszkański, największy przeciwnik Lutra, z którym walczył zwł. w piśmie „ Von dem groa-aen lułheriachen Narren" („O wielkim błafnie luterskim").

Murom — małe m-to ros. nad dolną Oką, w śrdw. stolica udzielnego księstwa i ważny ośrodek handlowy. 23 000 mieszk.

Murphy William, 'nre:rfy „yljam — (* 1892), lekarz amer.; razem z Minotem Wihipplem nagroda Nobla w r. 1934 za prace nad zwalczaniem złośliwej anemii drogą kuracji wątrobianej.

Murray, 'mery — gł. rzeka Australii; wypływa z Alp Austral.; nawadnia pastwiska nadrzeczne, na czym cierpi żegluga. 1600 km dł., 910 000 km* dorzecza.

Murzyni — przedstawiciele czarnej odmiany człowieka. -*• arł. III, 759—769; I, 41, 43. 165, 180-181, 232, 807, 810, II, 1239, 1246, III, 960, 961, IV, 907.

Murzuk — gł. oaza w grupie Fezzanu w pd.-zach. Libii; „stolica" Sahary i dawniej ważny węzeł dróg pustynnych.

Musalos — imię kilku poetów Grecji strż. Najbardziej znani: 1.    — mityczny prorok

i kapłan, wychowanek czy syn Orfeusza, uważany za twórcę attyckiej poezji kapłańskiej. Pisał hymny. 2. — (VI w. prz. Chr.); uchodzi za twórcę naśladowanego i tłumaczonego wielokrotnie w literaturze nwż. poematu „Hero i Leander".

Musała — najwyższy szczyt Płw. Bałkańskiego w górach Riła w Bułgarii, 2925 m wys.

Muskaryna — trująca substancja muchomora, zasadowy azotowy związek organiczny.

->II, 741.

Muskata Jan — (f 1320), biskup krakowski, zniemczały Ślązak, spiskował przeciw Władysławowi łokietkowi z wójtem krakowskim Albertem.

MuskowJt — minerał, zw. pospolicie miką, łyszczyk potasowy (HiKAl,Sig0₁₂), barwy jasnej, często przezroczysty. Daje się łupać na płytki, stosowane jako szyby ogniotrwałe oraz izolatory elektryczności. Najbogatsze złoża

M. w New Hampshire, Virginia, South Dakota, Alabama i Georgia w St. Zj. A. Pn.

Muskuły -* Mięśnie. Potocznie używa się terminu „M" dla określenia mięśni poprzecznie prążkowanych (szkieletowych).

Musset Alfred de, musć alfrć, da — (1810 — 1857), fr. poeta romantyczny, autor komedyj: „On ne badine pas avec 1'amour" („Nie igra się z miłością") i i. i lirycznych poematów erotycznych: „Roiła", „Lea Nuits" („Noce") i i. W autobiograficznej powieści „La confesaion d’un cnfant da silcie" („Spowiedź dziecięcia wieku") odtworzył dzieje swej miłości do Geor-ge Sand.

Mussolini — 1. Benito — (* 1883), twórca i „duce" (wódz) faszyzmu wł., dyktator Włoch współczesnych; pełni stale urząd premiera i kieruje przejściowo różnymi resortami swego gabinetu jako minister spraw wojskowych, zagranicznych i i. We wrześniu r. 1935 rozpoczął wojnę z Abisynią, którą po zwycięstwie w maju r. 1936 przyłączył do Włoch, zmieniając królestwo włoskie na cesarstwo. ->• art. „Faazyzm", II, 301 — 311; II, 47. 2. — Arnol-do(1885—1931), brat poprz., redaktor pisma „Popolo d’Italia", zał. przez Benito M., jeden z najbliższych współpracowników „duce".

Mussorgskij Modest Pietrowicz — (1839 — 1881), znakomity kompozytor ros., zwiastun nowej muzyki, ojciec muzycznego impresjonizmu i ekspresjonizmu. Najwyższą zaletą muzyki M. jest jej żywiołowa bezpośredniość, zasadniczą nutą — ton tragicznego pesymizmu. Dramat muzyczny „Borys Godunow". Opery: „Salambo", „Chowańszczyzna" i i., pieśni.

-*■ IV, 1565, 1574.

Mustafa — imię 4 sułtanów tur. 1. — M.

II. — (1664 — 1703), panował od r. 1695. Pobity przez Eugeniusza Sabaudzkiego na równinie Zenty w r. 1697. Zawarł w r. 1699 niekorzystny pokój karłowicki z Ligą św. Zamordowany. 2. — M. III — (1717—1774), panował od r. 1757. Prowadził w 11. 1768—1774 nieszczęśliwą wojnę z Rosją.

Mustafa Kemal Kemal Pasza.

Mustierski okres (kultura) — koniec starszego paleolitu. Początek tego okresu przypada na koniec fazy klimatu ciepłego (ostatni okres międzylodowcowy) i ostatnie zlodowacenie. Kultura mustierska panuje w Europie wsch. (Afryce pn., Azji Przedniej i Mn.) równocześnie z najstarszymi kulturami paleolitycznymi Europy zach. M. O. charakteryzują niewielkie narzędzia z odłupków krzemiennych, obróbione z jednej strony. Małe grupki ludzi typu nean-dertalskiego trudnią się zbieractwem i prymitywnym łowiectwem. W związku z wzrastają-

-r IV, 389.

napoje zawierające

Gałązka muszkatołowca.

skorupa wapienna okrywająca zwykle mniej lnb więcej ciało mięczaków. Może się składać z dwóch lub kilku części albo być jednolita. Bywa zwykle zbudowana z trzech warstw, z których wewnętrzna, perłowa, i środkowa, pryzmatyczna, składają się z węglanu wapnia, a zewnętrzna, zwana oskórkiem, z substancji organicznej, konchioliny. M. wytwarza część skóry mięczaka zwana płaszczem. U niektórych mięczaków M. może być uwsteczniona lub zupełnie zanikła.

Musztarda — ostra przyprawa z gorczycy, wina, octu, grzybów, miodu, korzeni itd. używana jako przyprawa.

Musztra

m-to i uzdrowisko (szczawa

stępujących niekiedy w potomstwie roślin i zwierząt. W świetle nowych badań pierwotny pogląd na rolę M. w powstawaniu gat. uległ zmianie: M. wpływają na różnicowanie gat., rozbijając go na szereg ras, z których żadna nie wykracza poza jego obrąb.

-► /, 1172, II, 285-286, 500.

Mutra -*■ Nakrętka.

Mutsuhito — (1852—1912), cesarz jap. od r. 1888. Rozpoczął gruntowne reformy celem zeuropeizowania Japonii: nadał konstytucję z dwuizbowym parlamentem (w r. 1881), zreformował wojsko przy pomocy instruktorów europ., zał. uniw., wysyłał młodzież na studia do Europy.

Mutualizm

cym chłodem rozwija się obróbka skór na odzież.

Mustyki, meszki (Simulidae) — rodzina b. drobnych (do 2,5 mm) owadów z rzędu muchówek. Ukłucia M. powodują niekiedy u bydła groźne zaburzenia układu nerwowego. Występują na Węgrzech, w pd. Rosji, w Polsce na Pomorzu i w Poznańskim.

Musujące napoje

dwutlenek węgla, rozpuszczony pod ciśnieniem i wydzielający się w postaci drobnych pęcherzyków w otwartych naczyniach.

Muszkatołowa gałka (Nux muschata) — nasienie muszkatołowca,

Myristica fragrans, rosnącego na Molukkach.

Zawiera tłuszcz (masło muszkatołowe) i olejek lotny o przyjemnym zapachu i palącym smaku; używana w lecznictwie jako środek aromatyczny oraz jako przyprawa korzenna, dość szkodliwa dla zdrowia.

Muszkiet — ręczna broń palna o dużym kalibrze, lontowa, używana w XVI i XVII w. Podczas strzelania wspierana na widełkach. -► I, 820.

Muszla

formalne ćwiczenia wojskowe uczące żołnierza postawy wojskowej, ruchów z bronią i bez broni. Dawniej narzędzie bezmyślnej tresury (drillu), cel wyszkolenia — dziś M. jest ważnym czynnikiem wychowawczym dla wyrobienia żołnierzy.

Muszyna

alkaliczna) nad Popradem w pwt. sądeckim. 3000 mieszk.

Muślimowie — potomkowie Tatarów lit. sprowadzonych na Litwę przez Witolda i i. książąt lit.; w dawnej Polsce posiadali indyge-naty szlacheckie; w wojsku polskim tworzyli lekkie chorągwie tatar.

Muśnickl-Dowbór Józef — (1807—1937) -► Dowbór- Muinicki.

Mutacje (z lac. mutatio = zmiana) — termin wprowadzony w r. 1900 przez botanika hol. Hugo de Vriesa dla oznaczenia skokowych zjawisk dziedzicznych odchyleń od typu, wy-

-►//, 1038-1039 zjawisko w świecie roślin nym polegające na wymianie wzajemnych u sług przez rośliny współżyjące. -♦> II, 737—738 Muzeum — zbiór dokumentów, pamiątek zabytków, dzieł sztuki i techniki, okazów przy rodniczych, odpowiednio uporządkowany, chro niony i utrzymywany. -*• art. III, 769—778 Muzułmanizm -► Islam. -*■ II, 291, 292 859, 973.

Muzy — boginie gr., opiekunki sztuk, córki Zeusa, towarzyszki Apollina. Przebywały na Olimpie, na Parnasie, lub na Helikonie. Było ich, wg Hezjoda, 9 sióstr: Er a to (przedstawiana z lirenką) — M. pieśni miłosnych, Eu-terpe (z fletem) — M. poezji lirycznej, Kal-liope (ze zwojem papirusów lub tablicą woskową i rylcem) — M. poematu bohaterskiego, Klio (z pergaminem lub tablicą i rylcem) —

M. dziejów, Melpomena (z maską poważnego młodzieńca, z koroną i sztyletem) — M. tragedii, Polihymnia (zadumana, bez godeł) —

M. hymnów i mitów, Talia (z maską śmiejącego się starca) — M. komedii, Terpsychora (z lirą i plektronem) — M. tańca poważnego, miarowego, Urania (z kulą ziemską i cyrklem, w wieńcu gwiazd) — M. astronomii. Muzyczne Instrumenty -> Instrumenty m«-tyczne.

Muzyka — wielki dział sztuki, którego elementem formalnym jest dźwięk. -* art. III, 778—790, art. „Harmonia", II, 796— 803, art. „PieiA", IV. 53—68 i art. ,,Muxyba polska", IV, 249-258; I. 444, II, 453-454, 801, 809. III, 940-943, IV, 672. 1282, 1326, 1421-1422. 1574.

Muzykologia — nauka o muzyce; dąży do teoretycznego rozwiązania zagadnień, związanych z muzyką, jej istotą i rozwojem.

Mycielskł Jerzy — (1856—1928), historyk sztuki, autor dzieła „Sto lat dziejów malarstwa polskiego¹' i i.

Mydlnica (Saponaria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych; 29 gat. w Europie i Azji, najliczniej w obszarze śródziemnomorskim ; u nas nad brzegami rzek i rowów rośnie M. lekarska; korzeń M. pieniący się w wodzie, jak mydło, używany do prania.

Mydło — mieszanina soli sodowych lub po-    świecie; ok. 50 gat.; pospolitsze: M. włochaty,

tasowych wyższych kwasów tłuszczowych —    M. pospolity, kania, pszczołojad.

Myszołów pospolity (Buteo buteo L.) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny myszołowów. Żyje w zach. i środk. Europie, w Polsce wszędzie pospolity, gnieździ się w lasach. Żywi się ptakami, drobnymi ssakami.

Myszołów włochaty (Archibuteo lagopua

stearynowego, palmitynowego i oleinowego.

IV, 1109, 1115.

Mykale — przylądek w Azji Mn. W r. 479 prz. Chr. zwycięstwo Greków nad Persami.

Mykorrhlza -*■ O pilśnią.

Myron z Eleutery — (poł. V w. prz. Chr.), rzeźbiarz gr. Twórca licznych posągów zacho-    BrOnn.) — gat. ptaków drapieżnych z podro-

wanych w kopiach rzym.: dyskobol, grupa    dżiny myszołowów, Żyje na pn. Europy,

Ateny z Marsjaszem, krowa i i.    Azji i Ameryki, w Polsce na przelotach. Żywi

-*• I, 381, II, 707.    się gł. lemingami. Zimą posuwa się na pd.

Mysia Wieża w Kruszwicy — ośmioboczna Myszopłoch (Ruacua) — rodzaj roślin kłą-baszta z cegły górująca nad Gopłem, częściowo    czowych z rodziny liliowatych; posiadają pędy

w ruinach; prawdopodobnie dawna strażnica    spłaszczone jak liść; 3 gat. w obszarze śród-

zamkowa, zawdzięcza swe miano podaniu o Po-    ziemnomorskim; niektóre hodowane w ogro-

pielu, który w tej wieży miał paść ofiarą my- dach i doniczkach.

Mysz polna (Apodemua agrariua Pall.) — gat. gryzonia z rodziny myszy. Zamieszkuje uprawne pola, zarośla, zimą — stogi i śpichle-rze; żywi się nasionami, ziarnami, owadami. Żyje w środk. i wsch. Europie i zach. Azji. W Polsce pospolita.

Myszy (Muridae) — rodzina ssaków z rzędu Zwierzęta drobne o wydłużonym pyszczku; ogon dł., przeważnie nie owłosiony. Zwinne, szybkie i śmiałe w ruchach, obdarzone doskonałymi zmysłami. Zamieszkują wszystkie części świata i strefy klimatyczne, najchętniej

szy.

gat.

ptaków z rodziny sikor, rzędu wróblowatych. Dł. ciała 9 cm. Żyje

Myslkrólik (Regulua regulus L.)

w lasach iglastych w Europie, zach. Azji i pn. Afryce, w Polsce rozpowszechniony, nie przelotny.

Myslurek (Myoaurua) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny jaskrowatych; występuje czę- gryzoni, sto na wilgotnych polach; roślina drobna o pojedynczych kwiatach z wydłużonym w kształcie dł. ogonka dnem kwiatowym (stąd nazwa).

Mysłowice — m-to śląskie (pwt. katowicki) nad Przemszą, na skraju okręgu przemysło-    przebywają na polach uprawnych i w zabudo-

wego; kopalnie węgla, metalurgia. 23 000    waniach ludzkich, wyrządzając znaczne szkody,

mieszk.    Należą tu liczne rodzaje: leming, chomik, nor-

Mysore, mai’so:r — m-to w pd. Dekanie    nica, nornik, karczownik, darniówka, piżmak,

i stolica udzielnego państwa tej nazwy, cel    szczur, mysz-badylarka.

ind. pielgrzymek rei. 107 000 mieszk.    Myszyniec — stolica etnograficzna Kurpiów

Mysz domowa (Mua muaeulua L.) — gat.    nad Rozogą, dopływem Narwi. 3000 mieszk.

roz-

gryzoni z rodziny myszy. Na obszarze Polski    Myszyniecka (kurpiowska) Puszcza,

żyje podgat. Mua apicilegua polonicua Niezab.,    ciągająca się niegdyś m. Narwią a granicą pras.,

o żółtawo-szarej sierści na grzbiecie, spód ciała    należy dziś do przeszłości: ostatni cios zadali

wyrąbali ją na odbudowę Pras Wsch. i okolicy.

Myślenice — m-to pwt. i letnisko karpackie w woj. krakowskim. 6000 mieszk.

Myślenie — czynność psychiczna, składa-

znacznie jaśniejszy. M. D. zamieszkuje cały    jej w czasie wielkiej wojny Niemcy, którzy

świat, jest wszystkożerna, wyrządza znaczne szkody w gospodarstwie człowieka.

-*■ IV, 140, 141, 143.

Myszkowski Piotr — (ok. 1505—1591), biskup krakowski, wybitny mąż stanu, sekretarz jąca się przede wszystkim z łańcuchów pojęć Zygmunta Augusta. Mecenas literatury i sztuki; i sądów. orf. III, 790—799; IV, 491. był w przyjaźni z Kochanowskim. -► I, 694. Myśliwska broń — broń używana do po-Myszków — osada fabryczna w pwt. za-    lowania; pocz. w czasach pierwotnych: kamień,

wierciańskim; przemysł włókienniczy i papier-    kij, maczuga, buława, nóż, oszczep, używane

nia. 7000 mieszk.    -*    II, 1074.    w bezpośredniej walce ze zwierzęciem; następ-

Mysz leśna (Apodemua flavicollia Melch.) — nie broń dalekonośna: łuk, proca, kusza itd., gat. gryzoni z rodziny myszy. Żyje w lasach,    która umożliwiała walkę z daleka, bez płoną polach; nigdy nie przenosi się do zabu-    szenia zwierzyny; wreszcie broń palna, obec-

dowań ludzkich. Chodzi zręcznie po drze-    nie b. precyzyjna, o kalibrze i amunicji

wach, kopie nory, w których gromadzi zapasy    odpowiednio dostosowanej do rodzajów polo-

pożywienia. Żywi się ziarnem, nasionami, owa-    wania.

darni. Żyje w Europie, Azji i pn. Afryce; Myśliwstwo, łowiectwo — polowanie na w Polsce rozpowszechniona.    zwierzęta; najstarsza w historii ludzkości dzie-

Myszołowy (Bułeoninae)    — podrodzina    dżina gospodarczej działalności człowieka, póź-

ptaków (drapieżnych dziennych) z rodziny so-    niej — rozrywka możnych, (np. wspaniałe łowy

kołów. M. polują na drobne ssaki, nie pogar-    królewskie w dawnej Polsce), obecnie ważne

dzają padliną. Rozpowszechnione na całym    gospodarczo jedynie w krajach silnie zalesio-

nych, o bogatym zwierzostanie, zasobnych zwł. w zwierzęta futerkowe: Syberia, pn. Kanada, nizina Amazonki, środk. Afryka. W krajach uprzemysłowionych uprawiane gł. jako sport; normowane jest specjalnymi ustawami łowieckimi (w Polsce z r. 1927).

Mytilene — w strż. stolica gr. wyspy Lesbos, zburzona przez Rzymian w I w. prz. Chr.; obecnie m-to gr.; handel winem i olejkami. 28 000 mieszk.

Myzja — w strż. górzysta, mało dostępna kraina w pn.-zach. Azji Mn. Żyzne doliny rzek Granikos, Skamander. Miasta historyczne: Ilion, Lampsakos, Pergamon. Od r. 133 prz. Chr. prow. rzym.

Mzab — grupa oaz w okolicy Ghardaia w Saharze algerskiej; ludność należy do berbe-ryjskiej sekty muzułm.

Mża lub Berounka — lewy dopływ Wełtawy z Lasu Czeskiegd; 213 km dł.

N.

1. — skrót z Nord (niem. i hol. **> północ). 2 — s. chem. pierwiastka azotu.

Na — s. chem. pierwiastka sodu.

Nabielak Ludwik i działacz polit. Jeden z inicjatorów powstania 1830/31 r., brał udział w najściu na Belweder.

Nablus, hebr. Sychem — gł. m-to Samarii w Palestynie; zamieszkane przez Arabów. 17 000 mieszk.

Nabłonek

zgrubienia błon skórki. 2. tkanka.

(1805-1883), pisarz

1.

u roślin: zewnętrzne -► Nabłonkowa

N. mogą być: a) ostre — używane w walce i na strzelnicy; b) ślepe, o pocisku drewnianym, tekturowym, lub bez pocisku — dla nauki strzelania i pozorowania ognia na ćwiczeniach bojowych; c) ćwiczebne, będące jednolitą imitacją naboju, dla nauki strzelania. Ponadto istnieją N. specjalne: przeciwpancerne, zapalające, świetlne ii.    -*■ /, 340.

Nabój elektryczny -► Ładunek elektryczny.

Nabrzeże, nadbrzeże

Nabłonkowa tkanka, nabłonek — skupienie komórek ściśle do siebie przylegających, a czasem tworzących mostki międzykomórkowe. N. T. spełniać może różne zadania: jako nabłonek okrywający osłania z zewnątrz wszystkie części ciała zwierzęcia; jako nabłonek gruczołowy tworzy gruczoły; jako nabłonek zmysłowy wchodzi w skład narządów zmysłu. W ciele kręgowców rozróżnić można nabłonek jedno i wielowarstwowy.

-*■ IV, 744, 1099, 1106.

Naborowskl Daniel — (1573—1640), poeta i lekarz; pisał po polsku i po łac. wiersze okolicznościowe i epigramaty oparte na igraszkach słownych. Większość utworów N. zebrana w ,,Wirydarzu" Trembeckiego.

Nabój

uregulowany, u-mocniony (najczęściej betonem) brzeg basenu portowego, umożliwiający cumowanie, wyładowywanie itd. statków.

//, 538, IV. 317, 319, 321.

Nabuchodonozor

imię królów babilońskich. N. II W., Nebukadnezar — król w 11. 605 — 562 prz. Chr., twórca państwa nowo-babilońskiego. Pobił Egipcjan, zdobył Syrię i Judeę; w r. 586 prz. Chr. zburzył Jerozolimę a Żydów uprowadził do niewoli (niewola babilońska) .

Nachiczewań — stolica sow. republiki autonomicznej tejże nazwy nad granicą pers., przynależnej do Azerbejdżanu; ludność tur. 6400 km*. 117 000 mieszk. Stolica ma 12 000 mieszk.

zespół materiałów, potrzebnych dla oddania wystrzału z broni palnej. N. składa się z: a) pocisku, b) prochu, który spalając się, daje gazy mające wypchnąć pocisk, c) spłonki, napełnionej rtęcią piorunującą, zapalającej się od uderzenia iglicy i zapalającej następnie proch; d) łuski metalowej łączącej zespół w dogodną w użyciu całość i uszczelniającej lufę przy strzale. N. mogą być zespolone, gotowe do użycia odrazu i składane, których części przechowuje się osobno a łączy dopiero w chwili ładowania broni. Każdy rodzaj broni palnej ma odpowiednie N. wyrabiane na precyzyjnych maszynach (N. działowe, karabinowe, pistoletowe, myśliwskie itd.).

Nachylenie magnetyczne -* Inklinacja.

-> III, 446, 447.

Nacieczenie, infiltracja (infiltratio) — 1. — pojawienie się w komórkach ciał chemicznych, dostających się do nich z krwi i soków tkankowych ; wiąże się z upośledzeniem czynności danych komórek. (Np. stłuszczenie wątroby lub mięśnia sercowego u osób otyłych). 2. — pojawienie się w tkance wysięku, komórek nowotworowych lub innych wytworów patologicznych (zw. również naciekiem).

Nacieki — formy minerałów powstałych z dopływających roztworów przez ich powolne parowanie : stalaktyty, stalagmity, utwory kształtu nerkowatego lub graniastego.

Nacjonalizacja, unarodowienie — zniesienie własności prywatnej, upaństwowienie środków

na-

w 11. 1918-1922.

-v III, 261.

dwa lub więcej

Naczynia połączone.

arte-

m-ko w woj. warszawskim nad Utratą. Kościół z XVI w. 2000 mieszk.

Nadbałtyckie państwa — państwa położone nad Bałtykiem, dla których Bałtyk jest jedynym wylotem na świat: Polska z Gdańskiem, Litwa, Estonia i Łotwa.

-+ art. III, 799-808; I, 53S, IV, 117. Nadbrzezie — wieś nad Wisłą pod Sandomierzem, z portem rzecznym. 600 mieszk.

Nadbrzeżne Góry, ang. Coast Rangc, koust rejndż — pasmo Kordylierów A. Pn. nad brzegiem Pacyfiku. W znaczeniu ściślejszym N. G.

-v II, 22-24.

część

produkcji, ziemi; wywłaszczenie na rzecz rodu, społeczeństwa, państwa.

Nacjonalizm — pogląd stawiający w hierarchii wartości to, co jest związane z tradycją i życiem narodu, na miejscu najwyższym; w konsekwencji prowadzi N. do przeciwstawiania wartości narodowych postulatom ogólnoludzkim ; najskrajniejszą formą N. jest szowinizm, jingoizm. Opp. internacjonalizm, kosmopolityzm. Po wielkiej wojnie niemal we wszystkich krajach europ, zauważyć się daje gwałtowny rozkwit N. -*• I, 319, 321 — 322, III, 883-884, IV, 566.

Naczelna Rada Ludowa — najwyższa władza w Poznańskim od grudnia 1918 do sierpnia 1919 r.; jej organem wykonawczym był — Komisariat Ludowy; sejm ustawodawczy przekazał agendy N. R. L. ministerstwu b. dzielnicy prus.

Naczelne (Primatea) — rząd ssaków. Oczodoły umieszczone z przodu czaszki, uzębienie pełne, nogi chwytne, pięciopalczaste, duży palec przeciwstawny pozostałym, na palcach przeważnie paznogcie. Dwa podrzędy: małpiatki i małpy.

Naczelnik państwa — najwyższy reprezentant państwa. N. P. może być monarcha lub prezydent, a także kolegium (np. w Szwajcarii). W Polsce tytuł N. P. jest szczególnie związany z osobą Marszałka Józefa Piłsudskiego, który skupiał w swym ręku najwyższą władzę wykonawczą i wojskową — naczelnego wodza

Naczelny Komitet Narodowy, skrót

N. K. N. — organizacja polit., złożona z 20 członków pod przewodnictwem Juliusza Lea, utworzona w Krakowie w sierpniu 1914 r. na zebraniu członków Koła Polskiego parlamentu austr., polskich członków Izby Panów i polskich członków sejmu galicyjskiego oraz przedstawicieli stronnictw niepodległościowych nie zasiadających w sejmie. Pierwszą uchwałą N. K. N. (z dnia 16 sierpnia) było utworzenie Legionów, które miały objąć zbrojne oddziały polskie walczące przy boku Austrii. W listopadzie 1914 r. prezesurę N. K. N. objął Wł. L. Jaworski ; w tym czasie udało się N. K. N. rozszerzyć działalność na Królestwo (nawiązanie kontaktu z aktywistami). W r. 1917 zerwał z N. K. N. Józef Piłsudski. N. K. N. trwał do r. 1918.

Naczynia u roślin — utworzone są z komórek przewodzących, leżących jedna nad drugą; komórki te utraciły plazmę i błony poprzeczne; z błon bocznych powstaje długa rurka N. występują w wiązkach naczyniowych i w drewnie.

Naczynia krwionośne -► Krwionośne, naczynia.

Naczynia limfatyczne -* Limfatyczne naczynia.

Naczynia połączone

naczyń, połączonych od dołu rurami, przewodami itd. Poziom cieczy w N .

P. jest równy bez względu na w| ich kształt (prawo N. P.): j jeśli w różnych naczyniach są różne ciecze, wysokości słupów ą są odwrotnie proporcjonalne do cięż. wł. cieczy. Zastosowanie: rurki wodowskazowe kotłów. Poziom wód gruntowych równy poziomowi w sąsiedniej rzece czy jeziorze, wytrysk wody zyjskich studzien — tłumaczą się prawem N. P.

Naczynia włosowate -*■ Włosowate naczynia.

Naczyniowe rośliny — rośliny, w organach których powstają tkanki wyraźnie wyróżni-cowane, a więc i naczynia; należą tu: paprotniki i rośliny nasienne.

Naczyniówka oka (chorioidea) — środkowa, bogato unaczyniona warstwa ściany gałki ocznej, przechodząca ku przodowi w tęczówkę i tworząca wraz z tęczówką t. zw. jagodówkę.

-*> III, 1107, 1109.

Nadarzyn

nazywamy tylko część pasma w granicach Kanady, sięgającą do 4034 m wys. (Mt Waddington).

Nadczłowiek (niem. Ubermensch) — nazwa nadana przez F. Nietzschego ideałowi człowieka silnego, heroicznego, twórczego, dającego ludzkości nowe wartości, stwarzającego sobie własną moralność.

Naddunajskie państwa — państwa położone w dorzeczu Dunaju: Austria, Czechosłowacja, Węgry, Jugosławia, Rumunia, Bułgaria.

Nadecznik (Spongilła lacustris L.) — najbardziej znana gąbka słodkowodna, o szkielecie krzemionkowym.

Nadfiołkowe (ultrafioletowe, pozafiołkowe) promienie — niewidzialne promienie, przylegające do fiołkowej części widma widzialnego. Dł. fali poniżej 4000 Angstrómów (0,4 fi) do kilkuset A Silnie działają fotochemicznie (np. na płyty fotograficzne), biologicznie. Pochłaniane przez szkło i częściowo przez powietrze.

-+ II, 366, III, 457, 458, I V, 428, 429 ryc. 48, 431, 814.

Nadgarstek, napięstek (carpus) kończyny przedniej ew. górnej, m. kośćmi przedramienia a kośćmi śródręcza. U człowieka N. składa się z ośmiu kostek ułożonych w dwa szeregi.

Nadieżdin8k

Nadir

godziny pracy

Nadliczbowy — poborowy kategorii A, nie powołany do.służby czynnej w wojsku ze swym rocznikiem z powodu zapełnienia kontyngentu. Może być powołany w każdej chwili aż do końca roku kalendarzowego, w którym kończy 25 lat. Po tym terminie zostaje przeniesiony do rezerwy.

Nadmanganian potasu (kali hypermanga-sól potasowa nietrwałego kwasu

-*//, 723, 884-885. — łukowate, niemal poziome wypukłości dolnej części kości czołowej, wznoszące się nad górnymi krawędziami oczodołów. N. Ł. silniej zaznaczają się na czaszkach męskich.

Nadprodukcja

gdy ilość wyprodukowanych

-*■ IV, 563, 1342, 1343.

Nadtlenek wodoru -► Dwutlenek wodoru. Nadtlenki

/9

\o

-> IV, 711-712.

Naftalen (naftalina, naftalin) organiczny, białe, błyszczące łuski o charakterystycznym zapachu. Otrzymuje się ze smoły pogazowej. Surowiec w przemyśle chemicznym, gł. do wyrobu barwników; w gospodarstwie domowym środek przeciw molom. Węglowodór aromatyczny o wzorze C₁₀H₈, zawiera w cząsteczce podwójny pierścień:

HC CH

sow. osada fabryczna na Uralu, nad górną Sośwą; przemysł metalurgiczny i złoża żelaza. 50 000 mieszk.

punkt przeciwległy zenitowi, dolny punkt przebicia sklepienia niebieskiego linią pionową.

Nadir Szach — (1688 — 1747), szach perski od 1736; walczył zwycięsko z Turkami na Kaukazie. Po ogłoszeniu się szachem, zdobył państwa W. Mogoła, Bucharę, Chiwę. Rządził przy pomocy krwawego teroru. Zamordowany.

Nadkwaśność -> Nerwica, Żołądek.

Nadliczbowe godziny ponad ustalony dzień roboczy, w myśl polskiego ustawodawstwa pracy wynagradzane o 25°/₀ drożej za dziewiątą i dziesiątą godzinę i 50°/₀ za dwie następne godziny. N. G. nie mogą w zasadzie przekroczyć czterech godzin dziennie. Ze względu na bezrobocie przedsiębiorca winien mieć zezwolenie na zatrudnianie w N. G.

nicum)

nad manganowego, KMn0₄; ciemne kryształki o zielonym metalicznym połysku, rozpuszczalne w wodzie na fioletowy roztwór. Silny środek utleniający, stosowany w laboratoriach i przemyśle chemicznym; również w lecznictwie jako środek antyseptyczny.

Nadnercza (glandulae suprarenales) — parzyste narządy, umiejscowione u ssaków przy tylnych (u człowieka — górnych) biegunach nerek.

Nadoczodołowe luki

wytwórczość, przewyższająca zbyt; powoduje spadek cen. N. bezwzględna

towarów przewyższa faktyczne zapotrzebowanie ludności. N. względna — gdy zapotrzebowanie istnieje, ale nie może być zaspokojone ze względu na małą siłę nabywczą ludności.

Nadrach czarny (Otiorhynchus niger F.) — gat. chrząszcza z rodziny słoników (Curculio-nidae). Dl. ciała do 12 mm. Wielki szkodnik lasów iglastych zwł. świerkowych. Larwa żyje w ziemi i żywi się młodymi korzonkami; dorosłe ogryzają korę i młode pędy.

Nadrealizm -»■ Surrealizm.

Nadrenia, niem. Rheinland — prow. prus. po obu brzegach średniego Renu m. Górami Łupkowymi a granicą hol.; potężne górnictwo węglowe i przemysł metalurgiczny (Solingen, Essen). Po klęsce Niemiec w 1918 r. obsadzona przez wojska alianckie do r. 1930; zdemilitary-zowana do dn. 9 marca 1936, kiedy to wbrew traktatom Niemcy wprowadzili wojska do N. 24 000 km*, 7 632 000 mieszk. Stolica Koblencja.

Nadson Siemion — (1862 — 1887), liryk ros., popularny w ostatnim ćwierćwieczu w. XIX. Poezje N. odznaczają się chorobliwym pesymizmem, nastrój owością oraz śpiewnością wiersza.

tlenki zawierające więcej tlenu, niż wynikałoby z wartościowości pierwiastka, związanego z tlenem. W N. występują wiązania dodatkowe m. atomami tlenu. Np. nadtlenek wodoru H,0,(H-0-0-H), nadtlenek baru Ba0₂1 Ba | }.

Nadwozie, karoseria — część pojazdu umieszczona na podwoziu, służy do rozmieszczenia pasażerów i ładunków.

Nadwórna — m-to pwt. w woj. stanisławowskim nad Bystrzycą. Rafineria nafty. 9000 mieszk.

Nadzór sądowy — zarządzenie odroczenia wypłat i ustanowienie kontroli i opieki sądu nad zarejestrowanym kupcem, który nie jest czasowo w stanie spłacać długów, ale posiada w zasadzie dostateczne środki na wypełnienie wszystkich zobowiązań wobec wierzycieli. N. S. trwa do trzech miesięcy i może być dwukrotnie przedłużany.

Nadzwyczajna Komisja Rozjemcza —

organ powołany przez Radę Ministrów na wniosek ministra Opieki Społecznej, dla zlikwidowania zatargów zbiorowych, obejmujących jedną lub kilka gałęzi pracy, a grożących ogólno-państwowym interesom gospodarczym.

Naevius Gnaeius — (f 201 prz. Chr.), jeden z najwcześniejszych pisarzów rzym., twórca rzym. komedii i tragedii narodowej; epopea „Bellum punicum" („Wojna punicka").

Nafta — produkt, otrzymywany przez destylację ropy naftowej, o temperaturze wrzenia od 150 do 300°. Stosowany do oświetlenia, napędu traktorów itd. -► art. III, 808 — 827.

związek

/V\ I I I w

HC CH

Czarnym.

Naftol

choroba tropikalna zwierząt

m-to pd.-zach. Węgier;

Nahua

(* 1879), poetka ind.,

Nafteny (cykloparafiny lub polimetyleny) — węglowodory nasycone o budowie pierścieniowej ; występują w niektórych ropach naftowych.

Naftociąg — rurociąg naftowy do transportu ropy naftowej na dalekie przestrzenie, np. z Mosulu do portu jafskiego, z Baku nad Morzem Kaspijskiem do Batumu nad Morzem

-► III, 811. związek organiczny, pochodna naftalenu, zawierająca grupę wodorotlenową: C1#HtOH. Istnieje w 2 odmianach izomerycznych. Otrzymuje się z naftalenu, służy do wyrobu barwników.

Naftowa ropa, olej skalny — ciekły lub mazisty minerał grupy bituminów, mieszanina węglowodorów. Przez destylację otrzymuje się z niej benzyny, naftę, oleje mineralne itd.

art. „Nafta" III, 808-827; I, 1032, 11, 658, 661, IV, 3, 767.

Naftowy eter -*• Eter naftowy.

-> III, 813, IV, 1258.

Nagana

ssących, wywoływana przez świdrowce Trypa-nosoma brucei, przenoszonego przez muchę tse-tse. Występuje w wilgotnych okolicach Afryki.

Nagant — belg. wytwórnia broni, maszyn i samochodów w Lićge. W szeregu państw, m. i. w Polsce, rozpowszechnione są rewolwery typu N., pochodzące z Belgii, lub wykonywane na podstawie licencji w innych wytwórniach (np. ros. wytwórnia broni w Tulę). Rewolwery

N. używane są jako służbowe w policji, na poczcie itd.

Nagasaki — jap. port wojenny i handlowy na Wyspie Kiusziu; w 11. 1640—1854 jedyny port dostępny dla handlu zagranicznego. Po-potężne stocznie. Wywóz węgla, papieru, laki, ryżu, herbaty ii. 217 000 mieszk.

Nftgeli Hans Georg - (1773-1836), szwajc. pisarz muzyczny, pedagog i kompozytor.

Nagie pąki — pąki, których liście zewnętrzne nie ulegają przekształceniu w łuski okrywające; po rozwinięciu się pąka stają się liśćmi przyswajającymi. Nagie kwiaty — kwiaty nie posiadające okwiatu.

Nagłośnia (epiglottis) — płaska chrząstka okryta śluzówką, wchodząca w skład krtani, połączona z chrząstką tarczowatą; zamyka krtań w czasie ruchu połykowego, uniemożliwiając dostanie się pokarmu do przewodu oddechowego.

Nagłowice — wieś w pwt. jędrzejowskim nad Nidą. W XV i XVI w. była własnością rodziny Rejów. 800 mieszk.

Nagminna choroba -+ Epidemia.

Nagniotek, odcisk (clavus) — nadmierne zrogowacenie skóry, o wyglądzie niewielkiego guzka, w środku którego znajduje się stożkowaty czop rogowy, zwrócony szerokim końcem na zewnątrz; N. powstaje wskutek ucisku na skórę, np. przez niewygodne obuwie, zwykle bolesny.

Nagoja — gł. m-to handlowe i przemysłowe jap. wyspy Hondo; drobny, niekiedy chałupniczy przemysł. Wyroby jedwabne, dzieła sztuki. Uniwersytet. 1 083 000 mieszk.

Nagolennik — 1. — ozdoba nogi w kształcie obręczy. 2. — blacha metalowa kształtem przystosowana do nogi; w strż. Grecji i Rzymie oraz w śrdw. część zbroi.

Nagonka — system polowania, polegający na napędzaniu zwierzyny w stronę myśliwych przez rozstawionych w półkole naganiaczy.

Nagozalążkowe. nagonasienne (Oymnosper-mae) — gromada roślin jawnopłciowych, których zalążki wyrastają na owocolistkach nie zrośniętych. Oprócz drzew szpilkowych należą do tej gromady niektóre drzewa obszarów umiarkowanych lub ciepłych, oraz niektóre rośliny kopalne.

Nagpur — stolica centralnych prow. Indyj Bryt.; przemysł żelazny i bawełniany. 215 000 mieszk.

Nagrody naukowe, artystyczne i literackie — nagrody przyznawane przez instytucje kulturalne lub powołane w tym celu komitety specjalne za wybitne osiągnięcia na terenie nauki, sztuki i literatury. W Polsce najważniejszymi N. są: N. państwowe: literacka, plastyczna i muzyczna M. W. R. i O. P.; N. Polskiej Akademii Literatury dla młodych, N. N. A. i I.. miast: Warszawy, Łodzi, Poznania, Krakowa, Grodna i i.

Nagrzewnica — urządzenie do wykorzystania ciepła uchodzącego z gazami spalinowymi, np. do podgrzewania powietrza, doprowadzanego do pieca, co podwyższa temperaturę osiąganą; komory murowane, w których zachodzi oddawanie ciepła przez gazy spalinowe.

Nagykanizsa fabryka wódek. 31 000 mieszk.

NagykOrOs — m-to środk. Węgier, 29 000 mieszk.

plemiona indiańskie Ameryki Środk., dzisiaj trudne do wyodrębnienia; w czasach przed Kolumbem opanowały płasko-wzgórze meksyk, i utworzyły wielkie cywilizowane państwa. Języki N. stanowią gałąź grupy językowej uto-azteckiej; mówi nimi około 500 000 Indian meksyk.

Nahuel Huapi — jezioro w Andach arg., 1250 km² pow.

Naidu Saroczini działaczka w ind. ruchu narodowym i kobiecym ; współpracowniczka Gandhiego.

Nairobi, naja’roubi — szybko rozwijająca się stolica ang. kolonii Kenia w Afryce Wsch. 47 000 mieszk.

Naiwność — kategoria estetyczna oznaczająca to, co szczere, proste, bezpośrednie w przeciwieństwie do tego, co sztuczne i konwencjo-

!;t

-+IV, 792.

Nakaz karny

uprzemysłowione m-to w pwt. wyrzyskim. Cukrownia. 10 000 mieszk.

(1885-1918), po-

najne. Pojęcie N. rozwinął Fr. Schiller w zastosowaniu do poezji w jednej ze swoich podstawowych rozpraw estetycznych. Potocznie pojęcie N. ma znaczenie ujemne, jako określenie pewnej nieznajomości życia.

Najady -► Nimfy.

Najem — umowa o czasowe użytkowanie czyjegoś dobra, nieruchomego lub ruchomego, siły roboczej itd. przez czas ograniczony lub nieograniczony za umówionym wynagrodzeniem, na określony czas.

Najeżka albo rybojeż (Diodon hystrix L.) — ryba z rodziny Tetrodontidae; występuje w Oceanie Indyjskim. Ciało pokryte ruchomymi kolcami; ma zdolność nadymania się powietrzem, przy czym wypływa na pow. morza.

Najświętszy Sakrament — określenie wyróżniające eucharystię spośród siedmiu sakramentów.

Największego uprzywilejowania klauzu-

postanowienie, na mocy którego jeden kraj zobowiązuje się traktować pod względem celnym albo wszystkie towary drugiego kraju albo też tylko niektóre z nich w sposób nie gorszy niż towary wszystkich innych krajów.

-W/, 1036-1037.

Najwyższa Izba Kontroli, skrót: N. I. K. — organ państwowy, powołany do kontroli całej administracji państwowej pod względem finansowym, N. I. K. oparta jest na zasadzie kolegialności i niezależności sędziowskiej członków jej kolegium, usuwanych tylko uchwałą sejmu. Prezes N. I. K. zajmuje stanowisko równorzędne ministrowi, nie wchodząc jednak w skład Rady Ministrów, i jest bezpośrednio odpowiedzialny przed sejmem; ma prawo zabierać głos na posiedzeniach sejmu i senatu w sprawach kontroli państwa oraz na żądanie izb obowiązany jest udzielać informacyj i wyjaśnień. N. I. K. podlegają Izby Okręgowe Kontroli.

Najwyższy Trybunał Administracyjny,

skrót: N. T. A. — organ państwowy, najwyższa instancja w sporach m. obywatelem a władzą administracyjną; posiada charakter kasacyjny: wyrok N. T. A. uchylający zaskarżone orzeczenie lub zarządzenie władzy, zobowiązuje ją do wydania w ciągu 30 dni nowego orzeczenia lub zarządzenia zgodnego z wyrokiem N. T. A. Skargę do N. T. A. można wnieść w ciągu 2 miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia, które ma być zaskarżone. W skład N. T. A. wchodzą: pierwszy prezes, prezesi i sędziowie.

-* IV, 794, 796, 797, 798, 799, 800, 897.

Nakaz aresztowania — polecenie wydawane przez sąd, prokuratora lub sędziego śledczego, mające na celu niezwłoczne pozbawienie wolności osoby podejrzanej, oskarżonej lub skazanej za popełnienie przestępstwa.

Nakaz dostawienia — polecenie wydane przez sąd, prokuratora, sędziego śledczego lub władzę administracyjną w toku postępowania

karnego lub karno-administracyjnego, mające na celu niezwłoczne sprowadzenie osoby (np. oskarżonego, świadka), uchylającej się od przybycia mimo doręczonego wezwania.

orzeczenie wydane bez przeprowadzenia rozprawy przez sąd grodzki lub władzę administracyjną przy przekroczeniach i przestępstwach mniejszej wagi, jeśli dowody przestępstwa są wystarczające i nie budzą wątpliwości.

Nakaz płatniczy — zawiadomienie urzędowe o obowiązku uiszczenia podatku lub innej opłaty w oznaczonej wysokości i w oznaczonym terminie.

Nakło nad Notecią

Nakłucie, punkcj a (punctio) — zabieg polea gający na wbiciu igły do naturalnej lub patoloa gicznej jamy ciała celem wypuszczenia gromadzącego się w niej płynu, ew. wprowadzeni-środków leczniczych. N. lędźwiowe polegną N. opony twardej rdzenia kręgowego poniżej III lub IV kręgu lędźwiowego; wykonywane najczęściej dla pobrania płynu mózgowo-rdzeniowego w celach diagnostycznych.

Nakrętka, mutra — kawałek metalu najczęściej sześcioboczny, z okrągłym nagwintowanym otworem, nakręcany na śrubę. N. skrzydlata — N. z dwoma skrzydełkami, ułatwiającymi dokręcanie.

Nakwaska z Krajewskich Anna — (1781 — 1851), powieściopisarka i tłumaczka; prowadziła w Warszawie salon literacki. Powieści historyczne i obyczajowe, utwory dla dzieci i ludu oraz artykuły pedagogiczno-społeczne.

Nalepiński Tadeusz eta i powieściopisarz, autor patriotycznych poezyj: „Śpiewnik rozdarty" i i. oraz powieści „ Kazia".

Nalewajko Semen — (f 1597), ataman kozacki, wódz łupieskich wypraw na Wołoszczyznę, Węgry, Wołyń, Podole i Kijowszczyznę. Bandy N. rozproszył pod Lubniami hetman Żółkiewski. N. wydany przez Kozaków, został ścięty w Warszawie. Opiewany w dumach ukr.

Naliboki — m-ko w pwt. stołpeckim, w wielkiej choć zniszczonej puszczy tejże nazwy. 1000 mieszk.

Nal i Damajanti — bohaterowie jednego z najpiękniejszych epizodów epopei ind. ,,Ma-habharala", para małżeńska, której miłość wzajemna przezwycięża wszelkie przeszkody stawiane przez zły los.

Nalot (w medycynie) — masa biaława lub szarawa, pokrywająca powierzchnię rany, zmienionej zapalnie śluzówki itp.; składa się najczęściej z wysięku, tkanek obumarłych, bakte-ryj. Badanie bakteriologiczne N. odgrywa często bardzo ważną rolę w rozpoznawaniu choroby, np. błonicy.

Nałęcz Włodzimierz jeden z najpopularniejszych marynistów polskich.

(* 1865), malarz,

pełnomocnik panującego, np. w Królestwie Polskim w 11. 1815-1830. w Galicji w 11. 1848-1918.

Nałęczów — miejscowość lecznicza w Polsce, w woj. lubelskim; źródła kwaso-węglowe i wapniowo-żelaziste. Ulubione miejsce pobytu Żeromskiego.

Nałkowska Zofia

(* 1885), powieściopisarka i dramatopisarka, córka Wacława Nałkowskiego, członkini P. A. L.; autorka powieści: „Książę", „Rówieśnice", „Dom nad łąkami", „Choucas", „Niedobra miłość", „Ściany świata", „Granica" i i. oraz sztuk: „Dom kobiet" i „Dzień jego powrotu". Twórczość N. odznacza się wnikliwą obserwacją psychologiczną, intelektualną interpretacją życia, dążeniem do ujawniania jego pozytywnych wartości i zdolności do współodczuwania. Doskonałe przedstawienie psychiki kobiet.

Nałkowski Wacław -

-»/T, 336. (1856—1911), geograf i publicysta; wywarł wpływ na kierunek geografii w powojennej Polsce. „Zarys geografii rozumowej"; „Geografia fizyczna" i i.

Nałóg — głęboko zakorzenione przyzwyczajenie, z trudem podlegające woli człowieka, zazwyczaj uwarunkowane fizjologicznie; np. przyzwyczajenie do stałego zażywania pewnych środków odurzających, podniecających, palenia

-> III, 1214

Namangan — „bawełniane" m-to sow. w kotlinie Fergany w Uzbekistanie. 91 000 mieszk.

Namaqualand, nej ’m&ku3land stynna część pd.-zach. Afryki, znana z bogatych złoży diamentowych.

Namaszczenie ciała, lub pewnych przedmiotów olejami — akt rei. znany prawie we wszystkich religiach strż. i od nich przejęty przez chrześcijaństwo, gdzie N. Olejami św. spotyka się często przy udzielaniu różnych sakramentów, a także przy innych obrządkach re).„ np. przy koronacji, konsekracji kościołów, poświęcaniu naczyń liturgicznych itd. Ostatnie Olejem św. Namaszczenie -*■ Sakramenty.

Namcza Barua — potężny szczyt nad przełomem Brahmaputry przez Himalaje. 7755 m

tytoniu itp.

pd. pu-

Namiot — przenośne pomieszczenie z tkaniny najczęściej nieprzemakalnej (płótno, brezent) rozpiętej na rusztowaniu z prętów drewnianych, lub na sznurze. Pierwotnie używany przez ludy koczownicze. Obecnie szeroko stosowany przy pracach terenowych, w wojskowości, harcerstwie, turystyce itp.    -> 1V, 1041.

Namiotnik (Hyponomeuta) — rodzaj motyli z rodziny Hyyonomeutidae. Skrzydła przednie białe, czarno nakrapiane, tylne czarne. Gąsienice żyją w gniazdach z przędzy na drzewach owocowych; szkodliwe.

Namorzyny, mangrowe — nazwa formacji biologicznej pasu nadbrzeżnego wód tropikalnych, zalewanej przez fale w czasie przypływu.

osad z roztartych na ziarna poniżej 0,1 mm średnicy minerałów, pochodzących ze zniszczenia skał; pojawia się najczęściej w środk. i dolnych odcinkach leniwie płynących rzek.

Namur, namiir — twierdza belg. nad Mozą, stare m-to z przemysłem metalurgicznym i kopalnią węgla. 31 000 mieszk.

Namysłów, niem. Namslau Dolnym Śląsku prus.; w okolicy polska ludność ewangelicka. 7000 mieszk.

Nancy, nńsi — m-to fr. w Lotaryngii nad Meurthe i kanałem Ren-Marna, świetna stolica dawnego Księstwa Lotaryńskiego. Posiada uniwersytet, akademię leśną, przemysł przędzalniczy i hutniczy. Liczne zabytki: zamek z XIV w. (obecnie muzeum), brama de la Craffe (XV w.) i kościół des Cordeliers (XV w.) z grobami książąt lotaryńskich. Piękny Plac Stanisława Leszczyńskiego (Place Royal) z ratuszem, fontannami, pałacem gubernatora, pałacem sprawiedliwości, łukiem triumfalnym i kolumnadą. Wiele pamiątek polskich m. i. wzniesiony przez Leszczyńskiego kościół Notre-Dame de Bon-Secours, gdzie znajdują się grobowce króla i jego małżonki. 121 000 mieszk.

stolica chiń. prow. Kiangsi.

Namuł

m-to na

wys.

Namiastka, surogat, (niem. Ersatz) — produkt zastępczy, w swoich zasadniczych właściwościach zbliżony do artykułu zastępowanego i zamiast niego używany, bądź ze względu na brak danego artykułu na rynku, bądź też z powodu znacznej różnicy w cenie.

Namiemik, dawna nazwa pelengator — przyrząd złożony z kompasu i urządzenia do celowania, stosowany na okrętach i statkach do wyznaczania położenia statku przez pomiar kąta m. kierunkiem pn. i linią łączącą obserwatora z jakimś stałym przedmiotem na morzu lub lądzie.

Namiestnik

1. — zastępca rotmistrza w dawnym wojsku polskim. 2. — zastępca,

świat i Życie. — V.

Nanczang

Papiernictwo. 300 000 mieszk.

Nandu (Rhea americana L.) — gat. ptaków z rzędu Rheae, podgromady bezgrzebieniowców (Ratitae). Dł. ciała 1,25 m. Niezdolny do lotu. Ciało pokryte miękkimi piórami, na skrzydłach duże piękne pióra jak u strusi; żyje towarzysko na stepach Pd. Ameryki, żywi się pokarmem roślinnym i zwierzęcym. Kilka samic składa jaja do wspólnego dołka, wysiaduje je samiec. Jaja i mięso jadalne, pióra używane jako ozdoba.

Nankin — stolica Chin (od r. 1928) nad dolnym Jangeykiangiem. Czwarty port Chin. Przemysł przędzalniczy i metalowy; znaczenie gospodarcze stosunkowo niewielkie. Uniwersytet. Znany od III w. prz. Chr. N. był już parokrotnie stolicą części, a nawet całych

42

mieszk.

szłości".

pasmo górskie, ograniczające wsch. Tybet od pn. Do 3040 m wys.

Nantej8ki edykt -► Edykt. -+ II, 430.

Nantes, nit — stare m-to i port fr. przy ujściu Loary z awanportem Saint Nazaire. Uniwersytet, katedra z XII w. Przemysł włókienniczy i chemiczny, stocznie okrętowe. 187 000 mieszk.

Nantucket, nan’tekyt — mała wysepka u brzegów Ameryki; pierwszy ląd, jaki widzi podróżny w drodze z Europy do Nowego Jorku.

rodzaj roślin zielnych z rodziny trędownikowatych; 25 gat. w Europie i Azji zach., u na9 2 gat.: N. zwyczajna o dużych dzwonkowatych jasno-żółtych kwiatach i N. purpurowa w Karpatach zach., o kwiatach jasno-purpurowych; ważna roślina lekarska (choroby serca), często uprawiana; niektóre gat. hodowane jako ozdobne.

różnica potencjałów

-+I1, 186-187.

dem.

Chin (w 11. 1368—1421 za dynastii Ming). O-środek buntu tajpingów w 1853/4 r. 1 019 000

->/, 943.

Nanning — stolica pd.-chiń. prow. Kuangsi, 340 000 mieszk.

Nansen Fridtjof (1861 — 1930), zoolog norw. i wybitny podróżnik podbiegunowy; przeszedł po raz pierwszy w r. 1888 Grenlandię; w 11. 1893 — 1896 przepłynął na statku „Fram" Morze Arktyczne od Cieśniny Berynga do Szpicbergu; usiłując osiągnąć po lodzie biegun pn., dotarł do 86° 15'. Pod koniec życia brał N. żywy udział w życiu polit. Nagroda pokojowa Nobla w r. 1922. Napisał: „Wśród nocy i lodów", „Syberia, kraina przy-

I, 327, III, 1039.

Nansenowski paszport — dowód osobisty wydawany przez specjalny komitet działający od 1920 r. z ramienia Ligi Narodów pod przewodnictwem Fridtjofa Nansena osobom, które utraciły obywatelstwo ros. (emigrantom po rewolucji ros).

Nanszań

Naparstnica (Digitalis)

-►///, 277, 280, IV, 1271.

Napęd — sposób dostarczania energii maszynom (N. ręczny, parowy, elektryczny itd.).

N. pasowy, linowy — przenoszenie ruchu obrotowego z jednego koła na drugie przy pomocy pasów lub lin bez końca. Przy N. zespolonym szereg maszyn połączony jest z jedną wspólną pędnią; przy ekonomiczniej-szym N. jednostkowym każda maszyna posiada własny silnik (najczęściej elektryczny).

Napier (Neper) John, lord Merchiston, 'nejpio, dżon lo:^ ’ma:rkistn — (1560—1617), matematyk ang.; wprowadził logarytmy.

Napierski Kostka Aleksander — (f 1652), rzekomy syn Władysława IV, przywódca rozruchów chłopskich na Podhalu w r. 1651, stracony po stłumieniu buntu.

Napięcie — stan naprężenia m. cząstkami odkształconego ciała elastycznego, np. w napiętym łuku, sprężynie. Przy nierównomiernym stygnięciu szkła powstają w nim często

N., powodujące niekiedy samorzutne pękanie.

N. elektryczne elektrod, biegunów ogniwa, prądnicy itd.; mierzy się w woltach.

Napięcie powierzchniowe cieczy — skierowane ku środkowi cieczy napięcie, wytworzone skutkiem działania międzycząsteczkowych sił przyciągania na cząsteczki warstwy powierzchr niowej (we wnętrzu cieczy siły te znoszą się wzajemnie). Dzięki N. P. C. warstwa powierzchniowa zachowuje się jak elastyczna błonka; pow. dąży do możliwego zmniejszenia się. N. P.

C. jest przyczyną kulistego kształtu kropel i zjawisk włoskowatości.

Napiętek -> Nadgarstek.

Napoleon (fr. Napolćon, napoićó) — imię cesarzy Francji. 1. — N. I. Bonaparte — (1769—1821), ur. się w Ajaccio na Korsyce jako syn adwokata Karola B. i Letycji Ramo-lino. Szkoła wojskowa w Brienne. Jako pułkownik artylerii odznaczył się w r. 1793 przy zdobyciu Tulonu, następnie, jako generał, przy tłumieniu powstania rojalistów w r. 1795. W r. 1796 ożenił się N. z Józefiną Beauhar-nais. W r. 1796 dowodził w zwycięskiej wojnie we Włoszech (Legiony Dąbrowskiego), zakończonej w r. 1797 pokojem w Campo Formio. W 11. 1798—1799 wyprawa do Egiptu dla zgniecenia potęgi Anglii na wsch.: zwycięska bitwa pod Piramidami, klęska floty fr. pod Abukirem. W r. 1799 N. niespodziewanie powraca do Francji, obala dyrektoriat (zamach 18 Bru-maire’a), zostaje obwołany pierwszym konsulem. Druga kampania wł. w r. 1800: zwycięstwo nad Austriakami i ich sprzymierzeńcami pod Marengo i Hohenlinden; pokój w Lunćville w r. 1801. W r. 1802 N. zostaje konsulem dożywotnim, w r. 1804 dziedzicznym cesarzem Francuzów. Szereg ważnych reform ustrojowych, administracyjnych (centralizacja), finansowych (Bank Francji) i prawniczych (kodeks N.). Wojna z Anglią w r. 1803 i z t. zw. trzecią koalicją (Anglia, Rosja, Austria i Szwecja) w r. 1805. Mimo klęski floty fr. pod Trafal-gar w r. 1805 równoczesne zwycięstwo pod Ulm i Austerlitz przynoszą N. korzystny pokój z Austrią w Pressburgu. W r. 1806 wojna z t. zw. czwartą koalicją (Prusy, Rosja) zakończona pogromem Prusaków pod Jeną i Auerstadt, a Rosjan pod Eylau i Friedlan-W pokoju tylżyckim w r. 1807 utworzenie Księstwa Warszawskiego. Względem gł. wroga, Anglii zastosował N. t. zw. blokadę kontynentalną. W r. 1808 wojna hiszp., która mimo zdobycia Madrytu (Somosierra) trwała do r. 1813. Nowa wojna z Austrią w r. 1809 zakończona zwycięstwem pod Wagram, rozszerzeniem Księstwa Warszawskiego, zdobyczami we Włoszech, zach. Niemczech, uzyskaniem protektoratu nad Związkiem Reńskim i Szwajcarią. U szczytu powodzenia N. po rozwodzie z Józefiną ożenił się z Marią Luizą austr. (w r. 1810). W r. 1812 — wojna z Rosją, zakończona klę-

N. III

3.

w r. 1861

wo-

-► II, 431, IV, 1419.

suszo-

(1831-

dł.

Narkomania

ską, umożliwiającą wrogom N. zawarcie nowej koalicji. Pokonany przez tę koalicję pod Lipskiem w r. 1813, N. abdykował w r. 1814, otrzymując Elbę jako miejsce zamieszkania. W r. 1815 uszedł z Elby do Francji, lecz mimo chwilowego powodzenia w czacie t. zw. „stu dni" panowania, poniósł od sprzymierzonych klęskę pod Waterloo. Umarł na zesłaniu na Wyspie św. Heleny. Ciało N. przewiezione w r. 1840 do Paryża, pochowane w Pałacu Inwalidów. N., mimo przerostu ambicji osobistej i dynastycznej, uważany jest za jedną z postaci kierowniczych dziejów: przyczynił się do likwidacji ustroju feudalnego, stworzył wzorzec dyktatury opartej na armii i centralistycznej administracji, utrwalił znaczenie bur-żuazji, wojnami rozbudził ruchy narodowe. W stosunku do Polski niezawsze szczery, ogniskował przez długi czas polskie nadzieje wolnościowe. -*• I, 748, 1085—1086, II, 45, 134, 431, III, 62, 924, IV, 217, 1417, 1564. 2. -

N. II — (1811 — 1832), syn Napoleona I i Marii Luizy, król rzym., ks. Reichstadtu. Po upadku ojca wychowywał się na dworze cesarza austr.

(1808—1873), cesarz od r. 1852, syn Ludwika Bonaparte i Hortensji Beauharnais; opierając się na partii bonapar-tystów, dążył do zdobycia tronu. Po rewolucji lutowej 1848r. wybrany do Zgromadzenia Narodowego, w tymże roku został prezydentem republiki. W r. 1851 przy pomocy wojska dokonał zamachu stanu i po przeprowadzeniu plebiscytu przyjął 2 grudnia 1852 r. tytuł cesarza. W r. 1853 poślubił Eugenię Montijo. Prowadził wojnę z Rosją (t. zw. wojna krymska w 11. 1853—1856) i z Austrią w r. 1859, czym pośrednio przyczynił się do powstania zjednoczonego królestwa wł. Poniósł klęskę w wojnie fr.-prus. w r. 1870 i został wzięty do niewoli pod Sedanem (początek zjednoczenia Niemiec). Umarł na wygnaniu. Niepopularny dla dwulicowej polityki: reakcyjnej we Francji a liberalnej w stosunku do ruchów wolnościowych za granicą. Usposobiony przychylnie bec Polski, zawiódł jednak nadzieje pokładane w nim przez organizatorów powstania 1863 r. Okres rządów N. III zwany jest drugim cesarstwem.

Napoleoński kodeks -> Kodeka Napoleona.

Napoił — wł. nazwa Neapolu.

Napotne środki, diaphoretica — leki wywołujące wzmożoną czynność gruczołów potowych ; gorące napoje, zwł. napary ziół (jak kwiat lipowy, kwiat bzu czarnego, maliny ne) oraz niektóre alkaloidy (np. pilokarpina).

Nara — m-to w zach. części jap. wyspy Hondo. 56 000 mieszk.

Naramiennik — 1. — pasek sukna wszyty do munduru razem z górną częścią rękawa i przypięty guzikiem przy kołnierzu. Służy do umieszczania odznak stopni. 2. — część zbroi osłaniająca ramię rycerza.

Narbada— nie żeglowna rzeka ind. wDekanie, o zmiennym stanie wody, z kataraktami. 1300 km dl., 95 000 km* dorzecza.

Narbonne, narbon — m-to pd. Francji, w strż. port i stolica pd. Galii, w śrdw. żywy ośrodek handlu ze Wsch.; odsunięty od morza wskutek zapiaszczenia, podupadł. Winnice. Ruiny rzym. Zabytki śrdw. 32 000 mieszk.

Narbutt - 1. - Teodor - (1784-1864), pierwszy historyk Litwy. Napisał: „Dzieje narodu litewskiego". 2. — Ludwik 1863), powstaniec 1863 r., syn poprz.; prowadził partyzantkę na Litwie, zginął otoczony nad Jeziorem Dubickim.

Narciarstwo — jazda na nartach, popularny, wciąż rozwijający się sport zimowy, uprawiany gł. w terenach górzystych. Wyróżnia się N. turystyczne i N. sportowe. N. sportowe obejmuje biegi, skoki i zjazdy. Biegi odbywają się przeważnie na dystansach 18 i 50 km, skoki na specjalnych skoczniach. Zjazdy odbywają się bądź na wytyczonej trasie naturalnej, bądź sztucznej (t. zw. slalom) wytyczonej specjalnymi bramkami, znakami itp. przez które należy przejechać. Uprawiana jest również „kombinacja norw." (łączna punktacja wyniku za bieg i skoki) oraz „kombinacja alpejska" (łączna punktacja za zjazd i slalom). W Polsce centralną organizacją N. jest Polski Związek Narciarski (P. Z. N ).

Narcyz — w podaniach gr. piękny młodzieniec, który zakochał się w sobie, ujrzawszy swoje odbicie w leśnym strumieniu, i umarł z miłości; po śmierci zamieniony został w biały narcyz.

Narcyz f Narciaaua) — rodzaj roślin cebulko-watych z rodziny amarylkowatych;    35 gat.

gł. w obszarze śródziemnomorskim. Posiada dwa liście trawiaste i pęd bezlistny zakończony jednym lub więcej kwiatami; kwiaty duże, białe lub barwne, wonne, z długą rurką okwiatową i z barwnym przykoronkiem; roślina ozdobna; powszechnie hodowana.

Narenta -»■ Neretwa.

Narew — prawy dopływ Wisły, uchodzący pod Modlinem; wypływa z Puszczy Białowieskiej. Połączona kanałem z Niemnem. 480 km

-+IV, 1372. nałogowe przyjmowanie pewnych trucizn o działaniu narkotycznym, odurzającym, jak opium, morfina, kokaina i i.

N. powoduje poważne zaburzenia fizyczne, psychiczne oraz zanik uczuć moralnych; jest ciężką klęską społeczną. Leczenie N. odbywa się w zakładach zamkniętych, za pomocą psychoterapii oraz innych zabiegów. W zwalczaniu

N. największą rolę odgrywa ograniczenie wwozu i nadzór nad sprzedażą narkotyków oraz uświadomienie o ich szkodliwości. Zagadnienie walki z narkotykami było przez długi czas tematem specjalnych prac Ligi Narodów.

-► III, 279.

-> III, 279.

[>■ A

m-yy

/ r a <

Naroże.

rodzaj drapieżnych pluskwiaków różnoskrzydłych z rodziny Oer-ridae, o wydłużonym ciele i cienkich nogach. Żyją na pow. wody, ślizgając się na nogach.

Narty — sprzęt używany w narciarstwie; znane już w czasach wykopaliskowych. N. składają się z desek dł. ok. 2 m i szer. ok.

Narkotyki, środki odurzające — substancje gł. pochodzenia roślinnego, powodujące częściową lub całkowitą utratę świadomości, niewrażli-wość na ból fizyczny i psychiczny. Do N. należą cenne środki lecznicze, jak morfina, kokaina, eter. Przepisywanie N. przez lekarzy i wydawanie ich w aptekach jest regulowane surowymi ustawami opartymi na porozumieniu międzynarodowym. Nadużywanie N. prowadzi do narkomanii.

Narkoza (narcoais) — uśpienie powstające pod wpływem środków usypiających: chloroformu, eteru itp., połączone ze znieczuleniem na ból i na dotyk; stosuje się w chirurgii i dziedzinach pokrewnych. Przeważnie wywołuje się

N. przez podawanie choremu w specjalnej masce danego środka do wdychania; środki wywołujące N. stosuje się również dożylnie.

Narocz — największe jezioro w Polsce na Wileńszczyźnie, z dobrymi warunkami do sportów wodnych i zimowych. Głęb. do 40 m, pow. 80,5 km².

Narodnaja — najwyższy szczyt pn. Uralu. 1875 m wys.

Narodnaja Wola -+ Narodniczestwo.

Narodniczestwo — ruch rewolucyjny wśród radykalnej inteligencji ros. w 11. 1860—1890; dążył do przebudowy społecznej w oparciu o lud (hasło „pójścia w lud") i do realizacji ustroju socjalistycznego rozwiniętego ze spól-noty wiejskiej czyli t. zw. „miru". Teoretykami ruchu byli: Hercen, Czernyszewskij, Bakunin i i. N. wytworzyło organizację „Ziemia i Wola", której najradykalniejszy odłam utworzył w r. 1879 partię terorystyczną „Narodnaja Wola". Partia dokonała szeregu zamachów, m. i. na cara Aleksandra II (zakończony śmiercią cara w r. 1881) i na Aleksandra III.

Narodowa Demokracja, N. D., („endecja")— stronnictwo polityczne powstałe w r. 1896 z tajnego stowarzyszenia Ligi Narodowej. Twórcami N. D. byli: R. Dmowski, J. Popławski i Z. Balicki. N. D. posiadała ideologię nacjonalistyczną, dążyła do niepodległości i zjednoczenia ziem polskich. Występowała przeciw ruchom rewolucyjnym r. 1905. Odrzucając początkowo wszelką ugodowość wobec rządów zaborczych, w chwili zatargu m. Rosją a Niemcami N. D. stosowała ugodową taktykę wobec Rosji i potępiała akcję legionową Piłsudskiego. Podczas wielkiej wojny N. D. stanęła po stronie Ententy; Dmowski, jako prezes Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, podpisał traktat wersalski. W Polsce niepodległej w r. 1919 N. D. utworzyła Związek Ludowo-Narodowy, który wywarł silny wpływ na sejm ustawodawczy i konstytucję z r. 1921. Jednocześnie młodzież akademicka o ideologii

N. D. utworzyła organizację „Młodzieży Wszechpolskiej". Aż do przewrotu majowego r. 1926

N. D. wywierała wpływ na rządy, sprawując je w r. 1923 wspólnie ze stronnictwem ludowym Witosa. W r. 1926 stworzył Dmowski „Obóz Wielkiej Polski" organizujący żywioły narodowe. W r. 1928 przez połączenie Związku Ludowo-Narodowego i Partii Chrześcijańsko-Narodowej powstało Stronnictwo Narodowe, skupiające opozycję nacjonalistyczną. W 11. 1935 — 1937 wyłonił się z N. D. odłam bojowy: Obóz Narodowo-Radykalny, prowadzący akcję antysemicką i antyrządową.

Narodowa gwardia — milicja fr., uformowana z ludu w r. 1789, rozwiązana przez Bur-bonów w r. 1827. Uformowana powtórnie w r. 1830, brała udział w rewolucji w r. 1848. Zniesiona w r. 1872.

Narodowa Partia Robotnicza (N. P. R.) — partia utworzona w r. 1920 przez połączenie Narodowego Związku Robotniczego, działającego od r. 1905 w zaborze ros., z Narodowym Stronnictwem Robotniczym zaboru niem. Posiada program narodowy i kat. Po przewrocie majowym w N. P. R. nastąpił rozłam na opozycyjną prawicę i popierającą rząd lewicę.

Narodowe państwo — państwo o ludności jednolitej pod względem narodowości; lub też państwo o zdecydowanej przewadze jednej narodowości.

Narodowe Stronnictwo -* Narodowa De-molcracja.

Narodowościowe państwo — państwo jednoczące szereg różnych narodowości, bądź jako liczne i wpływowe mniejszości narodowe, bądź też jako narodowości współrzędne.

Narodowy Kongres — nieoficjalny parlament Indyj Bryt. zbierający się co roku (od r. 1885) w różnych miastach; kieruje ruchem wolnościowym w Indiach.

Narodowy socjalizm — ruch polit. w Niemczech, na którego czele stoi Adolf Hitler.

-* art. „Socjalizm narodowy", IV, 847—854; IV, 844, 941.

Naroński Józef — (f 1678), kartograf, jeden z twórców nowoczesnej kartografii.

Naroże, czyli kąt bryłowy — powstaje przez połączenie pół-prostymi wierzchołków wielokąta z‘punktem P, nie leżącym w płaszczyźnie tego wielokąta.

Punkt P zwie się wierzchołkiem N., a kąty płaskie m. kolejnymi półprostymi — ścianami N. (na ryc.:. <£ APB, BPC, etc.).

Naród — grupa ludzi posiadających poczucie wspólnej przeszłości dziejowej i świadomość wspólnych celów kulturalnych i polit.

-+art. III, 827-834.

Nartnik (Oerria)

8    cm o spiczastym zagiętym ku górze końcu. czynności (trawienne, wydalnicze, oddechowe Mniej więcej na środku N. znajduje się „wią- itp.) w ustroju.

Narzecze, dialekt, gwara — mowa nie⁷ posiadająca jednolitej formy pisanej, będąca bądź odmianą języka narodowego, bądź też odrębnym językiem, który się nie usamodzielnił. ->■ art. „Gwara", II, 744—756 i „Język", II, 1075-1080.

Narzędnik — szósty przypadek w deklinacji

zanie", umożliwiające przymocowanie N. do buta. Poślizgowemu ruchowi nóg przy użyciu

N. towarzyszy praca rąk: odepchnięcie specjalnymi kijkami o stalowym ostrzu i ażurowym rzemiennym lub metalowym talerzu.

Rozróżniamy: N. turystyczne (stosunkowo szerokie), N. biegowe (b. lekkie i wąskie), N.

zjazdowe (mocne i dość ciężkie) i N. skokowe (łac. instrumentalis).

(b. ciężkie i szerokie). Naruszewicz Adam x.

IV, 1041.

Narzędzie — przedmiot ułatwiający czło-— (1733—1796), hi-    wiekowi i przyśpieszający wykonanie czynności

storyk i poeta na dworze St. Augusta, jezuita,    mechanicznych lub pomiarowych. -> art. „Na-

potem biskup smoleński, wraz z Albertrandim    rzędzia i maszyny", III, 834 — 849.

redaktor „Zabaw Przyjemnych i Pożytecz- Narzępik koński (Hippobosca equina L.J — nych"; płodny poeta, autor licznych wierszy    gat. muchówki z rodziny narzępików (Hippo-

okolicznościowych i opisowych, ciętych, pla-    boscidae). Dł ciała do 8 mm. Pasożytuje na ciele

stycznych satyr („Chudy literat", „Reduty"    koni, osłów i mułów, żywiąc się krwią,

odłamy

i i.) i satyrycznych bajek oraz poematu patrio- Narzutowe (eratyczne) głazy tycznego „Głos umarłych". Jako historyk oprą-    skał naniesione przez lodowce, często z odleg-

cował epokową „Historię Narodu Polskiego"    łych okolic.

(do r. 1386), pierwsze polskie dzieło historyczne Narzymski Józef — (1839 — 1872), komedio-oparte, mimo kronikarskiego wykładu, na me-    pisarz, jeden z organizatorów powstania 1863 r.,

todzie pragmatycznej i krytycznym badaniu    autor komedyj „Pozytywni", „Epidemia" i i.

źródeł. Przełożył dzieła Tacyta i zgromadził    o silnie zarysowanej tendencji społecznej i u-

liczne dokumenty historyczne w tzw. „Tece    miarkowanie pozytywistycznej ideologii. Tłuma-

N.".

IV, 226.    czył Moliera i Beaumarchais’go. ->/F, 1060.

Narutowicz Gabriel — (1865—1922), pierw-

Nasenne środki (hypnotica) — środki wy-szy prezydent Rzpltej, polityk i inżynier-hydrau-    wołujące sen możliwie zbliżony do naturalnego,

lik, profesor politechniki w Zurychu; w r.    drogą zmniejszenia wrażliwości ośrodków czu-

1915 przewodniczący komisji regulacji Renu.    ciowych mózgu ; stosowane są przy bezsenności;

W 11. 1920—1922 minister robót publicznych,    przeważnie pochodne kwasu barbiturowego

w r. 1922 minister spraw zagranicznych. Zwal-    (weronal, luminal), wodzian chloralu i i.

czany przez prawicę, został wybrany na pre- Nasercowe środki (cardiaca) — leki wzma-zydenta przez lewicę i mniejszości narodowe    gające czynności mięśnia sercowego bezpo-

9    grudnia 1922 r. Zamordowany przez fana-    średnio lub za pośrednictwem układu nerwo-

tyka partyjnego, Eligiusza Niewiadomskiego    wego autonomicznego; przeważnie pochodzenia

16 grudnia 1922 r.    -> IV, 272. roślinnego: naparstnica fDigitalis), Strofanłus,

Narvik, Victoriahavn — połączony koleją    miłek wiosenny (Adonis vernalis), kamfora,

Nashville, ’ nasz wy 1 — stolica stanu Tennessee w St. Zj. A. Pn. nad rzeką Cumberland; uniw., różnorodny przemysł. 154 000 mieszk.

Nasielsk — m-to w pwt. pułtuskim, pamiętne walkami w 1920 r. Fabryka guzików. 6000 mieszk.

ze Szwecją port pn. Norwegii dla wywozu rud    kofeina i i.

i drzewa z pn. Szwecji. 10 000 mieszk.

Narwa

m-to wsch. Estonii, port nad rzeką tej samej nazwy; handel drzewem.

W r. 1700 zwycięstwo Karola XII nad Rosjanami. 23 000 mieszk.    ->■ III, 504 — 505.

gat.

Nasienne rośliny Jawnopłciowe. Nasierdzie (epicardium)

Np łącznotkankowa, okrywająca od zewnątrz ser-Sś ce; u podstawy serca przechodzi we właściwe osierdzie.    -> IV, 744.

Nasiona — narządy rozmnażania u roślin nasiennych. -* art. „Owoce i nasiona", III, 1185-1198; III, 220.

Naskórek — w anatomii zwierząt warstwa skóry (epidermis) zbudowana z nabłonka i biorąca początek z listka zarodkowego zewnętrznego (ektodermy); w anatomii roślin Nabłonek.

cienka błona

Nassau — 1. — do r. 1866 udzielne księstwo niem. wcielone następnie do Prus, stanowi część

Narwal.

Narwal (Monodon monoceros L.) ssaków z rzędu waleni. Dł. ciała do 6 m. Pysk krótki tępy, zęby w zaniku; jedynie samiec posiada silnie rozwinięty ząb górny, do 3 m dł., śrubowato, skręcony. N. żyje w morzach podbiegunowych pn. Poszukiwany dla mięsa i tłuszczu, zęby używane na wyroby ozdobne.

Narym — m-to ros. nad średnią Obią na Syberii, miejsce zesłania rewolucjonistów ros. i Polaków po powstaniach.

Narządy — części zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne organizmów wielokomórkowych (tkankowców), mające stałe położenie, swoistą budowę tkankową i spełniające ściśle określone

Nasturcja (Tropaeolum)

IV, 1084.

przyznanie obywatelowi

pogląd na świat, życie

-* arf.

niem. miejscowość lecznicza

prowincji Hessen-Nassau i regencji wiesba-deńskiej. Żyzna kraina w dorzeczu Renu, Menu i Lahnu. Gł. m-ta: Wiesbaden, Ems. 2. — niem. dom książęcy; w w. XIII rozdzielił się na dwie linie: walramską i ottońską. Gałąź linii ottońskiej panowała w Niderlandach, potem w Holandii, jako dynastia N.-Orańska, przy czym Wilhelm III Orański został królem ang. W r. 1890 ze śmiercią Wilhelma II hol. dynastia N.-Orańska wymarła w linii męskiej.

Nastawnica — przyrząd artyleryjski, służący do nastawiania zapalników pocisku w celu wywołania wybuchu w odpowiednim czasie (w odpowiednim miejscu toru pocisku).

Nastrosz Zmierzchnikowce.

rodzaj roślin zielnych, pokrewnych dziurawcowi; 50 gat. występuje w Ameryce Środk. i Pd.; wiele gat. pnących. Liście tarczowate, duże barwne grzbieciste kwiaty. N. większa i i. hodowane u nas w ogrodach i na balkonach.

Nasycona para -*■ Para.

Nasycone roztwory -> Roztwory.

Nasyp — sztuczne podwyższenie gruntu, stosowane np. przy budowie torów kolejowych itp; stoki N. dla umocnienia obsiewa się trawą, okłada darnią, kamieniem, betonem.

Naszczytek Akroter.

Natal — port i stolica brazyl. stanu Rio Grandę do Norte. 46 000 mieszk.

Natal, nejtl — wsch. prowincja Związku Pd. Afryki (od r. 1910). Żelazo, miedź, węgiel. Dużo hinduskich robotników wśród ludności. 91 000 km², 1 695 000 mieszk, w tym 177 000 białych. Stolica Pietermaritzburg.

-> IV, 1319.

Natan — wg St. Test. prorok żyd., doradca Dawida, wychowawca Salomona.

Natangia — staroprus. kraina w Prusach Wsch. nad Zalewem Wiślanym.

Natanson Jakub — (1832—1884), chemik, jeden z założycieli Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie i Kasy im. J. Mianowskiego.

Natanson Władysław — (1864—1937), fizyk; autor licznych prac teoretycznych (z teorii promieniowania, mechaniki falowej i i.) oraz książek popularnych.

Natarcie — jedna z dwóch podstawowych form walki (opp.: obrona). N. stanowi istotę działań zaczepnych i ma na celu zniszczenie żywych sił przeciwnika, pobicie go. Polega na dążeniu piechoty (kawalerii, broni pancernej) do bezpośredniego starcia z przeciwnikiem przez parcie naprzód w szykach rozczłonkowanych. N. odbywa się pod osłoną ognia własnego oraz broni wspierającej (przede wszystkim artylerii), przy wykorzystaniu terenu, oraz w miarę możności czynnika zaskoczenia. Ostateczna faza — szturm, starcie wręcz na białą broń. Ukoronowanie N. — pościg za pobitym nieprzyjacielem.

Natężenie prądu elektrycznego — ilość elektryczności przepływająca w jednostce czasu przez przekrój poprzeczny przewodnika. Praktyczną jednostką natężenia jest kulomb na sekundę czyli amper (A).

National-sozialistische Deutsche Arbei-terpartei, NSDAP (niem.), — Niemiecka Naro-dowo-Socialistyczna Partia Robotnicza, potężne stronnictwo polit., utworzone w roku 1920 w Monachium przez Adolfa Hitlera; w r. 1933 objęło władzę w Niemczech. -> art. „Socjalizm narodowy", IV, 847 — 854.

Natolin — pałac i park pod Warszawą, niedaleko Wilanowa.

Natorp Paul — (1854—1924), filozof niem.; obok Cohena gł. przedstawiciel t. zw. marbur-skiej szkoły, idealistycznie interpretującej filozofię Kanta.

Natręctwo myślowe, perseweracja, idće fize — zjawisko psychiczne polegające na natrętnym opanowaniu świadomości przez jakąś myśl lub wyobrażenie, np. przez usłyszaną melodię; występuje zwłaszcza u osobników nerwowych.

Natura — całokształt rzeczy i zjawisk, tworzących otaczającą nas rzeczywistość, wszechświat. Przez N. określa się często pewną prawidłowość zjawisk, przeciwstawiając ją przypadkowi, bądź też pewną konieczność i niezmienność, przeciwstawiając ją dowolności.

Naturalizacja obcego państwa obywatelstwa państwa, w którym zamieszkuje; wymaga zazwyczaj spełnienia szeregu warunków, m. i. dłuższego zamieszkania.

Naturalizm i sztukę, uznający, że istoty zjawisk i przejawów w tych dziedzinach szukać należy w siłach natury, nie zaś w sferze ducha.

III,    849-858; I, 1176: II, 155, III, 204, 529,

IV,    547, 548, 959, 1019, 1061.

Naturalne liczby — 1, 2, 3, 4... czyli liczby

całkowite dodatnie.

Natywizm (łać. natinua = wrodzony) — w teorii poznania pogląd, wg którego umysł ludzki posiada wrodzone idee lub dyspozycje; poznanie nie jest dlatego wyłącznie zależne od doświadczenia.

Nauczyciel — człowiek poświęcający się przekazywaniu własnej kultury innym ludziom dla ich rozwoju duchowego.

->or<. III, 858-861.

Nauen — m-to brandenburskie w Niemczech z wielką stacją radio - telegraficzną. 11 000 mieszk.

Nauheim

dla sercowo chorych w Hesji na pn.-wsch. stoku gór Taurus; źródła solankowe. 8000 mieszk.

Nauka — uporządkowana całość zdań prawdziwych o rzeczywistości. N. odróżniamy od zwykłej wiedzy opartej na doświadczeniu i od

-*arl. III, 861-871.

wyspa w Archipelagu

21 km*,

trawa

środkowa

•li

Nawa kościoła barokowego.

sztuczne zasilanie wodą gruntów uprawnych zbyt suchych.

-> III, 567-568.

Nawałnik, petrel (Procellaria pelagica L.) — gat. ptaków z rzędu burzyków. Zamieszkuje Ocean Atlantycki i Spokojny; prowadzi życie nocne. Gniazda ściele na skalistych brzegach

wysp.

Nawar krzemionkowy

II, 1215-1217.

wieś składająca się z chat budowanych na pomostach z desek i bali leżących na wbitych prostopadle w ziemię palach. N. O. budowane były na torfowiskach, bagnistych wybrzeżach jezior, rzadziej rzek i niekiedy na wodzie, ale zawsze w pobliżu brzegu, z którym się łączyły mostami. Budownictwo tego typu znane było w Europie od neolitu, przez epokę brązu. N. O. najpospolitsze we Francji, Szwajcarii i Niemczech pd. Obecnie na Polinezji i w pd.-wsch. Azji przoduje ten typ budownictwa.

modlitewnik z

-> III, 1290.

umiejętności, mającej za cel sprawność w działaniu.

Nauka Polska — rocznik poświęcony zagadnieniom twóczości naukowej w Polsce, wydawany od r. 1918 przez Kasę im. Mianowskiego pod redakcją Stanisława Michalskiego.

Naukowa organizacja pracy — gałąź wiedzy stosowanej, dążąca — w oparciu o zdobycze techniki, znajomość życia gospodarczego i metody różnorodnych dziedzin nauki — do racjonalizacji produkcji i do stworzenia metod i warunków pracy pozwalających na osiągnięcie najlepszych rezultatów możliwie najmniejszym nakładem środków i wysiłków pracowników.

-> art. ,,Organizacja", III, 1140—1148.

Naumburg — m-to w Turyngii nad Saalą, jeden z punktów inwazji niem. na Słowiańszczyznę w XI w. Katedra z XIII —XIV w. 31 000 mieszk.

Nauplia — port gr., gł. m-to prow. Argolidy i Koryntu, w 11. 1824—1834 siedziba rządu gr. 7200 mieszk.

Nauru, ’no:ra Gilberta na Pacyfiku; mandat bryt. po Niemcach. Bogate złoża guano.

2700 mieszk. w tym 1000 Chińczyków i 160 białych.

Nauzikaa — wg. Homera córka króla Fea-ków, Alkinoosa; w czasie zabawy z rówieśnicami na brzegu morza znalazła Odyseusza, wyrzuconego przez I fale.

Navarino, gr. Pylos — gr. port H na Peloponezie, pamiętny zwy-cięstwem floty fr., ang. i ros. nad [ J flotą tur. w 1827 r.

Nawa — wewnętrzna część kościoła zawarta m. portalem a prezbiterium, ujęta po bokach rzędami kolumn lub filarów; przeznaczona dla wiernych; zależnie od budowy kościoła rozróżniamy N. główną, boczne i poprzeczną.

Nawadnianie minerał, gat. opalu, osadzany przez gejzery Islandii, Pn. Ameryki i Nowej Zelandii.

Nawarra — górzysta prowincja pn.-hiszp. w Pirenejach; w śrdw. ludność baskijska, dzisiaj częściowo zromanizowana; uprawa zbóż i wina. 10 500 km*. 350 000 mieszk., stolica Pampeluna. — W śrdw. tworzyła odrębne królestwo po obu stronach Pirenejów. W r. 1512 Górna N. została przyłączona do Hiszpanii, w r. 1589 Dolna N. — do Francji.

Nawias w formulach matematycznych — służy do wskazywania kolejności działań. Najpierw wykonywa się działania zawarte w N., na przykład 1- (5 + 3) = 7-8 = 60, podczas gdy 7-5 + 3 = 35 + 3 = 38.

Nawierzchnia — 1. — dróg — górna najbardziej narażona na zniszczenie warstwa dróg. N. bywają tłuczniowe (szosy), brukowane, bitumiczne, betonowe i i. -> I, 1261 — 1263. 2. — kolejowa — części toru kolejowego ponad pow. torowiska (podsypka, podkłady, szyny).

Nawigacja — nauka o metodach prowadzenia, określania kursu oraz położenia okrętu (statku) wraz z opisem potrzebnych przyrządów (kompasy, logi, sondy itd.).

Nawigacyjne akty — ustawy parlamentu ang. dotyczące ochrony żeglugi, handlu morskiego i budowy okrętów. N. A. z r. 1787 był bezpośrednią przyczyną wojny Anglii z koloniami amer. (-*■ Akt nawigacyjny).

Nawis — przewieszona masa zlodowaciałego śniegu w górach. Oberwanie się N. powoduje lawinę.

Nawłoć (Solidago) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 80 gat. gł. w Ameryce; Pn.

N. pospolita u nas w lasach sosnowych; roślina zielna trwała o kwiatach żółtych w koszyczkach zebranych w grona.

Nawodna osada

Nawojki modlitewnik

XV w., ważny zabytek językowy; oryginał zaginął.

Nawonienie (fr. enfleurage, aflóraż) — metoda otrzymywania wonnych olejków lotnych z kwiatów przez pochłanianie tych olejków za pomocą warstw tłuszczu.

Nawożenie roli — zwiększanie żyzności roli przez dodawanie odpowiednich nawozów zawierających składniki potrzebne dla życia roślin. N. dostarcza bezpośrednio składników pożywnych oraz częściowo wpływa na uruchamianie składników zawartych w glebie. Niektóre nawozy wpływają na strukturę gleby. Rozróżnia się nawrozy: 1. — organiczne — obornik, kompost, nawozy zielone (tj. rośliny gł. motylkowe, siane jako nawóz); 2. — sztuczne, zw. też mineralnymi lub pomocniczymi. Nawozy sztuczne otrzymuje się jako produkt fabryczny lub kopalniany. Rozróżnia się nawozy sztuczne zależnie od gł. ich składnika: azotowe (saletra

ponowne

1. — najstarsza kolonia gr. na Sycylii zał. w VIII w. prz. Chr. przez wychodźców z Chalkidy. 2. —. największa wyspa w grupie Cykladów; szmergiel, winnice i gaje oliwne. 449 km². 20 000 mieszk.

Nazareńczycy

nazwa rodowa dziedziczona

Neapolitańską szkoła

rzony przez kompozytorów wł. XVIII w. przeważnie w dziedzinie opery, częściowo muzyki kościelnej. Charakteryzował ją zmysł dla teatralnych, harmonicznych, rytmicznych i melodycznych efektów. Przedstawiciele: Scarlatti, Pergolesi, Cimarosa i i.

Neapolitańskie sumy — ok. 600 000 dukatów pożyczonych przez królową Bonę królowi hiszp. Filipowi II; nigdy nie zwrócone.

Nebo — góra w Nadjordanii; wg. St. Test. na jej szczycie zmarł Mojżesz.

Nebraska, ni'bruska — preriowy stan St. Zj. A. Pn. na prawym brzegu Mississippi; obszar rolniczy (żyto, buraki cukrowe, kartofle, jarzyny) i hodowlany, bez górnictwa i poważ-

sodowa, wapniowa, azotniak itp.), fosforowe (superfosfat, tomasyna), potasowe (kainit, sole potasowe), wapniowe (wapno, margiel). Niektóre nawozy sztuczne zawierają po parę gł. składników (np. nitrofos-azot i fosfór).

-> II, 601-603.

Nawroczyński Bohdan — (* 1882), pedagog, teoretyk pedagogiki. „Zasady nauczania", „Uczeń i klasa" i i.

Nawrót (Lithoapermum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny szorstkolistnych; 40 gat. gł. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; u nas 3 gat.; N. polny o drobnych, żółtawo-białych kwiatach z fioletową rurką; uporczywy chwast polny.

Nawrót choroby, recydywa wystąpienie danej choroby w okresie zdrowienia.

N. spotykamy przy chorobych zakaźnych (np. dur brzuszny, czerwonka), wskutek szkodliwych wpływów sprzyjających ponownemu rozwojowi bakteryj lub po ponownym zakażeniu z zewnątrz, oraz przy nowotworach pojawiających się w miejscu nowotworów już usuniętych.

Nawyk, przyzwyczajenie — wszelka nabyta dyspozycja, zwłaszcza do wykonywania pewnych czynności w pewnych sytuacjach. N. zazwyczaj powstają wskutek powtarzania się podniet i reakcyj ruchowych. Najprostszą formą N. jest odruch warunkowy. -* III, 214.

Naxos grupa malarzy niem. .XIX w., czynnych w Rzymie, opierających się na malarstwie wł. wczesnego renesansu (gł. Fra Angelico i Perugino). N. wywarli wpływ na ang. prerafaelitów. Gł. przedstawiciele: Fr. Overbeck i Julius Schnorr von Karolsfeld.

Nazaret — m-ko galilejskie w Palestynie, gdzie wychowywał się Chrystus. 9000 mieszk.

Nazaretanki — żeńskie zgromadzenie zakonne, zał. w Rzymie w r. 1875. Celem zgromadzenia jest prowadzenie szkół żeńskich, opieka nad sierotami i wychodźcami.

Nazarejczycy — nazwa nadawana pierwotnym chrześcijanom przez Rzymian i Greków.

Nazębny kamień -► Kamień nazębny.

Nazwa — każdy zwrot językowy, mogący figurować jako podmiot lub orzeczenie w zdaniu typu: A jest B. Odróżnia się nazwy: jednostkowe, tj. oznaczające tylko jeden przedmiot, np. „Stefan Batory"; ogólne, tj. oznaczające wiele przedmiotów, np. „stół", „leniwy"; puste, tj. nie oznaczające żadnego przedmiotu, np. „centaur", „rusałka".

Nazwisko zasadniczo w linii męskiej. Prawo do N. męża posiada żona, do N. ojca dzieci ślubne i adoptowane. N. rodowe można w wyjątkowych wy-padkaćh zmienić w drodze postępowania ad-ministracyj nego.

art. „Nazwy i nazwiska", III, 871 — 884.

Nb — s. chem. pierwiastka niobu.

Nd — s. chem. pierwiastka neodymu.

N. D. ->■ Narodowa Demokracja.

Ne — s. chem. pierwiastka neonu.

Neandertal — dolina w Nadrenii, koło Diisseldorfu. Neandertalska rasa (Homo neanderthalenais, Homo primigenius, Homo Mon-aterienaia) — nazwa nadawana rasie ludzkiej, której szczątki kostne znaleziono w N. w r. 1856. Dziś nazwą Neandertalczyka określa się pierwotną odmianę, czy nawet gat. człowieka, żyjącego w Europie w pierwszej fazie ostatniego zlodowacenia. Odznaczał się niskim wzrostem, dużą i pojemną, ale niską czaszką, silnie ku tyłowi pochylonym czołem z potężnymi zgrubieniami kostnymi tworzącymi wał nadoczo-dołowy; żuchwa o prymitywnej budowie bez podbródka, kości długie, kręgi i miednica wykazują również wiele cech prymitywnych, odróżniających bardzo wyraźnie Neandertalczyka od człowieka współczesnego. Niektórzy antropologowie wydzielają Neandertalczyka jako odrębny gat. nadając mu nazwę Homo primi-geniua (człowiek pierwotny). -*• IV, 539.

Neapol, wł. Napoli — gł. m-to Kampanii, stolica prow. N. i pierwszy port kraju, położony nad przepiękną Zatoką Neapolitańską, u stóp Wezuwiusza; m-to handlowe i przemysłowe (przemysł przędzalniczy, metalowy i drzewny); skupia dużą liczbę linii okrętowych i przoduje w komunikacji z Kanałem Sueskim. Gł. port emigracyjny Włoch. Katedra św. Januarego z 11. 1294—1323 z kaplicą z XVII w. mieszczącą relikwie tego świętego, muzeum narodowe z bogatymi zbiorami strż. (wykopaliska z Herku-laneum i Pompei), słynne akwarium morskie. 866 000 mieszk. — W strż. kolonia gr., zdobyta w r. 290 przez Rzymian. W r. 1140 zdobyta przez Normanów, dzieli odtąd losy Sycylii. W okresie woje A napoleońskich stolica Królestwa Neapolitańskiego. W 11. 1816—61 stolica Królestwa Obojga Sycylij. W r. 1861 wchodzi w skład Zjednoczonych Włoch. -> IV, 1413.

kierunek stwo-

grzyby pasożytnicze z klasy workowców; tworzą na pędach różnych drzew owocniki różowego koloru; tworzą również rakowate narośla.

(1874—193|0), czes. kom-

Nedżd

powo-pustynny, zamieszkały przez koczownicze plemię Wahabitów, które pod wodzą Ibn Sauda, dokonało w XX w. zjednoczenia Hed-żasu, Szammaru, Aziru z N. pod nazwą królestwa Saudija. mieszk. Stolica Er Riad.

Nedżef

Nefelin

niejszego przemysłu. Ostatnio    N. dotknięta    łaniu    na płycie lub    błonie fotograficznej,

została klęską erozji gleby, co    b. radykalnie    -> II,    412 — 413. 2. —    w technice reproduk-

zmniejszyło produkcję rolniczą.    201 000 km¹    cyjnej    matryca, forma,    przez której wypełnie-

pow., 1 378 000 mieszk. w tym 25 000 Polaków.    nie metalem, gipsem itp. otrzymuje się żądany

Stolica Lincoln.

przedmiot (np. medal).

Neckar — prawy dopływ Renu ze Schwarz- Negatywizm — patologiczny objaw psy-waldu, uchodzi pod Mannheim; 400 km dl., chiczny polegający na oporze w wykonywaniu 20 000 km¹ dorzecza.    narzuconej lub polecanej choremu czynności;

ważny objaw schizofrenii.

* Negoj — najwyższy szczyt Karpat Siedmiogrodzkich i Rumunii. 2544 m wys.

Negri Ada — (* 1870), poetka wł., autorka wierszy o społecznej, humanitarnej treści. Tłumaczenia M. Konopnickiej.

Negroidalny typ — jedna z form czarnej odmiany człowieka, o pewnych nawiązaniach do odmiany żółtej. Niski wzrost, dość silna budowa ciała, długa głowa, bardzo szeroka twarz o niskich oczodołach i bardzo szerokim

nosie. Skórę posiada brunatno-żóltawą, włosy wełniste, ciemne, na słońcu płowiejące, oczy ciemne.

Negro spiritualis, ni:grou 'spyrytjuals, (ang.) — rei. pieśni pn.-amer. Murzynów, podstawa jazzu.

Negryci — niskorosłe plemiona, o płowej barwie skóry, zamieszkujące lasy na Płw. Malak-ka i Filipiny; pozostają pod wpływem Malajów, z którymi prowadzą handel zamienny. Trudnią się gł. myśliwstwem (polują na dzikie świnie i małpy).

Negus — tytuł króla abisyń. N. Nege-sti — „król królów".

Nehemiasz

(1830-1909), hi-

Pandit Motilal — (1861 — 1931), ind. działacz narodowy; organizował wraz z Ghandim bierny opór przeciw Anglikom. 2. syn poprz., w młodości przywódca nacjonalistycznej młodzieży induskiej.

Neipperg Adam Albrecht — (1775—1829), feldmarszałek i mistrz dworu austr.; mąż morganatyczny Marii Ludwiki, żony Napoleona I.

1.

Necker Jacąues, nek.&r żak — (1732—1804), fr. mąż stanu i bankier (poch. szwajc.), minister finansów Ludwika XVI w 11. 1777—1781 i 1788—1790; oszczędną gospodarką i opublikowaniem budżetu państwa (1781) zdobył popularność, wskutek jednak niechęci dworu musiał ustąpić. Powołany ponownie — w okresie rewolucji nie zdołał się utrzymać.

Necko — jezioro w pwt. augustowskim, na trasie Kanału Augustowskiego, przez który łączy się z Jeziorem Białym i Studzienicznym. 5 km² 1 pow.

Nectria

Nedbal Oskar pozytor i dyrygent. Balety, muzyka kameralna, pieśni i operetki m. i. „Polska krew".

centralna kraina ar., obszar ste-

N. T. stanowi charakterystyczny składnik ludności buszmeńskiej, poza tym występuje sporadycznie w Afryce wsch. w po staci nikłej przymieszki i na terytorium Australii.

-+III, 761, IV, 505, 543, 544.

Negros — wyspa Filipin. 12 000 km¹ pow., ok. 500 000 mieszk.

(V w. prz. Chr.), bohater księgi biblijnej tejże nazwy, jeden z gł. dzia-łaczów odrodzenia Żydów-repatriantów w Palestynie po powrocie z niewoli babilońskiej.

Nehring Władysław storyk literatury, profesor języków i literatur słów. w uniw. wrocławskim. Jeden z twórców naukowej metody badania dziejów literatury i języka polskiego. Monografie „O historykach polskich wieku XVI", „Jan Kochanowski, życie i dzieła" i i., szereg prac z dziedziny języka polskiego.

Nehru

Jawaharial — (* 1891),

zawiadomienie o śmierci, wspo-

kategoria biologiczna zwierząt wodnych, pływających czynnie w toni wodnej, uniezależnionych od prądów i innych ruchów wody. W morzach należą tu przede wszystkim wieloryby, większe ryby i głowonogi.

-* III, 718, 719.

Nelson Horatio, nelsn ho’rejszjou — (1758— 1805), admirał ang.; w czasie egips. wyprawy Napoleona I zniszczył flotę fr. pod Abukir 1 sierpnia 1798. W r. 1801 zniósł flotę duń. pod Kopenhagą ; 25 października 1805 r. rozbił flotę fr. pod Trafalgar, gdzie sam poległ. Znany jego romans z Emmą Hamilton.

Nelson — w zapaśnictwie chwyt polegający na przesunięciu rąk pod pachami stojącego tyłem przeciwnika i splecenia ich na jego karku.

w złożeniach

jedna z teoryj wyjaśniających istotę zjawisk przemiany gatunków (-> Ewolucjonizm, Darwin). N. zaprzecza możliwości przenoszenia cech nabytych (przez rodziców) na potomstwo.

Neodym — pierwiastek chemiczny, rzadki metal (->• Metale ziem rzadkich), bez zastosowania. L. porz. 60, c. atom. 144,3, s. chem. Nd.

nauka o językach nwż., o literaturze i kulturze duchowej narodów nwż.

kierunek malarski

George Seurat, najwybitniejszy, obok niego, przedstawiciel — Paul Signac. N. dążył do większej jeszcze niż impresjonizm ścisłości naukowej w przedstawianiu efektów barwy i światła. N. z powodu nużącej ścisłości systemu prędko się przeżył.

Neolamarkizm — nowsze kierunki w nau-

sypanie

Nekro (gr. nekrós — umarły, trup) — w złożeniach: dotyczące zmarłych, np. n e-krolog mnienie pośmiertne.

Nekrobioza — stopniowe obumieranie tkanek i narządów (np. w organiźmie starczym).

Nekrofobia — chorobliwa obawa przed zmarłymi; występuje zwł. w neurastenii i histerii.

Nektar — 1. — wg wierzeń strż. Greków cudowny, darzący nieśmiertelnością napój bogów olimpijskich. 2. — słodki sok, wydzielany przez miodniki roślin.

Nektarnlkl (Nectariniidae) — rodzina niewielkich ptaków z rzędu wróblowatych. Dziób długi, cienki, sierpowaty; język długi, wąski, rurkowaty. Do rodziny N. należy ok. 250 gat., zamieszkujących lasy, ogrody i zarośla w Afryce i pd. Azji. Żywią się owadami oraz nektarem kwiatów, przyczyniając się do ich zapylania.

¹

minerał, glinokrzemian sodowo-potasowy o skomplikowanym składzie chemicznym. Występuje w składach magmowych.

Nefretete, Nofretete — (XIV w. prz. Chr.), królowa egips., małżonka Amenofisa IV. Odnalezione w el Amarna jej popiersie z malowanego piaskowca uchodzi za jedno z najpiękniejszych dzieł sztuki egips.

Nefryt — minerał z grupy amfiboli, zielonej barwy. Stosowany na Wsch. do wyrobu przedmiotów ozdobnych, w czasach przedhistorycznych również broni i narzędzi.

Nefud — piaszczysta pustynia w pn. Arabii z wysokimi wydmami.

Negapatam — port pd. Indyj Bryt. Tkactwo. 54 000 mieszk.

Negatyw — 1. — w fotografii obraz odwrócony pod względem świateł i cieni (światła czarne, cienie jasne), otrzymywany po wywo-

²

072 000 km¹, 3 000 000 -* I, 256, 268. m-to w pn.-zach. Iraku, cel pielgrzymek szyickich do grobu kalifa Alego. 30 000 mieszk. (Persowie i Arabowie).

Neefa młoteczek. -> Przerytmcz magnetyczny.

Neer Aert van der — (1603—1677), malarz hol., pejzażysta: krajobrazy zimowe o charakterystycznym nastroju wywołanym przez efekty oświetlenia, najczęściej księżycowego.

Nekton

Nelson Rlver, 'nelsn ’rywar — dopływ' z Jeziora Winnipeg do Zatoki Hudsona (Ameryka Pn.), przedłużenie rzeki Saskatchewan. W dolnym biegu żeglowny. 650 km dł.

Nematomorpha — rząd robaków z gromady Aschelminlhes, o nitkowatych kształtach. Formy młodociane pasożytują w ciele owadów, osobniki dojrzałe opuszczają żywiciela i żyją w wodzie.

Nemea — dolina w Argolidzie, gdzie, wg podania, Herakles zabił („nemejskiego") lwa. Znajdowała się tu świątynia Zeusa Nemejskiego i co dwa lata odbywały się igrzyska.

Nemezis — w mitologii gr. córka Nocy, bóstwo symbolizujące sprawiedliwą zapłatę za ludzkie czyny, zwłaszcza zemstę za zbrodnie.

Nemi — jezioro w Górach Albańskich pod Rzymem; z N. wydobyto przy spuszczeniu wody statki Kaliguli.

„Neminem captivabimus nisi iure vic-tum“ (łac. = nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego) — podstawowe prawo szlachty orzekające, że szlachta nie będzie więziona ani karana konfiskatą majątków, chyba za wyrokiem sądowym, wywalczone w r. 1433 w przywileju krakowskim Władysława Jagiełły, utrzymane do rozbiorów. -> II, 1033, IV, 210.

Nemrod — wg Biblii król babiloński, założyciel Niniwy i Kalachy, wielki myśliwy.

Nencki Marceli —    (1847—1901), fizjolog

i chemik; prace nad przemianą materii i produktami rozkładu hemoglobiny. Instytut biologiczny im. N. — instytut naukowy przy Warszawskim Towarzystwie Naukowym zał. w r. 1919 dla prowadzenia badań biologicznych. Pracownie: biologii ogólnej, fizjologii porównawczej i neurobiologiczna; trzy stacje hydrobiologiczne: na Wigrach, morska (Hel-Gdynia) i w Pińsku (zał. w r. 1937).

-*■ IV, 272, 1578.

Nenia — starorzym. śpiew żałobny, pogrzebowy.

Neo (gr. nćos — nowy) nowo-.

Neodarwinlzm

Neofilologia

Neogen — epoka geol. w erze kenozoicznej. Neohellenizm, neohumanizm — powtórny nawrót do arcydzieł sztuki i literatury gr. w

XVIII    w., zw. też wtórnym renesansem.

-*■//, 1197-1198.

Neoimpresjonizm

XIX    w., wywodzący się z impresjonizmu. Twórca kach biologicznych nawiązujące do teorji trans-formistycznych Lamarcka. (-*■ Lamarkizm).

Neolit — młodsza epoka kamienia, dawniej zw. epoką kamienia gładzonego; następuje po paleolicie i mezolicie. Ludność osiadła zamieszkuje wsie zwykłe i obronne. Budownictwo ziemiankowe, palowe, naziemne. Prymitywna uprawa roli i hodowla; rybołówstwo, garncarstwo, tkactwo. Rody i plemiona; zbiorowa organizacja wielkich prac grodzisk, budowanie monumentalnych budowli. Religie: kult przodków, kult sił przyrody, ziemi-matki, ciał niebieskich, demonów i duchów. W Europie wielkie kulturowe kręgi: pd.-wsch., pn.-wsch. -> IV, 385, 387, 391 — 392.

Neon — pierwiastek, gaz szlachetny. Występuje w nieznacznych ilościach w powietrzu

Neoptolemos

odrodzenie idealizmu

-> / F, 1578.

Neptun

->/, 357, 1004, IV, 1511.

Nerczyca (nephrosis)

(0,001°/₀). Stosowany do napełniania rurek neonowych w reklamach świetlnych. L. porz. 10, c. atom. 20,2, s. chem. Ne.

->/, 398, 411, II, 1023.

Neonowe światło — popularnie używana nieścisła nazwa stosowanego gł. do reklam światła rurek Geisslera z rozrzedzonymi gazami; słuszna tylko dla rurek napełnionych neonem, neonówek, dających piękne pomarań-czowo-czerwone światło.

-> III, 1180, 1181, 1182.

Neopttagoreizm — prąd filozoficzny, stanowiący odnowienie pitagoreizmu w I w. prz. Chr. na gruncie stoicyzmu lub platonizmu; gł. przedstawicielem N. był Apolloniusz z Tiany.

N. bardziej niż neoplatonizm podkreśla momenty ascetyczne, ezoteryczne i wsch.

Neoplatonizm — kierunek filozoficzny powstały w Aleksandrii w końcu II w. z połączenia filozofii Platona, Arystotelesa, stoicyzmu i doktryn wsch. Gł. tezą N. jest gradualistyczny pogląd na naturę wszechświata. N. stanowi ostatnią fazę filozofii gr; wywarł ogromny wpływ na filozofię śrdw., zwł. ar., przez którą wpłynął na hebr. i łac.; przejawiał się również w systemach filozofów renesansowych (Akademia Platońska we Florencji, Giordano Bruno), za pośrednictwem pism Plotyna wpłynął na filozofię nwż. (Shaftesbury), zwł. zaś na literacką twórczość i filozofię w dobie idealizmu niem.

-> III, 653, 654.

Neopozytywizm — kierunek filozoficzny, który rozwinął się po wielkiej wojnie w tzw. kole wiedeńskim, a równocześnie i w filozofii polskiej (Kotarbiński, Ajdukiewicz); N. dąży do racjonalnego wyjaśniania zjawisk przy pomocy metod opartych o matematykę i nawiązujących do nauk przyrodniczych.

wg. Homera („Iliada"), syn Achillesa; uczestniczył w ostatnich etapach wojny trojańskiej; z jego ręki zginął Priam.

Neorealizm — prąd umysłowy polecający na wzmożonym poczuciu rzeczywistości, ujawniający się od czasu wielkiej wojny.

-*■ IV, 554-555.

Neoromantyzm romantycznego w literaturze i w myśli polit. polskiej w pocz. XX w., przez niektórych historyków literatury identyfikowane z okresem „Młodej Polski". III, 867, IV, 554.

Neoscholastyka — prąd zapoczątkowany w r. 1879 przez papieża Leona XIII, który w encyklice „Aeterni Patris" nawoływał świat kat. do studium pism św. Tomasza z Akwinu; stąd N. nosi również nazwę t orni z mu, wzgl. neotomizmu. Zadaniem N. jest uzgodnienie współczesnej nauki z chrystianizmem na gruncie filozofii św. Tomasza z Akwinu. N. jest dziś oficjalną filozofią kościoła rzym.-kat.

Neoterycy — grupa poetów rzym. w I w. prz. Chr., głoszących w poezji nawrót do wzorów epoki aleksandryjskiej; tworzyli drobne utwory odznaczające się kunsztownością formy, wytwornością, wdziękiem i lekkością; posługiwali się zgreczoną łac. Najwybitniejszym z N, był Katullus.

Neowitalizm — kierunek filozoficzny, który rozwinął się pod koniec w. XIX jako reakcja przeciw mechanistycznym teoriom świata i życia i podkreślał odrębność życia i jego dynamiczną naturę. Gł. przedstawicielem tego poglądu jest Bergson, witalistą w ścisłym znaczeniu słowa H. Driesch.

Nep (skrót z ros. Nowaja Ekonomiczeskaja Politika = nowa polityka ekonomiczna) — polityka stosowana z inicjatywy Lenina przez rząd sowiecki w roku 1921, w okresie wielkiego rozprzężenia gospodarczego, spowodowanego wielką wojną, wojną domową i polsko-sow. Polegała m. i. na częściowym dopuszczeniu wolnego handlu, prywatnego drobnego przemysłu, na zatrudnianiu najemników w gospodarstwach rolnych, na udzieleniu szeregu kon-cesyj wielkoprzemysłowych kapitałowi zagranicznemu. N. pomyślany był jako czasowe wytchnienie („pieredyszka" ) przed przejściem do t. zw. ofensywy socjalistycznej, powszechnej i radykalnie stosowanej komunizacji życia w Sowietach.

Nepal, Nipal, ni’po:l — niepodległe królestwo na pd. stokach Himalajów; niedostępne dla białych, pozostaje pod wpływami Anglii. Ludność tybetańska i Gurkha. 140 000 km², 5 574 000 mieszk. Stolica Khatmandu. -> I, 833.

Nepos Cornelius — ok. 27 prz. Chr.), historyk rzym., autor moralizujących biografij Katona Starszego i Cycerona i zbioru: „De viris illustribus" („O sławnych mężach"), częściowo zachowanego.

Nepotyzm (z wł. nepote — wnuk) — popieranie krewnych i ludzi bliskich przy rozdawaniu posad; system protekcyjny.

Neptun — rzym. bóg morza; kult szczególnie rozwinięty od czasu stworzenia floty rzym. Utożsamiano go z gr. Posejdonem.

ósma od Słońca (średnia odległość 4496 milionów km) planeta odkryta w 1846 r. przez Gallego na podstawie obliczeń Leverriera. Okres obiegu naokoło Słońca 164,79 lat. Średnica 53 000 km, masa 16,9 razy większa od masy Ziemi. Towarzyszy mu jeden satelita.

Ner — prawy dopływ Warty spod Łodzi, 115 km dł.

schorzenie nerek, polegające na zmianach zwyrodniających w nabłonkach kanalików i w kłębkach nerkowych;

N. powstaje najczęściej jako następstwo ostrych i przewlekłych chorób zakaźnych oraz niektórych zatruć.

Nerczyńskij Zawód, zw. często błędnie Nerczyńskiem — m-to górnicze (złoto, srebro) we wsch. Syberii, w pobliżu granicy mandżurskiej ; osławiona katorga pocz. dla przestęp-

ro-

Neretwa, Narenta

Nerki (renea) — parzyste narządy gruczołowe u kręgowców, umiejscowiono po obu stronach lędźwiowej części kręgosłupa; u wyższych kręgowców i człowieka N. posiadają kształt fasoli (u człowieka wielkości 11,6 X 6,6 X 3,6 cm). N. wydalają z ustroju z wytwarzanym w nich moczem ciała nieużyteczne, a często szkodliwe produkty przemiany materii, zwł. azotowe, i sze- „

sze

giny, grypy, płonicy, itp. 2. — za

Nero

-*/, 897, 900.

Neruda Jan — (1834—1891), czes. poeta, autor „Pieśni kosmicznych", „Prostych motywów" iw. i.; zwiastun realizmu.

Nerva Marcus Cocceius

-+ 1, 898,

scho-

wypustki komórek

ców kryminalnych, od Mikołaja I także polit. 3000 mieszk.

Nerecznica, paprotnik (Aapidium) dzaj roślin zielnych klasy paproci; koło 600 gat. prawie na całej kuli ziemskiej; u nas w lasach górskich i niżowych 12 gat. N. samcza, pospolita w cienistych lasach; kłącze używane w medycynie jako środek przeciwko tasiemcowi.

Nereidy — w podaniach gr. nimfy głębin morskich, córki Nereusa; opiekowały się żeglarzami.

gł. rzeka Hercegowiny; uchodzi 12 ramionami do Adriatyku w Dalmacji. 190 km dł.

Nereus — w mitologii gr. bóstwo morskie zamieszkujące srebrną grotę na dnie morza; posiadał moc przekształcania się w dowolne postaci; miał dar przepowiadania przyszłości.

Nćrls-les-Bains, nćri ló be — miejscowość lecznicza we Francji, w dep. Allier; źródła alkaliczne.

tn.

JSk

Nerka: tn — tętnica reg soli, ponadto najrozmait- nerkowa, tn - żyła ciała obce (np. bakterie, nerkowa, wprowadzone z zewnątrz tru- wa^-moczowód’ cizny i leki) oraz nadmiar pewnych substancyj (np. cukier, tłuszcz) z krwi. Wydaliną N. jest mocz. N. składają się z istoty korowej, w której znajdują się liczne t. zw. kłębki nerkowe (kłębki Malpighiego), tj. pętle, utworzone przez włosowate naczynia krwionośne i okryte delikatnym nabłonkiem; w kłębkach odbywa się właściwe wydzielanie moczu, który następnie dostaje się do całego układu kanalików nerkowych, do cewek zbiorczych, a wreszcie poprzez kielichy nerkowe do miedniczek nerkowych, z których zostaje poprzez moczo-wód wydzielany do pęcherza moczowego, a stąd na zewnątrz. N. wędrująca (ren mobilis) — cierpienie, polegające na opuszczeniu N., z powodu zwiotczenia podtrzymujących ją tkanek.

N. zapalenie (nephritis):    1.    — zapa

lenie nieropne powstaje na skutek uszkodzenia N. przez bakterie i ich jady, oraz niektóre substancje chemiczne. Prowadzi do zbli-znowacenia kłębków Malpighiego; bywa często powikłaniem chorób zakaźnych, jak an-

palenie

ropne polega na tworzeniu w N. ognisk ropnych, wywołanych przez bakterie ropotwórcze pochodzące z krwi lub z pęcherza moczowego. Nerkowe kamienie -*• Kamica. -> I, 1124.

Nernst Walter — (* 1864), fizykochemik niem.; spośród licznych prac najważniejsze dotyczą elektrochemii (teoria ogniw galwanicznych) oraz termodynamiki, którą uzupełnił trzecią zasadą termodynamiki, zw. teorematem Nernsta. Wynalazł t. zw. lampę N. W r. 1921 nagroda Nobla. -► III, 1178 — 1179.

(37 — 68), cesarz rzym. od r. 64, syn Domicjusza i Agrippiny Młodszej. Wykazywał zainteresowania artystyczne i mało zajmował się sprawami państwowymi, pozostawiając rządy senatowi, Senece i i. Powstania w prow., walka władzy cesarskiej z senatorską partią wielkich agrariuszów, głód i wielki pożar Rzymu 64 r., którego winę zrzucił N. na chrześcijan, przyśpieszyły upadek N., do czego przyczyniły się też jego okrucieństwa i rozrzutność. Senat skazał N. na śmierć.

(f 98), cesarz rzym. od r. 96; zapoczątkował t. zw. złoty wiek cesarstwa. Zaadoptował wodza legionów, Trajana, swego następcę.

Nervi — stacja klimatyczna na Riwierze wł., 12 km od Genui. 8000 mieszk.

Nerwica (neuroaia) — schorzenie nie organiczne układu nerwowego, polegające na zaburzeniach w pewnych narządach, bez uchwytnych zmian anatomicznych. Odróżnia się: N. ogólne (np. neurastenia, histeria) oraz miejscowe (np. nerwobóle). Szczególnie często spotyka się N. serca i żołądka. N. serca wyraża się w napadach bólów w okolicy serca i kołatania serca, połączonych z uczuciem lęku i duszności. N. żołądka — charakteryzuje się zaburzeniami czuciowymi (brak łaknienia, nerwobóle żołądka), ruchowymi (zwiotczenie żołądka, skurcze żołądka) lub wydzielniczymi (nadkwaśność lub obniżona kwasota soku żołądkowego).

Nerwoból, newralgia (neuralgia) rżenie nerwów czuciowych wyrażające się w uczuciu silnego bólu w miejscu przebiegu pewnego nerwu, bez dostrzegalnych zmian anatomicznych. N. mogą być powodowane uciskiem nerwów (przez blizny, nowotwory, ciała obce), działaniem pewnych jadów (np. alkoholu, ołowiu), przeziębieniem, zbytnim naciąganiem mięśni przy wysiłkach fizycznych.

Nerwowa komórka — komórka spotykana wyłącznie u człowieka i zwierząt tkankowych; wchodzi w skład tkanki nerwowej wywodzącej się z listka zarodkowego zewnętrznego, ekto-dermy. (-> Neuron).

Nerwowe włókna nerwowych biegnące bądź to od obwodu ciała do komórek nerwowych, znajdujących się w ośrodkowym układzie nerwowym (włókna czuciowe), bądź też przebiegające od ko-

układ

-*• art. „Mózg i rdzeń", III, 737—748 i „Nerwy", III, 884—892.

Nerwy (nervi)

(1801 — 1862), pisarz

czu

uzdrowisko w Nadrenii nad

(1780-

1862), dyplomata ros. Na kongresie wiedeńskim zajął wrogą postawę względem Polaków; realizował reakcyjną politykę Aleksandra I i Mikołaja I. Przyczynił się do wybuchu wojny krymskiej.

Nessos — w podaniach gr. jeden z centaurów ; za usiłowanie porwania Dejaniry zabity odpadła od Wielkopolski, przez Herkulesa; przed śmiercią podstępnie poradził Dejanirze, aby dla zapewnienia sobie __    we cierpienie układu nerwowego, charaktery-

szczęścia małżeńskiego zmoczyła w jego (N.)    żujące się uczuciem zmęczenia i wyczerpa-

zatrutej krwi szatę męża.    nia, bezsennością, roztargnieniem, niemożno-

Nestor — w podaniach gr. król Pylosu na    ścią skupienia uwagi i osłabieniem pamięci,

Peloponezie, najstarszy z Greków-uczestników    porywczością. Przyczyną N. bywa często

wyprawy trojańskiej; dzielny, doświadczony,    przeciążenie pracą oraz nieregularny tryb

mądry i sprawiedliwy.    życia.

Nestor —    (1056—1114), mnich kijowski, Neurath Konstantin — (* 1873), dyplomata

uważany za pierwszego kronikarza staroru- niem. ambasador w Kopenhadze, w Rzymie skiego.    -> TT, 1558. i w Londynie (w 11. 1930—1932). W 11. 1932 —

Nestorianie — sekta powstała w V w. na 1938 minister spraw- zagranicznych, tle nauk patriarchy konstantynopolitańskiego, Neurologia Nestoriusza (f ok. 450), głoszącego, że wym, obejmuje anatomię, fizjologię oraz cho-Chrystus posiadał nie tylko dwie natury, lecz roby układu nerwowego.

czynnościo-

mórek nerwowych do mięśni (włókna ruchowe). N. W. mogą być otoczone osłonkami.

Nerwowy układ — w ustroju ludzkim i zwierzęcym układ narządów, mający za zadanie przyjmowanie różnych podniet ze świata zewnętrznego i reagowanie na te podniety. N. U. spełnia w ustroju rolę narządu kierującego, regulującego i koordynującego pracę poszczególnych układów i narządów. U człowieka i u wyższych zwierząt jest on poza tym siedliskiem władz umysłowych, inteligencji i woli.

N. U. człowieka i wyższych zwierząt dzieli się na: 1. — układ ośrodkowy, w skład którego wchodzą: mózg z móżdżkiem i rdzeniem przedłużonym oraz rdzeń kręgowy; 2. obwodowy, który tworzą zwoje i nerwy obwodowe.

nitkowate i pasmowate narządy, przewodzące podniety ze świata zewnętrznego do ośrodków nerwowych, lub od ośrodków nerwowych do narządów obwodowych, np. do mięśni. art. III, 884 — 892 i „Mózg i rdzeń", III, 737-748; III, 619, 1053, 1107, IV, 749, 750, 1106, 1176.

Nerwy naczynioruchowe (nervi vasomo-torea) — włókna nerwowe mające za zadanie rozszerzanie i zwężanie naczyń krwionośnych; należą do układu nerwowego wegetatywnego i są związane z ośrodkami mieszczącymi się w rdzeniu przedłużonym.

Nerwy u roślin — występują gł. w liściach i zawierają przede wszystkim tkanki przewodzące i wzmacniające.

Ness, Loch — jezioro w rowie kaledońskim pn. Szkocji; w N. jakoby miał się zjawić wąż morski.

Nesselrode Karl Robert, hr.

także dwie osoby. Potępieni w r. 431 przez sobór w Efezie i wygnani z cesarstwa rzym.,

N. rozpowszechnili swą naukę na Wschodzie, docierając do Indyj i Chin. Kres ich rozwojowi położyły wojny mongolskie w XIII w., obecnie resztki ich żyją w Persji i Mezopotamii (Chaldejczycy). Część N. przyjęła z czasem unię z kościołem kat.

-+ IV, 6.

Nestroy Johann i aktor wiedeński, autor krotochwil ludowych o zacięciu satyrycznym. Najbardziej znana ,,Lumpazivagabundus" („Gałganduch albo Trójka hultajska") utrzymała się dotąd w repertuarze teatralnym i kinowym.

Netscher FraJis — (1864—1923), pisarz hol., przedstawiciel t. zw. Młodej Holandii.; powieści i nowele,

Netto (wł. = czysty) — waga towaru bez opakowania; cena po potrąceniu rabatu; dochód po odliczeniu podatków, kosztów manipulacyjnych itd. Opp. brutto.

Neubabelsberg — przedmieście m-ta Nowa-wes pod Berlinem; atelier filmowe „Ufa".

Neueh&tel, neszńtel niem. Neuenburg, — m-to szwajc. i stolica kantonu tej samej nazwy (800 km² pow., 124 000 mieszk.), na pograni-obszaru językowego fr. i niem. u stóp Jury. Pałac z XII w. Uniw. Fabryki zegarków i czekolady. 23 000 mieszk. — Kanton N. należy do związku szwajc. od r. 1406.

Neuenahr rzeką Ahr; źródła alkaliczne.

Neuilly sur Seine, neji sur sćn — przedmieście Paryża; tu w r. 1919 podpisano traktat pokojowy ni. Ententą a Bułgarią, mocą którego Rumunia otrzymała pd. Dobrudżę, Jugosławia — terytoria pograniczne, Grecja — Trację i dostęp do Morza Egejskiego; Bułgaria ponadto zobowiązała się spłacić odszkodowanie wojenne i zmniejszyć wojsko do 20 000 ochotników. 53 000 mieszk.

IV, 1341, 1342.

Neumatyczna notacja -► Nutowe pismo. Neumark, Nowa Marchia — dziś część pn.-wsch. Brandenburgii, za Piastów w XIV w.

Neurastenia (neurasthenia)

nauka o układzie nerwo-

Neuron

"a

iX

ii

Schemat neuronu.

zioro, zw. też Nezyder-skim

sem nawet wysychający, przechodzący na brzegach w bagno słony zbiornik wody na granicy Austrii i Węgier. 330 km*.

Neustria (Neustrazja) — jedno z trzech — obok Austrazji i Burgundii — państw frankońskich za Merowingów, kraj m. Loarą, La Manche i Mozą.

Neutralizacja

Neutralizacja (w chemii) -► Zobojętnienie.

Neutralność

dawna stolica prow.

port ang.

-*■ IV, 1511.

podstawowa jednostka anatomiczna i czynnościowa układu nerwowego.

-*///, 884-886.    **

Neuryt — pojedyn- A cza wypustka komórki nerwowej.

-*1I1, 742,884-885.

Neusiedlerskle Je- I — neuron : j — jądro, z— zaródź, n — neuryt, d — dendryty; II — schemat płytki, Cza- łączenia się ze sobą kilku neuronów : len — komórka

nerwowa, n — neuryt, d — dendryty.

ograniczenie, w drodze traktatów międzynarodowych, władzy państwa na pewnym obszarze; terytorium zneutralizowane nie może służyć celom wojskowym a wznoszenie na nim fortyfikacyj oraz utrzymywanie sił zbrojnych jest wzbronione. Zneutralizowany jest np. na podstawie umowy podpisanej w Konstantynopolu w dn. 29 października 1888 r. Kanał Sueski.

bezstronna postawa; nie branie przez państwo udziału w wojnie m. innymi państwami. Państwo neutralne nie może popierać żadnej ze stron wojujących ani bezpośrednio (wojskiem, pieniędzmi itp.) ani pośrednio (pozwalając korzystać ze swego kraju dla celów wojennych), w zamian za co walczący winni gwarantować mu nienaruszalność granic i własności prywatnej obywateli. N. trwała — N. oparta na umowach międzynarodowych gwarantujących i poręczających na stałe nietykalność terytorium państwa (np.

N. Szwajcarii). N. zbrojna — N., w której państwo neutralne strzeże swych praw, pozostając w gotowości bojowej.

Neutron — elektrycznie obojętna cząstka elementarna, wchodząca w skład jąder atomowych ; posiada masę równą masie protonu. Odkryty przez Chadwieka w 1932 r.

->JJ, 180, 1053-1054, IV, 419, 421, 422, 424.

Nevada, ’ne’wa:da — pustynny stan na zach. St. Zj. A. Pn. w Wielkiej Kotlinie, z potężnym dawniej górnictwem: złoto, rtęć, cynk, miedź. 287 000 km*, 91 000 mieszk. Stolica Car-son City.

Nevers, nćwćr Nivernais, obecnie dep. Nióvre w środk. Francji, 32 000 mieszk.

Newa — rzeka łącząca Jez Ładoga z Zato-. ką Fińską; w delcie N. rozbudował się Petersburg (Leningrad); pierwszorzędna droga wodna z Bałtyku przez Morski Kanał Kronsztadt-Leningrad. 73 km dług.

Newark, ’njuark — przedmieście N. Jorku w stanie N. Jersey z potężnym przemysłem skórzanym. 442 000 mieszk., w tym 10 000 Polaków.

New Bedford, ’nju: ’bedfard — port amer. w stanie Massachusetts. Przemysł bawełniany i kauczukowy 113 000 mieszk., w tym 4000 Polaków.

Newcastle, 'nju:ka:sl — 1. nad ujściem rzeki Tyne, ważny dla eksportu węgla, żelaza, maszyn i chemikaliów. Uniw. Potężny przemysł, budowa okrętów. 283 000 mieszk; 2. — węglowy port austral. w Nowej Pd. Walii (nad rzeką Hunter). 104 000 mieszk.

Newcomb, Simon 'njurkam 'sajman — (1835—1909), astronom amer. M. i. „Astronomia popularna" i „Astronomia dla wszystkich", tłumaczone na różne języki.

New deal, nju di:l — nazwa nowej polityki gospodarczej prezydenta St. Zj. A. Pn. F. Roosevelta od 1933 r. Opiera się na ideologii, domagającej się sprawiedliwszego podziału dochodu społecznego i na kontroli gospodarki, uwzględniającej poprawę sytuacji moralnej i prawnej klasy pracującej w ramach ustroju kapitalistycznego, oczyszczonego jednak z nalotów spekulacji i dążeń do wyzysku.

New Foundland -»■ Nowa Fundlandia.

New Hampshire, nju 'ha.mpszjar — przemysłowy stan amer. w pn.-wsch. St. Zj. A. Pn. na wybrzeżu Atlantyku, gęsto zalesiony; przemysł bawełniany. 24 000 km.*, 485 000 mieszk. w tym 6000 Polaków. Stolica Concord.

-*• IV, 1319.

New Haven, nju 'hejwn — przemysłowe m-to w amer. stanie Connectitut nad cieśniną Long Island. Uniwersytet Yale. Przemysł żelazny, drzewny i gumowy. Połów ryb. 163 000 mieszk., w tym 6 000 Polaków.

New Jersey, nju ’dźa:rzy — przemysłowy stan w pn. wsch. St. Zj. A. Pn. nad Atlantykiem. Posiada rozwinięte rolnictwo, hodowlę oraz rybołówstwo; górnictwo, przemysł jedwabny, skórzany, maszynowy i i. 21 000 km*, 4 041 000 mieszk., w tym 115 000 Polaków. Stolica Tren ton.

Newman John Henry, ’nju:man dżon 'henry —    (1801 — 1890), kardynał i poeta ang.;

do r. 1845 duchowny anglikański, przeszedł następnie na katolicyzm, przyczyniając się dzięki swej działalności społecznej i teologicznej do odrodzenia katolicyzmu w Anglii. Odegrał ważną rolę w rei. ruchu oxfordskim.

Newport, ’njupo:rt — 1. — port w Kanale Bristolskim w Anglii; eksport węgla i żelaza z walijskiego okręgu przemysłowego. 27 000 mieszk.; 2. — port w St. Zj. A. Pn. w stanie Rhode Island, dawniej ważny port t. zw. Nowej Anglii. 28 000 mieszk.

II, 232.

Nibynóżkl (pseudopodia)

-* IV, 1388.

Nicea, obecnie Isnik — m-to w strż. Bitynii nad jeziorem Askania, zał. w IV w. prz. Chr. W r. 1097 zdobyli N. krzyżowcy. Gdy w r. 1206 w zajętym przez IV wyprawę krzyżową Konstantynopolu powstało cesarstwo łac., N. stała się — aż do r. 1261 — stolicą samodzielnego cesarstwa nicejskiego.

Nicefor, Nikeforos — imię cesarzy bizant.: 1. — N. I, — (t 811), cesarz w 11. 803 — 811, pobity przez Harun - al - Raszyda; zginął w wojnie z Bułgarami; 2. kas — (913 — 969), ces. od r. 963; zdobył Cylicję, Mezopotamię, Syrię; odzyskał Kretę i Cypr.

Nicennica (Filago)

Newralgia -> Nerwoból.

Newton, sir Isaac, ’nju:tn sa:r 'ajzak — (1642 — 1727), genialny fizyk, matematyk, astronom i myśliciel ang., twórca mechaniki klasycznej (trzy zasady dynamiki i zasada ciążenia powszechnego), jeden z twórców rachunku różniczkowego i całkowego. Podstawowe badania w dziedzinie optyki (zwł. nad rozszczepieniem światła), ciepła, akustyki. Skonstruował pierwszy teleskop zwierciadłowy. Gł. dzieła: „Philoaophiae Naturalis Principia Ma-themalica" („Podstawy matematyczne filozofii przyrody") i „Opticks" („Optyka"). N. dwumian -* Dwumian. N. emisyjna teoria światła — teoria, wg której światło składa się z drobnych cząstek materialnych. Teoria ta, usunięta przez teorię falową, odrodziła się w doskonalszej postaci w bieżącym stuleciu jako teoria kwantów. N. zasada ciążenia powszechnego (grawitacji): ciała materialne wszechświata przyciągają się wzajemnie z siłą proporcjonalną do iloczynu mas i odwrotnie proporcjonalną do kwadratu odległości. N. zasady dynamiki: 1. (bezwładności) ; ciało, na które nie działa żadna siła, pozostaje w spoczynku lub porusza się ruchem jednostajnym i prostoliniowym. II.: siła działająca na ciało materialne jest wprost proporcjonalna do przyśpieszenia i masy ciała

III. (akcji i reakcji): działanie ciał ma terialnych jest zawsze wzajemne. Jeżeli ciało A działa na ciało B z pewną siłą (akcja), ciało B działa na ciało A z równą siłą (reakcja).

-*•/, 356-357, 997-998, 999, II, 360-361, 364, 365, III, 549, 553, 554-555, IV, 1457, 1467.

New York, 'nju 'jo:rk -> Nowy Jork.

Ney Michel, nej miszćl, ks. Elchingen — (1769—1815), marszałek Francji, uczestnik wojen napoleońskich, wyróżnił się w walkach pod Ulm, Jeną, Friedlandem i Borodino. Po r. 1814 przeszedł na stronę Burbonów których odstąpił w czasie „stu dni**: po upadku Napoleona rozstrzelany.

Ngaml, N’ga:mi — jezioro okresowe w pd. Afryce na stepie u pn. brzegu pustyni Kala-hari; zbiera wody bezodpływowego basenu. Gra ważną rolę w systemie nawadniania okolicy.

NI — symbol chemiczny pierwiastka niklu.

Niagara, na j’agar a — rzeka, łącząca jeziora Erie i Ontario na granicy St. Zj. A. Pn. i Kanady, 40 km dł.; tworzy wodospad tej nazwy wys. 49 m, rozdzielony wyspą na dwie nierówne części: kanad. i amer. Siła spadku częściowo wyzyskana przez zakłady wodno-elektryczne, wodospad zaś jest pierwszorzędną amer. atrakcją turystyczną.

Niagara Falls, naj’&gar3 fo:lz — dwa m-ta przemysłowe po obu stronach wodospadu Niagara w St. Zj.*A. Pn. i Kanadzie. Pierwsze ma75 000 mieszk. (10 000 Polaków), drugie 19 000 mieszk.

Niagara on the Lakę, naf&gara on #e lejk — m-to kanad. u ujścia Niagary do Jez. Ontario; ośrodek formowania się oddziałów polskich w 1917 r.

Nlasa — 1. — jezioro w pd. części centralnego rowu afryk., odkryte przez Livingstone’a. 26 500 km², do 785 m głęb.; 2. — terytorium nad Jez. N., protektorat bryt., połączony unią celną z Kenią i Tanganiką. 103 000 km², 1 604 000 mieszk. Stolica Zomba.

Nibelungi — nazwa bohaterów starogerm. podania, którego treścią jest zagłada Burgundów, zniszczonych w r. 437 przez Hun-nów. Podanie to zawędrowało do Skandynawii, wchłonąwszy w siebie wiele pierwiastków mitycznych i baśniowych. Jego najwspanialszym poetycznym opracowaniem jest niem. „Pieśń o N.“, poemat epicki z XII w. przesiąknięty już duchem chrześcij. i kulturą dworską. Pierwsza część poematu, oparta na baśniowym motywie przebudzonej królewny, opisuje zamordowanie Zygfryda przez Burgundów (na których w niem. wersji podania przeniesiono rolę N.); część druga, dramatyczna i tragiczna, opisuje zemstę wdowy po Zygfrydzie, Krym-hildy, na jej braciach za zamordowanie jej męża.

Nibork, niem. Neidenburg — m-to na Mazurach prus. w pobliżu Działdowa. 7000 mieszk.

wypustki za-rodzi czyli protoplazmy charakterystyczne dla wielu pierwotniaków (np. dla pełzaka) oraz dla niektórych komórek organizmów tkankowych (np. u krwinek białych).

Nicea, fr. Nice, nis, wł. Nizza, nicca — port i stolica fr. „lazurowego wybrzeża", tj. Riwiery; międzynarodowe uzdrowisko zimowe i letnisko, ściągające turystów z całego świata. Słynna Promenadę des Anglais z luksusowymi hotelami nad morzem. Produkcja oliwy jadalnej. 220 000 mieszk.

N. II. Pho-

rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 12 gat. na pn. półkuli ; u nas na suchych wzgórzach, ugorach 3 gat.; niewielkie rośliny jednoroczne o pędach owłosionych i koszyczkach zebranych w główki.

Nicienie ObleAce. III, 1262, 1265.

(1877 — 1934), drama-topisarz wł. Napisał m. i. „Świt, dzień i noc", sztukę cieszącą się wielkim powodzeniem na scenach polskich, „Cień" i i.

Nicolai Friedrich

(1810—1849), kompozytor i dyrygent niem., jednoczący styl wł. opera buffo z pierwiastkami muzyki niem. Opery: ,,Die luatigen Weiber von Windsor" („Wesołe kumoszki z Windsoru") i i., symfonie, muzyka kameralna.

terytorium obejmujące dzisiej-

-►///, 1037. rodzaj roślin

(* 1865), slawista czes., archeolog i etnolog; poświęcił się wyłącznie badaniu strż. i ludoznawstwa słów.

Niedowład (paresis)

Nicodemi Dario

(1733- 18J1), jeden z gł. przedstawicieli oświecenia w Niemczech. Bystry i złośliwy krytyk, ruchliwy wydawca; przyjaciel Lessinga, z którym wydawał ,,Brie\e die neueste Literatur betreffend" („Listy o nowej literaturze").

Nicolai Otto

Nicolle Charles, nikol szarl — (1806—1936), bakteriolog fr. Autor licznych prac z zakresu epidemiologii; wykazał przenoszenie duru plamistego przez wszy. Laureat Nobla w r. 1928.

Nicość — pojęcie filozoficzne wprowadzone jako przeciwstawienie pojęcia bytu, tego, co istnieje; odgrywało znaczną rolę w mistyce wsch. i filozofii Schopenhauera (-* Nirwana).

Nida — lewy dopływ Wisły z Gór Świętokrzyskich, uchodzi pod Korczynem. Dorzecze N. m. Łysogórami a Jurą Krakowską tworzy t. zw. nieckę N. 145 km. dł.

-*■ IV, 124.

Nida Czarna — lewy dopływ górnej Nidy; wypływa z pd. stoku Łysicy. 60 km dł.

Nidecki Andrzej Patrycy („Patricius") — (1522—1587), biskup wendeński, humanista, filolog i pisarz kościelny, szermierz katolicyzmu, przyjaciel Jana Kochanowskiego. Pisał po łacinie.    -*• II, 907.

Nidecki Tomasz — (1800 — 1852), kompozytor, kolega Chopina w warszawskiej szkole muzycznej. Operetki, pieśni rei., uwertury. Znany „Marsz Żałobny" i ,,Salve Regina".

Niderlandy — 1. — oficjalna nazwa Holandii, jako Królestwa Niderlandów. 2. — historycznie

szą Holandię, Belgię oraz część pn. Francji.

-►orf. III, 892—902 i ,,Niderlandzka sztuka", III, 902-909; I, 567, II, 279, III, 502, 1163, 1169.

Niebiosa -► Życie pozagrobowe.

Niebo — przestrzeń, którą widzimy ponad powierzchnią ziemi, z powodu złudzenia wzrokowego w postąpi spłaszczonej kopuły. Błękitna barwa N. powstaje wskutek rozpraszania promieni świetlnych w atmosferze, najsilniejszego dla promieni krótkofalowych, niebieskich i fiołkowych; to rozproszone światło dociera do oka. Chmury, mgła i pył w atmosferze zmieniają barwę N. na białą, szarą,

czerwonawą.

Nieborów — wieś pod Łowiczem nad rzeką Skicmiewką; pałac z XVIII w. W w. XVIII znajdowała się tu fabryka majoliki i kafli.    III, 770.

Niebuhr Barthold Georg — (1770—1831), znakomity historyk niem., jeden z twórców krytycznej metody badań dziejów strż. Gł. dzieło: „Rómische Oeschichłe" („Historia Rzymu").

Niecierpek (Impatiens) zielnych z rodziny gniewoszowatych, pokrewnych bodziszkowatym; kwiaty grzbieciste z o-strogą i owoce — torebki pękające; 400 gat. gł. w tropikalnej Afryce i Azji; u nas w lasach N. pospolity, roślina jednoroczna o dużych żółtych kwiatach; kwitnie latem.

III, 1194.

Niecka -*■ Zagłębie tektoniczne.

Niederle Lubor

IV, 831.

Niedodma płuc -► Płuc niedodma.

Niedokrwistość, anemia (anaemia) — ogólne lub miejscowe zmniejszenie ilości krwi, zwł. krwinek czerwonych. N. ogólna powstaje po krwotokach, przy niektórych chorobach zakaźnych (np. zimnica, przewlekła gruźlica) itp,

N. złośliwa,— odrębna jednostka chorobowa, zależna od niewydolności narządów krwiotwórczych, i prowadząca nierzadko do śmierci; leczą ją podawaniem wątroby, przetaczaniem krwi itp. N. miejscowa może zależeć od niedomogi serca lub od zwężenia tętnicy doprowadzającej krew do danego narządu na skutek miażdżycy, skrzepów itp. N. miejscowa ważnych narządów może wywoływać zaburzenia czynnościowe, np. N. mózgu — omdlenia.

Niedołęgi (Colobinae) — podrodzina małp z rodziny koczkodanów. Ciało smukłe o długich nogach i długim ogonie, głowa okrągła. Żywią się liśćmi i pąkami drzew. Należy tu abi-syński gat. guereza (Colobus abyssynicus Ok.J, o cennym futrze i no sącz (Nasalis larmtus WurmJ, zamieszkujący Borneo.

Niedomoga (insufficienta, asthenia) — niewydolność czynnościowa danego narządu, zależna najczęściej od zachodzącego w nim procesu chorobowego; np. niedomoga serca zależy od zmian chorobowych w mięśniu sercowym.

Niedorozwój umysłowy -► Umysłu tępota.

Niedowidzenie famblyopia) — osłabienie wzroku bez wyraźnych zmian anatomicznych w samym oku; zależy najczęściej od działania rozmaitych jadów na siatkówkę oka lub na ośrodki wzrokowe mózgu (występuje np. przy zatruciu alkoholem, nikotyną). N. bywa przeważnie uleczalne.

częściowe porażenie mięśni ruchowych, zależne od uszkodzenia ośrodków mózgowych lub dróg nerwowych przewodzących.

Niedziałkowski Mieczysław — (* 1893), publicysta i polityk, członek P. P. S., od 1919 r. redaktor „Robotnika". Napisał: „Teoria i praktyka socjalizmu" i i.

Niedzica

rząd paję-

Niedźwiedzia Wyspa

-> III, 1036.

-* / V, 1462.

rodzina

jest pn.-amer. grizzli (Ursus hirribilis Ord.), przewyższający N. B. wielkością i siłą. N. B. żywi się nasionami, owocami, grzybami, miodem itd. tylko w braku tych pokarmów —

-*■ IV, 138.

-► III, 516-185.

graniczna

(1821-1877), ros.

(1758-

wieś na Spiszu polskim nad Dunajcem naprzeciw Czorsztyna; stary zamek węg. 1000 mieszk.

Niedźwiadek (Skorpion) — gwzb. pn. nieba na ekliptyce i znak zodiaku z gwiazdą pierwszej wielkości Antares.

Niedźwiadki (Scorpionidea) czaków; posiadają silnie rozwinięte szczęko-nóżki, zakończone kleszczami; przy końcu za-odwłoku kolec, zawierający gruczoł jadowy. Żyją w klimacie gorącym, w dzień ukryte pod kamieniami. Ukłucie niektórych gat. powoduje u człowieka długotrwałe schorzenia.

mała wysepka norw. na pd. od Szpicbergu ze stacją meteorologiczną. Stacja polarnej wyprawy polskiej w r. 1934. 70 km².

Niedźwiedzica Mała (Mały Wóz) — gwzb. nieba pn. zbliżony kształtem do Niedźwiedzicy Wielkiej (odwróconej). Najjaśniejsza ostatnia gwiazda „dyszla" jest to Gwiazda Polarna (Biegunowa), leżąca prawie dokładnie w miejscu bieguna pn. nieba i wskazująca dlatego kierunek pn.

Niedźwiedzica Wielka (Wielki Wóz) — gwzb. nieba pn. Z 7 najjaśniejszych gwiazd cztery tworzą czworokąt zw. „wozem", trzy — „dyszel"; N. W. ułatwia odnalezienie kierunku pn., gdyż nieco w prawo od przedłużenia ku górze linii, łączącej dwie ostatnie gwiazdy „wozu", leży Gwiazda Polarna, wskazująca ten kierunek.

Niedźwiedzie (Ursidae) — rodzina ssaków z rzędu drapieżnych. Zwierzęta duże o ciężkiej budowie ciała; chodzą na całej stopie. Palce opatrzone dużymi tępymi niewysuwalny-mi pazurami. Zęby trące duże, szerokie, o płaskiej powierzchni; N. zamieszkują puszcze lub górzyste okolice Azji, Ameryki i Europy; żywią się przeważnie pokarmem roślinnym, rzadziej mięsnym. Gat. : N. brunatny, biały, malajski, grizzli, baribal, wargacz i i.

-> I, 1202, 1V, 135, 141, 1549.

Niedźwiedzie Jezioro, — jezioro pn.-zach. arktycznej Kanady. 30 000 km².

Niedźwiedziówki (Arctiidae) ciem o silnej budowie ciała; przeważnie jaskrawo ubarwione. Silnie owłosione gąsienice na ziołach.

Niedźwiedź biały, zw. polarny (Ursus ma-ritimus Phipps.J — gat. ssaków drapieżnych z rodziny niedźwiedzi. Dł. ciała do 2,8 m. Głowa spłaszczona, wydłużona, osadzona na długiej szyi. Zamieszkuje pn. wybrzeża Europy, Azji i Ameryki, liczne wyspy na Oceanie Lodowatym; mięsożerny. Cenne futro.

Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny niedźwiedzi. Dł. ciała do 1,9 m. Zamieszkuje Europę i pn. Azję; w zach. i środk. Europie b. rzadki, w Polsce spotyka się jeszcze w Karpatach i na wsch. kraju. Blisko spokrewnionym gat.

świat i Życie. — V.

mięsem.

Niedźwiedź malajski (Ursus malayanus Rallf.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny niedźwiedzi. Dł. ciała do 1,4 m, wys. 70 cm. Sierść krótka, b. gęsta, barwy czarnej, jedynie pysk i plama na piersiach płowo-żółte. Zamieszkuje Borneo, Sumatrę i część lądu Azji. Zręcznie chodzi po drzewach, żywi się prawie wyłącznie pokarmem roślinnym.

Nieeuklidesowe geometrie — systemy geometryczne, które odrzucają pewnik Euklidesa o równoległych.

Niegolewski — 1. — Andrzej — (1785 — 1857), pułkownik napoleoński; wsławił się pod Somosierrą; wzorowy obywatel-patriota; poseł do sejmu prus. w r. 1847. 2. — Władysław (1819—1885), syn poprz., polityk i działacz patriotyczny w Poznańskim, kilkakrotnie więziony. Poseł na sejm Rzeszy i do sejmu prus., prezes Koła Polskiego, założyciel Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu.

Niehorełe, ros. Niegoriełoje stacja sow. na linii Warszawa-Moskwa.

Niekrasow Nikołaj poeta liryczny i bajkopisarz, piewca niedoli chłopa. Poezje N. „Na Wołdze", „Rycerz na godzinę" i i. obok tendencji społecznej odznaczają się piękną muzycznie formą, plastyką i barwnością obrazowania. Poemat satyryczny: „Komu jest dobrze na Rusi?".

-+IV, 1565, 1572.

Niello — technika zdobienia wyrobów srebrnych, polegająca na wypełnianiu rowków, tworzących deseń, czarną farbą (siarczek srebra). Niekiedy stosowana w brązie i innych metalach.

Nielot -> Kiwi.

Niełupka — owoc o owocni suchej, niepę-kającej, zawierającej przeważnie jedno nasienie ; owocnia otacza nasienie aż do chwili jego kiełkowania; np. orzech laskowy.

Niemcewicz Julian Ursyn 1841), mąż stanu, żołnierz, poeta i pisarz. Od r. 1788 posłował na sejm czteroletni, występując jako zwolennik reformy polit. i kultu-ralno-obyczajowej, którą popierał słowem („Mowy") i piórem w utworach satyrycznych, bajkach, i komedii „Powrót posła". W r. 1794 brał udział w insurekcji jako adiutant Kościuszki. Po uwrolnieniu z więzienia ros. walczył wraz z Kościuszką w Ameryce. Od r. 1826 prezes Tow. Przyjaciół Nauk. W r. 1831 — wysłannik Rządu Narodowego do Anglii, potem na emigracji. Oprócz b. popularnych „Śpiewów-historycznych" napisał szereg powieści historycznych („Jan z Tęczyna"), obyczajowych („Dwaj panowie Sieciechowie") i społecznych („Lejbe i Siora"), dzieł historycznych („Panowanie Zygmunta III"), „Pamiętniki" i i. Jako

43

republika

IV, 1372, 1377.

Władimir

Bonawentura

1.

do-

znawca literatury niem. i ang., wprowadził do literatury polskiej nowe formy literackie, przede wszystkim balladę.

-+I1, 1261, III, 112, IV, 599, 1060.

Niemcowa Bożena — (1820—1862), czołowa powieściopisarka czeska XIX w., poetka, nowelistka; „Ludowe pogawędki i opowiadania", „Źli ludzie", „Dobry człowiek", „Babunia".

Niemcy (Deutsches Reich) środk.-europ, o ustroju totalno-autorytatyw-nym, tworząca od r. 1933 jednolite państwo (poszczególne dawne republiki stały się prow. po objęciu rządów przez narodowych socjalistów) 469 000 km², 67 587 000 mieszk. Stolica Berlin. -*■ art. ,,Niemcy", III, 909 — 946 i ,,Socjalizm narodowy", IV, 847 — 854; I, 316, 319, 541, 698, 707-708, 1108, 1109, 1187, II, 279, 1081, 1243, 1244, III, 298, 319, 351, 354, 799, 991, 1224, 1230-1231, 1249, 1255, 1257, IV, 149-151, 184, 515, 561, 579, 580, 582, 583, 584, 592-593, 595-596, 605, 609, 721, 840, 898, 1332, 1334, 1338, 1341, 1343.

Niemen — gł. rzeka Litwy; wypływa na Białorusi, przecina terytorium polskie, wkracza na Litwę, gdzie w dolnym biegu tworzy jej granicę z Prusami. Uchodzi kilku ramionami delty do Zalewu Kurońskiego. Dorzecze Niemna połączone jest kanałami z dorzeczem Wenty, Wisły i Dniepru, 930 km dług. 91 000 km2 dorzecza.

Niemetale -* Metaloidy.

Niemieckie Morze, Morze Północne, niem. Nordsee — płytki basen morski m. W. Brytanią a kontynentem, utworzony po ustąpieniu lodowca skand. Współczesne znaczenie komunikacyjne uzyskało N. M. dopiero po wkroczeniu Anglii jako państwa morskiego i po rozwinięciu się handlu z Nowym Światem. Obecnie brzegi N. M. są największym skupieniem portów światowych (Londyn, Hamburg, Rotterdam, Antwerpia). 572 000 km².

Niemir o wicz - Danczenko (* 1859), teoretyk teatru; współpracował ze Stanisławskim, z którym założył Teatr Artystyczny w Moskwie.

Niemirów Lwowski — m-to i uzdrowisko z wodami siarczanymi w pwt. Rawa Ruska.

Niemojewski Andrzej (pseud. Lambro) — (1864—1921), poeta i publicysta. Uczestnik ruchów wolnościowych w 11. 1905—1906, redaktor, wydawca i gł. autor „Myśli Niepodległej" (od r. 1906). Wybitny religioznawca, zwalczał Talmud, przełożył „Żywot Jezusa" Renana i i. W krytyce literackiej zaznaczył się dziełem „Dawność a Mickiewicz" (1921). Znany przede wszystkim jako uzdolniony, pełen temperamentu publicysta.

Niemojowski (1781 — 1835), polityk, poseł na sejm Królestwa Pols. w 11. 1815—1830, przywódca antyros. opozycji sejmowej, tzw. partii kaliskiej. Członek i przewodniczący Rządu Narodowego w r. 1831. Zmarł na emigracji w Paryżu. 2. — Wincenty (1784—1832), brat poprz., polityk, poseł na sejm Królestwa Polskiego. Członek Rządu Narodowego. Skazany na zesłanie, zmarł w Moskwie.

Niemojowski Jan Nepomucen — (1803 — 1871), uczestnik powstania listopadowego, pa-miętnikarz, poseł na sejm prus.

Nieodwracalne procesy Odwracalne procesy.

Nieomylność. — Wg nauki kat. kościołowi przysługuje N. w sprawach wiary i moralności.

N. kościoła wyraża się w: 1. — N. papieża, gdy orzeka oficjalnie (ex cathedra) w sprawach wiary i obyczajów. 2. — N. orzeczeń soborów powszechnych, których uchwały zostały zatwierdzone przez papieża. 3.    — N.

nauki głoszonej zgodnie przez wszystkich biskupów, pozostających w jedności z kościołem. Dogmat o N. papieskiej został ogłoszony na soborze watykańskim w r. 1870.

Nieorganiczna chemia — dział chemii opisowej obejmujący wszystkie pierwiastki i związki oprócz większości związków węgla.

I, 927.

Nieorganiczne choroby, czynnościowe choroby — choroby polegające na zaburzeniach w czynności pewnych narządów bez uchwytnych zmian anatomicznych w tych narządach, np. nerwice, neurastenia itp.

Nieparka Brudnica.

Nieparzyste liczby — liczby całkowite, które nie są parzyste, tj. które nie są podzielne przez 2, np. 3, —5, 101.

Nieparzystokopytne (Perissodactyla) — rząd zwierząt ssących. Należą tu zwierzęta o palcach zakończonych kopytem, przy czym liczba palców jest najczęściej zredukowana do 3, a nawet do 1. Idealna oś nogi przechodzi przez jeden, najczęściej trzeci palec, silniej rozwinięty od pozostałych. Rząd ten dzielimy na 3 rodziny: nosorożców, tapirów i koni.

Nićpce Joseph Nicćphore, nióps żózćf nisć-for —    (1765—1833), fizyk fr., jeden z wy

nalazców fotografii, nad którą pracował potem wspólnie z Daguerre’em.

-v II, 406.

Niepękające owoce -> Suche owoce.

Niepoczytalność — niemożność rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swym postępowaniem, wynikająca z niedorozwoju psychicznego, choroby psychicznej, zakłócenia czynności psychicznych itp. N. powoduje całkowitą nieodpowiedzialność karną sprawcy przestępstwa, o ile nie została wywołana świadomie dla popełnienia przestępstwa.

Niepokalane Poczęcie N. M. P. gmat kościoła kat. ogłoszony przez papieża Piusa IX 8 grudnia 1854 r. Głosi, że N. M. P. od pierwszej chwili swego poczęcia była wolna od grzechu pierworodnego.

omdlenie.

dobra nieruchome, nie-przenośne w przestrzeni, jak domy, place, majątki ziemskie, lasy itp.; realność. Opp.: ruchomość. Własność N. nabywa się przez wpis w księgach hipotecznych.

Niesiecki Kacper -- (1682 — 1744), heraldyk, jezuita, autor pierwszego obszernego herbarza polskiego: „Korona polska", „Herby i Familie Rycerskie".

Niesiołowski Tymon — (* 1882), malarz, pocz. jeden z przedstawicieli grupy formistów, potem szkoły wileńskiej. Portrety, krajobrazy, martwa natura.

Nieskończonościowy rachunek -*■ Rachunek nieskończonościowy.

Nieskończoność. — Zbiór złożony z jakichkolwiek elementów (np. liczb, punktów) na-

rodzaj roślin nas

Niepokalanki — zgromadzenie zakonne, zał. przez Józefę Karską i Marcelinę Darowską w Rzymie w r. 1867 celem wychowywania dziewcząt. W Polsce mają (1937 r.) 9 klasztorów.

Niepokalanów — wielki ośrodek wydawniczy (czasopisma) franciszkanów koło Sochaczewa.

Niepołączalność stanowisk -+ Incompati-bilia.

Niepołomice — stare m-to w pwt. bocheńskim wśród puszczy tej nazwy. Kościół z XIV w. i zamek. 6000" mieszk.

Nieprzewodniki — ciała nie przewodzące prądu elektrycznego, ew. ciepła (słuszniej: źle przewodzące). (-* Izolacja).

Nieprzytomność (absentia animi) — stan utraty świadomości, przy którym ciało jest bezwładne i nie reaguje na bodźce zewnętrzne; powstaje na skutek schorzeń mózgu, zatruć (np. alkoholem, weronalem) itp. Krótkotrwała N.

Nieprzywiedlny ułamek — ułamek, którego licznik i mianownik nie mają wspólnego podzielnika (są niewspółdzielne), np. Ą-,

Nierówność. — Dwie liczby a i b nazywamy nierównymi wtedy, gdy nie są one równe (-*■ Róumość). Piszemy wówczas: aijrb. Z dwóch nierównych liczb rzeczywistych jedna zawsze większa jest od drugiej (prawo trichotomii). Gdy liczba a jest większa od liczby b, piszemy a > b, gdy zaś a jest mniejsze od b, piszemy a < b. Dla oznaczenia, że a jest większe lub równe b (czyli że a nie jest mniejsze od b) piszemy a ^ b. Podobnie pisze się: a ^ b. Np. prawdziwe są nierówności: 5 > 2; 3 < 5; 2^—3; 2 ^s. 2. Jeśli a > b i b > c, to a > c (prawo przechodniości).    — Ważną rolę od

grywają N., w których występuje symbol zmienny, np. x²—2x—3 < 0. N. taka dla pewnych wartości x jest prawdziwa (np. dla 1), dla innych fałszywa (np. dla x = 4). Podanie wszystkich wartości x, dla których dana nierówność jest prawdziwa, nazywa się jej rozwiązaniem (w naszym przykładzie: —1< x <3).

Nieruchomość żywa się skończonym, gdy elementy tego zbioru można ponumerować liczbami naturalnymi od 1 do pewnej liczby n. Gdy zbiór nie jest skończony, t. zn. gdy takiej liczby n nie ma, wówczas zwie się on nieskończonym. Np. zbiór wszystkich liczb parzystych, zbiór wszystkich punktów odcinka — są zbiorami nieskończonymi. — Ciąg, funkcja rozbieżne do nieskończoności -*■ Granica.

Niesporczaki (Tardigrada) — gromada mikroskopowych stawonogów o niewyraźnej segmentacji ciała. Cztery pary nóg nieczłonowa-nych, zakończonych kilkoma pazurkami. Roz-dzielnopłciowe, rozwój prosty. Morskie lub słodkowodne, żyją też w mchu.

Niestrawność (dyspepsia) — cierpienie przewodu pokarmowego, polegające na zaburzeniu czynności trawiennej żołądka, co powoduje dostawanie się do jelit pokarmu niedostatecznie przerobionego. N. wywołują choroby o podłożu anatomicznym (np. nieżyty żołądka, wrzód żołądka), lub zaburzenia nerwowe, np. nerwica żołądka. N. powstaje często jako następstwo błędów dietetycznych.

Niestrzęp głogowiec (Aporia crataegi L.) — gat. motyla z rodziny bielinków (Pieridae). Biały w czarne żyłki. Szkodnik drzew owocowych.

Nieszawa — rrt-to w pwt. tej nazwy w woj. warszawskim nad Wisłą. Siedziba starostwa znajduje się w Aleksandrowie. 2 000 mieszk.

Nieszawskie statuty — spis przywilejów nadanych szlachcie przez Kazimierza Jagiellończyka w r. 1454; m. i. król zobowiązywał się do zasięgania zgody sejmików przy stanowieniu praw i zwoływaniu pospolitego ruszenia.

Nieszpory — wieczorne nabożeństwo odprawiane w kościele kat. zazwyczaj w niedzielę i wilię uroczystych świąt.

Nieszpory sycylijskie — powstanie ludowe w Palermo, na Sycylii, rozpoczęte w czasie nieszporów w r. 1282; zwrócone przeciwko zdzierstwu Francuzów, sprowadzonych na Sycylię przez króla Karola Andegaweńskiego. Po

N. S. królem obwołany został Piotr, król aragoński.

Nieszpułka (Mespilus) drzewiastych z rodziny różowatych; u w ogrodach niekiedy sadzą N. zwyczajną, o dość dużych białych kwiatach i dużym, kulistym, spłaszczonym owocu; pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego.

Niesztowice (ecthyma) — choroba skóry, przypominająca liszajec, jedna z postaci zakażenia skóry paciorkowcami.

„Nieśmiertelni" (fr. les immorlels, lez imor-tel) — popularna nazwa członków Akademii Francuskiej, których liczba (40-stu) jest niezmienna i dopełniana natychmiast w razie śmierci jednego z N.

Nieśmiertelniki — nazwa roślin posiadających suche, niewiędnące pędy i kwiaty trzy-

mające się długo w bukietach; należą gł. rośliny zielne, z rodziny złożonych.

Nieśmiertelność duszy — pogląd metafizyczny występujący w wielu systemach filozoficznych; wierzenie charakterystyczne dla re-ligij chrześcij., judaizmu i islamu; dogmat kat., iż substancja, stanowiąca istotę duszy ludzkiej, która jest formą ciała (-*■ Dusza), jest niezniszczalna przez śmierć (czyli nieśmiertelna); z dogmatu tego wynikają i konsekwencje etyczne odpowiedzialności duszy, po śmierci ciała, przed Sądem Boskim.

Nieśwież — m-to pwt. w woj. nowogródzkim, od XVI w. gniazdo Radziwiłłów. Ważny ośrodek kulturalny w czasie reformacji. Kościół barokowy i zamek Radziwiłłów z XVI w. 8000 mieszk.

Nietoperze (Chiroptera)

-*■ IV, 141.

to

(1844-1900), filozof niem. (z rodziny pochodzenia polskiego); głosił pogląd, że istotą wszystkich czynności człowieka jest pragnienie mocy (Wille zur Macht). Pragnienie to stanowi istotę życia i służy wywyższeniu życia; człowiek, który je urzeczywistnił, staje się nadczłowie-kiem, pionierem ludzkości, zdobywającym dla niej nieznane dotąd wartości. W zakresie etyki N. przyjmuje dwa różne systemy moralności: moralność słabych i silnych, o odmiennych wartościach, normach i innej zasadzie ocen moralnych. Gł. dzieła N.: ,,Also sprach Za-rathustra" („Tako rzecze Zaratustra"), „Jenseits von Out und Bose" („Poza dobrym i złym"), ,,Zur Oenealogie der Morał" („Geneologia ralności") i i. Tłum. polskie W. Berenta.

-► II, 1199, IV, 601.

Nieuczciwa konkurencja — jednanie klientów przy użyciu nieuczciwych środków, zdą-

(1869-1923),

(1859-1936), kompozytor i zasłużony pisarz, krytyk i pedagog muzyczny. Jeden z najwybitniejszych — po Moniuszce — pieśniarzy polskich. Cykle pieśni: „Kolędy", „Jaśkowa Dola", „Maki", „Z wiosennych tchnień", „Astry", „Słonko" oraz liczne kompozycje chóralne-IF, 57, 250, 256.

Niewiaża, lit. Nevezis

Niewolnicze Wybrzeże

Afryki zach. nad Zatoką Gwinejską (Togo, Dahomej, Nigeria).

Niewspółmierne odcinki.

pn. wybrzeże

-* IV, 1059. rząd zwierząt ssących. Jedyne ssaki posiadające zdolność lotu dzięki błonie, rozpiętej m. przednią kończyną i jej wydłużonymi palcami, bokami ciała, tylną kończyną i ogonem; silnie rozwinięty pas barkowy i klatka piersiowa, ciało pokryte sierścią, zęby ostre, spiczaste. Rozwinięte organy dotyku w unerwieniu błony lotnej i czuciowych wyrostkach na uszach i nozdrzach. N. żyją na całym świecie, żywią się owadami, niektóre owocami. Polują w nocy. Zimę spędzają w stanie odrętwienia. Ok. 750 gat. N. Gł. rodziny; rudawki (Pteropidae), list-konose, podkowce (Rhinolophidae), gładkonose (-*■ Oladkonose nietoperze).

Nietoperze listkonose (PhyUostomidae) — rodzina ssaków z rzędu nietoperzy. Posiadają na nosie spiczasty wyrostek skierowany ku górze. Zamieszkują Amerykę Środk. i Pd., żywią się owadami, owocami, niektóre nacinają skórę ssakom i ptakom, również ludziom i wysysają krew. Największy z nich wampir (Vampyru8 spectrum L.) nie jest krwiożerczy.

Nietykalność poselska, sędziowska samo, co immunitet poselski, sędziowski.

Nietzsche Friedrich

mo-żających do usunięcia innych współzawodników; karana sądownie na mocy specjalnych ustaw.

Nieużytki — grunty nie nadające się pod uprawę, ani na łąki i pastwiska. N. nadają się często do zalesienia.

Niewiadoma (w matematyce) -*■ Równanie.

Niewiadomski Eligiusz malarz, historyk sztuki. Zabójca prezydenta Narutowicza ; rozstrzelany.

Niewiadomski Stanisław prawy dopływ Niemna, dzielący Żmudź od górnej Litwy; skupia w dorzeczu dolnego biegu zwarty obszar językowy polski, sięgający aż po Kowno. 200 km. dług.

Niewłaściwość sądu — pojęcie proceduralne; N. S, ma zastosowanie wówczas, gdy sąd dojdzie do wniosku, że sprawa nie może być przezeń rozpatrywana ponieważ nie podlega jego właściwości (kompetencji) rzeczowej lub terytorialnej. Wynika to zarówno z podziału terytorialnego państwa na szereg większych i mniejszych okręgów sądowych, jak też z tego, że każdy rodzaj sądu ma określony zakres spraw przekazanych mu do rozpatrywania.

Niewolnictwo — całkowita zależność jednego człowieka od innego; pierwotna, barbarzyńska forma ustroju społecznego, w której ta zależność występuje. -*■ art. III, 955 — 963; I, 808, II, 1012, IV, 701, 702.

Niewolnicze Jezioro, ang. Great Slave Lakę, grejt slejw lejk — wielkie jezioro w pn.-zach. Kanadzie. Przepływa przez nie Macken-zie, w górnym biegu zwana Wielką Rzeką Niewolników. 26 000 km*.

Dwa odcinki nazywamy N., gdy nie istnieje taki odcinek, którego oba te odcinki byłyby wielokrotnościami. Np. bok i przekątna kwadratu.

Niewybuch — wystrzelony pocisk artyleryjski, granat ręczny itp., który się nie rozerwał wskutek wad zapalnika, lub materiału wybuchowego. Dotykanie i manipulowanie N. grozi poważnym niebezpieczeństwem; należy zabezpieczyć go na miejscu nie dotykając i zawiadomić władze policyjne lub wojskowe.

Niewymierne liczby — liczby rzeczywiste, które nie są wymierne, tj. które nie dadzą się przedstawić w postaci —, gdzie p i q są

q

liczbami całkowitymi. Np. n, log 2.

trwała niemożność

polska nazwa astygma-

zapalenie błon śluzowych żo-

-+III, 761, IV, 539, 543, 544.

-* II, 1033.

port jap. na wyspie Hondo.

najwyższy szpzyt jap. wyspy

Niewypłacalność

dłużnika pokrycia swoich zobowiązań wobec wierzycieli nawet drogą licytacji na ten cel całego jego mienia; upadłość.

Niezapominajka (Myoaotis) — rodzaj roślin zielnych z rodziny szorstkolistnych; u nas 10 gat.; niektóre tylko w górach lub na stepach.

N. błotna — roślina kłączowa o ozdobnych niebieskich kwiatach; niektóre gat. hodowane w ogrodach jako ozdobne.

Niezborność tyzmu.

Niezmiarka (Chlorops) — rodzaj drobnych muchówek z rodziny Borboridae. Larwy, pasożytujące w łodygach roślin, są groźnymi szkodnikami zbóż, gł. pszenicy, powodując niewy-kłaszanie się.

Niezwiska — wieś w jarze Dniestru w pwt. horodeńskim; złoża fosforytów. 2000 mieszk.

Nieżyn — stary gród ruski pn. Ukrainy ; do wojen kozackich należał do Polski, ważne centrum handlowe i kulturalne w XVIII w., dziś podupadłe. 37 000 mieszk.

Nieżyt, katar (catarrhus) — pospolita postać zapalenia wysiękowego błon śluzowych, połączona ze wzmożonym wydzielaniem śluzu przez zmienioną zapalnie śluzówkę oraz ze złuszczaniem nabłonka. Typowym przykładem

N. jest znany pospolicie N. nosa t. zw. „katar". N. nosa bywa wywoływany przez cały szereg drobnoustrojów chorobotwórczych. N. żołądka

łądka; może być ostry lub przewlekły.

Niger — gł. rzeka Sudanu; wypływa w pn. Sierra Leone i potężnym łukiem, dochodzącym pod Timbuktu do granic pustyni, osiąga deltę, wpada do Zatoki Gwinejskiej. Jedyna droga wodna do wnętrza Sudanu. 4200 km. dług. 2 100 000 km² dorzecza.

Niger — część fr. Afryki Zach. 1 294 000 km², 1 747 000 mieszk. (ok. 84°/₀ mahometan). Stolica Niamey.

Nigeria, naj’dżjarja —.kolonia koronna ang. i protektorat w zach. Afryce; administracyjnie obejmuje mandat ang. w Kamerunie; gęsto zaludniony i żyzny kraj nad dolnym Nigrem, dobrze się rozwijający pod rządami ang. Ludność stanowią mahomet. Murzyni o dość wysokiej cywilizacji; niegdyś istniał tu szereg państewek, opartych na handlu niewolnikami. Eksport kakao, oleju palmowego, orzechów ziemnych, skór i rud cynkowych. 905 000 km², 19 928 000 mieszk. w tym 5000 białych. Stolica i gł. port Lagos.

Nigrycki typ — najcharakterystyczniejsza forma czarnej odmiany człowieka: wys. wzrost, wysmukła budowa ciała, długie, słabo umięśnione kończyny, bardzo wydłużona głowa, szeroka twarz, bardzo szeroki nos. Skóra, niemal czarna, czarne oczy i czarne wełniste włosy. Na terenie Afryki dwa ośrodki przewagi liczebnej N. T.: w Sudanie zach. i nad środk.

Nilem. Ponadto N. T. występuje jako mniej lub więcej liczna przymieszka w całej czarnej Afryce poza strefą lasów dziewiczych. Poza Afryką występuje w pn. i zach. Australii, w centrum Nowej Gwinei i wśród ludności Melanezji.

Nightingale Florence, 'najtyNgejl 'florans — (1820—1910), ang. reformatorka szpitalnictwa. W 11. 1854—1856 w czasie wojny krymskiej zreformowała szpitale wojskowe, ocalając życie tysiącom żołnierzy. Bohaterstwo N. opiewał Longfellow w poemacie „Filomena". -* I, 908.

Nihil novi (łac. = nic nowego) — przywilej nadany szlachcie przez Aleksandra Jagiellończyka w r. 1505 na sejmie radomskim; na mocy N. N. królowie nie mogli nic stanowić bez udziału i zgody senatorów i posłów ziemskich. N. N. był zwycięstwem demokracji szlacheckiej i fundamentem parlamentaryzmu dawnej Polski.

Nihilizm (z łac. nihil = nic) — l. — pogląd filozoficzny głoszony w strż. przez sofistę Gorgiasza, wg którego nic nie istnieje, gdyby zaś nawet cokolwiek istniało, to byłoby niepoznawalne. 2. — ideologia odłamu rewolucjonistów ros. XIX w., zmierzających do całkowitego obalenia i zniszczenia istniejących instytucyj społecznych.

Niigata —

135 000 mieszk.

Niitaka -Formozy. 4145 m wys.

Nikaragua — 1. — hiszp. Nicaragua, republika środk.-amer. Zach. część, górzysta i lesista, to ośrodek państwa, wsch. — nizinna i malaryczna. Uprawa kawy, bananów, drzew kauczukowych i kopalnie srebra i złota; hodowla trzód. Ludność stanowią mieszańcy europ.-indiańscy, katolicy; język hiszp. Ustawiczne niepokoje polit. przeszkadzają zagospodarowaniu i ekonomicznemu wyzyskaniu tego obszaru. Silne wpływy St. Zj. A. Pn., które posiadają prawo budowy kanału z Atlantyku na Pacyfik i bazy morskiej na zach. wybrzeżu. Dopiero w r. 1934 ustąpiła z tego obszaru załoga amer. 118 000 km², 830 000 mieszk., w tym 107 000 białych. Stolica Mana-gua. — Od XVI w. była N. posiadłością hiszp.; niepodległość uzyskała w r. 1821. 2. — jezioro na granicy Nikaraguy i Costa Ri-ca, wchodzące w skład projektowanego kanału oceanicznego.

10 000 km*.

Nike — gr. bogini zwycięstwa wojennego i triumfu olimpijskie--go. Częsty temat rzeźby gr.

I, 381.

Nikiasz — (470 — 413 prz. Chr.), Nike spod Sa-wódz i mąż stanu ateński, z partii motraki. Rze*-konserwatywnej. Zawarł w r. 421 bapr*r' C^V w‘ pokój ze Spartą (tzw. pokój N.). (Louvre).

(1866—1922), dyrygent i kompozytor węg., świetny pedagog, twórca nowoczesnego stylu dyrygenckiego; pisał symfonie.

Nikodem św. — zamożny faryzeusz, tajny uczeń Chrystusa. Pam. 3 sierpnia.

Nikol, ściślej: pryzmat Nicola — od nazwiska fizyka ang. Williama Nicola (1768—1861) — przyrząd do polaryzacji światła: kryształ szpatu islandzkiego odpowiednio rozcięty i sklejony balsamem kanad.

-*■ IV, 1026-1027.

Nikon

-+IV, 752.

Jeziora Wiktorii. W górnym biegu znany pod różnymi nazwami, przez stepową równinę Sudanu płynie N. pod nazwą N. Białego, odwadniając wyżynę centralnej Afryki, pod Chartumem łączy się z Nilem Błękitnym. Znaczenie komunikacyjne N. pomniejszają katarakty przy przełomie przez pustynię. Coroczne wylewy N. regulują tamy pod Asuanem i Maskwar oraz śluzy pod Asiut. Delta rzeki o pow. 22 000 km* jest poprzerzynaną licznymi kanałami i ramionami, które tworzą z niej wielki obszar rolniczy (bawełna). 6400 km, dorzecze 2 900 000 km*.

II, 971.

wa.

I, 362, 363.

-* I, 485.

W r. 416 dowodził wyprawą wojenną na Sycylię. Pokonany przez Syrakuzan wspomaganych przez Spartan, został stracony.

Nikiel — pierwiastek, srebrzysto-biały trudno topliwy ciężki metal; c. wł. 8,8, L. porz. 28, c. atom. 68,7, s. chem. Ni. Wytrzymały na działanie wpływów atmosferycznych, rozcieńczonych kwasów i zasad. Należy do ciał słabo ferromagnetycznych. Stosuje się do wyrobu naczyń i przedmiotów użytkowych, do galwanicznego powlekania innych metali i w postaci stopów. Monety „niklowe" bite są ze stopu 76°/₀ miedzi i 26°/₀ N. Alpaka, nowe srebro, argentan są to stopy miedzi (60 — 70°/₀),

N. (10 — 20°/₀) i cynku (10-20•/„). Stal niklowa zawiera 3 do 6u/₀ niklu. W związkach

N. występuje jako pierwiastek dwuwarto-ściowv; sole N. są zielone.

-►///, 437, 580,' 636, 1074, 1076.

Nłkielin — stop niklu, miedzi i cynku o dużym oporze elektrycznym, stosowany do wyrobu opornic elektrycznych.

Nikisch Artur

Nikobary, ang. Nicobar, niko’ba:r — archipelag ang. w Zat. Bengalskiej. 1600 km*, 10 000 mieszk.

(1606—1691), patriarcha moskiewski. Pozbawiony w r. 1667 godności patriarchy przeprowadził reformę kościelną, która dała początek tzw. raskolnikom.

-*IV, 1560-1561.

Nikolajew -* Mikołajów.

Nikomedia, (dzisiejszy Tzmił) — strż. stolica Bitynii, nad Morzem Marmara, zał. w r. 264 prz. Chr.

Nikopol — m-to ukr. nad dolnym Dnieprem; złoża manganu. 16 000 mieszk.

Nikotyna — alkaloid, trujący składnik tytoniu. Oleista ciecz o charakterystycznym zapachu. N, zatrucie ostre — występuje po jednorazowym wypaleniu zbyt wielkiej ilości tytoniu. N. zatrucie przewlekłe (nikotynizm nałogowy) powstaje u palaczy nałogowych, palących stale duże ilości tytoniu. Objawy: bóle i zawroty głowy, bezsenność, drżenie itp. Leczenie: zaprzestanie lub przynajmniej ograniczenie palenia.

Nil — gł. rzeka Afryki; przecina pustynię i tworzy w dolinie wielką oazę Egiptu, utrzymującą się dzięki regularnym powodziom N. Źródłową rzeką N. jest Kagera, największy dopływ

-► /, 37, 496, II, 72, 125.

Nil Błękitny — wsch. ramię górnego Nilu; wypływa z wyżyny abisyń., odwadnia zach. jej część i wraz z równoległą do niego i uchodzącą poniżej At bar ą (1140 km dł.) dostarcza Nilowi gł. masy wody.

Nil, Hapi — staro-egips. bóstwo płodności i urodzaju, personifikujące rzekę Nil.

Nilgiri — góry zamykające od pn. Wyżynę Dekanu; do 2630 m wys.

Nimbus — ciemna i gęsta chmura deszczo-

-*111. 986.

Ntmes, nim — m-to pd. Francji, w Lang-wedocji. Przemysł jedwabny; handel winem. Ruiny rzym.: świątynia, amfiteatr, most: „Pont du Gard". 89 000 mieszk. Początkowo celtycka osada, potem kolonia rzym.; w czasach nwż. ośrodek fr. protestantyzmu: albi-gensów i hugenotów.

Nimfy — w podaniach gr. dziewicze, wiecznie młode boginie przyrody, towarzyszki Artemidy. Wyróżniano N. drzew — driady, N. rzek — najady, N. gór — oready i i.

Ningpo — port chiń. nad Zatoką Hangczou, otwarty od 1842 r. dla zagranicznego handlu herbatą i bawełną. Przemysł drzewny, wyroby z laki. 219 000 mieszk.

Niniwa, Ninua, obecnie Kujundżyk — stolica strż. Asyrii (od IX w. prz. Chr.) na pn. od Kalachu nad Tygrysem. Zburzona w r. 612 prz. Chr. przez Medów i Babilończy-ków: odkopana w r. 1846 przez archeologa ang. Layarda.

Ninus — wg podań założyciel Asyrii i Ni-niwy, małżonek Semiramidy.

Niob — rzadko spotykany pierwiastek, ciężki metal, bez zastosowania. Liczba porz. 41, ciężar atom. 92,9, symbol chem. Nb. Zwany również kolumbem (Cb).

Niobe — w podaniach gr. córka Tantala; jako matka 14 dzieci szydziła z Latony,, że urodziła tylko dwoje dzieci; Apollon i Artemida dla pomszczenia obelgi zabili dzieci Nioby; rozpaczającą matkę zamienili bogowie w płaczącą skałę.

Nippon — urzędowa nazwa Japonii i, dawniej, jej gł. wyspy, Hondo.

Nippur nad Eufratem — święte m-to strż. Babilonii z gł. świątynią Ellila. Wielka biblioteka strż.

Niszczyciel.

dolna część pręcika

szenia

Niton — inna nazwa emanacji radowej.

Nitra

ciecz o za-

oraz

-► II, 1069.

(* 1868), wl. mąż stanu, ekonomista i prawnik, wielokrotny minister, premier w 11. 1919—1920. Pacyfista i radykał, od r. 1924 na emigracji.

Niuczuang — dawna nazwa Jingkou.

Nivelle Robert George, niwćl róbćr żorż — (1856—1924), generał fr., obrońca Verdun w r. 1916; w r. 1917 naczelny wódz wojska fr., w 11. 1917 — 1919 dowodził wojskami fr. w pn. Afryce.

„Niwa⁴⁴ — dwutygodnik społeczno-haukowo-literacki, organ pozytywistów, wydawany

Nira, skrót National Industrial Re.cove.ry Act, 'nkszni yn’dnstrjal ry’ki2\vary akt — akt wydany w czerwcu 1933 r. przez prezydenta St. Zj. A. Pn. Roosevelta mający na celu reorganizację życia gospodarczego, zwłaszcza przemysłu, dla opanowania kryzysu. N. wprowadziła w życie dla poszczególnych gałęzi przemysłu kodeksy regulujące czas pracy, płace robotnicze, zyski przedsiębiorcy, rozmiary produkcji itd.

Nirwana — wg filozofii ind. stan duchowy będący wyzwoleniem od bólu istnienia i zespoleniem z nicością. N. nie jest śmiercią fizyczną ale może być osiągnięta za życia przez unicestwienie woli życia i rozbudzenie pragnienia „nieistnienia". N. jako najwyższy cel człowieka, występuje przede wszystkim w bud-dyźmie. Kto osiągnie za. życia N., ten uniknie dalszych wcieleń i stanie się podobnym samemu Buddzie. Idea N. występuje w filozofii Schopenhauera.

-*■ /, .728.

Nisa — m-to na Śląsku prus., nad Nisą Kładzką; zał. przez Krzywoustego; posiada wiele starych kościołów. Leży w okolicy dziś zniemczonej. Przemysł żelazny. 35 000 mieszk.

Nisa Kładzka — lewy dopływ Odry spod Śnieżki (Sudety). 195 km dług.

Nisa Łużycka — lewy dopływ Odry z Sudetów. 226 km dług.

Nisko — uprzemysłowione m-to pwt. nad Sanem w woj. lwowskim. Przemysł chemiczny. 5000 mieszk.

Nisz — m-to jugosł., ważny węzeł drogowy nad Morawą w Serbii. 35 000 mieszk.

Niszczuka, kościołusk (Lepidosteus osseus

L.) — ryba z rodziny Lepidosteidae, rzędu ko-stołuskich (Ganoidei); występuje w rzekach Ameryki Pn. Ciało pokryte rodzajem pancerza. Ryby te występowały liczniej w ubiegłych epokach geol. Długość do 2 m.

Niszczyciel —szybkiku-ter motorowy przeznaczony do walki z łodziami pod* wodnymi. Posiada małe działko, bomby głębinowe i sieci przeciwłodziowe.

Nit — gwóźdź metalowy, do łączenia blach, płyt metalowych itd. Nitowanie — łączenie za pomocą N.; polega na przetknięciu N. przez otwory w obu łączonych częściach i za-klepaniu go ręcznie lub maszynowo, na zimno lub na gorąco.

Nitka pręcika dźwigająca pylnik z pyłkiem.

Nitkowce (Filariidae) — rodzina z rzędu nicieni (Nematodes)). Należą liczne gat. o ciele delikatnym, nitkowatym dł. do 120 cm. Żyją pasożytniczo — w ciele człowieka i niektórych zwierząt domowych — w naczyniach chłonnych, w jamach surowiczych, podskórnie, wywołując przykre swędzenie, ból, obrzmienie,

zwł. nóg. Rozpowszechnione w okolicach tropikalnych. Zarażenie nastąpić może wskutek uką-komara lub połknięcia z wodą pewnych skorupiaków (żywiciele pośredni). Ważniejsze gat.: Filaria medinensis L. i Filaria bancrofti Cobd.

— prastary gród słowacki, znany już w VI w. przed Chr. i związany z chrystianizacją Moraw i Słowacji (IXw.). 21 000 mieszk.

Nitratyn -* Chilijska saletra.

Nitrobenzen (nitrobenzol) pachu gorzkich migdałów; otrzymuje się przez nitrowanie benzenu. Wzór chemiczny C,H₆N0₄. Stosuje się do otrzymywania aniliny perfumowania gorszych mydeł.

-►///, 1292, IV, 1251.

Nitroceluloza — azotan celulozy; otrzymuje się przez działanie mieszaniny kwasu azotowego i siarkowego na celulozę drzewną lub bawełnę. W zależności od stężenia powstaje dwunitroceluloza lub trój nitroceluloza (bawełna strzelnicza, piroksylina). Z dwunitrocelulozy wytwarza się jedwab sztuczny, celuloid, lakiery, kolodium; trój nitroceluloza jest materiałem wybuchowym, służy do wyrobu prochów bezdymnych, dynamitów.

Nitrogliceryna — ciekły materiał wybuchowy otrzymywany przez działanie mieszaniny stężonego kwasu azotowego i siarkowego na glicerynę. Stosuje się do wyrobu dynamitów i prochów bezdymnych. Pod względem chemicznym: ester gliceryny z kwasem azotowym (azotan gliceryny), C₈H,(NOt),.

-*■IV, 1116.

Nitrowanie — reakcja otrzymywania nitro-związków, tj. związków organicznych zawierających grupę N0₂ (np. nitrobenzen) oraz niektórych estrów kwasu azotowego (nitrogliceryna, nitroceluloza); polega na działaniu mie-sźaniną kwasów: azotowego i siarkowego, na dany związek.

Nitryfikujące bakterie — bakterie,, posiadające zdolność bezpośredniego wiązania azotu z powietrza na azotany.

Nitsch Kazimierz — (* 1874), językoznawca, badacz gwar polskich, redaktor „Języka Polskiego". Gł. dzieła; „Mowa ludu polskiego", „Dialekty języka polskiego", „Z historii polskich rymów" i i.

Nitti Francesco Saverio

w Warszawie w 11. 1872 — 1894 pod redakcją Juliana Ochorowicza.

Nobile Umberto

(* 1885), generał wł., lotnik, konstruktor sterowców. W r. 1926 na swoiste ciała sterowcu „Norge" dokonał przelotu ze Szpic-bergu na Alaskę. W r. 1928 na sterowcu „Italia" osiągnął biegun pn., poczem był zmuszony do lądowania na krze na pn. od Szpic-bergu, tracąc część załogi. Ekspedycja N. została uratowana przez sow. łamacz lodów „Krassin". N., uznany za winnego niepowodzenia wyprawy, został usunięty ze służby wł. Podczas poszukiwań N. zginął Amundsen.

->/, 329.

Nobiles — w strż. Rzymie nazwa szlachty Niwelacja — 1. — dokładne pomiary wys. urzędniczej, tj. rodzin patrycjuszowskich lub

(różnic wys.) plebejskich, których członkowie posiadali urząd konsula, pretora lub edyla.

Nobilitacja — nadanie szlachectwa; w Polsce odbywało się albo przez adopcję, czyli przyłączenie do rodu szlacheckiego, albo edyk-tem królewskim. Od r. 1601 wymagana zgoda sejmu. Sejm czteroletni osobną ustawą o miastach (w kwietniu 1791 r.) ułatwił mieszczanom w znacznej mierze N.

Nobla nagrody

Niweczniki, przeciwciała nieznanej dotąd budowy, powstające w żywym ustroju pod wpływem obcych substancyj, t. zw. antygenów; N. są obdarzone zdolnością niszczenia antygenów, np. bakteryj; stanowią gł. czynnik odporności ustroju przeciw bakteriom i wywoływanym przez nie chorobom. Tworzenie N. wykorzystuje się praktycznie w lecznictwie (surowice i szczepionki). Do najważniejszych N. należą: antytoksyny, lizyny, aglutyniny i i.

bezwzględnej lub względnej punktów terenu. -+IV, 294 — 296, 305 — 306.

2. — wyrównanie terenu do stanu poziomego, np. pod budowę, na boisko sportowe.

Niwelator — przyrząd służący do niwelacji, luneta dająca się ustawić dokładnie po-

ziomo.

-> I V, 306.

nagrody ustanowione

centów jego fundacji, w sumie ok. 42 000 dolarów każda (pierwszy raz w r. 1901). N. N. są udzielane corocznie w pięciu działach : chemii, fizyki i medycyny — za najważniejsze odkrycia w tych dziedzinach; literatury — za najlepszy utwór o tendencji idealistycznej; działalności polit. — za najwydajniejszą pracę zdążającą do braterstwa narodów. Nagrody przyznają wyznaczone przez Nobla instytucje szw. i norw. Z Polaków otrzymali N. N. Henryk Sienkiewicz, Maria Skłodowska-Curie (dwukrotnie) i Władysław Reymont.

-> IV, 786, 787.

Noc — część doby od zmierzchu do świtu, w ciągu której słońce znajduje się w danej miejscowości pod horyzontem.

Nocek (Myotia) — rodzaj nietoperzy z rodziny gładkonosych, o niewielkich uszach. Z krajowych gat. należy tu N. duży (Myotia myotia Bechst.), żyjący w Tatrach i na Wyżynie Małopolskiej. Do pospolitszych gat. należy N. rudy (Myoti8 daubentonii Kuhl.).

Nocoświetlik (Noctiluca miliaria Surir.) — gat. wiciowca z rzędu Cyatoflagellata. Ciało kuliste, o średnicy 1 mm. Żyje masowo przy wybrzeżach Morza Niem.; przy podrażnieniu świeci.

Niżami, Nisami — (1140—1202), poeta pers., autor fantastycznych epopei miłosnych „Kho-sru i Szirin", „Laila i Madżunu" oraz opowiadań „Siedem Piękności", w których znajduje w testamencie Alfreda Nobla, wypłacane z prosię popularna opowieść o Turandot.

Nizza (wł.) -> Nicea.

Niż barometryczny -► Cyklon. -> I, 1020.

Niżniów — m-ko podolskie w pwt. tłumac-kim. Tutaj zaczyna się jar Dniestru. Przemysł koszykarski. 5000 mieszk.

Niżnyj Tagil — osada fabryczna na Uralu wśród złóż rudy żelaznej, potężna fabryka maszyn. 150 000 mieszk.

Niżny Nowogród, obecnie Gorkij — przemysłowe m-to sow. u spływu Oki i Wołgi; zał. w 1221 r., stało się stolicą udzielnego księstwa, a po przyłączeniu przez Moskwę największym m-tem moskiewskim. Znaczenie

N. N. wzrosło w XIX w. dzięki znanym targom, które tworzyły potęgę m-ta do rewolucji. N. N. był intensywnie rozbudowywany w okresie sow. piatiletek. 513 000 mieszk.

Niżowcy — dawna nazwa Kozaków zamieszkujących w dorzeczu dolnego biegu Dniepru, poniżej porohów.

N. K. N. Naczelny Komitet Narodowy.

Noallles Annę Elizabeth de, noaj an ćlizabńt da — (1876 — 1933), poetka fr. ,,Les forces ćter-nellea" („Wieczne siły") i w. i.

(1867-1928), architekt, rysownik i historyk sztuki. Znane rysunki, studia i projekty architektoniczne wydane częściowo w „Szkicach architektonicznych polskich w stylach XIII —XVIII w.". Poza tym: „Architektura polska, szkice kompozycyjne", „Zamki i pałace polskie" i i.

-> I, 293.

Nobel Alfred

Noakowskl Stanisław

Nodier Charles, nodje szarl — (1780—1840), powieściopisarz i filolog fr. Powieści: „Jean Sbogar", „Thiri.se Aubert" i i. oraz nowele N. jak „La F4e aux Miettea" („Wróżka okruchów") zbliżają go do pisarzy romantyzmu fr.

(1833 — 1896), przemysłowiec szw., fabrykant materiałów wybuchowych, wynalazca dynamitu, twórca fundacji swego imienia. (-* Nobla nagrody).

Noę — wg. St. Test. jedyny sprawiedliwy człowiek w dziesiątym od Adama pokoleniu ludzkim na ziemi; ocalonj' z woli Bożej od potopu na arce, do której wprowadził prócz rodziny zwierzęta wszelkich gat.

-> IV, 1367.

Nogi Maresuke, hr. — (1849 — 1912), generał jap. W czasie wojny ros.-jap. zdobył Port Artura. Po śmierci cesarza jap. Mutsuhito, zadał sobie śmierć przez harakiri.

-> I, 564, 565.

Nogietek (Calendula) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 20 gat. w obszarach umiarkowanych; N. lekarski, roślina jednoroczna o pędzie do 50 cm wys. i kwiatach pomarańczowych, hodowany często w ogrodach; używany w medycynie.

Noguchi Hideho

m-to na Płw. Seward w Alasce; w okolicy liczne kopalnie złota. 1200 mieszk.

itp.

mianownik, pierw-

Nona (łac.) — odległość m. danym dźwiękiem i dziewiątym, będącym na dziewiątym stopniu. (-> Interunł).

Noniusz

odpowiada liczbie dziesiątych podziałki (na ryc. 0,3), ponieważ różnica m. podziałką skali gł. i pc-działką N. równa jest 0,1 podziałki. N. stosuje się również przy skalach kołowych.

Nonkonformiści, ang. nonconformists, 'non-kan’fo:rmysts — protestanci ang. nie uznający kościoła anglikańskiego; do N. zalicza się szereg sekt: prezbiterian, purytanów, kwakrów, baptystów itp. N. odegrali ważną rolę w dziejach Anglii i parlamentaryzmu ang., tworząc oparcie dla partii wliigów; byli prześladowani Nomadyzm -> Koczownictwo. -> I, 478, III, . w XVII w., przeciw nim skierowano szereg

aktów parlamentarnych.

Non omnis moriar (łac. = nie wszystek umrę) — zwrot z ody Horacego.

Nonpareil

(1080—1134), zał. zakonu

IV* 243.

Nogajscy Tatarzy — orda tatar, pod wodzą Nogaja (•}• 1299), koczująca na stepach m. Wołgą a Krymem. W r. i259 najechali Polskę, w r. 1275 Litwę.

Nogat — prawe, dziś odcięte od Wisły, ramię delty wiślanej; tworzy granicę gdańsko-prus. 57 km dł.

(1876-1928), bakteriolog jap. Prace nad zarazkami chorób tropikalnych, m. i. żółtej febry.

Nokturn (fr. nocłurne, wł. nołiurno) — „nocny utwór", utwór muzyczny liryczny, marzycielski ; znane N. Fielda, Chopina i i.

-* I, 975, IV, 58.

Nolde Emil — (* 1897), malarz i grafik niem., przedstawiciel ekspresjonizmu. Krajobrazy (gł. morze), sceny rei. itd,

Noli me tangere (łac. = nie dotykaj mnie) — wg. Ewangelii św. Jana (XX, 17) słowa zmartwychwstałego Chrystusa skierowane do Marii Magdaleny.

1276.

Nomarcha — tytuł naczelnika okręgu, t. zw. nomarchii (nomos) w strż. Egipcie i we współczesnej Grecji.

Nome, ’noumo

Nominalizm (z łac. nomen — nazwa) — kierunek w logice i teorii poznania, utrzymujący, że istnieją tylko rzeczy i ich nazwy, nazwy zaś ogólne, zwł. t. zw. nazwy abstrakcyjne, są tylko tworami mowy i nie mają żadnego odpowiednika w rzeczywistości. Pogląd ten sformułowany w strż. przez stoików, w śrdw. przeciwstawił się realizmowi, wg którego w rzeczywistości obiektywnej istnieją takie przedmioty, jak dobro, sprawiedliwość

-> IV, 1017.

Nominalny — imienny; nie rzeczywisty; nie faktyczny, ale z nazwy; N. płaca — płaca brutto, bez uwzględnienia potrąceń z różnych tytułów i siły nabywczej pieniądza, N. kurs, N. wartość papierów publicznych, akcyj — wartość figurująca na odnośnych papierach w przeciwieństwie do ich ceny rzeczywistej, obiegowej.

Nomina sunt odiosa (łac. = nazwiska są nienawistne) — nazwisk lepiej nie wymieniać.

Zwrot z mowy Cycerona w obronie Sextusa Rosciusza (16, 47).

Nominativus (łac.) — szy przypadek w deklinacji.

Nomografia — nauka o graficznym przedstawianiu zależności m. wielkościami zmiennymi, w szczególności o graficznym rozwiązywaniu równań. N. ma doniosłe znaczenie w inżynierii.

III, 525.

Nomos. -* Nomarcha.

dodatkowa skala, przesuwana wzdłuż skali gł.; służy do odczytywania ułamków najmniejszej podziałki. —;;—i6 5—,

Najczęściej 9 podziałek skali zasadniczej odpowiada 10 po-działkom skali N. Numer kre-

ski N., stanowiącej przedłużenie jednej Z kresek skali gł., Mierzenie długości

przy pomocy noniusza.

drobny druk wielkości sześciu punktów drukarskich (punkt = ¹/₂₆₆₀ m) Norbert, św. norbertanów; zmarł jako arcybiskup Magdeburga. Pam. 6 czerwca.

Norbertanie (premonstraci) — zakon kanoników regularnych zał. przez św. Norberta w Prćmontrć (Francja) w r. 1120. Za zadanie mają duszpasterstwo i misje. N. byli dawniej b. rozpowszechnieni. W Polsce obecnie nie istnieją. Żeńska gałąź zakonu, norbertanki, posiada w Polsce 2 klasztory.

Norblin de la Gourdaine, Jean Pierre norble da la gurdćn za pjór — (1745—1830), malarz fr., czynny w Polsce w 11. 1774—1804. Sztuka N. wykazuje z jednej strony tradycje rokoka (cykl ,,FŚles galantes"), z drugiej wpływy Rembrandta (akwaforty nastrojowe, o kontrastowym światłocieniu). Studia i szkice utrwalające wiernie typy polskie i przejawy życia codziennego. Słynny „Zbiór rozmaitych strojów polskich" (wyd. w r. 1817).

Norblin Stefan — (* 1892), malarz i rysownik. Portrety i ilustracje do pism periodycznych i książek; grafika, architektura wnętrz.

Morze

morze

po

Norfolk, ’no:rfak

dwie

-* II, 258, 259, I V, 378.

Normalna do krzywej.

1419-1450.

Nord (hol., fr.) — północ.

Nordenskjdld — 1. — NilsAdolf Erik — (1832 — 1901), szw. podróżnik polarny; zdobył, jako pierwszy, t. zw. przejście pn.-wsch., przepływając w U. 1878 — 1879 na statku „Vega" z Atlantyku wzdłuż wybrzeży pn. Syberii do Cieśniny Berynga. -* I, 328, III, 1039. 2. — Otto — (1869—1930), bratanek poprz.; prowadził wyprawę szw. do Ziemi Grahama (w 11. 1896-1897).

Nordenskidlda boczne Morza Arktycznego u wybrzeża Syberii m. Płw. Tajmir a Wyspami Nowosybe-ryjskimi.

Norderney — piaszczysta wyspa na Morzu Niemieckim z najpopularniejszym niem. kąpieliskiem morskim. Należy do Wysp Wsch.-Fryzyjskich. 20 km®, 6 000 mieszk.

Nordkap -* Północny Przylądek.

Nordyczna rasa — naj charakter ystycz-niejsza forma białej odmiany człowieka, jeden z czterech zasadniczych składników ludności europ. Wysokorosły, smukły pośredniogłowiec o dł. twarzy i bardzo wąskim, niewklęsłym nosie. Skóra biała o różowawym odcieniu, włosy blond, oczy jasne. Terytorium przewagi N. R. obejmuje strefę przybrzeżną M. Bałtyckiego i Niemieckiego. Z tego terytorium wdziera się on gł. dolinami rzek w głąb niżowych krain Europy. Poza Europą Afryka Pd., Australia a przede wszystkim Ameryka Pn. stanowią tereny ekspansji N. R. i jej mieszańców. W Polsce N. R. jest jednym z najważniejszych składników; najliczniejsza na pn. i na Wołyniu.

-* I, 230, II, 577, 578, 849, III, 915, IV, 153-154, 157, 543, 544.

Nordyj8kie języki — języki pochodzące od wspólnego języka pranordyjskiego; tworzą gru-pę języków pn.-germ. i dzielą się na grupę zach.-nordyjską (norw., islandzki, f&róerski) i wsch.-nordyjską (duń. i szw.). N. J. posługuje się obecnie ok. 14 mil. ludzi.

Nordzee-kanaal — kanał łączący Zuider-zee z Morzem Niemieckim m. Amsterdamem a Ijmuiden; umożliwia dostęp okrętów do Amsterdamu. 27 km dług.

Norfolk, no:rfak — tytuł książęcy ang. rodziny Howardów: 1. — Thomas Howard, 'tomas ’houard — (1473—1654), wódz i kanclerz Henryka VIII. Gorliwy katolik, prześladowca protestantów. Skazał na ścięcie swą bratanicę, Annę Boleyn. 2. — Thomas, ’tomas — (1536— 1572), wnuk poprz., faworyt królowej Elżbiety; spiskował celem uwolnienia Marii Stuart, za co został ścięty.

Norfolk, ’no:rfak — wojenny i handlowy (wywóz bawełny, węgla, handel ostrygami) port amer. w stanie Wirginia. 130 000 mieszk.

wyspy austral. m. Nową Zelandią a Nową Kaledonią; stacja kablowa. 40 km®, 1200 mieszk.

Noricum — rzym. prow. m. Recją a Panonią, zaludniona przez Celtów; zdobyta w 16 r. prz. Chr. Dostarczała żelaza.

Norka -► Nurka.

Norma — zasada celowa, będąca regułą postępowania, od której uzależnione jest osiągnięcie dobrowolnie zał. celu. W tym sensie

N. różni się od prawa, ponieważ mówi, jak powinno być, podczas gdy prawo stwierdza, jak jest. T. zw. prawa moralne mają zawsze normatywny charakter: zniewalają one do takiego, czy innego postępowania o tyle tylko, o ile chcemy osiągnąć dany cel, będący pewną wartością.

Normalizacja wyrobów — ustalenie jednolitych, ściśle określonych cech poszczególnych wyrobów, np. wymiaru cegieł, gwintu w żarówkach, typu drzwi, okien, okuć metalowych.

N. W. zmniejsza liczbę kategoryj wyrobów, ułatwia ich stosowanie oraz fabrykację seryjną, masową, obniża koszty produkcji.

III, 1143-1144, 1242.

Normalna do krzywej -prosta prostopadła do tej krzywej, t. zn. prostopadła do stycznej, przechodząca przez punkt styczności. Analogicznie określa się normalną do pow. krzywej.

Normalny ton — ton a₈ o częstości drgań 436 na sek.; odpowiedni kamerton wprowadzono celem ujednostajnienia strojenia instrumentów muzycznych przez Międzynarodową Konferencję Dźwiękową w Wiedniu w 1886 r.

Normandia, fr. Normandie, norm&di — kraina fr. nad Kanałem La Manche po obu stronach Sekwany; obszar rolniczy o wys. kulturze; posiada stary przemysł tkacki; żywa też jest hodowla na rozległych łąkach. Na wybrzeżu normandzkim leżą modne kąpieliska morskie Francji (Deauville, Trouville). Ok. 30000 km®, 2 600000 mieszk. G. m-to Rouen. — W r. 911 N. opanowana została przez Normanów i oddana jako lenno ich wodzowi Robertowi. Po podboju Anglii przez Wilhelma Zdobywcę w r. 1066 przeszła na własność korony ang. aż do r. 1204, kiedy król fr. Filip II August odebrał ją Anglikom. W czasie wojny stuletniej zajęta przez Anglików w 11.

II, 422.

„Normandie**, normadi — największy okręt transoceaniczny fr.; zdobył „błękitną wstęgę Atlantyku" w r. 1936. Pojemność 79 000 ton, szybkość przeciętna 29,6 węzła. -+■ III, 1123.

Normandzkie Wyspy, Kanałowe Wyspy, ang. Channel Islands, 'czknl 'ajlandz — mały archipelag u brze-gu pn.-zach. Francji, należący od 900 prawie 11. do Anglii; ludność rybacka, protestancka, mówiąca jeszcze starym dialektem normandzkim. 200 km®, 93 000 mieszk.

Normanowie — nazwa nadawana w VIII —

ska; ożywiony ruch turystyczny. Przemysł rozwinął się dopiero w czasach najnowszych. Wywóz drzewa i ryb. N. posiada kilka kolonij polarnych na obu półkulach, służących jako punkty oparcia flocie wielorybniczej (Szpicberg, Jan Mayen, Wyspa Niedźwiedzia, Bouveta, Piotra I i część brzegu antarktycznego). 323 000 kma, 2 814 000 mieszk., z czego ok. 20 000 Lapończyków i 10 000 Finnów; niemal wyłącznie luteranie. Stolica Oslo. — Pierwotni mieszkańcy N. Normanowie w w. VIII —IX zetknęli się na swych łupieskich wyprawach z Europą. Pod koniec X w. król Olaf I wprowadza do N. chrześcijaństwo. W unii kal-marskiej (w r. 1397) łączy się N. ze Szwecją i Danią. W r. 1523 oddziela się od unii Szwecja, N. natomiast pozostaje aż do r. 1814 połączona z Danią, która w tym roku odstępuje N. Szwecji. W r. 1905 następuje rozwiązanie unii ze Szwecją, poczem na tron wstępuje książę duń. Karol (jako Haakon VII). Podczas wielkiej wojny N. zachowała neutralność. -*■ ar i. „ Skandynawia", IV, 774 — 789; II, 1081, IV, 1309.

Norwich, 'norydż

IX    w. ludom zamieszkującym Skandynawię i dokonywującym . łupieskich wypraw morskich do krajów Europy środk. i zach. W czasach późniejszych nazwa ludu. skand., który w pocz.

X    w. osiedlił się w ujściu Sekwany, w dzisiejszej Normandii fr., przyjął kulturę i język fr.

W r. 1066 N. pod wodzą Wilhelma Zdobywcy podbili Anglię, narzucając jej swą dynastię i stając się warstwą panującą; ok. r. 1059 podbili - Włochy i osiedlili się na Sycylii. N. byli ludem pełnym inicjatywy, zasłynęli jako żeglarze i wojownicy, ale łatwo ulegali wpływom obcej kultury i ostatecznie zatracili swą odrębność, łącząc się z ludami podbitymi.

Nornica ruda (Evotomys glareolus Schreb.) — gat. gryzoni z rodziny myszy. Żyje w norach wśród zarośli, w parkach, na brzegach lasów, chodzi zręcznie po drzewach; żywi się pokarmem roślinnym, również owadami, małymi ptaszkami itp. Zamieszkuje środk. Europę i Azję, w Polsce spotyka się wszędzie, ale niezbyt licznie.

m-to wsch. Anglii, niegdyś centrum przemysłu wełnianego, dziś ośrodek okręgu rolniczego. 126 000 mieszk.

Norwid — I. — Cyprian Kamil (1821 — 1883), znakomity poeta i malarz-rysownik. W r. 1842 wyjechał za granicę, pozostając tam do śmierci. Umarł w Paryżu. W Paryżu w r. 1849 zbliżył się do Słowackiego i Chopina („Czarne i białe kwiaty"). Długi czas nieznany i niedoceniany, wydobyty z zapomnienia na pocz.

przez Miriama-Przesmyckiego. N. wypowiada się w sposób trudny, nie zawsze zrozumiały, sztukę przeznaczając dla wybranych. Od romantyków przejął N. zasadę oryginalności oraz ludowość. Podstawą jego filozofii życiowej jest gorący chrystianizm (teocentryzm).

Nornik (Microłus) — rodzaj gryzoni z rodziny myszy. Liczne gat. zamieszkujące Europę, Azję, Amerykę Pn. Pospolity w środk.

Europie i Azji jest gat. Microtua arvalia Pall. wielkości myszy. Żyje na polach i brzegach lasów, kopie nory; wyrządza znaczne szkody w gospodarstwie rolnym.    IV, 141.

Norny — wg podań nordyckich trzy boginie losu, prządki, odpowiedniki gr. Mojr.

Norrkttping

XX w.

port na wsch. wybrzeżu Szwecji, szw. „Manchester" u pocz. Kanału Góta. 63 000 mieszk.

winął olbrzymią działalność propagandową.

Northampton, no: r’#amptan — stolica hrabstwa tej nazwy w środk. Anglii, 92 000 mieszk.

Northumberland, no: r’#Bmbarland — pn. hrabstwo ang., górnictwo (węgiel, żelazo), metalurgia, przemysł chemiczny, budowa okrętów, hodowla. 5000 km* pow., 757 000 mieszk. Stolica Newcastle.

Norwegia, norw. Norge — konstytucyjna monarchia dziedziczna na zach. brzegu Skandynawii, kraina górska, wzniesiona do 2490 m., przypominająca na wierzchowinie wyżynę, opadającą stromymi ścianami do rozlicznych fiordów. Poważne części wierzchowiny zajęte są przez zwarte pola lodowe wysyłające do dolin lodowce. O klimacie decyduje Atlantyk a raczej Golfstrom, który łagodzi zwł. zimy i przynosi poważne masy opadu atmosferycznego Kraj pusty i smutny, zaludniony tylko w wąskich dolinach. W gospodarce największą rolę odgrywa połów ryb i żegluga

Northcliff Alfred Charles, 'no: r#klyf 'al-fryd cza :rlz, wicehrabia — (1865—1922), dziennikarz i publicysta ang.; skupił w swoim ręku ok. 70 pism ang., założył pismo ,,Daily Mail" oparte na wzorach amer., w 11. 1908—1922 właściciel „Times". W czasie wielkiej wojny roz- Ulubiona forma: dialogi poetyckie oraz wiersze refleksyjne („Zwolon", satyra na emigrację, „Promethidion", wyraz poglądów artystycznych, „Rzecz o wolności słowa", poemat historiozoficzny i i.). Utwory dramatyczne („Wanda", „Krakus", „Kleopatra", „Pierścień wielkiej damy"), liryki o znaczeniu symbolicznym („Fortepian Chopina", „Bema pamięci rapsod żałobny" i i.) nowele, pisma filozoficzne, literackie i społeczne. -> III, 331, 656, IV, 229, 1221. 2. - Ludwik - (1820-1882), brat poprz., pisarz. Przyjaciel Słowackiego i wyznawca jego mesjanizmu; wiersze, obrazki powieściowe, satyryczne i krytyki literackie.

m-to

Noryckie Alpy — pasmo górskie w pn. Karyntii, do 2441 m. wys.

mor-

Norymberga, niem. Niirnberg w pn. Bawarii, centrum przemysłu śrdw. Niemiec (zegarki, drut, mosiądz). Bogate mieszczaństwo N. wydało wielu artystów z Diire-rem na czele. Dzisiaj jest to doskonale zacho-

wane m-to śrdw. z licznymi zabytkami: zamek z XI w., kościół św. Wawrzyńca z XIV— XV w., Liebfrauenkirche z XIV w., Sebaldins-kirche z XIII —XIV w., najpiękniejsze gotyki niem. Przedmieścia silnie uprzemysłowione (zwł. przemysł zabawkarski), pięknie zachowane domy mieszczańskie.

Noskowski Zygmunt — (1846—1909), kompozytor, zasłużony pedagog. Zasłynął jako twórca melodyjnych miniatur fortepianowych, Krakowiaki, polonezy i pieśni o nucie ludowej. Mistrz orkiestry i pierwszy polski dużej miary symfonista: 3 symfonie, wariacje, uwertury („Step“ i i.) odznaczające się świetną techniką

i barwną instrumentacją. Muzyka kameralna, balet, kantaty, opery: ,,Livia Quintilla"‘ „Wyrok", „Zemsta" i w. i.

-> I V, 57, 250, 255.

Nosorożce (Rhinocerotidae) — rodzina ssaków z rzędu nieparzystokopytnych. Ciało ciężkie, niezgrabne, dł. 4 — 5 m, osadzone na grubych trzypalcowych nogach. Skóra gruba, miejscami sfałdowana, niemal bez sierści. Na przodzie głowy jeden lub dwa rogi pochodzenia skórnego. N. zamieszkują otwarte lub słabo zalesione wilgotne okolice pd.-wsch. Azji i pd. i środk. Afryki; obecnie wymierające. Żywią się pokarmem roślinnym. Gat. : Rhinoceros uni-corni8 L., Diceroa bicornis L.

Nosorożec dyluwialny, (Rhinoceros) — zwierzę zbliżpne wyglądem do dzisiejszego nosorożca afryk. Ciało pokryte było gęstym włosem. Doskonale zakonserwowane zwłoki odkryto dwukrotnie w Staruni koło Stanisławowa.

Nosowa kość (os namle) — parzysta, niewielka, podłużna kość, zamykająca częściowo jamę nosową od góry.

Nosowe małżowiny, nosowe muszle (eon-chae nasales) ■-> Nos.

Nostradamus, właśc. Michał z Notre Damę — (1503—1566), lekarz i astrolog fr., pochodzenia żyd., przy dworze Katarzyny Me-dycejskiej.

Nostryfikacja (dyplomów obcych uczelni) — postępowanie mające na celu uprawomocnienie dyplomów zagranicznych uczelni w danym państwie. N. przeprowadza odpowiednia uczelnia.

Miejsce dorocznych kongresów partii narodowo-socjalistycznej. 410 000 mieszk.

na-

Nos (nasus) rząd węchu, jednocześnie pocz. odcinek dróg od- fW dechowych, w którym wdjrcbane powietrze o-czyszczą się z zawartych w nim pyłków, Nosowa jama: p - przysad-

ofrrzewa sie i nawilża ka’ pc “ Podstawa raszki, ogrzewa się i nawiiza. w nos K _ zatoka cz0.

N. składa się z Czę- łowa, mg — małżowftia gór-

ści przedniej (t. zw. N. png - przewód nosowy

7pwnptr7nvl oraz z 8órny- ms ~ małżowina zewnętrzny), oraz z środkowa pm _ przewód

części tylnej (t. z w. N. nosowy środkowy, md -

wewnętrzny). Część małżowina dolna, pnd -

przednia N. (rozwinięta    1SŁ

jedynie U małp 1 czło- kie, pt - podniebienie twar-

wieka) komunikuje się de. *Q — szczęka górna,

-*/F, 137.

iwłatpm zewnet-rz- tegr-warga górna, u-usta,

ze światem zewnętrz- gd _ szczęka dolna wd nym przez nozdrza ze- warga dolna, z - zęby, wętrzne (nares). Prze- ? - jt*yk. f* - języczek groda nosowa dzieli N. t**^^***-na dwie jamy nosowe.

Od tyłu jamy nosowe komunikują się z częścią nosową jamy gardzieli (t. zw. jamą nosogardzieli) przez nozdrza tylne (choanae).

Na bocznych ścianach jam nosowych znajdują się fantastycznych kształtów twory kostne, zw. muszlami nosowymi; po trzy z każdej strony. Pod muszlami przebiegają 3 przewody nosowe: górny, środkowy i dolny (oddechowy).

Przewody środk. komunikują się z kilkoma dodatkowymi jamami N., mieszczącymi się w obrębie sąsiednich kości. Przewody górne Nostrzyk (Melilolus) — rodzaj roślin ziel-stanowią część węchową N.; zawierają one    nych, trwałych lub jednorocznych, z rodziny

specjalny nabłonek zmysłowy, związany z ga-    motylkowatych; 20 gat. występuje w obsza-

łązkami nerwu węchowego. N. n i eż y t -*-Nieźyt.    rach umiarkowanych i ciepłych Europy, Azji,

Nosacizna (malleus) — choroba zakaźna,    Afryki; u nas 4 gat.; liście trzylistkowe i drob-

wywoływana przez swoiste prątki; występuje    ne wonne kwiaty w gronach; rośliny miodo-

zasadniczo u zwierząt jednokopytnych (ko-    nośne; niektóre gat. używane w medycynie

nia, muła, osła), może się jednak przenosić na _    oraz w perfumerii,

Nośność — granica dopuszczalnego obciążenia np. wozu kolejowego, samochodu ciężarowego itd.

Nota — przypisek, uwaga, objaśnienie; pokwitowanie. N. państwowe państwowe nie oprocentowane, płatne w każdej chwili okazicielowi. W stosunkach międzynarodowych — dokument oficjalny, oświadczenie jednego rządu wobec rządu

dokument nie

pożyczki

inne zwierzęta i na człowieka. Człowiek może zakazić się od chorego zwierzęcia (najczęściej konia) wydzieliną jego nozdrzy. N. zarówno dla człowieka jak i dla zwierzęcia jest niemal zawsze śmiertelna.

Nosacz -► Niedołęgi.

Nosal — lesisty wapienny szczyt Tatr nad Zakopanem. 1215 m wys.

Noskowski Witold — (*1869), dziennikarz i publicysta kierunku konserwatywno-narodo- drugiego; N. werbalna wego; uwieczniony w postaci Nosa w „We- podpisany, zawierający streszczenie ustnych per-selu“ Wyspiańskiego.    traktacyj.

Notable

ffij

Anglii; przemysł włó- sgj kienniczy. 269 000 mieszkańców.

Novak Viteźslav —

Gotycka katedra Notre Damę w Paryżu.

(1772—1801), największy poeta

-*■ IV, 595-596. stare m-to rzym. na Nizinie Lombardzkiej; przemysł tkacki. Katedra z V w. W okolicy uprawa ryżu. 63 000 mieszk.

Novi Pazar — m-to pd. Serbii; ożywiony handel. 10 000 mieszk.

nazwa pn.-wsch. stanów St. Zj.

w. przez purytanów ang., zamieszkana obecnie przeważnie przez ich potomków.

zy-

Pa-

we Francji przedrewolucyjnej osoby wybierane przez rząd spośród duchowieństwa, szlachty i bogatej burżuazji, zwoływane na specjalne zgromadzenia N. celem wydania opinii w sprawach administracyjnych i finansowych.

Notariusz, rejent — urzędnik państwowy, którego czynności mają znaczenie i wiarę czynności urzędowych mimo, że dotyczą jedynie stosunków prywatno-prawnych (np. spisywanie umów, poświadczanie autentyczności podpisów, sporządzanie protestów weksli itp.). N. nie ma prawa do emerytury i nie pobiera pensji, lecz tylko wynagrodzenie od klientów wg ustalonej taksy. N. mianuje minister sprawiedliwości spośród pełnoletnich, nie karanych obywateli polskich, mających dyplom prawniczy, którzy zdali egzamin notarialny. Służbowo N. podlegają prezesowi sądu okręgowego, w którego obrębie urzędują.

Notecka Puszcza — wielki kompleks leśny w widłach Warty i Noteci w Wielkopolsce.

Noteć — prawy dopływ Warty, płynący od Nakła w pradolinie toruńsko-eberswaldzkiej i tworzący część granicy polsko-niem.; połączona Kanałem Bydgoskim z Wisłą. 440 km dług.

Notowanie giełdowe — ustalanie i ogłaszanie przez maklerów giełdowych ofiarowanych i akceptowanych kursów walorów i towarów', które są przedmiotem transakcyj giełdowych ; ustalanie i ogłaszanie ceduły giełdowej.

Notre Damę (fr. — nasza pani) — fr. nazwa

Nam — m-tc we wsch.    ffJ

(* 1870), gł. przedstawiciel współczesnej muzyki czes. Muzyka kameralna, pieśni, utwory fortepianowe, chóralne, 5 oper, pantomimy, uwertury, poematy symfoniczne i i.

Novalis, właśc. nazwisko Friedrich von Har-denberg

romantyzmu niem., autor m. i. przepojonych mistycznym czarem „Hymnów do nocy" oraz fragmentarycznej powieści ,,Heinrich von Ofłer-dingen", przedstawiającej rozwój ideałów artystycznych N. na tle umiłowanego przez niego śrdw.

Novara

Novi Sad — m-to serb. nad Dunajem na Nizinie Pannońskiej w urodzajnej okolicy. 64 000 mieszk.

Nowa Anglia, ang. New England, nju: yNgłand

A. Pn. na atlantyckim wybrzeżu Ameryki (Connecticut, Maine, Massachusetts, New Ham-pshire, Rhode Island, Vermont); skolonizowana w XVII

Nowa Brytania, ang. New Britain, nju: 'brytn do r. 1918 zwana Neupommern — największa wyspa na pn. od Nowej Gwinei. Czynne wulkany. Niegdyś należała do Niemiec, obecnie mandat austral. 23 000 km², 75 000 mieszk.

Nowaczyński Adolf, pseud. Neuwert — (* 1876), pisarz i publicysta kierunku narodowego, satyryk, autor sztuk teatralnych: ,,Wojna wojnie", ,,Wielki Fryderyk", „Wiosna narodów", „Nowe Ateny", „Cezar i człowiek" i i. essay’ów, krytyk i pamfletów: „Facecje Sowizdrzalskie", „Małpie zwierciadło", „Szkice literackie", „Pamflety", „Słowa, słowa, słowa..." i i. Pisma N. odznaczają się ciętością pióra i nerwem polemicznym.

Nowa Fundlandia, ang. New Foundland, nju: fand’l&nd — wyspa na wsch. wybrzeżu Ameryki Pn.; wyżyna o stromo ku morzu opadających brzegach; wilgotny i chłodny klimat. Ludność napływowa pochodzenia europ. (Anglicy). Obszar hodowlany, czerpiący ski przede wszystkim z rybołówstwa, do którego prawa ma także i Francja. Do N. F. należy i wsch. część Labradoru. Do r. 1934 posiadała

N. F. uprawnienia dominium bryt., rozrzutna jednak gospodarka zmusiła W. Brytanię do poddania rządów N. F. władzy komisarza. Eksport drzewny i ryby. 111 000 km², 290 000 mieszk. Stolica Saint Johns. -> / V, 1319.

Nowa Gwinea, ang. New Guinea, nju: ’gy-ny — druga pod względem wielkości po Grenlandii wyspa, na pn. od Australii, obszar jeszcze mało znany i nie zagospodarowany. We wnętrzu nad 5000 m wys. sięgające trzeciorzędowe pasmo górskie, w pozostałej części dżungla. Gł. rzeki: Mamberamo, Sepik, Ramu, Digeol, Fly. Klimat równikowy. Ludność: na wybrzeżu Melanezyjczycy, we wnętrzu puasi, na b. niskim poziomie kulturalnym. — Odkryta z pocz. XVI w. przez Hiszpanów; w XIX w. rozciągnięto tu suwerenność Holandii na zach., Anglii zaś i Niemiec na wschodzie. Część niem. przeszła po wojnie jako mandat do Australii. 814 000 km², ludność nie przekracza prawdopodobnie miliona.

Nowa Irlandia, ang. New Ireland, nju: 'ajarlond — wyspa austral. na pn. brzegu Nowej Gwinei. Do wielkiej wojny kolonia niem., obecnie mandat austral. 12 000 km², 25 000 mieszk.

fr. wyspa w Melanezji,

Nowa Wieś Spiska

Nowe Hebrydy, ang. New Hebrides, nju: ’hebrydy:z, fr. Hćbrides, ćbrid — wulkaniczny archipelag melanezyjski, tworzący kondo-minium fr.-bryt. Eksport plantacyjny. 13 000 km², 60 000 mieszk. Stolica Port Vila.

Nowela — forma prozy artystycznej charakteryzująca się dramatycznym ukształtowaniem treści, powściągliwym i szkicowym ujęciem, faktów i charakterów, koncentracją uwagi na jednej górującej sprawie. -> art. III, 963—970. Nowa Szkocja, ang. Nova Scotia, 'nouwa Nowe Miasto Lubawskie — m-to w pwt.

lubawskim na Pomorzu, siedziba starostwa. 4000 mieszk.

Nowak Ignacy Julian — (* 1865), bakteriolog ; premier w r. 1922.

Nowa Kaledonia, fr. Nouvelle Calćdonie, nuwel kalćdoni dawniej kolonia karna. Poł. ludności to tubylcy (Melanezyjczycy, Polinezyjczycy, Papua), poł. najróżniejsi przybysze. Eksport górniczy, kawa, kopra, kauczuk. 16 000 km2 (razem z przynależnymi do N. K. wyspami Loyalty — 18499 km²), 50 000 mieszk. Stolica Numća.

Nowakowski Józef — (1800—1805), kompozytor utworów lirycznych i wirtuoz-pianista. Symfonie, muzyka kameralna, pieśni, utwory fortepianowe i kościelne.

Nowakowski-Tempka Zygmunt — (*1891), literat, felietonista, aktor. Powieści o dużym poczuciu humoru i doskonałej charakterystyce bohaterów: „Przylądek Dobrej Nadziei", „Rubikon" i i., nowele, utwory dramatyczne: „Gałązka rozmarynu" i i., studium historyczno-literackie: „Józef Narzymski i komedia społeczna".

Nowa Południowa Walia, ang. New South Wales, nju:-# sau uejlz — stan austral. na pd. wsch. Australii, przecięty na wybrzeżu Alpami Australijskimi; klimat ciepły i zdrowy. Najstarsza kolonia ang. na kontynencie austral. Intensywne górnictwo i hodowla owiec. 801 000 km², 2 001 000 mieszk. Stolica Sydney.

-> I, 431.

Nowa rzeczowość (niem. neue Sachlich-lceit) — oznaczenie współczesnego stylu w sztuce, który nastąpił po ekspresjoniźmie; jego cechą jest celowość i skrajna prostota.

^ IV, 554.

'skousza — płw. i prow. wsch. Kanady nad Oceanem Atlantyckim, do r. 1713 fr. (pod nazwą Akadii). Złoża węgla kamiennego, rybołówstwo, żywy ruch statków. 55 000 km², 513 000 mieszk. Stolica Halifax.

Nowa Warszawa, ang. New’ Warsaw, nju: uo:rso: — kolonia górnicza, zał. przez Polaków w pn. Queenslandzie w Australii.

przed rozbiorami gł. m-to polskiego Spiszą, dziś słowackie. 11 000 mieszk.

Nowa Wilejka — osada przemysłowa w pwt. wilejskim. 7000 mieszk.

Nowa Zelandia, ang. New Zealand, nju: ’zi:land — dominium bryt. na pd.-zach. Pacyfiku : dwie wyspy N. Z. i kilka archipelagów, Kermadec, Cook, Tokelau, mandat na zach. Samoa i potężny wycinek Antarktydy nad Morzem Rossa. Wyspa Pn. to kraj zjawisk wulkanicznych; na pn.-wsch. wybrzeżu największe m-to Auckland. Wyspę Pd. charakteryzuje wys. do 3768 m (Góra Cooka) pasmo Alp Południowych. Klimat przechodzi od subtropikowego na pn. do olbrzymich lodowców w górach na pd. Pełno tu właściwych jedynie dla tych wysp gat. roślinnych i zwierzęcych, które wskazują na zupełną odrębność ich dziejów geol. Człowiek miejscowy to Maori, Polinezyjczyk, który opanował w XIII w. wyspę z pn., niszcząc jakąś starszą ludność. Dzisiaj stał się i on szczątkiem (75 000) wobec przeważającej masy najeźdźcy anglosaskiego, który w XIX w. opanował wyspy. N. Z. zachowała jeszcze charakter kraju wybitnie monokulturowego (chów bydła) z eksportem wełny, mięsa, serów i masła na czele. Słabe górnictwo (węgiel, złoto). 208 000 km², 1560000 mieszk. Stolica Wellington, na wyspie Pn. nad Cieśniną Cooka, dzielącą obie wyspy. — Odkryte w r. 1640 przez Tasmana, w r. 1769 objęte przez Cooka w posiadanie dla Anglii; w r. 1840 kolonia ang., od r. 1907 dominium.

-+III, 285, 1036, IV, 1319, 1320.

Nowa Ziemia, ros. Nowaja Ziemia — archipelag u pn. brzegów Rosji, m. Morzem Karskim a Morzem Barentsa, złożony z dwóch wysp. Z nich pd. jest tundrą, pn. zaś pokryta jest lądolodem. Na pd. nieliczni Samojedzi. 92 000 km².

Nowe — m-to w pwt. świeckim, nad Wisłą. 5000 mieszk.

Nowe Miasto nad Pilicą — m-to w pwt. rawskim. 5000 mieszk.

Nowenna — dziewięciodniowe nabożeństwo odprawiane ku czci N. M. P., lub jakiegoś świętego, w celu wyproszenia jakiejś łaski.

Nowe srebro -> Argentan, Nikiel.

Nowicjat — czas próby przed przyjęciem do zakonu, trwający rok, albo więcej (w zależności od zakonu), przeznaczony na to, aby kandydat na zakonnika poznał życie zakonne, zakon zaś — wartość jego charakteru i powołania.

Nowicki Franciszek — (1864—1935), poeta, prekursor „Młodej Polski". „Poezje"; cykl sonetów „Tatry" należy do arcydzieł polskiej literatury tatrzańskiej.

Nowicki Maksymilian — (1826—1890), pierwszy profesor zoologii Uniw. Jagiellońskiego po przywróceniu języka polskiego. Wybitny badacz fauny krajowej. Twórca naukowych podstaw rybactwa krajowego. Atlas ryb galicyjskich p. t. : „Ryby dorzeczy Wisły, Dniestru i Prutu" (1887 r.) i i., oryginalne podręczniki zoologii dla gimnazjów i szkół wydziałowych.

Nowogród Wielki (ros. Nowgorod) — stary gród rus. na pd. od Leningradu, zał. przez Waregów nad ujściem Wołchowa do Jez. Ilmen i rozkwitły później jako wielkie m-to handlowe i stolica osobnej republiki kupieckiej, licząca do 400 000 mieszk. Do r. 1494 . potężny członek Hanzy. Przyłączenie do Moskwy w XVI w. podkopało znaczenie N. W. i powoli zepchnęło go do roli małego m-ta. Liczne zabytki. Kreml z r. 1490, sobór św. Zofii z XI w. 38 000 mieszk.

Nowokaina

IV, 1550. (1761-1836), po-

Nowochrzczeńcy -> Anabaptyści.    okręgu naukowego, niszczył szkolnictwo pol-

Nowoczerkask — m-to przemysłowe w po- skie. (Senator w „Dziadach Części Trzeciej" bliżu ujścia Donu, przed rewolucją stolica doń- Mickiewicza). Uciekł do Rosji przed wybuchem skich Kozaków którzy w r. 1917 usiłowali powstania listopadowego, bezskutecznie stworzyć tu odrębne państwo.

N. jest ważnym sow. ośrodkiem kulturalnym.

80 000 mieszk.

Nowodworski Franciszek — (1859—1921), prawnik, poseł do ros. Dumy państwowej, pierwszy prezes polskiego Sądu Najwyższego.

Nowodworski Michał — (1831—1896), biskup płocki, bibliofil i archeolog, redaktor „Przeglądu Katolickiego". Wydał „Encyklopedię kościelną".

Nowodworski Stanisław — (1874—193?), prawnik, minister sprawiedliwości w 11. 1920—

1921 i 1923, sędzia Sądu Najwyższego.

Nowofundlandczyk — pies nie określonego dokładnie pochodzenia, wywodzący się przypuszczalnie od owczarka arktycznego; wys. ok. 60 cm, silnie zbudowany, o pysku niezbyt długim i dość szerokim, pokryty gęstą długą połyskującą czarną sierścią. B. inteligentny, odważny, łagodny, używany do pilnowania dzieci. Doskonale pływa.

Nowogródek

Nowosyberyjskie Wyspy

Nowoturucharisk

art. 111,971-979; IV, 1106.

Nowowiejski Feliks — (* 1877), kompozytor. Pocz. pod wpływem muzyki niem., w drugim okresie szuka głębszego wyrazu dla swych wizyj rei.-muzycznych. W czasach powojennych twórczość N. kładzie nacisk na problem polskości (opera „Legenda Bałtyku", balet „Tatry", oratorium „Testament Bolesława Chrobrego"). Pieśni chóralne i solowe na tle folkloru polskiego. Utwory symfoniczne, chóralne, orga-(10 symfonij organowych), fortepianowe, skrzypcowe ii.    -> / V, 256.

Nowożytna historia — epoka historyczna, obejmująca czasy od końca XV w. po dziś dzień. Zazwyczaj dzieli się na dwie ery : nowożytną w ścisłym znaczeniu do wielkiej rewolucji fr. (1789) i najnowszą.

Nowy Amsterdam

m-to woj. przedrozbiorowej i współczesnej Polski, niegdyś stolica księstwa ruskiego; liczne pamiątki, m. i. mickiewiczowskie, w mieście i w okolicy. 10 000 mieszk.

Nowogród Siewierski — m-to pn. Ukrainy; niegdyś stolica udzielnego księstwa rus.; w 11. 1611 — 1667 należało do Polski. 9000 mieszk.

syntetyczny związek organiczny, łatwo rozpuszczalny w wodzie; środek miejscowo-znieczulający, zastępujący kokainę.

Noworodek (neonatus) — dziecko w pierwszych godzinach po urodzeniu. Normalny N. waży ok. 3200 g, dł. jego wynosi 50 cm, obwód główki — 35 cm, obwód klatki piersiowej — 35 cm.

Noworossyjsk — port na wsch. wybrzeżu Morza Czarnego; dawniej port eksportowy dla zboża i nafty, dzisiaj ma tylko znaczenie miejscowe. 100 000 mieszk.

Nowosilcow Nikołaj — lityk ros., wróg Polaków; od r. 1813 w Rządzie Tymczasowym Królestwa zarządzał finansami, potem jako pełnomocny komisarz w Królestwie kierował tajną policją; łapownik, na żołdzie prus. Od r. 1825 kurator wileńskiego

wyspy na

Morzu Arktycznym, w pobliżu ujścia Leny, niezaludnione, tundrowe, z potężnymi złożami lodu gruntowego, pozostałością epoki lodowej. Ok. 28 000 km².

Nowosybirsk, dawniej Nowonikołajewsk — gł. m-to Syberii, zał. w r. 1893; dzięki położeniu nad Obem u wrót do Ałtaju rozwinęło się w tempie amer. Gł. ośrodek tworzenia się i działania oddziałów wojska polskiego na Syberii w 11. 1918-1919. 278 000 mieszk.

osada ros. u ujścia Niżnej Tunguzki do Jeniseju; olbrzymie złoża węgla i grafitu w okolicy (tzw. tunguski basen węglowy).

Nowotwory (neoplasmata) — guzy powstające w organiźmie z nieprawidłowego rozrostu jakichś jego komórek. N. bywają łagodne i złośliwe.

nowe

pierwotna (w 11. 1624—1664) nazwa hol. Nowego Jorku.

—► I, 185.

Nowy Brunświk, ang. New Brunswick, nju: brenzuyk — rolnicza prowincja wsch. Kanady nad Zatoką św. Wawrzyńca, z mieszaną ludnością ang., przeważnie kat. Należy do W. Brytanii od r. 1713. 72 000 km², 408 000 miesz k. Sto lica Frederickton.

Nowy Bytom — fabryczna i górnicza osada śląska w pwt. świętochłowickim; „Huta Pokój". 17 000 mieszk.

Nowy Dwór Mazowiecki — m-to w pwt. warszawskim w widłach Wisły i Narwi. Fabryki syropu kartoflanego. 9000 mieszk.

Nowy Hanower, New Hannover, nju: ’ha-now9r — wyspa bryt. mandatu Nowej Gwinei. 1400 km² pow.

Nowy Jork, ang. New York, nju: jo:rk — 1. — stan amer. nad Atlantykiem i rzeką Hudson, obszar przemysłowy z wys. postawionym rolnictwem typu ogrodowego, zaopatrujący

a'Ił.

•m-

51

iliLi

Widok ogólny Nowego Jorku.

Nowy Martyniec, serb. Novi Martinac — -> Martyniec Nowy.

Nowy Meksyk, ang. New Mexico, nju-stan amer. nad Rio Grandę

-WF, 175.

narzędzie do cięcia

III

liczne m-ta. Przemysł odzieżowy, surowcowy, żelazny i w. i. 127 000 km², 12 588 000 mieszk. w tym 300 000 Polaków. Stolica Albany. 2. — największe m-to świata (jako t. zw. Wielki N. J.), gł. m-to handlowe i port St. Zj., pierwsza giełda i banki świata z centrami przy Broadway i zwł. słynnej Wall Street. Rozwinął się z małego hol. m-ka Nowego Amsterdamu (zał. 1624) u ujścia rzeki Hudson, obejmując szereg miast i osad. Centrum N. J. leży na wyspie Manhattan, gdzie znajdują się potężne drapacze chmur. Cztery inne okręgi to: Bronx, Brooklyn,

Queens (oba na Long Island) i Richmond, jfe

T. zw. Wielki N. J. " obejmuje całą peryferię oraz miasta w stanie N.

J. i New Jersey. Ludność wszystkich niemal ras i narodowości. N. J. jest największym skupieniem Żydów na święcie (do 3 mil.), potężne grupy stanowią również WTłosi, Irlandczycy i Niemcy. Polaków ok. 200 000 głów. Znana dzielnica murz. Har-lem i chińska — China Town. Centrum m-ta stanowi największe w świecie skupienie zbytku i bogactwa (Fifth Avenue), peryferie natomiast są nieraz siedliskiem skrajnej nędzy. One też skupiają potężny przemysł N. J. Dwa uniwersytety: Columbia i N. York Uniwersity. Posąg Wolności na Liberty Island. Obszar właściwego N. J. — 850 km², ludności — 7,500 000 mieszk. Obszar Wielkiego N. J. 3200 km², ok. 12 000 000 mieszk.

-+I, 187, IV, 285, 315, 906-907.

Nowy Korczyn, dawniej Nowe Miasto Korczyn — stary gród i m-to u ujścia Nidy do Wisły, kwitnące handlem (zboże spławiane Wisłą) i przemysłem do najazdu szw. (30 000 mieszk. w XVI w.); dziś bez znaczenia, 4000 mieszk.

'meksykou

del Norte, zdobyty w 1850 r. na Meksyku. Obszar stepowy i hodowlany; węgiel, złoto i srebro. 318 000 km², 423 000 mieszk. Stolica Santa Fć.

Nowy Orlean, ang New Orleans, nju: o:r-'lyanz — gł. m-to i port pd. części St. Zj. nad Mississippi, skupia eksport rolniczy tego obszaru. Założony przez Francuzów, posiada dotąd liczną grupę ludności fr. 456 000 mieszk. w tym 25°/₀ Murzynów.

-*/, 182.

Nowyport, niem. Neufahrwasser — dzielnica portowa Gdańska u ujścia Wisły. Latarnie morskie.

Nowy Rok — początek nowego roku, od strż. obchodzony uroczyście we wszystkich re-ligiach. Zwyczaj obchodzenia N. R. 1 stycznia pochodzi od strż. Rzymian, którzy tego dnia czcili boga Janusa. W chrześcij. śrdw. obchodzony w rozmaitych terminach, od czasu gregoriańskiej reformy kalendarza (1582) ustalony na dzień 1 stycznia. Żydzi obchodzą N. R. w dzień 1 Tiszri (wrzesień-październik).

Nowy Sącz — m-to pwt. w woj. krakowskim, największe m-to Karpat polskich w żyznej śródgórskiej kotlinie nad Dunajcem. Kościół zał. w pierwszej poł. XI II w. 30 000 mieszk.

Nowy Sołoniec, rum. Solonetul Nou — kolonia góralska (Spiszacy) polska na Bukowinie. 1000 mieszk.

Nowy Świat — nazwa Ameryki i Australii, w przeciwieństwie do Starego Świata, tj. innych kontynentów.

Nowy Targ — m-to pwt. nad Dunajcem, stolica Podhala i Podhalan. 10 000 mieszk.

Nowy Testament — 1. — część Biblii mówiąca o przymierzu m. Bogiem a ludzkością za pośrednictwem Jezusa Chrystusa. -> art. „Biblia", I, 658 — 667. 2. — w przenośni religia chrześcij. w odróżnieniu od przedchrystusowej religii żyd.

Nowy Tomyśl — m-to pwt. w woj. poznańskim. W okolicy liczne osady niem. 2600 mieszk.

Nowy Wiśnio wiec -* Wiśniowiec.

Nowy Zbąszyń, niem. Neu Bentschen — graniczna stacja niem. na linii kolejowej Po-znań-Berlin.

Noyon — m-to w dep. Oise (Francja), nad rzeką Verse. 7550 mieszk.

Nozdrza przednie i tylne. -* Nos.

Nożyce, nożyczki papieru, materiału, drutu, blachy itd. m. dwoma ostrzami, poruszanymi ręcznie lub maszynowo.

Nożyce cen — obrazowe wyrażenie charakteryzujące nierównomierne kształtowanie się cen różnych grup towarowych, szczególnie artykułów rolnych w odniesieniu do przemysłowych, nabywanych przez wieś. Wzrost cen wyrobów przemysłowych, przy spadku cen pro- Nożyce. I - chirurgicz-duktów rolnych, względnie ne: II — do cięcia szybszy spadek cen pro- drzewaj!iaIIJn^10 cię‘ duktów rolnych niż przemysłowych, albo na odwrót wzrost cen artykułów rolnych w stosunku do'przemysłowych — rozwiera N. Obniżenie cen artykułów przemysłowych przy zachowaniu, względnie podniesieniu, cen artykułów rolnych — zwiera N. Rozwarcie N. wystąpiło w Polsce ze szczególną siłą w 11. kryzysowych 1930—1934.

Nów — faza księżyca, w której jego tarcza jest niewidoczna z Ziemi, ponieważ Księżyc

jest zwrócony do nas nie oświetloną przez Słońce stroną.

Nóż — narzędzie tnące, działa na zasadzie klina. Pierwotnie wyrabiany z kamienia, twardego drzewa, kości, potem z brązu, żelaza; obecnie ze stali, często nierdzewnej.

N. P. R. — Narodom Partia Robotnicza.

N. S. D. A. P. -*■ National-sozialistische Deutsche A rbeiterpartei.

Nubijczycy — plemiona murz. o domieszce chamickiej, zamieszkałe w Afryce nad środk. Nilem.

Nubia

-> III, 185.

—> IV, 808. kraina wyżynna i pustynna po obu brzegach środk. Nilu i granicy sudańsko-egips. m. Chartumem a Asuanem, z koczowniczymi plemionami murz.-chamickimi i Arabami. Od w. VI —XIV samodzielne państwo chrześcij. Od r. 1300 mahomet., od 1820 należy do Egiptu. W r. 1883 pod władzą Mahdiego, w r. 1900 podzielona m. Egipt i Sudan Anglo-Egipski.

Nukleoproteidy, nukleiny — ciała białkowe, zawierające fosfór; stanowią gł. składnik substancji jąder komórkowych. -> III, 1076.

Nullarbor Plain, ne’la:rb3:r plejn pustynna część Australii, przecięta koleją z Port Augusta do Perthu.

Nullo Francesco — (1826 — 1863), pułkownik wł., ochotnik w powstaniu styczniowym, w którym dowodził legią zagraniczną; zginął pod Krzykawką, pochowany w Olkuszu. Pisał o nim Żeromski: „Ku czci Fr. Nullo".

podaniowy król Rzymu. Miał panować w 11. 715 — 672 prz. Chr. Przypisuje mu się wprowadzenie najdawniejszych kultów rei.

Numea

Pacyfiku i fr. kolonia karna. 11 000 mieszk.

Numerus clausus (łac. = liczba ograniczona, zamknięta) — ograniczona liczba osób pewnej kategorii (np. członków pewnej narodowości, wyznania) przyjmowanych' na wyższe uczelnie, do stowarzyszeń nullus (łac. = żadna liczba) — całkowite nie-przyjmowanie osób danej kategorii.

Numerus logarithmi r (r liczba rzeczywista), skrót: N log r — liczba, której logarytm. przy rozważanej zasadzie jest równy r. Np. N log 0,5 — V10 bo log 10=0,5.

Numidia (dzisiaj m. w. Algeria) — strż. państwo w Afryce pn. W III w. prz. Chr. Masynissa utworzył z N. potężne królestwo. Od 46 prz. Chr. prow. rzym.

Numizmatyka — nauka badająca monety i medale pod względem prawnym, technicznym, estetycznym, historycznym; nauka pomocnicza historii.    -> II, 839.

zwierzęta należące do w eocenie. Wielkie

Numa Pompiliusz

pd.

stolica Nowej Kaledonii na

itd. Numerus

dowolna

Nummulity

otwornic. Żyły masowo ilości wapiennych skorupek N. utworzyły pokłady wapieni nummulitowych.

świat i Życie. — V.

Nunatak

skaliste szczyty sterczące na kształt wysepek nad lodowcem. Powstają wtedy, gdy wielkie lądolody, przekraczając pasma górskie, przesuwają się przełęczami, pozostawiając wyższe szczyty wolne.

Nuncjusz — stały poseł stolicy apostolskiej przy rządzie danego kraju. N. jest zawsze dziekanem korpusu dyplomatycznego.

plemiona murz. zamieszkujące Sudan i tworzące tam małe państewko feudalne. N. mówią narzeczem należącym do grupy języków sudańskich.

Nur czarnoszyi (Colymbus arcticus L.) — gat. ptaków z rzędu nurowatych. Ptak morski, żyje na dalekiej pn., zimą wędruje na pd.; w czasie przelotów spotykany na ziemiach Polski. Żywi się niemal wyłącznie rybami.

Nurka, norka (Mastela lutreola L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kun. N. zamieszkuje okolice obfitujące w jeziora, pływa i nurkuje doskonale ; żywi się ptactwem wodnym, rybami i innymi £ ,^V>^    |

zwierzętami wodnymi. Żyje '<• w pn. i środk. Europie; na ogół zwierzę rzadkie. Cenne futro.

Nurkowanie — opuszczanie się pod wodę zwł. na większe głęb. w specjalnych aparatach, gł. celem prowadzenia prac podwodnych, badania uszkodzeń statków, wydobywania zatopionych statków itd. Zanurzaniu na każde 10 m odpowia-    1

da zwiększenie ciśnienia l ljj=j o 1 atmosferę. Nurkowy    j

dzwon -> Dzwon nurkowy.    I J

Zwykły aparat nur-k o w y — nieprzemakalne j ęg ubranie z obciążonymi ołowiem butami i hełmem (ska- j fandrem); umożliwia opuszczanie się do 60, a nawet 80 m. Pancerny aparat nurkowy stosowany na większe głęb. (do 150 m) z metalowych członów z przegubami, umożliwiającymi zginanie nóg; na    zewnątrz    wystają

szczypce, uruchomiane od    wewnątrz.    Powie

trza do aparatów, nurkowych dostarczają pompy lub butle z tlenem sprężonym, porozumiewanie się z pow. za pomocą telefonu lub linki sygnalizacyjnej.

Nurmi Paavo — (* 1897), najsłynniejszy biegacz długodystansowy, Finn. Ustanowił szereg rekordów, spośród których wiele przetrwało do dzisiaj. W r. 1932 zdyskwalifikowany za zawodowstwo.

Niirnberg

Nurogęś (Merganser merganser L.) — gat. ptaków z podrodziny traczy, rzędu blaszkodzio-bych. Żyje na pn. krańcach lądów półkuli pn., w Polsce pospolita w czasie przelotów.

Nupe

y i,

Nurka.

-> II, 465, 466.

Norymberga.

raił,

-V

.f-

Aparaty nurkowe:

— zwykły, II — pancerny.

44

rząd ptaków.

gat. rośliny

(1859-

oznacza / i klucz

, któ-

nia dźwięku

określający milczenie; odróżnia się całą, pół, ćwierć itd. :|

) — o d\Va pół-

Nyks (łac. Nox)

Nurowate (Pygopodea)

Ciało ciężkie walcowate, nogi krótkie, palce spięte błoną. Skrzydła krótkie, ogona brak lub b. krótki. N. zamieszkują morza lub wody słodkie, pływają i nurkują doskonale, lot mają ciężki lecz wytrwały. Na lądzie poruszają się z trudnością. Gniazda ścielą na wodzie. Należą : nur czarnoszyi, perkoz dwuczuby.

Nurzaniec ( Vallisneria) wodnej z rodziny żabiściekowatych; występuje w obszarach ciepłych oraz w rzekach pd.-zach. Europy; roślina dwupienna; kwiaty pręcikowe rozwijają się pod wodą; w okresie dojrzałości odrywają się od szypułek i wypływają na pow. wód; pyłek ich spada do wody i przenosi się na znamiona kwiatów słupkowych, posiadających długie szypułki i wysuwających się ponad pow.; po zapyleniu szy-pułka skręca się spiralnie; kwiat zostaje wciągnięty do wody, gdzie dojrzewają owoce; roślina często hodowana w akwariach.

Nurzec — prawy dopływ Bugu z Podlasia. 105 km dł.

Nurzyk (Uria łroile L.) — gat. ptaków z rodziny alk, rzędu mewowatych. Wierzch ciała ciemno-brunatny, spód biały. W okresie lęgu gromady, liczące setki tysięcy osobników, pokrywają skaliste brzegi mórz arktycznych.

Nusbaum-Hilarowicz Józef

1917), zoolog i biológ; szereg prac naukowych i popularnych.

Nut — egips. bogini nieba, małżonka boga ziemi Gęba, matka Ozyrysa, Seta, Izydy i Neftydy; czasami przedstawiana jako krowa.

Nuta ->• Nulowe pismo.

Nutacja — ruch biegunów ziemskich, zakreślających wciągu 10 lat krzywą w postaci pętli.

Nutowe pismo — zespół znaków, przy pomocy których można utrwalać i przekazywać dzieła muzyczne. Najstarsze znane N. P.: chińskie, babilońskie, starogr. W Europie powstaje w śrdw. prymitywne N. P., tzw. notacja neumatyczna, z którego poprzez tzw. notację mensuralną rozwinęło się współczesne N. P., ustalone ostatecznie w XVIII w. Gł. elementy N. P.: Pięciolinia — system złożony z pięciu linij poziomych, (ew. ponadto linij dodanych górnych i dolnych), na których umieszcza się znaki muzyczne. Klucz — stawiany na początku pięciolinii ustala nazwę nut i określa absolutną wysokość danego dźwięku. Trzy klucze gł.:

wiolinowy lub skrzypcowy •. ^ = oznacza g', basowy

ry oznacza c', zależnie od tego, na jakiej stoi linii. Nuta — znak graficzny, określający w zależności od położenia na pięciolinii, wysokość dźwięku. Pod względem wartości rytmicznej rozróżniamy: całe, półnuty, ćwiartki, szesnastki itd., oznaczające rozmaite czasy trwa-

Pauza— znak

Kropka po

nucie lub pauzie — przedłuża ją o połowę rytmicznej %wartości. Krzyżyk (=*f=) — znak obok nuty, podwyższający dźwięk o pół tonu ; nazwę nowego dźwięku urabia się przez dodanie końcówki „is" do nazwy dźwięku zasadniczego, np. /-/i«. Podwójny krzyżyk (||!jj|§) - znak podwyższający nutę o dwa półtony; nazwa nowego dźwięku na końcówkę „isis“, np. f-fiaia. Bemol (§§H) - znak obniżający dźwięk o pół tonu, podwójny bemol ( tony; nazwa obniżonego dźwięku ma końcówkę ,,es“, względnie „eses" (wyjątki: a — aa, aaas, h — be, heaea).Kasownik (Ił) znosi znak krzyżyka lub bemola, przywraca nucie brzmienie pierwotne. Krzyżyki, bemole i kasowniki stanowią t. zw. znaki chromatyczne. Jeśli znajdują się na początku każdej pięciolinii, obowiązują przez cały utwór i nazywają się znakami przykluczowymi.

-* III, 784.

Nutria -> Bobroszczur. -> II, 465, 466.

Nużeniec (Demodez folliculorum Sim.) — gat. pajęczaka z rzędu roztoczy (Acarina). Pasożytuje w gruczołach łojowych i torebkach włosowych człowieka.

Nyborg — port duń. na Fionii, miejsce zwycięstwa duń.-polskiego nad Szwedami w r. 1659. 10 000 mieszk.

Nyiregyhaza — m-to o typie wiejskim w pn.-wsch. Węgrzech. 51 000 mieszk.

w wierzeniach strż. Greków jedno z najstarszych bóstw podziemnych, uosobienie nocy.

Oakland, ‘oukland

ści.

Ob

Obciążenia publiczne

wys. wąski, czworograniasty, ostro u góry zakończony słup kamienny; występuje najwcześniej w strż. Egipcie; później także w Europie, zwł. w baroku i klasy-cyźmie.

Oberammergau — wieś w górnej Bawarii u stóp Alp; znana z urządzanych tu od r. 1634 co 10 lat widowisk pasyjnych; ostatnio w r. 1933, w tysiąc dziewięćsetną rocznicę śmierci Chrystusa. 2500 mieszk.

Oberek, obertas — popularny taniec ludowy, najbardziej rozpowszechniony na ziemiach polskich. Takt */g, b. szybkie tempo; tańczony gromadnie parami.

Oberhausen -

król elfów, bohater

Obertyn

Obidowa

pojęcie znane we wszystkich prawie religiąch. O. jest to podanie ludziom przez Stwórcę prawd, w które wyznawcy danej religii muszą wierzyć i praw, których muszą przestrzegać. Wg nauki kat. prawdy przez Boga ludziom objawione zawarte są w księgach St. i N. Test., a także w tradycji kościelnej.    IV, 1287 — 1289.

Objezierze — wieś pod Obornikami w Wielkopolsce. Biblioteka i zbiory Turnów.

Objętościowa analiza -> Miareczkowa analiza.

c. wł.

lu-

O — s. chem. pierwiastka tlenu.

Oabu — wyspa hawajska. Leży na niej Honolulu. 1600 km².

przedmieście San Francisco na wsch. brzegu zatoki San Francisco, połączone z nim najdłuższym na świecie mostem wiszącym (6239 m). Przemysł drzewny i żelazny. 284 000 mieszk.

Oaxaca — stolica górzystego stanu tejże nazwy w pd.-zach. Meksyku. 33 000 mieszk.

Oaza — obszar z wodą i wegetacją na pustyni; często stanowi duże skupienie ludno-

->JF. 504-505. rzeka na Syberii zach.; wypływa z Ałtaju, wpada do Morza Karskiego, tworząc płytki lejek ujściowy 750 km dł., tzw. Zalew Obi. Ma największe znaczenie komunikacyjne pośród rzek syberyjskich, chociaż w dolnym biegu jest żeglowna tylko 4—5 miesięcy w roku. 2700 km dł., wraz z Irtyszem — 5300 km, dorzecze 2 900 000 km².

wszelkiego rodzaju podatki i opłaty państwowe, samorządowe i ubezpieczeniowe.

Obcokrajowiec — obywatel obcego państwa zamieszkały w innym państwie; w stosunku do obywateli państwa, w którym mieszka, ma on znacznie mniejsze uprawnienia, np. nie ma prawa wybieralności i wyboru, nie może być urzędnikiem państwowym, nie wolno mu bez specjalnego zezwolenia nabywać nieruchomości itd.

Obdukcja — w procedurze karnej dokładne zbadanie przez biegłego-lekarza zwłok i wykazanie przyczyny śmierci, lub też zbadanie ran poszkodowanego i ustalenie ich rodzaju oraz przyczyny.

Obelisk -

wielka osada górniczo-przemysłowa w okręgu Ruhry. 192 000 mieszk.

Oberlandzki Kanał, niem. Oberlandka-nal — kanał łączący górną Drwęcę z Nogatem; służy przede wszystkim do spławu drzewa. 140 km dł., 5 śluz.

Oberon, ou'baron sztuki Szekspira „Sen nocy letniej", epopei Wielanda i opery Glucka.

Ober-Ost (niem.) — w czasie wielkiej wojny niem. nazwa terenu okupacyjnego wojsk niem., obejmującego Kurlandię, Litwę i Białoruś. Gł. m-tem O.-O. i siedzibą władz było Kowno.

m-ko w pwt. horodeńskim (woj. stanisławowskie); zwycięstwo wojsk polskich pod hetmanem Tarnowskim nad Wołochami w 1531 r. 5000 mieszk.

Obi — bardzo szeroki pas z deseniowego jedwabiu wiązany z tyłu na wielką płaską kokardę; przytrzymuje w pasie kimono jap.

wieś i szczyt 1027 m wys.

w Gorcach. Szkoła szybowcowa. Obiekt -> Przedmiot.

Obiektyw — zwrócona ku obserwowanemu przedmiotowi soczewka lub układ soczewek w mikroskopie lub lunecie, również w aparatach fotograficznych, projekcyjnych. Daje rzeczywisty i odw'rócony obraz przedmiotu.

-> II, 407-408.

Obiektywizm — pogląd filozoficzny utrzymujący, że rzeczywistość poznajemy zgodnie z przedmiotem i niezależnie od takich czy innych właściwości psychicznych poznającego podmiotu oraz że normy etyczne i estetyczne dają się ustalić niezależnie od upodobań, ocen i sądów poszczególnych jednostek. Opp.: subiektywizm.

Obieżysasi — robotnicy rolni lub chłopi małorolni udający się z Polski na sezonowe roboty rolne do Niemiec (zwł. Saksonii, stąd nazwa).

Objawienie

Objętość Miara. -> III, 592 — 593. Objętość właściwa — objętość 1 grama danego ciała; odwrotność gęstości i

Oblaci — 1. — dzieci ofiarowywane dawniej przez rodziców do klasztorów, aby gdy dorosną, zostały zakonnikami. Zwyczaj ten zanikł, potępiony przez kościół w XIII w.; 2. dzie świeccy, żyjący wg reguły św. Benedykta rodzaj tercjarzy przy klasztorach benedyk tyńskich; 3. — zgromadzenia zakonne, w któ

Oblężenie

Obligacja

choroba umysłowa,

odłam zach. Sło-

roztwór nie posia-

Obornik

rych składa się nie śluby, a obietnicę (oblatió) wytrwania w zakonie. Istnieje 20 różnych zgromadzeń. Prowadzą misje i zakłady wychowawcze.

Obleńce, nicienie (Nematodes) — rząd robaków z gromady Aschelminthea, o ciele obłym, silnie wydłużonym. Wolno żyjące lub pasożyty. Należą tu włosień i glista ludzka.

Oblęgorek — wieś w pwt. kieleckim, zakupiona w r. 1900 ze składek publicznych i ofiarowana Henrykowi Sienkiewiczowi.

całokształt działań, mających na celu zdobycie twierdzy. Polega na odcięciu komunikacji twierdzy (blokada) celem spowodowania braku żywności, amunicji itd. oraz na niszczeniu umocnień ogniem artylerii lub minami i zdobywaniu natarciem żywej siły (piechoty). Stan O. — zawieszenie niektórych praw obywatelskich, podporządkowanie ludności pewnego obszaru specjalnym obostrzonym przepisom, tak jak w oblężonej twierdzy.

Oblłg, obligo — zobowiązanie, rękojmia, poręczenie; piśmienne przyznanie należności, dowód zaciągniętego długu; rewers; weksel; papier procentowy zabezpieczony na dochodach państwa albo jakichś przedsiębiorstw.

papier wartościowy, dowód zobowiązania dłużnego instytucji (np. spółki akcyjnej) opiewający na okrągłe kwoty, który zapewnia posiadaczowi z góry ustalone odsetki i musi być przez spółkę wedle również z góry ustalonego planu losowań wylosowany i wykupiony. O. premiowa — O. o niższej stopie procentowej dająca za to szanse na wygrane, czyli premie różnej wysokości, losowane w o-znaczonych terminach i wypłacane posiadaczom O., na które padła wygrana.

-*■ I, 64, 552-553, III, 121, 1157.

Obłęd ( paranoia ) rozwijająca się w związku z chorobliwie zmienionym przeżywaniem, tj. niewłaściwym ujmowaniem zjawisk świata otaczającego i stosunku doń chorego. Zmieniona chorobliwie umysło-wość zostaje wreszcie opanowana przez jakąś nową obłąkańczą ideę urojeniową. Inteligencja przy O. jest na ogół zachowana, tylko założenie ideowe umysłu jest z gruntu fałszywe.

Obłoczniakł (Hymenomycetes) — rząd grzy-bów-podstawczaków; obejmuje ok. 12 000 gat. najpospolitszych grzybów, przeważnie roztoczy; należą tu również i niektóre pasożyty. Rząd ten obejmuje kilka rodzin, m. i.: bedłkowate i żagwiowate.

Obłoki, chmury — skupienia skondensowanej czyli zagęszczonej w bardzo drobne kropelki cieczy (skroplenie) lub kryształki lodu (zlodzenie) pary wodnej, występujące w atmosferze.

-> art. ,.Obłoki i chmury", III, 979—988. Obodryci, Obotryci wian zamieszkałych nad środk. Salą i dolną Odrą (pn. Meklenburgia). Stanowili rodzaj

federacji plemion, która przeistoczyła się w monarchię wojskową rządzoną przez książąt, przy udziale arystokracji. Prowadzili liczne wojny, m. i. pomagali Frankom przeciw Sasom i Weletom. W r. 844 rozgromieni przez cesarza niem.

Oboedientia canonica, (łac. = posłuszeństwo kanoniczne) — zobowiązanie do posłuszeństwa, zaprzysięgane przez księży wobec biskupów, a przez biskupów i kardynałów wobec papieża.

Obojczyk (claoicula) — u człowieka i wyższych kręgowców wydłużona, parzysta kość, wchodząca w skład pasa barkowego, łącząca mostek z łopatką.

Obojętny roztwór dający własności kwasu ani zasady.

Obol (gr. obolóa) — strż. moneta gr., szósta część drachmy.

Obora — budynek służący do pomieszczenia zwierząt domowych, głównie mlecznych krów. Posiada żłoby do zadawania paszy, podręczne pomieszczenia na przechowywanie paszy i jej przyrządzanie, na sprzęty do czyszczenia zwierząt i przybory do udoju mleka.

nawóz organiczny składający się z odchodów zwierzęcych stałych i płynnych i ściółki (słoma, torf). Odchody stałe wnoszą do O. związki fosforowe, azotowe (w formie mało dostępnej dla roślin) i niewielką ilość potasowych; odchody płynne — związki potasowe i azotowe łatwo rozpuszczalne. Wartość pełna O. jako nawozu zależy ponadto od umiejętności przechowywania go, a w związku z tym od przemian biochemicznych, jakie w nim zachodzą.

Oborniki — m-to pwt. w woj. poznańskim nad Wartą. 5000 mieszk.

Obowiązek — nazwa określająca moralną lub prawną powinność. Pojęcie O., opracowywane przede wszystkim przez teoretyków etyki, przez Platona, Arystotelesa, stoików, myślicieli chrześcij., Kanta, traktowane było przez nich jako naczelna zasada moralna. W bardziej współczesnym znaczeniu mówimy o konkretnych O., wynikających z zasad działania.

Obowiązek szkolny — nakaz, który zgodnie z konstytucją nakłada na: państwo — konieczność dostarczenia każdemu dziecku obywatela bezpłatnej szkoły m. 7 a 14 rokiem życia (w niektórych państwach m. 6 a 15); na obywatela — konieczność regularnego posyłania dziecka do szkoły. -*-IV, 992.

Obozierskaja — stacja kolejowa na pd. od Archangielska, pamiętna walkami murmańskich oddziałów polskich przeciw bolszewikom w 1919 r.

Obozy pracy — zespoły młodzieży bezrobotnej zatrudnionej pocz. przez Stowarzyszenie Opieki nad Nieletnią Młodzieżą (SOM) lub i. instytucje, przeważnie na robotach pu-

Obój

specjalny obszar dla ćwi-

-y IV, 1212. (1739-1811),' pi-

rodzina roślin

III, 232.

przeciwnicy

czci oddawanej obrazom w kulcie rei., niszczyciele obrazów. W historii kościoła określenie

w optyce: obraz

obraz niewidoczny na

1.

James,

blicznych (tzw. junackie, hufce pracy). W r. 1935 kierownictwo O. P. przejął Fundusz Pracy, w r. 1936 Ministerstwo Spraw Wojsk.

Oboźny — wyższy urzędnik wojskowy w dawnej Polsce, rodzaj kwatermistrza. Korona i Litwa miały po dwóch O.: wielkiego i polnego.

Obój (z fr. hautbois) — instrument dęty, drewniany z ustnikiem złożonym z dwóch płytek trzcinowych; dźwięk donośny i świeży, od h-f⁸; powstał ok. r. 1680.

Obóz — stała lub prowizoryczna osada, jj W przeznaczona dla czasowego pomieszczenia E oddziałów wojskowych, np. podczas wojny (odwody), na czas ćwiczeń letnich, strze- jj lania na poligonach itd; podobnie są O. E1 dla przysposobienia wojskowego. O. składa 'i się z namiotów lub baraków dla ludzi, pomieszczeń na kancelarie, magazyny, staj- 4s&> nie, świetlice itp., zwykle posiada studnię, kuchnie, izbę chorych itp. O. ćwiczeń (O. szkolny) czeń wojskowych, zaopatrzony w budynki obozowe, strzelnice, place ćwiczeń itd.; O. jeńców — specjalny O. dla przetrzymywania na czas wojny wziętych do niewoli żołnierzy przeciwnika, odpowiednio ogrodzony i strzeżony dla zapobieżenia ucieczce jeńców. O. warowny — pocz. twierdza z większą załogą, mogącą działać poza jej umocnieniami. Obecnie obszar posiadająey nowoczesne umocnienia.

Obóz Wielkiej Polski — stronnictwo polit. o charakterze nacjonalistycznym, zał. w 1926 r. przez Romana Dmowskiego; rozwiązane przez władze w 1933 r.

Obóz Zjednoczenia Narodowego (O. Z.

N.) — organizacja polit. zał. w lutym 1937 r. przez pułkownika Adama Koca, w celu zjednoczenia narodu poza stronnictwami.

Obra — lewy dopływ Warty spod Jarocina; płynie i prawie ginie miejscami w bagnistej dolinie. W średnim biegu zach. granica Polski. 240 km dł.

Obrabiarki —. maszyny o napędzie elektrycznym, parowym, lub ręcznym do obróbki na zimno metali, drzewa, kamieni: strugarki, tokarki, frezarki, wiertarki, szlifiarki Poza tym piły, traki.

Obradović —Dositije sarz serb., twórca serb. języka literackiego i literatury narodowej.

Obraza czci głowy państwa — przestępstwo naruszające szacunek, jakim głowa państwa winna być otoczona przez ogół społeczeństwa. Polski kodeks karny przewiduje za uwłaczenie czci i powradze Prezydenta Rzpltej karę więzienia do lat 5, a za znieważenie na obszarze państw'a polskiego naczelnika obcego państwa karę więzienia lub aresztu do lat 3.

Obrazki (Arum) — rodzaj roślin bulwiastych z rodziny obrazkowatych; 12 gat. w obszarze śródziemnomorskim i w środk. Europie; u nas dość rzadko w cienistych lasach liściastych rosną O. plamiste, roślina zielna o pędzie do pół m wys., o dwóch liściach odziomkowych, długoogonkowych i blaszce strzałkowatej, u-pstrzonej purpurowymi plamami.

Obrazkowate (Araceae) jednoliściennych; ok. 1800 gat. gł. w lasach tropikalnych; zioła, często bulwiaste, rośliny drzewiaste, pnącza lub porośla; drobne, niepozorne kwiaty w kolbach; większość gat. trujących.

Obrazkowe pismo — obrazki mające pocz. na celu utrwalenie jakiegoś ważniejszego faktu lub cennych wiadomości w społecznościach, które jeszcze pisma nie znają. Zetknięcie się tych społeczności z cywilizacjami wyższymi wywołuje zastosowanie O. P. i do innych celów, np. do pisania listów.

-* 1, 2, IV, 73-74.

Obrazoburcy, ikonoklaści to dotyczy zwł. cesarzów bizant. VIII — IX w.

Obraz rzeczywisty utworzony przez przecięcie się załamanych przez przyrządy optyczne promieni świetlnych, dający się uchwycić na odpowiednio ustawionym ekranie (np. w aparatach fotograficznych, projekcyjnych).

Obraz urojony — w optyce: obraz utworzony przez pozorne przecięcie się przedłużeń załamanych przez przyrządy promieni świetlnych ; nie daje się rzucić na ekran (np. w mikroskopie, lornetce).

Obraz utajony naświetlonej, lecz nie wywołanej płycie lub papierku fotograficznym („nocnym"). Staje się widoczny po wywołaniu.

->• II, 411.

Obregon Alvaro — (1880—1928), meksyk, generał i polityk, dwukrotny prezydent Meksyku. Zwolennik syndykalizmu. Zainaugurował reformy agrarne. Zamordowany.

Obrenowicz — serb. rodzina książęca, później dynastia królewska. W 11. 1817 — 1842 i 1853—1903 sprawowali władzę w Serbii. Gł. przedstawiciele: 1. — Miłosz — (1784 — 1860), zał. dynastii; 2. — Michał — (1823 — 1868),

3. - Milan - (1854-1901). 4. - Aleksander - (1876-1903).

0’Brien, ou’brajon dżejmz — (1803—1864), działacz robotniczy irl., jeden z przywódców chartyzmu. 2. — William, 'uyljam —    (1852—1928), irl. polityk

i dziennikarz, przywódca fanatycznej United Irish League.

Obrona — całokształt działań, mających na celu zatrzymanie działań zaczepnych przecnv-nika i zadanie mu strat; polega na utrzymaniu terenu przy pomocy ognia i przeciwuderżeń. Celem O. może być chęć zyskania na czasie lub wyczerpania sił i zasobów przeciwnika,

obracalna tarcza pozioma, średnicy najczęściej 19 — 22 m, z szynami, używana do obracania wozów poruszających się po szynach, zwł. lokomotyw, celem zmiany kierunku ruchu lub skierowania lokomotywy na inny tor.

Obrotowy ruch -> Obrót; -*■ Dośrodkowa siła; -> Odśrodkowa siła.

Obrót — ogół wpływów i wydatków w przedsiębiorstwie ; O. międzynarodowy — ogół wzajemnych stosunków m. państwami; handlowa wymiana towarów m. państwami.

Obrót figury (lub bryły) dookoła ruch tej figury, przy którym wszystkie jej punkty poruszają się w płaszczyznach prostopadłych do osi, zakreślając okręgi o środkach położonych na osi. Osią obrotu jest tu dowolna,linia prosta. Obrotowa powierzchnia — pow., która po- Obrót od-wstaje przez O. linii, np. pow. kuli, cinka AB

pow. walcowa, kołowa. Obrotowa bryła — bryła, która powstaje przez O. figury płaskiej, np. kula, walec kołowy.

obrót na rachunkach

ew. zaoszczędzenie sił do wykonania natarcia w innym miejscu, jednak sama obrona nie może dać pełnego zwycięstwa. O. państwa — całokształt czynników zapewniających bezpieczeństwo i niepodległość państwa, swobodę rozwoju itd. Zależy od czynników geogr., polit., etnograficznych itd., wymaga silnej, dobrze wyszkolonej i wyposażonej oraz dowodzonej siły zbrojnej, mocnych podstaw finansowych, rozwiniętego przemysłu, zwartego, karnego i uświadomionego obywatelsko społeczeństwa itd.

Obrona konieczna — pojęcie prawa karnego : osoba odpierająca bezpośredni bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro własne lub innej osoby nie popełnia przestępstwa, jeżeli czynu tego w żadnym razie nie można było uniknąć.

Obrona przeciwgazowa, skrót o. p. gaz. — zespół czynności i urządzeń mających na celu zabezpieczenie ludności, zwierząt i materiałów przed działaniem broni chemicznej.

-»• art. „Gazy bojowe", II, 502 — 515-

Obrona przeciwlotnicza, skrót o. p. 1. — zespół czynności mających na celu niedopuszczenie samolotów nieprzyjacielskich na teren broniony. (O. P. czynna) oraz zabezpieczenie się przed skutkami napadu (O. P. bierna). O. P. czynną prowadzi artyleria przeciwlotnicza i specjalne karabiny maszynowe przy pomocy aparatów podsłuchowych, reflektorów i balonów zaporowych oraz lotnictwo myśliwskie. O. P. bierna obejmuje: maskowanie, gaszenie świateł, zakładanie schronów, Organizację drużyn przeciwpożarowych, przeciwgazowych, ratowniczych. Bardzo ważnym czynnikiem O. P. jest służba dozorująca (obserwacyjno-alarmowa). W nowoczesnej wojnie napad lotniczy grozi każdemu większemu skupieniu ludności, to też wielkie znaczenie ma O. P. miast, węzłów komunikacyjnych, ośrodków przemysłowych itd., przy czym do udziału w tej obronie pociągana jest w znacznym stopniu ludność cywilna.

Obrona przeciwpancerna, skrót o. p. panc. — zespół czynności mających na celu niedopuszczenie na teren broniony czołgów i samochodów pancernych przeciwnika oraz niszczenie ich. Polega przede wszystkim ną umiejętnym wykorzystywaniu terenu, nie sprzyjającego broni pancernej (lasy, bagna) i oparciu oń pozycyj obronnych itd. oraz czujnej obserwacji. O. P. bierna polega na zastosowaniu przeszkód przeciwpancernych: rowów o specjalnym profilu, trudno przekraczalnych, rzędów szyn umocowanych na betonowym fundamencie, zamaskowanych pułapek; każdej przeszkody strzeże się ogniem artylerii i karabinów maszynowych. O. P. czynna — wykorzystanie ognia specjalnych działek przeciwpancernych (kal. 37 — 58 mm) i k. m. najcięższych (12 — 25 mm), oraz zwyczajnych dział i k. m., strzelających specjalną amunicją przeciwpancerną. M. przeszkodami umieszcza się miny samoczynne lub zapalane przez obserwatora. Do walki na najbliższe odległości używa się granatów ręcznych i miotaczy płomieni, strzelcy wyborowi ostrze-liwują szczeliny obserwacyjne czołgów.

Obrona przeciwpożarowa ->■ Pożarnictwo.

Obrońca — osoba uprawniona do reprezentowania interesów strony w procesie cywilnym lub oskarżonego w procesie karnym. W procesie cywilnym w sądzie okręgowym i wyższych instancjach zastępstwo przez adwokata jest obowiązkowe. O. z wyboru w procesie karnym może być tylko adwokat, ewent. aplikant adwokacki lub profesor czy docent prawa polskiej szkoły akademickiej. O. z u-rzędu — adwokat wyznaczony przez sąd dla oskarżonych przed sądem przysięgłych, doraźnym, lub gdy oskarżony: nie ukończył lat 17, a odpowiada przed sądem zwykłym; gdy jest głuchy, niemy; gdy zachodzi obawa co do stopnia poczytalności obwinionego; o ile nie ma obrońcy z wyboru; na prośbę oskarżonego; o ile z powodu ubóstwa nie ma O. z wyboru.

-> art. „Adwokat", I, 19 — 30.

Obrotnica osi

osi p.

Obrót żyrowy

żyrowych w instytucjach emisyjnych (np. w Banku Polskim) za pomocą czeków, przekazów i poleceń listowych; rachunki żyrowe nie są oprocentowane, właściciele kont żyrowych mają natomiast przywilej dokonywania przekazów z tych rachunków bez prowizji dla banku.

Obrządek ->• Liturgia.

Obrzeżek (Argas persicus Fisch.) — gat. pajęczaków z rzędu roztoczy. Żyje w budynkach mieszkalnych; żywi się krwią ludzi, których napastuje w nocy. Przenosi tyfus powrotny. Występuje wszędzie, gł. jednak w pd.-zach. Azji.

po-

Obserwanci — zwolennicy ścisłego i surowego przestrzegania reguły zakonnej. O. wyłonili szereg nowych gałęzi zakonnych, np. reformaci, bernardyni, karmelici bosi.

Obserwator lotniczy samolotu, wykonawca właściwego zadania, dla którego wysłany został samolot.

Obserwatorium

prowadzą systematyczne bada-

planowe uniemożliwianie przyjścia do skutku uchwały w parlamencie. O. dozwolona posługuje się tylko taktyką nie sprzeciwiającą się przepisom regulaminu parlamentarnego, np. zapisywaniem się do głosu wielkiej liczby posłów i przeciąganiem przemówień; O. niedozwolona natomiast posługuje się takimi środkami, jak hałasowanie, robienie awantur itd., uniemożliwia więc faktycznie obradowanie.

Obstrukcja -*• Zaparcie stolca.

Obsydian

ro-

Obrzęk (oedema) — gromadzenie się w szczelinach tkankowych lub w jamach ciała płynu wodnistego. O. powstają pod wpływem zastoju krwi, czynników chemicznych, zaburzeń nerwowych, wreszcie procesów zapalnych. Płyn gromadzący się w tkance przy sprawach nie zapalnych nosi nazwę przesięku; płyn przy procesach zapalnych nosi nazwę wysięku.

Obrzmienie (tumor, intumescenlia) większenie wymiarów narządu na skutek rozgrywających się w nim procesów chorobowych. Przyczynami O. może być: przekrwienie, obrzęk (ew. zapalny), sprawy zwyrodniające, zmiany rozrostowe, stany zapalne.

Obserwacja — szereg spostrzeżeń, umyślnie dokonywanych wg. pewnego planu dla uzyskania wiernego i wszechstronnego (w zamierzonych granicach) opisu zjawiska. O. jest podstawową metodą poznawania we wszelkich naukach empirycznych, eksperyment jest tylko udoskonaleniem O.

dowódca załogi

instytucja naukowa, mająca za zadanie badanie drogą obserwacji określonej dziedziny zjawisk, zachodzących 'w przyrodzie; budynek zaopatrzony w zespół przyrządów potrzebnych do odnośnych badań i pomiarów. O. astronomiczne zajmują się obserwacją ciał niebieskich i ich ruchów. (—> arł. ,,Astronomia", I, 352 — 362). O. magnetyczne nia elementów magnetyzmu ziemskiego. (-*• art. III, 446 — 459). O. meteorologiczne, zw. stacjami meteorologicznymi, badają elementy meteorologiczne. (-*■ art. „Meteorologia", III, 584-586).

Obsługa broni — zespół żołnierzy, wykonujących czynności związane ze strzelaniem i konserwacją tej broni. Obsługa działa: celowniczy, zamkowy, amunicyjny, wręczyciele ew. ładowniczy; dowódca: działonowy. Obsługa k. m.: celowniczy, taśmowy, amunicyjni; dowódca : karabinowy.

Obstrukcja

skała magmowa, wylewna, zbliżona pod względem składu mineralnego do

porfiru. Budowa bezpostaciowa, szklista; barwa ciemna, lub czarna, połysk szklisty. Powstaje przez szybkie zastygnięcie magmy.

Obszar celny — terytorium jednolite pod względem ustawodawstwa celnego, obrotu towarowego z zagranicą, ochrony celnej granic i ustroju organów celnych. O. C. zbiega się zwykle w praktyce z terytorium państwa. Polski O. C. obejmuje również obszar W. M. Gdańska.

Obszar wojenny — część terytorium państwa, oddana na czas wojny do dyspozycji naczelnemu wodzowi; w związku z działaniami wojennymi granice O. W. mogą ulegać zmianom. O. W. dzieli się na: O. operacyjny (popularnie zwany „frontem"), na którym odbywają się właściwe walki, i O. etapowy, gdzie skupiają się gł. ośrodki zaopatrywania i ewakuacji wojska.

Obuch — broń śrdw., młot bojowy, o dł. trzonie. Odmiany: buława i buzdygan.

-*/, 819.

Obunerwce (Amphineura) — gromada mięczaków morskich o ciele robakowatym i dobrze wyrażonej symetrii dwubocznej. Muszli brak, jedynie w płaszczu wapienne igiełki, często płytki. Rozwój złożony. Rzędy: płytkonośne i bezpłytkowce.    >'

Obunogl (Amphipoda) — podrząd skorupiaków siadłookich, spłaszczonych po bokach, żyjących w morzach (zmieraczek, koźlatka), rzadziej w wodach słodkich (kiełż zdrojowy). Na ogół żywią się padliną.

Obupłciowe rośliny — rośliny, których kwiaty zawierają i słupki i pręciki.

Obuwik, trzewiczek (Cypripedium) dzaj roślin kłączowych z rodziny storczykowa-tych; 28 gat. w obszarach pozatropikalnych pn. półkuli; w lasach Europy środk. rośnie

O. pospolity o pędach do 30 cm wys., zakończonych 1 lub 2 ozdobnymi kwiatami o rozdętej warżce kształtu pantofelka; hodowany też w ogrodach i cieplarniach dla ozdobnych kwiatów.

Obwodowy układ nerwowy — część układu nerwowego człowieka i wyższych zwierząt, który tworzą zwoje i nerwy obwodowe.

Obwód figury geometrycznej — długość linii, która jest jej brzegiem. Np. obwód koła, czyli długość okręgu o promieniu r, równa jest 2?tr.

Obwód drgający (oscylacyjny) — w radiotechnice obwód elektryczny, złożony w najprostszym przypadku z cewki i kondensatora, w którym płynie prąd zmienny (odbywają się drgania elektryczne). Podstawowa część aparatury nadawczej i odbiorczej.

-> IV, 520-527, 533.

Obwód elektryczny — zespół przewodników, którymi płynie prąd elektryczny; zawiera źródło prądu, przewodniki, włączone przyrządy.

dział geografii fizycznej

1. — w wierzeniach strż. Gre-

ssaków

-* III, 1019.

(1487—1564 lub 65), teolog wł..

(1766-1837),

(1850-1917), filo-

wa-

farba żółta, brunatna lub czerwona różnych odcieni, zawierająca tlenek lub wodorotlenek żelaza zmieszany z gliną. Występuje w przyrodzie w wielu miejscowościach w postaci miękkiej, ziarnistej skały.

Ochrana — zał. w r. 1900 osławiony organ carskiej policji polit.; opierał się na szpiegostwie i prowokacji.    ->IV, 1565.

Ochrona lokatorów -► Lokatorów ochrona.

Obwód szkolny — terytorium podlegające kompetencji inspektora szkolnego.

Obywatel — osoba fizyczna podlegająca na mocy pochodzenia, lub naturalizacji wszelkim prawom danego państwa, korzystająca w tym zakresie ze wszystkich ochron i przywilejów i posiadająca odpowiednie obowiązki.

-+arl. Ili, 988-998; I, 1181, IV, 695.

Obywatelstwo — całość uprawnień i obowiązków przysługujących obywatelom państwa. Do rzędu tych praw i obowiązków należy m. i. prawo wybieralności i wyboru, prawo piastowania urzędów publicznych, służba wojskowa itp. O. honorowe — O. nadawane przez władzę państwową lub samorządową w dowód uznania dla zasług obywatela obcego państwa lub innej gminy, położonych dla państwa lub gminy, która je nadaje. Nie stwarza żadnych praw i obowiązków, jest jedynie zaszczytem.

Ocean — wielki basen słonowodny na pow. globu. Wyróżniamy 3 O.: Atlantyk, Pacyfik (O. Spokojny) cz. O. Wielki oraz O. Indyjski. Nie wydziela się już obecnie t. zw. oceanów lodowatych, z których pn. nazywamy Morzem Arktycznym Lodowate Północne Morze), pd. zaś dzielimy m. Pacyfik, Atlantyk i O. Indyjski.

-> art. „Morze", III, 702-723.

Oceania — nazwa obejmująca gęsto wyspami zasianą pd.-zach. część Pacyfiku. Wyróżnia się (od zach.) : Melanezję, Mikronezję i Polinezję oraz na pd. Nową Zelandię.

-+IIT, 409-410, 1038, IV, 1243.

Oceaniczne języki — wspólna nazwa grupy językowej, na którą składają się języki polinezyjskie, melanezyjskie i malajskie.

Oceaniczne loty — wielkie loty pionierskie przez ocean, bez lądowania dokonywane gł. nad Oceanem Atlantyckim m. Ameryką i Europą. O. L. przyczyniają się do rozwoju lotnictwa komunikacyjnego, poprzedzając powstanie nowych linii lotniczych. Słynne O. L.: pierwszy przelot Lindbergha z Ameryki Pn. do Europy w r. 1927; lot Skarżyńskiego przez pd. Atlantyk w r. 1933 i i. -* III, 389 — 391.

Oceanidy — w podaniach gr. córki Ocea-nosa i Tetydy, nimfy wodne, opiekunki źródeł, ruczajów i strumyków.

Oceanografia

poświęcony badaniu mórz.

Oceanos

ków rzeka, lub morze słodkowodne, opływające krąg ziemski, dające początek wszystkim wodom świata;    2. — w podaniach gr. bóg

rzeki O., syn Uranosa i Gai, małżonek Tetydy; symbolizował wodę we wszystkich jej postaciach.

Ocelot (Felis pardalis L.) — gat. drapieżnych z rodziny kotów. Dł. ciała (łącznie z ogonem) — 1,4 m. O. zamieszkują dziewicze lasy Środk. i Pd. Ameryki. Żywią się ptakami i drobnymi ssakami; doskonale chodzą po drzewach. Prowadzą tryb życia nocny. Futro cenione.

Ocet — rozcieńczony kwas octowy, stosowany w gospodarstwie domowym jako przyprawa, do marynat itp. Zawiera 3 do 12°/0 kwasu octowego.

Ochino Bernadino (Ocellus, Bernard Se-neński)

najpierw zakonnik, potem zagorzały zwolennik reformacji; pod koniec życia odwiedził Polskę.

Ochlokracja (z gr. = panowanie wielu) — rządy tłumu, motłochu.

Ochmatów — m-ko w Kijowszczyźnie pamiętne polskim zwycięstwem nad Tatarami (1644 — Koniecpolski) i nad Chmielnickim (1655 — Czarniecki).

Ochocki Jan Duklan szambelan Stanisława Augusta, autor słynnych pamiętników (wyd. w 1857 r.).

Ochockie Morze — zapadlisko m. Sachali-nem, Kamczatką i Kurylami. Do lata zawalone lodami, posiada małe znaczenie komunikacyjne. Obszar rybołówstwa. 765 000 km².

Ochorowicz Julian zof i psycholog okresu pozytywizmu; zajmował się specjalnie badaniem hipnotyzmu i mediu-mizmu.

Ochotka (Chironomus plurnosus L.) — gat. muchówek z rodziny Chironomidae. Dł. ciała do 12 mm. Larwa barwy czerwonej o wydłużonej robakowatej postaci żyje w mule dennym wód, niekiedy silnie zanieczyszczonych.

Ochotnicza Legia Kobieca (O. L. K.) — oddziały wojskowe kobiece w 11. 1918 — 1922. Powstały w listopadzie 1918 r. podczas walk o Lwów. Niektóre oddziały brały udział w walkach na froncie, większość pełniła służbę wartowniczą, eskortową, biurową itp.

Ochotnicza służba w wojsku runki: obywatelstwo polskie, wiek 17 — 20 lat, zdolność fizyczna do służby wojskowej, zezwolenie ojca lub opiekuna, nienaganne prowadzenie się. Podania przyjmuje PKU. Ochotnik ma prawo wyboru broni, o ile posiada odpowiednie kwalifikacje i zdrowie. O. S. jest szczególnie korzystna dla wszystkich kandydatów do wojskowej służby zawodowej i dla maturzystów, gdyż pozwala na wcześniejsze wypełnienie obowiązku służby wojskowej i swobodne oddanie się potem nauce lub pracy zawodowej .

Ochra

Ochrona pracy -> Pracy ochrona.

msze i i.

Oczko Wojciech— (1545— 1608), lekarz nadworny królów polskich, autor prac naukowych.

Oczlik, cyklop (Cyclops) — rodzaj słodkowodnych widłogonów.

Oczodoły (orbitae)

Oczlik.

III, 331.

Odbarwiająca ziemia

Odbicie

Ochrona przyrody -- świadoma, zorganizowana opieka nad przyrodą. (-> Liga ochrony przyrody). -> art. III, 998-^ 1005; IIJr 237.

Ochrona zabytków, opieka nad zabytkami — działania, czynności, środki i sposoby zmierzające do zabezpieczenia, . utrzymania, utrwalenia i zachowania dzieł posiadających wartość historyczną, kulturalną, artystyczną, archeologiczną itp. art. „ Konserwatorstwo”, III, 31-40.

Ochronny czas — okres roku, w którym ze względów hodowlanych nie wolno polować na poszczególne zwierzęta, np. O. C. na zające trwa od lutego do października.

Ochrydzkie Jezioro — jezioro na granicy Albanii i Jugosławii. 280 km².

Ochrzęstna, ochrząstna ( perichondrium) — błona łączno tkankowa okrywająca chrząstki. W O. przebiegają liczne naczynia krwionośne, służące do odżywiania chrząstki. O. może wytwarzać nową tkankę chrząstkową, niekiedy również kostną.

Ochwat — ostre zapalenie kopyt u koni, wywołane przez zaziębienie, dłuższy brak ruchu lub zbyt obfite żywienie ziarnem. O. przewlekły może spowodować zupełną niezdolność konia dq pracy.

Ockeghem Johannes — (1430--1495), kompozytor niderl., nauczyciel najsławniejszych później mistrzów niderl. Dzięki O. motet stał się reprezentacyjną formą muzyki niderl. Motety, chansons, kanony,

Ockham William, 'okam ’nylj3m — (1270 — 1347), ang. filozof śrdw., przeciwnik scholastyki, której założenia poddaje krytyce: twierdził, że nie istnieją żadne byty abstrakcyjne, lecz tylko konkretne i ich nazwy (terminizm).

-> / F, 356.

0’Connel Daniel, ou’konl 'danjal — (1775 — 1847), irl. polityk i mówca; założył w r. 1823 ,,Trish Catholic Association" (Irlandzkie Stowarzyszenie Kat.), z pomocą którego w r. 1829 przeprowadził t. zw. emancypację katolików. Jako członek (od r. 1829) ang. Izby Gmin, dążył do zerwania unii Irlandii z Anglią.

Octany — sole lub estry kwasu octowego, używane gł. jako zaprawy farbiarskie (octan glinu, żelaza, chromu, miedzi).

Octowy aldehyd, CH₃CHO — produkt utlenienia alkoholu etylowego, lotna ciecz o niemiłym zapachu. Ostatnio otrzymywany również syntetycznie z acetylenu. Przy dalszym utlenianiu daje kwas octowy. Łatwo polimeryzuje się na ciekły paraldehyd, stosowany jako środek nasenny, oraz stały metaldehyd, sprzedawany w pastylkach pod nazwą „meta" jako „stały spirytus do palenia".

Octowy bezwodnik, CH₃-CO-0-OC-CH₃ — ciecz bezbarwna o ostrym zapachu, zbliżonym do kwasu octowego. Stosuje się w przemyśle chemicznym, np. do wytwarzania acetylocelulozy, aspiryny i i.

Octowy kwas — najpospolitszy kwas organiczny, CH3COOH ; zawiera w cząsteczce 2 atomy węgla. Bezbarwna ciecz, zamarzająca w temperaturze -j- 17° („O. K. lodowaty"), o klującym, kwaśnym zapachu, działająca żrąco na naskórek. Dawniej otrzymywano go wyłącznie przez fermentację octową alkoholu, obecnie gł. z produktów suchej destylacji drzewa, również syntetycznie przez utlenienie aldehydu octowego otrzymanego z acetylenu. Stosuje się w wielkich ilościach w przemyśle chemicznym do wyrobu barwników i szeregu innych produktów. Sole O. K.: octany.

Oczerety — nazwa zarośli, gł. trzcin i sitowia w pasie przybrzeżnym stawów i jezior.

Oczko — nazwa pęka w bulwach ziemniaka; również nazwa pęka roślinnego, który odcina się i przeszczepia na inne rośliny. Oczkowanie — rodzaj szczepienia roślin.

EM

symetryczne zagłębienia w przedniej pow. czaszki, zawierające narządy wzroku, utworzone przez 7 kości: szczękę górną, kość podniebienną, łzową, sitową, klinową, czołową i jarzmową. ->■ III, 1107.

Oczopląs (nystagmus) — mimowolne szybkie drganie gałek ocznych. Występuje w niektórych schorzeniach układu nerwowego oraz ucha wewnętrznego; także przy osłabieniu wzroku. O. powstaje również przy patrzeniu na szybko przesuwające się przedmioty.

-► I V, 1182.

Oda — (•}* 1023), druga żona króla polskiego Mieszka I.

Oda — utwór liryczny o kunsztownej budowie wiersza i strofy; w strż. oznaczała poprostu pieśń przeznaczoną do śpiewu, lub, jak np. pieśni Horacego, do czytania. W poezji i poetyce nwż., od renesansu począwszy, utwór stro-ficzny o treści wzniosłej, jak np. „O. do młodości" Mickiewicza. W Polsce pisali O.: Kochanowski, Sarbiewski, Kniaźnin, Węgierski, Trembecki, Mickiewicz i i.

skała złożona z substancji ilastej, gł. kaolinu, z domieszką związku magnezu; miękka, biała lub jasnoszara. Wchłania łatWo barwniki; stosuje się w przemyśle, np. do odbarwiania olejów.

zmiana kierunku zachodząca przy uderzeniu sprężystego ciała o pow. sprężystą. Kierunek ruchu początkowego i po odbiciu leżą w jednej płaszczyźnie, kąt padania (m. kierunkiem ruchu i linią prostopadłą do płaszczyzny odbijającej) równy jest kątowi odbicia (m. tą linią i kierunkiem po odbiciu).

W analogiczny sposób O. ulegają fale: na pow. wody, głosowe Echo), świetlne.

Odbicie się pocisku (rykoszet) — zjawisko występujące w razie uderzenia pocisku w cel lub teren pod małym kątem: pocisk nie wbija się wtedy w cel, lecz odbija się od niego w bok lub w górę.

Odbicie światła

Odbicie światła.

Odcisk

Odciski palców -*■ Daktyloskopia.

-> IV, 807.

Odczyn Reakcja.

Odczynniki — chemikalia stosowane przy analizach chemicznych. W szczególności O. na dany związek lub grupę związków nazywamy substancję (lub roztwór), która z nimi

Oddechowe drogi

III, 230. wg Sigauda jeden z czterech zasadniczych typów budowy ciała człowieka.

-> III, 67.

Oddechowy układ — zespół narządów służących do wymiany gazowej m. organizmem zwierzęcym a otoczeniem;' składa się u zwierząt wyższych z właściwych narządów oddechowych (płuc, skrzeli itp.) oraz dróg oddechowych.

Oddłużenie — spłacanie zobowiązań na nowych warunkach dla dłużnika łatwiejszych niż umówione poprzednio (aż do zwolnienia z obowiązku spłaty długów). O. rolnictwa — zmniejszenie zobowiązań gospodarstw rolnych wobec instytucyj kredytowych i prywatnych wierzycieli; zostało podjęte przez rząd Rzpltej w 11. 1934—1935 wskutek dużego zadłużenia wsi i wynikających stąd trudności gospodarczych i społecznych.

Oddychanie (respiratio)

gł. m-to duń. wyspy Fionii i port nad rzeką Odense Aa, połączony kanałem z morzem. Przemysł żelazny i sukienniczy, 57 000 mieszk.

zjawisko zachodzące przy padaniu promieni świetlnych na gładką pow. ciała nie przezroczystego ; promień zmienia kierunek na pow. w ten sposób, że promień pa- * dający i odbity leżą w jednej płaszczyźnie i że kąt padania równy jest kątowi odbicia. Gdy promień pada na pow. ciała przezroczystego, następuje częściowo załamanie, częściowo O. Ś. O. Ś. znajduje zastosowanie w zwierciadłach. Przecięcie się przedłużeń promieni odbitych daje obraz urojony przedmiotu w zwierciadle. Całkowite O. Ś. zachodzi, gdy światło pada na pow. graniczną m. ośrodkiem optycznie gęstszym i optycznie rzadszym od strony ośrodka optycznie gęstszego, pod kątem większym od t. zw. kąta granicznego (przy którym promień załamany biegnie w o-środku optycznie rzadszym wzdłuż pow. granicznej) ; światło nie przenika wtedy do ośrodka rzadszego, lecz odbija się zgodnie z prawami

O. Ś. o pow. rozdziału. Zjawisko to znajduje zastosowanie w celu zmiany kierunku promienia (peryskop, lornetka pryzmatyczna) i pomiaru współczynników załamania światła (refraktometry).

Odbieralnik -> Destylacja.

Odbyt (anus) — ujście odbytnicy zaopatrzone w mięsień zwieracz; przez O. nie strawione resztki pokarmowe zostają usuwane na zewnątrz w postaci kału. U niższych kręgowców przez O. uchodzą również wydzieliny narządów moczowo-płciowych.

Odbytnica, prostnica (rectum) — końcowy odcinek jelita grubego, stanowiący dalszy ciąg okrężnicy i zakończony odbytem. U niższych kręgowców uchodzą do O. przewody narządów moczowo-płciowych.

Odcięta Spólrzędne.

Odcinek — część linii prostej zawarta m. dwoma jej punktami (które nazywamy końcami O.). O. kołowy — jedna z części koła, na które dzieli je dowolna cięciwa. O. kulisty — jedna z części kuli, na które dzieli ją dowolna płaszczyzna.

Nagniotek.

daje charakterystyczny odczyn (reakcję). Tak np. roztwór chlorku baru jest O. na rozpuszczalne siarczany, z kórych wytrąca osad siarczanu baru.

Oddechomierz, spirometr — przyrząd służący do mierzenia t. zw. pojemności życiowej płuc, tj. maksymalnej ilości powietrza, jaką człowiek może wetchnąć i następnie wytchnąć.

narządy służące u wyższych kręgowców do doprowadzania powietrza do płuc; składają się z jamy ustnej lub nosowej, gardzieli, krtani, tchawicy oraz głównych oskrzeli.

Oddechowe korzenie, pneumatofory — korzenie rosnące ku górze i pobierające tlen; występują gł. u roślin, których korzenie są pogrążone w ile.

Oddechowy typ

proces pobierania przez organizmy żywe tlenu z otaczającego powietrza i wydzielania dwutlenku węgla i wody.

-> art. III, 1005 —1012; ,, Oddychanie roślin'¹,III, 1012-1020; I, 1122-1123.

Oddział — jednostka wojskowa, formacja (pułk) lub jej część: batalion w piechocie, dywizjon w kawalerii, artylerii, lotnictwie; w szerszym znaczeniu — każda jednostka wojskowa.

O. dzieli się zależnie od rodzaju broni na pododdziały : kompanie, plutony, szwadrony, baterie, eskadry itp. Również w taktyce O. oznacza część jednostki lub grupę żołnierzy mającą specjalne zadania, np. O. styczności, O. kwaterunkowy itp.

Odejmowanie — działanie odwrotne względem dodawania. Od liczby a odjąć liczbę b znaczy to znaleźć taką liczbę c, że b+c = a. Piszemy wtedy a —b = c. Liczba a nazywa się odjemną, liczba b— odjemnikiem, liczba c — różnicą.

Odense

Odenwald

Odilon, św.

kopalnia na samej pow.

w systematyce ro-

Odmieniec jaskiniowy.

III, 128.

pasmo średnich gór niem. na prawym brzegu Renu, do 626 m wys. (Ka-tzenbuckel).

Odeon — w Grecji i w Rrzymie cesarskim okrągła budowla, przykryta dachem, przeznaczona dla popisów muzycznych.

Odessa — gł. czarnomorski port sow., przed wielką wojną czołowy port eksportowy dla pszenicy ros. Uniwersytet. Po rewolucji, w czasie której broniły O. przed bolszewikami m. i. oddziały polskie pod wodzą gen. Żeligowskiego, m-to podupadło a port stracił swe dawne znaczenie. Przemysł rolniczy. 497 000 mieszk.

(ok. 962—1049), opat klasztoru benedyktyńskiego w Cluny. Pierwszy wprowadził obchód Zaduszek.

Odjemna -> Odejmowanie.

Odjemnik -* Odejmowanie.

Odkażanie -> Dezynfekcja.

Odkrycia geograficzne -»■ art. ,,Odkrycia i podróże geograficzne", III, 1020—1043.

Odkrywka

ziemi, bez szybów i sztolni, eksploatowana przez rozkopanie górnej warstwy ziemi; system stosowany przy płytko zalegających złożach, np. bazaltu na Wołyniu.

Odkrywka geologiczna — miejsce na pow. ziemi, gdzie spod szaty roślinnej lub spod zwietrzelisk odsłaniają się skały podłoża geol.

O. G. może być naturalna, jak skaliste brzegi morskie, ściany, przepaście górskie itp., oraz sztuczna, jak kamieniołomy, szyby kopalniane itp.

Odkształcenie — zmiana postaci (kształtu) lub objętości ciała materialnego pod wpływem sił działających.

Odkup, prawo odkupu — warunek w umowie kupna-sprzedaży, mocą którego sprzedawca rezerwuje sobie prawo odebrania sprzedanej rzeczy w określonym czasie za zwrotem ceny sprzedażnej, ew. za umówionym wynagrodzeniem dodatkowym.

Odkurzanie — usuwanie kurzu z powietrza, gazów, przedmiotów użytku codziennego; ze względów zdrowotnych, niekiedy dla uzyskania rozpylonych substancyj (w fabrykach chemicznych). Odbywa się mechanicznie przez ścieranie kurzu, przy pomocy wentylatorów ssących lub tłoczących powietrze przez odpowiednie filtry, (odkurzacze elektryczne) lub elektrycznie przez osadzanie cząstek pyłu na elektrodach w postaci rozpiętych drutów o wysokim napięciu.

Odległościomierz -> Dalekomierz.

Odległość dwóch figur (lub brył) geometrycznych f i g — dł. najkrótszego z odcinków, których jeden koniec należy do f, a drugi do g. W szczególności: O. dwu punktów — dł. odcinka, który je łączy; O. punktu od prostej lub płaszczyzny — dł. odcinka prostopadłego spuszczonego na nią z tego punktu. O. dwu prostych wichrowatych — dł. odcinka, którego końce leżą na tych prostych, prostopadłego do obydwu tych prostych.

Odlewnictwo — sposób wytwarzania przedmiotów (odlewów) gł. metalowych przez odlewanie ciekłego metalu (również szkła) w odpowiednie formy (-* Formierstwo). Fabryki trudniące się O. zwiemy odlewniami. Drobne przedmioty z łatwiej (do 1000°) topliwych metali lub stopów sporządza się metodą wtryskową, przez wtryskiwanie stopionego metalu do form pod ciśnieniem sprężonego gazu. W O. stosuje się żeliwo, staliwo, brązy, zwł. na odlewy artystyczne (-+ IV, 686 — 687) oraz dzwony, i wiele innych metali i stopów. (-> II, 918, 920; III, 579). Odlewy gipsowe otrzymuje się przez wlewanie papki gipsowej do natłuszczonych form. Odlewy ceramiczne otrzymuje szę przez wlewanie rozwodnionej gliny do suchej formy gipsowej (-*■ II, 488).

Odleżyna (decubitus) — martwica skóry, śluzówki lub tkanek miękkich głębiej leżących pod wpływem długotrwałego ucisku. O. tworzy się przede wszystkim u ciężko chorych, zwl. nieprzytomnych lub sparaliżowanych, leżących nieruchomo.

Odma piersiowa, odma opłucna (pneumo-thoraz) — gromadzenie się powietrza w jamie opłucnowej, powodujące ucisk i zapadnięcie płuca, które zostaje wyłączone z oddychania.

O. samoistna powstaje przy urazach klatki piersiowej, pękaniu do jamy opłucnej ognisk zapalnych itp. Przy pewnych sprawach zapalnych, np. przy jednostronnej gruźlicy lub ropniu płuc, wykonywa się O. sztuczną, polegającą na wprowadzeniu do jamy opłucnowej określonej ilości powietrza; O. sztuczna ma na celu unieruchomienie chorego płuca, które w tych warunkach szybciej może ulec wygojeniu.

Odmiana (varietas) ślin i zwierząt zespół osobników pewnego gat., wyróżniający się od typowych osobników tegoż gat. pewnymi dziedzicznymi odchyleniami.

II, 494, I V, 537, 538.

Odmieniec jaskiniowy ^

(Proteus anguineus Laur.) — gat. płazów z rzędu ogoniastych. Ciało silnie wydłużone do 30 cm dł. Oczy szczątkowe, ukryte pod skórą. Skóra żółtawa lub różowawa. Przez całe życie zachowuje skrzela. Żyje w podziemnych zbiornikach wodnych w pn.-zach. części Płw. Bałkańskiego.

Odmłodzenie — zabiegi i próby doświadczalne zmierzające do wzmożenia żywotności tkanek i większej sprawności starzejącego się ustroju człowieka i innych ssaków. Polegają przede wszystkim na pobudzeniu do czynności gruczołów dokrewnych. -> IV, 1584, 1585.

Odmrożenie (congelatio, pernio) — miejscowe uszkodzenie ciała (skóry ew. głębszych

ogrzewanie hartowanej

Odra (morbilli)

tkanek) pod wpływem niskiej temperatury. Najczęściej ulegają O. części ciała oddalone od centrum (palce rąk i nóg, uszy, nos). Odróżniamy 3 stopnie O. Zasadą leczenia O. świeżego jest powolne przywracanie odmrożonej części ciała do temperatury normalnej — za pomocą początkowo lodowatej, następnie coraz cieplejszej wody, nacierania śniegiem itp. O. zastarzałe wymagają leczenia specjalnego.

Odo św. — (879 — 940), opat; pocz. ksiądz świecki, następnie członek zakonu benedyktynów. Był jednym z gł. założycieli i organizatorów sławnego opactwa benedyktyńskiego w Cluny. Pam. 18 listopada.

Odoaker, Odowaker — (f 493), wódz germ., dowódca rzym. gwardii cesarskiej. W r. 476 obalił ostatniego cesarza Romulusa Augustulusa i ogłosił się królem Italii; zginął pokonany przez Teodoryka W.

Odolanów — m-to nad górną Baryczą w pwt. ostrowskim w Wielkopolsce. W okolicy na terytorium przyłączonym ze Śląska, silnie zgerma-nizowani Polacy ewangelicy. 2500 mieszk.

Odparzenie (intertrigo) — ostre zapalenie skóry w miejscu tarcia o siebie dwóch pow. skórnych, np. w pachach, pachwinach; spotyka się przede wszystkim u noworodków i ludzi otyłych; czasami występują powikłania zapaleniem ropnym.

Odpływ morza ->■ Przypływ i odpływ morza.

Odporność (immunitas) — stan, w którym dany organizm jest niewrażliwy na pewne zakażenie.    -> art. III, 1043 — 1052.

Odpowiedniość doskonała czyli wzajemnie jednoznaczna — przyporządkowanie między elementami dwóch zbiorów, o tej własności, że każdemu elementowi jednego zbioru odpowiada jeden i tylko jeden element drugiego zbioru. Np.: 1. — gdy figury geometryczne f i g są symetryczne, wówczas przez przyporządkowanie każdemu punktowi figury f symetrycznego z nim punktu figury g, powstaje O. D. pomiędzy f i g. 2. — Przyporządkowując każdej liczbie naturalnej liczbę dwa razy większą, otrzymujemy O. D. pomiędzy wszystkimi liczbami naturalnymi i wszystkimi liczbami naturalnymi parzystymi.

Odpowiedzialność (cywilna, karna) — pojęcie prawne: z każdego czynu człowieka wyrządzającego drugiemu szkodę wynika obowiązek jej naprawienia (O. cywilna), a każde przestępstwo pociąga za sobą karę (O. karna).

Odprawa — 1. — zwolnienie ze służby prywatnej lub państwowej, dymisja; także odszkodowanie za zwolnienie z pracy, ze stanowiska służbowego. 2. — zbiórka podkomendnych, np. w wojsku oficerów lub podoficerów, zarządzana przez dowódcę dla wydania zarządzeń i omówienia spraw służbowych. O. celne — ogół formalności celnych przy wwożeniu, wzgl. wywożeniu towarów.

Odpusty — 1. — w kościele kat. odpuszczenie dzięki zasługom Chrystusa i świętych kary doczesnej (tj. kary czyśćca) za grzechy zgładzone już co do winy i kary wiecznej. O. wprowadzono jako wyrównanie ciężkiej pokuty, jaką zadawano penitentom w pierwszych wiekach chrześcij. Prawo nadawania O. posiada papież, biskupi zaś tylko na terenie diecezji. Warunkiem O. jest odbycie spowiedzi i komunii św. oraz pewne warunki specjalne: modlitwy, posty, jałmużny itp. O. może być zupełny, odpuszczający całą karę i częściowy, np. O. 300 dni, tj. gładzący karę doczesną równoważną przebywaniu w czyśćcu przez 300 dni. 2. — lokalne uroczystości kościelne z okazji święta patrona danego kościoła, połączone zazwyczaj z O. całkowitym.

Odpuszczanie stali w celu częściowego odhartowania jej, tj. zmniejszenia twardości i kruchości.

Odra, niem. Oder — dopływ Bałtyku z Sudetów ; przepływa przez przemysłowe zagłębie śląsko - morawskie; wpada do Zalewu Szczecińskiego ; połączona kanałami z Łabą i Wisłą, posiada jednak mniejsze od nich znaczenie komunikacyjne. Niegdyś rzeka polska, dziś niem.; mowa polska jedynie w drobnej części górnego biegu. Spławna od Raciborza, w 11. 1919—1936 umiędzynarodowiona. 900 km dł., 120 000 km2 dorzecza. -► I, 1105, III, 913, IV, 1372, 1377.

pospolita choroba zakaźna wieku dziecięcego. Zarazek O. nie jest dotąd znany. O. jest zaraźliwa już w okresie wylęgania, gdy brak jeszcze objawów chorobowych, i w ciągu całej choroby, aż do siódmego dnia od chwili wystąpienia wysypki. Okres wylęgania 10—11 dni. Pierwsze objawy: gorączka z dreszczami, katar, kaszel i chrypka, zapalenie spojówek oczu; potem wysypka na błonie śluzowej jamy ustnej, na skórze twarzy i głowy, następnie na reszcie ciała. Choroba trwa zwykle ok. tygodnia. Ostatnio wprowadzono szczepienia ochronne przeciwko O.

-* IV, 799.

Odradzanie -* Regeneracja.

Odroczenia i ulgi w czynnej służbie wojskowej. — Odroczenie może być przyznane : a. jedynym żywicielom rodziny (do ukończenia 23 r. życia); b. niektórym właścicielom odziedziczonych gospodarstw rolnych (do 23 r.); c. uczniom przechodzącym do ostatniej klasy szkoły średniej (do 22 r.); d. słuchaczom wyższych uczelni (do 23 r., wyjątkowo do 25 r.); e. kandydatom do stanu duchownego (do 25 r.) i f. terminującym w rzemiośle lub handlu (do 22 r.). Podanie o odroczenie należy wnieść do starostwa w terminie 14 dni od daty uznania poborowego przez komisję poborową za zdolnego do czynnej służby wojskowej. Ulga pięciomiesięcznej służby wojskowej może być przyznana poborowym kończącym 23 lata i mającym nadal warunki, podane wyżej pod

dzenia Polski.

-> art. ,,Odruchy warunkowe",

liczba jednostek przypadających jednostek danej całości; w handlu i przemyśle oblicza się w O. zyski i straty, dochód z włożonego w interes kapitału, wysokość sum pobieranych za wypożyczony na pewien czas kapitał. Procentowa stopa — wysokość O., liczba części (dochodu, zysku) przypadających na każde 100 jednostek kapitału w ciągu roku.

Odstępne — suma pieniężna wypłacana za zrzeczenie się jakichś praw majątkowych: np. w okresie głodu mieszkaniowego w Polsce po wielkiej wojnie utarł się — niezgodny z pra-yczaj pobierania O. przez lokatora, który z jakichkolwiek powodów opuszczał mieszkanie, od tego lokatora, któremu je „odstępował".

Odszkodowania wojenne

zw

(lub jego obywatelom) strat i kosztów, poniesionych z tytułu prowadzenia wojny (za zniszczone majątki itd.), których wysokość ustala zazwyczaj traktat pokojowy, kończący spór orężny. O. W. po wielkiej wojnie -> Reparacje.

Odszikodowanie

Odwadnianie gruntów -> Melioracje.

->///, 566-567.

Odwar (łac. decoctum), dekokt — postać leku, otrzymana przez gotowanie surowca w wodzie; stosuje się, gdy ciała czynne są trudno rozpuszczalne w wodzie, lub gdy surowce (np. kory drzew) wskutek zwartej budowy wymagają dłuższego czasu dla wyługowania z nich ciał czynnych.

Odwłok (abdomen) — najbardziej ku tyłowi położona część ciała u stawonogów (Ar-thropoda). Narządy rozmieszczone w części odwłokowej noszą często nazwę abdominal-nych. U niedźwiadków (Scorpionidea) wyróżnić można przedodwłolc i zaodwłok, którego ostatni Człon wykształcony jest jako kolec, zawierający gruczoł jadowy.

a) i b). Podania należy wnosić do 1 lipca danego roku do starostwa.

Odrodzenia Polski order (Polonia Resti-tuta) — order nadawany za zasługi w czasie pokoju na polu nauki, administracji, pracy

Gwiazda Orderu Odro- Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski na wstędze (I klasa).

społecznej itd. Ustanowiony w r. 1921. Posiada 6 klas. Czteroramienny krzyż, biało emaliowany, noszony na wstążce czerwonej z białymi prążkami na brzegach.

Odrodzenie Renesans. -* art. ,,Renesans",

IV, 56S-578.

Odrowąż Iwo Odrowąż.

Odruch, refleks (motus reflezus) — prosta, mimowolna reakcja organizmu na podniety świata zewnętrznego, nie dochodząca do naszej świadomości.. O. tzw. warunkowe polegają na modyfikowaniu odruchów zwykłych pod wpływem pewnych warunków zewnętrznych.

III, 1053-1059; I, 618, 1131, II, 986, IV, 475, 740-741.

Odrzut — cofanie się broni palnej po oddaniu strzału. Zjawisko O. tłumaczy się trzecią zasadą dynamiki Newtona (zasadą akcji i reakcji) : gazy wybuchowe działają nie tylko na pocisk, lecz z równą siłą i na broń. W broni samoczynnej (maszynowej) siła O. zostaje wykorzystana dla wyrzucenia łuski, napięcia sprężyn, ponownego nabicia broni. W działach nowoczesnych O. łagodzony jest przez działanie oporopowrotnika.

Odsetki, procenty, skrót % — określona

na każde sto

-* I, 547-548, III, 116-117.

wem

zwrot przez państwo zwyciężone państwu zwycięskiemu

wynagrodzenie szkód i strat należne temu, kto je poniósł na skutek czynu innej osoby (może być dochodzone w drodze procesu cywilnego).

Odśrodkowa siła — siła powstająca dzięki bezwładności przy ruchu obrotowym ciał, działająca w kierunku od środka obrotu. Równoważy ją siła dośrodkowa, uwarunkowana np. przy obracających się ciałach stałych spójnością materiału, przy ruchu planet dookoła Słońca ciążeniem powszechnym. O. S. równa jest iloczynowi masy ciała, kwadratu prędkości kątowej o) i promienia toru r tj. Z = mco²r; przy szybkich obrotach przybiera wielkie wartości, powodując niekiedy rozerwanie kół rozpędowych. Na zastosowaniu O. S. opierają się wirówki.

Odtlenianie. redukcja — w chemii działanie odwrotne do utleniania, odbieranie ze związków chemicznych tlenu lub pierwiastków mogących zastępować tlen (np. chloru) lub przyłączanie wodoru.

Odtrutki (antidota) — substancje zobojętniające działanie trucizn w ustroju. Np. przy zatruciach pokarmowych O. jest węgiel zwierzęcy, środki przeczyszczające; przy zatruciach kwasami — soda, magnezja, białko; przy zatruciach sublimatem — mleko, białko, jaja, magnezja; przy zatruciach alkaloidami (strychnina, morfina) i grzybami — roztwór taniny.

Odurzające środki -> Narkotyki.

Odwadniające środki — substancje higro-skopijne, łatwo pochłaniające wodę; stosowane do bezpośredniego suszenia cieczy organicznych, pochłaniania wody wydzielającej się przy reakcji chemicznej (np. tworzeniu estrów) itp. Do najczęściej stosowanych O. Ś. należy stężony kwas siarkowy, chlorek wapnia, pięciotlenek fosforu.

Odwołanie

w fizyce, zwł.

-r IV, 778. (1809-1885),

Kąty za służbę frontową.

Odznaka za rany.

O. nadawane żołnie-

środek prawny przeciwko orzeczeniu sądowemu lub władzy administracyjnej, zmierzający do zmiany orzeczenia władzy niższej instancji; składa się władzy instancji wyższej.

Odwód — część wojska, oddziału, nie biorąca czasowo udziału w walce, pozostająca do dyspozycji dowódcy, celem użycia, zależnie od potrzeby, w dowolnym miejscu i czasie.

Odwracalne procesy termodynamice, fikcyjne przemiany, w których rozpatrywany układ nie odbiega od stanu równowagi; np. sprężanie gazu w cylindrze przy pomocy tłoka pozbawionego tarcia, na który działa ciśnienie nieskończenie mało różniące się od ciśnienia gazu. Najdrobniejsze zmniejszenie się ciśnienia na tłok wywołałoby odwrócenie kierunku procesu, rozprężanie gazu.

O. P. zachodziłyby z prędkością nieskończenie małą. Na rozpatrywaniu O. P., zachodzących bez rozpraszania energii, opierają się wszystkie rozumowania termodynamiczne. Wszystkie przemiany zachodzące w rzeczywistości są . procesami nieodwracalnymi, ze względu na niemożliwość uniknięcia tarcia i skończoną prędkość przemian.

Odwracalne reakcje — reakcje chemiczne, nie przebiegające do końca, lecz zatrzymujące się przy pewnym określonym stosunku stężeń substratów i produktów reakcji, prowadzące do stanu t. zw. równowagi chemicznej. Stężenia substancyj reagujących w stanie równowagi zależą od wielu czynników, jak stężenia odczynników Prawo działania mas), temperatura, często ciśnienie. Typowym przykładem reakcji odwracalnej jest reakcja estryfikacji. Przy działaniu alkoholu na kwas tworzy się pewna ilość estru i wody, po czym reakcja ustaje; przy zmieszaniu estru i wody zachodzi reakcja odwrotna, rozkładu estru, zatrzymująca się przy tym samym stanie równowagi, co reakcja estryfikacji. Użycie dużego nadmiaru jednego z substratów lub usunięcie jednego z produktów reakcji (np. przez dodanie środka odwadniającego przy estryfikacji) pozwala doprowadzić O. R. praktycznie do końca. Badaniem równowag chemicznych zajmuje się statyka chemiczna.

Odwrotność liczby a — liczba '/a. Np.

O. L. 3 jest ¹/J, O. L. x/₄ jest 4, O. L. ( — 2) jest (-¹/*). O. L. 1V₂ jest ł/₈.

Odwzorowanie -> Przekształcenie.

Odyn, Wodan — najwyższy bóg Germanów pierwotnie najprawdopodobniej bezpostaciowy demon wiatru, później czczony jako przewodnik dusz zmarłych ludzi i władca Walhalli; bóg wojny, który rozdziela zwycięstwo; wyobrażany jako konny jeździec.

Odyniec Antoni Edward poeta i publicysta, filareta, czciciel i naśladowca Mickiewicza („Poezje", 1825 — 26), zasłużony tłumacz niem. (Biirger, Schiller i i.) i ang.

(Walter Scott, Byron i i.) arcydzieł romantycznych. Towarzyszył Mickiewiczowi w podróży po Europie (1829 — 30). „Listy z podróży", „Wspomnienia z przeszłości opowiadane Deotymie" i i. zawierają nie zawsze autentyczne wspomnienia o Mickiewiczu.

„Odysseja“ — heksametryczna epopea strż. w 24 pieśniach, obok „Iliady" jedno z arcydzieł literatury wszystkich czasów. Przypisywana początkowo Homerowi — okazała się później znacznie młodsza od „Iliady". Treścią jej są wędrówki Odysseusza od upadku Troi aż do powrotu do ojczyzny. O. tłumaczona jest na wszystkie języki świata. Na język polski tłumaczył ją pierwszy Jacek Przybylski (1815); po tym przekładzie ukazał się cały szereg innych: Siemieńskiego (wyd. w całości w r. 1873), Wittlina (1924) i i.

-+ II, 116, 231, 578, 699.

Odysseusz, Ulisses (łac. Ulixes) — podaniowy król Itaki, syn Laertesa, jeden z bohaterów wojny trojańskiej, uważany za najprze-bieglejszego z Greków; po upadku Troi O. za sprawą bóstw odbył po morzach i lądach dziesięcioletnią tułaczkę, której dzieje stanowią treść „Odyssei".

Odzew —► Znaki rozpoznawcze.

Odznaczenie -> Ordery i odznaczenia.

Odznaka honorowa za czas pobytu na froncie — odznaka nadawana żołnierzom polskich formacyj niepodległościowych i wojska polskiego za pobyt na froncie w bezpośredniej styczności z nieprzyjacielem. Naszywka z galonu lub haftu srebrnego w kształcie małego kąta (ostrzem do góry), noszona na prawym rękawie. Za każde 6 miesięcy pobytu na froncie — 1 kąt.

Odznaka honorowa za rany i kontuzje — odznaka nadawana za rany (kontuzje) odniesione przez żołnierzy niepodległościowych formacyj polskich i wojska polskiego. Wąska wstążeczka koloru orderu Virtuti Mili-tari (granatowa z 2 czarnymi paskami), na której liczba małych pięcioramiennych gwiazdek od powiada liczbie ran.

Umieszcza się nad wstążkami A orderowymi.

Odznaka sportowa -* Pol- /gnj ska odznaka sportowa    y&jjs

Odznaka strzelecka-^Sfrze- vC

lecka odznaka.

Odznaki pamiątkowe: a)

wojenne - O. nadawane    Kffi

byłym uczestnikom polskich „Za wierną służbę", formacyj niepodległościowych lub ważnych wydarzeń wojennych, np. Krzyż Legionowy, O. I Brygady „Za wierną służbę", ii.; b) pułkowe

piechoty.

no ar

wa absolwentów Szkoły Podchorążych Piechoty.

Odżywcze preparaty

wzmagające łaknienie (zawierają arsen, fosfór, żelazo i substancje gorzkie), bądź też substancje łatwo przyswajalne o dużej wartości odżywczej, jak cukier, słód, lecytyna i witaminy. Również preparaty przeciwko krzywicy, zawierające ergosterynę naświetlaną promieniami pozafioł-kowymi.

Odżywianie (alimentatio) — wprowadzanie do organizmu żywego składników niezbędnych dla zastępowania tkanek zużytych i budowania nowych, oraz dla dostarczania orgariizmowi koniecznych źródeł energii.

-* art. III, 1059 — 1069 i „Odżywianie roślin", III, 1069-1078; IV, 44-45.

Oer — drobna moneta w Danii, Szwecji,

Norwegii = ¹/₁₀₀ korony.

Offenbach —

„La

m. i.

aux

utwór

-* II, 8.

Znak naukowy oficerów dyplomowanych.

rzom, za nienaganną służbę w pułku oraz osobom zasłużonym dla danego oddziału wojska;

c) szkolne — O. dla absolwentów szkół woj-

Krzyż Legionowy. Odznaka pamiątko- Odznaka pamiąt-wa Wojska Polskie- kowa 37 pułku na Syberii.

skowych, jak np. Szkoły Podchorążych Piechoty. O. mają najczęściej kształt krzyża. Niektóre O. jak np. O. „I.

Brygady" traktowane były jako odznaczenia w czasie, gdy Polska jeszcze nie odzyskała niepodległości i nie było innego sposobu wyróżnienia zasłu- 'S żonych.

Odznaki państwowe sa- Odznaka pamiątko-molotowe — odznaki rozpoznawcze samolotów na skrzydłach i na sterze. Samoloty wojskowe posiadają różnobarwne znaki; samoloty cywilne — duże litery. Wojskowe samoloty polskie mają czerwono-białą szachownicę z 4 pól; cywilne — litery „P-P".

środki lecznicze

m-to a raczej przemysłowe przedmieście Frankfurtu nad Menem; przemysł skórzany, zwł. fabrykacja portfeli. 81 000 mieszk.

Offenbach Jaąues — (1819—1880), fr. kompozytor, twórca klasycznej operetki parody-stycznej. 102 utwory sceniczne,

Belle Hćlśne" („Piękna Helena"), „Orphće Enfers" („Orfeusz w piekle"). Jedyny o poważnej treści ,,Les contes d' Hoffmann" („Opowieści Hoffmana").    —► II, 453.

Offertorium, ofiarowanie — pierwsza część Mszy św., trwająca do Ewangelii.

Offset — sposób druku płaskiego, przy którym odbijany obraz lub tekst przenosi się z pokrytej farbą cynkowej formy drukarskiej na walec gumowy, a z niego dopiero na papier. Stosowany do drukowania reprodukcyj dzieł sztuki, ilustracyj, map, papierów wartościowych, w reklamie itp.

Ofiara — akt rei., w którym człowiek składa bóstwu należny mu hołd i daninę. O. znane były już w czasach przedhistorycznych, przy czym bóstwu składano O. z przedmiotów żywych, np. O. ze zwierząt, lub nawet krwawe ofiary z ludzi, albo też z przedmiotów nieżywych, np. plony z pól. O. najróżniejszego typu występują następnie w obyczajach kultowych ludów strż., plemion germ. oraz u ludów pierwotnych. Wg nauki kat. śmierć krzyżowa Chrystusa była krwawą O. złożoną przez Niego za całą ludzkość, a Msza św. jest powtórzeniem bezkrwawym tej samej O.

Ofiarowanie N. M. P. — święto kościelne ustanowione na pamiątkę ofiarowania N. M. P. w świątyni przez Jej rodziców. 21 listopada.

Oficer — żołnierz w stopniu od podporucznika wzwyż. O. dzielą się na korpusy osobowe, wg rodzajów broni (służb), a wg stosunku do służby wojskowej mogą być:

a)    w służbie stałej (w stanie Jt czynnym lub nieczynnym) ; Jgj

b)    w stanie spoczynku; c) w re-zerwie; d) w pospolitym ru- WW szeniu; e) O. na czas wojny; f) O. w stopniach honoro- ^ wych; g) O. kontraktowi.

Kandydat na O. musi posiadać wysokie kwalifikacje moralne i fizyczne, oraz zasadniczo pełne wykształcenie średnie (maturę). Kandydat na O. służby stałej odbywa trzyletnie wykształcenie (1 rok wspólnie z kandydatami na O. rezerwy i 2 lata w Szkole Podchorążych odpowiedniego rodzaju broni). Kandydat na O. rezerwy, odbywając skróconą służbę wojskową, uzyskuje tytuł podchorążego rezerwy; stopień podporucznika rezerwy po 1 — 3 ćwiczeniach. W stan spoczynku przenoszeni są O. służby stałej, którzy nabyli prawa do zaopatrzenia emerytalnego i przekroczyli granicę wieku (przewidzianą dla danego stopnia) , bądź stali się niezdolni do pełnienia służby stałej. O. rezerwy i w stanie spoczynku mogą być powoływani na ćwiczenia wojskowe i w niektórych wypadkach awansować na wyższe stopnie. Do pospolitego ruszenia przenoszeni są O. rezerwy po przekroczeniu pięćdziesięciu lat życia lub wskutek pogorszenia stanu zdrowia; po ukończeniu przez nich sześćdziesięciu lat następuje zupełne zwolnienie od obowiązku służby wojskowej.

O. czasu wojny — tytuł nadawany podczas wojny ochotnikom lub powołanym do świadczeń wojennych, ze względu na specjalne sta-

nowiska, które zostają im powierzane. O. dyplomowany — tytuł naukowy oficera z wyższym wykształceniem, absolwenta Wyższej Szkoły Wojennej ; równorzędny z tytułem uczelni cywilnych (doktor, inżynier). O. flagowy — adiutant dowódcy floty, eskadry, zespołu itp. O. inspekcyjny -> Służba inspekcyjna. O. kontraktowy polski), pełniący wyjątkowo służbę w wojsku polskim kontraktowo, za specjalnym zezwoleniem władz polskich i własnego państwa. O. młodszy

kapitan (normalna funkcja:

nazwa używana

-> IV, 1442-1443.

ostrzeliwanie celu

Michał Kazimierz

ucze-

-*//, 1129. intuicyjne uchwycenie przedmiotów przez oglądanie ich niby z różnych stron, by tą drogą dotrzeć do uchwycenia ich istoty, w przeciwieństwie do ujmowania dy-skursywnego na drodze pojęciowej. O. stanowi jeden z gł. zabiegów metody t. zw. fenomenologicznej .

Ognie sztuczne — mieszaniny ciał łatwopalnych z substancjami utleniającymi, zbliżone do materiałów wybuchowych, najczęściej z dodatkiem substancyj barwiących płomień, często z proszkiem magnezu, sypiącym iskry. Bengalski ogień — zabarwiony płomień mieszaniny ciał łatwopalnych (cukier, żywice

obywatel obcy (ewent.

O. w stopniu podporucznika, porucznika (pełni funkcję dowódcy plutonu).

O. starszy dowódca kompanii, baterii, szwadronu itp).

O. sztabowy - major — pułkownik (funkcja dowódców batalionów i pułków), generałowie (zajmują najwyższe stanowiska wojskowe). O. ordynansowy — O. przydzielony dla spełniania zleceń osobistych wyższego dowódcy.

O. placu — organ wykonawczy komendanta garnizonu, do spraw: służby wartowniczej, dyscypliny, bezpieczeństwa i porządku, reprezentacji, oświaty itd. O. Sztabu Generalnego — u nas dawna nazwa O. dyplomowanego, używana dotąd w wojskach niektórych państw. O. zawodowy do r. 1937, obecnie O. służby stałej. (-y Stopnie wojskowe).

Oficerskie Sądy Honorowe — sądy utworzone dla ochrony godności i honoru oficerów. Podlegają im wszyscy oficerowie służby stałej, rezerwy, pospolitego ruszenia itd. W skład

O. S. H. wchodzą oficerowie wybrani większością głosów przez ogół oficerów podległych danemu sądowi. O. S. H. orzeka kary: nagany, surowej nagany, wykluczenia z korpusu oficerskiego.

Oficerskie stopnie. -*■ Stopnie wojskowe.

Oftalmologia -* Okulistyka.

Oftalmometr — przyrząd służący do określania zewnętrznej krzywizny soczewki oka.

Oftalmoskop, wziernik oczny — przyrząd składający się z lusterka i szeregu soczewek, służący do badania wnętrza oka.

Ogaden — wyżynna część pn. Somali w Afryce wsch.

Ogary — psy myśliwskie, gończe, używane do tropienia zwierzyny, obecnie prawie nie używane z powodu zmienionych warunków łowiectwa. Rozróżnia się O. polskie, ros., ang.

Ogień — zjawisko towarzyszące paleniu się ciał, wydzielaniu się ciepła, światła i najczęściej płomienia.’ Właściwości O. (rozświetlanie ciemności, topienie metali, dostarczanie ciepła itd.) czyni z O. pierwszy warunek powstania jakiejś cywilizacji. To też u wielu narodów rozliczne podania opowiadają o odkryciu lub wykradzeniu O. (np. gr. podanie o Prometeuszu). U niektórych ludów pierwotnych uprawiany jest kult O. O. niecenie — u ludów pierwotnych zabieg polegający bądź na tarciu dwóch kawałków drzewa o siebie, bądź pociąganiu jednego kawałka drzewa o drugi (t. zw. piła ogniowa), bądź też na wprowadzaniu w ruch wirowy pręta drewnianego opartego na kawałku drzewa (t. zw. świder ogniowy). Proceder znany od czasów najdawniejszych w prymitywnych kulturach świata, zachowany gdzie niegdzie w Europie u ludności wiejskiej. Najprymitywniejszy sposób polega na uderzaniu kamienia o kamień (zwł. krzemienia o krzemień), wskutek czego iskry padają na podstawiony łatwopalny materiał.

Ogień — w wojsku : ogólne określenie strzelania. O. krzyżowy z kilku kierunków. O. ciągły — strzelanie broni maszynowej, przy którym bez przerw wystrzeliwuje się dłuższe serie pocisków. O. pośredni — strzelanie, przy którym obsługa broni umieszczonej w ukryciu nie widzi celu, lecz jest kierowana pośrednio przez dowódcę znajdującego się na punkcie obserwacyjnym.

Ogier — samiec niekastrowany zwierząt jednokopytnych (koni, osłów).

Ogiński. 1.

(1728—1800), hetman wielki lit., uczestnik konfederacji barskiej. Jeden z członków stronnictwa patriotycznego podczas sejmu wielkiego. Pracował nad gospodarczym podniesieniem kraju, twórca ,,Kanału Ogińskiego". Miłośnik muzyki, literatury i teatru (utrzymywał teatr polski i wł.). -* II, 1129. 2. — Mifchał Kleofas — ((1765—1833), działacz polit., stnik prac sejmu wielkiego; przystąpił do Targowicy, następnie jednak brał udział w insurekcji kościuszkowskiej. Gorący zwolennik cara Aleksandra, współpracował nad utworzeniem pod jego berłem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Napisał ,,Mćmoires sur la Pologne et les Polo-nais". Popularny kompozytor najstarszych zapewne z dotychczas znanych polskiego pochodzenia polonezów. Opera „Zilia et Valcour“, marsze ii.    IV, 55, 254.

Ogińskiego Kanał — kanał łączący dorzecze Niemna i Prypeci, przez połączenie ich dopływów: Szczary i Jasiołdy. Wybudowany w r. 1765 przez hetmana wielkiego lit. M. K. Ogińskiego; służy do spławu drzewa. 53 km dł., 10 śluz.

Ogląd -

gat. rośliny

osobie

znany

z podania jeden z najstarszych okazów sztuki ogrodniczej w Babilonii, zaliczany do siedmiu cudów świata.

Oliwna Góra.

1.

ga-

-*> I. 182.

itd.) z chloranem potasu. Rakiety — ładunki O. S. zapalające się (często wybuchające z hukiem) po wystrzeleniu, w powietrzu. O. S. stosuje się do wywoływania efektów świetlnych dla rozrywki (zabawy ludowe), rakiety, również w wojsku dla sygnalizacji i oświetlenia terenu.

Ogniomistrz — starszy podoficer artylerii, odpowiednik sierżanta w piechocie.

Ogniotrwałe materiały — materiały wytrzymujące wysoką temperaturę, stosowane do budowy palenisk, donic do wytapiania szkła itd.: cegła szamotowa, dynasowa, dolomitowa, grafit (na tygle) i i.

Ognisko — w optyce: punkt przecięcia się promieni świetlnych równoległych do osi soczewki wypukłej lub zwierciadła wklęsłego po załamaniu lub odbiciu. W przypadku soczewki wklęsłej lub zwierciadła wypukłego — punkt przecięcia się przedłużeń promieni załamanych. Ogniskowa lub odległość ogniskowa — odległość O. od środka soczewki lub żwierciadła.

-> II, 408.

Ognisko (w matematyce) -► Elipsa, Hiperbola, Parabola.

Ognisko trzęsienia ziemi, hipocentrum — miejsce w głębi skorupy ziemskiej, skąd rozchodzą się fale sejsmiczne.

Ognista Ziemia, hiszp. Tierra del Fuego — górzysta wyspa z zimnym klimatem na pd. cyplu Ameryki Pd. Pierwotna ludność indiańska ustępuje przed białymi. Wyspę przecina granica chilijsko-arg. 70 000 km² pow.

Ogniwo elektryczne, galwaniczne — źródło prądu elektrycznego niskiego napięcia (1 do 2 V). Energii dostarcza zachodząca w O. reakcja chemiczna. O. składają się z dwóch elektrod, zanurzonych w elektrolicie (lub dwóch elektrolitach, oddzielonych porowatą przer poną). Pierwsze (nie używane już) O. Volty — elektrody miedziowa i cynkowa zanurzone w roztworze kwasu siarkowego. O. Daniella — elektroda miedziowa w roztworze siarczanu miedzi i elektroda cynkowa w roztworze siarczanu cynku lub kwasu siarkowego (napięcie ok. 1,1 V). Spośród licznych O. najczęściej używane (np. do dzwonków) O. Leclanchć-go — elektrody cynkowa i węglowa otoczone dwutlenkiem manganu w roztworze chlorku amonu (salmiaku). T. zw. O. suche są to O. Leclanchćgo, w których elektrolit znajduje się w postaci pasty (np. ze skrobią) lub przepaja trociny; stosowane do kieszonkowych lampek elektrycznych, radioaparatów bateryjnych (napięcie ok. 1,5 V). O. normalne (Clarca i Westona) odznaczają się wielką stałością napięcia, stosowane do pomiarów naukowych. Elektrody stanowią rtęć i ortęć cynku (O. Clarca) lub kadmu (O. Westona), elektrolit-nasycony roztwór siarczanu cynku lub kadmu. W celu zwiększenia napięcia O. łączy się w baterie.

świat i Życie. — V.

Ogoniaste płazy (Urodela) — rząd z gromady płazów. Ciało wydłużone, opatrzone długim ogonem, kończyny krótkie, słabe. Należą m. i. odmieniec jaskiniowy (Proteus anguinus) i liczni przedstawiciele rodziny salamander.

Ogonowa (guziczna, kuprowa) kość (os coccygis) — kość stanowiąca u człowieka zakończenie kręgosłupa od dołu; utworzona ze zlania się 4 — 5 szczątkowych kręgów ogonowych. Od góry zespolona z kością krzyżową.

Ogórecznik lekarski ( Borago officinalis) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny szorstkolist-nych; pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego; wytwarza pędy przeszło pół m wys., wydzielając przy potarciu woń ogórków; używany niekiedy jako sałata.

Ogórek (Cucumis sativus) jednorocznej z rodziny dyniowatych; powszechnie ‘u nas uprawiany w różnych odmianach dla mięsistych jadalnych owoców; pochodzi z Indyj.

Ograniczenie własnej woli — łagodniejszy stopień ubezwłasnowolnienia czyli całkowitego, pozbawienia woli, w drodze wyroku sądowego; stosowany w wypadkach określonych prawem, np. uznania danej osoby za marnotrawną. W wypadku O. W. W. sąd przydziela takiej doradcę, który obowiązany jest asystować przy jej ważniejszych czynnościach prawnych.

Ogrodnictwo — gałąź produkcji roślinnej, obejmująca warzywnictwo, sadownictwo, kwiaciarstwo, szkółkarstwo.

-► art. III, 1078-1097.

Ogrody wiszące Semiramidy

-> III, 1092.

Ogrodzieniec — przemysłowe m-ko w pwt. olkuskim; wielki zamek renesansowy, wzniesiony w XVI w. przez Bonera. 4000 mieszk.

Ogród — miejsce przeznaczone na uprawę kwiatów, warzyw oraz krzewów owocowych i ozdobnych. -* art. ,,Ogrodnictwo", III, 1078 — 1097; IV, 1237-1239.'

Ogrójec

Ogrzewanie — podwyższanie temperatury pomieszczeń, przedmiotów, instalacyj przemysłowych, technicznych, naukowych: miejscowe; 2. — centralne; 3. zowe i elektryczne.

->art. III, 1097-1106.

Ohar (Tadorna tadorna L.) — gat. ptaków z podrodziny kaczek właściwych, rzędu blaszko-dziobych. Zamieszkuje pobrzeże mórz i jezior słonych w Europie, Azji i pn. Afryce, w Polsce przypadkowa. Gniazdo ściele w norach.

Ohio, ou’hajou — największy dopływ Missis-sippi; wypływa z Appalachów, koło Pittsburga, uchodzi koło Cairo. Kanałem połączona z Jeziorem Erie. B. zmienne wodostany. 1560 km dł., 520 000 km² dorzecza.

45

1.

najstarsi ojcowie

i któ-

IV, 129.

42

Okapi.

Okaryna.

Okno tektoniczne

(* 1870), malarz; gł.

(Perca fluviatilis    ^

L») - ryba z rzędu cier-niopłetwych (Acanthopte-rygii) ; występuje dach słodkich i słonawych

w Europie, Azji pn. oraz u wsch. wybrzeży St. Zj. A. Pn. Barwa zielonawa ze złotawym połyskiem, boki ciemno pręgowane. Dł. do 50 cm Okoń morski (Serranus scriba C. V.) — ryba morska z rodziny Serranidae. Ubarwienie żółtawo-czerwone z siedmioma czarno-błękit-

Ohio, ou’hajou — stan amer. (St. Zj. A. Pn.), m. rzeką Ohio i jeziorem Erie; doskonale rozwinięty i zagospodarowany, posiada wzorowe rolnictwo (kukurydza, żyto, owies, jarzyny, tytoń) i hodowlę, poważne górnictwo i przemysł (żelazo, stal, samochody, maszyny, kauczuk). 40 szkół wyższych. 106 000 km², 6 647 000 mieszk., w tym 70 000 Polaków. Stolica Columbus.

IV, 285.

Ohm -* Om. -*■ II, 367.

Ohm George Simon — (1787—1854), fizyk niem. Systematycznie zbadał przewodzenie prądu elektrycznego przez metale. O. prawa:

— Natężenie prądu elektrycznego w przewodniku jest wprost proporcjonalne do napięcia (różnicy potencjałów) i odwrotnie proporcjonalne do oporu przewodnika. 2. — Opór przewodnika jest wprost proporcjonalny do jego długości i odwrotnie proporcjonalny do pow. przekroju.

Ohnet Georges, onć żorż — (1848—1918), pisarz fr., autor nowel, powieści i dramatów obyczajowych.

Ohrza — lewy dopływ Łaby w Czechach, 310 km dl.

Olse, „az — prawy dopływ Sekwany; wypływa w Belgii, połączony kanałem z rzeką Aisne. 300 km dł.

Ojcowie apostolscy kościoła (jak św. Klemens rzym., św. Ignacy antiocheński, św. Polikarp i i.), którzy byli bezpośrednimi uczniami apostołów.

Ojcowie kościoła — pocz. tytuł biskupów. Obecnie określenie pisarzy starochrześcij., których pisma są zgodne z nauką kościoła rzy prowadzili świętobliwe życie. -*■ IV, 1287.

Ojców — letnisko w pwt. olkuskim (woj. kieleckie), w pięknej dolinie Prądnika. Liczne jaskinie (ze znaleziskami człowieka przedhistorycznego) ; wśród nich grota, w której ukrywał się Łokietek; ruiny zamku wzniesionego przez Kazimierza W.

Ojcze Nasz, Modlitwa Pańska — modlitwa, którą, wg ewangelii, Chrystus polecił odmawiać swym uczniom.

Oka — 1. — prawy dopływ Wołgi o dużym znaczeniu komunikacyjnym i gospodarczym (łączy obszary rolnicze z moskiewskim okręgiem przemysłowym). Uchodzi koło Niżnego Nowogrodu. 1550 km dł. (z tego 1420 żeglownych), 320 000 km² dorzecza. 2. — lewy dopływ Angary na Syberii. 850 km dł.

Okajama — portowe m-to jap. na wyspie Hondo. 166 000 V mieszk.

Okapi (Okupią johnstoni Scl.) — gat. ssaka z rodziny żyraf, rzędu parzystokopyt-nych. Zamieszkuje niedostępne bagniste lasy w dorzeczu rzeki Kongo. Żywi się pokarmem roślinnym. Zwierzę rzadkie, być może wymierające; o istnieniu O. dowiedzieliśmy się przed kilkudziesięciu zaledwie laty.

Okaryna — gliniany instrument dęty o tonie fletowym.

Okazjonalizm — kierunek filozoficzny, w w.

XVII nawiązujący do Kartezjusza; gł. przedstawicielami O. byli Geu-linx (1625 — 1669) i Malebranche. Okazjonaliści twierdzą, że m. materią a duszą zachodzić może stosunek jedynie przez pośrednictwo Boże w ten sposób, że tylko z okazji zmian doko-nywujących się w materii sprawia Bóg zmiany w duszy, a z okazji zmian w duszy odpowiednie zmiany w materii. O. jest najskrajniejszym kierunkiem dualizmu.

Okęcie — dawniej miejscowość pod Warszawą, obecnie zach. przedmieście Warszawy z lotniskiem warszawskim i portem lotniczym.

Okluzja — pochłanianie gazów przez ciała stałe, gdy gaz — w przeciwieństwie do adsorpcji — przenika w głąb ciała stałego.

Oklahoma, oukla’houma — stan preriowy (St. Zj. A. Pn.) nad rzeką Arkansas; rolnictwo i hodowla. Potężny przemysł naftowy i bawełniany. 181 000 km², 2 396 000 mieszk., w tym 2000 Polaków. Stolica Oklahoma City.

otwór w płaszczo-winie ze skał starszych, pokrywającej skały młodsze, przez który przezierają skały młodsze; powstaje przez erozję poszczególnych miejsc płaszczowiny.

Oko (oculua) — narząd wzroku, organ zmysłu widzenia u kręgowców oraz niektórych bezkręgowych (u głowonogów i stawonogów).

-* art. ,,Oko", III, 1106—1117 i ,, Wzrok", IV, 1486-1494; I, 1122.

Okocim — wieś w pwt. brzeskim; znany browar. 2600 mieszk.

Okoliczności łagodzące i obciążające —

okoliczności ujawnione w toku procesu sądowego, które mogą wpłynąć na wymiar kary w kierunku jej zmniejszenia lub powiększenia.

Okolnica — wieś o planie kolistym. Domy budowane naokoło placu, na którym znajduje się kościół, lub gł. budynek osady. O. uważana była za typ słów., rozwinięty z półokrągłych grodzisk. Obecnie O. występuje dość rzadko.

Okoń Tadeusz portrety.

Okoń

w wo-

Okoń.

II, 393.

Okręt świetlny.

Okrężne

Mazowszu.    177.

Okrężnica (colon) — największy odcinek jelita grubego; od góry łączy się z kątnicą, w dole — z odbytnicą.

Okrężnica (Hottonia palustris) — gat. rośliny zielnej kłączowej, z rodziny pierwiosn-kowatych; pospolita w wodach stojących Europy i Azji Mn. ; liście grzebieniasto-sieczne, zanurzone w wodzie; nad wodą pęd do pół m wys., zakończony gronem białych lub ró-żowawych kwiatów.

Okruchowe skały, osady, klastyczne skały — utwory powstałe z osadzenia się i zlepienia w morzu lub na lądzie okruchów pochodzących ze zniszczenia innych skał. Dwie grupy : krzemionkowa lub kwarcowa (gł. składnik — kwarc, np. piasek, piaskowiec, kwarcyt, zle-pieniec itd.) i iłowa, (gł. składnik mineralny kaolin, np. ił, łupek ilasty, glina, less itp.).

Okrytozalążkowe, okrytonasienne (Angio-spermae) — gromada roślin jawnopłciowych; obejmuje drzewa liściaste i większość roślin zielnych. Posiadają słupek, składający się

nymi pasami. Dł. do 30 cm. Żyje w Morzu Śródziemnym.

Okopowe rośliny — rośliny, jak np. ziemniaki, buraki, które wymagają podczas wzrostu obróbki (okopywania).

-> IV, 1191-1192.

Okopy św. Trójcy — letnisko na Podolu u spływu Zbrucza i Dniestru. Jeden z ośrodków konfederacji barskiej. Uwiecznione w „Nie-boskiej komedii" Krasińskiego (obóz arystokratów). 700 mieszk.

Okopywanie się wojsk — kopanie w ziemi stanowisk w celu zapewnienia żołnierzom lepszych warunków strzelania z broni ręcznej i maszynowej, a w konsekwencji zwiększenia skuteczności ognia oraz zabezpieczenia przed skutkami ognia przeciwnika. Już w razie chwilowego zatrzymania pod ogniem nieprzyjaciela — każdy strzelec zaczyna się wkopywać, stwarzając wnęk strzelecki, który następnie pogłębiany daje dół strzelecki. Przez dalszą rozbudowę dołów tworzy się rów strzelecki, okop — na drużynę, pluton. Przez wiązanie takich okopów rowami łącznikowymi powstaje cały system okopów, które stanowią jeden z elementów umocnień polowych. Okopy przy dłuższym użyciu powinny być zaopatrzone w tablice orientacyjne dla ułatwienia komunikacji, schrony, urządzenia odwadniające, różne magazyny itd.— Wszystkie okopy budowane są liniami łamanymi, krętymi, celem utrudnienia ostrzeliwania obsady z boku (w razie zajęcia przez nieprzyjaciela jednego końca).

O. odegrało olbrzymią rolę w czasie wielkiej wojny.

Okostna (periosteum) — błona łącznotkan-kowa okrywająca od zewnątrz kości (oprócz odcinków pokrytych chrząstką, np. pow. stawowych). O. doprowadza do kości naczynia krwionośne i nerwy. O. zapalenie (periostitis) — powstaje bądź samodzielnie, bądź też jest następstwem ogólnego zakażenia lub przejścia na O. sprawy zapalnej z otoczenia lub kości. Zapaleniu ostremu towarzyszy ostry ból; najpospoliciej występuje ostre zapalenie O. w szczęce, jako powikłanie zapaleń zębów.

Okólnik — pismo, zazwyczaj władzy administracyjnej, skierowane do podwładnych, mające na celu zaznajomienie większej liczby osób z zarządzeniami władz; wyjaśnia przepisy prawne mogące nastręczać wątpliwości, us£ala niekiedy tryb postępowania itp.

Okrąg -> Kolo.

Okrąg korpusu (okrąg wojskowy) — jednostka podziału terytorialnego obszaru państwa w zakresie administracji wojskowej. Na czele stoi Dowódca O. K. (D. O. K.) ze sztabem, podległy ministrowi Spraw Wojskowych; obszar O. K. dzieli się na terytoria garnizonów wojskowych i rejony służb.

Okrąg szkolny — terytorium podlegające kuratorowi szkolnemu. W Polsce istnieją O. S. : warszawski, lubelski, wileński, brzeski, łucki, poznański, krakowski, lwowski.

Okres drgań — odwrotność częstości drgań, czas trwania jednego drgania.

Okres geologiczny -► Chronologia (w geologii) .

Okresy rozwojowe — etapy w przebiegu procesów rozwojowych zwierząt tkankowych. Zwykle wyróżniamy jako: 1. — okres bruzdko-wania;    2.    — okres kształtotwótczy, często

połączony ze swoistymi przeobrażeniami, czyli metamorfozą (np. u owadów) ; 3. — okres tworzenia się narządów ostatecznych z odpowiednich zawiązków.

Okręt — inna nazwa gwzb. Ar go.

Okręt — nazwa stosowana ostatnio wyłącznie do jednostek floty wojennej w przeciwieństwie do statków handlowych. O. dzielą się na O. liniowe -> (Liniowy okręt), krążowniki liniowe i lekkie, kontrtorpedowce, torpedowce, łodzie pod- J wodne, lotniskowce. O. flagowy — O., na którym jest zaokrętowany dowódca floty, eskadry lub zespołu. O. pomocniczy — mniejszy

O. przeznaczony do walki w pobliżu brzegów i zadań pomocniczych (monitor, kano-nierka, O. patrolowy, O. strażniczy, sta-wiacz min, trawler, kuter torpedowy). O. świetlny — okręt zakotwiczony na stałe, wyposażony w urządzeniu sygnalizacyjne, zwł. świetlne; spełnia zadania latarni morskiej w miejscach, w których latarni nie można wybudować ze względów technicznych. -* art. III, 1117 — 1133 i ,,Marynarka", III, 502 — 514.

nazwa dożynek używana na

z jednego lub wielu zrośniętych owocolist- nic, a przede wszystkim w krwinkach czerwo-ków; zalążki znajdują się w komorach za- nych u kręgowców, mkniętych; znaczna liczba gat., zwł. zapylanych przez owady, posiada barwny okwiat.

-> III, 131. Oksywie — pn. przedmieście Gdyni, z portem wojennym i przylądkiem tej nazwy. Oktaedr, ośmiościan ->■ Wielościan.

Oktawa (z łac. octava = ósma) — osiem dni

Okrzeja Stefan, pseud. „Wiktor" — (1886 —

1905), działacz niepodległościowy, bojownik

P. P. S., jeden z organizatorów strajku po-    bezpośrednio następujących po uroczystym

wszechnego w r. 1905; skazany na śmierć za    święcie, w czasie których w obrzędach ko-

zamach na oberpolicmajstra ros., stracony.    ścioła jest to święto wspominane. O. w metry-

-> II, 395.

ce

rodzaj strofy wierszowej, składającej Okrzejska Wola — wieś w pwt. łuków-    się z 8 wierszy jedenastozgłoskowych, rymo-

skim, nad rzeką Okrzejką; miejsce urodzenia    wanych: abababcc. Do literatury wprowadził

Sienkiewicza.    formę O. Boccaccio; stosowali ją chętnie inni

Okrzemki (Diatomeae) — klasa roślin-glo-    poeci wł. (np. Ariosto, Tasso), także Byrona

nów; obejmuje ok. 12 000 gat. glonów jedno-    „Don Juan" pisany jest O. W literaturze

komórkowych; błony skrzemieniałe; O. żyją    polskiej najwcześniej uprawiał O. Piotr Ko-

pojedynczo, tworząc nitki, albo skupione w ko-    chanowski (w przekładzie „Jerozolimy wyzwo-

lonie w wodach śródlądowych i morskich,    lonej" Tassa), do szczytowego artyzmu dopro-

przede wszystkim w planktonie.    wadził ją Słowacki w „Beniowskim", „Królu

->///, 719-720.

Okrzemkowa ziemia, trypla — skała krzemionkowa barwy jasnej, budowy ziemistej, złożona z mikroskopijnych opalowych pance-rzyków okrzemek. O. Z. powstaje bardzo często w basenach słodkowodnych; służy jako środek do polerowania, poza tym ma zastosowanie do izolacji cieplnej oraz wyrobu dynamitu.

Oksford, ang. Oxford, ’oksf9rd wsch. Anglii nad Tamizą, stolica hrabstwa tejże nazwy; znany uniw. z 1241 r., kolegia; biblioteka bodlejańska. (-+ Bodley Thomas). Katedra z VIII w., przebudowana w XII w. 81 000 mieszk.

duchu" i i. utworach. O. w muzyce — odległość m. dwoma dźwiękami tej samej nazwy, np.: C-c, fis-fis¹, ges¹ —ges². O. mają tę samą jakość brzmienia, mimo różnicy wys., tak że wykonanie melodii w O. nie wkracza w dziedzinę wielogłosowości.    I I, 798, IV, 1178.

Oktawia — 1. — (fil), siostra Oktawiana (Augusta), żona Marka Antoniusza od 40 r. prz, Chr. Znana jako wzór matrony rzym. m-to 2. — (•)• 62) żona ces. Nerona, zamordowana z jego rozkazu.

Oktawian August Oktawian.

-> I, 894-896, 899.

Oksfordzki ru'ch — prąd rei., który miał na celu zbliżenie m. kościołem kat. i anglikańskim (XIX w.).

Oksy (z gr. lac. ozygenium = tlen) — w złożeniach. : mający związek z tlenem.

Oksychromatyna

drowej (chromatyny), zawierająca stosunkowo mniej fosforu.

Oksydacja, utlenianie — proces podstawowy dla życia organizmów. Przez związanie powiększenie, w lunecie ziemskiej powiększe-z tlenem rozmaitych ciał odżywczych zostaje nie i odwrócenie obrazu wytworzonego przez albo całkowicie, albo w większej części uwol- obiektyw, niona tkwiąca w nich energia potencjalna i przekształcona w energię kinetyczną, ciepło.

Oktet — instrumentalny utwór muzyczny z ośmiu głosami solowymi. Także zespół orkiestrowy złożony z ośmiu grających.

III, 779.

Oktrojowana konstytucja — konstytucja nadana przez zwierzchnika państwa, np. przez panującego, nie zaś uchwalona przez parla-część substancji ją- ment.

Okular — w mikroskopie lub lunecie soczewka lub układ soczewek zwrócony do oka. Daje w mikroskopie i lunecie astronomicznej

pracę.

Oksydazy — enzymy o katalitycznym działaniu na procesy utleniania. Znajdują się m. i. w słodzie i drożdżach. Mają wielkie znaczenie przy oddychaniu.

II, 1277, III, 1012.

Oksydowanie — pokrywanie, w celu zdobniczym, pow. wyrobów metalowych matową warstwą ciemnych tlenków.

Okularnik egipski, zw. ureus (Naia haie L.) — gat. węży z grupy pełnozębnych (Colu-briformia). Dł. ciała 2,25 m, wierzch jasno żółty, spód białawy. Jadowity, zęby jadowe z wąską bruzdą. Żyje w pn.-wsch. Afryce, żywi się gł.    |

gadami i płazami. W strż.    ”

Egipcie oddawano mu cześć boską.

Okularnik indyjski, zw.

Okularnik indyjski.

kobra (Naia tripudians Oksyhemoglobina — chemiczny związek Merr.) — gat. węży z grupy hemoglobiny z tlenem. O. jest związkiem mało pełnozębnych (Colubrifor-trwałym i stąd jej wielka rola w procesach    mia). Dł. ciała do 2 m. Wierzch brązowy,

oddychania, gdyż rozpadając się, uwalnia tlen.    spód białawy, na karku plama w kształcie

O. spotykamy w osoczu niektórych pierście- okularów. Jadowity, zęby jadowe z wąską

bruzdą. Zamieszkuje pd. Azję i Archipelag Ma-lajski, żywi się drobnymi ssakami, gadami, ptakami. Tysiące ludzi ginie rocznie od jego ukąszenia.

Okulary — dwie soczewki w odpowiedniej oprawie stosowane dla wyrównywania wad wzroku; przy krótkowzroczności rozpraszające, wklęsłe; przy dalekowzroczności skupiające, wypukłe; przy astygmatyźmie cylindryczne. O. używa się również dla ochrony oczu przed kurzem i pędem powietrza (zwykłe szkła (lub przed zbyt silnym światłem (szkła ciemne).

Okulistyka, oftalmologia — gałąź medycyny praktycznej, obejmująca choroby oczu.

Okultyzm (łac. occultus = tajemny) — doktryna, przyjmująca istnienie jakiejś niedostępnej dla ogółu dziedziny poznania, wiedzy tajemnej o nieznanych przyczynach i własnościach rzeczy, którą nabywa się przez specjalne wtajemniczenia.

Okuń Edward

od r.

Olbrot, cetaceum — biała woskowata masa, wydzielająca się z ciekłego tłuszczu z głowy kaszalota; stosuje się do maści, wyrobów kosmetycznych, do wyrobu świec.

-y III. 281.

Oleandry (w Krakowie) — pawilon powy-stawowy na Błoniach krakowskich, w którym w sierpniu 1914 r. miał się odbyć kurs szkoły letniej Związku Strzeleckiego. O. stały się ośrodkiem organizacyjnym Legionów; stąd wymaszerowała 1 kompania kadrowa i następne oddziały Legionów.

Oleat

(f 912), ks. ruski od r. 879 po śmierci Ruryka; rządził za jego małoletniego syna Igora; zdobył Kijów, dokąd przeniósł stolicę z Nowogrodu, zjednoczył Ruś, walczył pomyślnie z Bizancjum.

Oleica (MeloS) — rodzaj chrząszczy z rodziny Meloidae, o bardzo słabo rozwiniętych pokrywach, bez skrzydeł błoniastych. Larwy żywią się jajami pszczół i miodem, wyrządzając szkody w ulach.

Oleinowy kwas, oleina — nienasycony kwas C₁₇H₃₃COOH; jego ester glicerynowy jest

(* 1872), malarz i ilustrator. Pejzaże, obrazy o treści fantastycznej i nastrojowej.

Okupacja — tymczasowe zajęcie części lub całości obcego państwa, które zachowuje na obszarze okupowanym władzę suwerenną. O. wojenna może mieć charakter aneksii lub

O. wzmożonej (okupant celem objęcia trwałej władzy zaczyna przekształcać kraj okupowany na wzór własnego). O. pokojowa może być przygotowaniem aneksji (np. okupacja przez Austrię w 1878 r. Bośni i Hercegowiny, zaanektowanych w 1908 r). O. może być gwarancyjna (np. po zawarciu pokoju wojska pozostają w kraju, aby dopilnować zachowania umowy przez drugą stronę), lub sankcją, którą się stosuje w wypadku niedotrzymywania umowy (np. O. Zagłębia Ruhry przez Francję i Belgię w 1923 r.).

Okwiat — zewnętrzne listki płonę w kwiecie ; mogą być duże barwne, jak np. u tulipana, albo drobne, niepozorne; wyróżniamy

O. jednobarwny i dwubarwny (z kielichem i koroną).    -> III, 220.

Olaf II św. — (995 — 1030), król Norwegii 1015, gorliwy krzewiciel chrześcijaństwa w Norwegii, jej patron i bohater narodowy. Zginął w walce z Kanutem W., dążąc do wyswobodzenia Norwegii spod jarzma duń.

ólandia, szwedz. Oland — wyspa szw. na Bałtyku. 1350 km², 40 000 mieszk. Gł. m-to Borgholm.

Oława, niem. Ohlau — m-to niem. w pobliżu Odry na Dolnym Śląsku. Jeszcze w XIX w. były w okolicy polskie wsi. 12 000 mieszk.

Olbracht -> Jan Olbracht. ->IV, 1224.

Olbrotowiec -* Kaszalot.

Olbrzymie Góry albo Karkonosze, niem. Rie-sengebirge — najwyższa część Sudetów na granicy czes.-niem. szczytem Śnieżką, 1605 m. wys.

Olbrzymów droga, ang. Giants Cause-way — wielka naturalna grobla utworzona ze słupów bazaltowych na wybrzeżu hr. Antrim w Irlandii pn.; 60 m szer., do 170 m wysunięta w morze. Wspominana często w ludowych podaniach irl.

Olcha -> Olsza. -> III, 233.

Olcza — pn. przysiółek Zakopanego nad potokiem O., dopływem rzeki Zakopianki.

Oldenburg — nizinny, pokryty torfowiskami kraj niem. nad Morzem Niem. 6000 km², 574 000 mieszk. Stolica: Oldenburg nad rzeką Hunte. 68 000 mieszk.

Oldham, 'oldam — przemysłowe m-to pn.-zach. Anglii. 140 000 mieszk.

Oleander, płochowiec (Nerium Oleander) — gat. krzewu pokrewnego barwinkowi; liście skórzaste, zimotrwałe i duże białe, żółte lub czerwone kwiaty, trujący sok mleczny; rośnie w obszarze śródziemnomorskim; hodowany jako roślina ozdobna.

szkic wojskowy wykonany na przezroczystym papierze woskowym (kalce), zawierający tylko pewne nieliczne szczegóły dotyczące położenia wojsk w pewnym czasie, wiadomości zebranych itd. Przy korzystaniu z O. nakłada się go na mapę, na której tle występują wyraźnie narysowane na O. potrzebne szczegóły. Stosowanie O. chroni mapy przed zniszczeniem, przyspiesza przekazywanie wiadomości, skracając tekst meldunków itp.

Olecko albo Margrabowa, niem. Treuburg — m-to wsch. Mazurów prus. 6 000 mieszk.

Olefiny, alkileny — grupa węglowodorów, zawierających podwójne wiązanie m. atomami węgla; mają o 2 atomy wodoru w cząsteczce mniej, niż odpowiednie węglowodory nasycone (parafiny). Wzór ogólny CnH2n. Najprostszy — etylen C₂ H₄.

Oleg

IV, 1557.

produkty destylacji

->///, 1289-1292.

wyspa u zach. brzegów

3.

nazwa techniczna dymiącego

kwasu siarkowego.

Olga

Koła olimpijskie.

gł. składnikiem tłuszczów ciekłych (olejów) i domieszką w stałych. O. K., otrzymywany jako produkt uboczny przy wyrobie stearyny, służy do wyrobu mydeł.

Oleiste rośliny — rośliny, których organy, zwykle nasiona, dostarczają olejów.

Oleje mineralne ropy naftowej o wysokich temperaturach wrzenia (powyżej 300°). Zawierają głównie węglowodory ciężkie, w odróżnieniu od olejów roślinnych (i zwierzęcych), będących tłuszczami. Stosują się jako smary, np. olej maszynowy, cylindrowy, do pędzenia silników, np. olej gazowy, i innych celów.    ->• III, 814.

Oleje roślinne — tłuszcze, najczęściej ciekłe, otrzymywane przez wytłaczanie lub wyciąganie rozpuszczalnikami z owoców lub nasion roślin oleistych, jak oliwka, orzech zwykły i kokosowy, sezam, rzepak, orzeszki ziemne, pewne palmy, len, bawełna, soja i i. Stosują się do celów spożywczych, jako smary i do wyrobu mydeł i świec.

IV, 1108, 1109, 1110, 1113, 1116.

Oleje św. — oleje służące do namaszczania w czasie różnych obrzędów kościelnych, konsekrowane przez biskupa w Wielki Czwartek. O. św. dzielą się na: 1. — O. katechumenów, 2. — O. chorych, 3. — O. zw. chryzma.

Olejki eteryczne, lotne — substancje zapachowe występujące w roślinach. Mają zastosowanie w perfumerii, kosmetyce, przemyśle wódczanym i cukiernictwie, niektóre w lecznictwie.

Olejne farby -> Farby.

Olejowiec gwinejski (Elaeis guineensia) — gat. palmy rosnącej w zach. obszarach Afryki tropikalnej i na wsch. wybrzeżach Ameryki Pd.; owoce jej dostarczają oleju palmowego o fabrykacji świec i mydła.

Olej skalny Ropa naftowa.

Olendry — ludowa nazwa kolonistów z Niemiec i Holandii osiadych na Pomorzu i na Mazowszu przy brzegach Wisły.

Oleodruk — kopia obrazu olejnego wykonana przy zastosowaniu chromolitografii.

Oleron, olćró Francji, 172 km*.

Olesko — m-ko w pow. złoczowskim. Barokowy zamek z XVII w., miejsce urodzenia Jana Sobieskiego. 4000 mieszk.

Oleszczyńscy bracia — rytownicy i litografowie: 1. — Antoni (1794—1879), liczne staloryty: portrety wybitnych osobistości, m. i. Kopernika, Kościuszki, Mickiewicza, Dąbrowskiego i i., oraz krajobrazy. 2. — Seweryn — (1801 — 1870), wzory kaligraficzne, mapy i litografowane portrety Lelewela, Kilińskiego i i.

Władysław (1808—1806), rzeźbiarz i rytownik; pomniki Hoffmanowej, Słowackiego i i., grobowce, gł. w marmurze.

Oleszkiewicz Józef — (1777—1830), malarz, uczeń Smuglewicza i Davida. Portrety, obrazy historyczne i rek Wizjoner i mistyk; Mickiewicz poświęcił mu jeden ustęp „Dziadów części trzeciej".

Oleśnicki Zbigniew — (1389 — 1465), biskup krakowski, kardynał i mąż stanu. Wywierał kierowniczy wpływ na politykę Polski za Jagiełły jako rzecznik katolicyzmu w Polsce. Po śmierci Jagiełły sprawował regencję, spowodował objęcie tronu węg. przez Władysława i wyprawy tur. O. uczestniczył w soborze ba-zylejskim. Opiekował się Akademią Krakowską i studiującą młodzieżą. Gloryfikowany w historii Długosza, obecnie oceniany krytyczniej

-► II, 53, 905.

Oleum

(f 969), księżna ruska, żona ks. Igora; po śmierci męża w r. 945 sprawowała rządy za małoletniego syna Świętosława. Ok. r. 955 przyjęła w Bizancjum chrzest, otrzymując imię Heleny.

Olgierd — (J⁻ 1377), syn Giedymina, ojciec Władysława Jagiełły, w ks. lit. od r. 1345. Rządził wspólnie z bratem Kiejstutem. Toczył liczne wojny z książętami rus. i w zawojowanych księstwach osadzał swych synów i braci, rozszerzając granice państwa lit. na pd.-wsch. W r. 1302 pokonał Tatarów pod Sinymi Wodami i zajął Podole i Kijowszczyznę. Toczył także walki z Polską o Wołyń. Na łożu śmierci przyjął chrzest prawosławny.

Oligarchia — panowanie pewnej nielicznej grupy, np. rządy możnych, arystokratycznych rodzin, sfer dworskich lub klik partyjnych.

III, 1224.

Oligocen — piętro geol. w okresie trzeciorzędowym ; występuje po eocenie.

Oligoklazy — szereg minerałów z grupy plagioklazów. Występują w skałach magmowych.

Olimp — pasmo gór w pn. Grecji w Tes-salii; najwyższy szczyt O. (2918 m.) wg wierzeń gr. był siedzibą bogów z Zeusem na czele.

Olimpia — strź. m-to gr. na Peloponezie, w prowincji Elida, związane z kultem Zeusa, ojczyzna igrzysk olimpijskich; sławna świątynia Zeusa z posągiem dłuta Fidiasza. Odkopana przez Niemców w 11. 1875—1881.

Olimpiady, igrzyska olimpijskie — w strż. Grecji wielkie igrzyska sportowe odbywające się co 4 lata w Olimpii, połączone z konkursami mówców, poetów i tragików. Jako uroczystości na-rodowo-rel. O. ogniskowały życie strż. Greków; rok pierwszej

O. (766 prz. Chr.) był podstawą chronologii gr. Dotrwały do r. 393. O. zostały wznowione w czasach nwż. z inicjatywy barona de Coubertin (f 1937)) wr. 1896, obejmując z czasem wszystkie niemal rodzaje sportów oraz sztukę i literaturę sportową. Ideą O. jest rozwój tężyzny fizycznej i związa-

Paryż; 1904 — St. Louis; 1908 Sztokholm; 1920

Ant-

Lakę

St. Moritz; 1932

Oliwa (oleum ólivarum)

w któ-

wzgórze

leżące na wsch. od Jerozolimy, na którym znajdował się gaj oliwny, zw. Ogrójcem; tam po Ostatniej Wieczerzy udał się Chrystus wraz z apostołami i tam został pojmany.

Olłwnik (Elaeagnus angui stifolia) — gat. krzewu, lub drzewa, pokrewnego mirtowi; gałązki pokryte srebrzystymi włoskami, kwiaty wonne żółtawe; pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego), sadzony

(1814 —

m-to w pwt. wileńsko-troc-kim, z ludnością lit. w okolicy.

Olkusz — przemysłowe m-to pwt. w woj. kieleckim, przed rozbiorami gł. ośrodek dobywania ołowiu i srebra w Polsce. Fabryki wyrobów metalowych. Kościół gotycki z XIV w. 10 000 mieszk.

Olsztyn, niem. Allenstein stolica Warmii w Prusach Wsch. nad górną Łyną, gł. ośrodek narodowego ruchu polskiego wśród kat. Warmiaków. 43 000 mieszk.

Olza

nych ze sportem wartości moralnych i zdobyczy eugenicznych; O. stanowią ważny czynnik zbliżenia międzynarodowego. Wyjąwszy r. 1916,

O. odbywały się co 4 lata. 1896 — Ateny; 1900

Londyn; 1912 werpia; 1924 — Paryż; 1928 — Amsterdam; 1932 — Los Angeles; 1936 — Berlin. Od r. 1924 wprowadzono O. zimowe: 1924 — Cha-monix; 1928 Placid; 1936 — Garmish-Partenkirchen. Organizacją O. kieruje Międzynarodowy Komitet Olimpijski. Przygotowania na terenie Polski prowadzi Polski Komitet Olimpijski zał. w 1919 r. Godłem O. jest pięć połączonych kół, symbolizujących pięć części świata.

Olita, lit. Alytus — dawna twierdza ros. nad Niemnem, dziś m-to lit. 7000 mieszk.

Oliyier Juste Daniel, oliwjć żiist danjel — (1807—1876) ludowy poeta szwajc.; korespondował z Mickiewiczem.

olej roślinny, tłoczony z owoców oliwki, Najlepszej oliwy jadalnej, stosowanej również w lecznictwie, dostarcza pierwsze tłoczenie na zimno; z wytłoków otrzymuje się przez ponowne prasowanie lub wyciąganie rozpuszczalnikami gorsze gatunki, stosowane w technice, m. i. do wyrobu mydeł.    -*■ I V, 1110.

Oliwa, niem. OHva — przedmieście Gdańska ze starym klasztorem pocysterskim, rym w 1660 r. zawarto pokój ze Szwecją; dziś siedziba biskupa gdańskiego. -> III, 506.

Oliwin — minerał, mieszanina krzemianu żelazawego i magnezowego (FeaSi0₄ + Mg₂Si0₄l; trawiasto- lub żółtawo-zielony. Pospolity w skałach magmowych t. zw. zasadowych, to jest zawierających mało krzemionki. Najpiękniejsze okazy zw. chryzolitami.

Oliwka (Olea europaea) — gat. krzewu lub drzewa z rodziny oliwnikowatych; uprawiana nad brzegami Morza Śródziemnego, tworzy charakterystyczne gaje; z mięsistej owocni pestkowców o-trzymujemy oliwę.

-> IV, 1110, 1187.

Oliwna Góra

Oliwka.

w parkach.

Oliwnłkowate (Oleaceae) — rodzina roślin okryto-nasiennych klasy dwuliściennych-zrosło-płatkowych; 390 gat. gł. krzewów w obszarach umiarkowanych i ciepłych; posiadają dwa pręciki i słupek dwukrotny, dwukomorowy z jednym zalążkiem w każdej komorze; należą: jesion, lilak, oliwka.

Olizarowski Tomasz August 1879) poeta szkoły ukr., utalentowany, lecz nie samodzielny. „Wybór dzieł" w 3 tomach (1852).

Olkieniki

Olsza, olcha (Alnus) — drzewo lub krzew z rodziny brzozowatych; 17 gat. gł. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; w Polsce w miejscach podmokłych O. biała i O. czarna; kwitną w marcu i kwietniu.

-* III, 233.

Olszewski Karol Stanisław — (1846—1915), chemik i fizyk. Wspólnie z Wróblewskim skroplił po raz pierwszy tlen, azot i powietrze.

Olsztyn — m-ko i ruiny zamku w pwt. częstochowskim, pamiętne kaźnią wojewody poznańskiego Maćka Borkowicza w XIV w.

zniemczona

Olten — m-to szwajc. nad Aarem; ważny węzeł kolejowy. 19 000 mieszk.

Oltenia albo Mała Wołoszczyzna — kraj rum. m. Dunajem a Karpatami. 53 000 km², 4 026 000 mieszk. Stolica Krajowa.

Olynt, Olynthos — strż. m-to gr. na Wybrzeżu Chalcydyjskim, zdobyte i zburzone przez Filipa II Macedońskiego w r. 348 prz. Chr., przed czym ostrzegał Greków Demoste-nes, w t. zw. „mowach olyntyjskich".

graniczna rzeka polsko-czes. pod Cieszynem, gł. arteria tego obszaru. 90 km dł.

Ołomuniec, czesk. Olomouc - m-to arcybiskupie nad górną Morawą, niegdyś stolica Moraw. Akademia handlowa, przemysł cukrowniczy i metalowy. 66 000 miesz,.

Ołowiem zatrucie, ołowica (saturnismus) — zatrucie występujące jako ostre po jednorazowym wprowadzeniu soli ołowiu. Jako zatrucie przewlekłe powstaje jako choroba zawodowa u osobników stykających się stale z ołowiem (choroba zawodowa zecerów, gi-serów itp.) i u ludzi używających naczyń ołowianych lub wody z rur ołowianych. Jeden z charakterystycznych objawów O. Z. — czarne zabarwienie dziąseł.

Ołów — pierwiastek, ciężki metal; c. wł. 11,4, 1. porz. 82, c. at. 207,2, s. chem. Pb; niebieskawo-szary, łatwo topliwy (327°), bardzo miękki. Kruszce: galenit (siarczek O.), cerusyt

-►//, 1020-1022, IV, 417.

rozpuszczalne barwniki, glinę, gumę arabską jako lepiszcze.

Ołtarz

pierwotnie miejsce uświęcone w formie kopca, kamienia ofiarnego lub stołu, na którym składano bóstwom ofiary; O. w kościele kat. stół kamienny lub drewniany z relikwiami świętych, przy którym odprawia się Msza św.; często o wysokiej wartości artystycznej. Kościoły ewangelickie O. nie posiadają.    -* I, 856 — 858.

Ołyka — stare radziwiłłowskie m-to w pwt. łuckim. Zamek z XVI w.; zbiory archiwalne. 6000 mieszk.

Om (ii)

rodzina nie-

sułtanat we wsch. Arabii, nad

-> III, 889.

(węglan O.); w Polsce pod Olkuszem i Chrzanowem. Odporny na czynniki chemiczne, stosuje się do wyrobu rur i naczyń dla przemysłu chemicznego; poza tym do wyrobu akumulatorów i jako powłoka ochronna do kabli elektrycznych. Stop z cyną służy do lutowania,

O. wchodzi w skład stopu drukarskiego. W związkach jest najczęściej dwuwartościowy. O. i jego związki są trujące. O. stanowi ostatni produkt rozpadu pierwiastków promieniotwórczych; odegrał ważną rolę przy odkryciu izotopów.

Ołówki — pręciki z mielonego grafitu z domieszką gliny, formowane na mokro i wypalone, w oprawie z drzewa (t.zw. cedrowego przeważnie z jałowca kanad.; tańsze z naszych drzew), służące do pisania. O. kolorowe (kredki) zawierają farby, kredę, glinę (kaolin); O. atramentowe, kopiowe, chemiczne

praktyczna jednostka oporu elektrycznego. Przewodnik posiada opór 1 ii, gdy przy 1 V różnicy potencjałów przepływa prąd o natężeniu 1 A. Opór 1 ii posiada słup rtęci o wysokości 106,3 cm i masie 14,4521 g (poprzeczny przekrój zbliżony do 1 mm²).

-> II, 367.

Omacnica mączna (Ephestia Icuehniella Zell.) — gat. motyla z rodziny omacnicówek, zawleczonego do Europy z Ameryki. Gąsienice żerują w mące.

Omacnicówki (Pyralidae) dużych motyli nocnych. Gąsienice w oprzędzio-nych liściach lub łodygach. Ważniejsze rodzaje: motylica, żwirówka, śnieżyczek i omacnica.

Omaha, ouma’ha: — największe m-to Ne-braski nad Missouri w St. Zj. A. Pn. Uniwersytet. Handel bydłem i rzeźnie. 214 000 mieszk.

Omajadzi — pierwsza muzułm. dynastia kalifów arab., zał. przez Moawiję w r. 661; pozbawiona władzy w r. 749 przez Abbasydów.

O. w 11. 756—1031 byli dynastią panującą w Hiszpanii ze stolicą w Kordobie.

Omam -* Halucynacja.

Oman (Inula) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 90 gat. w Europie, Azji, Afryce; u nas 8 gat.; rośliny zielne trwałe, o żółtych kwiatach; O. wielki używany w medycynie.

Oman

Zatoką Perską pod protektoratem bryt. Na wsch. przebiega trzeciorzędowe pasmo górskie Dżebel Achdar, przynależne do systemów górskich Iranu. Ludność stanowią Arabowie, In-dusi i Persowie. Na zach. wkracza pustynia. Do w. XIX O. był potężnym państwem, które opanowało Zanzibar i część Iranu. 151 000 km*, 500 000 mieszk. Stolica Maskat.

-*/. 256, 475.

Omar Khayyam — (f 1123), pers. matematyk, astronom, myśliciel; autor śmiałych, dowcipnych epigramatów; na podstawie swoich naukowych obserwacyj astronomicznych przeprowadził reformę kalendarza. W II poł. XIX w. wiersze O. K. zaczęto tłumaczyć na języki europ., m. i. na język polski tłumaczyli je Antoni Lange, Maryla Wolska i i.

Omar I — (ok. 592 — 644), kalif Medyny od r. 634, teść Mahometa, realizator zdobywczych idei islamu. Podbił Syrię, Palestynę, Egipt i zach. Persję. Zamordowany.

Omarlica (Silpha) — rodzaj chrząszczy z rodziny Silphidae. Jedne gat. są szkodliwe dla roślin okopowych, inne tępią gąsienice motyli.

Omdlenie (syncope) — krótkotrwała utrata przytomności, spowodowana przemijającym niedokrwieniem mózgu, z zachowaniem czynności serca i oddechu. Przyczyny omdlenia: zatrucia, krwotoki, błędnica i niedokrwistość, ogólne osłabięnie. Omdlałego należy położyć na wznak, z głową nieco niżej tułowia; rozpiąć uciskające części ubrania, ułatwić dopływ powietrza, stosować zabiegi cucące: mechaniczne (lekkie uderzenia lub pocierania twarzy, klatki piersiowej, kończyn), spryskiwanie zimną wodą, podawanie środków cucących (ocet, amoniak, sole trzeźwiące ii.) do wdychania, wstrzykiwanie leków pobudzających.

Omdurman — przedmieście tubylcze europ. stolicy Sudanu, Chartumu, u zbiegu obu Nilów. Targ na wielbłądy. 110 000 mieszk.

Omega (Q, cu) — ostatnia litera alfabetu gr.

Omfala — w podaniach gr. królowa Lydii, która usidliła Herkulesa, zmuszając go do wykonywania robót domowych.

Omleg (Doronicum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 25 gat. występuje w obszarach umiarkowanych Europy i Azji; u nas w.Karpatach i w Kieleckim rośnie O. górski.

Omnadyna — nie swoista szczepionka, mieszanina białek, lipoidów i tłuszczów, wzmagająca siły obronne ustroju przeciwko zakażeniu. Stosowana w postaci wstrzykiwań w chorobach zakaźnych, zwł. w grypie i zapaleniu płuc. Odpowiednikiem krajowym O. jest panodyna.

Omnia mea mecum porto (łac. = wszystko, co posiadam, noszę przy sobie). -► Bias.

Omsk — m-to syberyjskie u spływu Omu i Irtysza na granicy stepów i tajgi; siedziba kontrrewolucyjnego rządu admirała Kołczaka w czasie wojny domowej 1918—1920 r. Handel bydłem i zbożem. 242 000 mieszk.

prawy dopływ Narwi z Mazurów, wpada do Narwi pod Ostrołęką. 110 km dług.

Omułek (Mytilue edulis L.) — gat. małża z rzędu Anisomyaria; żyje w morzach Europy pn. Przytwierdza się do podłoża przy pomocy bisioru. Jadalny, występuje w Bałtyku.

Onager Osioł.

Oncken Wilhelm

10 000 km⁴.

współczesny

18 006 km².

dział nauki

skała złożona z maleńkich kuleczek węglanu wapnia (CaCOs), o współśrodko-wej budowie.

Ooplazma — zaródź komórki jajowej wykazująca często kuleczki tłuszczu i inne substancje zapasowe.

Opady atmosferyczne — woda opadająca na pow. ziemi w postaci deszczu, śniegu, gradu itd. (-+ Deszcz). Ilość O. mierzy się wys. warstwy wody, jaka pokryłaby pow. ziemi, gdyby woda nie spływała, nie wsiąkała ani nie parowała. W Polsce roczny opad wynosi w Tatrach do 1,5 m, na nizinach 0,5 m ; na pd. stokach Himalajów do 11 m. Najpospolitszą formą O. A. jest deszcz. Grad — O. A. w postaci kawałków lo-du, najczęściej wielkości grochu lub mniejszych, wyjątkowo wielkości jaja gołębia lub kury, różnego kształtu; powstaje z chmur burzowych. Śnieg tworzy się w temperaturze niższej od 0° w postaci drobnych kryształków lodu, sześciokątnych płytek, słupków, gwiazdek, które zlepiają się najczęściej w większe płatki śniegu.

-> I, 579.

Omulew

(1838-1905), niem. historyk ; wydawca dzieła: „ Allgemeine Oeschichłe in Einzeldarstellungen" („Ogólna historia w pojedynczych monografiach").

Onega — 1. jezioro w pn. Rosji do 124 m głęb. 6 miesięcy pod lodem.

2. — rzeka pn. Rosji uchodząca do M. Białego, 400 km dł. 60 000 km⁴ dorzecza. 3. — pd. zatoka Morza Białego.    »

0’Neill Eugene, ou’ni:l ’ju:dżi:n - (* 1888), dramaturg amer., autor impresjonistycznych sztuk: ,,Beyond the horizon", („Poza horyzontem"), „The Emperor Jones“ („Cesarz Jones"), „Anna Christie“ i i. Nagroda Nobla w r. 1936.

Onestep, „nnstep (ang.) szybki taniec w takcie a/₄.

Onkologia — nauka o nowotworach i ich leczeniu.

Onomatopeja — wyrażenie albo figura retoryczna polegająca na naśladowaniu dźwięków natury, np. „hau hau" — naśladowanie szczekania psa.

Ontario, on’tearjou — 1. — rolnicza i leśna prowincja środk. Kanady na pn. wybrzeżu jezior. Bogactwa kopalne: żelazo, nikiel, nafta. Poważny przemysł. 1 069 000 km⁴, 3 432 000 mieszk., w tym 80 000 Polaków. Stolica Toronto. 628 000 mieszk. 2. — jezioro na granicy Kanady i St. Zj. do 225 m gł., odwodnione przez Rzekę św. Wawrzyńca, przez którą łączy się z Atlantykiem. Za pośrednictwem Niagary połączone z jeziorem Erie. Małe znaczenie komunikacyjne z powodu długiego okresu zlodzenia i bariery Niagary.

Ontogeneza, ontogenia o rozwoju (embriologii) dotyczący rozwoju osobnika od zapłodnionej komórki jajowej aż do osiągnięcia postaci dojrzałej.

III, 698, I V, 1579.

Ontologia (gr. to ón = to, co istnieje, byt) — część metafizyki traktująca o bycie, o tym, co istnieje.

Ontologiczny dowód istnienia Boga —

jeden z pięciu sławnych dowodów istnienia Boga głoszący, że z pojęcia Istoty Najdoskonalszej, jaką jest Bóg, wnioskuje się o Jej istnieniu. Sformułowany przez św. Augustyna (ok. r. 400), przez Anzelma z Aosty (ok. r. 1100) ujęty w formułę scholastyczną; zwalczany przez Kanta..

Onyks — minerał, kamień ozdobny, uwarstwiona czarno-biała odmiana , chalcedonu. W strż. rzeźbiono w nim gemmy.

Oolit

-y art. „Obłoki" III, 979-988; III, 584.

Opaka — wieś w pwt. drohobyckim koło Borysławia. Kopalnie nafty.

Opal — minerał, uwodniona krzemionka (SiOjjH-jO). Tworzy skupienia naciekowe, ku-kuliste lub groniaste, bardzo twarde, różnie zabarwione. Najczystsze okazy O. są bezbarwne i przezroczyste. Niekiedy posiadają piękne, mieniące się tęczowe zabarwienie (O. szlachetne — cenne klejnoty). O. powstaje z wodnych roztworów krzemionki koloidalnej, często przy współudziale mikroorganizmów.

Opaliński — 1. — Krzysztof — (1610 — 1656), wojewoda poznański, warchoł; poddał Szwedom Wielkopolskę w Ujściu w r. 1655. Mądry i odważny pisarz, piętnuje w mocnych, ale mało poetyckich „Satyrach albo przestrogach" (1650) błędy i wady życia po-lit. i prywatnego w ówczesnej Polsce. 2. — Łukasz — (1612—1662), brat poprz., marszałek nadworny; pisarz polit. w „Rozmowie plebana z ziemianinem" (1641) żąda powiększenia władzy królewskiej. Zwraca się w dowcipnej satyrze „Co nowego" (1652) przeciw liberum veto. Autor pierwszej polskiej poetyki („Poeta").

Opalony Wierch — szczyt Tatr polskich m. Morskim Okiem a Wielkim Stawem, 2124

m wys.

Opał, opałowe materiały -> Paliwo.

Opałowa wartość paliwa — ilość ciepła wydzielana przy spalaniu 1 kg paliwa ciekłego lub stałego, 1 m* gazu. O. W. mierzy się' w kaloriach; wyznacza za pomocą spalania paliwa w kalo-rymetrach (najczęściej w bombie kalorymetrycznej). O. W. drzewa wynosi 3000 — 5000, torfu ok. 5000, węgla kamiennego 7500 — 8500, benzyny ok. 11 000, ropy naftowej ok. 10 000, gazu świetlnego ok. 5000 Kai.

Opat

półpoważna.

typ O. buffa (Pergolesi, Cimarosa. Pic-cini ii.). Z Włoch przeszła O. do i. krajów, gdzie stopniowo, mimo przemożnego wpływu O. wł., powstały oryginalne O. narodowe: we Francji już w XVII w. (Lully), potem w w. XVIII specjalny typ Optra comiąue, w Anglii O. balladowa. Nowy styl O. zapoczątkował dopiero G1 u c k; po nim do poziomu najwyższego artyzmu wzniosła się O. dzięki Mozartowi. Wiekiem najwyższego rozkwitu O. jest w. XIX, a jej ośrodkiem Paryż, gdzie powstaje obliczona przede wszystkim na efekt wielka O. heroiczna; jej najbardziej typowym i najbardziej podziwianym przedstawicielem jest Meyerbeer. Najwybitniejszymi przedstawicielami O. fr. są: Gounod, Massenet, Bizet

część kampanii,

Oparzenie (combuatio) — miejscowe uszkodzenie tkanki (skóry, śluzówek) pod wpływem wys. temperatury. W O. pierwszego stopnia zjawia się zaczerwienie skóry, często z następnym łuszczeniem się naskórka. W O. drugiego stopnia tworzą się pęcherze. O. trzeciego stopnia wywołuje obumieranie uszkodzonych tkanek. O. powoduje również rozmaite zaburzenia w innych, odległych narządach. Silniejsze

O. (V₄—V, pow. ciała) powoduje śmierć.

przełożony większego klasztoru (opactwa) w zakonach reguły benedyktyńskiej i kilku innych. O. są bądź dożywotni, bądź też wybierani na trzy lata.

Opatów — stare m-to pwt. w woj. kieleckim. Kolegiata z II poł. XII w. Przemysł chemiczny.

Opatrzność Boża — dobrotliwe i mądre rządy Boga nad światem i nad losami poszczególnych ludzi, zmierzające ku celom przez Niego wytyczonym.

Opawa, czes. Opava — stara stolica udzielnego ksiąstewka śląskiego, dziś zniemczona. Stolica Śląska czes., zw. od niej Śląskiem Opawskim. 36 000 mieszk.

Opcja — 1. — gwarantowane umową międzynarodową prawo wolnego wyboru przynależności państwowej zmienionej wskutek przesunięć terytorialnych. O. jest wykluczona w wypadku, gdy dane państwo zostaje całkowicie wcielone do innego organizmu państwowego lub łączy się dobrowolnie z drugim, czy też wchodzi w skład federacji. — 2. — zobowiązanie przejęcia tytułu własności w ciągu określonego czasu po ustalonej cenie, złożone przez jedną ze stron przed dokonaniem formalnego aktu.

Opeć Baltazar — (XV/XVI w.), bakałarz krakowski, zasłużony dla rozwoju prozy polskiej, autor popularnego „Żywota Pana Jezu Kry-sta", którego wydanie z r. 1622 należy do najstarszych druków polskich.

Open market polłcy -*■ Operacje otimrtego kredytu.

Opera — utwór teatralny do śpiewu z orkiestrą, składający się z muzyki, poezji i elementów scenicznych. Osoby działające śpiewają. Do form muzyki operowej należą: uwertura, antrakty orkiestrowe, arie, recytatyw, ustępy chóralne, duet, tercet, finale, ensemble itd. Ze względu na treść rozróżnia się: O. seria — poważna, O. semi seria

O. buffa — komiczna. Tekst O. nazywa się libretto. — Pocz. O. szukać należy w usiłowaniach grupy artystów florenckich pod koniec XVI w., zmierzających do odnowienia tragedii gr. w formie dzieła dramatycznego z muzyką i śpiewem; właściwym jednak twórcą

O. był dopiero Monteverdi. W r. 1633 powstał w Wenecji pierwszy teatr operowy. W szkole neapolitańskiej, która uszlachetniła tradycje zapoczątkowane przez Monteverdiego (przede wszyskim Scarlatti) rozwinął się

(który dla O. fr. zdobył największą sławę na świecie) i i. W XX w. jej styl muzyczny pogłębił D e b u s s y. Równolegle rozwija się wspaniale O. we Włoszech, gdzie po wielkich wysiłkach i osiągnięciach Rossiniego, Belliniego i i. zdobywa dzięki Verdiemu sławę światową. Tradycje Ver-diego kontynuują Leoncavallo i Puccini (w duchu tzw. weryzmu). W Niemczech tworzy Weber niem. O. romantyczną, Wagner zaś przetwarza O. w dramat muzyczny, w którym zanikają zamknięte w sobie formy muzyczne, muzyka i śpiew zlewają się w całość. W ślady Wagnera podąża zrazu, lecz potem tworzy oryginalny dramat muzyczny R. Strauss. W krajach słów. O. zdobywa się na przełomie w. XIX/XX wielką sławę: W Rosji dzięki takim twórcom, jak Borodin, Rimskij-Korsakow, Czajkowski, Mussorgski, w Czechach dzięki Smetanie, Dvorakowi, Jane£kowi. W Polsce pierwsze przedstawienia operowe odbywały się na dworze Władysława IV. Od końca XIX w. rozpoczynają się próby oryginalnej O. polskiej. Najwybitniejszym polskim pisarzem operowym był przed Moniuszką K. K. Kurpiński, właściwym twórcą polskiej O. narodowej Moniuszko. Do niego nawiązują, lecz tworzą bardziej w duchu nowoczesnym autorzy tacy, jak Mtin-cheimer, Żeleński, Noskowski; Stat-kowski. W czasach najnowszych piszą O.: Melcer, Paderewski, Różycki, Joteyko, Szymanowski i i. -y III, 786.

Operacja — zabieg chirurgiczny na ciele człowieka lub zwierzęcia. -*■ (Chirurgia).

Operacja wojenna działanie wojenne kilku wielkich jednostek pod wspólnym dowództwem. O. W. stanowi pewną całość w przebiegu wojny, składa się z działań przygotowawczych, gł. i ew. uzupełniających. Prowadzenie O. należy do zakresu sztuki dowodzenia.

Operacje otwartego kredytu (ang. open market policy) — polityka regulowania rynku pieniężnego nie tylko przy pomocy stopy dyskontowej, ale również przez kupno i sprze-

przede wszystkim zapewnienie dzieciom zdrowia i pomyślnych warunków rozwoju; zależnie od wieku dzieci wyróżniamy opiekę nad niemowlęciem, opiekę nad dziećmi w wieku przedszkolnym i szkol-

-* III, 1137-1138. wszelka działalność

IV, 256.

sąd

uza-

wiersza

1.

za-

nar-

wojna wypowie-

daż papierów wartościowych, prowadzona przez wiele banków emisyjnych. Bank emisyjny, kupując papiery wartościowe, zwiększa obieg banknotów w celu dania bodźca ożywieniu koniunkturalnemu. Odwrotnie, przez sprzedaż papierów przyczynia się do zmniejszenia płynności i do względnej ciasnoty gotówkowej .

Operetka — powstały z opery-buffa lekki utwór muzyczny z wplecionymi ustępami mówionymi i tanecznymi. Rozróżnia się 2 kierunki w rozwoju O.: fr. O.: satyryczna, pa-rodystyczna, której gł. przedstawicielem był . Offenbach i wiedeńska O. walcowa, zmysłowo-uczuciowa, elegancko-biedermajerowska, której gł. przedstawicielem był Jan Strauss.

-* III, 786.

Opieka nad dzieckiem -- dział opieki społecznej. O. N. D. kieruje szereg instytucyj : Ministerstwo Opieki Społecznej, samorządy, szkoły i rady szkolne, instytucje specjalne (np. Polski Komitet Pomocy Dzieciom i i).

O. N. D. ma na celu nym.

Opieka społeczna

czynników publicznych i społeczeństwa mająca na celu: dopomaganie ludności zagrożonej pod względem gospodarczym, zdrowotnym i duchowym, łagodzenie szkód wynikających z u-stroju gospodarczego oraz niesienie pomocy bezradności i cierpieniu z powodu krzywd losowych. W Polsce całokształt O. S. ogniskuje w swych rękach Ministerstwo O. S.

-+art. III, 1133-1139; II, 307.

Opiekun — osoba powołana do czuwania nad wychowaniem i interesami małoletniego lub pozbawionego własnej woli. O. małoletnich są z zasady rodzice; O. prawna nad sierotami -> Rada familijna.

Opieńki — grzyby kapeluszowe z rodziny bedłkowatych; grzybnia O. jadalnej (Armil-laria rnellea) rozrasta się m. korą i drewnem korzenia drzew, wywołując gnicie drzewa. O. wiązkowa (Hypholoma fasciculare), trująca, rośnie gromadnie na pniach drzew; O. z m i e n n a (Pholiota mutabilis), zw. łuskwiakiem, rośnie na starych pniach drzew liściastych; jadalna. Bedłka-opieńka (Agaricus melleus),— pasożyt drzew leśnych, zwł. szpilkowych; grzybnia tworzy m. korzeniami i pod korą drzew sznurowate sploty.

Opieński Henryk — (* 1870), kompozytor, muzykolog, literat muzyczny, dyrygent. Pieśni, muzyka kameralna, poematy symfoniczne („Lilia Weneda", „Zygmunt i Barbara"), opery („Maria", „Jakub Lutnista"), kantaty. Biografie: Chopina, Moniuszki, Paderewskiego; Wydał „Listy" Chopina (1937).

Opilśnie (mykorrhiza) — formy utworzone na korzeniach i pędach roślin przez niektóre grzyby; zjawisko O. polega na wzajemnej wymianie usług grzyba i rośliny, na której się' grzyb rozwija.    II, 736—738.

Opinia (łac. opinio = mniemanie) o rzeczywistości, o rzeczy lub zjawisku, wypowiedziany jako sąd podmiotowy i prawdopodobny, bez uprzedniego sprawdzenia i sadnienia, w przeciwstawieniu do wiedzy i poznania naukowego, gdzie dla każdego sądu wymagane jest właściwe uzasadnienie. O. publiczna — zbiorowe poglądy na temat pewnych aktualnych spraw, dotyczących mniej lub bardziej ogółu. O. P. jest z jednej strony wyrazem psychiki mas, z drugiej zaś wytworem propagandy.

Opinogóra — wieś pod Ciechanowem z pałacem Krasińskich. W miejscowej kaplicy grób Zygmunta Krasińskiego.

Opis — wyliczenie właściwości danej rzeczy lub zjawiska. O. jest zasadniczym i pierwszym zadaniem naukowego badania; ma on dać odpowiedź na pytanie: „co" i „jak". O. przeciwstawia się wyjaśnieniu, zadaniem którego jest odpowiedź na pytanie „dlaczego". Nauki i dyscypliny mające za zadanie opisywanie rzeczy i zjawisk, nazywamy opisowymi.

-* II, 840.

Opitz Martin — (1597 — 1639), niem. poeta śląski; wielki reformator poezji niem. i niem., któremu przywrócił naturalną intonację; pierwszy pionier klasycyzmu w Niemczech.

Opium — brązowo-szara masa, zastygły sok mleczny niedojrzałych makówek pewnych odmian maku (Papaver somniferum), uprawianych w Indiach Wsch., Persji i Chinach. Zawiera około 20 alkaloidów, m. i. morfinę i kodeinę. Wdychanie dymu O., palonego w specjalnych fajkach, odurza i wywołuje przyjemne marzenia. Z O. otrzymuje się szereg alkaloidów, roztwór alkoholowy stosuje się w lecznictwie do uśmierzania bólów żo-

łądka. O. zatrucie trucie ostre powoduje objawy analogiczne do spotykanych przy ostrym zatruciu morfiną. Powstaje po je- p^arer* dnorazowym zażyciu toksycznej daw- somniferum. ki O. lub preparatów otrzymywanych z O. (np. pantoponu). 2.    — zatrucie

przewlekłe powstaje przy stałym używaniu

O. przez czas dłuższy; jest to pospolita komania, zwł. rozpowszechniona na Wschodzie. Narkomania opiumowa prowadzi do upadku fizycznego i moralnego, a nierzadko również do chorób umysłowych. Próby zwalczania narkomanii opiumowej, podejmowane na terenie międzynarodowym (Liga Narodów), nie doprowadziły do konkretnych rezultatów. Opiumowa wojna dziana Chinom przez Anglię w r. 1840, na

-* I, 953.

surowiczego, włókniko-

-► III, 1008.

przesuwanie ślizgającego się po zwoju wyłącznika ruchomego. W O. korbowych gł. stosowanych w technice i precyzyjnych O. zatyczko-wych, używanych do pomiarów, włącza się zwoje drutu o różnych oporach przez obrót korby lub wyjmowanie odpowiednich zatyczek.

Oporopowrotnik — niezbędna część nowoczesnego działa. Składa się z: opornika, łagodzącego podczas strzału odrzut lufy, przy pomocy urządzeń hydraulicznych lub pneumatycznych ; powrotnika, dosuwającego lufę na właściwe miejsce, zwykle przy pomocy silnych sprężyn. Wynalazek O. wpłynął na przyśpieszenie szybkości i celności strzelania.

I, 341.

Oportunizm

siła, hamująca ruch ciała, np.

(1867-1931),

skutek zakazu importu O., wydanego przez rząd chiń.

Opłata stemplowa — świadczenie pieniężne pobierane przez państwo od pewnych trans-akcyj gotówkowych i wekslowych oraz niektórych czynności prawnych. O. S. uiszcza się bądź przez użycie papieru stemplowego lub znaczków stemplowych nalepianych na rachunkach, podaniach, aktach urzędowych, bądź przez wpłacenie gotówki do kasy skarbowej.

Opłucna (pleura) — cienka błona surowicza, okrywająca płuco (O. płucna czyli trzewna) i przechodząca następnie na otaczającą ścianę klatki piersiowej (O. ścienna).

O. trzewna i ścienna ograniczają jamę O.

O. zapalenie (pleuritis) choroba ostra, wywoływana najczęściej przez drobnoustroje. Zapalenie O. polega na zjawianiu się w jamie opłucnej wysięku wego (ew. mieszanego) lub ropnego. Zapalenie

O. prowadzi zwykle do sklejania się O. trzew-nej ze ścienną; w ten sposób powstają t. zw. zrosty O., powodujące upośledzenie ruchów płuc przy oddychaniu.

Opoczno — m-to pwt. w woj. kieleckim; przemysł ceramiczny. 9 000 mieszk.

Opoka — nazwa ludowa używana w pd.-wsch. Polsce na określenie szarego marglu kredowego, stanowiącego podłoże dla skał młodszych. Margiel ten jako nieprzepuszczalny, wstrzymuje na swym stropie wodę; przenośnie : w ogóle skała, podstawa.

Opolczyk Władysław -> Władysław Opolski.

Opole, niem. Oppeln — stolica prus. Górnego Śląska (nad Odrą), dawniej udzielnego ksiąstewka piastowskiego. Dzisiaj m-to jest zniemczone, a jedynie okolica jest polska. 45 000 mieszk.

Opona — płaszcz ochronny w postaci obręczy odpowiedniego kształtu z grubej gumy wzmocnionej wkładką z tkaniny, zakładany na koło pojazdu, np. samochodu, celem ochrony od uszkodzeń zawartej wewnątrz O. dętki (pneumatyku). Dętka jest to wąż gumowy z zaworem, napełniany powietrzem sprężonym (dawniej do 5 —10 atm., ostatnio w t. zw. obręczach balonowych do ok. 2 atm.). Dętka i O. mają na celu osłabienie wstrząsów pojazdu na nierównościach drogi. (Dawniej używano także i O. pełnych, bez dętki).

Oponka (Gloeocapsa) — glony mikroskopowe klasy sinic; komórki ich otoczone są pochwami galaretowatymi; O. tworzą sinawy nalot na wilgotnych murach, płotach i starych szybach w cieplarniach.

Opony mózgowe -* Mózgowo-rdzeniowe opony.

Opornica, opornik — przyrząd służący do zmiany natężenia prądu elektrycznego przez włączanie w obwód prądu różnych oporów. W O. suwakowych włącza się większą lub mniejszą część zwoju drutu oporowego przez

określenie postawy psychicznej, kierującej się względami wygody i łatwo dających się uzyskać korzyści, z pominięciem wyższych zasad i wartości.

Opos, opossum, dydelf (Didelphys virginiana Kerr.) — gat. ssaków z rzędu torbaczy. Ciało dość krępe dł. 50 cm. Sierść gęsta, puszysta o dł. sztywnych włosach ościstych. O. żyje w lasach Pn. i środk. Ameryki, przebywa na drzewach, żywi się ptactwem, jajami, gadami itp. Futro cenione.

Opozycja — w szerszym znaczeniu: wszelkie przeciwstawianie się czemuś; w węższym znaczeniu : partia wzgl. partie będące w parlamencie w mniejszości i ustosunkowane mniej lub bardziej krytycznie do rządu.

Opozycja -> Położenie wzajemne Słońca, Ziemi i planet.

Opór tarcie.

Opór elektryczny — własność przewodników, od której zależy natężenie prądu płynącego przez przewodnik przy danej różnicy potencjałów. O. E. zależy od kształtu, materiału i temperatury przewodnika. Jednostką

O. E. jest om (£2) (^y Ohm). Opór właściwy — O. E. przewodnika o pow. przekroju 1 cm² i dł. 1 cm; charakterystyczny dla danego materiału, zależny od temperatury.

Opór władzy — przestępstwo polegające na czynnym przeszkadzaniu lub uniemożliwianiu dokonania czynności urzędowej przedsięwziętej przez władzę, np. przeszkadzanie komornikowi w dokonaniu zajęcia lub przeprowadzeniu licytacji.

Oppman Artur (Or-Ot) popularny poeta warszawski, piewca starej Warszawy, uczestnik walk legionowych. „Wybór poezyj", „Stare Miasto", „Kronika mieszczańska", „Pieśń o rynku i zaułkach" i i.

Oprycznina — uzbrojone oddziały służbowej szlachty ros., utrzymywane przez cara Iwana Groźnego dla ochrony osoby cara i zwalczania krnąbrnych bojarów; działała przede wszystkim terrorem i postrachem; Opryczni-cy byli wyposażeni w grunta specjalnie wydzielone.

1.

-+II, 361.

Opuntia

m-to w dep. Yaucluse

1.

gat.

VrT

Orangutan.

zgromadzenie ka-

Oprzęd -» Kokon.

Opsoniny — rodzaj niweczników, ciała znajdujące się normalnie w surowicy krwi, przysposabiające bakterie do pożerania ich przez fagocyty.

Optyczna czynność — zdolność skręcania płaszczyzny polaryzacji światła. Każdy związek wykazujący O. C. zawiera t. zw. asymetryczny atom węgla w cząsteczce i istnieje w dwóch odmianach, prawoskrętnej i lewoskręt-nej. Mieszanina równych ilości obu odmian nie skręca płaszczyzny polaryzacji i zwie się odmianą racemiczną.

-> IV. 1027-1028, 1260-1261.

Ontyczna ława — linia z podziałką, wzdłuż której można przesuwać soczewki, ekran, źródło świata, fotometr; stosowana do badania własności przyrządów optycznych.

Optyczne przyrządy — przyrządy do badania własności światła oraz oparte na własnościach światła przyrządy, do celów praktycznych i naukowych. Do O. P. należą: soczewki, zwierciadła, pryzmaty, płytki itd. szklane lub z innych materiałów oraz ich kombinacje: mikroskopy, lunety, aparaty fotograficzne, spektroskopy i i.

Optyka — nauka o zjawiskach świetlnych.

O. geometryczna — nąuka o prawach rozchodzenia się światła i budowie instrumentów optycznych. 2. — O. fizyczna — zajmuje się badaniem istoty natury światła i związanymi z nią własnościami światła.

Optymaci (łac. optimatea) — konserwatywna arystokracja II —I w. prz. Chr. w strż. rzym. republice.

Optymizm — 1. — w popularnym sensie postawa człowieka rozpatrującego rzeczy z najlepszej strony. 2. — pogląd filozoficzny głoszący, że świat jest doskonałą całością, człowiek zaś doskonałym tworem natury.

rodzaj kaktusów o pędach spłaszczonych; obejmuje ok. 200 gat., z których wiele hodowanych jako rośliny doniczkowe.

Opus (łac.) skrót: Op., op. — dzieło. W wydawnictwach muzycznych wpisuje się obok tytułu utworu „Op.“ z liczbą porządkową.

Oradea Marę -*■ Waradyn Wielki.

Oran — port i gł. m-to zach. Algerii; zał. w X w., dzisiaj zeuropeizowane. 164 000 mieszk. (80°/₀ Europejczyków).

Orange

(Francja). Amfiteatr rzym., przemysł jedwab-niczy. 12 000 mieszk. — 2. — stolica udzielnego, księstwa O. w 11    1163—1713, którego

pierwszym władcą był Wilhelm I, z rodu ks. Nassau, namiestnik Niderlandów, a ostatnim Wilhelm III (f 1703), król ang. W r. 1713 pokojem w Utrechcie księstwo O. zostało przyłączone do Francji, tytuł zaś książąt Orańskich, przysługujący dotąd władcom

O., przeszedł na książąt Nasau-Dietz; w r. 1815 Wilhelm VI Nassau-Dietz objął tron hol.

jako Wilhelm I; odtąd tytuł ten przysługuje hol. następcom tronu.

Orangutan (Pongo pygmaeus L.) małpy z rodziny człekokształtnych. Wys. w pozycji wyprostowanej 1, 94 m. B. długie przednie kończyny, długa ruda sierść, u samca na policzkach pół-księżycowate wypukłe wałkowate narośla. O. zamieszkuje dziewicze puszcze na Wyspach Borneo i Sumatrze; żyje sa- A motnie na drzewach. Żywi się Ą pokarmem roślinnym. Usposobienie łagodne. ->///, 475.    '

Orania, ang. Orange Free    Nj

State, oryndż fri:stejt — prowincja Związku Pd. Afryki.

Wyżynny kraj stepowy i hodowlany ze złożami diamentów i węgla. 128 000 km², 750 000 mieszk., w tym 205 000 białych. Stolica Bloemfontein. Do r. 1899 wolne państwo Burów, podbite przez Anglików i wcielone jako prow. autonomiczna do Związku Pd. Afryki. I, 1198, I V, 1319.

Oranie — rzeka pd. Afryki płynąca z Gór Smoczych do Atlantyku. Bez znaczenia komunikacyjnego (katarakty i mała ilość wody w porze suchej). 1900 km dł., 960 000 km2 dorzecza.

Orany — m-to lit. nad Mereczanką i polska stacja kolejowa po drugiej stronie granicy.

Oranż metylowy Heliantyna.

Oranżeria -> Szklarnia.

Oratio recta (łac. = mowa niezależna) — sposób bezpośredniego przedstawiania w utworze literackim wypowiedzeń osób działających tak jak mówią w życiu, lub w utworze dramatycznym; np.: Jan powiedział: „Przybliż się, Stanisławie 1“ Opp. O. obliąua (łac. = mowa zależna) — sposób przedstawiania w utworze literackim czyjegoś wypowiedzenia przez opisanie w formie specjalnej konstrukcji, np. : Jan powiedział do Stanisława, żeby się przybliżył.

Oratorianie (filipini) planów nie składających ślubów zakonnych, ale żyjących wg pewnej reguły; zał. w r. 1558 w Rzymie przez św. Filipa Nereusza.

Oratorium (łac.) — sala przeznaczona na odprawianie modłów; w muzyce: kompozycja większych rozmiarów o treści zaczerpniętej gł. z Pisma św. lub życia świętych; posługuje się wszystkimi formami operowymi, bez akcji scenicznej ; przeważa technika polifoniczna.

Orawa — kotlina śródkarpacka m. pasmem fliszowym a trzonem krystalicznym u źródeł rzeki tejże nazwy, przecięta granicą polsko-czes. Ludność polska zamieszkuje poza granicą państwa jeszcze 22 wsi w słowackiej części O. (-^ Spisz).

Orawa — prawy dopływ górnego Wagu; źródła w Polsce.

i'

polu'

Krzyż Walecznych.

Krzyż zasługi za dzielność.

Order Orła Bia-

Krzyż Niepodległo-Krzyż

W razie nadania obywatelowi polskiemu orderu obcego państwa należy uzyskać zezwolenie od Prezydenta Rzpltej na noszenie tego orderu. Orderów państw zaborczych nosić nie wolno.

Ordon Juliusz obrońca Warszawy w r. 1831, bohater mickiewiczowskiej „Reduty Ordona", (wg której poległ); po powstaniu emigrował, a następnie walczył na Węgrzech w r. 1848; brał udział w wojnie tur. w r. 1854 i w wyprawie Garibaldiego w r. 1860.

Ordowlk — epoka geol. w okresie sylurskim.

Ordos

delegatów samorządu zawodowego, zrzeszeń technicznych i organizacyj kobiecych, delegaci szkół akademickich oraz organizacyj zgłoszonych przez co najmniej 500 wyborców; prawo wybieralności do sejmu każdy obywatel, mający prawo wybierania, który przed dniem zarządzenia wyborów ukończył lat 30; w senacie zasiada 96 senatorów, z czego 32 mianuje Prezydent Rzpltej, 64 wybierają: obywatele (mający prawo wybierania do sejmu, którzy przed dniem zarządzenia wyborów ukończyli lat 30) z tytułu zasługi osobistej, z tytułu wykształcenia i z tytułu zaufania obywateli. Prawo wybieralności do senatu ma

no-

Orawskie Zamki — trzy zamki na Słowa-czyźnie, nad Orawą, wybudowane w XIII — XVI w. na skałkach przez Polaków i Węgrów. Dziś mieści się w nich muzeum orawskie.

Orbity — linie krzywe (elipsy, parabole, hiperbole), po których krążą ciała niebieskie (planety i ich księżyce, komety,- meteory).

Orcagna (Andrea di Cione) — (ok. 1308 — 1368), malarz, rzeźbiarz i architekt wł. Twórca ołtarza w S. Maria Novella we Florencji (Ca-pella Strozzi).

Orda -► Horda.

Orda Napoleon — (1807—1883), rysownik i kompozytor; wydał szereg albumów z rysunkami polskich zabytków historycznych, rezy-dencyj magnackich itp. oraz „Album dzieł kompozytorów polskich".

Ordery i odznaczenia — nagrody honorowe, nadawane osobom lub instytucjom celem wyróżnienia czynów męstwa, zasług w różnych dziedzinach, noszone na ubiorze w formie krzyżów, gwiazd i medali, zwykle na wstążkach.

O. posiadają zwykle kapituły, (jako pozosta-

mm

r/

Krzyż Zasługi (srebrny).

łość instytucyj dawnych zgromadzeń rycerskich) i dzielą się na kilka klas, przeważnie 5:1 — wielka wstęga, lub wielki krzyż ; II — oficer wielki, ew. komandor w.; III. — komandor; IV — oficer; V. — kawaler. Inne odznaczenia nie mają kapituł, często bez podziału na klasy, odznaki skromniejsze. Nadanie O. stwierdza zwykle dyplom lub legitymacja. Do niektórych O., zwłaszcza bojowych, przywiązane bywają pensje dożywotne i różne przywileje. Polska posiada następujące odznaczenia i ordery w kolejności starszeństwa: 1. lego; 2. — Order Virtuti Militari; 3. — Order Odrodzenia Polski; 4. ści; 5. — Krzyż Walecznych; 6.

Zasługi złoty; 7. — Medal Niepodległości; 8. — Krzyż Zasługi za Dzielność; 9. — Krzyż Zasługi, srebrny i brązowy; 10. — Krzyż Zasługi Litwy Środkowej; 11. — Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi; 12. — Medal za Ratowanie Ginących; 13. — Medal Pamiątkowy za wojnę 1918—1921; 14. — Wawrzyn Akademicki; 15. — Medal Pamiątkowy dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości; 16. — Medal 3-go Maja; 17. — Medal za Długoletnią Służbę.

(1810-1887), oficer,

pustynno-stepowa część Wewn. Mongolii w łuku rzeki Huangho.

Ordynacja — majątek rodowy, zwłaszcza dobra ziemskie, nie podlegające podziałowi ani sprzedaży, przechodzące w spadku tylko na najstarszego syna lub najbliższego krewnego (-> F idei komis, Majorat).

Ordynacja — Podatkowa — zespół przepisów dotyczących wymiaru, poboru i egzekucji podatków. O. wyborcza — zbiór przepisów dotyczących organizacji wyborów do ciał parlamentarnych. Polska O. wyborcza z r. 1935: z 104 okręgów wyborczych w całym państwie uprawnieni do głosu (tj. wszyscy obywatele, korzystający w pełni z praw cywilnych i obywatelskich, którzy ukończyli lat 24 przed dniem zarządzenia wyborów), w tajnym, powszechnym, równym i bezpośrednim głosowaniu wybierają 208 posłów do sejmu; lista kandydatów ułożona jest w okręgu przez zgromadzenie wyborcze składające się z delegatów samorządu terytorialnego, gospodarczych orga-nizacyj wyborczych, organizacyj zawodowych; w m-tach także i z

ma

każdy obywatel mający prawo wybierania do sejmu, który przed dniem zarządzenia wyborów ukończył lat 40. Obwody wyborcze po 90—120 wyborców do senatu wysyłają po 1 delegacie do wojewódzkich kolegiów wyborczych, które wybierają senatorów.

Ordynans — ogólnie: goniec, posłaniec szący rozkazy, szeregowiec przydzielony do posług oficerowi, lub kancelarii wojskowej (tzw. pocztowy).

Ordynaria — wynagrodzenie robotników rolnych w naturze (w produktach rolnych). Ordynariusz — robotnik rolny pracujący za O.

Oregon, 'origan

mieszk. Stolica Salem.

rządzonym przez prawo składa się z ciała i duszy, która wciela się kolejno w różne postaci ludzkie. Z O. winął się pitagoreizm; pod wpływem O. pozostawał również Platon i neoplatonicy.

Organiczna chemia — dział chemii, obejmujący t zw. związki organiczne, tj. związki węgla (oprócz niektórych najprostszych).

-> 7, 927.

Organiczna praca

iuchu pozytywistycznego w Polsce po r. 1863; wyrażało dążenie do liczenia się z warunkami realnymi, do skupienia wysiłków na polu pracy gospodarczej, rozbudowy cywilizacyjnej i kul-

->///, 43-44.

leczenie odpowiednio

~>for*o*ty

i me-

Ordynariusz — w kościele kat. duchowny, któremu na podstawie jego urzędu przysługuje jurysdykcja. O. w obrębie diecezji jest biskup, w całym kościele — papież.

Ordynator — lekarz zajmujący stanowisko kierownika oddziału szpitalnego lub klinicznego.

Oready — w podaniach gr. nimfy gór.

órebro — przemysłowe m-to środk. Szwecji, 39 000 mieszk.

stan amer. (St. Zj. A. Pn.) nad Pacyfikiem; rolnictwo tylko w dolinach rzek. Potężne lasy. 783 000 km², 954 000

-+IV, 284.

Oreł — m-to w środk. Rosji, ośrodek rolniczego obszaru nad Oką; po powstaniu styczniowym miejsce wygnania licznych Polaków. 91 000 mieszk.

Orenburg — m-to ros. nad średnim Uralem na częściowo zaoranym stepie; stolica Republiki Kirgiskiej; ludność ros. i tatar. 145 000 mieszk.

Orestes — w podaniach gr. syn Agamem-nona i Klitemestry; z woli wyroczni pomścił śmierć ojca na jego morderczyni Klitemne-strze; jako matkobójca ścigany przez Erynie bóstwa symbolizujące wyrzuty sumienia, uwolnił się od nich, przywożąc z Taurydy obraz Artemidy i uwalniając równocześnie swą siostrę Ifigenię.

Orędownicy św. — święci, do których zwracają się wierni, aby wstawili się za nimi przed Bogiem.

Orędzie — pismo, najczęściej głowy państwa, skierowane do całego narodu, zazwyczaj ypadkach wielkiej wagi państwowej.

Orfeusz — wg podań gr. śpiewak, syn Kal-liopy. Utraciwszy ukochaną małżonkę, Eurydykę, zeszedł do Hadesu i wybłagał jej powrót na ziemię. Utracił ją jednak ponownie, obejrzawszy się na nią wbrew zakazowi Ha-desa. Rozszarpany przez bakchantki za sprzeciwianie się wprowadzeniu orgiastycznego kultu Dionizosa. Uchodził za twórcę tajnego kultu, z którego rozwinął się z czasem orfizm.

Orf izm — gr. doktryna filozof iczno-rel., powstała w VII w. prz. Chr. w sekcie orfików, zwolenników kultu Orfeusza. Wg O. wszechświat, który się wyłonił z chaosu, jest organizmem konieczności. Człowiek

roz-

hasło programowa

turalnej Polski. Stosowane nazbyt radykalnie, doprowadzało do materializmu, oportunizmu i zaniku uczuć patriotycznych; hasło O. P. było również głoszone przez ugodowców i konserwatystów galicyjskich.

Organiczne choroby — choroby, których podłożem (w przeciwieństwie do chorób czynnościowych) są uchwytne zmiany anatomiczne w narządach i tkankach organizmu; zapalenia, nowotwory, zmiany zwyradniające, zaburzenia w krążeniu i i.

Organiczne wrażenia -> Ustrojowe wrażenia.

Organiczny Statut — zbiór ustaw nadany Królestwu Kongresowemu przez Mikołaja I w r. 1832. O. S. zniósł niezależność administracyjną Królestwa, jego sejm i wojsko.

Organizacja pracy — ogół poczynań, zdążających do osiągnięcia najlepszych wyników pracy przy najmniejszym nakładzie sił i środków. -*■ art. „Organizacja", III, 1140 — 1148.

Organogeniczne skały lub osady — utwory skalne powstałe ze szczątków organizmów roślinnych lub zwierzęcych. Dzielą się na skały wapienne, krzemionkowe, węgle i bituminy.

Organoidy, organelle — specjalnie zróżnicowania komórek, a zwł. istot jednokomórkowych (pierwotniaków), odpowiadające organom (narządom), spełniającym określone czynności w ustroju tkankowców. O. są np. nibynóżki, wodniczka pulsująca, wodniczki trawienne itp.

Organon (gr. 'órganon — sprzęt, narzędzie) — nazwa dzieł filozoficznych Arystotelesa, obejmujących wykład metod nauki i logiki, sposobów dochodzenia prawdy. Stąd nazwa niektórych dzieł tego typu, np. ,,Novum Organon" Bacona.

Organoterapia spreparowanymi narządami zwierzęcymi lub wyciągami z nich — organopreparatami.

-* III, 281, 562.

Organy — instrument dęty składający się z najrozmaitszych piszczałek. Gł. częściami składowymi O. są: 1. mechanizm powietrzny (miechy, kanały wiatrowe gł. i boczne, zbiorniki wiatrowe i wiatrownice).

2. piszczałki różnej dł. S i najrozmaitszego kształ- * tu (wargowe i stroikowe, drewniane i metalowe). 3. mechanizm gry, czyli traktura (klawiatura dla rąk i nóg, przy-rządy rejestrowe '    ^

chanizm, który przeno-    ^umrmr

si działanie klawiszów Schemat budowy organów, i przyrządów rejestrowych ńa zawory piszczałek i wiatrownic) Pełny zakres O.: subkontra C do C⁶. — O. znane były już w II w. prz. Chr. w Aleksandrii jako tzw. organki wodne, w których woda regulowała siłę prądu powietrza.

(1810-1868), wy-

dł., 940 000 km² dorzecza.

1, 1248, II, 762. nadmorska kraina ind. w dorze-

Orientowanie mapy, planu (z łac. oriens = ustawienie mapy (planu)

liczniejszy zespół wykonaw-

Orkisz (Triticum spelta)

u Rzymian bóg

(* 1860),

Gastón

Orgelbrand Samuel dawca, księgarz i drukarz warszawski; wydawca „Encyklopedii powszechnej" (1859— 1868).

Orientalistyka — nauka badająca języki, literaturę i kulturę ludów wsch.

Orientalny typ — jedna z form białej odmiany człowieka. Wysokorosły, smukły po-średniogłowiec o długiej twarzy i wąskim, prostym lub lekko wypukłym nosie. Skóra śniada, włosy i oczy b. ciemne. Centrum występowania O. T. jest Arabia. Stąd sięga na wschód poprzez Iran do Indyj, na zachód zaś poprzez Afrykę pn. aż do Atlantyku; w Europie na Płw. Iberyjskim, w pd. Włoszech i na wyspach śródziemnomorskich. O. T. stanowi charakterystyczny składnik ludności żyd., Ormian itp.

-► I, 230, IV, 155, 543, 544.

Origines z Aleksandrii — (185 — 254), teolog chrześcij., przedstawiciel szkoły aleksandryjskiej. Sobór w Konstantynopolu w r. 553 potępił jego pisma.

Orinoco, ori’noukou — gł. rzeka pn. części Ameryki Pd., wypływa z Wyżyny Gujańskiej, wysyła w górnym już biegu znaną bifurkację Casiąuiare do dorzecza Amazonki. Do Atlantyku uchodzi potężną deltą o pow. 25 000 km². Liczne katarakty utrudniają żeglugę. 3000 km

. I 159

Orion — wspaniały gwzb. widoczny w Polsce zimą w pd. stronie nieba. Zawiera dwie gwiazdy 1-ej wielkości: Beteigeuze (a) i Rigel (/?) oraz mgławicę nieregularną, widoczną niekiedy gołym okiem.

Orissa

czu rzeki Mahanadi w pn.-wsch. Dekanie.

Orłechowo-Zujewo — ośrodek przemysłu tkackiego nad Klaźmą pod Moskwą. 78 000 mieszk.

wschód słońca) zgodnie ze stronami świata; może być uskutecznione po znalezieniu kierunku pn., np. przy pomocy kompasu (kierunek pn. na mapie odpowiada kierunkowi pionowemu ku górze).

Orkady, ang. Orkney Islands, ’o:rkny ’ai-landz — archipelag 67 wysp na pn. wybrzeżu Szkocji; ludność rybacka i pasterska. W zatoce Scapa Flow znajduje się ang. baza flotowa, gdzie Niemcy zmuszeni byli zatopić swą flotę w 1919 r. 975 km². 20 000 mieszk.

Orkady Południowe, ang. South Orkneys, ’sau# ’o:rknyz — bryt. archipelag na pd. Atlantyku, jedna z baz wielorybników norweskich. 1650 km².

Orkan — silny wicher o prędkości do 60 m/sek. Wyrywa drzewa z korzeniami. W Polsce rzadki.

Orkan Władysław -*■ Smreczyński Franciszek. IV, 233, 336.

Orkiestra

ców, grających na różnych instrumentach pod kierunkiem dyrygenta (kapelmistrza). W właściwym zespole orkiestrowym poszczególne głosy kompozycji są obsadzone wieloma instrumentami tego samego rodzaju. O. symfoniczna — O., w której skład wchodzą instrumenty smyczkowe, dęte i perkusyjne. Poza tym istnieją

O. tylko smyczkowe, albo wyłącznie dęte albo wreszcie złożona z instrumentów dętych i perkusyjnych, (O. wojskowa). -* III, 779, 787.

gat. pszenicy posiadający dł. ścieśnione kłosy luźne; osadka kłosa rozpada się po dojrzeniu i ziarno zostaje w plewach; uprawiany w górzystych okolicach zimniejszych, także w Polsce.

Orkisza kometa — kometa odkryta w 1925 r. w obserwatorium krakowskim przez Lucjana Orkisza.

Orkus (łac. Orcus) -śmierci; państwo cieniów.

Orlando Vittorio Emanuele wł. polityk, kilkakrotny minister, w r. 1917 premier. W r. 1919 na paryskiej konferencji pokojowej członek „Rady czterech" (razem z Wilsonem, Clemenceau, Lloyd Georgem). Popierał pocz. faszyzm, później przeszedł do opozycji.

Orlando di Lasso -» Lasso.

Orla Perć — nazwa uczęszczanego skalnego szlaku graniowego w Tatrach m. Zawratem a Krzyżnem.

Orlean, fr. Orlćans, orlć& — m-to fr. nad Loarą; w śrdw. z powodzeniem konkurowało z Paryżem, dziś zepchnięte do roli stolicy dep. wskutek zapiaszczenia i małej ilości wody w dolnej Loarze. W r. 1429 oblężone przez Anglików, ocalone przez Joannę d’Arc; podczas wojen hugonockich ośrodek protest. Miejsce rozstrzygających walk fr.-prus. w r. 1870. Liczne zabytki: katedra św. Krzyża z XIII w., w XVII —XIX w. przebudowana, stary ratusz (obecnie muzeum) z XV w., stare domy: Joanny d’Arc, Franciszka I, Diany de Poitiers i i. 72 000 mieszk.

Orleaniści — stronnicy Domu Orleańskiego w czasie rewolucji lipcowej i zwolennicy monarchii konstytucyjnej (w odróżnieniu od bur-bonistów). Stracili znaczenie po rewolucji lutowej w r. 1848.

Orleańska dziewica -»■ Joanna d’Arc.

Orleański Dom, fr. Orlćans, orlć& — nazwa 4 książęcych rodów fr., pochodzących od młodszych synów królewskich, którym oddawano w posiadanie Orlean. Założycielem I rodu O. był Filip (1336—1375), piąty syn Filipami de Valois; II — Ludwik I (1372 — 1407), brat Karola VI; gł. przedstawiciele: Karol (1391-1465), ojciec Ludwika XII; Ludwik XII, król fr.; III (1608-1660), brat Ludwika XIII; IV - Filip I (1640-1701), brat Ludwika XIV; gł. przedstawiciele: Fi 1 ip II (1674—1723), regent za małoletności Ludwika XV; Filip Egali-

gat. pa-

Krzyż Orderu Orła Białego na wstędze.

osada górnicza w czes. części Śląska Cieszyńskiego; ludność pol-

— pd. część Gdyni i kąpielisko morskie (st. kolejowa Kolibki-Orłowo). Orłowski Aleksander

w staro-

tć; Ludwik Filip I, król fr. — Z rodu O. pochodzi obecny pretendent do tronu fr.. ks. Jan de Guise (* 1874).

Orlęta lwowskie — młodociani obrońcy Lwowa i Małopolski Wsch. w latach 1918—1919.

Orlica (Pteridium aąuilinum) proci, występującej prawie na całej kuli ziemskiej ; u nas rośnie gł. w lasach sosnowych; paproć kłączowa z pojedynczymi, długoogon-kowymi liśćmi, do 2 m wys.

Orlik (Aąuila pomerana Brehm) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny orłów. Żywi się płazami, gadami, drobnymi ssakami. Zamieszkuje lasy środk. Europy, w Polsce dość pospolity. Ptak przelotny.

Orlik (Aquilegia) — rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych; przeszło 50 gat. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; u nas w słonecznych zaroślach często rośnie O. pospolity, o kwiatach ciemno-fioletowych.

Orliński Bolesław — (* 1899), lotnik, dokonał lotu Warszawa-Tokio (1926). -> III, 391.

Orła Białego Order — najwyższe odznaczenie państwa polskiego. Ustanowiony w r. 1705 przez Augusta II, odnowiony w r. 1921.

Gwiazda Orderu Orła Białego.

Posiada jedną klasę: krzyż na wstędze jasnoniebieskiej i gwiazda na lewej piersi. Wielki mistrz orderu (Prezydent Rzpltej) posiada ponadto łańcuch orderu.

Orłosęp brodaty (Gtypaelus barbatus L.) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny orło-sępów, rodziny sokołów. Głowa i szyja opierzone barwy płowo rdzawej, grzbiet, ogon i skrzydła czarne. O. zamieszkuje wys. góry środk. i pd. Europy i Azji, żywi się padliną, porywa także żywe owce, kozy, lisy.

Orłów — 1. — Grigorij hr. —(1734—1783), polityk ros., faworyt Katarzyny II, brał udział w pałacowej rewolucji w r. 1762 i osadzeniu Katarzyny na tronie. 2. — Aleksiej, hr. — (1737 — 1808), brat poprz., ros. admirał. W r. 1762 przyczynił się do obalenia Piotra III.

Orłów Aleksiej Fiedorowicz, ks. — (1786 — 1861), ros. mąż stanu i dyplomata. Przyczynił się do zgniecenia powstania dekabrystów; reprezentował Rosję na kongresie paryskim w r. 1856.

Orłow — olbrzymi brylant, wagi 193 karatów, zdobiący koronę carów moskiewskich. Orłowa, czes. Orlova

ska, choć już silnie sczechizowana. Gimnazjum polskie. 12 000 mieszk.

Orłowo

(1777-1832), rysownik i malarz, najwybitniejszy uczeń Nor-blina. Pracował w Warszawie, od r. 1802 — w Petersburgu. Rysunki jego (piórem lub kredką) i szkice akwarelą odznaczają się bezpośredniością obserwacji. Tematy — sceny z życia żołnierskiego, z życia wsi, typy Czer-kiesów, Kozaków, konie. Sztuka O. jest pierwszym przejawem malarstwa narodowego.

IV, 243.

Orłowski Antoni, pseud. Krogulec — (1869—1921), literat, dziennikarz i poeta-saty-ryk. Wydawca tygodnika ,,Naokoło świata" i współwydawca „Muchy".

Orły (Aquilinae) — podrodzina ptaków z rodziny sokołów. Ptaki duże, upierzenie przeważnie brunatne. Dziób na końcu silnie zakrzywiony. Występują we wszystkich częściach świata, zamieszkują góry, rzadziej lasy. Bardzo silne, jednak ociężałe i leniwe; zadawalają się łatwą zdobyczą, jedzą nawet padlinę. Lot mają powolny, majestatyczny, wytrwały. Do O. należy z górą 100 gat.; ważniejsze: O. przedni,

O. cesarski, orlik, harpia, bielik.

-> II, 618.

Ormianie, Armeńczycy — mieszkańcy Armenii, spokrewnieni ze strż. Hetytami. W XI — XIX w. licznie napływali do Polski, gdzie osiedlali się gł. na pd.-wsch. (-*■ Armenia).

-> art. III, 1148-1151; II, 1081, III, 105, IV, 2, 184.

Ormiański kościół, armeński kościół. — Chrześcijaństwo w Armenii rozpowszechniło się już od II w. W VI w. zapanował tam mono-fizytyzm, który jest wyznawany przez większość Ormian do dnia dzisiejszego. Na czele monofizytów ormiańskich stoi patriarcha, noszący tytuł katolikosa. W wyniku licznych prób zawarcia unii z kościołem kat. powstał ormiański obrządek unijny. Ormianie, osiedli w Polsce, przyjęli unię w r. 1630. Podlegają oni arcybiskupstwu ormiańskiemu we Lwowie.

Ormuz — cieśnina łącząca Zatokę Perską z Oceanem Indyjskim.

I, 1014, 1017.-

Ormuzd (pers. Agura-Mazda) pers. religii najwyższy bóg, uosobienie dobra i prawdy. Przeciwstawienie Arymana.

Ornitologia — nauka o ptakach.

Orogeneza, powstawanie gór — jedno z najzawilszych zjawisk geologii dynamicznej. O. jest wynikiem działania sił górotwórczych, których źródło leży w głębi ziemi, a których przyczyna powstawania * i trwania, me jest jeszcze dostatecznie zbadania. Okresy wzmożonej działalności sil górotwórczych nazywamy fazami górotwórczymi.

art. ,,Oóry“ (Dzieje gór), II, 662—670.

Swiat i Życie. — V.

Orografia — część geografii fizycznej, zajmująca się górami.

Or-Ot O. R. P.

II, 367.

(1527-1598), kartograf flamandzki; wydał w r. 1570 pierwszy nowoczesny atlas pt. ..Theatrum orbis łerra-

-* I, 157. roztwory metali

Ortocentrum. ortocentr.

nauka)

nie przyjętą wiarą lub nauką; od czasu wielkiej schizmy wsch. kościół wsch. nadał sobie nazwę kościoła ortodoksyjnego, prawosławnego.

Ortodroma — najkrótsza linia łącząca dwa punkty na pow. ziemi, łuk koła wielkiego. Ortografia -> Pisownia.

-*■ IV, 167-168, 309-310.

Oruro

tejże nazwy. 41 000 mieszk.

Oryniacka rasa, rasa Aurignac — nazwa nadana rasie, której okazem jest szkielet, odkryty przez Hausera w Combe-Capelle-Auri-gnac. Do tej samej rasy zaliczano cały szereg innych znalezisk. Większość współczesnych antropologów identyfikuje O. R. z obecnie żyjącą rasą śródziemnomorską jako Homo me-diterraneua fossillis.

Oryniacki okres — okres młodszego paleolitu, nazwany od miejscowości Aurignac, charakteryzujący się podłużnymi, wąskimi, na końcu zaokrąglonymi narzędziami z kamienia, rogu, kości.

Orzech

— pseudonim Artura Oppmana.

— skrót, oznaczający: Okręt Rzpltej Polskiej, stosowany do jednostek marynarki wojennej.

Orsini — stara szlachecka rodzina rzym., z której pochodzili trzej papieże: Celestyn III, Mikołaj III i Benedykt XIII.

Orsini Felice — (1819 — 1858), rewolucjonista wł. W r. 1855 skazany na śmierć za działalność rewolucyjną, uciekł za granicę. 14 stycznia 1858 r. dokonał zamachu na życie Napoleona III, którego uważał za gł. przeszkodę w dziele zjednoczenia Włoch. Stracony.

órsted Hans Christian — (1771 — 1851), fizyk duń. Odkrył w r. 1820 działanie prądu elektrycznego na igłę magnetyczną, otwierając w ten sposób nową dziedzinę badań, elektromagnetyzm.

Orsza — białoruski węzeł kolejowy nad Dnieprem. Zwycięstwo wojsk polskich pod dowództwem Ostrogskiego nad moskiewskimi w r. 1514; 32 000 mieszk.

Orszowa, rum. Orjova — m-to rum. w przełomie Żelaznej Bramy Dunaju; tutaj jest umowny „koniec" Karpat. 5000 mieszk.

Orteliusz Abraham rum".

Ortęcie, amalgamaty w rtęci. W zależności od ilości metalu rozpuszczonego O. są ciekłe lub stałe. O. cynowa służyła dawniej do wyrobu luster; O. srebra i miedzi używane są na plomby do zębów.

Orth Johann Salvator — (* 1852), arcyks. austr. Habsburg usunięty z dworu z powodu swego opozycyjnego stanowiska. W r. 1889 zrezygnował z tytułów i przyjął nazwisko O. W czasie podróży do Ameryki Pd. w r. 1890 zginął bez    a

wieści.    ■/ \

Orto (gr. 'orthós = prosty) — w złożeniach przedrostek ozna- y czający: prosty, słuszny, na- / leżyty.    /

Ortocentrum, ortocentr -Z~--—' punkt przecięcia się trzech wy sokości w trójkącie.

Ortochromatyczne płyty n ~1 fotograficzne. ->Sensybilizacja.

Ortodoksja (gr. orthós dóxa — prawdziwa prawowierność, zgodność z ogól-

Ortoklaz — minerał z grupy skaleni, glino-krzemian potasu, K₂AlaSi₅01#. Nieprzezroczysty; biały, żółtawy, różowy lub jasno szary. Pospolity i istotny składnik niektórych skał magmowych, zwł. granitów.

Ortopedia — gałąź medycyny praktycznej (zaliczana zwykle do chirurgii), obejmująca patologię i leczenie zniekształceń ciała oraz zapobieganie im. Leczenie za pomocą najrozmaitszych zabiegów mechanicznych oraz operacyjnych. Szczególne znaczenie posiada O, w odniesieniu do dzieci i młodzieży.

Ortyle magdeburskie — orzeczenia sądowe sądu ławniczego w Magdeburgu; były prawami obowiązującymi m. i. w śrdw. w polskich miastach rządzących się t. zw. prawem niem.

m-to boliwijskie, stolica prow.

-a-IV, 389.

owoc o owocni suchej, nie pękającej, zdrewniałej; zwykle z jednym nasieniem, np. owoc leszczyny i lipy; O. kokosowe i wł. są natomiast pestkowcami. -► III, 1188.

Orzechowski Stanisław (Orichovius) — (1513—1560), głośny humanista, mówca i pisarz polit., publicysta, uosabiający warcholstwo szlacheckie. Po powrocie z zagranicy i przyjęciu święceń kapłańskich podjął ostrą kampanię przeciw celibatowi i sam się ożenił. Wyklęty jako heretyk, później rozgrzeszony, stał się gorliwym obrońcą kościoła. Gł. dzieła: „Dialog około egzekucji" „Quincunx" („Cynek") i „Policja Królestwa Polskiego". -> II, 907.

Orzechówka (Nucifraga caryocatactes L.) — gat. ptaków z rodziny kruków, rzędu wróblo-watych. Żyje w lasach gł. górskich w Europie, w Polsce pospolita w Karpatach. Żywi się nasionami drzew iglastych, orzechami itp. Pokrewny gat. N. macrorhynchos Br. żyje na pn., u nas w zimie na przelotach.

Orzech włoski (Juglans regia) — często hodowane drzewo dwuliścienne; pochodzi z pd.-wsch. obszaru śródziemnomorskiego i pd.-zach. Azji; owocem jest duży pestkowiec z jadalnym nasieniem; owocnia zewnętrzna po dojrzeniu owocu zasycha; cenne drewno.

Orzeczenie administracyjne — akt władzy administracyjnej określający w ramach obowiązującego ustawodawstwa uprawnienia

..

Orzeł Monarchii Orzeł Cesarstwa Austro-Węgier- Niemieckiego, skiej.

552.

wys. drzewo

obywatela w danym przedmiocie, lub karzący za przekroczenie przepisów administracyjnych.

Orzecznictwo — pojęcie określające całość wyroków sądowych i postanowień kończących postępowanie sądowe.

Orzegów — śląska osada górnicza (węgiel, cynk) w pwt. świętochłowickim, 10 000 mieszk.

Orzeł — znak herbowy, godło państwowe; jako symbol potęgi występował w mitologii gr., ind. i skand., jako znak wojenny u Persów i Rzymian. O. występuje w herbach państw.: Polski (biały), Niemiec, St. Zj. A. Pn. i i.; Złoty O. był godłem wojsk Napoleona. O. dwugłowy czarny — Cesarstwa Bizant.,

Austriii, carskiej Rosji.

Rysunek i stylizację O.,    dK]) /

jako godła, określają spe-    ^

cjalne przepisy heraldy- ZZ/^lfUj/^rSiś- łJT czne, np. w Polsce —    u

O. piastowskie, jagiellońskie itd.

Orzeł — gwzb. nieba pn. z gwiazdą pierwszej wielkości Altair.

Orzeł Biały - Goiło.

Orzeł cesarski (Aqui-

la heliaca Sav.) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny orłów. Upierzenie brunatne, głowa rdzawo-płowa. Żyje w pd. Europie i Azji.

Orzeł przedni (Aąuila chrysaetus L.)    —

gat. ptaków drapieżnych z podrodziny orłów. Upierzenie brunatne, głowa rdzawo-płowa. Żyje w górach środk. i pd. Europy i Azji, w Polsce w Karpatach i na Wileńszczyźnie, obecnie rzadki.

Orzeszki ziemne, orzacha (Arachis hypo-gaea) — gat. rośliny zielnej z rodziny motylkowatych ; nasiona jadalne, zawierają 45°/0 tłuszczu; pochodzi z tropikalnej Ameryki; obecnie uprawiane w obszarze śródziemnomorskim, w Chinach, Rosji.

III, 1194.

Orzeszkowa Eliza z Pawłowskich — (1842 — 1910), znakomita powieściopisarka: wystąpiła po 1863 r. jako wychowawczyni narodu w duchu ideałów pozytywistycznych, walcząc o prawa kobiety („Pan Graba", „Pamiętnik Wacławy", „Marta"), o wyniesienie żydostwa z getta na wyżyny kulturalno-społ. („Eli Makower", „Meir Ezofowicz") i oświatę dla ludu („Niziny", „Dziur-dziowie"). W późniejszych dziełach osiąga wyżyny artyzmu; w „Nad Niemnem" (1887), dała na tle przyrody lit. współczesną epopeję szlachty; w „Chamie" (1889) wniknęła w duszę chłopa.

Wys. miejsce zajęła w nowelistyce („Z różnych sfer", „Drobiazgi", „Iskry,,, „Chwile" i i) ; wspomnienia młodości osnute około powstania styczniowego: „Gloria victis" (1905).

-► II, 39, 315, III, 966, 967, IV, 231, 335,

Orzesznlca (Bertholletia) rosnące w tropikalnej Ameryce Pd.; wytwarza duże owoce, zawierające ok. 20 nasion trój graniastych orzechowatych, t. zw. orzechów a m e r.; nasiona te są jadalne; zawierają dużo białka i oleju.

Orzesznlca (Muscardinus avellanarius L.) — gat. gryzoni z rodziny koszatek. Sierść rudawa, na piersiach biała plama. Żyje w zaroślach leszczynowych, żywopłotach itp. Żywi się orzechami, ziarnem, jagodami. Zamieszkuje Europę środk. W Polsce żyje w całym kraju, niezbyt pospolita.

Orzyc — prawy dopływ Narwi spod granicy prus. Ok. 140 km dług.

Os — s. chem. pierwiastka osmu.

Osa — prawy dopływ dolnej Wisły w pwt. grudziądzkim, 120 km dł.

Osad — substancja nierozpuszczalna, wydzielająca się (strącająca) z roztworu po dodaniu odpowiedniego odczynnika, najczęściej w postaci subtelnego proszku lub drobnych kryształów. Na wytrącaniu O. polega gł. analiza chemiczna. Również części stałe, z zawiesiny w cieczy osadzające się na dnie naczynia; stąd osadnik.

Osadnictwo — osiedlanie się napływowej ludności na mniej zaludnionych obszarach, np. osadnictwo wojsko\ve na Kresach Rzpltej Polskiej.

Osadnictwo na prawie niemieckim —

w śrdw. Polsce tworzenie osad miejskich i wiejskich o dość znacznym samorządzie opartym na prawach i. wzorze organizacyjnym niem.

—*■ art. ,, Miasta polskie", IV, 180 — 186.

Osadnictwo prymitywne — istnieje już w paleolicie u plemion zbieraczy. Rozwija się znacznie w mezolicie u myśliwców i rybaków i w neolicie u kopieniaczy i prymitywnych rolników. O. P. powstaje w pobliżu naturalnych zbiorników wody zdatnej do picia. Dopiero w okresie rzym., gdy rozwija się umiejętność kopania studni, osady ludzkie oddalają się od brzegów wód. O. P. występuje w przewadze na terenach graniczących z lasem, nie zalesionych, lekko wyniosłych O. P. trzyma się zawsze gleb lekkich, piaszczystych; dopiero rozwój rolnictwa pozwala użytkować gleby cięższe.

Osadniki — zbiorniki, w których woda do zasilania wodociągów, przeznaczona do dalszego oczyszczenia, lub też wody ściekowe pozbawione zostają mechanicznie zawieszonych zanieczyszczeń, osiadających gł. na dnie O. -► II, 1118

Osadowe skały — skały powstałe z osadzania się materiału mineralnego w wodzie lub na lą-

Oscylografy

rodzaj roślin zielnych

drzewo z ro-

-> III, 233.

Osiński Ludwik

-> I, 1223. opłata dodatkowa, pobierana przez kolej za przetrzymanie wagonu ponad określony termin; postojowe.

„OsJana Pieśni⁴* — utwór mistyfikacyjny J. Macphersona, wydany w języku ang. jako przekład pieśni epickich barda celtyckiego, Osjana. Wywarł wielki wpływ na rozwój romantyzmu. Kilkakrotnie tłumaczony na język polski, m. i. przez Ignacego Krasickiego.

Oskar — imię królów Szwecji i Norwegii:

(1799—1859), syn fr. generała O. II -

dzie. Dzielą się na trzy grupy: osady okruchowe albo klastyczne, osady chemiczne i osady organogeniczne.

Osaka — m-to jap. na wyspie Hondo. Jedno z największych skupień ludności w Japonii, obejmujące nadto pobliskie Kobe (awanport O.) i Kioto. Tzw. „jap. Wenecja", ośrodek handlu zagranicznego Japonii. 2 990 000 mieszk.

II, 1043.

Oscillatoria — glony mikroskopowe klasy sinic; komórki tworzą nitkę; występują przeważnie wśród glonów osiadłych lub w wodach, w których butwieją substancje organiczne.

Oscylacja -»■ Drgania.

Oscylator, wibrator — urządzenie do wytwarzania drgań elektrycznych, szybkozmien-nych prądów elektrycznych stosowanych w radiotechnice. (-+ Oscylycyjny obwód.)

przyrządy do obserwacji i rejestracji (fotografowania) szybkich drgań mechanicznych lub elektrycznych; np. O., w którym lusterko drgające (np. wprawione w drgania przez badany prąd elektryczny przy pomocy elektromagnesu) rzuca promień światła z nieruchomego źródła na poruszającą się w kierunku prostopadłym do kierunku drgań lusterka błonę światłoczułą (film); na błonie tej utrwala się ślad promienia w postaci linii falistej. Istnieje cały szereg O., m. i. oparte na zastosowaniu promieni katodowych.

Osesek, niemowlę (infans lactens) — dziecko w pierwszym okresie życia.

Oset (Carduus) z rodziny złożonych; 100 gat. w Europie, Azji i pn. Afryce; u nas 9 gat., najpospolitsze: O. zwisły, O. nastroszony. Rośliny dwuletnie, o pędach kolczastych i kwiatach malinowych w dużych koszyczkach.

Osierdzie, osierdziowy worek (pericardium) — cienkościenny worek łącznotkankowy, wewnątrz którego znajduje się serce; u podstawy serca O. (blaszka zewnętrzna) przechodzi w ściśle przylegające do serca nasierdzie (blaszkę wewnętrzną O.). O. zapalenie (pericarditis) — powstaje najczęściej na skutek zakażenia (np. gruźlicą, gośćcem, drobnoustrojami ropnymi), rzadziej na tle toksycznym (np. przy mocznicy). Polega na powstawaniu w jamie O. wysięku : surowiczego, wlóknikowego (ew. mieszanego), lub ropnego. Powoduje upośledzenie pracy serca. W przypadkach pomyślnych — w razie wygojenia — prowadzi zwykle do całkowitego, lub częściowego zarośnięcia worka osierdziowego.

-> IV, 743.

Osijek — jugosł. m-to nad Drawą. 40 000 mieszk.

Osika (Populua tremula) dzaju topoli; rośnie w zaroślach lub na porębach ; drewno używane w stolarstwie i do zapałek.

Osiniec -> Południce.

(1775-1838), poeta i krytyk z obozu klasyków warszawskich, zwalczał romantyzm. Dyrektor Teatru Narodowego w Warszawie, tłumacz tragedyj fr., profesor literatury w uniw. warszawskim.

Osioł (Equua aainua L.) — gat. ssaka z rodziny koni, rzędu nieparzystokopytnych. Dzikie O. zamieszkują dziś jedynie pustynne obszary pn.-wsch. Afryki. Oswojony w czasach przedhistorycznych, O. jest niezastąpionym zwierzęciem domowym w Afryce, Azji, Ameryce Pd. i pd. Europie. Silny, b. wytrzymały, zadawala się najskromniejszym pokarmem. O. azjat. — on ag er (Equus onager Pall.), kiang (Equua kiang Moorcr.), dżiggetaj zwany także kułan (Equua hemionua Pall.) — różnią się od szarego osła afryk. żółto-czer-wonawą barwą sierści i zgrabniejszą budową; trudne do oswojenia.

Osiowe

1. - O. I

Bernadotte’a, król od r. 1844. 2.

(1829—1907), syn poprz., król od r. 1872, poeta i pisarz, król. sżw. od 1905 r. tj. od oddzielenie się Norwegii od Szwecji.

Oskarżenia akt — publiczny zarzut popełnienia przestępstwa dokonany w formie aktu oskarżenia skierowanego do sądu: 1. — publiczne — wytoczone przez prokuratora, jako rzecznika wymiaru sprawiedliwości; 2. — prywatne — przez osobę prywatną, przy przestępstwach ściganych z oskarżenia prywatnego, np. przy zniesławieniu i zniewadze.

Oskarżyciel — 1. — O. publiczny — przedstawiciel władzy państwowej, uprawniony do ścigania przestępstw i wnoszenia aktu oskarżenia (prokurator, przed sądami grodzkimi przedstawiciel policji). 2. — O. prywatny — osoba prywatna domagająca się ukarania przestępstwa, które ścigane jest z oskarżenia prywatnego, np. zniewaga.

Oskowie (zw. też Opikami) — mieszkańcy pobrzeża Adriatyku i pd. dorzecza rzeki Po w ostatnim tysiącleciu prz. Chr. Stanowili odłam Latynów, język ich, spokrewniony najbliżej z łac., należy do zach. grupy centum języków indoeurop.

Oskrzela (bronchi) — dolne drogi oddechowe, przeprowadzające powietrze z tchawicy do płuc. Są to narządy kształtu rurowatego. Dwa gł. O. powstają przez rozwidlenie tchawicy; O. gł. dzielą się następnie na O. duże, bie. gnące do poszczególnych płatów płucnych

płuc.

253 000 mieszk.

określenie Turków utwo

rzone od imienia sułtana Osmana I (1288 — 1326), założyciela tur. potęgi w Azji Mn.

I, 465, IV, 1147.

Osmańskie państwo Turcja.

Osmoza

rozcieńczonych roztworów zależy, zgodnie z poglądem van’t Hoffa, w ten sam sposób od stężenia i temperatury, jak ciśnienie gazów. Z ciśnieniem osmotycznym związane są inne własności roztworów, jak obniżenie prężności pary, obniżenie temperatury zamarzania, podwyższenie temperatury wrzenia. Pojęcie ciśnienia osmotycznego odegrało wielką rolę w rozwoju teorii roztworów. Osmo-metr

Osnowa

dzielące się stopniowo przez rozdwajanie na coraz to mniejsze. Końcowymi odcinkami dróg oddechowych są t. zw. oskrzeliki oddechowe i przewody pęcherzykowe, komunikujące się z pęcherzykami płucnymi. O. zapalenie (bronchitis) — polega na powstawaniu zmian zapalnych w śluzówce O., najczęściej pod wpływem drobnoustrojów chorobotwórczych; czynnikami usposabiającymi bywają choroby zakaźne, przeziębienia itp. Zwykle zapalenie posiada charakter nieżytu, a powstająca wydzielina zawiera dużo śluzu. Niekiedy przy ostrym nieżycie O. mogą powstawać powikłania w postaci zapalenia płuc. Długotrwały nieżyt O. przewlekły prowadzi nierzadko do rozedmy

-> III, 1008.

Oslo, w 11. 1624 do 1924 Kristiania — stolica Norwegii i rezydencja królewska, położona w głębi fiordu tej nazwy; gł. m-to przemysłowe i handlowe kraju, eksportujące drzewo. Uniw,

-* IV, 316, 377.

Osłabiacze — w fotografii płyny, stosowane do osłabiania zbyt ciemnych negatywów przez rozpuszczenie części srebra. Najczęściej używany t. zw. osłabiacz Farmera, składający się z roztworów żelazicyjanku potasu i tiosiarczanu sodu.

Osława Dąbrowa, niem. Oslawdamerow — wieś kaszubska koło Eytowa na Pomorzu pruskim ; ludność polska.

Osłomuł (Equu8 hinnus) — mieszaniec m. koniem i oślicą. Postawą przypomina osła, z maści i uwłosienia ogona bardziej podobny do konia. Niepłodny. Rzadko hodowany ze względu na małą wydajność w pracy.

Osłonice (Tunicata) — typ zwierząt, przez niektórych systematyków łączony wraz z typem kręgowców w jeden pień strunowców (Chordo-nia). Ciało delikatne, galaretowate, o kształcie beczułkowatym lub workowatym, otoczone osłoną. Struna grzbietowa dobrze wykształcona u form larwalnych, u osobników dorosłych przeważnie zanika. O. żyją w morzach, prowadzą życie osiadłe lub swobodnie unoszą się w wodzie. Niektóre żyją kolonialnie. Liczne gat. posiadają zdolność świecenia. Rozmnażają się za pomocą pączkowania, dzielenia lub składają jaja. 3 gromady: żachwy (Tethyodea), sprzągle (Thaliacea) i ogonice (Copelata).

III, 716.

Osłuchiwanie, auskultacja (auscultatio) — metoda badania choryęh, stosowana przede wszystkim w medycynie wewnętrznej, wprowadzona do medycyny w r. 1819 przez Laen-neca, polegająca na osłuchiwaniu odnośnej okolicy ciała chorego bezpośrednio uchem lub za pomocą specjalnej słuchawki, t. zw. stetoskopu, lub słuchawki dwuusznej, t. zw. fonendo-skopu.

Osm — pierwiastek, rzadki metal grupy platynowców ; c. wł. 22,48 — najwyższy z występujących na ziemi. Temperatura topnienia 2500° C, L. porz. 76, c. atom. 191,5, s. chem. Os. Stosuje się do wyrobu drucików żarówek elektrycznych.

Osmanowie

— dyfuzja poprzez błony, zwł. półprzepuszczałne lub półprzenilcliwe, tj. takie, przez które może przenikać rozpuszczalnik, a zostaje zatrzymane ciało rozpuszczone. O. przez ściany komórek roślinnych i zwierzęcych ma duże znaczenie dla procesów zachodzących w ustrojach żywych ; przenikanie do wnętrza nazywamy endosmozą, na zewnątrz zaś egzosmozą. Osmotyczne ciśnienie — ciśnienie powstające w roztworach oddzielonych błoną półprzepuszczalną od czystego rozpuszczalnika dzięki O. rozpuszczalnika do roztworu. Gdy nadwyżka ciśnienia w roztworze osiąga najwyższą wartość, O. ustaje. Ciśnienie osmotyczne

przyrząd do mierzenia ciśnienia

osmotycznego.

Osnabriick — przemysłowe m-to niem. u stóp Lasu Teutoburskiego, stolica prus. rejen-cji tej samej nazwy. Przemysł przędzalniczy, papierniczy, metalowy. 94 000 mieszk.

w tkactwie: nitki biegnące

wzdłuż tkaniny. (Krosna).

Osnowa — w dziele literackim wyraz oznaczający podłoże fabuły opowiadania, którą autor rozwija na tej O. przy pomocy wątków i motywów. O. więc np. „Potopu" jest wojna Polski ze Szwedami.

Osoba fizyczna — pojęcie stosowane przez prawo dla określenia każdej jednostki, w odróżnieniu od osoby prawnej.

Osoba prawna — podmiot praw i obowiązków prawnych, nie będący osobą fizyczną, np. spółka akcyjna, fundacja itp. Nauka prawa rozróżnia O. P. prawa prywatnego, publicznego i prawa narodów, np. spółka handlowa, Ubezpieczalnia Społeczna, państwo.

Osobowość -► Indywidualność.

Osocze krwi (Plasma sanguinis) — płynna część składowa krwi. -> III. 126, 135, I V, 743, 977, 1104.

Osoka aloesowa (8tratiot.es aloides) — gat. rośliny wodnej z rodziny żabiściekowatych; roślina kłączowa; występuje w Europie środk. i Syberii zach.; rośnie w płytkich jeziorach i w rowach, pod wodą, wysuwając tylko górne

części liści; zimuje na dnie wód pąkami zimującymi.

Ossoliński Jerzy — (1595—1650), kanclerz wielki koronny, mąż stanu i dyplomata. Odbył słynne poselstwo do Rzymu w 1633 r.. uzyskując zgodę papieża na ustępstwa dla dysy-

I, 694.

Ossoliński Józef Maksymilian — (1748— 1826), uczony i bibliofil, prefekt Biblioteki Nadwornej w Wiedniu, zał. "Ossolineum", jeden z pierwszych historyków literatury polskiej.

Ossów — wieś na wsch. od Warszawy; tu

Osorheiu — gł. m-to obszaru Seklerów w Siedmiogrodzie. 30 000 mieszk.

Osowiec — dawna twierdza ros. nad Biebrzą. dentów.

II, 395

Ost (hol. i niem.) — wschód.

1. — Adriaen van — (1610 — 1685), malarz i rytownik hol., uczeń Fr. Halsa. Malował gł. pełne charakteru obrazy rodzajowe z życia chłopów (sceny w karczmie etc.). —

Ospa (variola) — ostra choroba zakaźna, wywoływana przez nieznany dotąd zarazek przesączalny. Zakażenie następuje zwykle przez drogi oddechowe. Po objawach pocz., nietypowych, zjawia się nagle wys. gorączka. Ok. w r. 1920 w walkach z bolszewikami zginął czwartego dnia temperatura opada, jednoczę- x. Skorupka, śnie zaś występuje wysypka ospowa, przekształcająca się stopniowo w krosty ospowe. Ostade W przypadkach kończących się pomyślnie po 10—12 dniach krosty zasychają, tworząc swędzące strupy, które stopniowo odpadają, pozostawiając blizny ospowe. Najcięższą postacią 2. — Izaak van — (1621 — 1649), brat poprz., O. jest t. zw. czarna O., przy której powstają    malarz; realistycznie ujęte sceny z życia wsi

krwotoki do wnętrza krost; najlżejszą jest t. zw.    (przeważnie z końmi).    III, 900.

ostatnia wieczerza

Paschy przed męką Chrystusa, spożyta przezeń w wieczerniku wraz z uczniami; w czasie O. W. ustanowił Chrystus Przenajświętszy Sakrament. O. W. jest tematem wielkich arcydzieł malarskich, m. i. słynnego fresku Leonarda

III, 381.

Ostatnie olejem św. namaszczenie —

sakrament udzielany przez kapłana ciężko chorym ; gładzi grzechy i częściowo ich skutki u chorego i wzmacnia go w obliczu śmierci Sakrament ten można przyjmować raz jeden w ciągu tej samej ciężkiej choroby.

port i znane kąpielisko morskie belg., ośrodek rybołówstwa kraju. 48 000 mieszk.

Ostensó Martha

ospianka (rariolois), występująca czasami u Ostatki, zapusty, kuse dni — ostatnie dni osób szczepionych. O. jest chorobą bardzo karnawału, poświęcone szczególnie hucznym zaraźliwą. W dawnych czasach O. należała do zabawom. Są to ślady dawnych obrzędów, któ-straszliwych chorób zakaźnych, dopiero w r. rych celem było pobudzenie całej przyrody do 1796 Jenner wprowadził do lecznictwa szcze- zwiększenia urodzaju etc., znanych u prymi-pienia ochronne przeciwko ospie, które dopro- tywnych ludów rolniczych, wadziły do tego, że obecnie choroba ta stała się Ostatnia Wieczerza w krajach kulturalnych zupełną rzadkością.

IV, 971.

Ospa wietrzna, ospówka (varicella) — pospolita ostra choroba zakaźna wieku dziecięcego, wywoływana przez nieznany dotąd zarazek przesączalny. Po okresie wylęgania zjawiają da Vinci. się na całym ciele, przy niewielkiej gorączce, liczne czerwone plamy, w obrębie których występują pęcherzyki, przekształcające się w krosty przypominające krosty ospowe; krosty po kilku dniach odpadają. O. W. jest chorobą lekką i rzadko daje powikłania.

Ossa — łańcuch górski w Tessalii (Grecja) Ostenda wys. ok. 1980 m.

(* 1900), powieścio-

Osteometria — część antropometrii, traktująca o pomiarach szkieletu tułowia i kończyn

Osterreich (niem.) — Austria.

Osterwa Juliusz aktor i reżyser, założyciel i kierownik „Reduty".

-*■ IV, 1061.

Ostia — strż. port Rzymu, przy ujściu Ty-bru, zał. w IV w. prz. Chr. Zniszczony w IX w. przez Saracenów.

Ostiacy — niskorosłe plemiona finrio-ugryj-skie w pn.-wsch. Rosji, pokrewne Samojedom

Ostmark (niem.)

Ossetyńcy — irańskie plemiona indoeurop. liczące ok. 225 000 głów, osiadłe koło Włady-kaukazu, w górach Tereku, nad Kubaniem pisarka amer., pochodzenia norw. Realistyczne i Teberdą w Kaukazie pn. Stanowią odłam powieści z życia ludności rolniczej w stanach Czerkiesów. Średniogłowcy, wysokorośli, o ja- zach. „Krzyk dzikich gęsi" i i. snych oczach i regularnych rysach. Mówią ję- Osteo (gr.) — w złożeniach: przedrostek zykami niespokrewnionymi z żadnym z języ- oznaczający: dotyczący kości, ków europ, poza baskijskim i etruskim Roi- Osteologia — nauka o kościach i kośćcu : nictwo i pasterstwo. Wyznają chrześcijaństwo, dział anatomii opisowej, mniejsza część ludności mabometanizm, ale stare wierzenia bardzo silnie zachowane.

-*//. 1082.

(* 1885), znakomity

Marchia Wschodnia.

Ossiach — wieś w Karyntii, gdzie jakoby pokutował i umarł Bolesław Śmiały po zabójstwie św. Stanisława.

Ossolineum — Zakład Narodowy im. Ossolińskich, zał. we Lwowie w r. 1817 przez J. M. Ossolińskiego, jedno z gł. ognisk kultury i wiedzy w b. zaborze austr.; obejmuje bibliotekę, zasobną w polonica i wydawnictwo- książek, własna drukarnia i księgarnia. ->■ III 770, 775.

Ostrołuk lub ostry łuk

rodzaj roślin

IV, 576.

Ostrosłup prosty.

Ostnica (Stupa) — rodzaj roślin z rodziny traw; obejmuje około 100 gat., występujących na stepach. O. stepowa, włosowata i i. rosną u nas na stepach Podola, Wołynia, na Wyżynie Małopolski oraz na Pomorzu (nad Wisłą).    -> III, 1192, IV, 130, 131, 132.

Ostra Brama — jedna ze starych bram Wilna z kaplicą słynącą cudownym obrazem Matki Boskiej.    -> IV, 194.

Ostracyzm (z gr. ‘ostrakismós od 'óstrakon — skorupka) — w strż. Grecji „sąd skorupkowy" ; wygnanie niebezpiecznych dla ustroju państwa obywateli uchwalane w głosowaniu ludu przy pomocy skorupek, na których wypisywano imiona osób podlegających wygnaniu. O. wprowadził Klejstenes w 509 r. prz. Chr. dla obrony demokracji.

Ostrawa Morawska -> Morawska Ostrawa.

Ostrawa Polska -*■ Polska Ostrawa

Ostrawica — prawy dopływ górnej Odry z Karpat; oddziela Morawy od Śląska Cieszyńskiego. 80 km dł.

Ostrogoci — wsch. gałęź germ. szczepu Gotów. W IV w. zamieszkiwali nad Morzem Czarnym. Pod wodzą Teodoryka utworzyli w V/VI \V. ogromne królestwo, obejmujące Italię, Sycylię, Dalmację, Sławonię, Alpy i Prowancję. Po śmierci Teodoryka państwo O. rozpadło się.

Ostrogski Konstanty ks. — (1463—1533), wielki hetman lit.; zwyciężył wojska moskiewskie pod Orszą.

Ostrokół, palisada — pale zaostrzone u góry, wkopywane dookoła dawnych fortyfi-kacyj; miały na celu powstrzymanie pierwszego impetu nacierających.

Ostrokrzew (Ilex) — rodzaj drzew pokrewnych trzmielinie; 280 gat. w obszarach umiarkowanych i ciepłych; O. ciernisty — krzew wiecznie zielony, rośnie w lasach Europy środk., pd. i zach.; hodowany jako ozdobny; O. paragwajski ->■ Matę.

Ostrołęka — m-to pwt. nad Narwią w sąsiedztwie Kurpiów, zniszczone w czasie wielkiej wojny. Przegrana pod O. bitwa (26 maja 1831 r.) w powstaniu listopadowym stanowiła moment zwrotny w dziejach powstania. 14 000 mieszk.

łuk powstały przez przecięcie się dwóch odcinków koła u góry, a rozchylających się ku dołowi. Charakterystyczny dla architektury gotyckiej i w architekturze wsch.

Ostromecko — miejscowość w Polsce w woj. pomorskim, nad Wisłą; alkaliczne źródła mineralne.

Ostromlecz (Euphorbia) z rodziny wilczomleczowatych; około 600 gat. w obszarach ciepłych i umiarkowanych; u nas przeszło 20 gat. roślin jednorocznych lub zielnych trwałych; niektóre tylko w górach lub na stepach; najpospolitszy O. sosnka o pędzie do 40 cm wys. i liściach równowąskich, rośnie

pospolicie na suchych łąkach i pastwiskach.

Ostronos (Nasua rufa Desm.) — gat. ssaka drapieżnego z rodziny praczy. Dł. ciała łącznie z ogonem sięga 1 m. Charakterystyczną cechą O. jest silnie wydłużony ryj ko waty nos. Zamieszkują lasy Pd. Ameryki, żywią się pokarmem roślinnym i zwierzęcym ; nadzwyczaj ruchliwe, doskonale łażą po drzewach.

Ostroróg Jan — (*f 1501), pisarz polit., wojewoda poznański, autor traktatu pt. ,,Mo-numentum pro Reipublicae ordinatione" („Memoriał w sprawie uporządkowania Rzeczypospolitej"), będącego wyrazem humanistycznych dążeń do oparcia ustroju państwowego na nowym systemie polit. Głosząc zasadę niezależności króla od papieża, żąda O. oddzielenia spraw kościoła od spraw państwa. Ożywiony duchem narodowym, zwalcza niemczyznę w miejskich samorządach i sądach.

Ostrosłup — bryła geometryczna ograniczona wielokątem i trójkątami o wspólnym wierzchołku. Wielokąt nazywa się podstawą O., trójkąty — ścianami bocznymi O., ich wspólny wierzchołek — wierzchołkiem O. Ściany boczne tworzą łącznie, p o-bocznicę, czyli powierzchnię boczną O. Odcinek, łączący wierzchołek z płaszczyzną podstawy, prostopadły do tej płaszczyzny — nazywa się wysokością O.

Gdy w podstawę można wpisać koło i gdy spodkiem wysokości jest środek tego koła, wówczas apotemy ścian bocznych są równe i O. zwie się Ostrosłup: prostym. O. prosty, w któ-    ‘Strosłup.^

rym podstawą jest wielokąt foremny, nazywa się foremnym. Wzory: V = ¹/₃ Ph, S — ¹/₂ ul, gdzie V — objętość O., P — pole podstawy O., h — wysokość O., u — obwód podstawy O., S — pole pobocznicy O. prostego o apotemie l. Płaszczyzna, przecinająca O., równoległa do jego podstawy, dzieli go na dwie części, z których jedna jest O. zwykłym, a druga zwie się O. ściętym. O. ścięty jest ograniczony dwoma podobnymi wielokątami, I i II, które nazywają się jego podstawami i trapezami, które nazywają się ścianami bocznymi i łącznie tworzą pow. boczną. Odległość m. płaszczyznami podstaw nazywa się wysokością O. ściętego. Wzór na objętość: V = ¹/sh (Pt + P₂ + +    P₁P₂), gdzie h — wysokość, Pt i P₂ — pola

podstaw.

Ostrowiec Świętokrzyski — m-to w pwt. opatowskim nad Kamienną; przemysł górniczy i hutniczy. 26 000 mieszk.

Pstrowska Bronisława (pseud.: Edna Mierz) — (1881 — 1928), poetka liryczna z okre-

Tomasz Adam

1.

2.

(1782-1845), syn

operę.

*x

Ostryga.

su Młodej Polski, tłumaczka liryków fr., uta- wartość handlową ze względu na znaczenie lentowana pisarka dla dzieci. „Opale", „Chusty odżywcze, ofiarne", „Liryka fr.“, „Tartak słoneczny",

„Bohaterski Miś" i i.

Ostrowski Józefat Bolesław 1871), pisarz polit. na emigracji; redaktor „Młpdej Polski"; pisywał pod kryptonimem J. B. O.; popularnie zw. Ibuś.

Ostrowski Stanisław

Osturnia

(1853-1932), fizyko-chemik i filozof niem., jeden z współtwórców chemii fizycznej. Ważne prace z dziedziny elektrochemii oraz z kinetyki i statyki chemicznej; m. i. wprowadził do chemii pojęcie katalizy; jeden z gł. przedstawicieli monizmu niem. Nagroda Nobla w r. 1909.

-> II, 1165, 1166, 1169, 1232, III, 1115.

Osuchowski Antoni — (1849—1927), działacz społeczny i oświatowy, współzałożyciel i pierwszy prezes Polskiej Macierzy Szkolnej w Warszawie (1906).

Osy (Vespidae) — rodzina żądłówek żyjących gromadnie. Gniazda budują z masy drzewnej przeżutej ze śliną. Na ogół drapieżne, żywią się też i owocami. Największą z O. krajowych jest szerszeń ( Vespa crabro L.), budujący gniazda w dziuplach. Najpospolitsza V. germanica F., żyje w ziemi.

Oszczerstwo -* Zniesławienie.

-> II, 986-990.

-+art., III, 1152-1166.

używany

(1803-

(* 1878), rzeźbiarz ; celuje w rzeźbie portretowej i medas lionach.

Ostrowski

(1736—1817), podskarbi koronny St. Augusta, marszałek sejmu i prezes senatu w Księstwie Warszawskim. Zał. Tomaszów Mazowiecki.

Antoni Jan poprz., członek Rządu Tymczasowego, senator w r. 1809; dowódca gwardii narodowej podczas powstania; po r. 1831 — na emigracji.

Ostrowskij Aleksandr — (1825—1886), ros. dramatopisarz, który w swych dramatach obyczajowych wprowadził warstwę kupiecką. „U-bóstwo nie jest wadą", „Burza", „Dochodowa posada", „Wilki i owce", „Wściekłe pieniądze" i i. Na tle dramatu O. w stylu literacko-lu-dowym „Śnieżynka" Rimskij-Korsaków napisał

-y IV, 1565, 1569.

Ostrożeń (Cirsium) — rodzaj roślin zielnych, pokrewnych ostowi; 150 gat. głównie w Europie i w Azji; u nas 13 gat. O. lancetowaty i O. polny — pospolite chwasty.

Ostróg — pograniczne m-to nad Horyniem w pwt. zdołbunowskim, dawniej gród ks. Ostrogskich. Późno-gotycka cerkiew z XV w. 13 000 mieszk.

Ostrów Mazowiecka — m-to pwt. w woj. białostockim; szkoła podchorążych piechoty. 18 000 mieszk.

Ostrów Wielkopolski — m-to pwt. w woj. poznańskim; fabryka wagonów i maszyn rolniczych. 30 000 mieszk.

Ostróżki (Delphinium) — rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych; około 200 gat., rośnie w obszarach umiarkowanych półkuli pn.; u nas pospolicie wśród zbóż rośnie O. polna o dużych ciemno-lazurowych kwiatach w kwiatostanach rozpierzchłych; inne gat. rosną w górach; również hodowane.

Ostryga (Osłrea edulis L.) — gat. małża z rzędu Anisomyaria żyjącego w wielkich ilościach (ławice) w morzach europ. Jedną poł. muszli przytwierdzają się przy pomocy wapiennej wydzieliny do kamieni przybrzeżnych. Larwy mikroskopowej wielkości z zaczątkiem muszli pływają swobodnie i po kilku dniach przytwierdzają się do podłoża i stopniowo przekształcają się w małża. O. bywają obojnacze i rozdzielno-płciowe. W Bałtyku nie występują. Mają dużą

Ostrygojad (Haematopua ostralegus L.) — gat. ptaków z rodziny siewek, rzędu siewkowa-tych. Upierzenie czarne, brzuch biały, dziób i nogi czerwone. Żyje na brzegach mórz w Europie, żywi się gł. małżami. W Polsce b. rzadki.

Ostryż (Curcuma) — rodzaj roślin zielnych trwałych, pokrewnych imbirowi; 42 gat. występują w tropikalnej Afryce, Azji i Australii; posiadają bulwiaste kłącza, * zawierające olejki aromatyczne i barwniki żółte; kłącza niektórych gat. używane niegdyś w medycynie.

Ostrzeń (Cynoglossum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny szorstkolistnych; 68 gat. w obszarach umiarkowanych i ciepłych; u nas pospolicie na przydrożach rośnie O. pospolity.

Ostrzeszów — m-to w pwt. kępińskim w Wielkopolsce wśród sięgających do 278 m wys. Wzgórz Ostrzeszowskich. 6000 mieszk.

Ostrzyhom, węg. Esztergom — m-to koronacyjne królów węg. nad Dunajem, siedziba prymasa Węgier. 17 000 mieszk.

najdalej na zach. wysunięta gr.-kat. wieś u stóp Spiskiej Magury, ze silnie językowo spolonizowaną ludnością.

Ostwald Wilhelm

Oszczędności kasy -> Kasy oszczędności.

Oszczędność — wyrzeczenie się spożycia części dochodów bieżących celem ich nagromadzenia.

Oszloch, cebulica (Scilla) — rodzaj roślin cebulkowych z rodziny liliowatych; 80 gat. występuje w Europie pd., w Afryce, Azji; u nas zwł. w pd. części kraju rośnie O. dwu-listny o kwiatach ciemno-niebieskich w gronach ; w ogrodach i doniczkach często hodowany O. syberyjski; O. morski w medycynie (środek nasercowy).

Oszmiana — stare m-to pwt. w woj. wileńskim. znane z masakry Polaków katolików przez Moskali w 1831 r. 3000 mieszk.

Oszmianka — lewy dopływ Wilii, 106 km dł.

III, 716.

część układu nerwowego

art.

gałąź medycyny praktycznej,

typ bakteryj występuj ą--> I, 503.

Otok

zakażenia

1. - O. I Wittelsbach -(olc. 1120—1183), od r. 1180 książę bawarski, założyciel dynastii Wittelsbachów. 2. — O. I

Oś — element maszyn, na którym osadzone są koła lub inne obracające się części maszyn. O. optyczna — 1. — (soczewki, zwierciadła wklęsłego lub wypukłego) — prosta przechodząca przez środek soczewki lub zwierciadła i prze,z geometryczny środek krzywizn ograniczających soczewkę lub krzywizny, tworzącej zwierciadło. 2. — (kryształu) — kierunek, w którym nie zachodzi podwójne załamanie światła. O. świata — prosta przechodząca przez bieguny świata. O. ziemska — prosta przechodząca przez bieguny ziemskie, dookoła której obraca się Ziemia.

-> IV, 1515-1516.

Oś liczbowa — prosta, na której odwzorowane są liczby. Na dowolnej prostej obieramy dowolny punkt O i przyporządkowujemy mu liczbę O. Wszystkim punktom leżącym po jednej stronie punktu O przyporządkowujemy liczby dodatnie, a po drugiej — liczby ujemne; każdemu punktowi przyporządkowana zostaje liczba, której wartość bezwzględna jest równa odległości tego punktu od O (przy ustalonej jednostce miary). Otrzymujemy w ten sposób odpowiedniość doskonałą pomiędzy liczbami rzeczywistymi i punktami dowolnej prostej. O. obrotu, symetrii Obrót, Symetria. O. spółrzędnych -*■ Spółrzędne.

Ośliczka (Asellus aąuaticus L.)    — gat.

równonoga słodkowodnego, żyjącego licznie w stawach i rowach. Okres suszy przetrzymuje w odrętwieniu w mule na dnie wyschniętego zbiornika.

Ośmiornica (Polypus vulgaris Lm.) — gat. z podrzędu ośmiornic, żyjący w szczelinach skalnych pasa przybrzeżnego mórz i oceanów. Na ogół mało ruchliwy, szybkim ruchem chwyta upatrzoną zdobycz.

Ośmiornice (Octopoda) — podrząd głowo-nogów dwuskrzelnych o ośmiu ramionach koło otworu gębowego. Rodzaje: ośmiornica i że-glarek.

Ośmiościan    Wielościan.

Ośrodkowy układ nerwowy, centralny układ nerwowy człowieka i wyższych zwierząt, w skład którego wchodzi mózg z móżdżkiem i rdzeniem przedłużonym oraz rdzeń kręgowy.

Oświata pozaszkolna — dział wychowania kulturalno-oświatowego przeznaczony dla dobrowolnie zgłaszających się ludzi, którzy przekroczyli już wiek szkolny. O. P. działa poza ramami systemu szkół publicznych. O. P. w Polsce prowadzona jest przez uniw. ludowe, powszechne, robotnicze i wiejskie. Kierownictwo O. P. w Polsce spoczywa w rękach Ministerstwa W. R. i O. P. oraz wydziałów oświaty i kultury zarządów miejskich poszczególnych miast.

Oświecenie — okres rozwoju kultury duchowej i umysłowej (w.'XVII —XVIII). -III, 1163-1172; III, 293, IV, 263-266

Oświetlenie — doprowadzenie światła dziennego lub sztucznego (np. elektryczne, gazowe) do przestrzeni, która ma być widoczna. art. III, 1172-1185; IV, 323.

Oświęcim — m-to małopolskie u spływu Soły i Wisły, odstąpione Śląskowi w końcu XII w.; powróciło w XV w. do Polski jako stolica udzielnego ksiąstewka. 12 000 mieszk.

Otaru — port jap. na wyspie Jezo, 154 000 mieszk.

Otiatria obejmująca choroby uszu.

Otoczak — zaokrąglone bryłki skalne niesione przez rzeki. Potoki i rzeki górskie w górnych biegach toczą na swym dnie ostrokań-ciaste bryły skalne, które wskutek wzajemnego tarcia tracą ostre kanty i przybierają postać zaokrągloną. Większa ilość O. daje zespół zwany żwirem:

Otoczkowce

cych w koloniach śluzowych.

dolna część czapki otaczająca głowę. Czapki wojskowe posiadają O. koloru broni.

Otolity — drobne kryształki, złożone gł. z węglanu wapnia, znajdujące się w uchu wewnętrznym ssaków; uważane za narządy statyczne, odgrywające ważną rolę w zachowaniu równowagi ciała.    ->■ IV, 1181.

Otrucie -> Trucizny, Zatrucie.

Otrzewna (peritonaeum) — błona surowicza wyściełająca ściany jamy brzusznej (O. ścienna) i okrywająca znajdujące się w niej trzewia (O. trzewna). O. zapalenie (peritonitis) — powstaje przeważnie na skutek drobnoustrojami chorobotwórczymi, które dostają się do O. bądź z narządów jamy brzusznej, bądź z innych narządów ustroju, bądź wreszcie ze świata zewnętrznego; polega na zjawianiu się w jamie brzusznej wysięku surowiczego, włóknikowego (ew. mieszanego) lub ropnego. Choroba bardzo poważna, wymagająca przeważnie natychmiastowego zabiegu operacyjnego. Szczególnie niebezpieczne jest ropne zapalenie O.

Ottawa, ’otawa — 1. — największy dopływ Rzeki św. Wawrzyńca, do której uchodzi pod Montrealem. 1300 km dł., z czego 400 km żeglowna. 2. — stolica Kanady w prow. Ontario; potężny przemysł drzewny. 125 000 mieszk. Ottawska konferencja gospodarcza — konferencja przedstawicieli Imperium Bryt., która w r. 1932 usiłowała stworzyć jednolity obszar gospodarczy w ramach Imperium drogą uprzywilejowania i wzmożenia obrotów m. metropolią, dominiami i koloniami i częściowego odgraniczenia się w dziedzinie przywozu od innych rynków.

Otto — imię wielu panujących.

Bawari a:

Wittelsbach 1880-1913; od r. 1872 obłąkany.

Cesarstwo Rzym. Narodu Niem.: 1. - O. I Wielki - (912-973), syn Henryka I saskiego, pierwszy cesarz Świętego Cesarstwa Rzym. Narodu Niem. Poskromił książąt niem., koronował się w r. 951 w Pawii na króla wł., w r. 955 pobił Węgrów nad Lechem; w r. 962 koronował się w Rzymie na cesarza. Mieszko I uznawał zwierzchnictwo O. i płacił mu daninę. Panowanie O. to okres kulturalnego postępu Niemiec (renesans ottoński). -> III, 921.

2. - O. II

(1052-1127), biskup Bam-bergu; po podbiciu Pomorza przez Bolesława Krzywoustego prowadził tam misje wśród pogan. Pam. 2 lipca.

Otwartych drzwi zasada — termin dyplomatyczny wprowadzony w XIX w. przez St. Zj. A. Pn. i Anglię w stosunku do Azji wsch., oznaczający równouprawnienie wszystkich państw w dziedzinie przede wszystkim zagadnień przemysłowo-handlowych na tych terytoriach. Przyjęta wobec Chin na konferencji w Waszyngtonie w r. 1922, ma obecnie zastosowanie i wobec innych terytoriów, np. zach. wybrzeża Afryki.

Otwock — m-to w pwt. warszawskim i uzdrowisko podmiejskie. Pałac Bielińskich (dziś ruina) z XVII w. 15 000 mieszk.

amebowce o

-> II, 1144. (1789-1869), ma-

(1848-1916), król w 11.

— (955—983), syn poprz., cesarz od r 973; poskromił powstanie książąt niem.; marchię wsch,, oznaczaną od tej pory mianem Austrii (Oesterreich), nadał w r. 976 frankońskiej rodzinie Babenbergów. Walczył szczęśliwie z Polską, Mieszko I nie uznał jednak nigdy jego zwierzchnictwa. Odebrał Grekom pd. Włochy. - 3. O. III - (980-1002), syn poprz., cesarz od r. 983. Marzył o stworzeniu chrześcij. uniwersalnej monarchii z Rzymem jako stolicą. W 999 r. osadził na tronie papieskim swego nauczyciela Gerberta (Sylwester II). W 1000 r. odbył pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie, gdzie utworzył arcy-biskupstwo i uznał Polskę za niepodległe królestwo. 4. - O. IV - (1174-1218), syn Henryka Lwa z rodu Welfów, cesarz od r. 1182. Antykról Filipa Szwabskiego, potem Fryderyka II Hohenstaufa, któremu ustąpił władzy po klęsce pod Bouvines 1214 r.

Grecja: O. 1 — (1815 — 1867), syn Ludwika Bawarskiego, król od r. 1833. Powołany na tron gr. za sprawą Anglii, Rosji, Francji, obalony w r. 1862.

Otto — (* 1912), ostatni następca tronu austr., syn cesarza Karola i Zyty Bourbon Parma.

Ottokar — imię dwóch królów czes. O. II Przemysł — (f 1278), król od r. 1253; dokonał znacznych podbojów w Austrii, rozbudował kraj gospodarczo; zginął w walce z Rudolfem Habsburgiem.

Ottomańska Porta — dawna nazwa Turcji (do 1923 r.).

Otton św.

Otwornice (Foraminifera) wielokomorowych pancerzach wapiennych, żyją w morzach. Skorupki wapienne O., które ginęły masowo w ubiegłych epokach geol., wytworzyły pokłady kredy do pisania.

Otyłość (obeaitas, adipositas, corpulentia) — stan powstający przy nadmiernym odkładaniu się w organiźmie tkanki tłuszczowej ; charakteryzuje się zwiększeniem objętości i wagi ciała oraz pewnymi zmianami jego kształtów. O. zależy od niestosunku m. podażą pokarmu a jego spalaniem i wydzielaniem. Odróżniamy O. z przyczyn zewnętrznych (w związku z nadmiernym spożywaniem pokarmów lub niedostatecznym używaniem ruchu) i O. z przyczyn wewnętrznych, będącą wynikiem zaburzeń w gruczołach o wydzielaniu wewnętrznym, gł. w przysadce mózgowej, tarczycy i gruczołach płciowych.

IV, 455, 751.

Oud Jacobus Johannes Pieter — (* 1890), architekt hol., twórca dzielnicy wzorowych osiedli pod Rotterdamem.

Oudh, aud — kraina ind. w górnej części Niziny Hindostańskiej.

Out, aut (ang. = za, poza) — w grach sportowych (tenis, siatkówka itd.) usunięcie piłki z gry przez wyrzucenie jej z granic boiska; powoduje zaliczenie punktu lub rzutu autowego dla strony przeciwnej.

Outsider, ’aut’sajdor (ang. = przybysz, obcy) — 1. — przedsiębiorca lub kupiec, który nie bierze udziału w porozumieniu łub zrzeszeniu przemysłowym, handlowym i konkuruje ze zrzeszonymi przedsiębiorcami; finansista, który nie będąc członkiem giełdy, zajmuje się spekulacjami giełdowymi. 2. — koń wyścigowy, który ma małe szanse zwycięstwa, nie jest faworytem.

Overbeck Friedrich larz niem. epoki romantyzmu, twórca i gł. przedstawiciel nazareńczyków. Obrazy rei.

Oviedo — przemysłowe m-to Asturii w prt.-zach. Hiszpanii, dawniej stolica królestwa Leo-nu. Centrum rewolucji komunistycznej w 1934 r. 75 000 mieszk.

Owadopylne rośliny — rośliny, których kwiaty zapylane są przez owady; kwiaty O. R. są zwykle barwne, często wonne.

Owadorosty ( Laboulbeniales) — grzyby współżyjące z owadami i rozwijające się na ich pancerzu; należą do workowców.

II, 737, tabl. 92 c.

Owadożerne (Insectivora) — rząd zwierząt z gromady ssaków; niewielkie rozmiary ciała, wydłużona głowa, krótkie nogi. Zęby drobne, spiczaste, ostro zakończone. O. zamieszkują łąki, lasy i pola uprawne, żywią się owadami, ślimakami, dżdżownicami, rzadziej pokarmem roślinnym. Występują w Europie, Azji, Afryce i Ameryce Pn. przeważnie w strefie umiarkowanej. 9 rodzin, ważniejsze: złotokrety, kre-

oe-

„Żale").

-> IV, 199, 583, 584, 1189-1191. Owińska — miejscowość w woj. i pwt. poznańskim ; zakład dla umysłowo chorych.

Owocarstwo, sadownictwo — uprawa drzew i krzewów owocowych.

-> III, 1087-1090.

Owoce

ze-

wnętrzna część owo-cu roślin, sucha lub R' mięsista, powstała Różne rodzaje owoców ze ścianek zalażni. suche pękające: mieszki u ka-O. grzybów - czę- czeńca (I>' Puszka ,m.aku <n> S

, . ⁶    *    ¹ owoc suchy me pękający: nie-

ści grzyba wytwarza- łupka słonecznika (III); jące zarodniki, np. mięsista jagoda : jagoda cytry-

kapelusz u grzybów n>: (IV); owoc mięsisty pestko-*    s z    wiec • pestkowiec wiśni (V); o-

kapeluszowych.    woce wielokokrotne maliny (VI).

tojeże, skoczki, wiewiórce, lotokoty, krety, jeże, ryjówki. W Polsce: rodziny kretów, jeży i ry-jówek.

Owadożerne rośliny — rośliny (rosiczka, tłustosz, plywacz i i.), wydzielające soki trawienne i rozpuszczające białko drobnych zwierząt, którymi się żywią.    IV, 620— 621.

Owady (Insecta) — gromada zwierząt należąca do typu stawonogów. Ciało, pokryte pancerzem chitynowym, składa się z głowy, tułowia i odwłoku. Na głowie para czułków, żuwaczki i dwie pary szczęk, rozmaicie wykształconych, w zależności od sposobu odżywiania się. Oczy złożone oraz pojedyncze, t. zw. przy-oczka. Na tułowiu u większości dwie pary skrzydeł i trzy pary nóg członowanych. Rozwój na ogół złożony. Żyją we wszystkich częściach świata w najróżnorodniejszych środowiskach. IV, 646. Ważniejsze rzędy: bez-skrzydłe, skorki, prostoskrzydłe, przylżeńce, termity, gryzki, wszoły, wszy, widelnice, ważki, jętki, sieciarki, wojsiłkowate, chróściki, motyle, muchówki, pchły, chrząszcze, błonkówki, pluskwiaki różnoskrzydłe i pluskwiaki równo-skrzydłe.

Owadziarki (Terebraniia) — podrząd błon-kówek o silnym przewężeniu m. pierwszym i drugim segmentem odwłokowym. Samice z nie-wsuwalnym pokładełkiem, często silnie wydłużonym. Larwy czerwiowa te, pasożytują w larwach i poczwarkach innych owadów. Ważniejsze rodziny: galasówki, gąsieniczki, ble-skotki i męczelkowate.

Owambo (zw. też Ambo) — plemiona murz. zamieszkujące pd -zach. wybrzeże Afryki nad rzeką Kunene. Mieszkają we wsiach obronnych, otoczonych palisadami. Prymitywne rolnictwo i pasterstwo (bydło i kozy). Mówią narzeczami należącymi do grupy Bantu.

Owca (Ovis) — rodzaj zwierząt ssących z rodziny pustorogich (Bovidae), rzędu parzysto-kopytnych. Rogi (u samców, zw. baranami) zebrane u nasady, spiralnie skręcone ku tyłowi. W stanie dzikim zamieszkują stadami górzyste okolice Azji, Afryki, Ameryki Pn. i Europy. Gł. celem chowu O. jest wełna lub futro. Ponadto zużytkowuje się mięso i mleko (sery owcze). Istnieje szereg ras O o różnej użytkowości, jak np. merynosy, rambuliety o nader delikatnej i obfitej wełnie ii. -> I, 435, 436, 1202, 1223, III, 1068, IV, 171, 1549.

Owczarskie psy — psy używane do pilnowania stad owiec, podwórza itp. Są różnorodnego pochodzenia i różnego wyglądu. Znane są: O. P. polskie (tatrzańskie, zwane też liptowskimi : białe wysokie do 75 cm oraz nizinne, znacznie mniejsze), szkockie (colley), ang., fr.

Owcze Wyspy Faróer.

Owen Robert, ’ouyn ’robart — (1771 — 1858), ang. socjalista utopijny, twórca ruchu spółdzielczego. Zał. w Ameryce gminę komunistyczną ; po nie udaniu się tego eksperymentu wrócił do Anglii i organizował robotnicze związki zawodowe oraz spółdzielnie spożywców. Gł. dzieło : „The book of new morał world“ („Księga o nowym moralnym świecie").

-> III, 698, IV, 837, 838, 880-881.

Owernia, fr. Auvergne — kraina fr. w Masywie Centralnym z m-tem Clermont Ferrand jako stolicą. Obszar rolniczy i hodowlany. Liczne wygasłe wulkany, cieplice, źródła mineralne (Vichy).

Owersztag — zwrot okrętu żaglowego przez wiatr (przez linię wiatru).

Owidiusz (Publius Ovidius Naso) — (43 prz. Chr. — ok. 17), poeta rzym. zw. „bardem miłości", najznakomitszy przedstawiciel rzym. elegii erotycznej. W twórczości O. odróżnić można trzy okresy: okres poezji erotycznej (gł. utwory: „Ars amatoria" — swawolny p mat o „Sztuce kochania" i „Remedia amoris" o lekarstwach na miłość), okres baśniowy (gł. utwory: „Metamorfozy" — poemat heksame-tryczny o „przemianach", zaczerpnięty gł. z mitologii strż. i ,,Fasti" — poemat kalendarzowy opiewający pocz. świąt rzym.) i okres płaczli-wie-elegijny po r. 8, kiedy O. został wygnany z Rzymu (gł. utwór „Tristia"

Wszystkie utwory O. cechuje lekkość i błahość treści i ogromne wirtuozowstwo języka.

-> III, 422, IV, 1016.

Owies (Avena) — rodzaj traw zbożowych; obejmuje 50 gat., występujących w obszarach umiarkowanych; O. siewny oraz O. krótki i nagoziarnowy uprawiany w różnych odmianach; u nas uprawiany gł. jako pokarm dla zwierząt domowych; w krajach pn. jako pokarm dla ludzi.

narządy rozmnażania roślin okrytonasiennych; powstają z zalążni, gł. po zapłodnieniu zalążków, przy czym ścianki zalążni przekształcają się w suchą lub mięsistą owocnię, a za- Ł' lążki w nasiona.

—►art. „Owoce i nasiona", III, 1185 —

1198, III, 1087-1092, IV, 453.

Owocnia

v'

: owoce

owoc

Owocolistki — u roślin nasiennych przekształcone liście, na których wykształcają się zalążki; u nagonasiennych są nie zrośnięte, u okrytonasiennych zrośnięte; tworzą komory, wewnątrz których dojrzewają zalążki.

temperatury o kilka lub kilkanaście stopni. Zmieszanie soli z lodem powoduje topnienie lodu, pochłaniające znacznie więcej ciepła; mieszanina lodu (śniegu) z solą kuchenną oziębia się do ok. —20°, z salmiakiem, saletrą, sodą krystaliczną do —30°, z potażem do —46°.

Ozłębiarki -► Maszyny chłodnicze.

Ozime rośliny — rośliny zasiewane w końcu lata lub jesienią w jednym roku a dojrzewające w roku następnym, dzięki czemu mogą się zakorzenić przed zimą i mają dłuższy okres wegetacyjny niż t. zw. rośliny jare, dojrzewające w tym samym roku, w którym zostały zasiane’ Cechę O. R. ma: żyto, pszenica, jęczmień, rzepak ii.    -> IV, 1188, 1189.

Ozokeryt, wosk ziemny — minerał z grupy bituminów. Pokłady występują w okolicach naftowych Małopolski Wsch., Kaukazu, St. Zj. A. Pn. Mieszanina stałych węglowodorów, ciemno zabarwionych przez domieszki. Po oczyszczeniu kwasem siarkowym daje cere-zynę, podobną pod względem własności do wosku pszczelnego, stosowaną do wyrobu świec, pasty do obuwia i maści do podłóg.

Ozon — odmiana alotropowa tlenu o 3 atomach w cząsteczce. O,. Powstaje przy wyładowaniach elektrycznych w tlenie oraz przy niektórych reakcjach chemicznych. Gaz o niebieskawej barwie i charakterystycznym zapachu.

-> III, 220, IV, 651.

Owocostany, owoce wielokrotne — owoce leżące obok siebie, powstałe ze słupków, znajdujących się w jednym kwiecie, np. mieszki u kaczeńca, owoce u poziomki, róży, maliny i i.

Owocowe wina — nie destylowane napoje alkoholowe, otrzymywane przez fermentację soku różnych owoców (prócz winogron, dających wino prawdziwe).

Owocowy cukier -► Fruktoza.

Owrucz — stare m-to rus. Drewlan w ukr.

części Polesia. 0000 mieszk.

Owsik (Ozyurus rermicularis L.)    — gat.

nicienia z rodziny Ascaridae. Pasożytuje w jelicie grubym człowieka.

(1683-1664),

Oxenstjerna, Axel hr. szw. mąż stanu, kanclerz za panowania Gustawa Adolfa, opiekun królowej Krystyny; w polityce zagranicznej i wewnętrznej swego kraju odegrał wybitną rolę.

Oxford -»• Oksford.

Oxford-Cambridge — nazwa słynnych na całym świecie zawodów wioślarskich rozgrywanych na Tamizie, na przestrzeni 4,5 mili ang. przez ósemki studentów uniw. w Oksford • Pod wpływem katalizatorów oraz w Wyż-i Cambridge. Zawody O.-C. rozgrywane są od szych temperaturach przechodzi w zwykły tlen. r. 1829 i dotychczas odbyły się 98 razy; w ogól- Posiada własności silnie utleniające i bakterio-nym wyniku (do r. 1937 wł.) zwycięzcą jest bójcze.    -*■ I, 405, III, 988.

Cambridge.    Ozorków — m-to w pwt. łęczyckim; roz-

Ozark Mountains, ’ouza:rk 'mauntynz — winięty przemysł włókienniczy. 16 000 mieszk. silnie rozcięta wyżyna m. Missouri i Red River -► I, 607.

w St. Zj. A. Pn. Złoża węgla, cynku i ołowiu. Ozylia, est. Saaremaa — wyspa est. na Bał-Ozdobniki — w muzyce: wypisane lub spe- tyku. 2600 km¹, 60 000 mieszk. cjalnymi znakami oznaczone upiększenie me- Ozyrys — egips. bóg roślinności. Wg po-lodii, np. tryl, mordent, przednutka i i.    dania nauczył Egipcjan rolnictwa. Mąż i brat

Ozębna (periodontium) — okostna zęba;    Izydy, został podstępnie zamordowany przez

okrywa od wewnątrz zębodół i łączy jego    Seta. Umarły O. został phnem świata pod-

ścianę wewnętrzną z korzeniem zęba. O. za-    ziemnego i sędzią umarłych. -► II, 129, 130.

palenie (periodontitis) — powstaje w związku Ożanka (Teucrium) — rodzaj roślin zielnych ze sprawami zapalnymi miazgi zębowej, naj-    lub drobnych krzewów z rodziny wargowych;

częściej na tle próchnicy zębów.    około 100 gat. gł. w obszarach umiarkowanych;

Oziębiające mieszaniny — stosowane w    u nas 5 gat., niektóre tylko w pd.-wsch. części

celu obniżania temperatury mieszaniny łatwo kraju.

Ożyna -► Jeżyna.

rozpuszczalnych soli z wodą, a zwł. ze śniegiem Ożarów — m-ko w pwt. opatowskim, 6000 lub lodem. Sole, rozpuszczając się, pochła- mieszk. niają ciepło, skutkiem czego zachodzi obniżenie

P — s. chem. pierwiastka fosforu.

P — w muzyce skrót z wł. piano = cicho; pp. — skrót z wł. pianisaimo — b. cicho.

Pa — s. chem. pierwiastka protaktynu. Pabianice — m-to w okręgu łódzkim (pwt. łaski); przemysł tkacki i chemiczny. 40 000

-► 1, 607.

ród magnacki lit.-polski. Wygasł Michał Kazimierz —

(ok. 292-346), pustelnik egips., zał. pierwszego klasztoru ceno-bitów, tj. wspólnie mieszkających.

Pachulskl Henryk pozytor; pod wpływem Czajkowskiego. Opracowania polskich pieśni ludowych, utwory or-kiestralne, fortepianowe, pieśni.

Pacierz — zbiór modlitw, jak: Ojcze Nasz, Zdrowaś Maria itd., które wierni zwykle odmawiają codzień.

Paciorecznik Kanna.

Paciorkowce, łańcuszkowce (streptococci) —

chorobo-

mieszk.

Pac

w r. 1835. 1.

(■f 1082), hetman wielki lit., walczył chlubnie przeciw Szwedom i Moskalom, przyczynił się do wyboru Michała Korybuta; przeciwnik Sobieskiego. 2.    — Krzysztof Zygmunt

(1021 — 1084), kanclerz wielki lit., brat poprz., doradca Michała Korybuta, przeciwnik Sobieskiego. 3. — Ludwik — (1780—1835), generał napoleoński; miłośnik architektury; w r. 1830 członek Rządu Tymczasowego, ranny pod Ostrołęką. Na emigracji stronnik Czartoryskiego. Do jednej z jego budowli (do pałacu w Dow-spudzie lub w Warszawie) stosuje się znane powiedzenie: „Wart Pac pałaca i pałac Paca".

Pachelbel Johann — (1653—1706), niem. organista, najwybitniejszy poprzednik J. S. Bacha w dziedzinie kompozycyj organowych.

Pachomiusz św.

(1859-1921), kom-rodzaj bardzo rozpowszechnionych twórczych bakteryj-ziarenkowców; drobne kuleczki, układające się w łańcuszki. Oprócz zwykłych zakażeń ropnych, P. wywołują różę, a według ostatnich badań także płonicę i i. choroby.

Pacta conventa — układ dobrowolny m. narodem a wybranym przezeń królem. W Polsce P. C. wprowadzono za królów obieralnych (od Henryka Walezego); elekt zaprzysięgał w nich uroczyście zachowanie swobód szlacheckich, supremacji katolicyzmu itp. oraz szereg postulatów wysuwanych każdorazowo przez szlachtę (-> Artykuły Henrycjańakie). P. C. były obwarowane artykułem zastrzegającym zwolnienie narodu z obowiązku wierności wobec króla w razie nie wypełnienia warunków; zniesione przez konstytucję 3 maja. -> IV, 213.

Pacuvius -> Pakuwiusz.

Pacyficzny typ — jedna z form żółtej odmiany rodzaju ludzkiego. Charakteryzuje się

słusznym wzrostem, wysmukłą budową ciała, dość wydłużoną głową, długą twarzą i wąskim, często wypukłym nosem. Skóra jasno żółta, oczy i włosy bardzo ciemne. Terytorium najliczniejszego występowania P. T. obejmuje Mandżurię, Koreę i Chiny, zwł. pn. Tworzy on również charakterystyczny składnik wyższych społecznie warstw ludności jap.

IV, 543-544.

Pacyfik (Ocean Spokojny) albo Ocean Wielki — największy na ziemi zbiornik wodny, zajmujący prawie połowę pow. morskiej świata, m. Ameryką, Azją i Australią; liczne wyspy, niskie atole koralowe na pn., Wysokie wulkaniczne na pd. i większe masy lądu. Zach. wybrzeże P. tworzą liczne morza przybrzeżne, wsch. jest nadzwyczaj proste. Na wybrzeżach wys. pasma górskie i głęb. (ponad 10 000 m rów filipiński) rowy oceaniczne. Po otwarciu Kanału Panamskiego zaczyna się P. stawać potężną arterią komunikacyjną i morzem przyszłości dzięki zwł. silnej prężności ludnościowej i polit. żółtego cżłowieka. 167 000 000 km* pow.; największa szerokość 19 000 km (koło Borneo); zasolenie 35°/₀₀.

Pacyfizm — nazwa prądów dążących do wyłączenia przemocy, a więc wojny, ze stosunków międzynarodowych: zasada siły powinna zostać zastąpiona przez zasadę prawa. Specjalne nasilenie P. można zaobserwować po wielkiej wojnie. — Należy rozróżnić P. teoretyczny głoszony przez idealistów, a nawet fanatyków, od realnych poczynań zmierzających do utrwalenia pokoju, jak przede wszystkim utworzenie Ligi Narodów. Poczynania te jednak nie dały pozytywnych wyników, a idea

P., jako sprzeczna z układem stosunków międzynarodowych i społecznych, nie osiągalna bez daleko idących przekształceń i zmian w społeczności i psychice ludzkiej, posiada charakter utopijny i przysporzyła wiele rozczarowań.

III, 31S.

Paczoski Józef — (* 1864), botanik; liczne prace z dziedziny flory pd.-wsch. Europy i Polski i socjologii roślin.

Paczula — wysuszone liście rośliny Pogo-atemon Palchouli, rosnącej w Indiach i na wyspach Archipelagu Malajskiego. Stosowana w perfumerii oraz jako środek owadobójczy, gł. przeciwko molom.

Pad, wł. Po — największa rzeka wł.; wypływa z Alp pod Monte Viso, zbiera wszystkie wody Niziny Lombardzkiej, uchodzi do Adriatyku szeroką deltą rozpoczynającą się od Ferrary. Żeglowny od Casale i wykorzystany do nawodnienia. 672 km. dł., 70 000 km* dorzecza.

Padaczka, epilepsja (epilepaia) — choroba układu nerwowego. P. samoistna, czyli

wrodzona

(t 1574), archi-

stare, malownicze

-> II, 904. w literaturze staropolskiej (XVI i XVII w.) nazwa pieśni erotycznych, pokrewnych madrygałom. Zbiory popularnych P. z XVII w.

(* 1874), historyk

— 7, 274.

M.

Drewniana pagoda japońska z VII w.

nie posiada podłoża anatomicznego; cechuje się występowaniem napadów padaczkowych, Napady zaczynają się często przeraźliwym krzykiem; ciało sztywnieje i chory pada nieprzytomny na ziemię, z siną twarzą i bez oddechu, po czym występują drgawki. Przyczyn P. samoistnej dotychczas nie znamy; łączy się ona często z niedorozwojem umysłowym, skłonnością do omdleń, bólu głowy, lęku nocnego itp. P. objawowa — powstaje na skutek rozmaitych wykrywalnych zmian chorobowych w mózgu; charakteryzuje się występowaniem drgawek uogólnionych lub ograniczonych do pewnych części ciała.

Padalec (Anguis fragilis L.J — gat. gada z rzędu jaszczurek (Lacertilia). Ciało wężowate beznogie, dł. do 60 cm. Żyje w Europie; ukrywa się pod kamieniami, w szczelinach kory, we mchu. Żywi się dżdżownicami, ślimakami, owadami itp. Dla człowieka nieszkodliwy.

-* II, 474.

Padang — port dla wywozu kawy na zach. wybrzeżu Sumatry, 52 000 mieszk.

Paderborn — stare m-to biskupie w Westfalii nad rzeką Pader. Katedra zał. przez Karola W. 37 000 mieszk.

Paderewski Ignacy Jan — (* 1860), kompozytor, znakomity pianista-wirtuoz, wielki działacz patriotyczny i mąż stanu. Jako muzyk zdobył sławę światową. W r. 1910 ufundował w Krakowie pomnik Jagiełły. W czasie wielkiej wojny rozwijał akcję w sprawie polskiej w krar jach koalicji, zwł. w St. Zj. A. Pn. Zbliżony do prezydenta Wilsona, wywierał wpływ na jego politykę polską (13 punkt). W grudniu 1918 r. P. przybył do Polski; przybycie jego stało się hasłem do oswobodzenia Wielkopolski od Niemców. W r. 1919 premier i minister spraw zagranicznych, reprezentował Polskę na konferencji wersalskie j.. i jako jej delegat podpisał traktat wersalski. W r. 1920 był delegatem Polski przy Lidze Narodów, po czym wycofał się z życia polit. i zamieszkał w Mor-ges w Szwajcarii. Jako kompozytor P. rozwija samoistny typ muzyki narodowej. Napisał szereg utworów fortepianowych (m. i. „Sonatę es-moll", popularny „Menuet", „Fantazję polską" z orkiestrą) pieśni, operę „Manru", 2 symfonie, utwory kameralne i i. -> I V, 250, 255.

Padlewski — 1. — Władysław — (1810 — 1863), powstaniec 1831 i 1863 r., rozstrzelany w Kijowie. 2. — Zygmunt — (1835—1863), organizator i wódz powstania 1863r„ syn poprz. członek Komitetu Centralnego i naczelnik Warszawy; opracował plan powstania, dowodził partyzantką w kurpiowskich lasach; rozstrzelany w Płocku.

Padovano Gian Maria tekt, rzeźbiarz i medalier wł., od 1530 r. pracował w Polsce. Twórca attyki Sukiennic krakowskich, grobowców, medali osób z rodziny królewskiej i i.

Padwa (wł. Padova) m-to Włoch pn., ojczyzna Liwiusza. Posiada uniw. zał. w r. 1222, licznie uczęszczany przez Polaków w czasach odrodzenia; cenne zabytki: katedra z XVI w. wg planów Michała Anioła; kościół św. Antoniego Padewskiego z XIII-XVI w.; kościół św. Franciszka z XIV w.; ratusz z XV w. i i., bogate muzeum, przemysł maszynowy. 131 000 mieszk.

Padwany

Padyszach (pers. pad = tron i szach = król) — „wielki król", tytuł władców muzułm., zwł. tur. sułtanów. Od r. 1925 tytuł władców Afganistanu.

Paflagonia — strż. nazwa pn. części Azji Mn. nad Morzem Czarnym, znanej w strż. z kopalni metalu i ze znakomitych jeźdźców. Gł. m-to Sinope.

Pagaczewski Julian sztuki; prace nad przemysłem artystycznym, rzeźbą i architekturą w Polsce. „Gobeliny polskie" i i.

Paganini Niccolo — (1782—1840), muzyk wł., jeden z największych skrzypków-wirtu-ozów oraz kompozytor wartościowych utworów na skrzypce: 24 Capricci per violino solo, koncert skrzypcowy es-dur i h-moll i i.

Pagnol Marcel, panjol marsól — (* 1899), pisarz fr., autor licznych utworów dramatycznych grywanych m. i. z powodzeniem na scenach polskich: „Topaze”, „Marius", „Fanny” ii.

Pagoda — buddyjska świątynia w kształcie wieży o kilkupiętrowym łamanym dachu.

Pahlen Piotr Ludwik, hr. - (1745-1826), gubernator wojskowy Petersburga. Brał u-dział w zamordowaniu cara Pawła w 1801 r.

Usunięty od wszystkich urzędów przez A-leksandra I.

Pain Thomas, pejn 'tomas — (1737 — 1809), publicysta ang., zwolennik wielkiej rewolucji fr. i niepodległości koloni j amer., szermierz deizmu w religii. Gł. dzieła: ,,Rights of Man" („Prawa człowieka") i ,,The Age of Reason” („Wiek rozsądku").

Painlevć Paul, pelawó poi — (1863—1933), demokratyczny polityk fr., matematyk. Od r. 1910 członek izby deputowanych, przywódca republikańsko-socjalistycznego stronnictwa; minister wojny w 11. 1915—1917 i 1925—1929; premier w r. 1917 i 1925: prezydent Izby Deputowanych w r. 1924.

Paionios z Mende — (V w. prz. Chr.), rzeźbiarz gr., twórca m. i. posągu Nike w Olimpii.

rodzaj roślin

w 1873 r. przez polskiego badacza fauny amer. K. Jelskiego.

Pakosław — wieś w pwt. iłżeckim, pamiętna bojem Legionu Pułaskiego po stronie ros. z Niemcami 20 maja 1915 r.

Pakość — m-to nad Notecią, pwt. mogileński. Fabryka maszyn, młyny, cukrownia. Ok. 3500 mieszk.

Pakt

Pałafity

Paisley, 'pejzly — m-to szkoc., a raczej przedmieście Glasgow; przemysł tkacki (zwł. nici) i metalurgiczny. 86 000 mieszk.

Pająk domowy (Tegenaria domeatica Clerck.) — gat. pająka żyjącego w zabudowaniach ludzkich, barwy żółto-brunatnej. W głębi gęsto utkanej sieci buduje lejkowatą rynienkę, gdzie czatuje na owady domowe, którymi się żywi.

Pająki (Araneida) — rząd pajęczaków; ciało podzielone na glowotułów i odwłok, szczęko-różki zakończone kolcami, w których znajdują się przewody do gruczołów jadowych. Przędą pajęczynę służącą do budowania sieci na zdobycz, owijania kokonów z jajami, wyściełania norek w ziemi lub jako środek lokomocji (babie lato). Oprócz topika — lądowe. Ważniejsze Pr ptasznik, krzyżak, P. domowy, tarantula.

Pajdokracja (z gr. paia — dziecko) — rządy ludzi b. młodych, młodego pokolenia.

Pajęczaki (Arachnoidea) — gromada stawonogów pokrytych mniej lub więcej twardym pancerzem chitynowym. Pierwsza para czuł-ków przekształcona w szczękoróżki, niekiedy jadowe, druga w szczękonóżki (odgrywające rolę żuwaczek) z wydłużonymi głaszczkami. Cztery pary nóg tułowiowych. U niektórych od spodu odwłoku kądziołki przędne. Lądowe, tylko nieliczne wodne. Większość prowadzi tryb życia rozbójniczy. Rzędy: niedźwiadki, spawęki, pająki, solfugi, zaleszczotki, kosarze, roztocze i wrzęchowate.

Pajęcznica (Anthericum) zielnych kłączowych z rodziny liliowatych; 70 gat. gł. w Afryce; u nas dość pospolita

P. rozgałęziona.

Pajęczyna — niteczki snute przez pająki z zastygającej na powietrzu wydzieliny ich gruczołów przędnych Służy do budowy siatek, zwanych również P., w które pająki chwytają owady, na kokony chroniące jaja u niektórych gat., jako „żagiel" unoszący pajączka z wiatrem. (-*■ Babie lato). Podobne nitki snują także niektóre gąsienice.

Pajzderski Nikodem — (* 1882), historyk sztuki, konserwator. „Zabytki wielkopolskie", „Poznań" i i.

Pak — pozostałość po destylacji smoły pogazowej. Twarda, krucha, czarna masa. Stosuje się jako lepiszcze do wyrobu brykietów węglowych oraz lakierów, papy, czyli tektury smołowej do krycia dachów. -> / V, 1247.

Paka (Agonii paca L.)    — gat. gryzonia

z rodziny Agoutidae. Dł. ciała 70 cm; charakterystyczna duża, dł. głowa, silnie wysklepiona w części czołowej i nosowej. P. zamieszkuje Amerykę Pd., żyje w norach. Żywi się pokarmem roślinnym.

Pakarana (Dinomys branickii Ptrs.) — gat. gryzoni tworzący odrębną rodzinę Dinomyidae. Zamieszkuje dorzecze Amazonki, zwierzę rzadkie, wymierające. Po raz pierwszy znaleziona

umowa, układ polit. m. dwoma lub więcej państwami, np. P. Kelloga, P. bałkański i i. P. gwarancyjny — umowa, w której państwa zapewniają sobie nienaruszalność granic oraz ich obronę, np. pakt zawarty w Locarno w 1925 r. m. Anglią, Francją, Belgią i Włochami. P. o nieagresji — układ m. dwoma lub więcej państwami, mający na celu wykluczenie wojny m. nimi, przyczym określa się dokładnie pojęcie napastnika; zazwyczaj umowy takie zawierają klauzulę o zachowaniu neutralności w wypadku, gdyby jeden z uczestników prowadził wojnę z państwem nie objętym P. np. P. zawarty w r. 1932 m. Z. S. R. R. a Polską i Rumunią i w r. 1933 m. Z. S. R. R. a Francją.

Paktol — strż. nazwa rzeki Sarabat (w Lidii), która miała zawierać złoża złotego piasku

Pakuwiusz, Pacuvius Marcus — (ok. 220— 130 prz. Chr.), tragik rzym. Napisał 12 trage-dyj na tematy gr., gł. z cyklu trojańskiego, i jedną tragedię narodową rzym.

Palacky Frantisek —    (1798—1876), czes.

historyk i polityk. Swą „Historią narodu czeskiego" przyczynił się do rozbudzenia poczucia narodowego Czechów. Domagał się w r. 1848 przeobrażenia Austrii w państwo federacyjne. Od r. 1861 przywódca stronnictwa sta-roczeskiego, potem panslawista.

Palaeotherium — zwierzę z epoki eoceń-skiej. Podobne do tapira, lecz znacznie większe. Posiadało trąbę. P. jest przodkiem konia.

domostwa drewniane, budowane na pomoście z desek i bali, układanych na palach. P. wznoszone były dla ochrony przed wilgocią, robactwem, dla obrony przed napastnikami i dzikimi zwierzętami. (-*■ Nawodna oaada). -»• /, 284.

Palankin — rodzaj lektyki z baldachimem, osadzonej na jednym lub dwu drążkach, noszonej przez ludzi. Środek transportowy w Chinach.

Palant — gra w piłkę (podbijaną kijem), -znana w Polsce od XIV w.

Palatalizacja (od łac. palatum = podniebienie) — zmiękczanie spółgłosek przed samogłoskami miękkimi.

Palatyn (Mona Palalinua) — jedno z 7 wzgó-rzy Rzymu, najstarsza jego dzielnica (Roma ąuadrata), z pradawnymi zabytkami i pałacami cesarzy.

Palatynat, niem. Pfalz — nazwa dwóch krain niem.: P. Górnego, który jest dzisiaj częścią Bawarii w okolicy Ambergu, i P. Doi-

wa-

energiczne utlenianie się

-► /, 465. I V, 155, 543-544

-► II, 555

— II, 336, 839

-*■ IV, 385. ostatnia dynastia cesar-

nauka badająca dzieje

nego, czyli Reńskiego, podzielonego dziś m. Bawarię, Hesję i Prusy nad Renem koło Heidelbergu.

Palau — część (7 wysp większych, 20 mniejszych) jap. Archipelagu Kajolinów w Mikronezji ; atole; wywóz fosforytów i kopry. Wśród ludności coraz więcej Japończyków. 450 km* pow., ok. 7000 mieszk.

Palczak (Daubentonia madagaecarieosis Gm.) — gat. ssaka z podrzędu małpiatek. Często zw. „Aye, Aye". Dł. ciała ok. 1 m; b. dł. palce nóg. Żyje w zaroślach bambusowych zach. części Madagaskaru, żywi się przeważnie pokarmem roślinnym; tryb życia nocny.

Palej (Palij)) Semen — (+ 1709),ambitny tażka kozacki; prowadził zdradziecką politykę wobec Polski, łącząc się wielokrotnie z Rosją.

Palembang — największe m-to i port na wsch. wybrzeżu Sumatry; eksport kawy i nafty. 108 000 mieszk.

Palenie ciał -» Ciałopalenie.

Palenie się (łączenie z tlenem) z wydzielaniem ciepła i świeceniem. Substancje organiczne rozkładają się pod wpływem wys. temperatury powstającej przy P. s. i wydzielają palne gazy tworzące płomień. Nazwa P. s. obejmuje i inne reakcje chemiczne, przebiegające z wydzielaniem światła i ciepła.

Palenisko — urządzenie do spalania materiału opałowego i wyzyskania wytworzonego ciepła. Konstrukcja P. powinna zapewniać dostateczny dla całkowitego spalania dopływ powietrza. Paliwo stałe spala się na rusztach stałych, obsługiwanych ręcznie albo ruchomych, obsługiwanych mechanicznie. Do spalania miału i pyłu węglowego służą specjalne P.; wysuszony pył wdmuchuje się wraz z powietrzem. Paliwo płynne (w postaci rozpylonej, wraz z powietrzem, lub w postaci pary) oraz gazowe doprowadza się do P. rurami.

Paleoamerykańskl typ — charaktery-tyczny składnik tubylczej ludności Ameryki. Cechuje się dość niskim wzrostem, wydłużoną głową, średnio szeroką twarzą i szerokim nosem. Skóra jasno brunatna, włosy ciemne, lekko faliste, oczy ciemne. Występuje najliczniej w centralnej części kontynentu pd amer. W Ameryce Pn. stosunkowo nieliczny.

-*■ IV, 543 - 544

Paleoazjatycki typ, ainoska rasa — forma przejściowa m. białą a żółtą odmianą rodzaju ludzkiego. Dość niskorosły, silnie zbudowany długogłowiec o szerokiej twarzy i dużym, bardzo szerokim nosie. Skóra ciemno płowa, włosy ciemne, czasem szatynowe, oczy na ogół ciemne. Od odmiany żółtej różni się zasadniczo silnym uwlosieniem ciała. Występuje najliczniej wśród szczepów pn.-wsch. krańca Azji i w dorzeczu Obi. Poza tym stanowi ważny składnik ludności Syberii wsch. oraz ugrofińskich ludów Europy.

Paleobotanika — dział paleontologii zajmujący się florą ubiegłych epok geol.

-► ///, 697.

Paleoften — epoka geol. w okresie trzeciorzędowym.

Paleogeografla — dział geologii zajmują cy się odtwarzaniem wyglądu pow. ziemi w po szczególnych epokach geol.

Paleografla — nauka pomocnicza historii zajmuje się pismem i materiałem pisma w róż nych epokach ludzkości.

Paleolit, starsza epoka kamienna — najstar sza znana nam epoka kultury ludzkiej, z które zachowały się ślady działalności człowieka. P przypada na początek okresu geol., zw. czwar torzędem lub lodowcowym. P. rozpada się na dwie fazy: starszą i młodszą. W starszym P. niewielkie grupy ludzkie wiodą koczowniczy tryb życia. Schrony tymczasowe na otwartych stanowiskach, prawdopodobnie osłoniętych od wiatru lub w szałasach, po których pozostały ślady ognisk. Ślady warsztatów krzemieniar-skich i handlu zamiennego. Pierwsze pochówki, świadczące o pietyźmie dla zmarłych. Młodszy

P. przypada na okres o klimacie zimnym, ulegającym wahaniom. Broń myśliwska i sprzęt rybacki odznaczają się wielką rozmaitością form. Narzędzia do obróbki kości, skóry i rogu. Odzież futrzana, szyta igłami kościanymi. Bardzo rozwinięta sztuka plastyczna, Wiara w życie pozagrobowe.

Paleologowie — stwa bizant. w 11. 1261 — 1453. Założycielem dynastii P. był Michał P., który odbudował Bizancjum. Ostatnim cesarzem był Konstantyn XI P., za którego Turcy zdobyli Konstantynopol w 1453 r. Ostatnią dziedziczką rodu

P. była Zofia P., bratanica Konstantyna XI, która w r. 1472 poślubiła w. księcia moskiewskiego Iwana III Srogiego, uważającego się odtąd za następcę cesarzów wsch. -* I, 731, 733.

Palćologue Maurice Georges, palćolog móris żorż — (• 1859), fr. dyplomata i literat, członek Akademii Fr. W' 11. 1914—1917 ambasador w Piolrogrodzie. Autor wielu prac historycznych i literackich oraz pamiętników.

Paleontologia świata organicznego ubiegłych epok geol. P. przeprowadza swe badania na t. zw. skamieniałościach, to jest skamieniałych resztkach zwierząt i roślin, pochodzących z dawnych okresów geol.

-* I, 782, II, 285, I V, 138.

Paleozoiczna era — strż. okres w dziejach ziemi. W tej erze powstały dwa systemy górskie: jeden pod koniec dewonu (pasma kale-dońskie), drugi w okresie karbońskim (pasma hercyńskie). W związku z ruchami górotwórczymi morza wkraczały lub cofały się z lądów Klimat zrazu dość jednostajny, powoli różnicuje się. Dość szybko rozwijają się pierwotne formy świata organicznego. P. rozpada się na

5 okresów: kambr, sylur, dewon, karbon i perm.

~*U, 553. IV, 121, 1526-1531.

mionach i zwisająca na plecy i piersi; oznaka godności patriarchów i arcybiskupów.

Paliwo (materiały opałowe) — zbiorowa Paleozoologia — nauka o zwierzętach wy-    nazwa palnych ciał stałych, ciekłych lub ga-

-*■ III, 697.    zowych stosowanych w technice lub gospo-

Palermo — m-to portowe na pn. wybrzeżu    darstwie domowym jako źródło energii ciepl-

Sycylii. Zimowa miejscowość klimatyczna. Za-    nej. Najważniejszym P. stałym jest węgiel

bytki architektury XII —XVII w., uniw.    kamienny i koks; poza tym węgiel brunatny,

409 000 mieszk.    torf, drzewo. Do ciekłych P. należy ropa

Palester Koman — (* 1907), kompozytor    naftowa i jej przetwory (benzyna, nafta, nie-

kierunku neoklasycznego; koncert fortepiano-    które oleje mineralne, mazut), benzol, spiry-

wy, kwartety smyczkowe, ilustracje muzyczne , tus, ich mieszaniny; do gazowych gaz świetl-utworów teatralnych, opracowanie pieśni ludo-    ny, wodny, koksowniczy, ziemny i i. Wartość

-*■ IV, 257.    użytkowa P. zależy od jego wartości opało-

w strż. Grecji miejsce wej (-*■ Opałowa wartość).

-► I V, 1253.

Palk, polk — cieśnina m. wyspą Cejlon a wybrzeżem pd. Indyj (Dekanem). Połów pereł.

pierwiastek, metal szlachetny (-> Platynowce) o srebrno-białej barwie. L. porz. 40, c. atom. 100,7, s. chem. Pd. Jest dobrym katalizatorem przy reakcjach z wodorem (np. utwardzanie tłuszczów).

Palladio Andrea

marłych, kopalnych.

wych .. i.

Palestra

1.

ćwiczeń cielesnych, szkoła zapaśnicza. 2. — w dawnym prawie polskim ogół wszystkich rzeczników prawnych; obecnie określenie stanu adwokackiego.

Palestrina Giovanni Pierluigi da— (1525 — 1594), mistrz kat. muzyki kościelnej, twórca rzym. stylu a capella. Wielka prostota stylu przy ogromnej technice kompozytorskiej. 93 msze, 179 motetów, lamentacje, litanie, hymny, madrygały i i.

Palestyna, albo Ziemia Święta, (ar. Fele-stin, hebr. Krec Israel) — ang. kraj mandatowy m. rowem Jordanu a Morzem Śródziemnym, wydzielony dla stworzenia żyd. siedziby narodowej. 20000 km*, (błędnie podane w art. w t. III, str. 1197), 1 383000 mieszk., z czego ponad 30°/₀ Żydów,

Stolica Jerozolima.

>nrt. Ul. 1197-1211; I, 264, 480. 482.

Pall — strż. forma średnioindyjskiego języka ; stanowi obok staroindyjskiego (sansk-rytu) późniejszy stopień języka pochodzącego z tego samego wspólnego pnia. W P. spisane są księgi buddyjskie.

PaHmpsest — pergamin, z którego usunięto pismo, ażeby móc go zapisać na Odczytywanie pierwotnego tekstu P. dokonywało się dawniej przy pomocy oddziaływania chemicznego, obecnie — drogą fotograficzną. Specjalny instytut w Beuron w Sigmaringen.

Palingeneza — w filozofii doktryna przyjmująca, że we wszechświecie i w ewolucji człowieka dają się wyróżnić okresy, w których powracają zjawiska, już niegdyś występujące. P. występuje u Platona, w literaturze polskiej u Słowackiego. W biologii P. zwiemy występowanie w rozwoju osobniczym stadiów rozwojowych starszych filogenetycznie, np. formowanie się luku skrzelowego u embrionów ssaków.

reszta Arabowie.

nowo.

Palisada -+■ Ostrokól.

Palisander -- drewno niektórych gat. ja-carandy zabarwione różowro, fioletowo lub czarno. Służy do wyrobu fortepianów, luksusowych mebli itp.

Paliusz — w kościele kat. taśma z białej wełny z czarnymi krzyżykami, noszona na ra-

■świat i Życie. — V.

Pallad

(1508-1580), architekt wł. Dzieła jego cechuje przejęcie surowo antycznych form budowli, monumentalność. Był także teoretykiem architektury. Najważniejsze budowle w Wenecji i w Vicenza. Wywarł wpływ na architekturę klasvcystyczną XVIII

-► I V, 574.

i XIX w.

Pallotyni

zgromadzenie zakonne, zał. w r. 1835 przez x. Winc. Palottiego celem rozbudzenia ducha apostolskiego wśród katolików i prowadzenia misyj. Istnieje odłam żeński zakonu a także podporządkowany zakonowi rodzaj bractwa rei. o charakterze świeckim. W Polsce 0 klasztorów.

Palma — 1. — wyspa z grupy Wysp Kanaryjskich. 715 km*, 50 000 mieszk. 2. — gł. m-to i port na wyspie Majorce. Przeszło 90 000 mieszk.

Palma Vecchio (Giacomo Nigretti) — (1480—1528), malarz wenecki, uczeń Belli-niego. Ulegał wpływom Giorgione'a i Tycjana. Wsławił się jako portrecista, poza tym obrazy

rei.

Palm Beach, paąm bi:cz kąpielisko morskie na Florydzie. 27 000 mieszk.

Palmerston Henry John Tempie, ’pa:|-merstn 'henry dżon 'templ, lord — (1784 — 1805), jeden z najwybitniejszych polityków bryt., przywódca whigów, jeden z gł. twórców wiktoriańskiego okresu pomyślności polit. i gospodarczej Anglii. W 11. 1830—1851 kierował polityką zagraniczną, od r. 1855 do śmierci (z przerwą w 11.    1858—1859) premier. Przy

czynił się do zdobycia niepodległości przez Belgię, do zjednoczenia Włoch, do osłabienia Rosji kampanią krymską. Mimo liberalnych zapatrywań P. unikał wszelkich kolizyj zagrażających dobrobytowi Anglii, dla tego też nie popierał sprawy polskiej.

luksusowe

47

1.

wieś w Syrii wsch. na ruinach wielkiego strż. m-ta handlowego 2. — m-to w Kolumbii (Amer. Pd.). 13 000 inieszk.

Palmitynowy kwas — kwas tłuszczowy C„H„COOH, wchodzący w postaci estru glicerynowego w skład tłuszczów stałych.

Palmowa Niedziela, kwietna niedziela (Do-minica Palmurum) — ostatnia niedziela przed Wielkanocą święcona na pamiątkę przybycia Jezusa Chrystusa do Jerozolimy. W kościołach święci się palmy i odbywa się z nimi procesje.

Palmowy olej lub tłuszcz — stały tłuszcz z owoców palmy olejowej (Afryka); stosowany do wyrobu mydła i świec.

Palmy (Palmae.)

Zim

Palmy

akademickie

oficera

Akademii

pierścienica z rzędu wieloszczetów żyjąca w morzach pd. W okresie rozrodu końcowa część ciała z produktami płciowymi oddziela się i wypływa na powierzchnię morza; potem przednia część P. regeneruje utraconą część ciała.

Palowe budowle Nawodne osady.

Paludan-Mtiller Frederik - (1809-1876), poeta duń., autor eposu psychologicznego ..Adam Homo" („Adam człowiek"). Dzieła P.-M. posiadają głęboki podkład społeczny i rei.

Pałeczkorogle (Rkopalocera) — grupa motyli o ciele wysmukłym, skrzydłach stosunkowo

P. szeroko-

strż. nazwa krainy na pd. wybrzeżu Azji Mn. m. Licją i Cylicją, (ił. port Attalcia (dziś. Adalia).

Pamflet — pismo ulotne zwł. treści polemicznej, ostra napaść w druku w formie złośliwej o treści obelżywej, potwarczej.

zdolność przypominania sobie dawnych przeżyć oraz rozpoznawania (przy ponownym spostrzeżeniu) przedmiotów dawniej poznanych. -*■ art. III, 1211 —1221; I V, 50 — 53, 489-491.

dział piśmiennictwa

„Pamiętnik Literacki"

wo Literackie im. Mic-

tytuł kilku

-► I. 455, 469

nizina argent. m. Andami i Atlantykiem, świetne pastwiska; obecnie częściowo

-* I, 805

uprawne.

Pamplona łac. Pampeluna

Palmira

rodzina drzew jedno-liściennych; przeszło 1000 gat. gł. w obszarach ciepłych; większość P. tworzy nie rozgałęzione walcowate pnie, t. zw. kłodziny, na szczycie duże skórzaste, pierzaste lub wachla-rzowate liście; niektóre gat. są pnączami; kwiaty jednopłciowe zapylane przez owady albo wiatr; owoce — orzechy, jago-dy lub pestkowce; należą drzewa ^ i bardzo użyteczne, jak P. dakty-lowa. kokosowa, olejowiec, sagów-nica i wiele in. Niektóre gat. ho- ' j' T dowane jako ozdobne. -*■ III, 1190, ^

1191, IV, 503, 1187.

Palmy akademickie — fr. odznaczenie za zasługi na polu o-światy, nauki i sztuki, ustanowio-ne przez Napoleona I w r. 1808.

Wstążka ciemno-fioletowa.

Palmyra, Fanning (Islands) — archipelag wysp koralowych w Polinezji, należący do Stan. Zjedn.

Pow. 668 km*, największa: Christmas Island.

Palna broń — broń miotająca pociski przy pomocy siły gazów, powstających w lufie wskutek spalenia się prochu. Zależnie od sposobu nabijania broni, P. B. może być odprzo-dowa (stare typy P. B. wojskowej, myśliwskiej) i odtylcowa (broń nowoczesna).

Palnik — urządzenie do spalania niewielkich ilości paliwa gazowego (zwł. gazu świetlnego) lub ciekłego w celu ogrzewania lub oświetlania. P. są najważniejszą częścią lamp naftowych. gazowo-, spirytusowo- i naftowo-żaro-wych. P. Bunsena -> Bunsen.

Palolo (Eunice riridis Gray) dużych, jaskrawo ubarwionych, w spoczynku ustawionych pionowo, latają w dzień. Ważniejsze: żeglarek, paź królowej, apollo, nie-strzęp glogowiec, bielinek, cytrynek, Morpko. ('alityo, polowiec. południce, czerwończyk i mo-draszek.

Pałka, rogoża (Typka) — rodzaj roślin kłą-czowych, jcdnoliściennych, pokrewnych obraz-kowatym; 9 gat. na bagnach prawie całej kuli ziemskiej; kwiaty jednopłciowe, drobne wiatro-pylnc, w gęstych wojłokowato-miękkirh, walcowatych kolbach, u nas 2 gat.; listna i wąskolistna; liście używane na plecionki.

Pałuki — stara nazwa części Wielkopolski m. górną Wełną i Notecią w okolicach Kcyni. -* IV, 169.

Pamfilia

Pamięć

Pamlętnlkarstwo

obejmujący opisy wydarzeń i obrazy z życia jednostek czy grup społecznych, oparte na bezpośredniej obserwacji autora, jego wspomnieniach i przeżyciach. Pamiętniki zawierają często bogaty materiał historyczny, obyczajowy, podróżniczy, psychologiczny, anegdotyczny, ale muszą być traktowane jako źródło nader oględnie wobec subiektywnego swego zabarwienia. P. znane już od strż.; w Polsce niezwykle obfite i interesujące: Pasek, Kito-wicz i w. i.

polskie czasopismo literacko-naukowe wydawane od r. 1902 przez Towarzyst kiewicza (we Lwowie).

..Pamiętnik Warszawski" czasopism literackich wychodzących w Polsce, m. i. ,,P. W." wydawany w 11. 1816—1823 przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk (redaktor: Feliks Bentkowski); ,,P. W." wydawany w 11. 1929—1930, pocz. pod redakcją W. Berenta, następnie — Ludwika Hieronima Morstina.

Pamiry — „Dach Świata", wyżynny step w węźle górskim środk. Azji, obramiony pasmami gór do 7800 m wys., silnie zlodowaco-nymi. P. znajdują się na terytorium sow., części wkraczają do Turkestanu (Kaszgarii) i Afganistanu. Wybitny badacz P. Bronisław Grąbczewski Pampa -gł. m-to

hiszp. Nawarry na drodze na przełęcze Pirene-

w złożeniach ■» wszech., np.

kora mydłoki, Quillaja Sapo-naria, drzewa Ameryki Pd.; wyciąg z P. stosowany jako lek wykrztuśny, oraz środek do prania, ponieważ zawiera pieniące się saponiny.

Panamerykanizm

ruch nacjonalistyczny ar.,

naj-

oddziały dawnej

Pancerniki ( Dasypodidae) ków- z rzędu Xenarthra. Ciężkie, niezgrabne, pokryte pancerzem kost-no-rogowym; zamieszkują przestrzenie suche, piaszczyste Pd. Ameryki; tryb życia nocny, dzień spędzają w norach. Żywią się mrówkami, termitami itp., rzadziej pokarmem roślinnym. Mięso jadalne. Rodzina P. dzieli się na 3 podrodziny, różniące się budową pancerza.

Pancerz

Pancernik.

jg

Pancerz

nadrząd

jów (Koncesvalles, podanie o Rolandzie). 42 000 mieszk.

Pan — gr. bożek lasów i pastwisk; spędzał czas wśród dzikiej przyrody, opiekując się zwierzyną i grając na fujarce. Należał do orszaku Dionizosa. Wyobrażany z rożkami na głowie, z capią brodą i kozimi nogami. (-*■ Fau-nus).

Pan (gr.) paneuropcizm, panslawizm.

Panama — republika środk.-amer. na Przesmyku Panamskim m. Kolumbią a Costa Kica. utworzona w r. 1903 z inicjatywy St. Zj. A. Pn. przez oderwanie się od Kolumbii. Kraj górzysty (Kordyliery) z tropikowym klimatem. Ludność; Metysi, Murzyni, Indianie, biali, żółci. Wywóz gł. bananów, kakao i kokosów. 75 000 km', 484 000 mieszk., stolica Panama. —

P. odkryta przez Kolumba w 1502 r., była kolonią hiszp. do 1821 r., potem weszła w skład republiki Kolumbii. W 1903 r. P. odstąpiła Stanom Zjednoczonym strefę kanału. -> /, 150.

Panama idea zjednoczenia państw anier. pod względem gospodarczym i politycznym w duchu doktryny Monroego, pod zwierzchnictwem St. Zj. A. Pn. Szereg konferencyj panamer. zapoczątkowanych w 1826 r. dążył do rozpowszechnienia idei P.

Panamskl Kanał — kanał łączący oceany Atlantycki i Spokojny; przecina Przesmyk Panamski; rozpoczęty w 1876 r. przez twórcę Kanału Sueskiego, Lessepsa. Wskutek bankructwa spółki fr. (-*■ Panamski proces) budowę przejęły w 1902 r. St. Zj. A. Pn.i skończyły w 1914 r. Obecnie P. K. wraz ze strefą 16 km szer. jest wieczystą własnością St. Zj. i ich cenną bazą morską i lotniczą w AmeryceŚrodk. P. K. leży w kilku poziomach, z których najwyższy ma 26 m wys.; różnicę wzniesień pokonują śluzy. Z P. K. korzysta rocznie ok. 5000 okrętów i statków. 81 km dług. Strefa kanałowa 1420 km*, 41 000 mieszk. Stolica Balboa.

->//, 1128. 1129, IV, 904-905.

Panamski proces, t. zw. „panama" — proces wszczęty w Paryżu w r. 1892 na skutek bankructwa towarzystwa akcyjnego, budującego Kanał Panamski. Wykryto olbrzymie nadużycia i przekupstwo prasy, posłów, senatorów i ministrów. Odtąd „panamą" nazywa się wielkie nadużycia, afery, w które zamieszana jest duża liczba osób na wys. stanowiskach.

Panamski Przesmyk — wąski (do 60 km), górzysty pas lądu m, Pd. a Środk. Ameryką, przecięty Kanałem Panamskim

Panarabizm mający na celu narodowe zjednoczenie ludów ar. Początkowo zwrócony przeciw uciskowi tur. i wyzyskiwany przez Anglików przeciw Turcji, po wielkiej wojnie skierował się przeciw europ, imperializmowi. Ośrodkiem zjednoczenia ar. stał się Nedżd.

Panatenaje (gr. = wszechateńskie) większe święto Ateny; obchodzone było uroczyście co trzy lata (P. wielkie), skromniej co rok (P. małe).

Pancerna broń -*■ Broń pancerna.

Pancerne chorągwie jazdy polskiej, uzbrojone w kolczugi, karwa-sze, misiurki itd. W r. 1775 weszły w skład kawalerii narodowej

Pancerne ryby — pierwsze kręgowce, jakie pojawiły się na ziemi. Żyły w sylurze i dewonie. Ciało miały pokryte twardym kostnym pancerzem, złożonym z kilku części. Liczne, dobrze zachowane pancerze tych ryb znaleźć można w czerwonych piaskowcach de-wońskich na Podolu.

Pancernik, czasem zwany okręt liniowy — okręt wojenny mocno opancerzony (nietylko burty, ale i pokład) oraz uzbrojony. Wyporność 30 000—35 000 t, kaliber dział do 406 mm, szybkość 30 węzłów, załoga około 1000 ludzi.

P. używa się do rozstrzygających walk na morzu.

rodzina ssa-

JPfl^

broń chroniąca tułów (zwł. brzuch i piersi) wojownika od ciosów nieprzyjaciela. P. rozwinął się z szerokich pasów z kory, skóry, jakich używają w tym celu rozmaite plemiona prymitywne, np. Polinezyjczycy.

Pierwotne P. z czasem przekształ-ciły się na metalowe, z blachy lub z siatki. Obecnie spotyka się w policji. Także grube płyty ze specjalnej stali, grubości kilka lub kilka- r r. 1580. naście cm, chroniące przed działaniem pocisków przeciwnika okręty, czołgi, samochody pancerne itd.    -» /, 817, 821, 822.

Pancerzowce (Malacoslraca) skorupiaków na ogół o 20 segmentach ciała, okrytych twardym pancerzem. 5 rzędów; Lep-tostraca, Thoracoslraca (słupkookie,), Stomato-poda (ustonogi), Arthostraca (siadłookie) i Ano-mostrnca.

Panchromatyczne płyty fotograficzne

-*• Sensybilizacja.

(1721-1789), generał

Piotr

ruch ludów mahomet., zmierzający do zjednoczenia wszystkich wyznawców islamu, skierowany przeciw penetracji europ, na Wschodzie.

Pankhurst Emmeline, p&Nkha^t 'emilin — (1858 — 1928), ang. feministka i sufrażystka, wraz ze swymi córkami kierowała od r. 1906 walką o prawa wyborcze dla kobiet w Anglii. II, 313.

Pankiewicz Józef

pogląd metafizyczny, wg

Panda (Ailurua fulgr.naCov.) - gat. ssaka drapieżnego z rodziny praczy (Procyonidae). Dł. ciała łącznie z ogonem 1 m. Sierść gęsta puszysta, na grzbiecie rdzawa, spód czarniawy. Żyje w Himalajach, prowadzi życie nadrzewne, żywi się pokarmem roślinnym.

Pandekta (łac. diyeata) — gł. część Corputr juria citilia Justyniana zawierająca wyciągi z pism prawników rzym.; także określenie w ogóle rzym. prawa cywilnego i wykładów na jego temat.

Pandora — w podaniach gr. pierwsza kobieta na ziemi, stworzona przez Hefestosa na rozkaz Zeusa, w celu szkodzenia plemieniu ludzkiemu, którego przedstawiciel, Prometeusz, wykradł ogień z nieba; otrzymała od bogów w podarku ślubnym zamkniętą puszkę; gdy ją przez ciekawość otworzyła, wysypały się z niej na ziemię wszystkie nieszczęścia, które odtąd trapią ród ludzki.

Paneglryk — mowa albo pismo pochwalne na cześć osoby lub wielkiego czynu. Szlachetny w zasadzie cel wzbudzenia uczuć bohaterskich uległ zwyrodnieniu już w Grecji strż. i P. stał się pustą, przesadną chwalbą uprawianą dla zjednania autorowi osób możnych. Podobny charakter miał też i w Polsce XVII — XVIII w., w okresie upadku literatury bardzo obficie rozpleniony.

Panem et clrcenses (łac. —chleba i igrzysk) — wg satyryka Juvenala gł. potrzeby ludu rzym. za czasów cesarstwa.

Panenteizm — doktryna metafizyczna, wg której wszystko wypływa z Bogu przenikającego, jako Istota, całą rzeczywistość. P. występował w filozofii romantycznej (Schelling i i.).

Pancuropelzm — idea gospodarczego i polit. zjednoczenia krajów europ. (St. Zj. Europy), głoszona przez hr. Coudenhove-Kalergi. Bez znaczenia polit.; kongres paneuropejski w Wiedniu w 1926 r. nie dał żadnych wyników.

Pangalos Theodore — (* 1878), gr. generał i polityk. Głównodowodzący w wojnie bałkańskiej w 11.    1912—1913. szef sztabu

w 1919 r. W r. 1926 utworzył rząd wojskowej dyktatury; obrany na prezydenta w r. 1920; obalony przez Kondylisa w r. 1928, Brał udział w rewolucji Venizelosa w r. 1936.

Pangermanłzm — 1. — ruch powołujący się na poczucie plemiennej wspólności wszystkich ludów germ. -*■ III, 932. 2. — ruch polit., zmierzający do stworzenia państwa niem., obejmującego oprócz Rzeszy wszystkie sąsiadujące z nią kraje o ludności niem., jak Austria, niem. Szwajcaria i i. Hasła P. głosi narodowy socjalizm niem.

Panhellenizm — w strż. Grecji idea zjednoczenia polit. Greków w przeciwstawieniu do świata ,,barbarzyńców", urzeczywistniona w państwie Aleksandra W , w śrdw. zaś w państwie nowobizantyńskim (1261 — 1453). W' czasach nwż P. objawił się jako dążenie do przyłączenie krajów, zaludnionych przez Greków do niepodległej Grecji, co zostało niemal w całości urzeczywistnione w r. 1913.

Panibcryzm — ruch polit. zmierzający do połączenia Hiszpanii i Portugalii oraz b. koloni j hiszp. i portug. w Ameryce Pd. Dotychczas — poza zbliżeniem na polu gospodarczym i kulturalnym — nie może się wykazać żadnymi rzeczywistymi osiągnięciami.

Panieńskie Skały — wzgórza na Woli Ju-stowskiej pod Krakowem, bardzo malownicze. Wys. ok. 300 m.

Panika, paniczny strach — zjawisko zbiorowej psychozy, nagły strach, obejmujący gwałtownie większe grupy ludzi. Powoduje groźne następstwa dla życia jednostek lub życia gospodarczego (np. P. giełdowa). Nazwa

P. pochodzi od gr. bożka leśnego Pana, który nagłym pojawieniem się budził wśród pasterzy ,,paniczny" lęk.

Panin - 1. - Nikita - (1718-1783), dyplomata ros. za Katarzyny II, zawiadywał sprawami zagranicznymi; dążył do uzależnienia Polski od Rosji i prowadził układy o rozbiory.

ros., brat poprz. W czasie wojny siedmioletniej zajął Prusy; w r. 1774 zgniótł bunt Pugaczewa,

Panis benc merentlum (łac. — chleb dobrze zasłużonych) — w dawnej Polsce nazwa określająca majątki nadawane przez króla osobom zasłużonym.

Panlslamizm

(• 1867), znakomity malarz i grafik, czołowy reprezentant impresjonizmu w malarstwie polskim, śmiały eksperymentator. Gł. dzieła: „Targ na kwiaty", „Notre Damę", „Portret matki", „Japonka" i i.

-* II, 948, IV, 246, 272.

Pankracy św. — męczennik ścięty w Rzymie w 293 r. 1’am. 12 maja.

Panlogizm

którego we wszystkich zjawiskach we wszech-świecie przejawia się rozum. P. wyznawany był przez stoików, neoplatoników i Hegla.

Panna, Virgo — gwzb. nieba pn. na eklip-tyce, z gwiazdą pierwszej wielkości Spica i szósty znak zodiaku.

Panna Maria — polska wieś w Teksasie w St. Zj. A. Pn. 600 mieszk.

Pannonia — strż. prow. rzym. m. średnim Dunajem. Alpami i Sawą. zaludniona przez szczep iliryjski, podbita przez cesarza Augusta; podzielona przez ces. Trajana na Dolną i Górną P., kolejno była zajmowana przez

i. G. Bruno w czasach renesansu

Panalawizm — ruch kulturalny, i polit. powstały w Czechach na schyłku XVIII w., zmierzający do wyzwolenia Słowian, ujarzmionych przez Austrię i Turcję, przy solidarnej współpracy całego świata słów. P. był wykorzystywany polit. przez carską Rosję, dążącą do hegemonii w krajach slow. Polski P., przeciwny dążeniom Rosji, wysuwał ideę demokratycznej federacji ludów słów. W 1W08 r. na słów kongresie w Pradze pod kierownict-twem Kramarza P. przybrał nową formę neo-slawizmu. głoszącego kulturalne zbliżenie ludów słów.

Bóg)

wszystko jest Bogiem. Klasycznym przykładem P. jest system Spinozy, identyfikujący substancję Boga z istotą świata. P. wyznawali wielcy poeci, jak np. Shelley. -►///, 653 -654.

Pantelleria — wł. wyspa m. Tunisem a Sycylią, kolonia karna. 83 km*, 10 000 mieszk. Panteon

-*• IV, 706.

-*> / r. 46, 49.

Pantograf — przyrząd do kreślenia figur jednokładnych, powiększania lub zmniejszania rysunków w dowolnej skali; przymocowany do rysownicy układ dźwigni ruchomych. Kontur rysunku oprowadza się sztyftem P., a odpowiednio umieszczony ołówek kreśli kontur zwiększony lub zmniejszony.

Pantomima

Ostrogotów (453), Longobardów (527), Awarów (568), Słowian i Węgrów. Gł. miasta Vindo-bona (Wiedeń), Carnuntum i i.

Panorama (gr. — wszechstronny widok) — 1. — rozległy widok roztaczający się z wyniosłego punktu. — 2. — obraz na płótnie rozmieszczonym w krąg, tak że widz znajduje się pośrodku; celem P. jest bardziej stworzenie złudzenia rzeczywistości, niż osiągnięcie wrażenia artystycznego. Słynna P. Racławicka wykonana przez kilku malarzy z Janem Styką na czele, we Lwowie.

Panpsychizm — pogląd metafizyczny, głoszący, że wszelkie przedmioty, nawet atomy ciał, posiadają życie psychiczne. Pogląd ten głosił m.

i G. T. Fechner w XIX w.

— IV, 834.

Pantagruel, pAtagrilel — gł. postać z dzieła Ra be lais'go ,,Gargantua et Pantagruel", olbrzym ucieleśniający wraz ze swym ojcem, Gargantua, nienasyconą zachłanność królów.

P. uważany jest za rzecznika epikurejskiej filozofii Rabelais’go.

Pantaleon — charakterystyczna postać wł. commedia deWarte: zakochany starzec w długim płaszczu i spodniach stanowiących jedną całość z pończochami; stąd — pantalony.

Panta rhel (gr. — wszystko płynie) — sentencja filozofa gr. Heraklita: wszystko we wszech-świecie podlega ciągłej przemianie. -*■ III, 546.

Panteizm (z gr. pan — wszech, theós =* doktryna metafizyczna, wg której

w strż. świątynia wzniesiona na cześć wszystkich bogów, obecnie monumentalne budowle z grobami zasłużonych. Słynny P. rzym. z I w., prz. Chr., przekształcony w VII w. w kościół N. M. P.: groby Rafaela, królów wł. i i. P. w Paryżu powstał w XVII w. jako kościół św Genowefy, obecnie miejsce spoczynku ludzi zasłużonych; słynne freski Puvis de Chavannes'a

Pantera, lampart (Felis pardus L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kotów.

Sierść jasno-pomarańczowa, czarno cętkowa-na. Zamieszkuje lasy Afryki i Azji, występuje często w sąsiedztwie zabudowań ludzkich. Skrada się bezszelestnie, zręcznie wspina się po drzewach, napada nawet na ludzi.

Pantofelek (Paramaecium caudalum Ehrbg.) — gat. wymoczka z rzędu Holutricha. o wydłużonym kształcie ciała, całkowicie pokryty jednakowej długości rzęskami; jedynie koło otworka gębowego są rzęski dłuższe, służące do naganiania pokarmu. Pływają one swobodnie w zbiornikach wód słodkich.

widowisko (zwykle z muzyką), w którym akcja dramatyczna przedstawiona jest wyłącznic za pomocą tańca, gestów i mimiki twarzy, bez słów.

Pantopon — specyfik, środek przeciwbólowy, stosowany również przeciwko kaszlowi i biegunkom; zawiera alkaloidy opium.

Pantragizm — pogląd na świat głoszony przez, filozofów-metafizyków XIX w., stwierdzający, że w istocie rzeczywistości tkwią zarodki tragicznych konfliktów, których ofiarą jest człowiek, zwł. jednostka silna, jak to pokazywał Hebbel w swoich tragediach.

-*■ / V, 111S-1119.

Pantyr -• przełęcz w gł. grzbiecie karpackim w Gorganach, mylnie identyfikowana z pobliską przełęczą Rogodze, t. zw. Przełęczą Legionów, którędy 21 grudnia 1914 r. przeszła II brygada. 1225 m. wys.

Pańczatantra — ind. zbiór bajek i przepisów mądrości życiowej, pomyślany jako podręcznik dla synów książęcych. -*■ I, 591

Państwo — zbiorowisko ludzi żyjących razem na określonym terytorium pod wspólną władzą naczelną. -*• art. 111,1221 —1235;I V.631 — 633, 790-793. IV, 868.

Państwo Kościelne (Patrimonium Petri) — terytorium we Włoszech środk. łącznie z Rzymem, podległe niegdyś władzy świeckiej papieży. Początek dała mu darowizna króla frankońskiego Pepina Młodszego w 754 r. Losy P. K. były zależne od stosunków m. papiestwem a cesarstwem. W XI w. papieże uzyskali kraje lenne w pd. Włoszech, za Inocentego III na przełomie XII i XIII w. obszar P. K. powiększył się znacznie. Okres wygnania papieży w Awinionie wstrzymał wzrost P. K., które rozszerza się dalej dopiero w XVI w. Późniejsze czasy mniej są pomyślne dla P. K.. zwycięstwa zaś Napoleona we Włoszech prowadzą do skasowania go. Odbudowane na kongresie wiedeńskim P. K. obejmowało w tym okresie terytorium 41 000 km*, liczyło przeszło 3 miliony

UiE

Państwowa odznaka sportowa.

ciało kolegialne przy ministerstwie

wania rolnictwa.

-*■ IV, 872, 1485.

mieszk. W r. 1870, po wojnie fr.-prus., rząd królewski zjednoczonych Włoch opanował Rzym i po głosowaniu ludności wcielił P. K. do królestwa wł. a Rzym ogłosił stolicą Włoch. Papieże tytułem protestu nie wydalali się poza Watykan. Dopiero 11 lutego 1929 r. na mocy. układów laterańskich zostaje utworzone nowe

P. K. pod nazwą CittŹL del Vaticano, 0,4 km². 1000 mieszk.

-> IV, 1009, 1013, 1017-1018, 1401, 1402.

Państwowa Odznaka Sportowa (P. O.

S.) — odznaka uzyskiwana po próbie sprawności fizycznej i osiągnięciu wymaganych minimów, wprowadzona w Polsce w r. 1930 dla propagandy sportu. P. O. S. nadaje woj. komitet wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego. 3 klasy: brązowa, srebrna i złota.

-> I V, 873.

Państwowa Rada Komunikacyjna — ciało kolegialne przy Ministerstwie Komunikacji utworzone w celu rozważania i opiniowania zagadnień z dziedziny komunikacji kolejowej, kołowej, wodnej i lotniczej. Przewodniczącym P. R. K. jest z urzędu każdorazowy minister komunikacji.

III, 10.

Państwowa Rada Ochrony Przyrody —

ciało kolegialne przy Ministerstwie W. R. i O. P. powołane w r. 1926 dla opiniowania spraw i projektów dotyczących ochrony przyrody.

-*• III, 1004.

Państwowa Rada Oświecenia Publicznego

W. R i O. P. utworzone w celu opiniowania zagadnień i projektów dotyczących organizacji oświaty i wychowania publicznego. P. R.

O.    P. obraduje raz na rok. Kadencja jej trwa 3 lata. Przewodniczącym jest z urzędu każdorazowy minister W. R. i O. P.

Państwowe urzędy pośrednictwa pracy — urzędy powołane w celu dostarczania pracy poszukującym. Podlegają Min. Pracy i Opieki Społecznej. Do gł. zadań należy m. i. pośrednictwo pracy dla wszelkich kategoryj pracowników, porada przy wyborze lub zmianie zawodu, popieranie reemigracji.

Państwowe Zakłady Inżynierii, skrót

P.    Z. Inż. — państwowe zakłady przemysłowe obejmujące wytwórnię samochodów, saperską, łączności i stocznię.

Państwowe Zakłady Lotnicze, skrót P. Z. L. — spółka akcyjna oparta na kapitale państwowym, prowadząca fabrykę samolotów; powstała z wojskowych Centralnych Zakładów Lotniczych.

Państwowy Bank Rolny — jeden z trzech banków państwowych, stworzony dla finanso-

I, 548, 556-558.

Państwowy Instytut Eksportowy — placówka naukowo-gospodarcza utworzona w r. 1927 dla badania warunków i możliwości wzmożenia wywozu polskiego za granicę. Podlega Ministerstwu Przemysłu i Handlu.

Państwowy Instytut Geologiczny — instytucja specjalna przy Ministerstwie Przemysłu i Handlu; prowadzi badania geol. na terenie Rzpltej, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb gospodarczych państwa.

Państwowy Instytut Kultury Wsi w Warszawie — instytucja specjalna przy Ministerstwie Rolnictwa i Reform Rolnych; bada zagadnienia związane z kulturą wsi; opracowuje metody pracy nad podniesieniem tej kultury; prowadzi poradnictwo w zakresie metod tej pracy.

Państwowy Instytut Robót Ręcznych —

szkoła wyższa kształcąca nauczycieli robót ręcznych; kurs trwa dwa lata, przyjmowani kandydaci posiadający maturę; przekształcony na P. I. R. R. w r. 1923 z Państwowych Kursów Robót Ręcznych w Warszawie.

Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej — szkoła dramatyczna zał. w r. 1925, kształcąca aktorów (wydział sztuki aktorskiej) i reżyserów (wydział reżyserski). Statut przewiduje powstanie wydziału teatrologicznego i sztuki filmowej. Kurs trzyletni.

Państwowy Instytut Meteorologiczny, skrót P. I. M. — instytucja specjalna przy Ministerstwie Komunikacji, której zadaniem jest organizowanie, prowadzenie i popieranie badań i prac meteorologicznych dla potrzeb administracji państwowej, nadzór nad stacjami i zakładami meteorologicznymi.

-> art. ,,Meteorologia", III, 584—586.

Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach — instytucja specjalna przy Ministerstwie Rolnictwa i Reform Rolnych. Prowadzi badania naukowe w zakresie gospodarstwa wiejskiego i gałęzi produkcyj z nim związanych oraz rybactwa; prace nad przystosowaniem zdobyczy naukowych do warunków przyrodzonych i ekonomicznych R. P. ze szczególnym uwzględnieniem aktualnych potrzeb rolnictwa.

Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, skrót

P. U. W. F. i P. W. — instytucja podległa bezpośrednio ministrowi spraw wojskowych, zal. z inicjatywy osobistej Marszałka Piłsudskiego na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 stycznia 1927 r. Kieruje wszelkimi pracami dotyczącymi powszechnego wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego, opiekuje się i kieruje sportem polskim zrzeszonym w Związku Polskich Związków Sportowych oraz nadzoruje sport nie zrzeszony.

Państwowy Zakład Higieny — instytucja specjalna przy Ministerstwie Opieki Społecznej

(* 1856). historyk.

drewno do wyrobu cęlu-

papiery warto-

III, 98-99.

(ok. 140-212),

Papirus

przekształcona w r. 1921 z Centralnego Zakładu Epidemiologicznego; zakład naukowo-badawczy, którego zadaniem jest prowadzenie badań naukowych w zakresie higieny publicznej, badań bakteriologicznych, chemicznych itd. oraz szkolenie fachowego personelu administracji sanitarnej. W r. 1935 P. Z. H. został połączony z Państwowymi Zakładami Badania Żywności i Przedmiotów Użytku.

-► /, 518, III, 282, IV, 974, 980.

Pańszczyca — dolina w polskich Tatrach; na drodze z Hali Gąsienicowej na przełęcz Krzyżne. Otoczona szczytami: Żółta Turnia, Granaty, Buczynowe Turnie, Koszysta.

Pańszczyzna — podstawowa forma ustroju poddaństwa, przymusowa bezpłatna praca poddanego dla pana na roli lub inna. P. powstała w Europie w czasach feudalizmu i wytworzyła typ gospodarki folwarcznej. W Polsce od czasów najdawniejszych, przy czym ciężary P. osiągnęły maksymum w XVIII w. Zmniejszona przez konstytucję 3 maja i uniwersał połaniecki, P. zanikła w Polsce poroz-biorowej. (W zaborze ros. w r. 1863).

-* IV, 402

Papa dachowa (tektura smołowcowa) — materiał nieprzemakalny do krycia dachów oraz izolacji ścian od wilgoci; tektura impregnowana i pokryta smołą, sztucznym asfaltem i posypana grubym piaskiem.

Papće Fryderyk Zajmuje się zwł. epoką jagiellońską. „Polska i Litwa na przełomie wieków średnich", „Studia i szkice z czasów Kazimierza Jagiellończyka", „Jan Olbracht" i i.

Papeete, papćt — gł. port i stolica Oceanii fr. na Tahiti. 7000 mieszk.

Papen Franz von — (* 1879), dyplomata i polityk nieni.; należał od r. 1921 do centrum; w r. 1932 jako kanclerz Rzeszy ułatwił narodowym socjalistom objęcie władzy; w r. 1933 wicekanclerz, w 11. 1934—1938 ostatni ambasador niem. w Wiedniu.

Paphos — strż. m-to fenickie na Cyprze, znane z kultu Afrodyty (Astarte); ruiny słynnej świątyni.

Pap! Jadwiga, pseud. Teresa Jadwiga — (1844—1906), pisarka dla dzieci i młodzieży. Książki P. J. („Z lat minionych", „W słońcu",. „Dworzanie królewicza Jakuba" i i.) odznaczają się szlachetną tendencją wychowawczą i patriotyczną.

Papier — cienkie arkusze ze spilśnionych włókien roślinnych z dodatkiem kleju, ałunu, żywic, niekiedy kredy i i. -*-arl. II1,1235 —1243.

Papier machó, papjć maszć -> Mam papierowa.

Papiernica — maszyna do wjn-obu papieru w postaci wstęgi nie ograniczonej długości.

->///, 1289-1240.

Papierówka łozy i papieru, krótkie okorowane okrąglaki.

U nas produkowana gł. na Wileńszczyźnie i w woj. pd.-wsch.

Papiery na okaziciela — papiery wartościowe, przy których wszystkie uprawnienia związane są z faktem ich posiadania. Przykładem P. n. O. są banknoty.

Papiery procentowe ściowe, dające stały dochód procentowy, np. obligacje, listy zastawne itd.

Papiery wartościowe, walory — dokumenty reprezentujące pewną wartość materialną, stwierdzające prawo do towaru, kwot pienięż-żnych lub dochodów od nich, np. listy przewozowe, konosamenty, zwł. obligacje pożyczek państwowych i komunalnych, listy zastawne, akcje i obligacje przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych.

Papież — widoma głowa kościoła kat., zastępca Chrystusa na ziemi. P. jest każdorazowy biskup Rzymu, jako następca św. Piotra Apostoła. Ogół władzy P. nad kościołem, nazywający się prymatem papieskim, wyraża się prawem ustanawiania nowych djecezyj, nominacji kardynałów, biskupów i i. dostojników kościelnych, zmiany prawa kanonicznego i obrzędów, zatwierdzania nowych zakonów, kanonizacji świętych, zwoływania soborów powszechnych i zatwierdzania ich uchwał i i. Orzeczenia oficjalne (ex catedra) P. w sprawach wiary i moralności są, wg. dogmatu kat., nieomylne. Wyboru nowego P. dokonywują spośród swego grona kardynałowie na konklawe. Nowoobrany P. po obiorze przybiera nowe imię, pod którym panuje. Urząd P. jest dożywotni i nie usuwalny. P. może jednak dobrowolnie zrezygnować ze swej godności. We wczesnym śrdw. P. uzyskali władzę świecką nad Rzymem i jego okolicami (-*■ Państwo Kościelne).

Papin Denis, pap6 dćni — (1647—1710), fizyk fr., wynalazca t. zw. kociołka P., pierwszego autoklawu. Jest to szczelnie zamknięte naczynie; przy ogrzewaniu w nim wody wytwarzająca się para zwiększa ciśnienie, podwyższając temperaturę wrzenia. Przed rozsadzeniem kociołka chroni zawór (klapa) bezpieczeństwa.

Papini Giovanni — (* 1881), pisarz i filozof wł.; pocz. neoidealista, futurysta, przeszedł później do katolicyzmu, którego się ostatecznie wyrzekł. ,,Oog“,    „Un uomo finito

(„Człowiek skończony") i wiele i.

-*■ IV, 1422.

Papinianus Aemilius prawnik rzym., zamordowany z rozkazu Ca-racalli. Gł. dzieła ,,Quaestiones‘' („Pytania") i ,,Responsa" („Odpowiedzi").

Papirologia — nauka badania, odczytywania i konserwacji papirusów strż. Zapoczątkowana w XVIII w., rozwinęła się w w. XIX.

materiał piśmienny w formie zwojów, wyrabiany z łodygi rośliny papirusa, (Cyperus papirus), rosnącej w Afryce, używany

-+III, 173-174. klasa roślin, nale-

> III, 220, I V, 650. (1543—1610), pisarz

(1723-1790),

choroba

Para

od IV tysiąclecia prz. Chr. (w Egipcie) do X w. Wiele zabytków piśmiennictwa strź. zachowało się w formie P. Słynne P. egips. i P. z Her-culaneum..

Paprocie (Filicinae) żących do paprotników; należą rośliny zielne lub (wyłącznie w obszarach tropikalnych) drzewiaste; posiadają niekiedy duże liście, wytwarzające zarodnie z zarodnikami; przedrośle ma kształt przeważnie bardzo drobnej blaszki; wyróżniamy P. o zarodnikach jednakowych (jednakozarodnikowe) i o zarodnikach dwojakiego rodzaju: małych i dużych (różnozarodniko-we).

Paprocki Bartosz i heraldyk, stronnik Zborowskich, autor dzieła heraldyczno-genealogicznego ,,Herby rycerstwa polskiego", traktatów polit., oraz wierszy satyrycznych i moralizatorskich.

Paprocki Franciszek ksiądz-jezuita, historyk i pedagog, wydawca kalendarzy polit., autor „Historii polskiej" i i.

Paprotka zwyczajna (Polypodium ndgare) — gat. paproci, rosnącej często w cienistych lasach; roślina zielna, wieloletnia, o kłączu czołgającym się, słodkim, liściach zimotrwałych; ok. 200 gat. innych paprotek w obszarach u-miarkowanych i tropikalnych.

Paprotnica krucha (Cystopteris fragilis)) — paproć rosnąca często w miejscach cienistych; posiada delikatne liście pierzasto-wcinane.

Paprotnik -> Nerecznica.

Paprotniki ( Pteridophyta) — gromada państwa roślinnego typu rodniowców, obejmująca : paprocie widłaki, skrzypy, paprotniki nasienne i i. P. bardzo bogato rozwijały się w dawnych okresach dziejów ziemi, gł. w erze paleozoicznej; w późniejszych okresach ustąpiły miejsca roślinom nasiennym. Zaliczamy więc do P. wiele roślin kopalnych.

-> III, 1185-1192; IV, 648-652.

Papryka, pieprz turecki -* Pieprzowiec.

Papua, ’p&pjuo — pd.-wsch. część Nowej Gwinei, przynależna do Australii. Obszar nie zagospodarowany, z niewielkim wywozem kopry, kauczuku i złota. 234 000 km², 275 000 mieszk., w tym 1200 białych. Stolica Port Moresby.

Papuasi (Papua) — mieszkańcy Wysp Me-lanezyjskicli. Przedstawiają zach.-melanezyjski typ fizyczny: ciemnoskórzy, średniego wzrostu, długogłowcy. Krótkie, szczupłe twarze, nosy wystające, często haczykowate. Włosy ciemne kręcone. Dzielą się na wiele plemion. Ustrój komunistyczny. Kopieniacka uprawa słodkich kartofli, melonów, ogórków, grochu, fasoli i bananów. Hodowla świń, kur. Uprawiają też rybołówstwo i myślistwo. Są dobrymi żeglarzami, uprawiają korsarstwo. Występuje ludożerstwo. Zdobnictwo b. rozwinięte.

Papugi (Psittaci) — rząd ptaków. Budowa ciała krępa, głowa duża, dziób krótki i gruby, w górnej części zakrzywiony, b. wysoki. Język szeroki i mięsisty. U nóg mocne palce, 2 zwrócone ku przodowi, 2 ku tyłowi. Barwa upierzenia b. jaskrawa. P. zamieszkują kraje tropikalne Afryki, Ameryki, Azji, najliczniejsze w Australii. Żyją stadami w lasach, żywią się owocami i nasionami, wyrządzają szkody w sadach i na polach; dają się oswajać przez człowieka, uczone wymawiają słowa lub całe zdania. Odznaczają się długowiecznością. Znane gat. rodzaju Nestor, Caeatua, (Kakadu — o silnie rozwiniętym czubie na głowie) Ara, (największe i najpiękniejsze z P.; żyją w Ameryce Pd. i Środk.) Ecłcctus oraz gat. papużek karliczek.

Papuzia choroba (psitłacosis) zakaźna papug, zaraźliwa dla ludzi, wywoływana przez lasecznika żyjącego w przewodzie pokarmowym chorych papug. Przebieg P. Ch. u ludzi przypomina dur brzuszny; często towarzyszy jej zapalenie płuc.

ciało gazowe powstające przez ulatnianie się (parowanie) lotnych cieczy lub ciał stałych f-*- Sublinmcja). Od gazów różni się tylko tym, że łatwiej ulega kondensacji (przez sprężanie lub oziębianie). W zamkniętym naczyniu ciecz paruje aż do osiągnięcia określonego ciśnienia (prężności) P., zależnej tylko od temperatury; P. o maksymalnej dla danej temperatury prężności, nasycająca roz-porządzalną przestrzeń, nazywa się P. nasyconą, P. o niższej prężności P. nienasyconą lub przegrzaną. Do P. nienasyconej stosują się w przybliżeniu prawa gazowe. Przez ostrożne oziębienie P. nasyconej można otrzymać nietrwałą t. zw. P. przechłodzo-ną czyli p rzesyconą, ulegającą skropleniu pod wpływem wstrząsów mechanicznych lub na obecnych w niej zarodkach (jonach, pyłkach; -> II, 1102). Przy parowaniu ciała zwiększają znacznie objętość (woda przy 100° pod ciśnieniem atmosferycznym 1675 razy) i pochłaniają ciepło (ciepło parowania; woda 539 kaloryj na gram), wydzielane ponownie przy skraplaniu P. P. wodna odgrywa wielką rolę w procesach krążenia wody w przyrodzie i kształtowaniu klimatu. W technice stosuje się do pędzenia silników parowych, ogrzewania i i. celów.

-►/, 398, III, 980, 981, IV, 485, 761.

Para, Grao Para — nizinny, gęsto zalesiony, bogaty w wody stan w Brazylii pn. w dorzeczu dolnej Amazonki. Dużą część ludności tworzą Indianie. Stolica Belem (Para), gł. m-to: przystań Obidos. 1 149 647 km² pow., 984 000 mieszk. (bardzo słabe zaludnienie).

Parabaza — jedna z trzech podstawowych części komedii strż. — pierwotnie końcowa —, w której chóry zrzucały kostiumy i przodownik w imieniu autora zwracał się wprost do publiczności.

II, 1255.

Parabola.

prostokątnym, w którym

osią odciętych jest oś symetrii P. i którego początkiem jest wierzchołek P.: yi — 2px, gdzie p oznacza połowę odległości ogniska od kierownicy i nazywa się p a r a m e t r e m P.

Paraboloida

III, 101.

szkoły elementarne

nie-

Parafiny

Parafraza

ustęp statutu organizacji lub

l.

re-

Parabellum — specjalny typ niem. broni palnej (pistolety, lekkie karabiny maszynowe itd.).

Parabola — miejsce geometryczne punktów jednakowo odległych od pewnej stałej prostej, zw. kierownicą P. i pewnego stałego punktu zw. ogniskiem P. Parabola jest krzywą nie ograniczoną, posiada jedną oś symetrii. Punkt przecięcia osi symetrii z P. nazywa się wierzchołkiem P.

Równanie P. w układzie

rodzaj powierzchni krzywej. Przykładem P. jest P. obrotowa, która powstaje przez obrót paraboli dookoła osi.

Paracelsus (Theophrastus Bombast von Hohenheim) — (1493 — 1541), lekarz i chemik szwajc. Jeden z twórców jatrochemii, pionier medycyny doświadczalnej. Zwalczał poglądy alchemików. Procesy, zachodzące w organizmach żywych, uważał za procesy chemiczne. W dziedzinie chemii przyczynił się do poznania szeregu nowych związków, które stosował jako leki.    1, 92, III, 277.

Parada wojskowa — uroczyste wystąpienie wojska, pokaz wojska społeczeństwu, dawniej zw. z fr. rewią. Składa się z: a) przeglądu zebranych oddziałów; dowódca całości zebranych oddziałów składa raport przełożonemu, który objeżdża (obchodzi) wszystkie oddziały i pozdrawia je; b) defilady, czyli uroczystego przemarszu oddziałów przed przełożonym (-* Defilada). Często do programu P. W. należy Msza św. połowa, przemówienia, uroczyste dekorowanie orderami osób zasłużonych itd. W podobny sposób odbywają się parady urządzane przez organizacje społeczne, sportowe itp.

Paradoks — 1. — błyskotliwe zdanie, wyrażające myśl sprzeczną z ogólnie przyjętym poglądem na jakąś kwestię. 2.    -> Antynomia.

Parafia — najmniejsza kościelna jednostka administracyjna, pod zarządem proboszcza. Prawo ustanawiania i znoszenia P. i mianowania proboszczów przysługuje biskupowi danej diecezji.

Parafialne szkoły przy kościołach parafialnych; posiadały duże znaczenie w śrdw. (w Polsce od XI w.). P. S. istniały do XIX w.

Parafina — mieszanina nasyconych węglowodorów stałych; biała przeświecająca substancja o punkcie topnienia 40 do 60°. Otrzymuje się przez wymrażanie i odciśnięcie zakrzepłego oleju z wysoko wrzących olejów z niektórych rop naftowych, np. polskiej, oraz olejów otrzymywanych przez suchą destylację węgla brunatnego. Stosuje się przeważnie do wyrobu świec. III, 812, 814. 815.

Parafinowy olej — olej mineralny, pozostający po wydzieleniu parafiny stałej. Stosuje się jako smar, oczyszczony — do użytku wewnętrznego jako środek przeczyszczający.

nazwa zbiorowa węglowodorów nasyconych szeregu metanu.

omówienie, rozwinięcie lub przeróbka zasadniczych myśli jakiegoś tekstu. W muzyce — ozdobna, wirtuozowska przeróbka pieśni, melodyj operowych itp. na jakiś instrument, zwł. na fortepian.

Paragraf — 1 — §, znak utworzony z gr. litery S stosowany przy numeracji mniejszych ustępów dziel naukowych i ustaw. 2. — fragment ustawy lub dzieła opatrzony znakiem P. P. aryj ski

zrzeszenia wykluczający zeń nie-Aryjczyków, zwł. Żydów.

Paragwaj (hiszp. Paraguay) publika pd.-amer. u spływu Parany i Paragwaju, wkraczająca z jednej strony na Wyżynę Brazylijską, na zachodzie zaś w step Gran Chaco. Język urzędowy hiszp., ale większość ludności mówi narzeczem indiańskim „guarani". Gospodarcze znaczenie kraju jest małe; odgrywa on rolę tylko w eksporcie rolniczym i leśnym. W XVII i XVIII w. jezuici stworzyli tu dobrze zorganizowane państwo Indian, podbite w 1768 r. przez Hiszpanów. W 1811 r. P. ogłosił swą niepodległość. Wojna

P. z Argentyną, Brazylią i Urugwajem w 11. 1864—1870 zakończyła się porażką; odtąd P. staje się terenem nieustannych walk domowych. W 1928 r. wybuchł spór z Boliwią o obfitujące w naftę pn. Chaco (Boreal). W 1932 r. dochodzi do wojny z Boliwią, walczącą o dostęp do rz. Parany, a tym samym do Atlantyku; wojna zakończyła się w 1933 r. zwycięstwem P. W 1934 r. P. zawładnął całym Chaco. W 1935 zawarty został pokój. Stolica Asunción. Ok. 460 000 km² i 1 000 000 inieszk. -> I, 169, 2. — prawy dopływ Parany z Wyżyny Brazylijskiej, 2600 km długości. -»■ I, 804.

Paragwajska herbata -> Matę..

Paraklet (z gr. = pocieszyciel) — w Piśmie Św. obiecany i zapowiedziany przez Chrystusa Duch św., którego zejście przypomni apostołom i wiernym naukę Chrystusa i umocni ich w wierze.

Paralaksa — zmiana kierunku przedmiotu skutkiem zmiany stanowiska obserwatora. Przy odczytywaniu wskazań przyrządów (jak termometr, barometr, przyrządy ze wskazówkami) skutkiem P. powstają błędy, jeśli oko obserwatora nie leży na prostej prostopadłej do skali i przechodzącej przez odczytywaną po-działkę. W astronomii P. geocentryczna — różnica kierunków, w których widoczne jest bliskie ciało niebieskie, np. Księżyc, ze środka

Paramagnetyzm — słabe własności ma-zne wykazywane przez liczne ciała,

170, 804, 806. 810, IV, 286.

Parandowski Jan

szny.

Par avion, par awió (fr.

= samolotem) — napis umieszczany na przesyłkach pocztowych przesyłanych pocztą lotniczą.

Parazytologia

-*• art. ,,Pasożyłiiictwo" III, 1259—1268.

podział gruntu na małe

(1849-1933), prawnik, polityk i działacz społeczny; pracował nad utrzymaniem narodowej odrębności Łużyczan i zjednoczeniem Słowian pd. Szereg prac prąw;-niczych, ekonomicznych i etnograficznych.

m-to nad Labą w Czecho-

+ ?>>

skandynawskich, również w górach Azji i Ameryki. Mięso jadalne.

Pardwa.

Ziemi i z danego punktu obserwacyjnego. -y-III, 184; P. dzienna — największa możliwa P. geocentryczna, kąt, pod którym widać z ciała niebieskiego promień Ziemi; P. roczna — kąt, pod którym widać z danego ciała niebieskiego promień orbity ziemskiej.

P. jest tym mniejsza, im odleglejsza gwiazda, może więc służyć jako miara odległości gwiazd od Ziemi, (-y Parsek).

Paralelizm psychofizyczny — pogląd głoszący, iż zjawiska psychiczne i fizyczne (fizjologiczne) przebiegają równolegle, nie pozostając jednak w stosunku przyczynowym względem siebie.

Paraliż -* Porażenie.

Paraloglzm — fałszywe rozumowanie, pokrewne sofizmatom.

gnetyc

jak mangan, glin, sód, tlen i i.

-ylll, 436-437, 444.

Paramaribo — gł. port i stolica Gujany Hol.; skupia bogaty handel, 48 000 mieszk.

Paramenta — ogólna nazwa wszelkich szat i sprzętów liturgicznych.

Parametr — zmienna, od której zależą spółczynniki równania. Np. w równaniu (z niewiadomą x): x² -f- (m— l)x -f 2m = 0, parametrem jest m. P. paraboli -> Parabola.

Paramnezja — złudzenie pamięci, fałszywe odpoznanie.

-> III, 1215.

Parana —1. — potężna rzeka w Ameryce Pd.; wypływa z Wyżyny Brazylijskiej, uchodzi do Atlantyku lejkiem zw. La Plata. 3600 km dług.; 2. — dawna stolica Argentyny w dolnym biegu rzeki P., 66 000 mieszk. -> I, 804,

3. — stan brazyl. nad Atlantykiem; liczne grupy białych emigrantów, zwł. Włochów i Polaków. Największe skupienie Polaków w Ameryce Pd. (ok. 120 000 głów): osady rolnicze, w których ludność zachowuje język i narodowość i skupia się we własnym życiu organizacyjnym. Stolica Kurytyba. 200 000 km², 1 Ó90 000 mieszk.

(* 1893), powieścio-pisarz i essayista. Najdoskonalsze dzieła P. powstały jako wyraz umiłowania świata antycznego: „Mitologia", „Eros na Olimpie", „Dwie wiosny", „Dysk olimpijski" i i. Wydana w r. 1936 powieść „Niebo w płomieniach" jest psychologiczną analizą przeżyć rei. młodego chłopca,

Paranoła -y Obłęd.

Para sił — układ dwóch sił równych, równoległych i przeciwnie skierowanych, o różnych punktach zaczepienia. Wywołuje ruch obrotowy ciała sztywnego. Moment P. S. — iloczyn siły przez ramię P. S. można zastąpić parą o tym samym momencie i tak samo skierowaną.

„Parasol** — popularna nazwa pamiątkowej odznaki oficerskiej Związku Wałku Czynnej, nadawanej absolwentom przed-wojennych kursów oficer-skich, organizowanych przez J. Piłsudskiego. W r. 1915 przyznana również podchorą-żym Polskich Drużyn Strze-

Paratyfus Dur brzu-„Parasol".

nauka o pasożytach.

Parcelacja

działki w celu łatwiejszej rozsprzedaży. P. przymusowa stosowana jest w Polsce na zasadzie ustawy o reformie rolnej. Zmniejsza rozmiary wielkiej własności, wzmacnia stan posiadania chłopów, przyczynia się do tworzenia nowych gospodarstw chłopskich; w 11. 1919- 1936 rozparcelowano 2422,4 tys. ha. ziemi, utworzono 658,7 tys. kolonij i parceli.

-y IV, 201, 588-589.

Parch (favus) — schorzenie skóry owłosionej na głowie ludzi i niektórych zwierząt (psa, kota, myszy), wywoływany przez zakażenie swoistym grzybkiem. P. zaniedbany powoduje zmiany zapalne również w głębszych warstwach skóry; choroba zaraźliwa, występująca zwł. jako skutek niechlujstwa.

Parczewski Alfons

Pardubice

Słowacji. 29 000 mieszk.

Pardwa (Lagopus lagopus I,.) — rodzaj ptaków z rzędu kurowatych. Dł. ciała 40 cm., upierzenie latem rudawe f^\ czarno upstrzone, zimą ^ białe. P. zamieszkuje pn. ;    #

krańce Europy, Azji i L , .

Ameryki, przelotna. Ży- wy    /\

wi się pokarmem roś- V -linnym. P. alpejska ^5. ^

(Lagopus mutus), nieco mniejsza, występuje w Alpach, Pirenejach, górach

-> I V, 139.

Pareczniki (Chilopoda) — rząd wijów drapieżnych o silnie wydłużonych czułkach i szczę-konożach, do których uchodzą gruczoły Jadowe; liczba nóg dochodzi do 173 par. Żyją w ciemnych kryjówkach. Znane rodzaje: drewniak, skolopendra i scutigera.

naj-

polowanie

Parłs vaut blen une messe, pari vó bie un mes (fr. = Paryż wart jest mszy) — słowa Henryka IV, które miał jakoby wypowiedzieć, kiedy dla pozyskania Paryża przeszedł na katolicyzm.

Park

duże obszary, wyty-

i zwierzostanu, zagrożonych gospodarką ludz--* 111, 237, 1002—1003.

Parkinsona choroba — zespól chorobowy, częsta komplikacja śpiączki; charakteryzuje się szeregiem zaburzeń nerwowych; czynności chorego są zwolnione, często występują również zaburzenia psychiczne.

Park Mungo, pa:rk 'maNgou

skiej.

-v II, 357.

Parestezja — chorobliwe zaburzenie czucia, zależne od uszkodzenia ośrodków lub dróg nerwowych, a wyrażające się w uczucia mrowienia, palenia lub chłodu, swędzenia itp.

Pareto Vilfredo — (1848- 1923), socjolog wł., prekursor doktryny faszystowskiej; stworzył koncepcję „elity społecznej", nadającej kierunek społeczeństwu i państwu.

Par excellence, par ćksćl&s (fr.) właściwiej, najdoskonalej, w całym tego słowa znaczeniu.

Par force, par fors (fr.) — siłą, przemocą, gwałtem. P. F. polowanie na koniach w trudnym terenie, połączone z pokonywaniem wszelkich przeszkód naturalnych; szczególnie ulubiony rodzaj polowania w Anglii.

Pari (wł.) — to samo, co al pari.

Pariasi — potomkowie ludu pierwotnie zam. w pd. Indiach, stojący poza obrębem czterech kast najeźdźców i wskutek tego wzgar-dzani. Trudnią się rzemiosłem, rolnictwem, pracą najemną. W r. 1920 powstała „Partia sprawiedliwości" dla zwalczania nierówności kastowej. W przenośni P. — część ludności pozbawiona praw, uciskana.

Paris Gaston, pari gastó — (1839—1903), filolog fr., badacz literatury śrdw. fr., wydawca licznych tekstów. Gł. dzieła: „Hiatoire poćti-que de Charlemagne", ,,La poć&ie du moyen-dge" („Poezja śrdw."), ,,Poimes et Ugende? du moyen-dge'‘ („Poematy i legendy śrdw.") i i.

„Parisienne“, parizjen („Paryżanka") — rewolucyjna pieśń, ułożona przez Delavigne’a z okazji rewolucji lipcowej 1830 r.; muzyka Aubera.

pierwotnie zwierzyniec, następnie ogród ozdobny. ->• art. ,,Ogrodnictwo”, III, 1078—1097. P. samochodowy, taborowy itp. — zgrupowanie samochodów, wozów taborowych itp.; również przestrzeń wyznaczona na ich zgrupowanie; także nazwa niektórych dużych zakładów służb, przeznaczonych do zaopatrywania w sprzęt, dokonywania reperacyj itd., np. P. uzbrojenia, intendentury, lotniczy itp.

Parkany (słowackie Parkón) — m-ko w Czechosłowacji przy ujściu Hronu do Dunaju; miejsce zwycięstwa Sobieskiego nad Turkami w 1683 r. i walk czes.-węg. w 1919 r. Ok. 4 000 mieszk.

Parki (z łac. parcere = oszczędzać) — rzym. nazwa gr. Mojr, nadana im przez ironię, ponieważ nie oszczędzały nikogo.

Parki narodowe c/one i strzeżone przez państwo dla zachowania pierwotnego krajobrazu, roślinności

ką.

(1771 —

1806), podróżnik ang.; odkrył źródła Nigru.

Parkosz Jakub — (*}• 1455), gramatyk, autor pierwszego traktatu łac. o ortografii pol-

->/, 1.

Parlament — zebranie reprezentantów obywateli danego państwa, powołanych drogą wyborów do udziału w kierowaniu państwem, sprawowania władzy ustawodawczej i kontroli nad czynnościami władzy wykonawczej. P. składa się najczęściej z dwóch izb (np. we Francji: izba deputowanych i senat, w Polsce: sejm i senat), na wzór najstarszego na święcie P. ang., gdzie istniały od pocz. dwie izby: izba lordów (t. zw. izba wyższa) i izba gmin (t. zw. izba niższa). -> art. ,,Parlamentaryzm", III, 1243-1258; 11, 306, III, 56, 925.

Parlamentaryzm — system polit., w którym parlament ma zabezpieczone konstytucją prawo, że bez jego zgody nie będą załatwiane najważniejsze sprawy państwowe, cały zaś szereg innych spraw, np. kontrola nad rządem wykonawczym, będzie należał do jego wyłącznej kompetencji.

->arń III, 1243-1258; 295.

Parlamentarz — wysłaniec strony wojującej, wyprawiony do nieprzyjaciela celem ustnego przedstawienia warunków porozumienia, doręczenia pisma itd. Jest nietykalny.

Parlando (wł. = mówiąc) — deklamacyjny rodzaj śpiewu bez częstych zmian dźwięków melodii.

Parlofon — przyrząd do utrwalania dźwięków na zasadzie fonografu, dyktafon.

Parma — niegdyś księstwo udzielne, utworzone przez papieża Pawła III w 1645 r.; w 1860 r. wcielone do Włoch, obecnie prow. wł. ze stolicą tejże nazwy (71 000 mieszk.). 3259 km®; 373695 mieszk.

Parmenides z Elei — (VI w. prz. Chr.), filozof gr. ze szkoły eleatów. Twierdził, że oprócz substancji materialnej, z której składają się wszystkie rzeczy, istnieje byt niezmienny, poznawalny tylko rozumem.

Parnas — masyw górski w gr. Focydzie, 2459 m wys., z ruinami strż. Delf na stokach. Wg. wierzeń strż. siedziba muz, poświęcona Apollinowi, stąd w przeności P. oznacza środowisko, świat poetów. P., jako alegoria, był popularnym tematem malarskim, np. fresk Rafaela, obraz Mantegna i i.

Parnas Jakub Karol — (* 1884), chemik i fizjolog; pracuje w dziedzinie chemii fizjologicznej. „Chemia fizjologiczna", „Kurs praktyczny chemii lekarskiej" i i.

irl

1. — w strż. teatrze gr. wejścia, przez które wchodziły i wychodziły chóry. 2. — w sztukach starogr. pieśni chóru śpiewane na wstępie.

Paros

statek lub okręt poruszany

do silnika, zawory bezpieczeństwa, wodowskaz, urządzenia do zasilania kotła wodą z tendra,

IV, 764.

■ (V w. prz. Chr.), -* II, 710, III, 849.

'pary so:r

’uyljam ’eduord — (1790—1855), podróżnik i badacz okolic podbiegunowych; odkrył Wyspę Melville’a, w r. 1827 dotarł w okolice Szpic-bergu.

Parsek (skrót słów paralaksa i ae&unda) — astronomiczna jednostka odległości; odległość, dla której paralaksa gwiazdy wynosi 1 sek., równa 3,26 lat świetlnych, tj. ok. 31 trylionów km.

Parseval August — (* 1861), inżynier niem., konstruktor pierwszego balonu sterowego. Parsifal, Perceval

(1854—1931), inżynier

-> II, 973, 1236.

III, 1188.

Parnas! ści — grupa poetów fr. w II poł. XIX w. zgrupowanych w 11. 1866—1876 przy wydawnictwie ,,Le Parnasse Contcmporain" („Parnas współczesny'*); Leconte de Lisie, Sully Prudhomme, F. Coppće, Hćrćdia, Villier de l’Isle i i. później Mallarmće i Verlaine.

P. dążyli do stworzenia poezji bezosobowej, plastycznej, opanowanej formalnie i bogatej rytmicznie.

Parnell Charles Stewart, pa:r’nel cza:rlz ’stejuart —    (1846—1891), patriota i polityk

nacjonalista, obrońca praw uciskanych irl. dzierżawców, bojownik o home-rule, przywódca opozycji parlamentarnej za Gladstone’a.

Parodia — przekształcenie mowy lub utworu literackiego, które przy zachowaniu właściwości formalnych nadaje jego treści sens komiczny. W literaturze polskiej przykładem P. jest „Myszeis" Krasickiego.

Parodos

wyspa gr. z grupy Cyklad na Morzu Egejskim. Liczne wykopaliska; słynne w strż. złoża marmuru „paryjskiego". Wywóz wina, fig i wełny. 209 lcm² pow. 9000 mieszk. Gł. m-to Parikia.

Parowa maszyna -> Maszyna parowa.

Parowanie — przechodzenie cieczy w stan pary. Zachodzi przy wszelkich temperaturach, lecz tylko na pow. cieczy. W temperaturze wrzenia zachodzi wrzenie, tj. gwałtowne P. zarówno na pow., jak i w głębi cieczy. (->Para).

Parowa turbina -> Turbina.

Parowie (fr. pairs, pćr, ang. peers, piarz — dawniej w systemie feudalnym wyżsi wasa-lowie królewscy, uprzywilejowani przedstawiciele szlachetnych rodów, piastujący wys. godności; mogli być sądzeni tylko przez równych sobie. W śrdw. Francji było ich dwunastu; skasowani w czasie wielkiej rewolucji, w 11. 1815—1848 tworzyli Izbę wyższą (Chatn-bre des pairs). W Anglii do P. zalicza się arystokrację, zasiadającą w Izbie Lordów.

-> II, 325.

Parowiec silnikiem parowym.

->///, 1121-1123, 1130-1131.

Parowóz — lokomotywa, w której źródłem energii jest maszyna parowa. Pierwszy P. skonstruował Stephenson w r. 1823. P. składa się z podwozia, kotła parowego i silnika tłokowego. Ostatnio zaczęto budować również P. turbinowe. Podwozie P. stanowi rama z belek podłużnych i poprzecznych wraz z zestawami kół. Liczba osi (i kół) zależy od ciężaru

P. Silnikiem P. jest maszyna parowa o 2 — 4 cylindrach. Kocioł parowy płomienicowy umieszczony jest poziomo, ciśnienie pary do 25 atm. Armaturę kotła stanowi zbiornik pary, z którego parę doprowadza się poprzez regulator

manometr, gwizdek parowy itd.

Parowy gwizdek — piszczałka sygnalizacyjna maszyn parowych, zwł. parowozów, uruchamiana przez wdmuchiwanie pary z kotła. Parowy kocioł -> Kocioł parowy.

Parowy koń -> Koń mechaniczny. Parrasios z Efezu

słynny malarz gr.

Parricida (łac.) — ojcobójca; w prawie rzym. każdy popełniający występek przeciw państwu lub obywatelowi rzym.

Parry Charles Hubert, ’p&ry cza:rlz ’hju:-bart — (1848—1918), ang. kompozytor i muzykolog, twórca kantat i muzyki kameralnej; wraz z Stanfordem przyczynił się do odrodzenia muzyki ang.

Parry, sir William Edward

bohater śrdw. cyklu podań o rycerzach „Okrągłego Stołu" i królu Arturze, prostaczek, zbawca, później następca króla Amfortasa, władcy rycerzy Graala. Podanie o P. opracowali w śrdw. Crćtien de Troyes po fr. i Wolfram von Eschenbach po niem. Na podaniu o P. osnuł Wagner swój dramat muzyczny „Parsifal" (1882). ->• I, 882.

Parsons sir Charles Algernon, 'pa^nz sa:r cza:rlz ’aldżarn3n ang., konstruktor jednego z najlepszych systemów turbiny parowej (w r. 1884).

Parsowie (od Parsi = pochodzący z Persji) — Persowie, wyznawcy staropers. mazde-izmu; na skutek prześladowań rei. wyemigrowali w VIII w. po Chr. do Indyj, gdzie zamieszkują dotychczas m-to Bombaj i jego okolice. Odznaczają się szlachetnymi zasadami moralnymi; należą do najinteligentniejszych i najbogatszych warstw ludności w Indiach. Jest ich ok. 80 000.

Pars pro toto (łac. = część zamiast całości) — figura retoryczna, np. „na głowę" zamiast „na mieszkańca".

Partenokarpia — u roślin powstawanie owoców bez procesu zapłodnienia zalążków; owoce te nie zawierają nasion.

Partenogeneza, dzieworództwo — odrębna postać rozrodu płciowego, dość rozpowszechniona w świecie roślinnym i zwierzęcym (bezkręgowce). Polega na tym, że nie zapłodniona samica produkuje jaja, które bez udziału

słynna strż. świątynia gr. Ateny na Akropolu w Atenach, zbudowana w 11. 454 — 422 prz.

m

bill/w

Partenonu.

stronnictwo radykalno-

ustrój lub tendencja polit. wykazujące dążność do zachowania odrębności i praw autonomicznych oddzielnych części kraju, państwa, narodu, jednak bez żądań separatystycznych. Przykładem P. polit. była strż. Grecja, Włochy w dobie odrodzenia i Rzesza Niemiecka w XVI —XVIII w. Opp.

krótka, nieodmienna część

stolica Francji

SSISMMB

Pałac Inwalidów trum P., ze słynną gotycką z grobem Napoleona I katedrą Notre Damę (z XII —

XIV w.), mieści się na wyspie Sekwany (t. zw. Cite). Charakter starego P. zachowała Dzielnica Łacińska (Qmrtier latin) z uniw. (Sor-bonne) zał. w r. 1150, kształcącym młodzież całego świata, Collage de France, zał. w r. 1530, i innymi szkołami wyższymi, bibliotekami i muzeami. Charakter nowoczesny posiadają Wielkie Bulwary i wspaniała arteria Champs Elysies łącząca Triumfalnym (Arc de Triomphe). Z innych budowli najważniejsze: Palais des Invalides (Pałac Inwalidów) z grobem Napoleona, Panteon (z grobami zasłużonych), wieża Eiffla wys. 300 m., niezliczone pomniki i kościoły i w. i. Wspaniałe parki (Rois de Boulogne, Parć des Tuillcries, Jardin de Luxembourg). Kilka historycznych cmentarzy (P&re Lachaise z grobami polskimi, Montmarlre i Montparnasse). M-to otaczają przemysłowe przedmieścia. P. posiada kolej podziemną (mitro), kilkanaście dworców kolejowych, lotnisko w Issy i port lotniczy w le Bourget. degrał ogromną rolę w popowstaniowych dziejach polit. i kulturalnych Polski, stając się

plemnika zdolne są do wytworzenia normalnych osobników. Zjawisko to wykryte zostało dopiero w XVIII w., aczkolwiek pewne wiadomości o pochodzeniu trutni z jaj nie zapłodnionych miał już Arystoteles. P. występuje w postaci kilku typów; może być także wywołana sztucznie, nawet odnośnie do jaj kręgowców (żaby). arł. „Dzieworództwo w świecie zwierząt", II, 96-102; III, 1187.

Partenon

przez Fidiasza, z posągiem Ateny jego dłuta. Obecnie w ruinie ; części P. (słynny fryz) znajdują się w Muzeum Rekonstrukcja kolumnady Brvt. w Londynie.

-> I, 381, 387.

Partenopejska republika — republika utworzona z Neapolu i Sycylii, w r. 1799 przez fr. wojska rewolucyjne pod Championnetem. Istniała kilka miesięcy, do zajęcia Neapolu przez Anglików i powrotu Burbonów.

Partia polityczna -> Stronnictwo polityczne.

Partia Pracy demokratyczne utworzone w r. 1925 (jako Klub Pracy) przez, secesję posłów z „Wyzwolenia", kierowane przez K. Bartla i M. Ko-ściałkowskiego. Po przewrocie majowym P. P. weszła do obozu rządowego. W r. 1930 utworzyła znowu przejściowo odrębną grupę polit.

Partowie — strż. wojowniczy lud irański, zamieszkujący Partię, wyżynę m. Medią a Bak-trią, dzisiejszy Chorasan. Za dynastii Arsacy-dów (ok. III w. prz. Chr. — III w. po Chr.) utworzyli niezależne wielkie państwo m. Eufratem a Indem. Walczyli z Seleucydami, zagrażali Rzymianom, którym niejednokrotnie zadawali klęski. Państwo P. zostało zniszczone w r. 229 przez Artakserlcsesa.

I V, 4.

Partykularyzm centralizm, unitaryzm.

Partykuła mowy, np.: ,,nie", „tak" itp.

Partytura — nuty wielogłosowego utworu muzycznego, w których partie wszystkich instrumentów i głosów umieszczone są na odrębnych pięcioliniach nad sobą na tej samej stronicy. Umożliwia dyrygentowi objęcie całości jednym rzutem oka.

Partyzantka — wojna polegająca na szarpaniu nieprzyjaciela przez drobne grupy i oddziały (wojsk regularnych lub ochotników z ludności miejscowej), działające przeważnie na tyłach i bokach przeciwnika, bez wdawania się w większy bój („tzw. mała wojna", -*■ Oerylasi). Stosowana przy przewadze liczebnej nieprzyjaciela ; korzystna zwł. w trudnym, pokrytym terenie.

Parys, Aleksander — w podaniach gr. królewicz trojański, syn Priama i Hekuby; jako pasterz na górze Ida był sędzią w sporze trzech bogiń. Z pomocą Afrodyty uprowadził Helenę, czym spowodował wojnę trojańską ; podczas tej wojny zabił Achillesa i padł z ręki Filokteta.

Parytet — równia; stosunek wartości jednostek monetarnych poszczególnych państw, obliczany wg stosunku ich stóp menniczych.

Paryż (fr. Paris, pari) nad Sekwaną; trzecie po Londynie i Berlinie m-to w Europie pod względem liczby mie.szk.; pierwsze m-to kontynentu w Europie w dziedzinie gospodarczej, kulturalnej i polit. ; ośrodek artystyczny i rozrywkowy świata. Powstał jako celtycka osada; rozwinął się dzięki dogodnemu położeniu geogr., centralizując po wielkiej rewolucji rządy kraju. Najintensywniejszy rozwój P. nastąpił za drugiego cesarstwa. Dzisiejszy P. dzieli się pod względem administracyjnym na 20 okręgów (,,arrondissements") zajmują- |“ cych łączną pow. ponad 7000 ha. Charakter m-tu nadaje 37 mostów na Sekwanie. Cen-muzeum Louvre z Łukiem

P. o-

Przeszło 5 000 000 mieszk.

Parzenica.

-> III, 524.

1. — uroczyste święto żyd. obchodzone na pamiątkę wyjścia Żydów z Egiptu; przypada miesiąca Nisan (kwiecień); podczas P. zakazane jest jadanie chleba kiszonego, który zastępują przaśniki (maca) ; 2. — u chrześcijan nazwa świąt wielkanocnych, zachowana dotychczas w kościele wsch.

Paschalis

ośrodkiem Wielkiej Emigracji po r. 1831 (tu działał obóz Hotel Lambert i Towarzystwa Demokratycznego; tu mieszkali i pracowali Mickiewicz, Słowacki, Krasiński, Chopin), a także w 11. wielkiej wojny, kiedy tu działał Komitet Narodowy i tworzyła się armia polska gen. Hallera. Ośrodkiem polskiego ruchu kulturalnego w P. jest Biblioteka Polska zał. w r. 1838.

-»■ 1, 48, 51, 143, 512, 516t 525, 675, 970-973, 1053-1054, 1081, 1089-1090, II, 423, 424-425, 450, 651, 653, 1112, IV, 1197-1198, 1201, 1340.

Parzące włoski u roślin — kruche włoski, ściślej — kapilary, u nasady których znajdują się gruczołki wydzielające substancje drażniące (gł. kwas mrówkowy). Za dotknięciem włoski wbijają się w skórę, wprowadzając do niej te substancje, co powoduje stan zapalny, P. W. występnje np. u pokrzywy.

Parzenica — motyw zdobniczy sztuki ludowej Podhala, haftowany na spodniach góralskich, wycinany na sprzętach drewnianych itp. Kształt i nazwa pochodzi od formy do wyciskania sera.

Parzydełkowce (Gnida-ria) — zwierzęta typu jamochłonów o ciele workowatym lub dzwonowatym, o symetrii ciała promienistej.

Ścianki worka zbudowane z dwóch warstw: ek-todermy i entodermy, m. nimi mniej lub więcej rozwinięta mezenchyma. Otwór gębowy (prau-sta) prowadzi do jamy chłonno-trawiącej. W ek-todermie narządy zw. parzydełkami. Postać osiadła zwie się polipem, postać wolno żyjąca — meduzą. P. żyją w morzach, rozmnażają się płciowo lub drogą pączkowania. P. dzielimy na gromady: stułbiopławe (Hydrozoa), krążkopławy (Scyphozoa), korale (Anthozoa).

<- II, 724.

Parzystokopytne (Artiodactyla) — rząd ssaków. Nogi o czterech, rzadziej tylko o dwóch palcach, opatrzonych kopytami. II. i V. palec są uwstecznione lub brak ich zupełnie. P. dzielimy na 2 grupy: przeżuwaczy i nieprzeżu-waczy.

Pas — najdawniejsza i najprymitywniejsza część odzieży, mająca na celu podtrzymanie i ochronę jamy brzusznej, następnie ozdobna Część stroju. Najrozmaitszej szer., dł., z różnorodnych materiałów (kora, skóra, tkanina, metal itp.). Szerokie P. z kory, skóry występują w kulturach myśliwskich i pasterskich. P. stał się z czasem oznaką stanu rycerskiego. W strojach staropolskich P. był główną ozdobą od XIV —XVII w. W użyciu były P. metalowe t. zw. P. przeworskie, od w. XVII pod wpływem Wschodu P. przędzowe: jedwabne, taśmowe, wełniane itp. W połowie w. XVIII powstaje szereg wytwórni pasów: w Słucku, Kobyłkach, Lipkowie ii. P. okręcano się 2 — 3 razy, zawiązywano węzeł na przodzie, a końce spuszczano swobodnie. Obecnie P. skórzany — część oporządzenia wojskowego, policji itd.; służy do umocowania broni, ładownic itd. Oficerowie, występując z bronią, noszą P. z poprzecznym paskiem (przez prawe ramię).

-+ I, 817, IV, 931, 936.

Pasadena, ’passa’den9 — uzdrowisko i m-to St. Zj. A. Pn. w Pd. Kalifornii; w pobliżu, na Mount Wilson wielkie “obserwatorium astronomiczne. 85 000 mieszk.

Pasaty i antypasaty — wiatry stałe wiejące w pasie zwrotnikowym (od 10° do 30° szer. geogr. pn. i od 0° do 25® pd.; m. tymi pasami leży pas ciszy) wr kierunku równika. Pasaty na półkuli pn. wieją z kierunku pn.-wsch., na półkuli pd. z pd.-wsch. Antypasaty wieją w górnych warstwach atmosfery ponad pasatami w kierunkach przeciwnych, niż pasaty. P. i A. powstają dzięki unoszeniu się do góry rozgrzanego na równiku powietrza i napływaniu na to miejsce chłodniejszego powietrza z pn. i pd.

-> I, 395, 459.

Pascal Blaise, paskal blćz — (1623—1682), filozof, moralista, fizyk i matematyk fr., zwolennik jansenizmu. Pisma P. : ,,Lettres A un Provincial“ (,,Prowincjałki‘‘) i „Pensóes sur la rdigion" („Myśli o religii"), apoteoza życia rei., odznaczają się naturalnością i wzniosłością stylu. Pesymistyczna analiza psychiki i moralności ludzkiej przeprowadzona przez P. pozostanie jedną z najgłębszych w literaturze światowej. — P. badał zagadnienie ciśnienia atmosferycznego, własności cieczy itp. Był jednym z twórców rachunku prawdopodobieństwa, przyczynił się do rozwoju teorii perspektywy. P. zasada: ciśnienie wywierane na ciecz rozchodzi się równomiernie we wszystkich kierunkach. Na zasadzie P. oparte jest działanie prasy hydraulicznej.

Pascha (hebr. Pesach)

na dni 14-21

imię kilku papieży:    1.    —

P. I. św. — (J- 824), papież od r. 817, wspomagał i ukoronował Lotariusza. 2. — P. II. — (•j* 1118), papież od r. 1099; walczył z Henrykiem IV i Henrykiem V o inwestyturę; za czasów P. II było czterech antypapieży.

Paschał — wielka świeca woskowa, zapalana w czasie mszy św. od Wielkiej Soboty do Wniebowstąpienia. Jest symbolem przebywania na ziemi Chrystusa Zmartwychwstałego

Passiflora, męczennica — roślina pnąca, pokrewna fiołkowatym; pochodzi z ciepłych obszarów Ameryki; ma duże, barwne kwiaty; hodowana w gruncie lub w doniczkach. Nie-owad które gat. stosowane w chorobach nerwowych.

Pas de Calais (fr.), ang. Strait of I)over, Pas napędowy, transmisyjny — taśma bez strejt 3w douw3r Kaletańska Cieśnina.    końca ze skóry, włókien roślinnych lub zwie-

Pasek Jan Chryzostom — (ok. 1630—1701),    rzęcych, łączący dwa koła w celu przenoszenia

pamiętnikarz; autor barwnych pamiętników    ruchu obrotowego z jednego na drugie, np.

z 11. 1656 — 1688.    P. wraz z Czarnieckim wal- z wału silnika na wał pędni itp.

czyi przeciw Szwedom i Rakoczemu; w r.    Pasowanie na rycerza ->■ Rycerstwo.

1660 przeciw Moskwie, w r. 1666 przeciw Lu- Pasożyt (parasitus) — organizm żywy, bomirskiemu pod Mątwami; od r. 1667 osiadł    osiedlający się na pow. lub wewnątrz innego

na roli. Pamiętniki P. zawierają świetną cha- osobnika i żyjący jego kosztem. -> art. Paso-rakterystykę życia szlachty polskiej w XVII w. żytnictwo, III, 1259—1268; IV, 45 — 46--> I, 1161, IV, 225.    Pas ratunkowy -> Kolo ratunkowe.

Paserstwo —    przestępstwo, polegające na    Passacaglia (wł.) — pierwotnie wolny    ma-

nabyciu lub przyjęciu rzeczy uzyskanej w dro-    jestatyczny taniec w takcie ®/₄, potem utwór

dze przestępstwa albo na udzieleniu pomocy    wielogłosowy z basem stałym z wariacyjnymi

do jej zbycia lub ukrycia. Warunkiem karalno-    głosami górnymi (np. P. Bacha, Haendla).

ści (więzienie do    lat pięciu i grzywna) jest    Passawa (niem. Passau) — stare, dziś    pod

świadomość, iż nabywany przedmiot jest uzy- upadłe m-to biskupie wsch. Bawarii. 25 000 skany przez przestępstwo.    mieszk.

Pasić Nikola —    (1846-1926), polityk

serb., przywódca narodowej partii radykalnej, zał. w r. 1881, emigrant po powstaniu w 1883 r.

Po powrocie (1889) przewodniczący Skupczyny, w 11. 1891 — 1892 premier; w 11. 1893—1894 poseł w Rosji. Od 1904 r. siedmiokrotnie prezes gabinetu.

Pasikonik, konik polny (Locusta) z rodziny pasikoniki (Locustidae), z podrzędu Saltatoria, o b. długich czułkach. Wydają dźwięki przez pocieranie skrzydeł przednich.

Pokładełko długie, wygięte. Narządy słuchowe na nogach przednich. Znany u nas gat. —

P. zielony (Locusta riridissima L.), ok. 4 cm długi.

Pasja

ssą

Gałązka passiflory z kwiatem.

Passionato (wł.)

— namiętnie.

1.

Passy Frńderic, pasi frćderik — (1822 — 1912), polityk fr., ekonomista, propagator pacyfizmu. W r. 1901 nagroda pokojowa Nobla, opis męki Chrystusa za-    „Hisloire du mouvement de la paix" („Historia

warty w Ewangelii. 2. — opowieść o męce ruchu pokojowego").

tana

Chrystusa, odczytywana artystycznie, przepla- Pasta do obuwia — środek do czyszczenia odpowiednimi pieśniami (w wykonaniu    i konserwacji skóry; mieszanina wosków lub

chórów) i muzyką (t. zw. pasyjne w id o-    substancyj podobnych, jak np. cerezyna, roz-

wisko).    robionych w terpentynie. Czarna zabarwiona

Pasjoniści — zgromadzenie zakonne, zał.    jest sadzą, brązowe i żółte farbami żelaznymi,

Polska Akcyjna

w r. 1725 we Włoszech przez św. Pawła od    Podobne są pasty do podłóg.

Krzyża celem szerzenia szczególnej czci Męki ,,Pasta“, P. A. S. T.

Pańskiej i prowadzenia misyj. W Polsce są    Spółka Telefoniczna; eksploatuje sieć telefo-

od r. 1923 i mają 2 klasztory.    niczną. w Warszawie. Łodzi, Lwowie, w zagłę-

Paskarstwo — podbijanie cen przez kupców,    biu naftowym, Dąbrowskim, w Lublinie, Bia-

a zwł. przez łańcuch zbędnych pośredników,    łymstoku. Około połowy kapitału akcyjnego

w celach speku’acyjnych, drogą ograniczenia    wniosło towarzystwo L. M. Ericsson w Sztok-

podaży towarów, uprawiane szczególnie w okre-    holmie, resztę dał skarb państwa i akcjona-

sach nienormalnych pod względem gospodar- riusze polscy

czym (wojen, katastrof żywiołowych, rewolu- Pastel — 1. miękka kredka, 2. obraz cyj) ; obchodzenie wprowadzanych w takich    wykonany takimi kredkami, zwykle utrzy-

szawski

okolicznościach przepisów reglamentacji handlu. many w miękkich „pastelowych barwach. Paskiewicz Iwan hr. Erywański ks. War- Pasterka — Msza św., odprawiana o pół-(1782—1856), feldmarszałek ros.,    nocy w wigilię Bożego Narodzenia na pamiąt-

roślina

zwycięski wódz w wojnach z Persją i Turcją.    kę hołdu pasterzy dla Dzieciątka Jezus.

Uśmierzył powstanie 1831 r.; namiestnik Kró- Pasternak (Pastininaca saliva) lestwa Polskiego w 11.    1831 — 1856; rzecznik    zielna z rodziny baldaszkowatych, rosnąca na

reakcji i rusyfikator, bezwzględny ciemiężyciel    miedzach i łąkach i uprawiana jako jarzyna

polskości.    (korzeń jadalny).

Pasłęka (niem. Passarge) - dopływ Zalewu Pasternak Borys -    (* 1890), poeta ros.;

Wiślanego z Warmii. 120 km dług.    utwory o zabarwieniu futurystycznym. „Siostra

Pasmowe widmo —> Widmo.    moja życie , poematy „Rok 1905 i i.

poemat sielankowy, mały dramatyczny utwór pasterski; utwór instrumentalny o charakterze sielankowym.

Pastorał — wysoka, u góry zakrzywiona laska, oznaka władzy biskupa. P. mają prawo używać także niektórzy opaci.

Pastorałki

śrdw.,

przedstawiające sceny osnute na motywie narodzenia Chrystusa, odgrywane pierwotnie w kościołach, później na dziedzińcach kościelnych.

w malarstwie

Pastorał

płocki.

(* 1878),

anatom, autor szerego prac z zakresu anatomii patologicznej.

Paszkowski Józef — (1817—1861), poeta i tłumacz. Przełożył „Dramaty" Szekspira, „Manfreda" i „Kaina" Byrona oraz „Fausta" Goethego.

Paszkot ->■ Drozd.

pd. cypel Ameryki Pd.;

prawo wyłącznego korzystania z wynalazku w sposób przemysłowy i handlowy; dokument zapewniający to prawo. Udzielenie tego prawa zależy od Urzędu Patentowego

Pasterstwo — pierwotna hodowla zwierząt, oparta na wypasaniu zwierząt na naturalnych pastwiskach. -»■ nrt. III, 1269 — 1282; 1,456 — 457, II, 894, 895, IV, 1145.

Pasteryzacja — metoda wyjaławiana płynów, np. mleka, wprowadzona przez L. Pasteura, polegająca na wielokrotnym ich ogrzewaniu od 55° do 7f>°. P. niszczy większość drobnoustrojów, lecz nie zabija ich zarodników.

Pasterz (Pastor roseus L.) — gat. ptaków z rodziny szpaków, rzędu wróblowatych. Dł. ciała 23 cm. Upierzenie różowe, głowa, szyja, lotki i sterówki czarne. Występuje w pd.-wsch. Europie i Azji; żywi się gł. szarańczą.

Pasteur Louis, pastór lui — (1822—1895), znakomity chemik fr., twórca bakteriologii. Wyjaśnił istotę procesów fermentacji i gnicia, wprowadził metody wyjaławiania; odkrył wiele rodzajów bakteryj. Wynalazł szczepienie przeciw wściekliźnie i wąglikowi. P. Instytut — instytut zał. w r. 1886 w Paryżu, mający na celu prowadzenie badań bakteriologicznych oraz otrzymywanie i przygotowywanie surowic leczniczych i szczepionek, zwł. przeciwko wściekliźnie. W różnych krajach istnieją takie instytuty. W Polsce najstarszy istnieje w Warszawie, zał. w r. 1886 przez O. Bujwida, (od r. 1919 oddział Państwowego Zakładu Higieny).

-* I, 510, 513-514, 515-517, 983, III, 1044. IV, 972-974, 1263, 1495, 1505.

Pastewne rośliny — rośliny gł. z rodziny motylkowatych i traw, których zielone pędy stanowią paszę dla bydła.

-»► I V, 1194-1195.

Pastor — tvtuł duchownych protestanckich.

III, 108.'

Pastorale (wł.)

misteria

Pastoso (wl.) sposób nakładania farb tłustą, grubą warstwą, śmiałymi pociągnięciami pędzla.

Pasyjne widowisko. Pasja.

Pasynka (Nepticula) — rodzaj najdrobniejszych motyli, których gąsienice tworzą korytarze, t. zw. „miny", w blaszkach liściowych.

Pasywa — stan bierny, czyli należności do uregulowania, wszelkie zobowiązania materialne, ciążące na majątku przedsiębiorstwa księgowane po prawej stronie bilansu. Do P. należy również kapitał zakładowy, który jest zobowiązaniem firmy wobec właścicieli. Opp. aktywa.

Pasza — pożywienie dla zwierząt. W żywieniu zwierząt rozróżnia się: suchą i soczystą oraz objętościową i treściwą. Gł. składnikami P. są: białka, węglowodany, tłuszcze, sole mineralne, woda, witaminy.

Pasza, (spolszczone: basza) — wys. urzędnik tur., pocz. wojskowy (oznaką P. był buń-czuk), od panowania Murata III — cywilny; z czasem godność tytularna.

Paszkiewicz Ludwik Antoni

Paszkowska Stanica — olbrzymia wieś kozacka pod Krasnodarem nad Ku banią, jeden z ośrodków formowania się wojska polskiego w 1918 r. (4 dywizja Strzelców Polskich gen. Żeligowskiego).

Paszkwil — obelżywe pismo lub rysunek, najczęściej skierowane przeciwko jakiejś znienawidzonej osobistości, zazwyczaj rozpowszechniane anonimowo. Nazwa pochodzi od strż. posągu w Rzymie, nazwanego w XVI w. pomnikiem Pasąuino, na którym przylepiano obelżywe pisma.

Paszport — dowód stwierdzający tożsamość danej osoby. P. krajowy — w ścisłym znaczeniu dowód osobisty. Polska nie zna przymusu paszportowego wewnątrz kraju dla własnych obywateli. P. zagraniczny — zezwolenie władzy krajowej na opuszczenie granic państwa.

P. A. T. —> Polska Agencja Telegraficzna.

Pat — w szachach wypadek gry nieroze-granej, gdy król, nie będąc zaszachowanym, nie może uczynić żadnego posunięcia.

Patagonia

dzieli się na andyjską część górską na zach., pokrytą w dużej części lądolodem i na wsch. właściwą stepową Wyżynę Patagońską. Klimat zimny i suchy. Część wsch. należy do Argentyny, zach. do Chile.

4 /, 159, II, 962, 963.

Patek Stanisław — (* 1866), adwokat i polityk, działacz patriotyczny; w 11. 1919—1920 minister spraw zagranicznych, od 1921 r. poseł w Japonii, od 1926 w Moskwie, w 11. 1933 — 1935 ambasador w Waszyngtonie.

Patena — naczynie liturgiczne w kształcie złotego talerza, które służy do zakrywania kielicha i na którym spoczywa hostia w czasie Mszy św.

Patent

żózćf

m-to w Indiach Bryt. nad Gangesem, centrum produkcji opium. 160 000 mieszk.

lub słucha-

jako najwyższa.

postawa wewnętrzna, wyrażająca związanie uczuciowe jednostki z własnym krajem, narodem, państwem.

-+art. III, 1282-1287; III, 833-834.

Patriotyczne Stronnictwo — stronnictwo działające w czasie sejmu wielkiego pod wodzą Ignacego Potockiego; przeciwstawiało się rządom Rosji w Polsce, spowodowało przymierze polsko-prus. i uchwalenie konstytucji 3 maja.

Patrokles — wg. Homera przyjaciel Achillesa, jeden z gr. bohaterów spod Troi. Przywdziawszy zbroję Achillesa, odparł natarcie Trojańczyków na obóz gr., lecz padł z ręki Hektora.

R. P.; ochrona P. rozciąga się na cały obszar państwa i trwa lat 15 od udzielenia P.; o o-chronie wynalazków we wszystkich krajach cywilizowanych traktują liczne konwencje międzynarodowe.

Pater Jean Baptiste Joseph, patćr ża batist (1698—1730), malarz fr., uczeń A. Watteau, ilustrator bajek Lafontaine’a. Gł. dzieła: „Zabawa ogrodowa", „Gra w ciuciubabkę" i i.

Pater noster (łac. = ojcze nasz) — pierwsze słowa Modlitwy Pańskiej.

Pater patriae (łac. = „ojciec ojczyzny") — zaszczytny przydomek nadany Cyceronowi za odkrycie i zniweczenie spisku Katyliny; później nadawany cesarzom przez schlebiający im senat.

Pater Walter,’pejtar uo:lt3r — (1839—1894), krytyk i essay’ista ang., teoretyk estetyzmu (hasło: „sztuka dla sztuki"); głosił hasło epi-kureizmu w' literaturze ang. XIX w., autor szkiców : ,,Słudies in the History of Renaissance" („Studia nad historią renesansu"), „Imaginary Porlraita" („Zmyślone portrety'*) i i.

Paterson, ’patarsn — m-to w St. Zj. A Pn. w stanie New Jersey nad Passaic River; przemysł metalowy i przędzalnie jedwabiu. 145 000 mieszk., w tym ok. 4000 Polaków.

Patiala, pi2tj’a:l9 — państwo hołdownicze w Indiach Bryl. w Pendżabie na przedgórzu Himalajów i w nizinie rzeki Satledż. 15 400 km². 1 500 000 mieszk. Gł. m-to Patiala.

80 000 mieszk.

Patkiil Johann Reinhold — (1660—1707), szlachcic inflancki, obrońca swobód Inflant, wróg króla szw. Karola XII, od r. 1701 w służbie ros.; przyczynił się do antyszw. koalicji Piotra W. i Augusta II. Wydany Karolowi XII przez pobitego Augusta II został stracony jako zdrajca.

Patmos — skalista wyspa wł. w grupie Spo-radów, miejsce wygnania św. Jana Apostoła. 32 km², ok. 3000 mieszk.

Patna, p&tna

Patogeneza — gałąź medycyny teoretycznej, obejmująca badanie przyczyn powstawania chorób oraz ich objawów.

Patols, patua — fr. nazwa gwary ludowej.

Patologia — nauka o nieprawidłowościach morfologicznych i czynnościowych, zachodzących w żywych organizmach. —► art. ,,ChorofM‘‘, I, 978-989; I. 784.

Patos — silne wzruszenie, które wywołuje poeta lub mówca u czytelników czów przy pomocy specjalnych środków poetyckich. Prawzorem P. w tragedii są utwory Seneki. Znalazł on licznych naśladowców w XVIII w., zwł. we fr. tragedii pseudoklasycznej; mistrzem P. jest Schiller, u którego P. jest wyrazem wzniosłości. P. graniczący z napuszono-ścią jest cechą późnego, zmanierowanego baroku.

Patras — m-to i gł. port handlowy i wojenny Peloponezu. Handel winem. 67 000 mieszk.

Patriarcha — 1. — w St. Test. przydomek Abrahama, Izaaka, Jakuba i jego 12 synów, jako ojców narodu żyd. 2. — w kościele kat. najwyższy po papieżu stopień w hierarchii kościelnej, biskup, któremu podlegają administracyjnie wszystkie arcybiskupstwa i biskupstwa jego terytorium. Papież jest jednocześnie P. zach., inni P. łac. są tytularni. Na wsch. posiadają P. obrządki wsch., połączone unią z Rzymem. Obecnie w całym kościele kat. istnieje 14 patriarchatów. Godność P. istnieje także w prawosławnych wyznaniach na wsch.

JII, 106.

Patriarchat — ustrój rodzinny oparty na silnej władzy ojca nad rodziną w zakresie prawa, gospodarki itp. Władza ta rozciąga się nad kobietą, która w tym ustroju pozbawiona jest znaczenia, dziećmi, i służbą. Żona nosi nazwisko męża. Dzieci noszą nazwisko ojca i dziedziczą po nim. Ojciec otaczany jest wielkim szacunkiem i jest pierwszy w rdS^inie i w rodzie. Jego władza z czasem może przerodzić się w książęcą w plemieniu. P. występował u ludów myśliwskich, pasterskich, u Rzymian, Żydów i wielu ludów pierwotnych.

->///, 100, 762, 956.

Patrimonium (łac.) — dziedzictwo objęte po ojcu, rodzinny majątek.

Patriotyzm

Patrol — mały oddział żołnierzy, mający za zadanie zebranie wiadomości o nieprzyjacielu lub ubezpieczenie większej jednostki wojska; również mały zespół do wykonania pewnej pracy, np. P. telefoniczny do budowy i zwijania linij telefonicznych.

Patrologia — nauka o życiu, pismach i poglądach Ojców kościoła. P. jest częścią teologii.

P. inaczej ujęta, badająca nie tylko dzieła Ojców kościoła, lecz także historię pierwotnej liturgiki kościelnej i uchwały soborów i synodów z czasów starochrześcij., nazywa się pą-trystyką.

Patronimia (łac.) — system tworzenia nazwisk od imienia ojca, np. szkockie Mac Gre-

48

Świat i Życie. —. V.

(1843—1919), słynna wł.

(353 — 431), rodem z Bordeaux, początkowo wysoki urzędnik, od r. 409 biskup Noli. Pisał poematy, pieśni i listy. Pam. 22 czerwca.

Paulsen Friedrich

(* 1877), malarz.

w muzyce: chwilowa przerwa w jednym lub wszystkich głosach. (-*■ Nutowe piamo).

Pauzaniasz

taniec wł.

P.

(1764—1801), car ros. od r. 1796, syn Piotra III i Katarzyny II. Po wstąpieniu na tron uwolnił z więzienia Kościuszkę i jego towarzyszy; dążył do wzmocnienia sa-mowładztwa; w r. 1798 brał udział w koalicji przeciw wielkiej rewolucji. Zatarg z Anglią o Maltę i wzrastająca tyrania wywołały spisek pałacowy pod wodzą Pahlena; w wyniku tego spisku P. został uduszony. IV, 1563.

Paweł z Krosna (Paulus Crosnensis) — (f ok. 1517), poeta polsko-łac., (właśc. nazwi-

gory, szw. Johannsen, polskie Szymonowie itd. W Rosji obok imienia i nazwiska rodowego używane są oznaczenia patronirniczne (otcze-atwo), np. Aleksandr Sergiejewicz Puszkin.

Patryc jusze — 1. — w strż. Rzymie członkowie rdzennych rodów rzym., posiadający pełnię praw i przywilejów w przeciwstawieniu do plebejuszy. 2. — w śrdw. i czasach nwż. warstwa mieszczan ze znakomitych rodów, zazwyczaj stojąca na czele samorządu miejskiego.

Patryk św., Patrycjusz — (377 — 464), Bre-tończyk, syn dekuriona rzym., apostoł Irlandii, bohater wielu legend.

-* III, 640.

Patrystyka -*■ Patrologia.

Pftts Konstanty — (* 1874), est. mąż stanu; w r. 1934 jako premier dokonał zamachu stanu i pełni odtąd funkcje naczelnika państwa.

IV, 805, 806.

Patti Adelina śpiewaczka koloraturowa.

Patyna — zielony nalot zasadowego węglanu miedzi, pokrywający po dłuższym czasie pod wpływem wilgoci i tlenu powietrza powierzchnię miedzi i* brązu.

Pau, pó — m-to fr. u stóp Pirenejów, dawna stolica królów Nawarry (X—XVI w.), dziś zimowa stacja klimatyczna. Zamek renesansowy z XIV —XV w. 39 000 mieszk.

Paul-Boncour Joseph, pól bókur żózdf — (* 1873), polityk i publicysta fr., adwokat, od 1905 r. socjalistyczny deputowany; w r. 1931 wystąpił z partii. W r. 1932 minister wojny i premier, w r. 1933 minister spraw zagranicznych; w r. 1938 ponownie przez krótki czas minister spraw zagranicznych.

Paul de Kock -> Kock.

Pauli Żegota —    (1814—1895), etnograf

zbieracz i wydawca. Zebrał i wydał pieśni ludu polskiego i ruskiego w Galicji (1838/1839), jeden z najwcześniejszych polskich zbiorów pieśni ludowych.

Paulini, pustelnicy św. Pawła —zakon reguły św. Augustyna, zał. w r. 1250 na Węgrzech przez bł. Euzebiusza; patronem P. jest św. Paweł z Teb. Do Polski sprowadził P. w r. 1382 Władysław ks. opolski i osadził ich w Częstochowie na Jasnej Górze. Generał zakonu rezyduje obecnie na Jasnej Górze.

Paulin z Noli, św.

(1846-1908), filozof i pedagog niem.; w oparciu o Kanta uzasadniał biologicznie teorię poznania. W metafizyce nawiązywał do Spinozy i Fechnera.

Pauperyzm — ubóstwo szerokich rzecz ludności, wynikające z wadliwej organizacji życia gospodarczego lub będące skutkiem wielkiej katastrofy żywiołowej czy wojny. Pauperyzacja zubożenie.

Pautsch Fryderyk Majuje gł. obrazy z życia ludu huculskiego, odznaczające się niezmiernie żywą skalą barw. Pogrzeb", Spławianie drzewa", „Wesele", Święcenie ziół" i i.

Pauza

(IV w. prz. Chr.), wódz spartański; w r. 479 prz. Chr. zwyciężył Persów pod Platejami, w r. 476 prz. Chr. na czele floty gr. zdobył Cypr i Bizancjum. Za dążenie do tyranii i zdradę zamurowany i zamorzony głodem w świątyni Ateny.

Pavana, padorana (wł.) z XVI i XVII w., o takcie parzystym, powolny i b. poważny.

Paw (Paro criatatus L.) — gat. ptaków z rzędu kurowatycli. Dł. ciała samca do 66 cm, ogon do 1,3 m. Upierzenie ciemne o metalicznym połysku; ogon z krótkich sterówek i b. długich piór pokrywy ogonowej, z t. z w. pawimi okami na końcu. Samica skromnie ubarwiona, ogon krótki. Ojczyzną P. są Indie, gdzie dzikie P. żyją stadami w dżungli. Oswajane i hodowane już w strż. Głos krzykliwy, przykry.

Paweł — imię dwóch świętych; 1. św. Apostoł — ("f 67), apostoł narodów, Żyd z Tarsu, początkowo wróg chrześcijaństwa, nawrócony cudownie w drodze do Damaszku. Pierwszy rozpoczął pracę misyjną wśród pogan i odbył liczne podróże misyjne. Ścięty w Rzymie. Pozostawił 14 listów, pisanych do różnych gmin chrześcij. Pam. 29 czerwca. -*■1,662. 2. — P. z Teb — (ok. 341), jeden z pierwszych pustelników egips.; życie jego otacza szereg legend; patron zakonu paulinów. Pam. 16 stycznia.

Paweł — imię kilku papieży. 1. — P. II. — (1418—1471), papież od r. 1464; wzywał do wojny krzyżowej przeciw Janowi z Podiebradu.

2.    — P. III, Alessandro Farnese — (1468—1649), papież od r. 1634; wyklął w r. 1535 Henryka VIII ang.; w r. 1540 zatwierdził zakon jezuitów; w r. 1542 ustanowił trybunał inkwizy-cyjny; w r. 1545 otworzył sobór trydencki.

3.    - P. IV - (1476-1659), papież od r. 1556; kierował sam inkwizycją; w r. 1559 ogłosił Index librorum prohibitorum (pierwszy wykaz książek zakazanych).

Paweł I

(1840—1896), historyk, archiwista, wydawca źródeł historycznych, zwł. do w. XVI.

Pawlicki Stefan x. — (1839—1916), filozof i historyk filozofii. Wydał „Historię filozofii gr.“, „Materializm", „Darwinizm", „Renan", „Mózg i dusza" i i.

Pawlikowska Maria (Jasnorzewska) — (* 1895), córka Wojciecha Kossaka. Znakoi.u-ta poetka. WT swoich licznie wydanych zbiorach przeważnie miniaturowych rozmiarów wierszy, (najważniejsze: „Niebieskie migdały", „Pocałunki", „Dancing", „Śpiąca załoga", „Balet powojów" i i.) odznaczających się wykwintną formą, przechodzi P. od skrajnego egocentryzmu do rozważania zagadki bytu. Niższy poziom artystyczny osiągnęła P. w swoich utworach dramatycznych: „Egipska pszenica", „Zalotnicy niebiescy", „Dowód osobisty", „Powrót mamy" i i.

Pawlikowski — 1. — Jan Gwalbert — (1792—1852), kolekcjoner, współtwórca Ossolineum (w którym zbiory P. stanowią osobny dział); zał. zbiorów w Medyce, gdzie osiadł w r. 1827 i gdzie gromadził rękopisy, mapy, ryciny, medale. -> III, 1003. 2. — Jan Gwalbert

historyk literatury, autor pracy „Mistyka Słowackiego" i krytycznego wydania „Króla Ducha". 3. — Tadeusz (1862—1915), brat poprz., reżyser i recenzent teatralny (w .Nowej Reformie"); 11.    1894—1899, kied P.

był dyrektorem teatru krakowskiego, stanowią jeden z najwspanialszych okresów w dziejach tego teatru. -► I, 1177, III, 856, IV, 1060, 1061.

(1885—1931), tancerka ros., przedstawicielka klasycznej szkoły baletowej ; należała do składu teatru nadwornego, potem podróżowała z własną trupą.

Pawłowski Stanisław

(* 1882), geograf. Liczne prace naukowe („Geografia Polski", „Ze studiów nad zlodowaceniem Czarnohory", „Charakterystyka morfologiczna wybrzeża polskiego", „Francja, kraj i ludzie" i i.) oraz podręczniki.

Pazdur, pazur — drewniana ozdoba stercząca pionowo na szczycie dachu, w kształcie kwiatu, włóczni, gwiazdy, krzyża, itp.

-+II. 1159, IV, 176.

Paznokieć (unguis, ony.c) — płytka z substancji rogowej, okrywająca od strony grzbietowej końcowy człon palców u ludzi i małp, wytwór rogowaciejącego naskórka. P. składa się z trzonu i korzenia, ukrytego pod fałdem skórnym.

Pazury, szpony — łukowate utwory rogowe okrywające końcowe człony palca niektórych kręgowców z wierzchu i z boków. Podobnie jak słabiej od nich wykształcone paznokcie, są P. wytworem naskórka. P. stanowią niekiedy (u ssaków drapieżnych) potężną broń obronną i zaczepną.

Październikowy przewrót

swoista postać rozrodu

IV, 9-11.

sko Procler). Liczne utwory, gł. okolicznościowe i pobożne. Wydał satyry Persjusza.

Pawia — m-to Włoch pn. nad rzeką Ti-cino w Lombardii. Uniwersytet, katedra, przemysł maszynowy. Starorzym. Ticinum, stolica Longobardów w 11. 572 — 774. W r. 1525 miejsce klęski i wzięcia do niewoli Franciszka I. 50 000 mieszk.

Pawian (Papio) — rodzaj małp z rodziny koczkodanów, należącej do małp wąskonosych. Ciało krępe dł. dó 1,5 m ; czaszka wąska i płaska, pysk silnie wydłużony; zęby mocne, kły duże. Na pośladkach jaskrawo ubarwione narośla.

P. zamieszkują stadami górzyste okolice środk. i pd. Afryki, prowadzą tryb życia naziemny. Żywią się owocami, pędami roślin, owadami. Oswajają się szybko, łatwo jednak wpadają w gniew. Gat.: P. płaszczowy (P. hadryaa L.), żyje w Abisynii; czczony w strż. Egipcie; mandryl (P. muimon L.), żyje w lasach w dorzeczu Kongo, posiada na policzkach narośle o jaskrawych barwach.

->///, 475.

Pawica (Saturnia) — rodzaj ciem z rodziny Saturnidae, z pawimi okami na brunatnych skrzydłach. Należy tu gat. największego motyla krajowego, P. gruszówka (S. pyri Schiff.), rozpiętość skrzydeł do 15 cm. U nas na Podolu.

Pawik -► Południce.

Pawiński Adolf

(* 1860), wnuk poprz., ekonomista

Pawłów Iwan — (1848—1937), fizjolog ros., twórca teorii odruchów warunkowych. Nagroda Nobla w r. 1904. -> art. ,.Odruchy warunkowe", I II, 1053-1059; IV, 741, 1143.

Pawłowa Anna

IV, 805.

/ V, 805. przewrót

bolszewicki w Rosji 25 i 26 października starego stylu (7 i 8 listopada nowego stylu) 1917 r. (-*■ Rosyjska rewolucja).

IV, 1567.

Paź królowej (Papilio machaon L.) — gat. motyla dziennego z rodziny Papilionidae. Żółty w czarne plamy, z wydłużonymi wyrostkami na tylnych skrzydłach. Gąsienice na roślinach baldaszkowatych.

Pączkowanie bezpłciowego występująca nie tylko u roślin, ale także w świecie zwierzęcym (pierwotniaki, gąbki, jamochłony, mszywioły, żachwy itd.). W P. nowy osobnik powstaje z drobnej cząstki organizmu macierzyńskiego i w najprostszych przypadkach po wyrośnięciu odrywa się i zaczyna prowadzić życie samodzielne. Przez P. powstawać mogą niejednokrotnie duże kolonie.    -> IV, 639.

Pąk — organ roślinny; składa się z zawiązków łodygi, liści, P. bocznych i stożka wzrostowego lub kwiatów; wyrasta z niego pęd; wyróżniamy P. : okryte i nagie; liściowe i kwiatowe. P. zimujące są to P. założone w o-ltresie wegetacji i rozwijające się wiosną lub latem następnego roku.

-* III, 331.

I, 329. III, 1040. niewłaściwa nazwa urani-

Pedagogia

-> II, 4. mała maszyna

(ok. 1480-1564), pisarz duń., „ojciec literatury duń.", tłumacz biblii, historyk.

Pediatria — gałąź medycyny praktycznej, zajmująca się chorobami dziecięcymi i ich leczeniem.

w 11. 1822—1831, syn króla

cesarz

P. II.

Pegaz.

stó

Pąkla (Balanus) — rodzaj wąsonogów żyjących gromadnie na kamieniach, przy brzegach morskich. Liczne w Bałtyku.

-> III, 717.

Pb — s. chem. pierwiastka ołowiu.

Pchełka -* Pleszka.

Pchły (Suctoria) — rząd owadów bezskrzy-dłych o narządach gębowych kłująco-ssących, spłaszczonych bokach ciała oraz skocznych nogach tylnych. Pasożytują na ssakach i ptakach. Na człowieku P. ludzka (Pulex irri-tans L), której larwa żyje w szczelinach podłogi. Na psie żyje Ctenocrephalus canis Curt.

-* III, 1260.

p. Chr. — skrót z łac. post Christum — po Chrystusie.

Pd — s. chem. pierwiastka palladu.

Pean (z gr. paian) — w strż. liryce gr. uroczysta pieśń pochwalna na cześć boga, zwł. na cześć Apollina. Mistrzem gr. P. był Pindar.

Peary Robert, 'piary ’robart — (1856—1920), arktyczny podróżnik amer., uważany za odkrywcę bieguna pn. (1909). Badał Grenlandię i wyspę Ellesmere.

Pechblenda --nitu albo blendy smolistej.

Pechstein Max — (* 1881), malarz i grafik niem., jeden z przywódców ruchu ekspresjo-nistycznego, zał. stowarzyszenie artystyczne ,,Die Brilcke" („Most"). Malował obrazy figuralne, martwe natury, pejzaże.

Pecs, zw. też Pięciokościołami — stare m-to pd. Węgier w pobliżu złoży węglowych. 62 000 mieszk.

Peczenłżyn — m-to u stóp Karpat w pwt. kołomyjskim; w okolicy kopalnie nafty. 7000 mieszk.

Peczenga Petsamo.

Peczili — płytka zatoka w Chinach na pn. Morza Żółtego.

Peczora — rzeka tundry pn. Rosji wypływająca z Uralu, przez większą część roku zamarznięta. 1650 km dług., 330 000 km² dorzecza.

system czynności praktycznych mających na celu wychowanie i nauczanie. P. opiera się na nauce teoretycznej .— pedagogice.

Pedagogika — nauka teoretyczna o wykształceniu i wychowaniu. Zadaniem P. jest określenie ideału i istoty wychowania i kształcenia. Podstawą P. współczesnej są wyniki badań naukowych nad człowiekiem i kulturą ludzką. Naukami pomocniczymi P. są: psychologia, historia, socjologia, etyka i i. Teoria nauczania zwie się dydaktyką. Dla wypróbowania nowych metod i sprawdzania pewnych doświadczeń P. posługuje się eksperymentem przez wytwarzanie nowych warunków, zwł. w wychowaniu zbiorowym (t. zw. P. eksperymentalna). -> art. Kształcenie", III, 190 —

198; ,,Nauczyciel", III, 858—861; ,,Szkolnictwa", IV, 989 — 1004,    ,, Wychowanie", IV,

1468-1479.

Pedagogium — zakład kształcący nauczycieli szkół powszechnych; kurs trwa dwa lata, przyjmowani są kandydaci posiadający maturę.

^ IV, 1004.

Pedał — w mechanizmach dźwignia naciskana nogą celem uruchomienia ich (np. w nożnej maszynie do szycia) lub regulowania ruchu (np. w samochodzie hamulec nożny).

P. w organach — klawiatura nożna wydobywająca dźwięki niskie. W fortepianie P. prawy przedłuża dźwięk, podnosząc tłumik na strunie; lewy, oznaczony urn corda, ścisza dźwięk; w harfie P. zmienia wysokość dźwięku o półton.

Pedał (w drukarstwie) do druku, poruszana nogą.

Pederson Christiern —

Pedologia — nauka o dziecku, obejmująca zarówno fizyczny, jak umysłowy rozwój dziecka.

Pedro — imię władców brazyl. i portug. Brazylia: 1. — P. I de Alcantara — (1798 — 1834),

portug. W r. 1807 uciekł przed Francuzami do Brazylii; w r. 1822 ogłosił jej niepodległość i został konstytucyjnym cesarzem. W r. 1826 wstąpił na tron portug. jako P. IV i w tym samym roku abdykował na rzecz córki. W r. 1831 zmuszony do ustąpienia w Brazylii, P. abdykował na rzecz syna. 2.

(1825—1891), syn poprz., cesarz od r. 1831 Zasłużony dla rozwoju gospodarczego Brazylii; zdetronizowany w r. 1889.

-v I, 808.

Peel, sir Robert, pi:l sa:r ’robarł — (1788 — 1850), ang. mąż stanu, torys, wielokrotny minister spraw wewnętrznych i premier; przeprowadził emancypację katolików w r. 1829, dążył do zbliżenia z liberalną, przemysłową burżuazją; zniżył cła zbożowe.

III, 614.

Pegaz — w podaniach gr. koń skrzydlaty, który wyskoczył z ciała zabitej przez Per-seusza Meduzy; symbolizuje natchnienie poetyckie.

Pegaz — gwzb. nieba pn. m. Łabędziem i Rybami.

Pegmatyt — drobnoziarnista skała żyłowa spokrewniona z granitem. Gł. składniki P.: kwarc i skalenie.

Pegoud Adolphe Celestin, pćgu adolf sćle-(1889—1915), znakomity lotnik fr.; zginął w walce pod Belfort.

język średnioperski,

Pejzażowe malarstwo

m. rze-

krzyż noszony na piersiach

-> IV, 1270.

sekta stworzona przez

drobne skaliste wł. wysepk IV, 1388.

(1842-1924),

Pelengator Namiernik. Peleusz

'W

Pelikan.

(1789-1854), poeta i patriota wł., prześladowany przez rząd austr., autor słynnego pamiętnika pt. „Le mie prigio-ni“ („Moje więzienia").

Peloponeska wojna — wojna m. Atenami a Spartą prowadzona w 11. 435 — 404 orz. Chr. o hegemonię w Grecji. W okresie pierwszym (do r. 421), toczona ze zmiennym szczęściem, skończyła się t. aw. pokojem Nikiasza, który przywracał stan sprzed wojny tj. przewagę Aten na morzu i Sparty na lądzie. Wznowiona w r. 413 przez Spartę przy pomocy Persji, zakończyła się zupełną klęską Aten, które zmuszone zostały do spalenia okrętów, zburzenia murów i zrzeczenia się przewodnic-

II, 697.

Peloponez (wł. Morea) — górzysty półwysep w pd. Grecji. 22 000 km²; 1 045 00Ć) mieszk.

-> II, 115.

Pegu — stare m-to dolnej Birmy, dawniej stolica odrębnego królestwa. 20 000 mieszk.

Pćguy Charles, pćgiiji szarl — (1873 — 1914), fr. pisarz kat., autor utworów rei. i satyrycznych. ,,Le Mystkre de la charitć. de Jeanne d'Arc", („Tajemnica łaski Joanny d’Arc“), „UArgent" („Pieniądz") i i.

Pehlewi, pahlawi używany w Persji, zwł. za panowania Sasa-nidów (III —VI w.). Pismo P. rozwinęło się z pisma aramejskiego. Literatura w języku P. miała charakter rei.

Peiping —> Pekin.

Pejpus — wielkie jezioro na granicy Z. S. R. R, i Estonii. 3500 km², do 15 m głębokie.

rodzaj malarstwa, w którym widoki natury stanowią zasadniczy temat obrazu. Początkowo pejzaż traktowano tylko jako tło w obrazach figuralnych. Samodzielny pejzaż powstał w epoce renesansu (Diirer, I.. da Vinci) a ustalił się jako rodzaj malarski w sztuce niderl. XVII w.

-►///, 471.

Pekari (Pecari tajacu L.) — gat. ssaków z rodziny świń, rzędu parzystokopytnych; na tylnych nogach ma tylko po trzy kopytka. Wyglądem przypomina dzika. Dł. ciała do 95 cm, wys. do 40 cm. P. żyją w Ameryce od Arkan-zas aż do Patagonii, żywią się owocami i korzeniami. Mięso jadalne, cenna skóra.

Pekin, w 11. 1928—1937 Peiping — drugie, po Szanghaju, pod względem wielkości m-to Chin, na pn. skraju Wielkiej Równiny kami Hunho i Paiho. M-to dzieli się na zewnętrzne, chiń. i wewnętrzne, mandżurskie z zamkniętą dzielnicą cesarską i umocnioną dzielnicą europ., t. zw. koncesją. W m-cie zewnętrznym znajduje się wielka świątynia Lamy, teatr, stacja radiowa; w wewnętrznym : uniwersytet, centra przemysłowe i handlowe. 1 500 000 mieszk. — Zał. we wczesnym śrdw.,

P. stał się za Kublaj Chana w XIII w. stolicą i aż do r. 1922 był rezydencją cesarza, do r. 1928 zaś stolicą republiki chin., zdegradowaną na rzecz Nankinu. P. znajdował się w sferze wpływów jap. w czasie ostatniej wojny chiń.-jap. i został zdobyty przez Japończyków.

-*/, 943-944.

Pektorał przez biskupów i opatów.

Pektynowe związki, pektyny — wielocu-krowce zbliżone do gum; występują w roślinach, zwł. w owocach. Rozgotowane w wodzie i ostudzone, tężeją na galaretę.

Pelagianizm mnicha Pelagiusza (+418). Pelagiusz odrzucał konieczność łaski Boskiej dla zbawienia człowieka, twierdząc, że człowiek wskutek grzechu pierworodnego nie utracił możności osiągnięcia własnymi siłami zbawienia. Sekta, potępiona przez kościół, istniała do VI w.

Pelagosa

na Adriatyku.

Pelargonia (Pelargonium) — rodzaj roślin, przeważnie drobnych krzewów z rodziny bo-dziszkowatych; przeszło 200 gat. gł. w pd. Afryce; niektóre gat. pospolicie u nas hodowane w różnych odmianach dla barwnych kwiatów.

Pelazgowie — przedlielleńska ludność Grecji, pochodzenia nie indoeurop.; wspomniani w Iliadzie, jako mieszkańcy Tesalii. I, 530.

Pelczar Józef Sebastian biskup przemyski, profesor teologii pastoralnej i prawa kanonicznego na Uniw. Jagiellońskim w Krakowie.

w podaniach gr. syn Eaka, król m-ta Jolkos w Tesalii, mąż Tetydy, ojciec Achillesa.

Pelias — w podaniach gr. król m-ta Jolkos; chcąc się pozbyć swego bratanka, Jazona, posłał go na wyprawę po złote runo; zginął z rąk córek, którym podstępna Medea kazała poćwiartować ojca, obiecując go potem odmłodzić.

Pelikan (Pelecanus ono-crotalus Gm.) — gat. ptaków z rzędu rudlonogich.

Dł. ciała do 1,8 m. siąg skrzydeł do 2,5 m. Upierzenie różowawo-białe. na piersiach żółtawe. Dziób b. długi, szeroki, na końcu hakowato zakrzywiony, z Obszerną torbą. Zamieszkuje pd.-wsch. Europę, pn. Afrykę i pd. Azję, żywi się rybami. Przylatuje czasami do Polski.

Pelion, Plessidi — gr. pasmo górskie w strż. Tessalii na Płw. Magnezja; wg. podań gr. siedziba centaura C.hejrona; do 1620 m wys.

Pęlla — strż. m-to macedońskie, w którym urodził się Aleksander W. Obecnie w ruinach.

Pellagra -> Rumień.

Pellico Siłvio twa związku morskiego.

1.

Pełnia

Pełnomocnictwo, plenipotencja

Pełzatka (Caulerpa)

psuje się przez nie ograniczony czas. Ważne pożywienie w wyprawach podbiegunowych.

P, E. N. (Poeta, Essayiats, Noyeliats) Club, międzynarodowa organizacja li-

Penelopa — w podaniach gr. żona Odys-seusza, matka Telemacha; wzór wierności małżeńskiej, ponieważ przez 20 lat oczekiwała powrotu męża, broniąc się wybiegami przed osaczającymi ją zalotnikami.

Pengo — jednostka monetarna Węgier powojennych. W r. 1938 = 1,03 zł.

Penińskie Alpy

drobna moneta ang. równa

Pelplin — m-to w pwt. tczewskim, siedziba biskupów chełmińskich. 4000 mieszk.

Peluszka — odmiana grochu polnego (Pisum arrense L.) o kwiatach barwy amarantowej i kulistych nakrapianych nasionach. Wysiewana wraz z owsem, żytem lub jęczmieniem, daje paszę bogatą w białko. -> IV, 1193, 1194.

Pełka albo F u 1 k o z rodu Lisów (f 1207), biskup krakowski; odgrywał rolę polit. jako stronnik Kazimierza Sprawiedliwego i podczas bezkrólewia. 2. — (•{• 1258), synowiec poprz., arcybiskup gnieźnieński. Organizator i ustawodawca kościoła polskiego.

faza księżyca, w której strona oświetlona przez słońce zwrócona jest ku ziemi. Podczas P. księżyc wschodzi równocześnie z zachodem, a zachodzi ze wschodem słońca.

-> III, 185.

Pełnik (Trollius) — rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych; 12 gat. na obszarach umiarkowanych pn. półkuli; u nas P. europ.; korzenie trujące; niektóre gat. hodowane w .ogrodach.

Pełnoletność — wiek uprawniający do całkowitego swobodnego rozporządzania swoją osobą i majątkiem. Następuje w większości państw (m. i. w Polsce) z chwilą ukończenia lat 21.

upoważnienie pisemne do podejmowania czynności prawnych, których rodzaj i zakres określa treść upoważnienia. Jeśli do ważności umowy zawieranej przez pełnomocnika konieczna jest forma szczególna (rejentalna), P. powinno być udzielone w tej samej formie.

Pełtew — lewy dopływ Bugu; powstaje w obrębie Lwowa i wpada do Bugu pod Buskiem. Dł. 70 km.

Pełzacz (Certhia familiaris L.) — gat. ptaków z rodziny pełzaczy, rzędu wróblowatych. Żyje w lasach Europy i Azji, w Polsce pospolity. Wybiera owady i ich jaja ze szczelin kory. Nie przelotny.    —> II, 616.

Pełzak, ameba (Amoeba) — rodzaj amebow--ców nie opancerzonych. Żyją w wodzie, wilgotnej ziemi lub pasożytują w człowieku. En-tamoeba histolitica pasożytuje w jelicie grubym człowieka i wywołuje czerwonkę pełzakową (dy-zenterię tropikalną).

Pełzaki -* Amebou'ce.

glon makroskopowy z klasy zielenic, występujący w morzach pd.; plecha bez błon wewnętrznych wyróżni-cowuje się na rodzaj łodygi, z której wyrastają ku górze listki, u dołu zaś powstają chwyt-nilci, przytwierdzające głon do dna morskiego.

Pemba — wyspa bryt. na wsch. brzegu Afryki; plantacje palm i korzeni. 1000 km², 100 000 mieszk.

Pembroke, 'pembruk — port i stolica hrabstwa Pembrokeshire w pd.-zach. Walii. 15 000 mieszk.

Pemmikan — mięso konserwowańe sposobem Indian przez suszenie na słońcu, proszkowanie i mieszanie z tłuszczem. Na sucho nie pęn klub

teracka, powstała w Londynie w r. 1922. Skupia przedstawicieli literatury 34 państw. P. E. N. C. polski powstał w r. 1926.

—> III, 348.

Penang, Pulo Pinang — wyspa bryt. na zach. od brzegów Malakki; administracyjnie przynależna do Straits Settlements; wywóz korzeni. 1479 km², ok. 200 000 mieszk. Gł. m-to i port Georgetown. 149 000 mieszk.

Penaty — czczone na równi z Larami bóstwa czuwające, wg. wierzeń rzym., nad pomyślnością rodziny.

Pendżab (ang. Punjab, pun’dża:b) — prowincja ind. na stokach pd.-zach. Himalajów i nad Indusem; silnie rozwinięte rolnictwo (pszenica, bawełna). 259 000 km², 23 580 000 mieszk. Stolica Lahore.

-> I, 468.

pasmo Alp zach. na granicy Włoch i Szwajcarii, do 4638 m wys. (Monte Rosa).

Penińskie Góry (ang. Pennine Chain, 'penajn czejn) — pasmo w pn. Anglii, do 893 m wys.; w pd. części na stokach potężny okręg górniczo-przemysłowy (Manchester, Leeds i Sheffield).

Penn William, pen '„yljam — (1644—1718), syn admirała ang., kwakier, przesiedlił swych współwyznawców w r. 1681 do Ameryki i założył kolonię Pennsylwanię, dając początek dzisiejszemu stanowi tejże nazwy.

Pennsylwania (ang. Pennsylvania, pensyl'-wejnja) — stan amer. w Apallachach, jeden z 13 początkowych stanów St. Zj. A. Pn.; należy do najbogatszych dzięki potężnym złożom węgla i nafty i rozwiniętemu przemysłowi, zwł. metalurgii oraz rolnictwu. 117 000 km², 9 631 000 mieszk., w tym ok. ćwierć miliona Polaków. Stolica Harrisburg.

IV, 285, 1319.

Pens (ang. penny, 'peny, liczba mnoga: pence, pens) dwunastej części szylinga.

Pensacola, pen’sejkoula — port i baza flotowa nad Zatoką Meksyk, w zach. części Florydy. 32 000 mieszk.

Penta (z gr. pćnte = pięć) — w złożeniach oznacza : pięcio ...

Pentagram

Pentagram.

skala pięciotonowa w muzyce; jedna z najstarszych skal, podstawa melodyj ludów pierwotnych.

Pentesilea

w podaniach gr. królowa Amazonek; walcząc przeciw Grekom w wojnie trojańskiej, padła z ręki Achillesa.

Pentozy — cukry o 5 atomach węgla w cząsteczce.

frankońskich: 1.

-i

|i

na ramieniu za-

III,

Peplos.

która

wieś w pwt. dolińskim, woj. stanisławowskim, kopalnie nafty; 6000 mieszk.

Perejasław — m-to ukr. w pobliżu Dniepru ; tu zawarta została ugoda Chmielnickiego z Rosją, oddająca jej Ukrainę. 15 000 mieszk.

Perekop — osada na Krymie na przesmyku tejże nazwy, łączącym płw. z lądem. 800 mieszk. Tatarów krymskich nazywano także perekop-skimi.

Peretiatkowicz Antoni

Pergamin — skóra owcza, cielęca, koźlą, moczona w mleku wapiennym, oczyszczona z mięsa i włosów, wysuszona i natarta oliwą; najstarszy po papirusie materiał piśmienny w strż. i śrdw. do XIV w. Nazwa pochodzi od m-ta gr. Pergamon.

-> III, 173-174.

Pergaminowy papier

sto-

-»/F, 695.

(1710 —

znak magiczny, symbol zdrowia i powodzenia; używany przez tajne stowarzyszenia, jako znak tajemny, oraz w magii strż. i śrdw.

Pentametr — wiersz pię-ciostopowy, dwuczęściowy, składający się z daktylów i spondei. W połączeniu z he-ksametrem daje dystych.

Pentateuch — pięcioksiąg Mojżesza. (-> Tora).

Pentatonik

IV, 1258, 1264, 1267.

Penza — m-to ros. nad rzeką Surą na płycie nadwołżańskiej. 119 000 mieszk.

Peorla, pi orja — m-to w stanie Illinois St. Zj. A. Pn. 105 000 mieszk.

Pepin, Pipin — imię majordomów i królów

P. II. Średni — (ok. 635 — 714), majordomus Austrazji, Neustrii i Burgundii, zwycięzca Sasów, Alemanów i Bawarów. 2. - P. Mały - (715-768), król od r. 751, syn Karola Młota, ojciec Karola Wielkiego ; zjednoczył państwo frankońskie, usuwając dynastię Merowingów; zwyciężył Longobardów a kraje ich darował papieżowi, tworząc Państwo Kościelne. Walczył zwycięsko ^ z Sasami i Saracenami.

Peplos — czworokątny piat tkaniny, umocowany

pinkami (fibulami), noszony jako płaszcz przez kobiety w strż. Grecji.

Pepsyna — enzym, proteaza wydzielana przez błonę żołądka; razem z kwasem solnym rozkłada przy trawieniu białka na substancje prost- //)j^4 sze, albumozy i peptony.

1078, IV, 1134, 1138, 1142, 1498,

1500, 1501

Peptony — produkty rozkładu białek powstające z nich przy trawieniu pod działaniem soku żołądkowego.

Peptyzacja — w chemii koloidów przemiana żelu w zol, zachodząca pod wpływem czynników chemicznych, t. zw. peptyzatorów. Tak np. żel wodorotlenku żelaza przechodzi pod działaniem trójchlorku żelaza do roztworu (koloidalnego), tworząc zol.

-j- I, 645, II, 1224.

Perak, 'piara — sułtanat na Płw. Malak-ka, należący do Państw Malaj skich. 20 000 kma, 766 mieszk. Stolica Taiping.

Per aspera ad astra (łac.) — dosł. = przez przeciwności do gwiazd.

Percepcja — ta część spostrzeżenia, stanowi podstawę apercepcji, tj. ta, która już

istnieje w świadomości, zanim nastąpi rozpoznanie znaczenia przedmiotu spostrzeganego.

Percy Thomas, ’pe:rsy 'tomas — (1729 — 1811), biskup ang., wydawca „The Religues of Ancient English Poetry" („Zabytki najstarszej poezji ang.“). Pobudził zainteresowanie do poezji ludowej.

Pereat mundus. fiat iustitia (łac.) — niech ginie świat, lecz niech się stanie zadość sprawiedliwości.

Perec Izak Lejb (1851 — 1915), najwybitniejszy wśród Żydów polskich pisarz w języku idysz; wielbiciel ludowości; liryki, dramat liryczny : „Złoty łańcuch", „Opowieści ludowe" i i.

Perehińsko

— (* 1884), prawnik, autor wielu dzieł prawniczych, związanych z teorią państwa i konstytucją. „Filozofia Rousseau", „Wojna a idea prawa", „Państwo współczesne" i w. i.

Perfectum (łac.) — czas przeszły dokonany.

Perfumy — pachnące roztwory alkoholowe olejków lotnych wyodrębnionych z roślin lub otrzymanych syntetycznie -+art. III, 1287 — 1294.

przeświecający, nie przepuszczający tłuszczów papier, podobny do pergaminu, otrzymywany przez zanurzenie zwykłego papieru w kwasie siarkowym i wymycie wodą. Używany do kreślenia (kalka), do pakowania tłustych produktów.

-> IV, 1269.

Pergamon (dzisiejsze Ber gam a) lica strż. państwa tejże nazwy w Azji Mn. Kwitł tu handel i sztuka. Za panowania rzym. stolica prow. Asia. Poszukiwania doprowadziły do odkopania prawie całego m-ta z licznymi b. pięknymi zabytkami; m. i. wspaniały ołtarz Zeusa (całkowicie rekonstruowany w muzeum berlińskim).

Pergamos — warowny zamek w Troi, od którego nazwy poeci często Troję nazywają Pergamem.

Pergolese Giovanni Baptista 1736), kompozytor wł. szkoły neapolitańskiej,

-+I, 416-417, II, 1021-1022.

Perłojkowie — niepełnoprawni lecz wolni obywatele Lakonii, potomkowie Achajczyków, podbitych przez Doryjczyków. Zajmowali się handlem i rzemiosłem.

Perkowski Piotr

-y IV, 257.

Perkusyjne Instrumenty — instrumenty muzyczne, w których wydobywanie dźwięków następuje za pomocą uderzenia młoteczkami pałką itp. Nie posiadają obszernej skali wys, przeważnie tylko jeden ton o charakterze szmerowym. P. I. należą do najstarszych instrumentów muzycznych.

Perl Feliks

-> I V, 846.

ptak

Perłówka (Melica)

twórca opery komicznej (,,La aerva padrona i i.). Skomponował sławne ,,Stabat Mater",

12    sonat w formie tria, odznaczających się niezwykłą śpiewnością i i.

Periculum in mora (łac. — niebezpieczeństwo w zwłoce) — zwłoka grozi niebezpieczeństwem.

Pćrier Casimir Pierre, pćrjć kazimir pjcr — (1777 — 1832), polityk fr., bankier; premier w

11. 1831 — 1832; w czasie rewolucji lipcowej 1831 r. zgniótł rozruchy w Paryżu i .Lyonie; poparł oddzielenie się Belgii od Holandii; niechętny Polakom.

Perigeum — najbliższy Ziemi punkt orbity Księżyca. Opp. apogeum.

Pśrigueux, pćrigó — stolica dep. Dordogne i krainy Perigord w pd. Francji. Zabytki rzym., katedra, muzeum. 35 000 mieszk.

Perihelium — punkt przysłoneczny, najbliższy słońca punkt orbity Ziemi. Apsydy).

-y IV, 1514.

Perim, pa’rym — ang. wyspa w cieśninie Bab el Mandeb. Stacja kablowa i węglowa.

13    km², 1700 mieszk.

Period, okres — przeciąg czasu, w ciągu którego zachodzi pełny cykl powtarzających się regularnie zmian i układ powraca do stanu początkowego; czas obiegu ciała niebieskiego; czas, w ciągu którego zachodzi jedno drganie ruchu drgającego lub falowego itd.

Periodyczny (okresowy) układ, system — odkryty przez Mendelejewa i Lothara Meyera układ pierwiastków chemicznych, uporządkowanych w kolejności wzrastających c. atom. W określonych odstępach periodycznie występują pierwiastki podobne do siebie. Zazwyczaj zestawia się tablicę pierwiastków tak, że pierwiastki podobne zajmują miejsca pod sobą (■->/, 415—416, ryc. 71). Zespoły pierwiastków podobnych (kolumny tablicy) nazywamy grupami P. U., wiersze zaś okresami lub periodami. Numer pierwiastka w tablicy (1. por z. lub atomowa) równy jest dodatniemu ładunkowi jądra atomowego, a tym samym liczbie elektronów otaczających jądro. Periodyczność własności pierwiastków tłumaczy się przez powtarzające się analogiczne ugrupowanie elektronów w atomie.

(* 1902), kompozytor pod silnym wpływem Debussy’ego. Symfonia, balet „Swantewit", pieśni „Uty japońskie", koncerty fortepianowy i skrzypcowy, muzyka kameralna i i.

Perkoz dwuczubny (Podiceps cristutus L.) — gat. ptaków z rzędu nurowatych. Dł. ciała do 95 cm. Upierzenie na grzbiecie czarno-brunatne, spód biały. Samiec w okresie godowym ma na głowie pierzasty rozdwojony czub i kryzę. P. zamieszkują przybrzeżne szuwary na stawach, jeziorach i bagnach, żywią się rybami, owadami itp. Rozpowszechnione na całym świecie.

Perkunas — bóg piorunów, najwyższe bóstwo w panteonie pogańskich Prusów i Litwinów.

-> III, 559. (1871 — 1927), polityk i publicysta socjalistyczny, jeden z założycieli P.

P. S.; od r. 1919 redaktor „Robotnika", poseł na sejm.

Perlica (Numida meleagris L.) z rzędu kurowatych pochodzący z pn.-zach. Afryki, chowany dla mięsa. Upierzenie u koguta i kury jednakowe: niebieskawo-popielate biało nakrapiane. Głowa półnaga z wyrostkiem i dwoma zwisającymi płatami skóry.

Perlica — gruźlica bydlęca. Zajmuje szczególnie błony surowicze, może także powstawać u człowieka, zwł. u dzieci, najczęściej na skutek zakażenia mlekiem krów chorych na P.

Perlit — mieszanina drobnych kryształków czystego żelaza (ferrytu) i węgliku żelaza (cementytu). Stosunkowo miękki i kowalny, gł. składnik żelaza kutego i nie hartowanej stali.

Perła boraksowa — kulka szkliwa, otrzymywana przez stopienie na końcu drucika platynowego niewielkiej ilości boraksu; stosowana w analizach jakościowych do wykrywania pewnych metali, których związki zabarwiają

P. B. w charakterystyczny sposób.

Perłopław (Meleagrina margaritifera I..) — gat. małża z rzędu Anisomyaria żyjącego w Oceanie Indyjskim. Dostarcza najbardziej cenionych pereł; najwięcej rozwinięty połów P. na wybrzeżach Cejlonu i Wysp Malajskich.

Perłowa warstwa (masa, macica) — wytwór płaszcza małża, składający się z licznych cienkich blaszek falisto ułożonych, swoiście odbijających światło. Wydzielina tworząca P. W. odkładać się może zarówno na wewnętrznej pow. muszli, jak i na podrażniających małża tworach obcych (np. larwach niektórych tasiemców). W ten sposób powstają perły.

Perłowiec —> Południce.

rodzaj roślin zielnych z rodziny traw; 30 gat. na obszarach umiarkowanych; u nas 6 gat.; pospolita P. zwisła, posiadająca dwukwiatowe kłoski, wyrastające z jednej strony zwieszonej wiechy; kwitnie w maju.

Perły — kuliste lub owalne twory, składające się z węglanu wapnia, znajdowane w ciele niektórych mięczaków (małży, rzadziej ślima-

-y II, 553, IV, 118, 1530-1531. m-to ros. nad średnią Kamą u

me-

Peronne, pćron

P. M. drugiego rodzaju

zasadą termodynamiki.

Perpignan, pćrpinja

-► I, 1247.

rządzone autorytatywnie

(34 — 62), poeta rzym., rodem z Etrurii. Zachowało się jego 6 satyr, pisanych pod wpływem Luciliusa i Ho-

-* III, 422.

-> I, 483.

ków) ; są wytworem płaszcza, powstają wskutek drażnienia tkanki nabłonkowej przez substancje obcego pochodzenia np. ziarnka piasku lub pasożyty.

Perły sztuczne — imitujące perły paciorki najczęściej szklane, wewnątrz puste, barwione perłowo-srebrzystą substancją z łuski rybiej. Do P. S. zalicza się również t. zw. perły jap. wytwarzane, jak prawdziwe, przez perłopławy, lecz skutkiem sztucznego wprowadzenia ciała obcego do wnętrza muszli.

Perm — okres geol., ostatni w erze paleo-zoicznej. W okresie tym na półkuli pn. rozpościerał się pas olbrzymich pustyń, na których osadzały się masy czerwonych piaskowców; na półkuli pd., na t. zw. kontynencie Gondwany, istniały strefy coraz to chłodniejsze. W pd. Ameryce i pd. Afryce powstały wielkie lądolody. Ruchy górotwórcze ustały, rozpoczęło się wkraczanie morza na lądy. Morze wkroczyło też na obszar dzisiejszej Polski i Niemiec.

Perm

wrót Uralu; uniw., politechnika, przemysł talurgiczny, dawniej miejsce zsyłki w Rosji. 170 000 mieszk.    -*-IV, 1547.

Permutacje — uporządkowane podzbiory danego zbioru skończonego,. Np. różnymi P. z układu cyfr 1 2 3 4 5 6 są układy; 15 ; 51 ; 54321; 3 itd. Liczba P. zawierających po k elementów ze zbioru złożonego z n elementów wynosi: P* = n (»— 1) (n — 2) ... (ra — &-|- 1).

Permutyt — sztucznie otrzymywany glino-krzemian sodu. Pochłania wapń i magnez z twardej wody, wymieniając je na sód; stosuje się w technice do zmiękczania wody.

Pernambuco, Recife de Pernambuco — atlantycki port w Brazylii; poważny przemysł : cukier, bawełna i tytoń. Tutaj wojował w XVII w. Krzysztof Arciszewski. 422 000 mieszk.

m-to fr. nad Sommą, znane z walk pozycyjnych w wielkiej wojnie. 5000 mieszk.

Perowskaja Sofia — (1853—1881), wybitna ros. rewolucjonistka. Uczestniczyła w organizacji ,,Ziemia i Wola" i ,,Narodnaja Wola"; organizatorka zamachu na cara Aleksandra II 1 marca 1881 r. Stracona.

Perpetuum mobile (łac. = ciągle ruchome) — maszyna, która raz wprawiona w ruch, poruszałaby się ciągle i pracowałaby bez pobierania energii z zewnątrz. Zrealizowanie P.

M. jest niemożliwe, jako sprzeczne z zasadą zachowania energii (I zasadą termodynamiki). Mimo to pracowali nad tym wytrwale liczni „wynalazcy", z których wielu popadło w obłęd.

maszyna, która pracowałaby kosztem ciepła otoczenia; zrealizowanie również niemożliwe jako sprzeczne z II

II, 217.

stare m-to fr. u stóp Pirenejów, dawna stolica hrabstwa Roussillion; posiada charakter hiszp. i ludność katalońską. W 11. 1172—1475 P. należał do Aragonii, w 11.    1493—1659 do Hiszpanii.

74 000 mieszk.

Per procura (wł.) — w zastępstwie, z pełnomocnictwa.

Perrault Charles, pćró szarl — (1628— 1703), poeta i krytyk fr.; zebrał i wydał popularne baśni: ,,Histoires et Contes du Temps Pasać" („Historie i opowiadania z dawnych czasów").

—*■ 1, 598.

Perrault Claude, peró kłód — (1613—1688), architekt fr. epoki Ludwika XIV. Przedstawiciel klasycyzmu. Gł. dzieło: fasada Luwru z jej słynną kolumnadą.

Perrin Jean, pere ża — (* 1870), fizyk fr. Wykazał ujemny ładunek promieni katodowych ; prace z dziedziny chemii koloidów, zwł. ruchów Browna (potwierdzenie teorii Smo-luchowskiego) i równowagi sedymentacji cząstek. Nagroda Nobla w r. 1926.

Persefona, Kora — w podaniach gr. ukochana córka Demeter; porwana przez Plutona do Hadesu, gdzie spędzała jesień i zimę, by na wiosnę i lato wracać do stęsknionej matki

P. stanowi symbol zmieniających się pór roku. Czczona w misteriach eleuzyńskich.

Persepolis — stolica strż. Persji od czasów Dariusza I do zdobycia jej przez Aleksandra W.; zburzona w 332 r. prz. Chr. Obecnie ruiny.

Perseusz — w podaniach gr. syn Zeusa i Danae, założyciel Micen; zabił Meduzę i odciętą głowę ofiarował Atenie; oswobodził i poślubił Andromedę; po śmierci czczony jako heros.

Perseusz — gwzb. nieba pn.; najjaśniejsza gwiazda (a) Algenib, zmienna podwójna gwiazda Algol.

Perseweracja — zjawisko uporczywego powracania do świadomości pewnych wyobrażeń, myśli, ruchów; np. natrętnej melodii.

Pershing John Joseph, ’p3:rszyŃ dżon ’dżou-zyf — (* 1860), generał St. Zj. A. Pn.; w 11.

1917—1918 dowódca amer. armii biorącej udział w wielkiej wojnie na terenie Francji.

Persja (Iran) królestwo w zach. części Wyżyny Irańskiej. I 644 000 km², ok. 15 000 000 mieszk. Stolica Teheran. ort. IV, 1 — 8; I, 455, 467, 482, 483, 730, II, 127, 697, 1082, IV, 1147.

Persius Flaccus Aulus racego.

Perska Zatoka — płytkie odgałęzienie Oceanu Ind. Gł. porty: Bender Abbas, Buszehr i i. Połów pereł. 225 000 km².

Perskie wojny — walki prowadzone m. Persami a Grekami w 11. 500 — 479 prz. Chr. Pierwszy okres stanowią Wysiłki lcolonij gr. w Azji Mn.

sproszkowane kwiato-

kierunek

-* IV, 495.

połączenie państw

ucieleśnienie pojęć ab-

Perspektywa

I, 289, II, 573, III, 464-465, IV, 960.

-*///, 76.

-+• I, 357.

ma.

w r. 1929.

brunatna masa

(1481-1536), ar-

zmierzające do zrzucenia jarzma Persji, zakończone niepowodzeniem (500 — 494). Przez zdobycie Tracji (492) uzyskał Dariusz podstawę do napadania posiadłości gr. w Europie. Armia poprowadzona przez Datisa i Arta-ferna została jednak odparta pod Maratonem przez Ateńczyków pod wodzą Miltiadesa (490). Drugie natarcie podjęte przez króla Kserksesa było powstrzymane na lądzie przez Leonidasa w Wąwozie Termopilskim, na morzu zaś przez Temistoklesa, który rozbił flotę perską pod Salaminą (480). Wreszcie w 479 r. Pausaniasz pokonał ostatecznie wojsko perskie, Leotychi-des zaś flotę.

Perski proszek stany niektórych gatunków złocienia (Chrysan-themum), gł. złocienia szarolistnego (Chrysan-themurn cAnerariaefolium); środek owadobójczy.

Personalizm, personalistyka w psychologii, wg którego gł. zadaniem psychologii jest badanie całej osobowości ludzkiej, jako jedności psychofizycznej, oraz jej rozwoju i typów. Gł. przedstawicielem P. jest W. Stern.

Personalna unia przez osobę wspólnego monarchy, np. unia polsko-lit. za Jagiełły.

Personifikacja strakcyjnych, zjawisk, żywiołów w postaciach ludzkich, lub przypisywanie im cech ludzkich, często stosowane w literaturze.

nauka pomocnicza przy malarstwie i architekturze ; ustala prawa przedstawiania na płaszczyźnie przedmiotów przestrzennych tak,

jak je widzimy .-_ j

z obranego punktu widzenia.

Perspektywiczne przedstawienie Obiektów architektury.

Perszeron — rasa koni fr., pociągowych, b. ciężkiej i silnej budowy, wys. do 1,7 m w kłębach.

Perth, p3:r$ — 1. — stolica Zach. Australii w pobliżu ujścia rzeki Swran do Oceanu Ind.; powstało na skutek odkrycia złóż złota na pustyni we wnętrzu kraju. Eksport pszenicy i wełny. 207 000 mieszk. -> I, 439. 2. — m-to w Szkocji przy ujściu rzeki Tay, do r. 1437 rezydencja królów Szkocji.

Perthós Karl — (1739—1815), pułkownik artylerii, geograf i kartograf niem. w służbie Stanisława Augusta, autor licznych map polskich i obszernego opisu Polski.

Perturbacje — zakłócenia; nieprawidłowości w ruchu ciał niebieskich, wywołane działaniem innych ciał niebieskich. P. podlegają np. ruchy komet przebiegających przez układ słoneczny, zwł. w pobliżu wielkich planet:

Jowisza i Saturna, oraz ruchy planet w pobliżu planet sąsiednich.

Peru — wyżynna republika nad Pacyfikiem w Ameryce Pd. Wyróżniamy suche i pustynne wybrzeże, stosunkowo gęsto zaludnione, z kopalniami nafty, łańcuchy górskie, m. i. wsch. stoki Andów, otaczające stepową wyżynę centralną częściowo zaludnioną i zaoraną, oraz dorzecze Amazonki, pokryte wilgotną, podzwrotnikową dżunglą. Ludność indiańska, zmieszana z białymi, żółtymi i Murzynami. Biali zamieszkują miasta i sprawują władzę, mimo ruchów emancypacyjnych Indian. Eksport bawełny, nafty i miedzi. Uprawa pszenicy. Kraj daleki od pełnego wyzyskania gospodarczego. Polska próba kolonizacji rolniczej, podjęta po wojnie w dorzeczu Amazonki, zawiodła wskutek niepomyślnych warunków klimatycznych Granice z Ekwadorem nie ustalone. Ok.

1 250 000 km², 6 150 000 mieszk. Stolica Li-Od XIII w. P. stanowiło część państwa Inków; w r. 1531 zostało podbite dla Hiszpanii przez Pizarra i jako wicekrólestwo w Limie stało się ośrodkiem panowania hiszp, w Ameryce Pd. Wyzwoliło się w r. 1824 i pozostawało pod władzą dyktatorów. Konstytucja z r. 1920 utrwaliła ustrój republikański.

P. wystąpiło w czasie wojny przeciw Niemcom i jest członkiem Ligi Narodów. Długotrwały spór o granice z Chile został rozstrzygnięty

-* I V, 507.

Perugia — stare m-to Włoch środk.; istniało już w czasach Etrusków. Zabytki: ratusz z XII w., katedra św. Wawrzyńca; bogate muzeum, uniwersytet; akademia sztuk pięknych; przemysł przędzalniczy. 79 000 mieszk.

Perugino, właść. Yanucci Piętro — (1446 — 1524), malarz wł. epoki renesansu, nauczyciel Rafaela. Malował obrazy rei. odznaczające się nastrojem spokojnej pobożności, symetryczną kompozycją i miękkim modelunkiem postaci. Gł. dzieła: tryptyk „Madonna adorująca Je zusa", „Madonna ze świętymi i aniołami" i i.

-> IV, 1413.

Peruko wiec (Cotinus) — krzew pd.-europ, i azjat. sadzony niekiedy w parkach; znaczna ilość kwiatów opada jeszcze w pąkach, owłosione szypułki po odpadnięciu pąków wyrastają i cały kwiatostan staje się podobny do peruki; liście używane do garbowania delikatnych skór; drewno zawiera żółtą farbę.

Peruwiański balsam o przyjemnym zapachu, otrzymywana z drzewa Myroxylon balsamum var. rosnącego w A-meryce Środk.; środek dezynfekcyjny, używany w chorobach skóry, narządów oddechowych oraz w perfumerii.

Peruzzi Baldassare chitekt i malarz wł., twórca budowli w Rzymie (m. i. Palazzo Massimi i willa Farnesina), w Sienie, Bolonii i i., które częściowo ozdobił również freskami.

I, 381, II, 697.

obraz. W praktycznym wykonaniu stosuje się w soczewki (obiektyw i o-kular). P. używa się na łodziach podwodnych, w czołgach, umocnieniach i strzelnicach.    -*■ III, 429 — 430.

Perystaltyka jelit -> Robaczkowe ruchy jelit.

Perystyl — w architekturze strż. dziedziniec otoczony kolumnadą.

gat. trawy;

Perystyl w domu pompę jańskim.

(1878-1930),

owocnią pestkę.

Peryfraza — w stylistyce wyrażenie jakiegoś pojęcia w sposób raczej niezwykły, np. przy t. zw. eufemiźmie: „odszedł w pokoju" zamiast „umarł". W gramatyce: tworzenie czasów przez opisywanie, np. „będę pisał", lub po łacinie scripturus sum.

Perykles — (490—429 prz. Chr.), ateński mąż stanu, wódz ateńskiej demokracji, znakomity mówca. Zniweczył znaczenie areopagu, wzmocnił władzę zgromadzenia ludowego, zdemokratyzował sąd i wojsko. Zmniejszył bezrobocie, wzniósł szereg wspaniałych budowli (Partenon, Propyleje). Popierał Fidiasza, Ana-ksagorasa, Sofoklesa i Herodota. Czasy jego prawie dyktatorskich rządów noszą nazwę „złotego wieku P.“. Umarł w początkach wojny peloponeskiej.

Perykopa — ustęp z Pisma św. przeznaczony do odczytania w czasie nabożeństwa na dany dzień roku.

Perypatetycy (z gr. peripatos = przechadzka, miejsce przechadzki) — nazwa uczniów Arystotelesa ; powstała od krużganków szkoły lykeańskiej (Liceum) , gdzie odbywały się wykłady; stąd filozofia Arystotelesa była nazywana filozofią perypa-tetyczną.

Perypetia (z gr. peripeteia = zmiana losu, zwrot niespodziany) — w tragedii strż. część następująca bezpośrednio przed katastrofą, przynosząca gwałtowny przełom w akcji dramatu.

Peryskop — przyrząd do obserwacji z ukrycia. Składa się w zasadzie z rury z lusterkami lub pryzmatami dającymi całkowite odbicie światła. Lu- Sc^n^t sterko umieszczone w górnej części od- p°omjenj bija promienie świetlne i rzuca je na światła drugie, w którym obserwator ogląda w

używa-nym w łodziach podwodnych.

i, 1210. m

Perz (Trilicurń, re- P pens)

kioski kilkukwiatowe, S zwrócone szeroką stroną ku łodydze; pospolity i uprzykrzony chwast polny w Europie, Azji,

Ameryce i pn. Afryce; używany w medycynie pod nazwą Rhizoma Oraminis, jako środek moczopędny i napotny.

Perzyński Włodzimierz powieściopisarz i dramaturg. Bystry obserwator i subtelny psycholog, nastrojony sceptycznie względem natury ludzkiej. Najważniejsze komedie: „Lekkomyślna siostra", „Aszantka", „Szczęście Frania". Liczne powieści („Raz w życiu", „Nie było nas, był las", „Klejnoty" i i.), nowele i zbiory świetnych felietonów.

-*//, 1263, IV, 336.

Pesante (wł.) — ciężko.

Pesaro — stolica prow. P. e Urbino we Włoszech środk., port i uzdrowisko nad Adriatykiem. Przemysł ceramiczny. 43 000 niieszk.

Pescara — stolica prow. Chieti we Włoszech środk. i port przy ujściu rzeki Pescara do Adriatyku. Uzdrowisko. 44 000 mieszk.

Peseta — jednostka monetarna Hiszpanii. Kurs w r. 1937 = ok. 36 gr.

Pestalozzi Johann Heinrich — (1746 — 1827), szwajc. pedagog-reformator, demokrata, opiekun ubogich dzieci. W pedagogice posługiwał się P. pierwszy metodą poglądową, a swój system dydaktyczny opierał na wrodzonych zdolnościach dziecka i znajomości jego psychologii ; wiązał naukę z pracą ręczną.

Pestel Paweł — (1793—1826), wybitny dekabrysta, ros. pułkownik, zał. „Pd. stowarzyszenia" rewolucyjnego. Po nie udanym zamachu 14 grudnia 1825 r., aresztowany; stracony w twierdzy petropawłowskiej.

Pestkowce albo pestczaki — owoce, u których w-ewnętrzna owocnia jest zdrewniała, zewnętrzna zaś soczysta albo sucha i włóknista; zawierają przeważnie jedno nasienie w delikatnej łupinie, tworzące razem z wewnętrzną

III, 1189.

Pesymizm (z łac. pessimum — najgorsze) — pogląd, wg którego świat nie jest najlepszym, lecz najgorszym spośród możliwych, zło poprzedza dobio, życie zaś polega raczej na cierpieniu, niż na radości. P. w filozofii głosili mistycy hinduscy oraz niektórzy mistycy chrze-ścij. wyznający hasło wyrzeczenia się świata i życia; w czasach nowszych Schopenhauer i E. Hartmann.

Peszaur, ang. Peshawar, pa’szo:u9r — pograniczne m-to ind. na drodze do Afganistanu. 122 000 mieszk.

Peszt — nwż. część Budapesztu na lewym brzegu Dunaju.

Pśtain Henri Philippe, pćte ari filip — (* 1856), marszałek Francji od 1918 r. W 1916 roku zorganizował obronę Verdun; w 11. 1925 — 1926 dowodził w Marokku ; wiceprzewodniczący Najwyższej Rady Wojskowej i generalny inspektor obrony powietrznej państwa.

Petarda — puszka wypełniona materiałem wybuchowym i zaopatrzona w lont dla zapalenia. W XVI —XVII ww. używane do niszczenia przeszkód, wysadzania bram zamkowych itd.; obecnie stosowane przy rozsadzaniu zatorów lodowych, na ćwiczeniach wojskowych (pozorowanie ognia artylerii przeciwnika) itd.

Petermann August — (1822—1878), geograf i kartograf niem., świetny organizator podróżnictwa i badań geograficznych.

-*■ IV, 1563, 1576. rodzaj drobnego pisma drukarskiego. P. właśnie składany jest tom V encyklopedii „Świat i Życie".

Petltion of rights, pi’tyszn aw rajts (ang. = petycja o prawach) — akt przedstawiony w r. 1625 przez Izbę Gmin Karolowi I; zawierał żądania przywrócenia gwarancyj wolności osobistej i nakładania podatków tylko za zgodą parlamentu. Uzyskał moc prawa zasadniczego.

Petitio principii, circulus vitiosus, błędne koło w dowodzeniu

(1877-1926), polityk

Petófi Sandor

(1304-1374), największy poeta liryczny Włoch, pionier humanizmu i kultury odrodzenia. W pieśniach lirycznych, zwł. miłosnych do Laury, i i. (,,Can-zoniere"), o niezwykle kunsztownej formie, stworzył niedościgły wzór subtelnej poezji analizującej wewnętrzne życie poety, a zwłaszcza jego wyidealizowane uczucia miłosne. W twórczości łac. opierał się na wzorach klasycznych, wychodzących poza tradycje śrdw.; pisał poematy opisowe, rozprawy moralne i historyczne. Poezje P., zwł. ich ton elegijny oraz forma sonetu, wywarły wielki wpływ na literaturę odrodzenia.

Petrażycki Leon prawa i socjolog, członek Polskiej Akademii Umiejętności, profesor w Petersburgu i w Warszawie. Wydał m. i. ,,t)ber die Motive des Handelns u. 1lber das Wesen der Morał u. des

III, 638.

Petropawłowsk — gł. m-to i port Kamczatki. 1000 mieszk.

Petropawłowskaja Kriepost’ — twierdza zał. przez Piotra Wielkiego w Petersburgu w r. 1703; stała się od końca XVIII w. więzieniem dla skazańców polit. , Tu był m. i. więziony Kościuszko w 11. 1794 — 95.

Petropolis — m-to w Brazylii wsch., w stanie Rio de Janeiro. Niegdyś kolonia niem. W miesiącach letnich licznie nawiedzana przez cudzoziemców stacja klimatyczna. 80 000 mieszk..

Petrozawodsk

Pewnik, aksjomat

Petersburg, Sankt Petersburg — od r. 1914—1923 Petrograd, od śmierci Lenina — Leningrad.

Petit -

błąd w rozumowaniu, polegający na tym, że udawadniając jakieś twierdzenie, w trakcie dowodu posługujemy się jako przesłanką tym właśnie twierdzeniem, które ma być udowodnione.

Petlura Szymon ukr., dziennikarz, prawicowy socjalista. Po przewrocie 1917 r. sekretarz spraw wojskowych ukr. Centralnej Rady, w 1918 r. członek Dyrektorium Ukr. Republiki ludowej i gł. ataman wojsk ukr. Prowadził walkę z bolszewikami. Rozbity w 1919 r., zawarł układ polit.-wojskowy z Polską i uczestniczył w wyprawie na Kijów. W 1926 r. zamordowany w Paryżu przez żyd. emigranta, Schwarzbarda.

(1823—1849), poeta węg. W ciągu 5 lat twórczości (pierwszy tom poe-zyj ukazał się w r. 1844) wydał liczne zbiory liryk ludowych, erotycznych i patriotycznych, którym zawdzięcza miano jednego z największych liryków XIX w. Opiewając w swojej poezji ideał walki o niepodległość, sam brał czynny udział w rewolucji 1848/49 r. i zginął na polu bitwy, walcząc pod generałem Bemem.

-±IV, 1280.

Petra — ruiny potężnego m-ta handlowego w Arabii pn.-zach., które istniało do VII w.

Petrarca Francesco

-> II, 902, IV, 1406, 1408. (1867-1931), filozof

Rechts“    („O motywach działania i o istocie

moralności i prawa") i w. i. • —> / V, 273. Petrel -> Nawałnik.

Petrie William Mathew Flinders sir, 'pirtri '„yljam 'm&^ju: ’flyndarz sa:r — (1853—1937), sławny archeolog ang.; pierwszy przeprowadził systematyczne badania archeologiczne Egiptu, odkrył Górny Egipt przedhistoryczny i groby królów pierwszej dynastii.

Petrografia — nauka o skałach, ich powstaniu, budowie, zmianach, jakim ulegają pod wpływem czynników geol. W badaniach swych posługuje się P. metodami fizykalnymi i chemicznymi.

Petronius Arbiter — (•)■ 65), pisarz rzym., dworzanin Nerona, epikurejczyk, sędzia dobrego tonu na dworze cesarskim (,,arbiter ele-gantiarum") ; zamieszany w spisek Pisona przeciw Neronowi, odebrał sobie życie. Pisał satyry m. i. realistyczną satyrę obyczajową ,,Coena Trimalchionis", (,,Uczta Trymalchiona"),

P. jest jedną z naczelnych postaci „Quo va-dis ?" Sienkiewicza.

stolica sow. republiki Karelskiej nad jeziorem Onega. Przemysł drzewny. 51 000 mieszk.

Petrycy Sebastian z Pilzna — (1554—1626), filozof, pedagog i medyk, profesor Akademii Krakowskiej. Zajmował się specjalnie filozofią Arystotelesa i wydał m. i. „Oekonomika Arystotelesowe...", „Polityki Arystotelesowej... ksiąg ośmioro", „Ethyki Arystotelesowej... ksiąg dziewięcioro" i i., wypowiadając w „Przydatkach" do tych dzieł swoje oryginalne poglądy filozoficzne.

Petsamo, Peczenga — osada na pn. Finlandii; wraz z okolicą stanowi dla Finlandii dostęp do Morza Barentsa. 10 150 km².

III, 800.

Petunia (Petunia) — rodzaj roślin zielnych z rodziny psiankowatych; 14 gat. w Pd. Ameryce ; u nas hodowane w różnych odmianach,

P. hybrida i P. nyctaginiflora dla ozdobnych, pachnących kwiatów.

Petyhorcy — jazda w wojsku dawnej Polski w kompucie lit., zbliżona do chorągwi pancernych, chociaż lżej uzbrojona.

Peutinger Konrad — (1465—1547), humanista niem., wydawca mapy dróg imperium rzym. z IV w. (,,Tabula Peutingeriana").

twierdzenie podstawowe, przyjęte bez dowodu. Opierając się na

P., dowodzi się dalszych twierdzeń w naukach

Pęd, ilość ruchu chanice iloczyn masy przez prędkość ciała poruszającego się; równy popędowi.

Pędnia (transmisja) — urządzenie do przenoszenia ruchu obrotowego za pomocą pasów lub lin. Składa się z wałów, kół pasowych lub linowych i pasów.

III, 841, 846.

Pędrak

w me-

mikrosko-

Pęk prostych.

posługujących się metodą dedukcyjną, zwł. matematycznych. Np. w geometrii zdanie: „przez każde dwa punkty przechodzi jedna i tylko jedna prosta" przyjmuje się jako P.

-► II, 561-562, 570, III. 518 864-865. IV, 509-510.

Peyotl (Echinocactus Williamai) — kaktus czczony przez niektóre plemiona ind. w Meksyku ; zawiera szereg alkaloidów, z których najważniejszym jest meskalina, działająca o-durzająco i wywołująca barwne wizje.

Pęcherz moczowy -> Moczowy pęcherz.

Pęcherzyca (pemphigua) — ogólna nazwa chorób skóry, na tle zakaźnym, uczuleniowym itp., przebiegających z wytwarzaniem się pęcherzy. P. przewlekła prawdziwa (pem-phigua chronicua rerua) stanowi odrębną jednostkę chorobową; objawia się powstawaniem na ciele i śluzówkach pęcherzy, wypełnionych płynem przejrzystym, lub krwawym. Choroba ciężka, złośliwa i przewlekła, prowadzi do śmierci. Przyczyna nieznana.

Pęd — organ roślinny, wyrastający z pąka szczytowego i składający się z łodygi, liści, pąków i ew. kwiatów. Zawiązki P. bocznych tworzą się na P. gł. egzogenicznie.

-» art. ,,Pęd i korzeń", IV,

9-16.

Pęd; pb — pęd boczny ; pg — pęd główny.

najczęściej nazwa larw chrabąszcza majowego. W przenośni w ogóle określenie organizmu młodego, niedojrzałego.

Pędruś -> Ryjkowce.

Pędzlak (Penicillium) — grzyby powe klasy workowców, rozwijające się na wilgotnym Chlebie, gnijących owocach, konfiturach itp.; tworzą najprzód białe, a później sino-zielone (wywołane przez zarodniki) lub innej barwy pleśnie; rozmnażają się gł. przy pomocy zarodników konidialnych, tworzących na szczytach strzępek rodzaj pędzelków. Wytwarzają również worki z zarodnikami workowymi ; niektóre wywołują choroby owoców, np. gnicie dojrzałych owoców pomarańczy.

Pękiel Bartłomiej x. — (XVI/XVII w.), kompozytor, organista katedralny, wielki dyrygent kapeli Władysława IV; komponował muzykę wokalną, a capela i z towarzyszeniem instrumentów. Gł. dzieła: dwa kanony, msze, motet „Andile mortales" K , .Credo" i szereg tańców.

-* I V, 258.

Pęk prostych o wierzchołku P — zbiór wszystkich prostych przechodzących przez punkt P.

Pępawa (Crepis) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych;

200 gat. na półkuli pn., u nas ok. 10 gat., niektóre tylko w górach lub na stepach; P. dachowa, pospolity chwast polny; kwitnie od maja do jesieni.

Pętówka (Alytea obsłetricuna Wagi.) — gat. płazów bezogoniastych z rodziny ropuszek. Żyje w ziemi w norach w zach. Europie, w Polsce b. rzadka. Samiec nosi skrzek owinięty na tylnych nogach; gdy młode mają się wylęgnąć, wchodzi do wody, gdzie kijanki przechodzą przeobrażenia.

Pf&fers — uzdrowisko w Szwajcarii w kantonie St. Gallen, 085 m n. p. m.; źródła gorące.

Pfitzner Hans — (* 1869), niem. kompozytor i dyrygent, twórca dramatów muzycznych; „Die Roae von Liebeagarten" („Róża z ogrodu miłości"), „Palestrina" i i.

Pforzheim — m-to niem. w Badenii; przemysł jubilerski i chemiczny. 80 000 mieszk.

Phaleron — najstarszy port Aten, usunięty na drugi plan przez Pireus.

Philae — wyspa na Nilu pod Asuanem, w strż. zwana „perłą Egiptu"; ruiny staroegips.

Philippeville, filipwil — port algierski dla Konstantyny, z połową ludności europ. 66 000 mieszk.

Philoxenos z Eretrei — (IV w. prz. Chr.), malarz gr. Gł. dzieło: Bitwa Aleksandra W., znane wg. mozaiki z Pompei.

Phoenix, ’fi:niks — ang. archipelag koralowy w środk. Polinezji. Eksport guana. 40 km*, 31 mieszk.

Phormium tenax, t. zw. len nowozelandzki — gat. rośliny nowozelandzkiej z rodziny lilio-watych; wieloletnia roślina kłączowa; włókna liści bardzo mocne i trwałe używane na tkaniny, sieci i sznury; uprawiany w Ameryce, Afryce i Europie.

Phyllocactus — rodzaj kaktusów, posiadających pędy spłaszczone; 25 gat. w tropikalnej Ameryce; niektóre hodowane jako doniczkowe.

Phytelephas — rodzaj palm występujących w Ameryce środk.; nasiona dają się obrabiać jak kość słoniowa (do wyrobu guzików itp.).

Pi (n) — szesnasta litera alfabetu gr. n (pi) ( — 3,14159...) — stosunek obwodu koła do jego średnicy, n jest liczbą przestępcą.

-* III, 519.

Piacenza — stare m-to wł. nad Padem; ratusz z XIII w.; przemysł maszynowy i przędzalnictwo; fortyfikacje. 66 000 mieszk. — W 11. 1545—1800 tworzyło wraz z Parmą udzielne księstwo. W r. 1746 zwycięstwo Austriaków nad Hiszpanami i Francuzami.

rumowisko okruchów skalnych, będących produktem wietrzenia skał zaścielających grzbiety i stoki górskie.

Piasecki Eugeniusz — (* 1872), lekarz, dyr. Studium Wychowania Fizycznego Uniw. Poznańskiego. „Badania nad genezą ćwiczeń cielesnych", „Dzieje wychowania fizycznego" i i.

-► II, 791.

Piasecki Paweł x. — (1579—1649), biskup przemyski, historyk, sekretarz Zygmunta III, autor kroniki wypadków europ. (,,Chronica gestorum in Europa singularium"); był przeciwny austr. polityce Zygmunta III.

Piaseczno — m-to i letnisko w pwt. warszawskim. 7000 mieszk.

Polski.

Piatigorsk

szlachecki ród wł.; 1. — Aeneas Sylvius — (f 1464) -> Pius II;

Octavio — (1599—1656), wódz wojska cesarskiego w wojnie trzydziestoletniej. Przyczynił się do upadku Wallensteina.

Pic du Midi, pik du midi — szczyt w Pirenejach fr. ze znanym obserwatorium, 2877 m.

Pianino -*■ Fortepian.

Piano (wł. — cicho), skrót: p, p i a n i s s i m o, (wł. = b. cicho) skrót: pp -- oznaczenia, stosowane w muzyce.

Pianola — maszyna do gry fortepianowej; przyrząd uruchomiany elektrycznie lub pneumatycznie, którego młoteczki uderzają w klawisze fortepianu; kierowane są odpowiednio dziurkowanym szablonem kartonowym. Lepsze aparaty oddają sposób gry poszczególnych wirtuozów.

Piarg

Piasek — sypka skała, złożona z luźnych ziarn kwarcu. Oprócz nich występują w piasku również ziarna innych minerałów, jak skaleni i i. -► II, 596, III, 169.

Piasek — zach. dzielnica Krakowa.

Piasek nerkowy (sabulum renis) — drobne złoża krystaliczne i bezpostaciowe, gromadzące się w miedniczce i kielichach nerkowych; najsłabsza postać kamicy nerkowej.

Piaskowiec — skała złożona ze zlepionych ziarn kwarcu różnej wielkości i kształtu z domieszką ziarn skaleni, muskowitu i i. Spoiwem może być krzemionka, węglan wapnia, substancja ilasta, dolomit, syderyt lub tlenki żelaza.

-> IV, 124, 125, 683.

Piaskowiec (Arenaria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych;    100 gat.

głównie na pn. półkuli; P. macierzankowy, pospolity chwast; kwitnie od maja do jesieni.

Piaskownica (Ammophila arenaria) — gat. rośliny z rodziny traw; występuje na wydmach nadbrzeżnych Oceanu Atlantyckiego, Bałtyku; wysiewana często do utrwalania wydm i nasypów kolejowych.

Piast — podaniowy założyciel rodu Piastów, kołodziej, który po śmierci Popiela miał objąć władzę nad Polską. Wg najnowszych badań P. oznaczał prawdopodobnie nie nazwisko rodowe, lecz godność wychowawcy młodocianego księcia.

„Piast“ — partia ludowa, zał. w 1912 r. przez W. Witosa; reprezentuje bogatsze, narodowo uświadomione włościaństwo. W Polsce niepodległej współpracowała początkowo ze stronnictwami lewicowymi, od r. 1922 z prawicowymi. Po przewrocie majowym w r. 1926 nastąpiło porozumienie P. z opozycją, w r. 1930 część „Centrolewu". Od r. 1931 połączona z „Wyzwoleniem" i „Stronnictwem Chłopskim" w „Stronnictwo Ludowe".

Piasta — środk. osadzona na osi część koła. na której umocowane są szprychy.

Piastowie — pierwsza historyczna dynastia -► art. IV, 17-24; 208-209.

Piastów, dawniej Utrata — m-ko na drodze z Warszawy do Pruszkowa, 12 km. od stolicy.

Piastr — moneta w Egipcie i w Turcji, setna część funta egips. (w r. 1938 1 P. egips. — m. w. 27 gr) i funta tur. (w r. 1938 1 P. tur. = m. w. 3,9 gr).

Piaśnica — mała rzeczka graniczna polsko-niem. nad Bałtykiem; przepływa przez Jezioro Żarnowieckie.

wielkie uzdrowisko sow. z cieplicą siarczaną na pn. stokach Kaukazu. 53 000 mieszk.

Piatiletka (ros.) -> Pięciolatka.

Piatoli Scipio — (1750—1809), ksiądz wl., -sekretarz Stanisława Augusta; brał udział w układaniu konstytucji 3 maja.

Piauhy — nadmorski stan brazyli na pn.-wsch. 245 000 km®, 887,000 mieszk., stolica Therezina.

Piawa, wł. Piave — rzeka Włoch pn., dopływ Adriatyku z Alp karynckich, obszar długotrwałych walk pozycyjnych austr.-wł. w 1918 r. z licznym udziałem Polaków po obu stronach frontu. 220 km dług.

Piąta Dywizja Syberyjska -* Wojsko Polskie na Syberii.

Picasso Pablo, pikasó pabló — (* 1881), malarz hiszp., czynny w Paryżu. Gł. przedstawiciel i jeden z twórców kierunku kubistycz-nego. Do r. 1907 malował obrazy realistyczne (artyści cyrkowi, arlekiny etc.) utrzymane w tonacji błękitnej, stąd nazwa tego okresu: ,,1'dpoąue bleue" („epoka błękitna"); następnie poświęcił się malarstwu kubistycznemu (akty, głowy itp. uproszczone do form geometrycznych). Od r. 1917 P. odstępuje powoli od ku-bizmu.

Piccard August, pikś.r ógiist — (* 1884), fizyk szwajc., profesor w Brukseli. Przedsięwziął w r. 1931 i 1932 2 loty do stratosfery w celach badawczych; osiągnął w zamkniętej gondoli wys. około 16 i 17 km.

-+/, 401, IV, 436.

Piccini (Piccinni) Niccolo - (1728-1800), wł. kompozytor operowy; wiódł spór z Glu-ckiem o wyższości opery wł. nad fr. Napisał 127 oper poważnych i komicznych.

Piccolo -* Flet.

Piccolomini

2.

IV, 1434.

Pichon Stćphen, piszó stefe — (* 1857), polityk fr., zaufany Clemenceau, w 11. 1917 — 1020 minister spraw zagranicznych w gabinecie Clemenceau.

Pico della Mirandola Giovanni — (1463 — 1494), filozof wł. renesansu, wielki erudyta; dążył do uzgodnienia filozofii Platona i Arystotelesa i opracowania doktryny rei., która by była syntezą chrystianizmu, mozaizmu i islamu; przyjąwszy za podstawę kabałę jako dalszy ciąg objawienia Mojżesza, zapoczątkował prąd rei. zwany kabałą chrześcij.

Pico de Teyde — najwyższy wulkan na Teneryfie na Wyspach Kanaryjskich, 3730 m wys.

Piece — urządzenia do wytwarzania wys. temjieratury najczęściej przez spalanie paliwa stałego, ciekłego lub gazowego i do zachowania ciepła przez pewien czas; szerokie zastosowanie do ogrzewania mieszkań, gotowania, pieczenia;

IR

a/ i ktryczne, zasilane prądem elektrycznym wytwarzają ciepło bądź w luku elektrycznym (P. łukowe), bądź w drutach lub prętach oporowych (P. oporowe). -> II, 913, 916 — 918, III, 1098-1099, 1102, IV, 1249.

Piechota — najstarsza, najliczniejsza i przodująca wśród broni; inne współdziałają z P. i pomagają jej w wywalczaniu zwycięstwa, stąd nazwa „królowa broni". Tylko P. ma możność przeniknięcia wszędzie, zdobycia każdego terenu i • utrzymywania go. P. ponosi najwięcej ofiar, gdyż walczy bezpośrednio z przeciwnikiem, często wręcz na bagnety i granaty. Najmniejszą jednostką P. jest drużyna (kilkunastu ludzi z karabinem maszynowym); 3 — 4 drużyny = pluton; 3 — 4 plutony = kompania ; 3 — 4 kompanie -f (zwykle) kompania kar. maszyn. = batalion; 3 — 4 bataliony -+-pododdziały specjalne (łączności, pionierów itp.) =■• pułk piechoty. Pułki P. wchodzą zwykle w skład wielkich jednostek (dywizyj). Zasadnicze uzbrojenie P.: karabin lub karabinek z bagnetem i granat ręczny oraz maska przeciwgazowa. Ponadto: karabiny maszynowe, granatniki, moździeże, działka itd. Barwy P. : granatowa z ciemno żółtą („słonecznikową") wypustką.

Piecuszek -> Wójcik.

Pieczarka (Psalliota campestris) — grzyb jadalny kapeluszowy z rodziny bedłkowatych; rośnie latem i jesienią na polach i w lasach; jest uprawiana na nawozie w specjalnych grządkach w piwnicach.

Pieczęć — płytka metalowa z wyrytym znakiem lub odcisk tej płytki na wosku, laku, metalu, papierze itp. P. państwowa — P. z go-

EEB

—Ud

©j;

Pieczęć polska rycerska z 1280 r. '

Pieczęć polska rycerska z 1236 r.

a*/

Piec szybowy wysoki. Po — 'pomost, D — dzwon zasypowy, W - wylot, S - szyb, (gl. część pieca), Sp - spadek (dolna część pieca), P - przestron (największa średnica do 7 m), K — kotlina, St - spust, Wu - wyciąg ukośny, Ow — gazy wylotowe, Pw — dopływ powietrza, Z — spust żużlowy.

w technice do topienia lub ogrzewania metali, dla ich dalszej obróbki, wypalania wyrobów ceramicznych, również do powolnego ochładzania metali, szkła i wielu i. celów. Odróżniamy m. i.

P. szybowe (np. wysokie), w których materiał ogrzewany miesza się z paliwem; płomienne, w których materiał styka się z płomieniem; tyglowe, retortowe, muflowe (-*■ Mvfla), w których materiał zawarty jest w ogniotrwałym tyglu lub retorcie. P. ele-

Pieczęć polska rycerska z 1202 r.

2'

Pieczęć mistrza kawalerów mieczowych.

dłem państwa ustawowo określona, podobnie jak i P. władz i urzędów. P. państwowa polska jest okrągła z wyobrażeniem orła państwowego

Pieczyngowie

Piekary Wielkie — osada przemysłowa w pwt. świętochłowickim na Śląsku, ze słynącym cudami obrazem Matki Boskiej. 12 000 mieszk.

Piekielna maszyna -* Maszyna piekielna.

Piekło --»■ Życie pozagrobowe.

Piekło, niem. Piechel — polska wieś przy rozgałęzieniu się Wisły i Nogatu na obszarze W. M. Gdańska.

Piekosiński Franciszek

1. — zgrubiała, zdrewniała łodyga drzewa. 2. — geol. forma pokładów skalnych, zazwyczaj masa skał magmowych, przebijająca w głąb pokłady starsze na kształt nieregularnego, grubego słupa. 3. — w gramatyce część wyrazu, która pozostaje po usunięciu przedrostka i przyrostka.

Pieńkowski Stefan Kazimierz — (* 1884), fizyk, członek P. A. U. Autor wielu prac z dziedziny optyki i elektryczności.

Pieprz (Piper) dzaj roślin zielnych lub krzewów; gł. na obszarach tropikalnych; P. czar-

Gałązka pieprzu zwyczajnego z owocami.

ki

Tieprzo-

wiec.

pośrodku i z napisem „Rzeczpospolita Polska" w otoku. Przechowuje ją prezes Rady Ministrów. Wyrób R. z orłem państwowym zastrzeżony jest dla mennicy państwowej. W dawnych czasach strażnikiem P. był kanclerz.

koczowniczy lud tur.-tatar., osiadły w IX w. m. Wołgą a Uralem, później na stepach czarnomorskich. Od X w.

P. walczyli z Rusią; wyparci w XI w. ku ujściu Dunaju i na Płw. Bałkański, osiedli w Bułgarii i Węgrzech, mieszając się z miejscową ludnością.

Piegi fephelides) — niewielkie żółtawe i brunatne plamki występujące na skórze, zwł. twarzy niektórych osób. P. powstają m. 3 — 5 rokiem życia na skutek gromadzenia się w skórze większych ilości barwnika pod wpływem promieni słonecznych; giną w późnym wieku.

Piegża -> Pokrzewka.

Piekarstwo — przemysł wytwarzania pieczywa. Ciasto otrzymane przez zarobienie mąki wodą ulega spulchnieniu przez gaz (dwutlenek węgla) wydzielany przy procesach fermentacji zacnodzących bądź pod wpływem dodanych drożdży (pieczywo drożdżowe), bądź pod wpływem rozwijających się samorzutnie w ciągu dłuższego czasu drobnoustrojów (zakwaska). Po wyrośnięciu kawałki ciasta formuje się w bochenki, bułeczki itd. i piecze, tj. poddaje działaniu wysokiej temperatury w piecach piekarskich. Skórka pieczywa zawiera wytworzone ze skrobi dekstryny. Wypiek odbywa się bądź w piekarniach ręcznych, bądź w mechanicznych, w których wszystkie czynności odbywają się maszynowo (znacznie higieniczniejsze).

Piekary Rudne — wieś na Śląsku w pwt. tarnogórskim. Kopalnie rudy żelaznej. 1500 mieszk.

(1844-1900) historyk, badacz polskiego śrdw., wydawca źródeł; stworzył kwestionowane dziś teorie o powstaniu społeczeństwa polskiego na drodze najazdu i o pochodzeniu najstarszych herbów polskich od runów skand. Gł. dzieła: „O powstawaniu społeczeństwa polskiego w wiekach średnich", „O dynastycznym szlachty polskiej pochodzeniu", „Heraldyka polska wieków średnich" i i.

„Pielgrzym Polski'* — polskie czasopismo emigracyjne wydawane w 11. 1832/33 w Paryżu pod redakcją pocz. E. Januszkiewicza, następnie B. Jańskiego. Od listopada 1832 r. do czerwca 1833 r. współpracownikiem „P. P." był Mickiewicz, który zamieścił w nim 24 artykuły.

Piemont (wł. Piemonte) — dzielnica pd.-zach. Włoch; odegrała doniosłą rolę w zjednoczeniu kraju w XIX w. 29 000 km*, 3 498 000 mieszk. Największe m-to Turyn.

IV, 1418, 1419.

Pieniądz — środek płatniczy, za pomocą którego reguluje się zobowiązania finansowe.

->ar<. IV, 25-42; II, 127,

Pienik (Aphrophora) — rodzaj pluskwiaków równoskrzydłych z rodziny Cercopidae. Larwy żyją w łodygach zielonych i młodych gałązkach; fermentujące płynne odchody larw tworzą pienistą masę.

Pieniny — część pasa skalic po pd. stronie Karpat, nad Dunajcem, do 982 m wys. (Trzy Korony). Nieduży obszar P. odznacza się wyjątkowym pięknem krajobrazów.

IV, 126, 133.

Pień

ro-

ny — pnącze rosnące na wyspach indomalajskich i uprawiane pod zwrotnikami dla owoców-jagód zw. P.; inne gat. pieprzu używane jako przyprawy lub środki lekarskie, m. i. kubeba (cubeba), rośhie na Jawie; owoce w małych dawkach stosowane jako środek podniecający apetyt.

Pieprznik jadalny, gąska, kurka, lisiczka (Cantharellus cibarius) — grzyb jadalny kapeluszowy z rodziny bedłkowatych; rośnie w lasach, w lecie i w jesieni.

Pieprzojad -> Tukan.

Pieprzowe Góry lub Pieprzów-krawędż Wyżyny Sandomierskiej m. Sandomierzem a Zawichostem.

Pieprzowiec (Capsicum) — rodzaj roślin z rodziny psiankowatych; 30 gat. w tropikalnej Ameryce; gat. C. annum i C. longum dostarczają jagód o smaku ostrym, piekącym, t. zw. papryki używanej jako przyprawa; środek leczniczy-.

Pieprzyca (Lepidium) — rodzaj roślin zielnych z rodziny krzyżowych; 120 gat. występuje na obszarach umiarkowanych i ciepłych;

P. rzeżucha, zw. rzeżuchą wodną uprawiana dla liści jadalnych o przyjemnym gorzkawo-

ostrym smaku ; używana jako sałata lub przy

za P. (elementy) uważano powietrze, wodę, ziemię i ogień, mające reprezentować gł. własności materii. Ujęcie to utrzymało się czę-częściowo do XVII w. -> art. ,,Atom“, I, 406— 418; ,,Jądro atomu," II, 1050 —1059; “Izotopy“ II, 1018-1026; I, 925-926; 1051-1052; III, 633, 636.

Pierwiastkowanie, znajdowanie pierwiastka — jedno z działań odwrotnych względem potęgowania. Pierwiastek n-ty czyli »-tego stopnia z liczby o jest to taka liczba b, że bn = a, P. n-ty liczby dodatniej o, będący liczbą dodatnią, zwie się n-tym P. arytme-

n _    3

się:    a • Np. }^64 = 4.

prawa.

Pieracki Bronisław — (1895—1934), legionista I Brygady, pułkownik dyplomowany W. P., od 1929 wiceminister spraw wewn., potem wicepremier; od maja 1931 minister spraw wewn.

Zamordowany skrytobójczo. Po śmierci generał brygady..

Piernacz — mała buława żełazna (lub buzdygan) używana przez starszyznę kozacką.

Piero di Cosimo (Piętro di Lorenco) —

(1462—1521), malarz florencki. Cechuje go wnikliwa obserwacja zwierząt i roślin i zamiłowanie do tematów fantastycznych, często zaczerpniętych z mitologii. „Śmierć Procris" i i.    tycznym i oznacza

Piersiopławka, diugoń, dugong (Halicore    -*-1,350.

dugona Erxl.) — zwierzę z rzędu syren (Sire-    Pierwiosnek (Primula) — rodzaj roślin ziel-

nia). Żyje w Oceanie Indyńskim.    nych z rodziny pierwiosnkowatych; przeszło

Pierścienice (Annelida) — typ tkankowców    200 gat. na pn. półkuli, zwł. w górach; u nas

z działu Coelomala. Ciało o budowie pierścienio-    8 gat.; P. wyniosły i P. lekarski — jedne z wcze-

watej posiada wór skórno-mięśniowy. Na pow.    śniejszych roślin wiosennych, P. łyszczak i kilka

pierścieni (segmentów) różnego typu szczecinki    innych gat. tylko w Tatrach, Pieninach, Karpa-

lub nieczłonkowane nóżki (parapodia). Układ    tach; niektóre gat. hodowane w różnych od-

krwionośny u niektórych specjalne zamknięte,    mianach jako ozdobne; P. lekarski używany

organy oddechowe. Rozwój prosty lub złożony    w medycynie, jako środek wykrztuśny.

(stadium larwalne zwane trochoforą). Pięć    -*■ III, 1191.

gromad: prapierścienice, szczecionogi, Pierwłosnkowate (Primulaceae) — rodzina pijawki, sikwiaki i Sipunculoidea.    roślin zielnych klasy dwuliściennych-zrosłopłat-

Pierścienie ślizgowe — vć maszynach ele-    kowych; 500 gat. gł. na obszarach umiarko-

ktrycznych połączone z uzwojeniem wirnika    wanych; należą tu pierwiosnek, urdzik, tojeść,

pierścienie miedziane, po których ślizgają się    gduła i i.

szczotki doprowadzające lub odprowadzające Pierworodny grzech — grzech popełniony prąd.    przez Adama i Ewę w raju, polegający na zła-

Pierścienie węglowe Łańcuchy węglowe.    maniu rozkazu Boga. P. G. dziedziczony jest

Pierścieniowe (cykliczne) związki — zwią-    przez cały rodzaj ludzki. Od P. G. uwalnia

Pierwotek (Pleurococcus) — glon jednokomórkowy klasy zielenic; tworzy ciemno-zielo-nawy nalot na wilgotnych płotach, drzewach. Pierścieniówka (Malacosomd neustria L.) — Pierwotne pojęcie, termin pierwotny — gat. motyla z rodziny barczatek (Lesiocampidae).    indefinibilium, pojęcie podstawowe, przyjęte

Gąsienice wyrządzają szkody na drzewach owo- bez definicji. Za pomocą pojęć pierwotnych cowych i innych liściastych. Jaja ułożone    definiuje się wszystkie dalsze    pojęcia w naukach

w kształcie pierścienia dookoła gałązek.    posługujących się    metodą    dedukcyjną, zwł.

płaska figura geo-    matematycznych.    Np. w    geometrii: punkt,

metryczna, ograniczona dwoma współśrodko-    prostą, płaszczyznę    przyjmuje się jako P. P.

wymi okręgami.    II, 563.

Pierścień Rybaka — pierścień złoty noszony Pierwotniaki (Protozoa) — typ zwierząt przez papieża. Wyryty jest na nim wizerunek jednokomórkowych, mikroskopowej wielkości, św. Piotra w łodzi, zarzucającego sieci oraz    —► art. IV, 43 — 53; I, 1208, IV, 1097, 1589.

imię panującego papieża. Po śmierci papieża    Pierwotny człowiek, Homo primigenius -*■

P. R. zostaje zniszczony.    Neandertalska rasa.

Pierwiastek

zki organiczne, zawierające w cząsteczce zam-    sakrament chrztu,

knięte łańcuchy (pierścienie) węglowe. Dzielą się na homocykliczne i heterocykli-czn e.

Pierścień kołowy

Pierwiastkowanie; P. ró

wnania Równanie.

Pierwiastki chemiczne — substancje, składające się z atomów o tym samym ładunku jądra (o tej samej liczbie porządkowej), zajmujące określone miejsce w układzie periodycznym, nie dające się rozłożyć metodami chemicznymi na substancje prostsze. Układ periodyczny obejmuje do uranu 92 P. Ch., z których trzy nie zostały dotąd odkryte. W strż.

Pierwsza Brygada Legionów Polskich —

formacja ochotnicza polska, zorganizowana przez Józefa Piłsudskiego do walki o niepodległość w listopadzie 1914 r., z pierwszych 6 utworzonych przez niego batalionów piechoty, dywizjonu kawalerii i dywizjonu artylerii. Odznaczyła się w wielu bitwach przeciw Rosji, zwł. pod Łowczówkiem, Krzywopłotami, Konarami, Jastkowem i Kościuchnówlcą. Po dymisji Piłsudskiego jesienią 1916 r. (w związku

49

świat i Życie. — V.

liczby całkowite, nie

układ nerwów w

Pieśń

sohna.

(1793-1863),

-> II, 110.

-> II, 23.

cia

z dokonaną przez Austriaków reorganizacją Legionów Polskich na Polski Korpus Posiłkowy) dotychczasowa P. B. L. P. została rozwiązana ; nazwę tę otrzymały inne pułki, natomiast dawne pułki P. B. L. P. otrzymały przydziały do innych brygad i zostały ostatecznie zlikwidowane po kryzysie przysięgowym w lipcu 1917 r. -*■ art. „Legiony", III, 256 — 268.

Pierwsze liczby mające żadnych podzielników, prócz jedności i siebie samych. Np. 29, 61. Podzielnik liczby, będący P. L. nazywa się jej czynnikiem pierwszym. Np. 7 jest czynnikiem pierwszym liczby 42. Liczby całkowite, których największym wspólnym podzielnikiem jest 1, nazywają się pierwszymi względem siebie, np.: 8 i 21.

Pierzaste liście — liście podzielone, w których listki znajdują się po obu stronach nerwu liściowego.

Pierzaste unerwienie

blaszce liściowej u roślin ; przez liść przebiega nerw gł. a inne są jego bocznymi rozgałęzieniami.

Pies — nazwa dwóch gwzb. w pobliżu Oriona: 1. — P. Wielki z najjaśniejszą gwiazdą nieba, Syriuszem. 2. — P. Mały z gwiazdą pierwszej wielkości Procjonem. -* I, 1248.

Pieskowa Skała — zamek w dolinie Prądnika pod Ojcowem, zbudowany przez Kazimierza W.; obecnie letnisko.

Piestrzenica jadalna (Helrella esculenta) — grzyb kapeluszowy, pokrewny smardzom, występujący wiosną i jesienią w miejscach piaszczystych, porośniętych mchem; rzadki ten grzyb jest jadalny, należy go tylko przegotować w wodzie i po przegotowaniu wodę odlać.

1. — połączenie słowa z dźwiękiem w mały jednolity artystyczny utwór. -► art. IV, 53-58; III, 331, 780, IV, 251. 2. — w literaturze: gat. utworu poezji lirycznej, np. P. Kochanowskiego. 3. — część większego poematu, np. P. „Iliady".

Pieśń bez słów — krótki utwór instrumentalny, który mógłby być pieśnią, gdyby miał podłożony tekst; wprowadzony przez Mendel-

-> IV', 57-58.

„Pieśń nad Pieśniami¹⁴ (łac. Canticum Can-ticorum) — utwór poetycki w St. Test. tradycyjnie przypisywany Salomonowi. Wg nauki chrześcij. (pod figurami pasterza i pasterki) przedstawiony w niej jest stosunek Chrystusa do kościoła i kościoła do Chrystusa.

Piet& (wł.) — dzieło sztuki plastycznej przedstawiające Matkę Boską ze zwłokami Chrystusa.

Pietermaritzburg, pi:t9r’marytsbarg — stolica Natalu w pd. Afryce. 40 000 mieszk., w tym połowa białych.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług) — (1823 — 1903), poeta, powieściopisarz, tłumacz, publicysta; redaktor „Kłosów", „Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej"; współpracownik licznych czasopism. Powieści o szlachetnej, zachowawczej tendencji: „Duch i krew", „Oficjalista".

Pietraszkiewicz Onufry jeden z najczynniejszych członków Tow. Filomatów w Wilnie i jego archiwista; przyjaciel Adama Mickiewicza.

Pietruszka (Petroselinum sativam) — gat. rośliny zielnej z rodziny baldaszkowatych, roślina dwuletnia o liściach pierzastych, kwiatach białych i charakterystycznym zapachu; powszechnie uprawiana w różnych odmianach dla korzenia używanego jako przyprawa; pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego.

Pietyzm — kierunek teologii i religijności w kościele ewang., stworzony przez Spencera (1635—1705) jako reakcja przeciwko ortodoksyjnej teologji dogmatycznej i racjonalizmowi, panującemu w ówczesnym życiu duchowym.

P. dąży do bezpośredniego stosunku m. wiernym a Bogiem poprzez rozczytywanie i „rozsmakowanie" się w Piśmie Świętym i rozpamiętywanie Męki Pańskiej. P. przyczynił się bardzo wydatnie do pogłębienia życia duchowego Niemiec i wpłynął na rozwój języka nieni. i poezji niem. Pod wpływem P. pozostawali

J. G. Haman, Klopstock, Wieland, Schiller, Goethe, Novalis i i. Potocznie: uwielbienie, cześć.

Piewik -y Cykada.

Piezoelektryczność — elektryczność wytwarzająca się przy ściskaniu lub rozciąganiu niektórych kryształów, np. kwarcu odpowiednio wyciętego. I odwrotnie kryształy takie, zw. piezoelektrycznymi, ulegają odkształceniom pod wpływem różnicy potencjałów; stosują się do przekształcenia drgań elektrycznych w mechaniczne przy wytwarzaniu fal ultradźwiękowych oraz w radiotechnice.

Piezometr — przyrząd do wyznaczania ściśliwości cieczy.

Pięcioksiąg Mojżesza -> Tora.

Pięciolatka — pięcioletni plan szybkiej rozbudowy kultury materialnej i duchowej, zwł. przemysłu w Z. S. R. R., pod hasłem planowej gospodarki i prześcignięcia przodujących krajów Europy i Ameryki. Pierwsza P. realizowana (w przyśpieszonym tempie) w 11. 1927-1932; druga - w 11. 1932-1937; trze-od r. 1938.

Pięciolinia -> Nutoroe pismo.

Pięciornik (Potentilla) — rodzaj roślin zielnych z rodziny różowatych; 200 gat. na całej kuli ziemskiej, u nas 19 gat.; najpospolitsze jako chwasty: P. gęsi, P. piaskowy i P. położony; na pastwiskach i w lasach rośnie P. kurze ziele.

Pięciu poległych — ofiary strzelaniny wojsk ros. do tłumu demonstrującego na ulicach Warszawy 27 lutego 1861 r. Zabójstwo P. P., których pogrzeb w dn. 2 marca stał się wielką manifestacją patriotyczną, zapoczątkowało serię

Piędzik przędzimek (Operophtera brumała L.) — gat. motyla z rodziny miernikowców. Gąsienice wyrządzają szkody na drzewach owocowych i innych liściastych. Samice mają zmarniałe skrzydła.

Piędź

wzrost, wielkość, sława",

stara

bitew.

Pikrynowy kwas

krwawych zajść poprzedzających wybuch powstania styczniowego.

Pięciu Stawów Polskich Dolina — dolina w polskiej części Tatr Wysokich’, ograniczona Świnicą, Zawratem i Kozim Wierchem od pn., Liptowskimi Murami i Miedzianym od pd. Dno jej zalega pięć stawów : najwyżej leżący Zadni Czarny, Wielki, Mały i Przedni. P. S. P. D. leży na drodze najbardziej uczęszczanych szlaków tatrzańskich. Schronisko P, T. T.

dawna miara równa najdłuższej odległości m. końcami palców: kciuka i średniego, rozpostartej szeroko dłoni, ok. 20 cm. Przenośnie używana nazwa dla określenia jak najmniejszej ilości ziemi.

Piękno art. IV, 58 — 64; ,,Estetyka" II, 242-247.

Pięściarstwo -> Boks.

Pięta Achillesa Achillesowa pięta.

Piętka — krótka i płaska łodyga w cebulkach roślin.

Piętowa kość (calcaneus) — podłużna kość, znajdująca się w okolicy pięty; od tyłu przyczepia się do niej ścięgno Achillesa.

Piętro geologiczne -*■ Chronologia geol.

Pigalle Jean Baptiste, pigal ża batist — (1714— 1785), rzeźbiarz fr. Liczne pomniki i grobowce w Paryżu.

Pigmalion — w podaniach gr. król Cypru, który pokochał wyrzeźbiony przez siebie posąg pięknej dziewicy, Galatei; na prośbę P. Afrodyta ożywiła posąg.

Pigmeje — karłowate plemiona, przedstawiciele typu pigmejskiego. -> I, 41, III, 762, 764.

Pigmejski typ — charakterystyczny składnik ludności Afryki. Wyróżnia się bardzo niskim wzrostem, krępą budową ciała, krótką czaszką, . szerokawą twarzą i niezbyt szerokim nosem. Skórę posiada żóltawo-brunatną, włosy wełniste, ciemne, oczy piwne, jasno piwne lub zielonkawe. Terytorium P. T. pokrywa się z zasięgiem ludów karłowatych w strefie lasów Afryki Środk. Poza Afryką występuje on prawdopodobnie na Andamanach.

Pigmenty (łac. pigmentum — barwnik) — barwniki, zwł. występujące w organizmach zwierzęcych, jak barwniki skóry, włosów, tęczówek oczu itd. P. stanowią cechę wyróżniającą ras i typów ludzkich.

Pigoń Stanisław — (* 1885), historyk literatury polskiej ; zajmuje się prawie wyłącznie twórczością Mickiewicza. ,,0 księgach Narodu i Pielgrzymstwa Polskiego", „Do podstaw wychowania narodowego", „Z epoki Mickiewicza", „Pan Tadeusz

„Na wyżynach romantyzmu" i i.

Pigwa (Cydonia) — rodzaj krzewów z rodziny różowatych; 3 gat. w pd. Europie i Azji; u nas w ogrodach P. pospolita i P. japońska; owoce P. pospolitej duże, podobne do jabłek, mają smak cierpki i są używane na konfitury.

Pijarzy (łac. Patres Scholorum Piarum) — zgromadzenie zakonne, zał. przez św. Józefa Kalasantego w r. 1597 w Rzymie celem prowadzenia zakładów naukowych dla chłopców. Zakon liczył w 1935 r. ok. 2150 członków, 230 klasztorów; dzieli się na 9 prowincyj. P. odegrali dużą rolę w rozwoju szkolnictwa kat., zwł. w Polsce w XVIII w. przyczynili się za sprawą Stanisława Konarskiego do reformy szkolnictwa.

Pijawki (Hirudinea) — gromada pierścienic o słabo zaznaczonej segmentacji zewnętrznej. Przyssawki na dwóch przeciwległych końcach ciała, przednia służy do pobierania pokarmu, tylna do przyczepiania się. Ciało nagie. Żywią się krwią zwierząt. Hermafrodyty, rozwój prosty. Na ogół żyją w wodzie. P. lekarska (Hirudo medicinalis L.J ma w przedniej przyssawce piłkowane szczęki, ułatwiające przecinanie skóry. Ślina P. lekarskiej przeciwdziała krzepnięciu krwi. P. końska (Haemopis san-guisuga Bergm.) o czterech parach oczu (a nie pięciu, jak P. lekarska) ; nie napada na człowieka. Na Cejlonie na krzewach żyje P. lądowa (Haemadispa ceylonica BI.), dokuczliwa dla ludzi i zwierząt.

-> III, 1260.

Pika — broń piechoty (pikinierów) w XV — XVII w. do walki wręcz; długie (do 5 m i więcej) drzewce, zakończone ostrym grotem metalowym.

Pikardia (fr. Picardie, pikardi) prowincja pn. Francji, obszar rolniczy i hodowlany. Podczas wielkiej wojny teren trzech

II, 423.

Pikieta (z fr. piguet, pikę) — fr. gra w karty, znana podobno już w XIV w. Dwie osoby grają talią kart złożoną z 32 kart.

Pikieta — w dawnym wojsku polskim nazwa placówki lub czujki, obecnie nie używana.

Pikiliszki — wieś w woj. wileńskim, gdzie znajduje się majątek, własność rodziny Marszałka Piłsudskiego.

Piknometr — przyrząd do wyznaczania gęstości, zwł. cieczy; kolbka szklana z wąską szyjką z kreską, często zaopatrzona w termometr. Ważymy P. dwa razy: pusty, napełniony do kreski wodą, oraz napełniony cieczą badaną. Gęstość cieczy równa jest ilorazowi jej ciężaru przez ciężar wody. P. można mierzyć również gęstość nierozpuszczalnych ciał stałych.

materiał wybuchowy kruszący, stosowany pod nazwami meli-nit, lidyt, ekrazyt. Żółte łuseczki, trudno rozpuszczalne w wodzie. Stosuje się również jako barwnik do jedwabiu. Chemicznie trójni-trofenol C,H?(NOa)sOH.

-* I, 876.

-* IV, 952.

Piłat Roman — (1846—1906), historyk literatury polskiej, jeden z twórców nauki historii literatury polskiej. Wykształcił w uniw. lwowskim całą szkołę polonistów. „Historia literatury polskiej" wydanie pośmiertne. Redagował „Pamiętnik Tow. Literackiego im. A. Mickiewicza" w 11. 1887 — 1898.

wieś na Podolu

-> I V, 1371.

(1832—1894), malarz;

narzędzie stalowe, wytwarzane przez maszynowe nasiekanie pow. poprzecznymi rowkami, używane do obróbki drzewa, metali, materiałów twardych.

Pilot morski — wyszkoldny przewodnik, znający warunki żeglugi w danym miejscu; zadaniem P. M. jest przeprowadzanie statków w niebezpiecznych miejscach oraz wpro-

graniczny szczyt na zach. od Babiej Góry m. Polską a Czechosłowacją; tereny narciarskie. 1557 m wys.

rodzaj filcu, o dłuższym włosie i połysku, otrzymywany przez specjalne przygotowanie sierści zwierzęcej (owczej, koziej, wielbłądziej) ; używany przeważnie na kapelusze.

do r. 1938

.MsZ

Piła.

-> IV, 316.

Płktowie, (łac. Picti = malowani) — dawni przedceltyccy mieszkańcy Szkocji, niewiadomego pochodzenia. W VII w. wraz z Szkotami wyparli Rzymian i założyli własne państwo, które upadło w w. IX. Stosowali tatuowanie, stąd ich nazwa. łac.

Pikuj — najwyższy szczyt polskiej części Bieszczadów, 1405 m wys.

Pilarz (Tenthredo) — rodzaj rośliniarek z rodziny pilarzowatych (Tenthredinidae), których gąsienice żerują na liściach drzew i ziół.

Pilaster — filar połączony ze ścianą i wystający z niej, służący do wzmocnienia murów albo do celów dekoracyjnych.

Pilatus — masyw skalny w grupie Alp Berneńskich. Ponad 2000 m wys. Na szczyt P. prowadzi kolej zębata zbudowana w 11. 1886— 1888.

Pilawce lub Pi ławka ukr. znana z klęski zadanej przez Kozaków w 1648 r. wojskom polskim.

Pilchy -> Koszałki.

Pilcomayo — prawy dopływ rzeki Paragwaju, tworzący granicę m. Paragwajem i Argentyną. 1250 km dług.

Pilica — lewy dopływ Wisły z Jury Krakowskiej ; dawniej spław rud i kamienia, dziś tylko drzewa. 315 km dł.

Pilica — m-ko u źródeł Pilicy, pwt. olkuski. Stary zamek Pileckich. 7500 mieszk.

Piliki (Trogonidae) — rodzina ptaków z rzędu kraskowatych (Coraciiformes). Ciało smukłe, dziób krótki, nogi słabe, 2 palce zwrócone naprzód, 2 w tył; ogon długi, jaskrawe upierzenie. Zamieszkują lasy tropikalnej Ameryki, Azji i Afryki. Lot ciężki; żywią się owadami i owocami. Gatunki: kuruku (Trogon surucura), ąuesal (Pharomacrus mocinno).

Pillati Henryk obrazy historyczne, gł. bitwy i sceny wojskowe.

Pilniak Boris — (* 1894), pisarz sow. Podkreśla przeciwieństwa pomiędzy rozsądkiem a instynktem i pomiędzy przeszłością Rosji a jej teraźniejszością oraz europ, a azjat. elementami w życiu ros. Nowele „Goły rok", powieści: „Wołga wpada do Morza Kaspijskiego", „Mahoń" i i.

Pilnik wadzanie i wyprowadzanie ich do portu i z portu. Urząd pilotowy — instytucja zatrudniająca pilotów.

Pilot samolotowy — lotnik kierujący samolotem. Może być P. motorowy, szybowcowy, balonowy. Uzyskanie tytułu P. wymaga specjalnego zdrowia i odbycia kursów teoretycznych i praktycznych.

Pilsko

Pilśń

Piltz Erazm — (1850—1929), polityk i publicysta konserwatywny. Redaktor tygodnika petersburskiego „Kraj" w 11. 1882—1907, członek Komitetu Narodowego; występował na konferencji pokojowej w Paryżu.

Pilzno, czesk. Plzen — gł. m-to zach. Czech; znany browar; przemysł metalurgiczny; fabryki broni Skoda i kopalnie węgla w okolicy. 115 000 mieszk.

Piła, fiiem. Schneidemuhl stolica prus. prowincji Pogranicze, nad Głdą, w pobliżu granicy Polski; do r. 1920 należała do Wielkopolski. Obecnie okolica i m-toz niemczone. Przemysł lotniczy. Miejsce urodzenia Staszica. 43 000 mieszk.

Piła {Pristis pectinatus Lath.) — ryba z rodziny Pristidae, podgromady chrząstkoszkiele-towych. Występuje w Atlantyku i Morzu Śródziemnym.

Ubarwienie grzbietu aggź brunatnawe, górna część pyska wydłużona w postaci płaskiej listwy z osadzonymi po obu stronach mocnymi zębami.

Piła — narzędzie do cięcia drzewa, kamieni, metali itd., z blachy stalowej .ząbkowanej na brzegu. Są P. ręczne i mechaniczne (traki, tarczowe, taśmowe). P. tarczowa posiada kształt koła o średnicy 10—150 cm, z zębami na obwrodzie. P. taśmowa jest to ząbkowana na brzegu taśma bez końca, napięta przy pomocy dwóch kół.

Piłat (Pilatus Pontius) — prokurator (namiestnik) Rzymu w Judei w 11. 26 — 36. Ustępując żądaniom Żydów, wydał wyrok śmierci na Chrystusa. Wg. podania umarł na wygnaniu w Galii.

Piława, niem. Pillau — niem. port wojenny przy wejściu do Zalewu Wiślanego w Prusach Wsch. Kąpielisko, stocznia i rybołówstwo. 8000 mieszk.

Piłka nożna, ang. football, futbo:l — popularna gra sportowa rozgrywana piłką okrągłą. Drużynę P. N. stanowi 11 ludzi: bramkarz 2 obrońców, 3 pomocników, 5 napastników

i.SMRTYPtOk)/ i*czm

• .

jtapHOAJy

LOB*

--*0.00 - 70.00-

Bronisław — (1866— 1918), syn Józefa Wincentego i Marii z Bile-wiczów, brat Józefa P., etnograf. Wmieszany w r. 1886 w sprawę spisku na życie Aleksandra III, .zesłany na Sachalin. Cenne prace nad kulturą szczepu Aino i innych ludów tamtejszych; w r. 1906 powrócił do Polski, gdzie prowadził prace etnograficzne, zwł. nad góralami tatrzańskimi. —*■ I, 469, II, 1036, 1087.

Józef — (5 grudnia 1867 — 12 maja 1935), brat poprz. Pierwszy Marszałek Pol-

Spotkania rozgrywają dwie drużyny na boisku. Celem gry jest zdobycie w określonym czasie (2 X 45 min.) jak największej liczby punktów

o"*

i—sós—*

i7hl>s *Ącrmr>K. p*.-Mt*zrpŁovy

j/f roMoer/in

P* 0%OfYC/9

Plan boiska podczas meczu piłki nożnej.

przez wprowadzenie piłki do bramki przeciwnika. Piłkę wolno uderzać i zatrzymywać całym ciałem, za wyjątkiem rąk (ten przywilej ma tylko bramkarz); gł. uderzenia nogami, niekiedy głową.

Piłka ręczna -> S zezy piór niak.

Piłka wodna (ang. water bali, ’uo:t9rbo:l) — piłkarska gra sportowa, rozgrywana na głębokiej wodzie przez dwie drużyny, złożone z 7 ludzi. Celem gry jest zdobycie w czasie zawodów (2x7 minut) jak największej liczby punktów przez wrzucenie piłki do bramki przeciwnika. Piłkę podaje się rękami, a odbierać ją można przez zanurzanie gracza, który ją trzyma w rękach. P. W. wymaga surowego sędziowania, od graczy zaś znakomitego opanowania pływania.

Piłsudska Aleksandra ze Szczerbińskich — (* 1882), żona Józefa Piłsudskiego; działaczka niepodległościowa, uczestniczka akcji bojowej pod Bezdanami w r. 1908, członkini Związku Strzeleckiego i P. O. W.

Piłsudski — 1.

2.

ski; urodzony w Zułowie pod Wilnem, ukończył gimnazjum w Wilnie. W 11. 1887— 1892 zesłany na Sybir jako podejrzany o udział w zamachu na cara, po powrocie działał w P. P. S. pod pseudonimem „Wiktor", redagując „Robotnika" w 11.    1894—1900. Are

sztowany w r. 1900, osadzony w X pawilonie, następnie w Petersburgu, uciekł do Krakowa, skąd w 11. 1904—1908 kierował akcją rewolucyjną w zaborze ros. W czasie wojny ros.-jap. odbył podróż do Japonii, dążąc do zorganizowania przeciwros. akcji dywersyjnej. Po upadku rewolucji P. organizował w Galicji polską siłę zbrojną; od r. 1912 kierował Związkiem Walki Czynnej i związkami strzeleckimi. W r. 1914, po wybuchu wojny stworzył z tych orga-nizacyj I Brygadę Legionów i na jej czele walczył z Rosją, sprawując moralne dowództwo, nad całymi Legionami; równocześnie formował tajną organizację P. O. W. W r. 1916 ustąpił z Legionów, w tymże roku został szefem departamentu wojskowego Rady Stanu. Po wybuchu rewolucji ros. P. skierował działalność P. O. W przeciw mocarstwom centralnym, za co był więziony w Magdeburgu (20 lipca 1917—10 listopada 1918). Po klęsce państw centralnych, dn. 11 listopada 1918 r. objął w niepodległej Polsce władzę wodza naczelnego, 14 listopada przekazała mu Rada Stanu najwyższą władzę cywilną; 24 listopada otrzymał tytuł Naczelnika Państwa. Dn. 9 lutego 1919 r. zwołał sejm ustawodawczy, który władzę jego zatwierdził. Wśród walk z bolszewikami, w przededniu zwycięskich działań zaczepnych na Wilno i Kijów otrzymał P. buławę i tytuł Pierwszego Marszałka Polski (19 marca 1920). W dn. 16 — 22 sierpnia 1920 r. odniósł P. pod Warszawą świetne zwycięstwo („Cud nad Wisłą"), załamujące nawałę bolszewicką i decydujące o przyszłości Polski i Europy. W grudniu 1922 r. P. odmówił przyjęcia kandydatury na Prezydenta Rzpl-tej, obejmując jedynie szefostwo sztabu generalnego. W czerwcu 1923 r. na skutek konfliktu ze stronnictwami rządzącymi usunął się P. od życia państwowego i osiadł w Sulejówku. W maju 1926 r. dokonał P. przewrotu w oparciu o wierne mu wojska (-► Majowy przewrót). Obrany następnie na prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe nie przyjął godności. Jako generalny inspektor sił zbrojnych, minister wojny i premier (w 11.    1926—1928

i 1930) P. pozostał do końca swego życia decydującym czynnikiem w życiu państwa, jego moralnym dyktatorem. P. skonsolidował Polskę wewnętrznie, reformując konstytucję, stworzył jej wojsko i marynarkę, zapewnił pokojowe stosunki z sąsiadami. Zwłoki P. spoczęły na Wawelu, a serce jego w Wilnie na Rossie. Jako wyraz wdzięczności narodu powstał kopiec na Sowińcu pod Krakowem; siedzibę P. w Belwederze zamieniono na muzeum. P. był autorem wielu prac historycznych, wojskowych, polit. i i.

„Moje pierwsze boje", „Rok 1920" i i.; całokształt ich ujęto w wydawnictwo zbiorowe „Pisma-Mowy-Rozkazy". -*■ art. IV, 64—71, „Bitwa pod Warszawą w r. 1920", I, 718 — 728; „Legiony" III, 256-268; II, 40, 93, 395, III, 47, 351, 994, 1123, IV, 193, 220, 274, 601, 846, 871, 872, 1228, 1337, 1485.

„Piłsudski*⁴ — największy polski motorowy statek pasażerski, wybudowany w r. 1935 w stoczni Monfalcone. Kursuję stale na linii Gdynia-Ameryka.

-► III, tabl. 141, b.

PIM.

BBS

metalowe

Piński"! katedry Notre Damę w Paryżu.

Pinczer

Pinen

(1485-1547), malarz wł. epoki renesansu, uczeń Michała Anioła. Sztukę jego cechuje eklektyzm. Gł. dzieła: „Wskrzeszenie Łazarza", znakomite portrety: „Fornarina", „Dorotea" i i.

Pion — przyrząd do wyzniczania kierunku pionowego, tj. kierunku działania siły przyciągania ziemskiego; ciężarek zawńeszony swobodnie na nitce.

Heidżo.

sól

-* Państwowy Instytut Meterologiczny.

Pina — prawy dopływ Jasiołdy, uchodzi pod Pińskiem. 90 km dług.

Pinakiel, iglica — w architekturze gotyckiej wieżyczka stanowiąca zakończenie filarów przyściennych i podporowych.

Pinang -+ Oeorgetown.

Pinceta, pinsetka kleszczyki zamykane uciskiem palców ; służą do chwytania drobnych przedmiotów. Szczególne zastosowanie posiadają w medycynie, przy leczeniu ran i operacjach.

Pinck Franciszek - (1733-1798), rzeźbiarz na dworze Stanisława Augusta. Twórca pomnika Jana III i dekoracyj rzeźbiarskich parku i pałacu łazienkowskiego.

pies pokojowy spokrewniony z gryfonami i terierami. Rozróżnia się P. średniej wielkości (kosmaty P. niem.) lub b. małe (ratlerki). Ponadto dzielą się wg uwło-sienia, które może być kosmate i gładkie.

Pindar — (ok. 518— ok. 440 prz. Chr.), poeta gr., autor epiników, pieśni opiewających zwycięzców igrzysk olimpijskich, pityjskich, ne-mejskich i istmijskich oraz peanów. Utwory

P. cechuje wzniosłość stylu i potęga wyrazu.

-► II, 331.

Pindos — dawna nazwa grzbietu górskiego w Grecji m. Tessalią a Epirem; do 2139 m wys.

węglowodór z grupy terpenów, CieH1#. Gł. składnik terpentyny.

Ping-pong, tenis stołowy — pokojowa gra sportowa, uprawiana na stole o wymiarach: dł. 275 cm, szer. 152 cm, wys. 80 cm, przedzielonym siatką wys. 17 cm. Do gry używa się małych rakietek drewnianych, wykładanych korkiem lub gumą i piłeczki celuloidowej o średnicy 3 cm. Przy pierwszym podaniu piłka musi wpierw odbić się na placu podającego, a odesłać ją można dopiero po odbiciu o własny teren. Zdobycie t. zw. seta następuje po osiągnięciu 21 wygranych piłek, przy czym co 5 punktów zmienia się podawanie. W P.-P. grają dwie lub cztery osoby.

Pingwiny -> Rezlotki.

Pini Tadeusz — (1872 — 1937), historyk literatury i zasłużony wydawca. „Krasiński. Życie i twórczość" i i.

Pinia (Pinus Pinea) — drzewo szpilkowe z rodzaju sosny, charakterystyczne dla obszarów śródziemnomorskich; korona rozpostarta, kształtu parasola; nasiona, zw. orzeszkami pi-niowymi, jadalne.

PinińskiLeon — (1857 —1938), polityk, prawnik i krytyk estetyczny, w 11. 1898—1903 namiestnik Galicji. Szereg cennych prac prawniczych. Poza tym : „Etyka Dantego w Boskiej Komedii", „Shakespeare. Wrażenia i szkice z twórczości poety" i i.

Pinnularia (Pinnularia) — glon klasy okrzemek ; oglądany z góry ma kształt łódeczki; błona o charakterystycznym urzeźbieniu; występuje pospolicie na przedmiotach stale zanurzonych w wodzie.

Pint, pajnt — ang i pn. amer. jednostka objętości = Va gallona = 0,568 1.

Pinturicchino Bernardino — (1454—1513), malarz wł. renesansu. Twórca fresków w Rzymie (pałac Colonnów, sale Borgiów w Watykanie i i.) i w Sienie.

Pińczów — m-to pwt. w woj. kieleckim nad Nidą; niegdyś gniazdo Myszkowskich; w XVI w. ośrodek arianizmu polskiego. 7000 mieszk.

-► 1, 319, II, 907.

Pińsk — m-to pwt., naturalna stolica Polesia, dawna stolica księstwa ruskiego; w 11.

1918—1921 m-to wojewódzkie; skupia wodne życie Polesia; port handlowy. Kościół jezuicki z XVII w. Przemysł drzewny. 32 000 mieszk.

-► /, 576.

Piołun (Artemiaia Absinthium) — gat. rośliny zielnej z rodzaju bylicy; wydziela silną aromatyczną woń i ma gorzki smak; używa się do wytworów wódczanych i w lecznictwie ; rośnie u nas pospolicie na przydrożach i ugorach.

Plombo Sebastiano del

Piongiang

Pionki, dawniej Zagożdżon — osada w pwt. kozienickim; państwowa wytwórnia prochu.

Piorun — wyładowanie elektryczności atmosferycznej m. chmurą a ziemią lub przedmiotem (domem, drzewem) na ziemi, w postaci potężnej iskry z towarzyszeniem trzasku (grzmotu). P. powodują często pożary; uderzają najczęściej w najwyższe przedmioty. Przed ich skutkami chroni piorunochron. (->• Błyskawica).

11, 221-222.

Piorunian rtęci, rtęć piorunująca rtęciowa, Hg(ONC)₂, nie istniejącego wstanie wolnym kwasu piorunowego; przy ogrzaniu lub uderzeniu silnie wybucha; stosuje się jako

materiał wybuchowy pobudzający do wyrobu spłonek i zapalników.

Piorunochron

P.

1.

(1174-1213),

wicz

Rosja: 1. — P. I Aleksie j e wic z Romanow Wielki

-► I, 220. przemysłowe m-to pwt. nad Strawą w woj. łódzkim, przed rozbiorami siedziba trybunału koronnego (stąd nazwa P. T.) Przędzalnictwo, fa"bryki maszyn, huty szkła. Zamek z XVI w. 51 000 mieszk.

Piotrowice, czes. Petrovice — graniczna stacja czechosłow., wieś na Śląsku ciesz.

Piotrkowskie Statuty — ustawy wydane przez Jana Olbrachta na sejmach w Piotrkowie w 11. 1493 i 1496: uwalniały szlachtę od opłat skarbowych, zabraniały mieszczanom nabywania dóbr ziemskich, ograniczyły wolność przesiedlania się kmieci.

Piotrowin, właśc. Piotr z Janiszewa Strze-(XI w.), rycerz, wg legendy

urządzenie do odprowadzania do ziemi elektryczności atmosferycznej podczas burzy, wynalezione w r. 1753 przez FTanklina. Ostro zakończony drut pionowy umieszczony na najwyższej części budynku (kominie, wieży) połączony przewodnikami z płytą metalową zakopaną w ziemi.

Piorunujący gaz (mieszanina) -> Gaz piorunujący.

Piotr — imię wielu świętych:

Apostoł, rybak, rodem z Betsaidy, pierwotnie zwany Szymonem, wyznaczony przez Chrystusa na głowę apostołów i nazwany Kefasem (aramejski Icefaa — łac. petra = skała); . założył biskupstwo w Antiochii, a następnie udał się do Rzymu, gdzie apostołował i organizował kościół. Za Nerona skazany w r. 67 wraz ze św. Pawłem na śmierć, został ukrzyżowany. Przez kościół kat. uważany za pierwszego papieża. Pam. 29 czerwca. -> I, 241 — 242, 994. 2. — P. z Alkantary — (1499—1562), franciszkanin hiszp., mistyk i asceta, założył zakon t. zw. alkantarzystów, zreformowanych franciszkanów.

3. — P. Chryzolog — (fok. 450), doktor kościoła, arcybiskup Rawenny, wybitny kaznodzieja. 4. — P. Claver— (1585—1654), jezuita hiszp., misjonarz i dobroczyńca Murzynów w Ameryce. Patron misyj kat. wśród Murzynów (Sodalicje Św. P. C. zał. w Rzymie w r. 1894). Pam. 9 września. 5. — P. Damian —    (1007 — 1071), doktor kościoła,

kameduła, biskup kardynał Ostii, wybitny teolog. Pam. 23 lutego. 6. — P. Kanizy, — (1521 —1597), doktor kościoła, jezuita, jeden z największych działaczy antyprotestanckich w Niemczech, autor „Katechizmu", dzieł o św. Janie Chrzcicielu i o N. M. Pannie. W 11. 1658—1659 przebywał w Polsce jako członek nuncjatury. Pam. 27 kwietnia.

Piotr — imię wielu panujących.

Aragonia: 1. — P. II. król od r. 1196, wojownik i trubadur, zwyciężył Arabów w r. 1212 pod Navas de To-loza; zginął, idąc z odsieczą albigensom. 2. —

P. III Wielki —    (1239—1285), król od r.

1276, po nieszporach sycylijskich król Sycylii, walczył pomyślnie z Francją i Neapolem.

Jugosławia: 1. — P. I Karadżordże-(1844—1921), król serbski w 11.

1903-1919. Wróg Austro-Węgier, w r. 1915 musiał uchodzić z Serbii wskutek niepomyślnych działań wojennych. W r. 1918 został królem Jugosławii, rządy jednak sprawował jego syn Aleksander. 2. — P. II — (* 1923), król od r. 1934, syn króla Aleksandra. W jego imieniu sprawuje rządy rada regencyjna.

Kastylia: P. Okrutny — (1334—1369), król od r. 1350; prowadził okrutną wojnę domową przy pomocy Edwarda Walijskiego. Zamordowany.

(1672—1725), pierwszy imperator ros., panował od r. 1682; w pierwszych latach rządy sprawowała siostra jego, re-gentka Zofia, którą usunął w r. 1689. W polityce swej P. dążył do zdobycia morskich portów i dróg handlowych i do europeizacji Rosji. Do tego celu zmierzały wyprawy P. I na Azów w r. 1695, przeciw Turkom w r. 1711 i udział w wojnie północnej (1700—1721) przeciw Szwecji, prowadzonej w sojuszu z Danią i Augustem II. Wynikiem tych wojen było zdobycie Azowa i brzegów Bałtyku, z których wyparł Szwecję, oraz założenie w r. 1703 przyszłej stolicy, Petersburga. P. przeprowadził szereg reform wewnętrznych, dla których zbierał wzory w czasie odbywanych incognito podróży do Holandii, Anglii, Francji i Niemiec pn.; zreorganizował na sposób europ, wojsko i administrację, zmienił obyczaje, rozwijał przemysł, górnictwo i leśnictwo, założył szereg szkół i Akademię Nauk. Częste bunty wywołane uciskiem krwawo tłumił. W r. 1721 przyjął tytuł imperatora.

P. W. stworzył wielkie mocarstwo i narzucił swą przewagę Polsce. -* IV, 1556,    1561,

1562 — 1563. 2. — P. II Aleksiejewicz — (1715—1730), car od r. 1727, wnuk poprz.; wskutek jego małoletności rządy sprawował Mieńszykow i rodzina Dołgorukich. 3. — P. Ili Teodorowicz— (1728—1762), car od r. 1762, syn Anny Piotrowny i ks. Karola Fryderyka v. Hollstein-Gottorp, ożeniony z późniejszą Katarzyną II. Na skutek sympatyj prus. obalony w r. 1762 przez gwardię, która wyniosła na tron jego żonę; zamordowany z rozkazu Katarzyny.

Piotr z Amiens — (ok. 1050—1115), działacz rei., mnich-augustianin. Po nieudanej pielgrzymce do Jerozolimy w r. 1093 propagował we Francji krucjatę. Gdy prowadzona przezeń w r. 1096 wzdłuż Dunaju krucjata chłopów zawiodła, przyłączył się do wyprawy rycerskiej Gottfryda de Bouillon.

Piotra I Wyspa — norw. baza dla połowu wielorybów na pd. wsch. Pacyfiku u brzegów Antarktydy. 243 km*.

Piotrków Trybunalski miończyk

wskrzeszony przez św. Stanisława dla dania

II, 421-422, IV, 1364.

Pirenejski pokój — pokój m. Francją a Hiszpanią zawarty w r. 1669; zakończył wojnę fr.-hiszp. trwającą od 1636 r.; oddawał Francji Roussillon oraz części Artois, Flandrii i Luksemburga. W P. P. Francja wymogła na Hiszpanii małżeństwo Ludwika XIV z infantką hiszp., uzyskując podstawę dla roszczeń o sukcesję hiszp.

Pirenejski Półwysep zw. też Iberyjskim — pd.-zach. płw. Europy, stanowiący pomost m. Europą a Afryką, od której jest oddzielony Cieśniną Gibraltarską. Zamyka od zach. basen Morza Śródziemnego. Z Europą łączy go i dzieli na wsch., na przestrzeni ok. 360 km pasmo gór pirenejskich. Środk. część P. P. zajmuje wyżyna Mesety pokryta suchym stepem. Nad morzem niziny urodzajne, często sztucznie nawadniane, tworzą wielki ogród. Ubóstwo lasów. Gł. rzeki to Ebro, przepływające Aragonię i Gwadalkwiwir w Andaluzji. Klimat we wnętrzu kraju prawie kontynentalny, silny opad tylko na zach. Od dawna znane i eksploatowane bogactwa mineralne. Ludność współczesną stworzyły liczne grupy, które w wędrówkach z Europy do Afryki i odwrotnie gościły tutaj. Najstarszym reliktem są Baskowie w Pirenejach. Portugalczycy tworzą własne państwo nadatlantyckie. Hiszpanie i Katalończycy za-

świadectwa prawdzie w sprawie biskupa z Bolesławem Śmiałym.

Piotrowin — wieś w woj. lubelskim, uważana za miejsce wskrzeszenia Piotrowina; pamiątkowa kaplica.

Piotrowski Rufin — (1806—1872), pamięt-nikarz, uczestnik powstania 1831 r., agent Tow. Demokratycznego, skazany na zesłanie na Sybir, skąd zbiegł do Francji.

Pióra (u ptaków) — twory rogowe spotykane wyłącznie u ptaków. P. stanowią wytwór naskórka i składają się z części dolnej dętej, t. zw. dutki oraz górnej o budowie spoistej, t. zw. stosiny. W dudce znajduje się zeschła skórka (zw. „duszą"), będąca szczątkiem pierwotnej brodawki naskórkowej, z której P. powstało. Ze stosiny wybiegają promienie, z nich zaś drobniejsze promyki. Wszystkie te części łącznie tworzą tzw. chorągiewkę. Większe P. zależnie od umiejscowienia mają swoje nazwy, np. lotkami nazywają się P. na dłoni i przedramieniu, sterówkami zaś te, które znajdują się na ogonie. -*■ I V, 805.

PiórkówkalPennisetum) — rodzaj roślin zro-dziny traw; gat. Pennisetum americanum t. zw. duhan uprawiany w Afryce; ziarno P. — jeden z ważniejszych środków odżywiania w Afryce; inne gat. hodowane niekiedy jako ozdobne.

Piórolotki (Pterophoridae) — rodzina małych motylków o głębokich wcięciach w skrzydłach.

Piperazyna — syntetyczny zasadowy związek organiczny, stosowany w lecznictwie w dnie (podagrze) i t. zw. skazie moczanowej, jako środek rozpuszczający kwas moczowy.

Piractwo -* Kormrstwo.

Piraja (Pygocentrus piraya Cuv.) — ryba z rodziny Characinidae, dochodzi do 30 cm. Żyje w rzekach Ameryki Pd. Ciało krępe, pysk tępy, opatrzony w ostre zęby osadzone pod kątem prostym. Ryby te napadają ogromnymi stadami kąpiących się lub zwierzęta przechodzące przez rzekę, zadając bolesne rany.

Piramidon — środek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy, stosowany gł. w chorobach zakaźnych. Skomplikowany związek organiczny pochodny antypiryny. Działa 3 razy silniej, niż antypiryna.

Piramidy — grobowce królewskie w Egipcie, potężne budowle w kształcie ostrosłupa o kwadratowej podstawie, pod którymi znajdują się groby wykute w skale. Największe P. (Cheop- ^ sa, Chefrena i My-

cerina) skupione są piramidy / _ dwie pjramjdy koło Memfis (P. W w Gizeh; II — piramida asyryjska Gizeh) i pochodzą z

czasów IV — VI dynastii, tj. z 11. 2760 — 2540prz. Chr.. Najsławniejsza P. Cheopsa w pobliżu Gizeh ma 233 m szer. i 146 m wys. -> II, 130—131.

Piramowicz Grzegorz, x. — (1735—1801), działacz oświatowy, sekretarz Komisji Edukacyjnej i Towarzystwa dla ksiąg elementarnych. Pisał dzieła z dziedziny dydaktyki teoretycznej.

Pirandello Luigi — (1867—1937), powieścio-pisarz i wielki dramaturg wł. W swoich dramatach, wystawionych na niemal wszystkich scenach świata: „Sei peraonaggi in cerca d’au-tore“ (,,Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora"), „Knrico IV" („Henryk IV") i i. przeprowadza ze sceptyczną ironią analizę duszy ludzkiej, umiejscowioną na pograniczu fantazji i rzeczywistości. Na scenach polskich grana była także komedia P. ,,Ma non e una cosa seria" („Ależ to nie na serio!").

-*■ IV, 422.

Piranesi Giovanni Battista — (1720—1778), rytownik i architekt wł.; odtwarzał w malowniczych sztychach ruiny antyczne Rzymu i budowle, współczesne. Wydał zbiory sztychów: ,,Vedute di Roma" („Więzienia Rzymu"), ,,Le anłichita romane" („Starożytności rzym.") i i.

Pireneje — trzeciorzędowe pasmo górskie m. Francją i Hiszpanią ciągnące się od Zatoki Biskajskiej do Morza Śródziemnego; w najwyższej części, środk., posiadają nieliczne lodowce (Maladetta, 3404 m). P. przecięte są nielicznymi przełęczami (Roncesvalles, 1207 m i i.) stanowiącymi niegdyś drogi wędrówek ludów. Ludność P. stanowią: na zach. Baskowie, na wsch. Katalończycy, na pn. Francuzi, na pd. zaś Hiszpanie. Gł. zajęcia: hodowla i rolnictwo. Lasy przetrzebione; roślinność alpejska, fauna słabo rozwinięta.

XIX w.

ośrodek niem. przemysłu obuwia w Palatynacie. 47 000 mieszk.

Plrna — m-to pwt. w Saksonii, nad rzeką Łabą. Warsztaty żeglugi parowej, garncarstwo. 20 000 mieszk.

Piroga — wąskie czółno w kształcie cygara, wydrążone w pniu drzewnym, niekiedy opatrzone pływakami, zabezpieczającymi równowagę. Używane przez wiele ludów pierwotnych, zwłaszcza w Oceanii.

Pirokatechlna

-* III, 637.

azotowy związek heterocykliczny. Ciecz o wstrętnym zapachu, stosowana do skażania (denaturowania) spirytusu. Otrzymuje się ze smoły pogazowej i przez suchą destylację kości.

Piryt

1.

(ok. 1250—1328), syn poprz., jeden z najwybitniejszych mistrzów gotyku wł. Rzeźby w katedrze w Pizie i Pistoi. 3. — A n-drea

mieszkują Hiszpanię. 583 000 km², 31 mil. mieszk.

-> art. „Hiszpania", II, 845 — 862.

Pireus, gr. Peiraieus — gł. gr. port handlowy i wojenny; ważny ośrodek przemysłowy zrośnięty z Atenami w jedno m-to. Ruiny teatru Dionizosa, grób Temistoklesa i i. 199 000 mieszk. — W czasach strż. P. był połączony z Atenami t. zw. Długim Murem zbudowanym przez Temistoklesa w r. 493 prz. Chr. W r. 87 prz. Chr. P. został spalony przez Sullę w czasie powstania gr.; pozostawał w upadku aż do

-► I, 379.

Płrln, bułg. Pirin Pianina — pasmo górskie w Macedonii bułg., do 2915 m wys. (El Tepe), znane z białych dolomitowych turni. W r. 1937 wydarzyła się tu katastrofa polskiego samolotu komunikacyjnego.

Pirmasens

Pirogallol — związek organiczny należący do fenoli, trójoksybenzen, C₄Hs(OH),. Posiada silne własności redukujące; stosuje się jako wywoływacz w fotografii, jako zewnętrzny środek leczniczy w pewnych chorobach skóry.

związek organiczny, należący do grupy fenoli, o 2 grupach wodorotlenowych w cząsteczce, C₄H₄(OH)t. Stosuje się jako wywoływacz w fotografii.

Pirokseny — grupa minerałów o złożonym składzie chemicznym (krzemionka, tlenki glinu, żelaza, magnezu, wapnia w różnych stosunkach) ; ciemne, brunatne lub prawie czarne. Ważne minerały skałotwórcze, występują w skałach magmowych.

Piroksylina — to samo, co bawełna strzelnicza.

Piroluzyt — minerał, dwutlenek manganu MnOa. Ziemiste skupienia, barwa stalowo-szara. Stosowany jako ruda manganu i w przemyśle chemicznym.

Pirometr — przyrząd do mierzenia wys. temperatur. Za pomocą P. optycznych mie-rzy się temperaturę przez porównanie promieniowania ciała badanego (np. wnętrza pieca) z promieniowaniem ciała o temperaturze znanej. W P. elektrycznych korzystamy ze zmienności oporu elektrycznego drutu platynowego lub siły elektrobodźczej ogniwa termoelektrycznego w zależności od temperatury. Jako P. używa się termometru gazowego z ogniotrwałym zbiornikiem. Często wyznacza się temperaturę przez topienie ciał o znanych temperaturach topnienia (-* Segera stożki). Ponadto szereg innych.

Pirotechnika — dział technologii chemicznej, dotyczący materiałów wybuchowych i ogni sztucznych.

Pirąueta odczyn — odczyn odkryty przez wiedeńskiego pediatrę Pirąueta (1874—1930), wykrywający zakażenie gruźlicą; polega na do-skórnym wprowadzeniu t. zw. tuberkuliny, przy czym na skórze osobnika zakażonego pojawiają się po 24 — 72 godzinach małe pęcherzyki, otoczone czerwonymi obwódkami.

Pirra -> Deukalion.

Pirrol — związek organiczny heterocykliczny, zawierający węgiel, wodór i azot, o budowie pierścieniowej, C₄H₄NH. Pochodnymi P. są hemoglobina, chlorofil oraz niektóre alkaloidy.

Plrron z Elis — (360—270 prz. Chr.), filozof gr., założyciel szkoły sceptyków zw. również pirrończykami. P. nauczał, że nie możemy poznać rzeczy takimi, jakimi one są obiektywnie, lecz takimi, jak się nam wydają; że o niczym nie mamy wiedzy pewnej, lecz tylko prawdopodobną, dlatego należy się powstrzymać od sądów dogmatycznych.

Pirydyna

minerał, siarczek żelaza (FeS₄). Kryształy i bryłki barwy spiżowo- lub złocisto-żółtej z połyskiem metalicznym. Jest twardy, lecz kruchy. Przy uderzeniu daje iskry. Największe złoża w Hiszpanii, Portugalii i Szwecji.

P. służy gł. do wyrobu kwasu siarkowego.

Pisanka — ozdobnie barwione jajko wielkanocne. P. wykonuje się, bądź pokrywając skorupkę warstwą wosku i wydrapując na niej rysunek przed zanurzeniem w farbie (skrobanka), bądź też rysując woskiem na skorupie jajka (P. właściwa). W pierwszym wypadku otrzymuje się ciemny rysunek na jasnym tle, w drugim zaś jasny rysunek na ciemnym tle. P. nazywa się też jajka zabarwione jednolicie lub pstrokate, t. zw. kraszanki. P. są popularne niemal w całej Słowiańszczyźnie; u nas słynne P. huculskie.

Pisano — rodzina rzeźbiarzy wł. z Pizy. Ni co 11 o — (ok. 1206—1278), prekursor wł. odrodzenia; ambony w baptysterium w Pizie, w katedrze w Sienie. -*■ IV, 569. 2. — Giovanni

(ok. 1273—1348), uczeń poprz.; drzwi brązowe w baptysterium florenckim.

Pisano Antonio, zw. Pisanełlo — (ok. 1380 — 1455), malarz i słynny medalier wł.; freski. Działał w Weronie.

Pisarz — urząd sekretarza w dawnej! Polsce. P. wielki, koronny i litewski — urzędnik kancelarii królewskiej, podległy kanclerzowi i podkanclerzowi, członek rady królewskiej.

zespół przepisów normujących sposób oddawania dźwięków mowy za pomocą odpowiednich znaków pisarskich. Obowiązująca P. polska opiera się na uchwałach (z kwietnia 1936 r.) Komitetu Ortograficznego, zwołanego przez Polską Akademię Umiejętności w porozumieniu z Min. W. R. i O. P., zatwierdzonych przez toż Ministerstwo w czerwcu 1936 r.

BM

fi'-

Gałązka pistacji.

i,

Pistolet samoczynny typu Mauzer.

P. wielostrzałowy (5—13

<9

Pistolet angielski z r. 1840.

po-

dratów

związek o charakterze etyczno-rel. i polit. zał. to VI w. prz. Chr. przez Pitagorasa; pierwotnie pozostawał pod wpływem religii orfickiej, (doktryna o reinkarnacji, nauka o ciele i duszy, praktyki mo-

P. polny, koronny i lit. — urzędnik zawiadujący kancelarią rachunkowości wojskowej i administracją wojska. P. ziemski, czyli grodowy — urzędnik pwt., zasiadający w sądzie ziemskim i ferujący wyroki wraz z sędzią i podsędkiem. P. posiadali duże wpływy, zwłaszcza w śrdw., gdy dygnitarze państwowi nie władali dostatecznie pismem.

Pisarz hipoteczny — funkcjonariusz państw, ustanowiony w b. Królestwie Polskim w r. 1818. Prowadzi księgi nieruchomości ziemskich i miejskich. Od r. 1922 istnieją P. H. również w woj. wsch. Za czynności pobiera opłaty na swoją rzecz wg ustalonej taksy. Ponosi odpowiedzialność jako urzędnik państw., nie korzysta jednak z uprawnień urzędników państw. W pozostałej części kraju odpowiada sędziemu prowadzącemu księgi gruntowe.

Piskorz (Misgurnua fossilis L.) — ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidue); występuje w małych, mulistych zbiornikach wodnych Europy. Barwa żółtawa, grzbiet brunatny. Wzdłuż boków ciemna pręga. W otoczeniu otworu gębowego wąsy. Dł. do 32 cm. Schwytany wydaje pisk przy pomocy tylnej części jelita.

Pismo — zbiór znaków umownych wywołujących w grupach (litery) lub pojedynczo i w grupach (cyfry) wyobrażenie określonych wartości językowych w umyśle każdego, który się ich nauczył i zna język, do którego zostały zastosowane. -> art. I V, 71 — 82; I, 1135 — 1136.

Pismo św. — wg nauki kościoła kat. zbiór ksiąg zawierających podstawy wiary chrześcij. art. „Biblia", I, 658-667; IV, 1287.

Pisownia, ortografia

Pisa — prawy dopływ Narwi; wypływa z Jez. Śniardwy w Prusach Wsch. 90 km dług.

Pissarro Camille, pisaro kamij — (1830 — 1903), malarz fr., impresjonista ; malował przede wszystkim krajobrazy. Gł dzieła : cykle ulic paryskich.

Pistacja (Pi stada)    —

rodzaj drzew pokrewnych sumakowi; 5 gat. gł. na obszarze śródziemnomorskim, nasiona zawierają o-lejki; z jadalnych nasion P. vera otrzymujemy pistację, używaną do wyrobów cukierniczych; inne gat. dostarczają terpentyny lub mastyksu.

Pistoia, łac. Pistoriae — m-to wł. w Toskanii; katedra z XIII w.; przemysł maszynowy, żelazny i szklany. 70 000 mieszk.

Pistolet — krótka broń palna. P. jedno-strzałowy — obecnie broń pojedynkowa i sportowa, dawniej był w powszechnym użyciu ; często ozdobny.

P. maszynowy — jedno- lub dwulufo-wy mały karabin maszynowy, strzelający amunicją zbliżoną do pistoletowej, ładowaną w magazynki po kilkadziesiąt sztuk.

Używany w wojsku i policji niektórych państw. P. samopowtarzalny — nabojów) zaopatrzony w magazynek z nabojami i wykorzystujący siłę odrzutu i sprężyn (kaliber 5 —

9 mm) ; najbardziej znany typ: browning, mauzer, parabellum ; stanowi uzbrojenie osobiste oficerów i częściowo podoficerów i szeregowców w wojsku i policji; używany również dla samoobrony jako praktyczniejszy od rewolwerów. -* I, 821, 822.

Piszczałka — dęty instrument muzyczny, w którym dźwięk powstaje przez drganie słupa powietrza, zawartego w rurze P. W P. wargowych drgania powstają przy uderzaniu wdmuchiwanego powietrza o umieszczoną w P. tzw. wargę, w języczkowych prąd powietrza wprawia w drganie elastyczny języczek. Drugi koniec P. może być otwarty (P. otwarte) lub zamknięty (P. kryte). Z P. składają się organy.

Piszczany, słowackie Piestany — zdrojowisko słowackie nad Wagiem z kąpielami siarcza-nymi i błotnymi; źródła radioaktywne. 12 000 mieszk.

Piszczel, piszczelowa kość (tibia) dłużna kość u kręgowców, większa z dwóch kości podudzia. U góry piszczel łączy się z kością udową, w dole — z kością skokową.

Pitagoras z Samos — (VI w. przed Chr.), filozof i matematyk gr.; założył na Samos bractwo filozoficzne. P. pierwszy miał użyć nazwy „filozof". Doktryny filozoficzne i odkrycia naukowe przypisywane P. są dziełem jego następców, tzw. pitagorejczyków. P. twierdzenie — twierdzenie geometryczne orzekające, iż w trójkącie prostokątnym suma kwa-przyprostokątnych jest równa kwadratowi przeciwprostokątnej.

I, 345, II, 341, 556.

Pitagorejczycy

— na-

900 cm³.

m-to w St. Zj.

I, 182, IV, 285.

ralne, wtajemniczenia itd.). Członków obowiązywało bezwzględne posłuszeństwo dla mistrza. Z czasem P. poświęcili się czystej nauce (IV w. prz. Chr.), dokonując szeregu odkryć w dziedzinie astronomii, matematyki (sławne twierdzenie Pitagorasa), mechaniki i akustyki. Filozofię P. charakteryzuje zajmowanie się nauką o liczbach i o harmonii sfer, przekonanie, że świat jest doskonały i ukształtowany wg stosunków matematycznych. W okresie cezarów P. w oparciu o filozofię Platona i neoplatoni-ków wytworzyli nowy prąd, zw. neopitagorei-zmem. Tradycje P. kultywowane były w śrdw. i renesansie w pracowniach alchemicznych; wywarły wpływ na G. Bruno.

I, 931, III, 589.

Pitcairn, ’pytkearti — wyspa ang. we wsch. Polinezji, zaludniona w r. 1790 przez potomków załogi zbuntowanego okrętu wojennego „Boun ty" i kobiet z Tahiti. 5 km².

Pithecanthropus erectus, małpolud zwa nadana istocie, której szczątki kostne odkrył w r. 1892 E. Dubois koło Trinil na Jawie. Odnaleziona m. i. pokrywa czaszki posiada bardzo niskie sklepienie, silnie ku tyłowi pochylone czoło, duży wał ponadoczodołowy i silne wcięcie pozaoczodołowe na kości czołowej. Przybliżona pojemność czaszki ok.

Wiek tego znaleziska określano jako dolne dy-luwium. Podobne wykopaliska odnaleziono koło Pekinu (Sinanthropus pekinensis) i w Mauer kolo Heidelbergu (Heidelbergensis Homo).

Pitt, pyt — 1. — William, '„yljam, Starszy — (1708—1778), ang. mąż stanu, świetny mówca, od r. 1776 earl of Chatham. Minister spraw zagranicznych w 11. 1750—1761, premier w 11. 1766—1768; należał do wliigów. P. dążył do rozszerzenia kolonialnych posiadłości Anglii i utrzymania przewagi na morzu. Przyczynił się do wygrania wojny siedmioletniej z Francją; popierał Fryderyka II; sprzeciwiał się wojnie z Ameryką. 2. — William Młodszy — (1759—1806), syn poprz., ang. mąż stanu, kanclerz skarbu w r. 1782, premier w 11. 1784 — 1801 i 1804— 1806; przeprowadził szereg reform (unia z Irlandią); był gł. przeciwnikiem Napoleona, wyprowadził Anglię z ciężkich przesileń polit.

Pittsburgh, pytsba:rg A. Pn. w Pennsylwanii u zbiegu rzek Mononga-helli i Alleghany, ośrodek ciężkiego przemysłu amer., powstały w 1758 r. na miejscu fr. osady Fort Duquesne; leży wśród bogatych złoży żelaza i węgla oraz gazu ziemnego. Jest połączony z portami Jeziora Erie i Górnego. Dwa uniwersytety. Instytut Camegiego. W P. Czesi i Słowacy zawarli umowę o unii państwowej obu narodów. Ok. 1 420 000 mieszk., w tym ok. 50 000 Polaków

Pityuzy -» Baleary.

Pius — imię wielu papieży. 1. — P. II (Eneasz Sylwiusz Piccolomini) — (f 1464), papież od r.

1458, słynny humanista, poeta, uczony i polityk. Wybrany na papieża, wszystkie swe siły poświęcił na przygotowanie wojny z Turcją, która nie doszła do skutku z powodu śmierci papieża. —> II, 903. 2. — P. V. św. — (1504 — 1572), papież od r. 1566, dominikanin; przeprowadził reformę kościoła w myśl postanowień soboru trydenckiego, zorganizował Ligę przeciwko Turcji (bitwa pod Lepanto). 3. — P. VI. - (1717-1799), papież od r. 1775; zwalczał politykę kościelną cesarza Józefa II, potępił reformy kościelne rewolucji fr.; uwięziony przez wojska fr., zmarł na wygnaniu w Walencji. 4. - P. VII. - (1740-1823), papież od r. 1800; zawarł konkordat z Napoleonem I, nporządkował sprawy kościelne po kongresie wiedeńskim, restytuował zakon jezuitów. 5. — P. IX. — (1792— 1878), papież od r. 1846; ogłosił dogmat Niepokalanego Poczęcia N. M. P., zwołał sobór watykański, odnowił hierarchię kościelną w Anglii i Holandii, w „Syllabusie,, potępił antykat. doktryny XIX w. Za jego panowania zabór Rzymu przez Włochy (1870). 6. - P. X. - (1835-1914), papież od r. 1903; potępił modernizm, zreformował liturgię, rozpoczął prace nad nowym kodeksem prawa kanonicznego. 7. — P. XI (Achilles Ratti) — (* 1857), papież od r. 1922. Naczelny bibliotekarz Am-brosianum (Mediolan) i biblioteki watykańskiej, w 11. 1918— 1921 pierwszy nuncjusz w odrodzonej Polsce, od czerwca 1921 r. do 1922 arcybiskup Mediolanu i kardynał. Zawarł liczne konkordaty (Polska, Austria, Niemcy, Włochy i i.), ogłosił szereg encyklik z różnych dziedzin życia kościelnego i społecznego. W r. 1929 zawarł z rządem wł. t. zw. lateraneńskie traktaty.

Piwarski Jąn Feliks — (1795—1859), malarz i grafik. Realistycznie ujęte obrazy rodzajowe; twórca zbiorów typów, strojów ludowych i architekt, zabytków p. t. „Kram malowniczy".

Piwniczna — m-ko nad Popradem; źródła mineralne alkaliczno-żelaziste; ok. 4000 mieszk.

Piwo — nie destylowany napój alkoholowy z jęczmienia (czasem pszenicy) i chmielu. Zawiera niewiele (zwykle do 4°/₀) alkoholu, do 10°/₀ t. zw. substancyj ekstraktowych (dekstryn, maltozy i i.) i dwutlenek węgla. Zboże przerabia się na słód, którego wodny wyciąg, zw. brzeczką, gotuje się z chmielem dla nadania P. goryczy i aromatu. Brzeczkę z dodatkiem drożdży poddaje się fermentacji. Wytwarzający się przy tym dwutlenek węgla nasyca piwo; w otwartych naczyniach gaz wydziela się z P. w postaci drobnych pęcherzyków, tworząc pianę.

-► I, 106, IV, 1502-1503.

Piwonia (Paeonia) — rodzaj roślin zielnych lub drobnych krzewów z rodziny jaskrowatych; 15 gat. w Azji, Europie pd. i Ameryce Pn.; u nas hodowane w różnych odmianach dla dużych kwiatów. P.; koralowa, stepowa, chińska.

siony, rogi u podstawy szerokie, na końcach zakręcone, racice małe, sierść długa i miękka. Żyje stadami w okolicach podbiegunowych Ameryki Pn. Mięso jadalne, posiada zapach piżma.

Piza, wł. Pisa — w śrdw. port Toskanii; tworzył odrębną republikę, która brała potężny udział w lewantyńskim handlu morskim, rozkwitłym po wojnach krzyżowych i tocząc konkurencyjne walki z Genuą, uległa jej w końcu XIII w. W czasach nwż.

P. K. K. P. -> Polska Krajowa Kasa Poiycz-kowa.

port został zapiaszczony, miasto odsunięte od morza, a jego handel przejęło Livorno. Liczne zabytki architektoniczne, z których pochyła wie-najsłynniejszy jest tum, zaczęty żawPiziebu-w 1063 r., przebudowany w XIII *1174^1350' w. przez braci Pisano w stylu romańskim, i campanila (pochyła wieża), wys. 55 m, zbudowana w XII — XIV w. 73 000 mieszk.

Pizarro Francisco — (1478—1541), hiszp. zdobywca pd.-ameryk. państwa Inków i założyciel Limy, dzisiejszej stolicy Peru. Typ bezwzględnego konkwistadora.

-> I, 163, II, 1238, III, 1034.

P. K. O. -> Pocztom KaSa Oszczędności.

Pi

P. K. P. -> Polskie Koleje Państwowe.

P. K. U. -> Powiatowa Komenda Uzupełnień. Placówka — ubezpieczenie, czaty (drużyna lub więcej) strzegące wyznaczonego odcinka. P. obsadza ważny punkt (mosty, skrzyżowanie dróg, skraj wsi itd.) i ubezpiecza się czujkami, podsłuchami, patrolami i posterunkiem alarmowym ; pozostaje w stałej gotowości do walki.

Plagiat — karalne przestępstwo polegające na bezprawnym zużyciu czyjegoś pomysłu twórczego, przedrukowaniu obcego utworu jako swego itd.

Plagioklazy — wielka grupa minerałów, ska-Pizystrat — (ok. 605 — 527 prz. Chr.), tyran    leni sodowo-wapniowych; bardzo rozpowszech-

ateński; zdobył władzę w oparciu o warstwę    nione. Tworzą t. zw. kryształy mieszane, to

kupiecką i o chłopstwo. Dwukrotnie wypę-    jest roztwory stałe dwu różnych substancyj:

dzany, utrzymał się jednak przy władzy. U-    albitu (NaAlSisOg) i anortytu (CaAljSijO,).

mocnił wpływ Aten na Morzu Egejskim. Roz- Plamica, p ur pu r a (peliosis) — grupa scho-budował Ateny, wznowił panatenaje.    rżeń skóry, charakteryzujących się powsta-

Pizzicato (wł.) — wydobywanie z instru- waniem licznych, mniejszych i większych krwo-mentów smyczkowych krótkich dźwięków przez toków do skóry i błon śluzowych. Należą tu szarpanie strun palcami.    rozmaite sprawy chorobowe, powstające na sku-

Piżmaczek (Adoxa Moschatellina) — gat.    tek zakażeń, schorzeń krwi, ukąszeń przez owa-

rośliny zielnej pokrewnej wiciokrzewowi; wy-    dy, braku pewnych witamin w pożywieniu itp.

stępuje często w lasach obszarów umiarkowa- Plamiec agreściak (Abrarns grossulariata nych pn. półkuli; kwitnie wczesną wiosną;    L.)    — gat. motyla z rodziny miernikowców

pachnie piżmem.    (Oeometridae); lata wieczorami w lipcu i sier-

Piżmak, piżmoszczur (Fiber zibethicus    pniu. Gąsienice na krzewach agrestu i po-

L.) — gat. gryzoni z rodziny myszy. Samce    rzeczek,

Plamka ślepa — pozbawiona czopków i pręcików, nie czuła na światło brodawka nerwu wzrokowego, w której zbierają się włókna nerwowe, biegnące od siatkówki i skąd, jako nerw wzrokowy biegną do mózgu.

->///, 1110, IV, 478.

Plamka żółta (macula lutea) — najczulsze miejsce na siatkówce oka, znajdujące się dokładnie w osi widzenia.

posiadają gruczoły o wydzielinie woniejącej piżmem. P. zamieszkują brzegi stawów i jezior, pływają i nurkują. Żywią się pokarmem roślinnym, rzekomo również rybami. Wyrządzają szkody przez rozkopywanie grobli i tam.

Ojczyzną P. jest Ameryka Pn. Zaaklimatyzowane w Europie przed 30 laty, rozpowszechniają się bardzo szybko. Zwierzę futerkowe;

-► III, 1110. ciemniejsze miejsca na pow. Słońca, wytworzone przez potężne wiry naładowanej elektrycznością materii. -*■ I V, 817-818.

Plamy słoneczne

Ameryka dostarcza rocznie na rynki 16 mil. skórek.

Plan — szczegółowa mapa niewielkiego terenu, w dużej skali. Sporządzanie P. jest zadaniem miernictwa niższego.

-r IV, 296-297, 303-305, 308.

Planck Max — (* 1858), fizyk niem. Twórca teorii kwantów (1900 r.). Nagroda Nobla w r.

-+II, 369, III, 210-211. Planetarium — model przedstawiający poglądowo ruchy planet naokoło Słońca.

Planetoidy, asteroidy — drobne planety, których orbity znajdują się m. orbitami Marsa i Jowisza. Obecnie znamy ok. 1300 P. Średnice

Piżmo (łac. moschus) — wysuszona wydzielina gruczołów brzusznych piżmowca, czerwono-brunatna masa o swoistej woni, używana w lecznictwie jako środek pobudzający układ nerwowy oraz w perfumerii.

-+ III, 281, 1288, 1289.

Piżmowiec (Moschus moschiferus L.) — gat. ssaka z rodziny jeleni, rzędu parzystokopyt-nych (Artiodactyla). Dł. ciała 1 m. Rogów brak.

-> II, 465, III, 128.

Samce mają potężne kły w górnej szczęce. Żyją 1918. w lasach górskich środk. Azji; poszukiwane dla cennego piżma.

Piżmowy wół (Ovibos moschatus Zimm.) — gat. ssaka z rodziny pustorożców,. rzędu pa-rzystokopytnych. Dł. do 2,4 m.; pysk owło-

mapy przedstawiające półkule ziemi lub nieba na płaskiej karcie.

przyrząd do mierzenia pól figur płaskich. Kontur figury oprowadza się sztyftem P.; mechanizm przenosi ruch sztyftu na odpowiedni licznik, na którym odczytuje się wielkość pola.

Planimetria - dział geometrii elementarnej, badający własności tworów geometrycznych na płaszczyźnie.

Plankton

rodzaj drzew liściastych, jednopiennych, rosnących w obszarach pozatropikalnych; liście klapowate, kwiaty wiatropylne w kulistych główkach; u nas często sadzą P. klonolistny, rzadziej P. zach., pochodzący z Ameryki Pn.

Plateje — strż. m-to w Beocji, sprzymierzone z Atenami. W 480 r. prz. Chr. zburzone przez Kserksesa; w 479 r. odbudowane po walnym zwycięstwie Pauzaniasza "nad Persami.

Kazimierz Kon-

(1806-1889),

od kilkuset (Cerera 350, Westa 400, Pallada 270, Juno 200) do kilku km.

Planety — ciała niebieskie krążące dookoła Słońca, świecące odbitym światłem słonecznym. P. bliższe Słońca niż Ziemia nazywamy dolnymi (Merkury, Wenus), dalsze górnymi (Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun i odkryty w 1930 r. Pluton). Większość planet posiada satelity. I, 353, III, 81-82, 85-86, IV, 1511-1514.

Planigloby

Planimetr

IV, 309.

kategoria biologiczna organizmów wodnych żyjących w toni wód i tworzących w niej niejako żywą zawiesinę. Organizmy takie albo nie posiadają zdolności samodzielnego poruszania się, albo też ruchy ich własne są na tyle słabe, że istoty te nie mogą uniezależnić się od ruchów wody, jak prądy itp. W skład P. wchodzą przede wszystkim glony, pierwotniaki i liczne skorupiaki.

-► III, 718, 719, 720.

Planowa gospodarka — wysiłki celem zorganizowania życia gospodarczego, produkcji, wymiany oraz podziału dóbr materialnych wg z góry opracowanego planu. Przedsięwzięta m. i. w Z. S. R. R. po usunięciu prywatnej własności warsztatów produkcji i ustanowieniu społecznego scentralizowanego kierownictwa wytwórczością. Pięciolatka). Pewne elementy P. G. zaobserwować można wgospodarce wojennej.

Plantacja — obszar ziemi użyty pod uprawę roślin przemysłowych; buraków cukrowych, tytoniu, trzciny cukrowej, bawełny, roślin kauczukowych itd. zwł. na większą skalę.

Plantagenet, plan’tkdżynyt, Plantageneci — dynastia hrabiów andegaweńskich; od Henryka II, syna hr. Geoffrey d’Anjou aż po Ryszarda III — dynastia królów ang. (1154 — 1399).

Plantin Christophe, piąte kristof — (1514 — 1589), drukarz belg. w Antwerpii, twórca, słynnych druków, m. i. ,,Byblia Polyglotta" Drukarnia P. była prowadzona przez trzy wieki przez rodzinę Moretusów. W r. 1875 zamieniona na Muzeum Plantina.

I, 1273.

Plastyka, sztuka plastyczna — sztuka oddziałująca na zmysł Wzroku i dotyku, operująca linią, kształtem i barwą. W estetyce nazwą sztuki plastycznej obejmuje się malarstwo, rzeźbę, architekturę i sztuki pokrewne.

IV, 607.

Plastylina — nie wysychająca plastyczna masa do modelowania. Mieszanina drobno mielonej siarki, gliny, tlenku cynku i wosku, z dodatkiem farb, rozrobiona oleiną lub oliwą.

Plaster (łac. emplastrum) — postać leku do zewnętrznego użycia (zaklejanie ran, skaleczeń), otrzymana przez zmieszanie wosku, żywic lub tłuszczów ze środkami leczniczymi i rozsmaro-wanie na płótnie lub jedwabiu.

Plastyczna operacja — zabieg operacyjny mający na celu usunięcie zniekształceń ciała, ew. zastąpienie tkanek uszkodzonych przez tkanki prawidłowe, np. przeszczepianie skóry zdrowej na miejsce oparzonej. (-> Autopla-styka).

Piastydy — utwory plazmatyczne, występujące w cytoplazmie komórek roślinnych; do P. zaliczamy chloroplasty, chromoplasty, leukoplasty.

Platan (Plałanus)

Platen August — (1796—1835), jeden z największych mistrzów formy wśród niem. poetów, przede wszystkim liryk, autor wierszy pełnych sympatii dla Polski.

Plater Emilia — (1806—1831), bohaterka powstania 1830/31 r.; przygotowywała ze stryjem swym Cezarym ruch powstańczy na Żmudzi i Litwie, brała czynny udział w powstaniu. Po przekroczeniu granic przez Giełguda i Chłapowskiego postanowiła przedrzeć się do wojska polskiego w Królestwie. Zmarła w drodze z wycieńczenia. Bohaterka wiersza A. Mickiewicza „ Śmierć pułkownika".

Plater-Broel — 1. stanty —    (1748—1807), pisarz i polityk, o-

statni podkanclerzy lit., poseł na sejm w 11. 1764 i 1766, członek Rady Nieustającej, w r. 1792 w poselstwie do Petersburga. Napisał „Kosmopolita do narodu polskiego", „O banku narodowym w Polsce" ii. 2. — Ludwik — (1774—1846), senator, syn poprz., uczestnik insurekcji Kościuszki, w r. 1816 sekretarz stanu, dyrektor gen. dóbr rządowych, współpracownik Lubeckiego. 3.— Stanisław — (1784—1851), geograf i historyk, brat poprz. Napisał „Geologia wsch. Europy", „Mała encyklopedia polska", „Atlas historii Polski" i i.

Plater-Broel Władysław publicysta i polityk, po r. 1831 na emigracji; w 11. 1833—1836 wydawał w Paryżu dziennik ,,Le Polonais". W r. 1868 założył w Szwajcarii Muzeum Rapperswilskie.

Plateresco — nazwa stylu, będącego hiszp. odmianą wczesnego renesansu (formy renesansowe zmieszane z ornamentyką maurytań-ską).

na elektrody, w technice dentystycznej, na biżuterię. W postaci bardzo rozdrobnionej (gąbka platynowa, azbest platynowany) służy jako katalizator, np. przy fabrykacji kwasu siarko-

-> III, 583-584. najszlachetniejsze metale,

Platynowce

podobne do platyny. Dzielą się na 2 grupy: lekkie (c. wł. ok. 12, c. atom. nieco ponad 100) — rutęn, rod i pallad oraz ciężkie (c. wł. ok. 22, c. atom. bliski 200) — osm, iryd i platyna. Występują w przyrodzie w niewielkich ilościach w stanie stopów (Ural, Kaukaz, Kalifornia, Australia, Sumatra). Rozdzielenie ich jest trudne ze względu na podobieństwo własności.

Plauen — m-to w zach. Saksonii; przemysł tkacki. 114 000 mieszk.

Platerowanie — pokrywanie metali cienką wego. warstwą metalu innego, np. miedzi lub mosiądzu srebrem, srebra złotem. Przedmiot pokrywany owija się cienką blaszką i spaja przez walcowanie na gorąco. P. stosuje się przy wyrobie nakryć i naczyń stołowych (platerów).

Plattfuss (niem.) -*■ Stopa pianka.

Plautus Titus Maccius — (ok. 250—184 prz. Chr.), znakomity komediopisarz rzym. Zachowało się 21 komed3rj P., które są przeróbkami komedyj gr. z IV w prz. Chr., dostosowanymi do kolorytu lokalno rzym.. Sztuki P. są nieco zbliżone do nowoczesnej operetki, wskutek zawartości wielu partyj śpiewanych; cechują je głównie efekty widowiskowe i językowe. Najciekawsze komedie P.: „Bracia" (Mevaechmi), „Kupiec" (Mercator), „Żołnierz samochwał" (Miles gloriosus), „Skarb" (Aulularia). pierwowzór molierowskiego „Skąpca".

-► I, 1242, II, 1256, III, 421.

Plazma -> Prołoplazma.

Pląsawica, taniec św. Wita (chorea) — choroba układu nerwowego, charakteryzująca się wykonywaniem przez chorego mimowolnych szybko po sobie następujących ruchów kończyn i ciała, grymasów twarzy; równocześnie zaburzenia psychiczne, niekiedy majaczenia, urojenia. P. zależy od zmian w ośrodkach pod-korowych mózgu.

Plebański Józef Kazimierz - (1831-1897), historyk, w 11. 1862 —1869 prof. historii w warsz. Szkole Gł., redaktor „Biblioteki Warszawskiej". Napisał: „Jan Kazimierz Waza", „Maria Ludwika Gonzaga" i i.

Plebejusze — w strż. Rzymie ludność pochodząca bądź z podbitych ludów, bądź z przybyszów, nie posiadająca początkowo praw obywatelskich ani ziemi własnej, natomiast obarczona podatkami. W walkach w V i IV w. zrównali się w prawach z patrycjuszami. W znaczeniu przenośnym nazwa przedstawicieli niższych klas.

Plebiscyt — system samostanowienia ludności związanej z pewnym obszarem w sprawie przynależności polit. tego obszaru do jednego z istniejących już państw albo w sprawach

IV, 646.

Platon -- (427 — 347 prz. Chr.), filozoł, pisarz i myśliciel gr., uczeń Sokratesa i nauczyciel Arystotelesa. W r. 387 założył w Atenach własny ośrodek naukowy pod nazwą Akademii, która przetrwała do r. 529 po Chr. W swych dziełach, napisanych w formie dialogów, P. wprowadził postaci historyczne (Sokrates, Gorgiasz, Pro-tagoras, Parmenides, Cebes, Teajtet), którym kazał dyskutować, rozwijać i uzasadniać swe własne poglądy filozoficzne. Filozofia P. opiera się na twierdzeniu, że oprócz rzeczywistości zmysłowej, świata zjawiskowego, jest inna jakaś rzeczywistość idealna, świat idei (idealizm, dualizm). P. nakreślił obraz państwa idealnego, rządzonego przez filozofów: w państwie tym obywatele byliby podzieleni na trzy klasy (rolnicy i rzemieślnicy, wojsko i administracja, rząd), ustrój zaś byłby oparty na zasadach kooperacji i komunizmu. Z filozofii P. rozwinął się w II w. po Chr. w Aleksandrii nowy prąd zw. neoplatonizmem. Św. Augustyn i ojcowie kościoła w nauce o świecie i w rozbudowie poglądów etycznych korzystali z P.

W śrdw. pisma P. nie były znane bezpośrednio ; dopiero w czasach renesansu, wraz z zainteresowaniem starożytnością klasyczną powstają tłumaczenia łac. i zostaje założona (1462) we Florencji Akademia Platońska, dzięki której nauka P. wpłynęła na filozofię renesansową, na poglądy reformatorów rei., na literaturę i sztukę. -> I, 46, 344, 345, 381, 386,

II, 342-343, 344, 556, 701, 927-929; III,

19, 416, 515, 531, 558; IV, 62, 355, 514, 546,

569, 855,

Plattdeutsch (niem.) — popularne określenie narzeczy dolno-niem., a więc pn.-niem., tj. na pn. od linii: Akwizgran-Dusseldorf-Kassel-Wit-tenberg-Liibben. Cechą tych narzeczy jest m. i. brak t. zw. wys.-niem. przesunięcia spółgłoskowego (np. brak przemiany nagłosowego t w tz); formy „tid" zamiast „zeit".

przez powszechne głosowanie. Forma P. rozpowszechniła się po wielkiej wojnie: P. wr Warmii w r. 1920, na Górnym Śląsku w 1921 r., w Zagłębiu Saary w 1935 r. i i.

Piecha — strzępkowata tkanka, nie zróżni-

Platyna — pierwiastek, rzadki metal szlachetny. Srebrzysto-szary, ciężki (c. wł. 21,4), kowalny metal, trudno topliwy (ok. 1760°), bardzo odporny na działanie czynników che- państwowych pierwszorzędnej wagi; dokonuje się micznych. L. porz. 78, c. atom. 195,2, s. chem.

IV, 1341, 1342.

Pt. Występuje w przyrodzie w stanie rodzimym, w stopach z innymi platynowcami i złotem (gł. na Uralu, w Kolumbii Bryt. i Kanadzie).

Stosuje się w laboratoriach i przemyśle chemicznym na naczynia (tygle, miski, blaszki) i drut, cowana na narzędy, występująca u plechow-

Plechanow Georgij socjalista, pisarz, jeden z założycieli ros. socjaldemokracji, wybitny teoretyk marksizmu. Mnóstwo rozpraw i studiów z zakresu polityki, nauk społecznych, filozofii, literatury, ekonomii.

Plechowce (Thallophyta) — grupa roślin, do której zaliczamy: glony, grzyby, bakterie, śluzówce, porosty; wspólną cechą tych roślin jest posiadanie plechy.

Plehwe Wiaczesław

->II, 766-767.

-> IV, 242.

Szkielet plesiosaurusa.

Skóra

Plewy

ców. Budowa różnorodna. P. może być jedną komórką, tworzyć kolonie nitkowate, blaszkowate, kuliste; u grzybów t. zw. kapeluszowych ma kształt kapelusza osadzonego na trzonku. P. przeciwstawiamy organom roślin nasiennych i rodniowców: korzeniom i ulistnionym pędom.

(1856-1918). ros.

(1846-1904), ros. polityk reakcyjny; w r. 1889 sekretarz stanu Finlandii i jej rusyfikator; w r. 1902 min. spraw wewnętrznych i szef żandarmów, tłumił rozruchy rewolucyjne. Zamordowany.

Plein-air, plener (fr. dosł. = pełne powietrze) — w malarstwie impresjonistycznym (m. w. od r. 1870) określenie malarstwa na powietrzu, poza pracownią malarską,, w celu stworzenia warunków ułatwiających wierniejsze odtworzenie krajobrazu. W filmie określenie zdjęć robionych na wolnym powietrzu.

Plejada — grupa pisarzy fr. w w. XVI (Ronsard, Du Bellay, de Tyard, Belleau, Jo-delle, Baif i Dorat), humanistów, dążących do tworzenia w języku fr. i do doskonalenia mowy i wiersza narodowego. W tym duchu manifest P. w r. 1549. P. wywarła wpływ m. i. na twórczość J. Kochanowskiego.

Plejady — grupa gwiazd w gwzb. Byka. Najjaśniejsze, widoczne gołym okiem : Alcjone, Atlas, Elektra, Maja, Merope, Taygeta, niekiedy Plejone, Celeno.

Plemię — większe skupienie rodzin lub rodów, u których zatraciło się poczucie pokrewieństwa, ale trwa poczucie więzi językowej i kulturalnej. P., w odróżnieniu od rodu, posiada zorganizowany ustrój polit.

Plemnia u roślin — u plechowców, mszaków i paprotników narząd, w którym powstają plemniki.    .-> I V, 644.

Plemniki — komórki rozrodcze męskie u zwierząt; u roślin — u niektórych plechowców, mszaków, paprotników i niektórych nagona-siennych. -> II, 102, IV, 477, 648-649.

Plenipotencja -> Pełnomocnictwo.

Pleonazm — wyrażenie, w którym wyraz lub wyrazy określające powtarzają to, co już jest zawarte w wyrazie określanym, np.: błędna omyłka. P. używany jest niekiedy jako figura stylistyczna. (-+ Tautologia).

Plersch Jan Bogumił — (1732—1817), malarz i dekorator na dworze Stanisława Augusta, Gł. dzieła: dekoracje w pałacu łazienkowskim (plafony i freski) ; malował obrazy rei. do kościołów warszawskich.

Plesiosaurus — gad z okresu jurajskiego. Posiadał krótki, krępy tułów, długą, giętką

doytó

ny, które służyły mu do wiosłowania.

Pleszew — m-to przemysłowe w pwt. jarocińskim. 9000 mieszk.

Pleszka (Phoenicurus phoenicurus L.) — gat. ptaków z rodziny rudzików, rzędu wróblowa-tych. Zamieszkuje lasy, ogrody w Europie i Azji, w Polsce pospolita, przelotna. Gnieździ się w dziuplach.

Pleśniaki (Mucoraceae) — grzyby, gł. roztocza z klasy glonowców; tworzą pleśnie na nawozie, chlebie, owocach; rozmnażają się gł. bezpłciowo, wytwarzając zarodniki; najczęstsze gat.: Mucor Mucedo i Rhizopus nigricans. Niektóre gat. wywołują fermentację alkoholową ; inne powodują choroby ludzi i zwierząt; rozwijają się również w glebie, gdzie biorą udział w tworzeniu próchnicy.

Pleśniawka (soor), grzybica — choroba wywołana przez grzybek Olidium albicans. Objawy : białawe naloty na śluzówkach, zwł. jamy ustnej, gardzieli i przełyku, niekiedy obumieranie powierzchownych warstw tkanki. Powstaje najczęściej u osobników osłabionych, zwł. u dzieci.

Pleśnie — białe lub różnobarwne naloty, kożuszki na pokarmach roślinnych, nawozie, owocach, skórze, wywołane przez grzyby: pleśniaki, pędzlaki, kropidlaki.

II, 739, IV, 641.

Pletwal długopletwy (Megaptera nodosa Bonnat.) — gat. ssaków z rzędu waleni. Zębów brak, w paszczy płytki rogowe jak u wielorybów. P. żyje w morzach półkuli pn. Spokrewniony gat. pletwal olbrzymi (Ralaenoj.>-tera borealis Less.). Dostarczają tranu i fiszbinów gorszych niż z wieloryba grenlandzkiego.

Pletwonogie (Pinnipedia) — rząd ssaków, uważanych dawniej za podrząd ssaków drapieżnych. Przystosowane do życia w wodzie: nogi krótkie przekształcone w płetwy, naga lub pokryta gęstą ściśle przylegającą sierścią. Żyją towarzysko w zimnych morzach. Żywią się rybami, mięczakami itd. Należą rodziny morsów, uszatek i fok.

->III, 716.

Pleuron — substancje zapasowe występujące w nasionach niektórych roślin, jak np. fasoli, zbóż; mają postać ziarenek i zawierają białko.

Plewna (bułg. Plewen) — m-to pn. Bułgarii; w r. 1877 długotrwałe oblężenie Turków przez Rosjan, zakończone poddaniem się Turków. 32 000 mieszk.

w kłoskach traw liście płonę, u podstawy kłoska; budowa łuskowata.

Pleyel Ignaz — (1757 — 1831), austr. kompozytor, dyrygent i założyciel fabryki znanych

(1797-1866), działacz

C. Secundus Maior

1.

(62-113)

Pliocen

trzeciorzędowym.

Pliszka siwa (Motacilla alba L.) — gat. ptaków z rodziny pliszek, rzędu wróblowatych. Żyje często w sąsiedztwie wody w Europie i Azji, w Polsce pospolita, przelotna. Pokrewne gat.: P. górska (M. cinerea Tunst.); P. żółta (M. flara L.).

Pliszki (Motacillidae)

Plomba

Plotyn

używanie

liczby mnogiej zamiast pojedynczej przez panującego, szczególnie w wypowiedziach uroczystych. Pluralis modestiae (łac;) — używanie liczby mnogiej przez autora dla skromnego zatajenia swej osoby.

Pluralizm — pogląd filozoficzny głoszący, że rzeczywistość nie jest jednorodna, lecz składa się z wielu różnorodnych elementów, niezależnych i indywidualnych, różniących się między sobą jakościowo, np. monadologia Leibnitza. Opp. monizm, dualizm.

Pluskolec (Notonecta)

fortepianów w Paryżu. Utwory w lekkim, dostępnym stylu.

Plichta Andrzej patriotyczny i publicysta. Uczestnik spisku Łukasińskiego, więziony w 11. 1826—1829. Sekretarz Rządu Narodowego w 11. 1830/31; na emigracji współpracownik Adama Czartoryskiego, założyciel i sekretarz Tow. Literackiego. Napisał: ,.Wspomnienia o tajnych towarzystwach w Polsce" i i.

Pliniusz

(Starszy) —    (24 — 79), wódz i polityk rzym.,

przyjaciel ces. Wespazjana; zginął podczas wybuchu Wezuwiusza. Zachowało się jego dzieło (w 37 ks.): ,,Naturalis historia", pan-teistyczny traktat o przyrodzie z punktu widzenia pożytku, jaki przynosi ona człowiekowi, oparty na źródłach gr. i rzym., rodzaj encyklopedii. -»-//, 199, 578. 2. — C. Caecilius Secundus Minor (Młodszy) siostrzeniec poprz., rzym. mąż stanu, konsul, namiestnik Bitynii i Pontu, przyjaciel Tacyta. Zachowały się dwa zbiory jego Listów, cenny zabytek dla historyka kultury i dziejów Rzymu.

nazwa piętra geol. w okresie -*/F, 135.

rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Drobne, o smukłym ciele. Rozpowszechnione na całym świecie; przebywają gł. na ziemi, biegają szybko. Żywią się wyłącznie owadami. Charakterystyczne dla P. jest potrząsanie ogonkiem. Należą: świergo-tek i szereg gat. z rodzaju P.

Plitwica — grupa jezior chorw., połączonych pięknymi wodospadami.

Ploiestl — m-to rum. u stóp Karpat; ośrodek przemysłu naftowego. 77 000 mieszk.

1. — w dentystyce wypełnienie otworu w zębie. Jako materiał na P. stosuje się ortęcie metali (srebra, rzadziej miedzi) lub specjalne cementy dentystyczne, z których najlepsze dają t. zw. P. porcelanowe. 2. — krążek ołowiany z otworkiem, zaciskany specjalnymi szczypcami na końcu sznurka; szczypce wyciskają jednocześnie na pow. P. napis lub rysunek (np. znak fabryczny), bez uszkodzenia którego niemożliwe jest rozłączenie końców sznurka lub zdjęcie P.; dzięki temu P. służy do zapewnienia nienaruszalności opakowania (np. przesyłek pocztowych); umocowana na pocz. sztuki towaru pozwala na stwierdzenie, że sztuka nie została napoczęta itd.

Plombićres-les-Bains, plóbjćr lć bó — miejscowość lecznicza we Francji w Wogezach; źródła mineralne siarczano-żelazisto-sodowe, 340 m n. p. m.

(204—270), filozof gr., twórca, neoplatonizmu, uczeń szkoły aleksandryjskiej, od r. 244 w Rzymie. P. twierdził, że Bóg, jako najwyższy rodzaj istnienia, wypromienio-wuje z siebie świat (panenteizm), stanowiący układ trzech stopni bytu: ducha, duszy i materii. Oddziałał silnie na irracjonalizm w XVIII i romantyzm, zwł. niem.

-* III, 653, IV, 546, 569.

Pług (Aphodius) — rodzaj chrząszczy z rodziny Scarałmeidae. Gat. małe, czarne, czerwone lub brązowe; żyją.-w nawozie zwierzęcym.

Plujka (Calliphora) — rodzaj much z rodziny Mmcidae, czerwonej barwy, o metalicznym połysku. Larwy żyją w świeżym mięsie lub otwartych ranach.

Pluralis majestątis (łac.)

rodzaj drapieżnych, wodnych pluskwiaków różnoskrzydłych z rodziny Notonectidae, o wielkiej głowie, z wiosłowatymi nogami tylnymi. Pływają na wznak.

Pluskwa (Cimez lectularis L.) — gat. pluskwiaka różnoskrzydłego z rodziny Cimicidae, pozbawionego skrzydeł. Żyje w szczelinach zabudowań ludzkich, pasożytuje na człowieku.

Pluskwiaki równoskrzydle (Homoptera) — rząd owadów o narządach gębowych kłująco-ssących, dwóch parach skrzydeł błoniastych, niekiedy zmarniałych. Wyłącznie roślinożerne. Rozwój niezupełny.

Pluskwiaki różnoskrzydłe (Heteropfera) — rząd owadów o ciele płaskim, narządach gębowych kłująco-ssących, dwóch parach skrzydeł: całkowicie lub częściowo stwardniałych pokrywach i drugich błoniastych. Gruczoły tułowiowe wydzielają nieprzyjemną woń. Drapieżne lub roślinożerne. Rozwój niezupełny.

Pluszcz (Cinclus cinclus L.) — gat. ptaków z rodziny strzyżyków, rzędu wróblowatych. Dł. ciała 20 cm. Upierzenie szaro-brązowe, na piersiach biała plama. Żyje w Europie nad potokami, w których nurkuje, chodząc po dnie, w Polsce pospolity tylko w Tatrach i Karpatach. Żywi się wodnymi owadami, drobnymi skorupiakami itd. Nie przelotny.

Plutarch — (46—120 pisarz gr., autor dzieł popularno-filozoficznych (,,Moralia“ i i.) i 76 biografij porównawczych wielkich mężów strż. Uważany za ostatniego przedstawiciela strż. myśli gr. „Żywoty" P. wywarły silny wpływ

w epoce odrodzenia i oświecenia, także w Polsce. Tłumaczenia polskie Krasickiego i i.

Płastugi — ryby kościste płaskie należące do Hetero8omata, przechodzące przez stadium Plutokracja — panowanie najbogatszej war- larwalne, planktoniczne, bilateralnie symetrycz-stwy społecznej; również (i w innych ustro-    ne, w przeciwieństwie do form dorosłych, u któ-

jach) sama warstwa ludzi bogatych, magnatów    rych ta symetria wtórnie zanika. Do P. zali-

finansowych, oddziałujących dzięki bogactwu czarny rodzinę flądrowatych (Pleuronectidae, na rządy kraju.    Bothidae). Z pospolitszych gat. wymienić na-

Pluton — mała jednostka piechoty, kawalerii leży fląderkę (Pleuronectus flessus H.), tur-itp., składająca się z kilkudziesięciu żołnierzy, zwykle pod dowództwem oficera, działająca w ramach kompanii {szwadronu itd.). Niektóre mniejsze samodzielne pododdziały w pułkach również nazywają się P.; dzieli się na drużyny

-*/, 342.

bota (Rhonibus maximua Ł.). Obydwa te gat. występują w naszych wodach Bałtyku.

Płaszczka (Raja elarata L.) — ryba z rodziny Rajidae. Ciało spłaszczone, czworokątne. Skóra szorstka, pokryta kolcami. Barwa grzbietu brunatna, brzuch biały. Dł. do 3 m. Występuje we wszystkich morzach europ.

Płaszczki (Betvidei) — rząd ryb dennych chrząstkoszkieletowych, do którego należą formy spłaszczone grzbietobrzusznie. Barwa przystosowana do podłoża. Pokarm stanowią mięczaki i skorupiaki denne oraz ryby. Niektóre gat. opatrzone na ogonie kolcem, którym zadają niebezpieczne rany.

Płaszczowina — leżący fałd skalny, oderwany i przesunięty na kilka lub kilkanaście wydzielina km na inne fałdy; często jako wielka jednostka dróg oddechowych. W skład P. wchodzi duża tektoniczna wchodzi w skład budowy geolo-ilość śluzu, leukocyty i złuszczone nabłonki gicznej pasm górskich.    -► II, 667.

dróg oddechowych. Badanie P. pozwala na Płaszczyzna — jedno z pojęć pierwotnych określenie choroby w drogach oddechowych, np. geometrii elementarnej; powierzchnia, w której gruźlicy wg zawartości prątków Kocha w P.    jest całkowicie zawarta każda prosta posiada-

Plymouth, 'plyma'# — drugi z rzędu wo-    jąca z nią dwa punkty wspólne. P. rzutów ->■

jenny port pd.-zach Anglii, nad Kanałem La Wykreślna geometria.

Manche, w hrabstwie Dewon. Fortyfikacje,

budowa okrętów, punkt odjazdowy dla emi- wolne lub zrośnięte, grantów. 208 000 mieszk.

Płaca

lub sekcje.

Pluton ->■ Hades.

Pluton — najdalsza znana planeta górna odkryta w r. 1930 na podstawie obliczeń astronoma amer. Lowella (1855— 1916). Okres obiegu dookoła Słońca ok. 250 lat, masa ok. ²/s masy Ziemi.

Plutonowy

-> I, 357, II, 759, IV, 1511. — drugi stopień podoficerski wojsk lądowych. (-*■ Stopnie wojskowe).

Plutos — ślepy bożek gr., uosobienie bogactwa.

Plwocina, flegma (sputum)

Płatki w kwiecie — listki korony; mogą być

Płatowiec (aeroplan) — najpospolitszy typ — wynagrodzenie siły roboczej, pła-    samolotu, latający przy pomocy skrzydeł (zw.

cone przez przedsiębiorcę pracownikom najem-    również płatami), poruszany śmigłem. P.

nym. P. akordowa —► Akord. P. dniówko-    z jedną parą skrzydeł nazywamy jednopła-

wa — P. od przepracowanego dnia robocze-    tami (jednopłatowcami), z dwiema parami —

go; lon. P. naturalna - P. pobierana cał-    dwupłatami (dwupłatowcami). W zależności

kowicie lub częściowo w artykułach pierwszej    od położenia skrzydeł (u góry, po środku lub

potrzeby, stosowane zwł. w rolnictwie. P. no-    pod kadłubem) jednopłaty dzielą się na górno-

minalna — P. wyrażona w pieniądzach, bez uwzględnienia ich siły nabywczej. P. realna — z uwzględnieniem siły nabywczej wypłacanej kwoty.

płaty, średniopłaty i dolnopłaty. P. mogą być drewniane, metalowe i mieszane; jedno lub wie-

->///, 372-377. — gromada ro-

Płachty dla łączności z lotnikiem — pła- baków o ciele spłaszczonym. Brak ukłafdu krwionośnego, przewód pokarmowy nie zawsze wykształcony, brak otworu odbytowego. Trzy rzędy: wirki, przywry i tasiemce.

Płazy, amfibia (Amphibia) — gromada kręgowców. Ciało pokryte skórą nagą, stale wil-Płaskorzeźba, relief — rzeźba wykonana w    gotną, o gruczołach śluzowych. Kończyny krót-

formie półprzestrzennej : z płaszczyzny, która    kie skierowane na boki z 4 lub 5 palcami prze-

odgrywa rolę tła, wydobywają się wypukłe    ważnie bez pazurów, często z błoną pławną.

kształty plastyczne. W historii P., która wy-    Głowa odgraniczona od tułowia; zęby drobne,

stępuje już w sztuce strż. Egiptu, Asyrii i Ba-    stożkowate. Przewody nosowe otwarte do jamy

bilonii, a zwł. strż. Grecji, można obserwować    ustnej. Oddychają płucami, niektóre płucami

okresy większej przewagi reliefu bardziej pła-    i skrzelami, larwy żyją przeważnie w wodzie

skiego — t. zw. bas relief — (renesans wł.,    i oddychają skrzelami. Niemal wszystkie jajo-

impresjonizm) i bardziej wypukłego (barok,    rodne, jaja składają w wodzie. Rozwój złożony,

ekspresjonizm).    przechodzą stadium larwy. Rzędy: beznogie

chty wykładane przez wojska lądowe w terenie jako środek łączności dowództw (oddziałów) dla porozumienia z lotnikiem będącym w powietrzu. Kształt i sposób ułożenia P. stanowi podstawę sygńalizacji.

świat i Życie. — V.

losilnikowe.

Płazińce (Platyhelminthes)

50

lenie gardła, zapalenie nerek, ucha środkowego, stawów itp. P. prowadzi nierzadko do śmierci. Ozdrowieńcy zostają odporni na P. przez całe życie. P. jest chorobą b. zaraźliwą. Okres izolacji chorego trwa co najmniej 6 tygodni od chwili zachorowania; izolacja zwł. w stosunku do innych dzieci musi być b. skrupulatna. Wg ostatnich badań P. jest wywoływana przez odmianę paciorkowca, co nie jest jednak ostatecznie stwierdzone. Ostatnio stosuje się przeciwko P. szczepienia ochronne, jak również wstrzykiwania dzieciom chorym surowicy prze-ciwpłoniczej.

(Oymnophiona), ogoniaste (Urodela), ńp. akso-lotl, salamandra i bezogoniaste (Anura), np. kumka, ropucha, żaba latająca i i.

Płeszka (Psyliodes) — rodzaj b. drobnych chrząszczy z rodziny Chrysomelidae o jajowatym kształcie ciała. Wyrządzają dotkliwe szkody w uprawnych roślinach krzyżowych.

Płochacze ( Accentoridae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych; łączą w sobie cechy po-krzewek i łuszczaków. P. pokrzywnica (Accentor modularis I,.), dł. ciała 14 cm, upierzenie szaro-brązowe; żyje w zaroślach i zagajnikach w Europie i zach. Azji, w Polsce na Podkarpaciu; przelotny; żywi się owadami i nasionami. P. halny (A. collaris Scop.), dł. 10 cm, żyje w górach środk. i pd. Europy, w Polsce w Tatrach i Karpatach. Nie przelotny.

Płock — stary gród mazowiecki nad Wisłą, stolica Polski za Wł. Hermana i Krzywoustego, przed rozbiorami m-to woj.; ośrodek mariawitów. Katedra z XII w. z grobami królów; fabryki maszyn rolniczych. Za dzielny opór,    rysunku. W grafice uprawiał akwafortę, wystawiony bolszewikom przez ludność w sierpniu    kazując silne wpływy Rembrandta. -*■ I V, 243.

1920 r., otrzymało m-to Krzyż Walecznych.

33 000 mieszk.

Płodozmlan — system gospodarowania polegający na kolejnym następstwie po sobie uprawianych roślin. Kolejność ta uzależniona jest od ich sposobu zakorzenienia się, zdolności czerpania pokarmów, okresu wegetacji roślin itd. Często stosowany jest np. P. t. zw. nor-folski, w którym rośliny przychodzą w następującej kolejności: okopowe, jare, koniczyna i strączkowe, ozimina.

Płomienne piece -► Piece.

Płomień

IV, 752, 1506, 1507.

Płonnik (Polytrichum) — mchy pospolicie rosnące na ziemi, przeważnie w lasach i torfowiskach ; tworzą duże, luźne darnie.

Płońsk — m-to pwt. w woj. warszawskim. Fabryki narzędzi rolniczych. 10 000 mieszk.

Płoński Michał

(1782-1812), malarz i grafik, uczeń Norblina. Przedstawiał sceny rodzajowe, typy lodowe i i., o dużych zaletach

m-to sow.

Płoskirów, ros. Proskurow w zach. Ukrainie przy ujściu Płoski do Bohu; w okolicy liczne wsi polskie. 27 000 mieszk.

Płoszczyca (Nepa) — rodzaj wodnych pluskwiaków różnoskrzydłych z rodziny Nepidae, o mocnych, chwytnych nogach przednich, z rurką oddechową przy końcu odwłoku. Drapieżne.

Płotka (Rułilua rułilus L.) — ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidae); występuje w wodach słodkich pn. i środk. Europy. Wchodzi do wód słonawych (Bałtyk). Barwa grzbietu niebie-rozżarzone gazy, powstające    skawo- lub zielonawo-szara, boki srebrzyste,

-*1V, 139

Płowce — wieś koło Nieszawy, gdzie w 1331

przy spalaniu (czasem i innych reakcjach).    Dł. do 35 cm.

Substancje stałe nie wydzielające gazów palnych, żarzą się bez P. (jak np. węgiel drzewny, r. Łokietek pobił Krzyżaków, koks). P. świecący powstaje, gdy gazy wydzie- Płowdłw, Filipopol — m-to w Bułgarii pd., łają węgiel w postaci drobniutkich rozźarzo-    nad Maricą; siedziba arcybiskupów bułg., gr.-

nych cząstek. Gazy nie zawierające lub za-    i rzym.-kat.; ożywiony handel (wyroby je-

wierające mało węgla (wodór, metan) dają P.    dwabne, bawełniane, skórzane). W 11. 1876 —

nie świecący, niebieskawy. P. nie świecący wy-    1885 stolica Rumelii wsch. 100 000 mieszk.

Płuca (pulmones) — właściwe narządy odde-

twarza się również z gazu świetlnego przy dostatecznym dopływie powietrza (w palniku Bun- chowe u wyższych kręgowców, przystosowane sena lub dmuchawkowym); P. taki daje znacznie do oddychania powietrzem atmosferycznym, wyższą temperaturę niż świecący.    P. prawe jest zbudowane z trzech, a lewe z dwóch

Płonica, szkarlatyna (scarlatina) — ostra    przedzielonych bruzdami płatów płucnych. -►

choroba zakaźna wieku dziecięcego. Okres wy-    arł. ,,Oddychanie", III, 1005—1012. Płuc gru-

lęgania 2 — 5 dni. Zakażenie najczęściej bezpo-    źlica (tuberculosis, phthisis pulmonum) — naj-

średnio od osób chorych, rzadziej — przez    częstsze umiejscowienie gruźlicy w organizmie,

przedmioty, lub osoby trzecie. Początek P.    P. G. może przebiegać w postaci gruźlicy ostrej,

nagły, ze znacznym podwyższeniem ciepłoty,    lub gruźlicy przewlekłej. P. G. ostra może wy-

dreszczami, niekiedy wymiotami, zaczerwie-    stępować jako suchoty galopujące (phthisis flo-

nieniem i bólem gardła. Następnie wysypka    rida), przebiegające z wysoką gorączką i cięż-

w postaci szkarłatnych plam. W końcu dru-    kim stanem ogólnym, na skutek licznych roz-

giego lub początku trzeciego tygodnia nastę-    padających się ognisk w P., lub jako t. zw.

puje zwykle poprawa, temperatura opada, a    gruźlica prosówkowa formująca w wielu narzą-

skóra zaczyna się łuszczyć. Okres zdrowienia    dach liczne drobne guzki. P. G. przewlekła wy-

ok. 2 — 3 tygodni. Często w przebiegu P.    stępuje pod różnymi postaciami: odosobnionej

występują poważne powikłania; ciężkie zapa-    gruźlicy szczytów płucnych, gruźlicy guzkowej,

zapalenia P. gruźliczego oraz gruźlicy włóknistej. Objawy: podwyższenie temperatury, zwłaszcza wieczorami, osłabienie, pocenie się, kaszel, obecność w plwocinie prątków gruźliczych, zmiany róntgenologiczne i i. Ciężkie przypadki P. G. często kończą się śmiercią. Przypadki lżejsze, zwł. wcześnie rozpoznane i leczone, kończą się zazwyczaj zagojeniem ognisk. Leczenie przede wszystkim klimatyczne, połączone z dobrym odżywianiem. Zabiegi specjalne: zastrzyki, naświetlania, odma i i. -*■ art. „Oruilica",

II, 725-735. P. niedo-dma (atelectasis pulmonum)

— stan bezpowietrzności P., brak powietrza w pęcherzykach płucnych. Występuje przy zapadaniu się P. przy odmie, na skutek uci-

choroba, polegająca

nieraz

rząd ślima-

IV, 173.

-♦ Ul. 381-382.

k.

<a\

Schemat narządów oddechowych człowie-.    ’ ka. c — czaszka, « —

sku przez wysięki opłucnej, nos, u - usta, g — nowotwór itp. P. nowo- gardziel, kr — kręgo-

twory - najczęstszy: rak ShawfcaTo-^ikrJ-P. (carcinoma pulmonis), do- la, p — płuca, tąd nieuleczalny. P. obrzęk (oedema pulmonum) na zjawianiu się w pęcherzykach płynu przesiękowego ; objawy: duszność, zmiany wy-słuchowe. Powstaje przy osłabieniu czynności serca. P. rozedma (emphysema pulmonum) — nadmierne rozszerzenie pęcherzyków płucnych, na skutek utraty elastyczności przez tkankę P.; powoduje utrudnienie krwiobiegu i pracy serca. Najczęstsza przyczyna: przewlekły nieżyt oskrzeli. Objawy: duszność, kaszel, zaburzenia serca i i. P. zapalenie (pneumonia) włóknikowe czyli płatowe (pneurnonia cruposa, lobaris) lub nieżytowe czyli zrazikowe (bronchopneumonia), wywoływane najczęściej przez dwoinki P. Z. (pneu-mokoki, rzadziej, przez laseczniki P. Z. P, Z. włóknikowe objawia się nagle, dreszczami, kłuciem w boku oraz silnie podwyższoną temperaturą; w wypadkach pomyślnych po 7 — 10 dniach następuje przesilenie: nagły spadek temperatury poniżej normy i pocenie się. W czasie choroby utrudniony i przyśpieszony oddech, sinica. Nie rzadko choroba kończy się śmiercią. P. Z. nieżytowe, najczęściej zjawia się w przebiegu grypy, odry, duru, zapaleń oskrzeli i i. Objawy: podwyższenie temperatury, duszność, sinica i i. U osób słabych i dzieci może posiadać przebieg ciężki, śmiertelny. Obie postaci P. Z. charakteryzują się powstawaniem wysięku w pęcherzykach P.

Płucodyszne (Pulmonata) ków; oddychają płucem, które tworzy się z płaszcza z licznymi naczyniami krwionośnymi. Obojnacze, rozwój prosty. Lądowe, rzadziej wodne. Gł. rodzaje: błotniarka, zatoczek, podrożeć i i.

Pług Adam — pseudonim Antoniego Pietkiewicza.

Pług — podstawowe narzędzie do uprawy roli. P. składa się z lemiesza, odkładnicy, płozu, słupicy, grzędzieli i czepig. Ponadto w skład P. mogą wchodzić krój (nóż, trzusło) i przed-płużek (do odcinania górnej zadarnionej warstwy gleby przy głębokich orkach). Lemiesz odcina skibę od spodu i podaje ją odkładnicy. Pracę lemiesza uzupełnia krój, odcinający skibę w kierunku pionowym. Odkładnica, o ile P. nie posiada kroju, odcina skibę w kierunku pionowym, podnosi ją do góry, skręca i odwraca, a ponadto kruszy. Płóz jest podstawą P. Słupicą służy do zmocowania poszczególnych części P. Grzędziel służy do umocowania zaprzęgu do części roboczych, a czepigi do kierowania. Rozróżnia się P. jedno (o jednym korpusie płużnym) i wieloskibowe (o 2, 3, 4 i większej liczbie korpusów) oraz P. bezkoleśne i koleśne. Ponadto istnieją specjalne P., np. do wyorywania przegonów, odwracalne i i. Materiałem, z którego są obecnie wykonywane P., jest żelazo i stal. Siłą pociągową P. są zwierzęta (koń, wół, krowa), maszyny parowe i motory spalinowe.

Płyn mózgowo-rdzeniowy (liquor cerebro-spinalis) — przejrzysta ciecz, wypełniająca komory mózgowe, kanał rdzeniowy oraz przestrzeń między warstwami opony miękkiej mózgu i rdzenia. Gł. woda, bardzo niewiele składników stałych. Nadmiar P. M.-R. nosi nazwę wodogłowia (hydrocephalus). W przypadkach zbyt wielkiego ciśnienia P. M.-R. usuwa się pewną ilość płynu przez nakłucie lędźwiowe.

Płyny — ogólna nazwa ciał o stanie skupienia ciekłym lub gazowym.

Płyta — w geologii większa jednostka tektoniczna zbudowana z warstw poziomych, np. Podole.

Płyta fotograficzna -*■ Klisza fotograficzna.

Płytkonośne (Placophora) — rząd mięczaków obunerwców pokrytych od strony grzbietowej ośmioma płytkami wapiennymi. Od strony brzusznej podeszwowata noga, którą przytwierdzają się do podłoża. Żyją w morzach, żywią się roślinami morskimi. Rozdziel nopłciowe. Larwa typu trochofory.

Pływacz (Utricularia) — rodzaj roślin zielnych, pokrewnych tłustoszowi; 250 gat. na obszarach tropikalnych i umiarkowanych; rośliny wodne środowisk wilgotnych lub porośla; u nas P. zwyczajny; liście podwodne, podzielone na cienkie nitki z pęcherzykami, w które chwyta drobne zwierzęta.

Pływająca baza lotnicza, dawniej awio-matka, obecnie lotniskowiec — okręt przystosowany do przewozu samolotów i wodnosamolotów, będący dla nich zarazem portem lotniczym.

pow. boczna graniasto-

Pobocznica

Pływak (Dytiscus) — rodzaj chrząszczy wodnych z rodziny Dytiscidae; ciało spłaszczone. słupa, ostrosłupa, walca, stożka.

Tylne nogi spłaszczone i owłosione odgrywają rolę wioseł. Drapieżne, jak również i ich larwy.

Pływaki — rodzaj łodzi, zastępujących koła (21 — 23 lat), podlegający obowiązkowi służby w podwoziu wodnosamolotu. P. umożliwiają wojskowej, który jeszcze nie odbył czynnej wodnosamolotom startowanie z wody i lado- służby w wojsku, wanie na jej powierzchni.

Poborowa komisja -> Komisja poborowa. Poborowy — obywatel w wieku poborowym

Pobór — badanie zdolności fizycznej oby-Plywanie — 1. — Zdolność utrzymywania    wateli do służby wojskowej, przeprowadzane

się na wodzie, wrodzona większości zwierząt;    przez M. S. Wewn. przy pomocy komisyj po-

u innych i u człowieka nabyta drogą nauki    borowych; obejmuje przede wszystkim poboro-

wykonywania specjalnych ruchów kończyn u-    wych kończących 21 lat, oraz ochotników z rocz-

możliwiających utrzymywanie się na wodzie    ników młodszych. Komisja poborowa określa

przez dłuższy czas i posuwanie się naprzód.    zdolność do służby wojskowej wg. kategoryj:

2. — dział sportu; w zawodach pływackich    A — zdolny do czynnej służby wojskowej;

regulamin dopuszcza następujące style P.: styl    B — czasowo niezdolny; C — zdolny do

klasyczny na piersiach (t. zw. ,,żabka"), styl    służby w pospolitym ruszeniu z bronią; D —

dowolny oraz styl grzbietowy. Powszechnie    zdolny do służby w pospolitym ruszeniu bez

używanym stylem dowolnym jest crawl. P. na-    broni; E — zupełnie niezdolny do służby woj-

leży do programu olimpijskiego, gdzie rozgry-    skowej. Nie stawienie się do P. bez ważnego

wane są konkurencje na dystansach od 100 do usprawiedliwienia podlega wysokim karom. 1500 m.    Pobranie pocztowe — inkaso pieniędzy od

Pływki u roślin — komórki urzęsione, słu- adresata dokonywane przez pocztę na życzenie żące do rozmnażania bezpłciowego; tworzą się nadawcy i na jego rzecz przy wydaniu prze-u niektórych glonów i u grzybów wodnych.    syłki.

-+IV, 640.

Pobudliwość — sposób reagowania danego Pnącza, liany — rośliny posiadające korzeń    organizmu na różne bodźce zewnętrzne; różne

i wytwarzające wiotkie pędy; nie posiadają    organizmy wykazują rozmaite stopnie P.

zdolności <lo wznoszenia się, lecz czepiają się Pobudniki -> Hormony.

podpór, innych roślin; P. występują zwł. ob- Pobuże — kotlina górnego Bugu i Styru, ficie w lasach tropikalnych.    ograniczona Roztoczem i krawędziami Podola

Pneumatologia (z gr. pneuma — duch) — oraz Wołynia, nauka o duchach, składowa nwż. teozofii, w Pochłaniacz — istotna część składowa maski dawnej metafizyce — pierwociny psychologii.    przeciwgazowej, zatrzymująca szkodliwe dla

Pneumatyczna poczta — urządzenie do    organizmu ludzkiego składniki powietrza,

przesyłania listów i małych paczek w pusz- -> II, 513 — 514.

fy-fw

kach, przepychanych przez specjalne rury sprę- Pochodna — jedno z najważniejszych pojęć żonym powietrzem. Istnieje w licznych wiel- analizy matematycznej. Mając funkcję f(x), kich miastach europ, i amer. oraz w niektórych    tworzymy (przy ustalo-

bankach, biurach itd., np. w P. K. O. w War-    nej liczbie x i zmien-

szawie.    nej liczbie h) wyrażenie

Pneumokoki (pneumococci) — dwoinki za- [/(x h) — f(x)] : h, któ-palenia płuc, ziarenkowce. Pasożytują w jamie re nazywamy ilora-ustnej i drogach oddechowych człowieka.    zem różnicowym.

Pnom Penh — stolica królestwa Kambodży    P. funkcji f(x) w punk-

w Indochinach fr. Pałac królewski. Handel ba-    cie x nazywamy grani

wełną. 103 000 mieszk.

Po — s. chem. pierwiastka polonu.

Poale Syjon

żyd. stronnictwo polit.,

łączące dążenia socjalistyczne ze syjonizmem; wartości P. dla różnych

rozwijało się w Rosji od r. 1900, utworzyło zwią-    wartości x, otrzymujemy funkcję, którą nazy-

zek międzykrajowy w r. 1907; wskutek tarć    wamy P. funkcji f(x) i oznaczamy f'(x) lub

ideologicznych (konflikt m. tendencjami nacjonalistycznymi a socjalistycznymi) nastąpił w P. S. szereg rozłamów.

Pobiedonoscew Konstantin — (1827 — 1907), polityk ros.; filar reakcji za rządów ostatnich carów.

Pochodna.

cę, do której zmierza iloraz różnicowy, gdy h dąży do 0. Rozważając

Np. P. funkcji y = ^x³ jest granica ilo

razu różnicowego (przy h -*■ 0)

|[(x + A)S-xs] : h = $ (3x² + 3xh + h²)

Pobielanie — pokrywanie metali (zwł. kuchennych naczyń miedzianych) warstewką roztopionej cyny, dla ochrony ich przed działaniem kwasów.

a więc liczba x². Pojęcie P. ma interpretację geometryczną: P. jest tangensem kąta, jaki tworzy styczna do wykresu funkcji z kierunkiem dodatnim osi 0x (ryc.). Mechaniczną interpretacją P. jest prędkość. Gdy punkt porusza

się po prostej, a f(x) wyraża jego odległość    naty ręczne, P. karabinu, P. artylerii przeciw-

od pewnego jej punktu w zależności od czasu,    lotniczej, szrapnele itd.

wtedy iloraz różnicowy jest prędkością średnią    -* I, 340, 343, II, 511.

tego punktu w odstępie czasu od chwili x do    Poczajów Nowy — m-ko w pwt. krzemie-

chwili x -f h, a P. jest prędkością w chwili x.    nieckim, „Jasna Góra" prawosławna z klaszto-

Obliczanie P. danej funkcji nazywa się jej    rem pobazyliańskim, zabranym w r. 1833 przez

różniczkowaniem. Rachunek różnic z-    Rosjan. 3000 mieszk.

k o w y podaje metody obliczania P. różnych funkcyj.

Pochutnik (Pandanus) — rodzaj drzew jednoliściennych;

156 gat. w obszarach tropi-kalnych Azji, Afryki, Australii; K pień wysmukły, u góry rózga- f* łęziony, z koroną liści sztyw- II nych, wydłużonych; pnie niektórych gat., rosnących nad brzegami mórz i rzek, są często wspierane przez korzenie powietrzne.

Pochwik (Coleophora) — rodzaj drobnych motyli, których gąsienice żyją w charakterystycznych woreczkach. C. laricella Hbn., maleńki, czarniawy motylek, jest szkodnikiem modrzewiowym.

Pochylnia — 1. — w kopalniach chodnik u-kośny, powstający po wybraniu minerału z ukośnego pokładu lub budowany w celu połączenia chodników na różnych poziomach. -* IV, 1244. 2. — w stoczniach pochylona w kierunku wody płaszczyzna nabrzeżna, służąca do budowy statków i do spuszczania ich na wodę.

-* III, 1126.

Poczdam, niem. Potsdam — m-to brandenburskie nad Hawelą w pobliżu Berlina, dawna rezydencja Hohenzollernów; najlepiej wyraża licznymi pamiątkami (rezydencja królewska, w okolicy pałace: Sans-Souci i Babelsberg) to, co nazywamy duchem pruskim. 74 000 mieszk.

Poczdamski układ — układ m. Rosją a Prusami zawarty w r. 1720 dla utrzymania Polski w stanie anarchii i przeciwdziałania reformom, które by ją mogły polit. wzmocnić.

Pochutnik.

Poczet — świta, drużyna, orszak; w śrdw. orszak giermków i pachołków towarzyszących rycerzowi, z czasem ograniczony do dwóch osób: pocztowego i towarzysza lub dwóch pocztowych.

honorowa asysta

Poczet sztandarowy

sztandaru wojskowego, składająca się z dowódcy pocztu (oficera), chorążego i dwóch podoficerów. Podobnie są P. S. w organizacjach P. W., społecznych itd.

Poczta — instytucja użyteczności publicznej trudniąca się przesyłaniem i doręczaniem przesyłek i listów. -> art. IV, 82 — 91; 803 — 804.

Poczta połowa — sieć urzędów pocztowych, istniejących przy wojsku w czasie wojny. P. P. zapewnia sprawne doręczanie listów i przesyłek na front, przy zachowaniu tajemnicy miejsca Pociąg pancerny — pociąg z lokomotywą postoju i przesunięć jednostek wojska, i wagonami opancerzonymi grubymi blachami Pocztowa Kasa Oszczędności, skrót P. K. stalowymi, uzbrojony w działa i karabiny ma-    O. — publiczna instytucja finansowa, mająca

szynowe; załoga: obsługa P. P., oddziały piecho-    na celu gromadzenie oszczędności najszerszych

ty, artylerii i saperów. P. P. jest silną, ruchliwą    warstw społeczeństwa; zał. w r. 1919; współ-

jednostką wojskową; ujemną stroną jest zwią-    działa z pocztą. W r. 1936 suma wkładów

zanie z torem kolejowym.    oszczędnościowych w P. K. O. wynosiła 896

Pociąg sanitarny — pociąg przystosowany    mil. zł. -* art. „Oszczędność“ III, 1152 —1162;

do przewożenia rannych i chorych. W czasie IV, 84, 804.

wojny P. S. oznaczone czerwonym krzyżem Pocztowe znaczki, marki — znaczki nale-wożą rannych do szpitali etapowych i na ty-    piane na przesyłki pocztowe w celu uiszczenia

łach. P. S. niosą również pomoc w wypadkach    opłaty; wydawane w różnych wartościach przez

katastrof kolejowych itd.    pocztę pod zarządem państwa. Znajdują się

Pociej Adam Hipacy — (1541 — 1613), ka-    pod specjalną ochroną prawną i muszą być

sztelan brzeski, od r. 1600 metropolita kijów-    sprzedawane po cenie nominalnej. P. Z. wpro-

ski; zasłużył się w sprawie unii brzeskiej.    wadzone zostały po raz pierwszy w Anglii

Pocisk — przedmiot przeznaczony do rzu-    w r. 1840, chociaż wcześniej już istniały po-

cania ręcznego lub miotania przy pomocy    dobne formy opłat. P. Z. stanowią przedmiot

specjalnych narzędzi (broni). Droga P. prze-    wielkiej gałęzi kolekcjonerstwa — filatelistyki,

byta w powietrzu i czynniki wpływające na jej Poczucie — 1. — przeżycie, zazwyczaj zło-przebieg podlegają prawom balistyki, których    żonę z niejasnych przekonań i przedstawień,

znajomość pozwala ustalić teoretycznie tor P.;    najczęściej zabarwione uczuciowo, np. P. ob-

daje to możność strzelania lub rzucania P.    cości lub swojskości. 2. — domniemane prze-

z prawdopodobieństwem trafienia do żądanego    konanie, wg którego ktoś jakoby postępuje;

celu. W broni palnej początkowo używano P.    w rzeczywistości nawyk, np. tzw. P. językowe,

kulistych, obecnie P. mają kształt wydłużony, Poczucie niższości, kompleks niższości — co potęguje celność i donośność broni. Zróżni-    reakcja psychiczna wywołana przez upośle-

cowanie P. obecnych jest b. znaczne, np, gra-    dzenie lub doznane krzywdy, zwł. w młodości;

-* I, 839, IV, 631,    734-735,

1.

stosunek zależności

we Włoszech śrdw. namiestnik

nazwa

wyraża się w zmniejszonej aktywności życiowej na skutek niedoceniania i usuwania na odległy plan własnej osoby; stanowi, zdaniem A. Adlera jeden z ważnych czynników hamujących rozwój jednostki,

Poczwarka — stadium, z którego u owadów (o przeobrażeniach zupełnych) wylęga się owad dojrzały.

Podagra — postać dny, charakteryzująca się zajęciem i bólami dużego palca u nogi.

Podagrycżnik (Aegopodium Podagraria) — gat. rośliny zielnej kłączowej z rodziny balda-szkowatych; pospolity w lasach i jako chwast w ogrodach.

Podanie — poetyckie przetworzenie opowieści o jakichś przedhistorycznych bohaterach, np. o Krakusie lub Wandzie (t. zw. P. o bohaterach, którymi zajmuje się herologia); o bohaterach historycznych, np. P. o królach polskich lub Kościuszce (P. historyczne) ; lub wreszcie opowieść związana z jakąś miejscowością, np. starym zamczyskiem, jeziorem czy borem (np. P. o Świtezi), t. zw. P. ludowe. Jest to forma opowiadania podawana pierwotnie z ust do ust, bądź w formie nie wiązanej, bądź raczej w formie wiersza.

Podatki — przymusowe świadczenia pieniężne, jednorazowe lub stałe, nakładane na obywateli przez państwo lub instytucje samorządowe.

793-798.

Podaż — suma zaofiarowanych na rynku do sprzedaży towarów w zestawieniu z liczbą nabywców, względnie z ilością towarów, które mogą liczyć na zbyt. (-*■ Popyt). -> I, 888 — 889, II, 147-150.

Podbiałek (Homogyne) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 3 gat. w górach Europy; u nas w Karpatach pospolity P. alpejski ; kwitnie w maju i w czerwcu.

Podbiał pospolity (Tuasilago farfara) — gat. rośliny zielnej z rodziny złożonych; występuje w obszarach umiarkowanych półkuli pn.; roślina kłączowa; rośnie pospolicie na gliniastych zboczach i nad brzegami wód; używany w medycynie.

Podchloryny — sole słabego, nie istniejącego w bezwodnym stanie kwasu podchlorawego HCIO. Mają własności silnie utleniające (bielące i odkażające). Najważniejszy P. wapnia występuje w mieszaninie z wapnem i chlorkiem wapnia w chlorku bielącym, otrzymywanym przez wprowadzenie chloru do wapna gaszonego. Stosuje się do bielenia w przemyśle włókienniczym, papierniczym, gospodarstwie domowym. P. sodu otrzymuje się (w roztworze wodnym zw. wodą Javela) przez wprowadzenie chloru do roztworu wodorotlenku sodu.

Podchorążówki > Wojskowe Szkoły.

Podchorąży — kandydat na oficera zawodowego, kształcący się w szkole P.; tytuł łączący się ze stopniem wojskowym (np.: sierżant-P.).

P. rezerwy — absolwent szkoły lub kursów dla P. rezerwy, kandydat na oficera rezerwy.

Podcienie — przedłużenie dachu, wystające poza ścianę i niekiedy wsparte na oddzielnie stojących słupach. Wywrodzi się z budownictwa drewnianego.    -> I, 1213.

Podczaszy — za Piastów urzędnik dworski, pomocnik cześnika; z czasem urząd tytularny, dworski i ziemski. P. dworskich było dwóch : w. koronny i w. lit.

Podczaszyński Michał, — (1800—1835) publicysta, przyjaciel M. Mochnackiego; w r. 1825 zał. „Dziennik Warszawski" w 11. 1832 — 33 wydawał w Paryżu „Pamiętnik Emigracji Polskiej".

Podczerwone, (infraczerwone, cieplne) promienie — niewidzialna część widma promieniowania elektromagnetycznego przylegająca do czerwonej części widma widzialnego; dł. fal od 0,76 (A do 0,4 mm. Wysyłane przez ciała ogrzane, nawet do nie wys. temperatury. Do badania P. P. stosuje się pryzmaty i siatki dyfrakcyjne z kwarcu, fluorytu, sylwinu.

//. 365, IV. 426, 428, 430-431.

Poddaństwo wolnego pocz. kmiecia od możnego pana czy instytucji, jaki wytworzył się w śrdw. Poddany nie tracił całkowicie wolności osobistej, ani praw obywatelskich, pozostawał jednak w zupełnej zależności materialnej od pana-właści-ciela gruntu, na którym poddany siedział. W różnych krajach Europy w różnych epokach P. przyjmowało różne, mniej lub bardziej uciążliwe dla poddanego formy, dochodząc niekiedy (jak np. w Rosji) do faktycznego niewolnictwa. Całkowita likwidacja P. w Europie nastąpiła dopiero w XIX w. I, 959—962. 2. — określenie stosunku zachodzącego m. głową państwa a obywatelem danego państwa, stosowane powszechnie przed wielką wojną zwł. w monarchiach.

Podejźrzon (Botrychium) — rodzaj paproci; 16 gat. na całej kuli ziemskiej; P. księżycowy — niewielka roślina częsta na polach wilgotnych.

Podesta

cesarski. Od 1926 r. zwierzchnik gminy wł.

Podgatunek — w systematyce biologicznej grup występujących w granicach wielu gat. w związku ze zmiennością osobników występujących na różnych obszarach. -+ II, 501.

Pod gorzałka (Fuligula fuligula L.) — gat. ptaka z podrodziny kaczek nurkowatych, rzędu blaszkodziobych. Żeruje pod wodą. Żyje na pn. Azji i Europy, w Polsce w czasie przelotów pospolita. Mięso jadalne.

Podgórz — przedmieście Torunia na lewym brzegu Wisły. 5000 mieszk.

Podgórze — przedmieście Krakowa na prawym brzegu Wisły, do r. 1925 samodzielne m-ko.

Podgrodzie Spiskie .— m-to słowackie, przed rozbiorami enklawa polska na obszarze

Podgrzewacz

Podhale — kotlina m. Tatrami a Karpatami fliszowymi, zamieszkana przez góralską ludność polską. 700—1000 m n. p. m. Jeden z najciekawszych obszarów folkloru polskiego. Gł. m-to Nowy Targ.

Podhorce

ruchów wła-

brodzkim

Podkamień

urzędnik królewski, po-

są szyny.

Podkolan (Platanthera)

Podkowa Leśna

rodzina ssa-

dostępny

Węgier w sąsiedztwie ruin zamku spiskiego (który nadał nazwę całej krainie). 4000 mieszk.

urządzenie, służące do ogrzewania powietrza potrzebnego do spalania paliwa w piecach, wody zasilającej kocioł parowy itd. przez wykorzystanie ciepła gorących gazów spalinowych, uchodzących inaczej bezużytecznie ; układy kanałów, komór i rur m. paleniskiem i kominem, w których gazy spalinowe oddają swe ciepło powietrzu lub wodzie. P. wody zw. bywa również ekonomizerem (z ang. to economize = oszczędzać).

Podhajce — pwt. m-to na Podolu. W r. 1665 waleczna obrona P. przez hetmana Jana Sobieskiego przed Tatarami i Kozakami. 6000 mieszk.

IV, 172.

wieś w pwt. złoczowskim. Zamek z XVII w, wzniesiony przez hetmana St. Koniecpolskiego, ofiarowany Janowi Sobieskiemu, jedna z rezydencyj króla; liczne pamiątki po Janie III; obecnie własność Sanguszków. 2400 mieszk.

Z Podiebradu Jerzy -> Jerzy (Czechy).

Podjadek -> Turkuć.

Podjazd — oddział kawalerii wysłany w celu zebrania wiadomości o nieprzyjacielu (rozpoznania) lub przesłonięcia snych wojsk (ubezpieczenia).

m-ko w pwti (woj. tarnopolskie); klasztor dominikanów. 3000 mieszk.

Podkamionka, białorzytka (Oenanthe oe-nanthe L.) —¹ gat. ptaka z rodziny drozdów, rzędu wróblowatych. Zamieszkuje Europę i Azję, trzyma się miejsc otwartych, najchętniej skalistych. W Polsce dość pospolita. Żywi się owadami. Ptak przelotny.

Podkanclerzy czątkowo pomocnik kanclerza; w czasach późniejszych zawiadywał mniejszą pieczęcią. W Polsce aż do utraty niepodległości istniał P. koronny i lit.

Podkarpacka Ruś ^ Ruś Podkarpacka.

Podkasałe (Orallae) — dawniej rząd ptaków, obecnie podzielony na dwa rzędy: siewko-watych i żurawiowatych.

Podkasaniec (Miniopterus schreibcrsii Natt.) — gat. nietoperzy z rodziny gładkonosych. Błony lotne wąskie i wydłużone, rozpiętość 30 cm. P. żyje w pd. i środk. Europie, Afryce i pd. Azji; w Polsce tylko w Pieninach.

Podkłady kolejowe — belki drewniane, żelazne, rzadziej żelbetowe, ułożone poprzecznie do toru kolejowego, do których przymocowane

-►//, 1215-1216. — rodzaj roślin bulwiastych z rodziny storczykowatych;    70 gat. na obszarach umiarkowanych pn. półkuli, gł. w Ameryce Pn.; u nas w lasach P. biały; kwitnie w maju i czerwcu.

Podkomorzy — urzędnik dworski w Polsce piastowskiej, zastępca wojewody; przestrzegał porządku, miał kontrolę zarządu dóbr. Potem urzędnik ziemski, sprawował sądownictwo w sprawach granicznych.

Podkonluszy — początkowo zastępca koniuszego, dozorujący stajen książąt piastowskich, z czasem tylko tytuł nadawany przez królów.

nowozałożone osiedle na zach. od Warszawy połączone ze stolicą koleją elektryczną (1 godzina jazdy).

Podkowce (Rhinolophidae) ków z rzędu nietoperzy. Zamieszkują strefę umiarkowaną i tropikalną półkuli wsch., żywią się niemal wyłącznie owadami. W Polsce pospolite na Wyżynie Małopolskiej i w Beskidach P. mały (Rhinolophus hipposideroe Bechst.); dł. ciała z ogonem 7 cm, rozpiętość błon lotnych — 24 cm; sierść ruda.

Podkowiński Władysław - (1866-1895), malarz, uczeń Gersona, znakomity przedstawiciel impresjonizmu, autor m. i. słynnego obrazu pt. „Szał".

-* II, 948, IV, 246.

Podlasie — obszar o nie ustalonych granicach na wsch. od Mazowsza m. Siedlcami a granicą prus.; ziemia dawnych Jadźwingów,' zajęta przez kolonizację mazowiecką z dużym udziałem drobnej szlachty. Przedmiot sporów m. Mazowszem a Litwą; w XV —XVI w. P. należało do Litwy, w 11. 1569 — 1795 do Korony. W latach siedemdziesiątych XIX w. teren prześladowań rei. ludności unickiej. Za stolicę P. uważany obecnie Białystok. -*■ IV, 170.

Podliścieniowa łodyżka — część pędu, dobrze widoczna podczas kiełkowania, m. korzeniem i liścieniami.

Podmiot (łac. subiectum) — 1. — w gramatyce część zdania, o której się orzeka. 2. — termin filozoficzny w znaczeniu przedkantow-skim, określający to, co stanowi podłoże rzeczy (Arystoteles); w filozofii nwź. (od Kanta) przez P. rozumie się jaźń poznającą, rozróżniając w procesie poznawania poznający P. i przedmiot poznania. P. zjawisk psychicznych — istota doznająca zjawiska psychiczne, przeżywająca cokolwiek: Ja, Jaźń, Subiekt.

Podmiotowy, subiektywny bezpośredniemu spostrzeganiu tylko jednego podmiotu, właśnie tego, który dane zjawisko przeżywa: gł. cecha zjawisk psychicznych.

IV, 487.

Podnawka, remora (Eche.ne.it remora L.) — ryba morska z rodziny Echeneididae, do 25 cm dł. Płetwa grzbietowa zmodyfikowana w owalną tarczkę czepną na głowie. Barwa żółto-lub ciemnobrunatna. Żyje w Morzu Śródziemnym. Przysysa się do skał i okrętów.

.f

Podoliniec

->IV, 1134, 1501.

Podskarbi

Podniebienie (palatum) — przegroda oddzielająca jamę ustną od jamy nosowej, pokrywa jamy ustnej. Składa się z P. twardego, leżącego z przodu i utworzonego przez szczęki górne i kości podniebienne, oraz z P. miękkiego (velum) z mięśni, leżącego od tyłu.

Podnieta, bodziec (stimulus impulsus) — wszelki czynnik, który działając na narządy zmysłów, wywołuje powstanie wrażenia zmysłowego. P. mogą być mechaniczne, cieplne, elektryczne, świetlne, chemiczne i i.; zewnętrzne lub wewnątrzustrojowe; na P. bardzo słabe ustrój jest niewrażliwy; dopiero P., której nasilenie odpowiada t. zw. progowi pobudliwości lu£> wrażliwości danego osobnika, daje wrażenie zmysłowe (t. zw. P. progowa).

Podnoszenie ciężarów — ciężkoatletyczna konkurencja sportowa, uprawiana jako: a) rwanie ciężarów, b) wypychanie ciężarów. Zawodnicy w P. C. podzieleni są wg wag.

Podobne wielokąty — wielokąty o odpowiednio równych kątach i proporcjonalnych bokach ( na ryc.: <£.4 = <£A', <$iB — B' etc. oraz AB : A’B' = BC : B'C’ itd.). Stosunek długości odpowiednich boków (na ryc.:

Podobieństwo figur.

AB : A'B') zwie się skalą podobieństwa. Ogólnie, dwie figury zwą się podobnymi, gdy m. wszystkimi ich punktami daje się ustalić taka od-powiedniość doskonała, że odległości wszystkich par odpowiadających sobie punktów są proporcjonalne (na ryc.: PQ : P'Q' = RS : R'S' = = TU : T'U' etc.). W szczególności figury przystające oraz figury jednokładne są podobne.

Podoficer — żołnierz w stopniu od kaprala do chorążego (-*■ Stopnie wojskowe). P. dzielą się na: liniowych (piechoty, kawalerii itd.), specjalistów, majstrów itd., administracyjnych i orkiestrantów. P. jest pomocnikiem oficera i kieruje bezpośrednio codziennym życiem szeregowców. Kandydat na P. musi posiadać wykształcenie w zakresie 7 klas szkoły powszechnej, ukończoną szkołę podoficerską. Kandydaci na P. zawodowego odbywają dwu- trzyletnią próbną służbę, jako P. nadterminowi, następnie podpisują zobowiązanie do służby na 12 lat, które potem może być przedłużone. W miarę kwalifikacyj mogą P. awansować do stopnia chorążego. P. (plutonowi), mający co najmniej 3 lata służby

zawodowej i odpowiednie kwalifikacje moralne i służbowe, mogą po uzupełnieniu wykształcenia ogólnego odbyć specjalny kurs w szkole podchorążych i uzyskać stopień podporucznika służby stałej z prawem do dalszego awansu na ogólnych zasadach.    ->/F, 1442.

Podole — wyżyna na lewym brzegu górnego Dniestru, ograniczona stromymi krawędziami od pn., zaćh. i pd; Część zach. zw. Opolem, lesista i silnie urzeźbiona. Na wsch. od Miodo-borów kraj staje się pagórkowaty, zbliżony do zach. Opola. P. jest to żyzny obszar rolniczy (czarnoziem), przecięty granicą polsko-sow. Pd. ciepła część P. słynie z kultur owocowych. Gł. m-to Tarnopol. — Pod koniec XIV w. przedmiot sporu m. Koroną i Litwą; przynależne do Rzpltej staje się P. terenem kolonizacji polsko-ruskiej, hamowanej przez najazdy Tatarów i bunty kozackie; w XVII w. częściowo zajęte przez Turków; po rozbiorach uległo podziałowi m. Austrię i Rosję; w 1919 r. częściowo wróciło do Polski. IV, 120, 129, 130, 131, 142, 143.

przed rozbiorami polskie, dziś słowackie m-ko na Spiszu nad Popradem; w XVIII w. znane kolegium pijarskie. 1700 mieszk.

Podporucznik — najniższy stopień oficerski w wojsku. (-*■ Stopnie wojskowe).

Podpułkownik — stopień oficerów sztabowy, pośredni m. majorem a pułkownikiem. W niektórych wojskach (np. w Z. S. R. R.) nie istnieje. (-*■ Stopnie wojskowe).

Podpuszczka, chymozyna — ferment, wchodzący w skład soku żołądkowego, strącający sernik z mleka. W postaci odwaru z żołądka cielęcego stosuje się przy wyrobie sera i sernika (kazeiny).

Podrożeć (Arion) — rodzaj ślimaków płuco-dysznych o szczątkowej muszli ukrytej w płaszczu; otwór oddechowy leży przed środkiem tarczowatego płaszcza. Żyją w lasach, ogrodach i na polach, żywią się roślinami, wyrządzają niekiedy duże szkody.

Podrzut — zjawisko powstające podczas strzału z broni palnej, zwł. karabinu; siła odrzutu rozkłada się na: kopnięcie, które odczuwa strzelec i P., szarpnięcie broni ku górze.

Podsadka — liść, w którego kącie rozwija się kwiatostan boczny.

Podsadzka — materiał (kamienie, piasek), którym wypełnia się w kopalniach miejsce po wydobyciu minerałów dla zapobieżenia zawaleniu się.    .-*■ I V, 1245.

Podsekretarz stanu — w Polsce tyle co wiceminister, w Anglii urzędnik stały, niezależny od ?mian gabinetu, pełniący funkcje odpowiadające funkcjom wiceministra.

w dawnej Polsce wysoki urzędnik zawiadujący dochodami i wydatkami kraju oraz biciem monety; posiadał nadzór nad skarbem i klejnotami królewskimi, był z urzędu członkiem senatu (od Aleksandra). Obok

zastąpienie w wyrażeniu algebraicznym pewnego symbolu ogólnego przez liczbę łub inne wyrażenie algebraiczne. Np. podstawiając w trój mianie kwadratowym z²-j- 2x — 5 liczbę 3 na x, otrzymujemy 10; podstawiając w wyrażeniu ax : b wyrażenie ab na x, otrzymujemy a².

Podstawy matematyki

zespół badań dotyczących budowy poszczególnych teoryj matematycznych jako systemów dedukcyjnych i zajmujących się związkami m. logiką i matematyką.

Podstoli

gat.

część żołądka

— większy utwór poetycki, w odróżnieniu od wiersza (w języku polskim wiersz = mniejszy utwór literacki). Balladę „Powróttaty" nazwiemy więc wierszem, powieść poetycką „Konrad Wallenrod" — poematem. -> //, 234. P. symfoniczny — utwór na orkiestrę symfoniczną, ilustrujący określoną treść („Don

dwóch P. wielkich: koronnego i lit., istnieli P. nadworni, ich zastępcy i zazwyczaj następcy, zawiadujący przede wszystkim skarbem króla. Od r. 1754 P. pełnił swe funkcje wespół z komisjami skarbowymi; w r. 1775 otrzymali tytuł ministrów.

Podsłuch — w wojsku: 2 — 3 żołnierzy, wysuniętych przed placówkę celem wczesnego wykrycia zbliżającego się nieprzyjaciela. Pozostaje stale w ukryciu, nikogo nie zatrzymuje. Podsłuchowe aparaty — 1. — w oddziałach łączności aparaty do podsłuchiwania rozmów telefonicznych, wykrywania położenia radiostacyj nieprzyjacielskich itd.; 2. — przeciwlotnicze, podchwytują i wzmacniają dźwięki wydawane przez samoloty, umożliwiają zawczasu wyznaczenie kierunku, z którego samolot się zbliża, ważny środek obrony przeciwlotniczej ; 3. — podwodne, umieszczane na łodziach podwodnych albo pod okrętem, służą do wykrywania na odległość łodzi podwodnych i okrętów nieprzyjacielskich.

Podstawczaki (Basidiomycetes) — klasa grzybów, do których należą grzyby kapeluszowe, rdze, głownie i i.; mają grzybnie wielokomórkowe, wytwarzają zarodniki osadzone na specjalnych komórkach zw. podstawkami ; u obłoczniaków zarodniki są wysunięte na zewnątrz owocni, u wnętrznia-k ów rozwijają się wewnątrz niej. Głownie i rdze są grzybami mikroskopowymi i nie wytwarzają owocni.

Podstawienie

urzędnik dworski w dawnej Polsce, należący do stołu królewskiego. Obok P. nadwornych istnieli tytularni P., wielcy i ziemscy, nie pełniący funkcyj urzędowych.

Podświadomość — hipotetyczna sfera zjawisk psychicznych, których przeżywania nie uświadamia sobie ten, kto je przeżywa.

IV, 495-498.

Podudzie -r Goleń.

Podust, świnka (Chondrostomanasus L.)    —

ryba z rodziny karpiowatych; występuje w rzekach Europy środk. Barwa grzbietu ciemnozielona, boki i brzuch srebrzyste. Wkracza do wód słonawych. Dł. do 30 cm.

Podwiązki Order, ang. Order of the Garter, ’o:rd9P aw óa ’ga:rt9r — najwyższy order ang. ustanowiony przez Edwarda III ok. r. 1350 z dewizą „Konny soit qui mai y pense" (,,hańba temu, kto źle o tym myśli"), rzekomo w związku z podwiązką hr. Salisbury, zgubioną na balu przez nią i podjętą przez króla. Liczba odznaczonych ograniczona jest do 26, od r. 1786 dodatkowo P. O. otrzymują ang. książęta krwi. Rycerzom P. O. przysługuje specjalny strój i szereg emblematów, ich patronem jest św. Jerzy; stąd P> O. zwie się też Orderem św. Jerzego.

Podwołoczyska — m-ko w pwt. skalać -kim nad Zbruczem, graniczna polsko-sow. stacja kolejowa. 4000 mieszk.

Podwodna łódź -> Łódź podwodna.

Podwozie — część pojazdu spoczywająca na kołach, dźwigająca nadwozie, zawierająca silnik i urządzenia do kierowania ruchem pojazdu. -► IV, 712; P. samolotu -> IV, 373-374.

Podwój (Mesidotea entomon L.) równonoga morskiego, jeden z większych gat. tej grupy skorupiaków (ok. 10 cm dług.). Żyje u nas przy wybrzeżach Bałtyku, żywi się szczątkami zwierząt morskich.

Podwójne załamanie światła -»• Załamanie podwójne.

Podzbiór -► Zbiór.

Podzielnik liczby całkowitej n — każda liczba całkowita p, przez którą liczba n dzieli się bez reszty. Liczba, która jest P. liczby m i n, nazywa się wspólnym P. liczb m i n. Np. wspólnymi P. liczb 36 i 60 są liczby 2, 3, 4, 6, 12, największym ich wspólnym P. jest liczba 12.

Podzielność liczb całkowitych. — Liczbę n nazywa się podzielną przez p, jeśli p jest podzielnikiem n. Proste własności charakterystyczne liczb podzielnych przez p nazywają się cechami podzielności przez p. Np. cechą podzielności przez 3 jest warunek, aby suma cyfr liczby była podzielną przez 3.

Podżebrza (hypochondria) — boczne okolice górnej części brzucha, poniżej łuków żebrowych. W P. prawym mieści się u człowieka wątroba, w lewym i śledziona.

Poe Edgar Allan, pou ’edgor kllan — (1809 — 1849), poeta i nowelista pn.-amer.; gł. dzieła: zbiór opowiadań ,,Tales of the Grotesąue and Arabe8que“ („Groteski i arabeski"), poematy: „The Raven" („Kruk"), ,,Ulalume", „Annabel Lee". Twórczość P., odznaczająca się niepokojącą, fantastyczną treścią i oryginalnością formy, wywarła wpływ m. i. na rozwój noweli europ. (Maupassant) i na twórczość dekadentów końca XIX w. (Baudelaire).

Poemat

żów barometrycznych. synoptycznych można z bieństwem

Pogoń.

ka-

-ylV, 1043.

boru prus. Są tu jeszcze liczne osady polskie koło Złotowa i Babimostu. 7700 km², 338 000 mieszk. Stolica Piła. W kwietniu 1938 r.

na. 2.

uzdrowisko

Pointer (ang.)

Juan“, „Mazepa"), do której zastosowana jest też i jego forma.

Poetyka — część estetyki traktująca o istocie i rodzajach poezji; stworzona przez Arystotelesa, rozwinięta przez Horacego w liście do Pizonów, pielęgnowana w nowszych czasach gł. w okresie renesansu i oświecenia, jako P. normatywna, tj. zawierająca wskazania, jak tworzyć należy. Przekształciła się w w. XIX w naukę, badającą powstanie, istotę i formy poezji.

Poezja — sztuka wyrażania uczuć, myśli i doznań przy pomocy mowy artystycznej, wiązanej. —► art. ,,Liryka", III, 325 — 337 i art. „Wiersz", IV, 1346-1362; III, 342-343.

Pogląd na świat — całokształt sądów i poglądów dotyczących świata i stanowiska w nim człowieka; jest wytworem nie tylko intelektu, lecz całej osobowości człowieka, uzależnionej od duchowej atmosfery epoki. P. n. Ś. dają się wg. Dilthey’a sprowadzić do kilku zasadniczych typów, jako to: idealizm, naturalizm oraz pogląd woluntarystyczno-praktyczny.

Poglądowość — metoda pedagogiczna o-parta na zmysłowym przedstawieniu materiału naukowego; od obserwacji najbliższego otoczenia ucznia przechodzi się stopniowo do coraz bardziej złożonych zjawisk i pojęć.

Pogłębiarka -*■ Bagrownica.

Pogłówne (łac. capitatio) — pierwotna forma podatku pobieranego od głowy mieszkańca; w Polsce pobierano P. od Żydów, Cyganów, Tatarów. P. generalne nakładane na ludność w chwilach wyjątkowej potrzeby państwa.

Pogoda — zespół wszelkich elementów meteorologicznych w danej chwili i miejscu. P. uwarunkowana jest rozkładem ciśnienia i zmienia się zależnie od przesuwania się niżów i wy-Na podstawie map pewnym prawdopodo-przewidzieć przebieg pogody na 24 — 48 godzin naprzód. -> art.

,,Meteorologia", 5S4 — 586.

Pogoń — godło państwowe Litwy (historycznej i współczesnej), przedstawiające rycerza na koniu z tarczą w lewej ręce i z podniesionym mieczem w prawej, na czerwonym tle.

Pogotowie Ratunkowe — organizacja mająca na celu niesienie pomocy zdrowotnej w nagłych wypadkach. W Warszawie P. R., Tow. Doraźnej Pomocy Lekarskiej istnieje od r. 1897. Prowadzi przychodnię i wysyła retki sanitarne na miasto. Istnieją również prywatne P. R.

Pogórze — nazwa pn. niższej części Karpat zach.

Pogranicze (niem. Grenzmark Posen-West-preussen) — prow. prus., stworzona po wojnie z pozostałej przy Niemczech części dawnego za-tery-

toria wchodzące w skład P. zostały rozdzielone m. i. prow.; nazwę P. zachował tylko jeden pwt.

Poilu, pualii (fr. = zarośnięty, nie ogolony) — nazwa nadawana podczas wielkiej wojny frontowym żołnierzom fr.

Pohulanka — 1. — zach. przedmieście Wil-dzielnica Lwowa. 3.

w dawnych Inflantach Polskich pod Dynebur-giem (Łotwa). 4. — wojskowy obóz ćwiczebny k. Święcian.

Poincarś, puekarć — 1. — Henri Jules, ari żul — (1854—1912), fr. matematyk, astronom i filozof. Prace z dziedziny teorii funkcyj, równań różniczkowych, nad orbitami ciał niebieskich i „zagadnieniem trzech ciał", dzieła filozoficzne: ,,La valeur de la science“ („Wartość nauki"), ,,Science et mlthode" („Nauka i metoda") i i. -* I, 362. 2. — Raymond, rajmó — (1860—1934), kuzyn poprz., fr. mąż stanu, prezydent Republiki Francuskiej w 11. 1913—1920, wielokrotny minister finansów, premier i minister spraw zagranicznych w 11. 1922—1924, premier i minister finansów w 11. 1926—1929. W r. 1914 osobistą wizytą w Petersburgu wzmocnił sojusz fr.-ros. W czasie wielkiej wojny wykazał wiele niezłomnego hartu i odwagi. Zdecydowany przeciwnik Niemiec ; jako przewodniczący komisji reparacyjnej w 11. 1922—1924 doprowadził do okupacji Zagłębia Ruhry. W r. 1928 ustabilizował franka i położył kres inflacji walutowej we Francji.

II, 440.

Pointa (z fr. point, pue = punkt) — punkt szczytowy, niby ostrze jakiegoś dowcipu lub dowcipnego opowiadania, decydujący o wytworzeniu wrażenia dowcipu; np. P. dowcipu x. Robaka, gdy mówił do Hrabiego, zaglądającego do sadu: „Ogórków chcesz waść..." polega na tym, iż węzły sznura, którym opasują się bernardyni, nazywają się popularnie ogórkami.

Pointę k Pitre, p„et a pitr — port i gł. m-to handlowe Guadelupy. Zniszczone podczas trzęsienia ziemi w 1843 r. 28 000 mieszk.

krótkowłosy wyżeł ang. używany przede wszystkim do polowania na kuropatwy. Odznacza się dobrym węchem, szybkimi chodami i doskonałym wystawianiem zwierzyny. Maść biała w czarne lub brunatne łaty, czarna nakrapiana itp.

Pointillisme. puetilizm Puentylizm.

Poitiers, puatjć — m-to fr., dawna stolica prow. Poitou; wspaniałe zabytki architektoniczne. W r. 732 decydujące zwycięstwo Karola Martela nad Arabami. 42 000 mieszk.

Poitou, puatu — rolnicza kraina i dawna prow. w pd.-zach. Francji, dzisiejsze departamenty Deux-Sóvres, Vendće i Vienne. Stolica: Poitiers.

Pojedynek

przeszukiwać) grywa ten, kto przez dokupywanie kart otrzyma najwcześniej najlepszą z przewidzianych kom-binacyj. Gra najczęściej 3 — 5 osób.

Pokląskwa (Sazicola rubetra L.) ptaków z rodziny drozdów, rzędu wróblowatych. Zamieszkuje łąki w Europie i Azji, w Polsce pospolita, przelotna. Żywi się wyłącznie darni. Gniazdo ściele na ziemi.

Pokład — pozioma grodź w kadłubie statku, dzieląca go na piętra. P. zewnętrzne w nadbudówkach noszą nazwy: szalupowy, spacerowy, sportowy itp. P. idący przez całą długość statku, dzielący P. górne od wewnętrznych nosi nazwę głównego.

Pokłady — niezbyt rozległe jednostki geol. w kształcie soczewki lub płyty, skupienia jednego minerału lub zawierające jeden minerał w ilości przeważającej.

III, 639, 1129.

Pokojowa nagroda Nobla — jeden z działów międzynarodowej nagrody Nobla; przyznawana co roku za działalność pacyfistyczną. Pokoju pałac — pałac w Hadze, siedziba Pojemność cieplna — ilość ciepła, którą Stałego Międzynarodowego Trybunału Spra-trzeba dostarczyć ciału, ażeby je ogrzać o 1° C. wiedliwości.

Pojemność elektryczna — w elektrostatyce stosunek ładunku elektrycznego przewodnika do jego potencjału; zależy od kształtu i wielkości przewodnika. Jednostką P. E. jest fa-rad. P. E. kondensatora -> Kondensator.

forma załatwiania zatargu honorowego za pomocą rozprawy orężnej; podlega, w razie spowodowania śmierci lub uszkodzenia ciała, karze do 5 lat więzienia. W wielu państwach zabroniony bez względu na wynik. P. amerykański — zawarcie umowy, oddającej losowi rozstrzygnięcie pytania, która strona ma sobie odebrać życie.

Pojemność akumulatora -> Akumulator.

Pojemność życiowa płuc — największa ilość powietrza, jaką płuca wciągają przy możliwie najgłębszym wdechu i wydalają przy największym wydechu; mierzy się za pomocą spirometrów.

Pojezierze Bałtyckie — pas ciągnący się równolegle do wsch. i pd. brzegu Bałtyku przez Finlandię, Estonię, Litwę, Polskę i Niemcy; garbaty kraj morenowy; obficie zalesione piaszczyste równiny zandrowe z gęsto rozsianymi jeziorami. P. B. jest pozostałością działania lodowców w epoce lodowej.

Pojezierze Mazurskie — część Pojezierza Bałtyckiego w pd. części Prus Wsch. Obszar polskiej ludności ewangelickiej.

Pojezierze Pomorskie — część Pojezierza Bałtyckiego m. Odrą a Wisłą, w Niemczech i w Polsce.

Pojezierze Wileńskie, dawniej zw. Litewskim — część Pojezierza Bałtyckiego m. Niemnem a Dźwiną, po obu stronach granicy polsko-lit.

Pojęcie — jeden z podstawowych składników procesu myślenia, przedstawienie nie obrazowe o wyraźnie określonej treści.

->///, 796-797.

Pokątnik (Blaps) — rodzaj chrząszczy z rodziny Tenebrionidae, o czarnym ubarwieniu. Żyją w zabudowaniach ludzkich, w dzień ukryte. Larwy żywią się szczątkami pochodzenia organicznego.

Poker (z ang. to poke, tu pouk = szukać, amer. gra hazardowa; wy-gat.

owa-

Pokolenie, generacja — zespół łudzi urodzonych m. w. w tym samym czasie, którzy wiatach swojej młodości, w okresie kształcenia się, podlegali mniej więcej tym samym wpływom. W tym sensie więc młodzież, która dorastała w okresie powojennym, stanowi P. powojenne, posiadające ze względu na sytuację polit., społeczną i gospodarczą fizjonomię dość jednolitą. Na ogół uznaje się, że jedno stulecie wypełniają trzy po sobie następujące P.; każde obejmuje okres ok. 30 lat.

Pokoleń przemiana -> Przemiana pokoleń.

Pokost — szybko schnący olej, otrzymywany z oleju lnianego przez gotowanie z tlenkami ołowiu lub manganu, t. zw. sykatywami, przyspieszającymi proces wysychania. Stosuje się jako środek wiążący do farb oleistych.

-> IV, 1116.

Pokój Boży, rozejm Boży (łac. treuga Dei) — uchwała podjęta na kilku synodach odbywanych w pd. Francji na pocz. XI w. zabraniająca, pod grozą kar kościelnych, wojowania w wielkim poście i w adwencie, w innych zaś okresach od środy wieczorem do poniedziałku rano; celem P. B. było ograniczenie nieustannych wojen prywatnych.

Pokrewieństwo — stosunek prawny osób, które pochodzą od wspólnego przodka (P. w linii bocznej) lub też m. dwiema osobami, z których jedna pochodzi od drugiej (P. w linii prostej). W linii prostej odróżnia się krewnych wstppnych, tj. przodków i zstępnych, tj. potomków danej jednostki.

Pokrowsk, dziś Engels — m-to we wsch. Rosji, na prawym brzegu Wołgi. 31 000 mieszk.

Pokrycie banknotów — zapas złota i obcych walut w skarbcu banku emisyjnego stanowiący zabezpieczenie banknotów.

-*■ IV, 31-35.

Pokrywa lawowa, płaszcz — charakterystyczna forma skał wylewnych. Wylewając się z krateru, lawa pokrywa pow. ziemi i zastygając, tworzy P. L.

Pokrzewka (Sylvia) — rodzaj ptaków z rodziny pokrzewek, rzędu wróblowatych. Gat. : P. ogrodowa (S. borin Bodd.) ; P. czarno-łbista (S. atricapilla L.); P. cierniówka (S. communis Lath.); P. jar zęba ta (S. ni-soria Bechst.): P. piegża (S. curruca L.). Żyją w Europie, Azji i pn. Afryce, w Polsce rozpowszechnione.

Pokrzewki (Sylvidae) — rodzina drobnych ptaków z rzędu wróblowatych. Cienki szydło-waty dziób, mocne nogi. Żyją w zaroślach, zagajnikach, żywią się owadami. Ruchliwe, ładnie śpiewają. Gniazdo ścielą nisko. Przelotne. Należą: pokrzewka, zaganiacz, trzciniak, łozówka, świerszczak, wójcik (piecuszek, pierwiosnek, świtu n-ka), krawczyk.

wym przyznaniem się do popełnionych grzechów wobec kapłana, który jest zobowiązany do zachowania najściślejszej tajemnicy i od uznania którego zależy udzielenie rozgrzeszenia, czyli t. zw. absolucji. Kościół prawosławny i większość kościołów wsch. zgadza się w sprawie P. S. z kościołem kat. Luteranizm i angli-kanizm uznają jedynie spowiedź ogólną (polegającą na tym, że pastor w czasie nabożeństwa odczytuję formułkę ogólnego wyznania grzechów, a słuchacze wyrażają swą skruchę), kalwinizm odrzuca zupełnie nawet spowiedź ogólną.

Pol Wincenty — (1807—1872), poeta-gawę-dziarz i geograf. Brał udział w powstaniu listopadowym. Rozgłos i popularność zdobył sobie romantycznymi „Pieśniami Janusza" a zwł. „Pieśnią o ziemi naszej". W dalszym ciągu twórczości P. powstały: gawęda staroszlachecka „Przygody I. P. Benedykta Winnickiego", „Mo-hort, rapsod rycerski", „Wit Stwosz, poemat z pomników historycznych XV w." i i.

III, 112.

Pola — port wojenny wł. w Istrii nad Adriatykiem. 56 000 mieszk.

Polak Benedykt -> Benedykt Polak.

~> III, 1040.

Pola lodowe — płaskie tafle lodu, pokrywające rozległe przestrzenie morskie w okolicach podbiegunowych. P. L. stanowią dużą przeszkodę w żegludze. Przybrzeżne ich części wraz z górami lodowymi z lądu tworzą lód polarny ruchomy; części środkowe nieruchomą zbitą masę do 3 m grubości.

Polanie — plemię słów. osiadłe w czasach przedhistorycznych na obszarze Wielkopolski.

wieś pod Wiaźmą w Rosji, miejsce zawarcia traktatu polsko-ros. w 1637 r., w którym car ros. odstąpił Polsce ziemie: smoleńską, czernihowską i siewierską oraz zrzekł się praw do Estonii i Inflant.

Polarna (biegunowa) gwiazda

Pokrzyk wilcza jagoda (Atropa Belladonna) — gat. rośliny zielnej z rodziny psiankowatych; występuje w lasach, zwł. bukowych oraz na starych murach w Europie i Azji pd.-zach. U nas dość częsta na Podkarpaciu i w pd. części kraju; kwitnie w lecie; roślina bardzo trująca, z liści i korzeni otrzymuje się alkaloid-atropinę.

Pokrzynowiec (Dioscorea) — rodzaj roślin zielnych, gł. pnących się, pokrewnych kosać-com; ok. 600 gat. gł. na obszarach ciepłych; niektóre gat. wytwarzają jadalne kłącza bulwiaste i są powszechnie uprawiane pod tropikami; P. batat dostarcza t. zw. ziemniaków jap.

Pokrzywa (Urtica) — rodzaj roślin zielnych z rodziny pokrzywowatych; 30 gat. na obszarach umiarkowanych; u nas dziko jako pospolite chwasty ogrodowe i ruderalne 2 gat.

P. żegawka i P. zwyczajna, pędy i liście pokryte włoskami parzącymi wywołującymi zapalenie skóry; kwitną latem i jesienią.

Pokrzywka (urticaria)

grupa schorzeń

na

Polanowo

sk£ry, charakteryzująca się swędzącą wysypką w postaci t. zw. bąbli. P. można podzielić dwie grupy: 1. — powstające na skutek bezpośredniego działania na skórę czynnika drażniącego — ograniczone; 2. — zjawiające się po wprowadzeniu do organizmu ciał białkowych, pewnych leków, pokarmów itp. — zwykle uogólnione.

Pokrzywnik Południce.

najjaśniejsza gwiazda, znajdująca się w pobliżu bieguna niebieskiego. Wskutek precesji bieguny niebieskie w ciągu 26 000 lat zataczają na niebie koło o promieniu 23,5° i jaśniejsze gwiazdy leżące w pobliżu tych kół (półkuli pn. i pd.) stają się kolejno polarnymi.

Polarna strefa — obszary o nie ustalonych granicach leżące naokoło biegunów. Zazwyczaj przyjmujemy za ich granicę izotermę lipcową odpowiadającą temperaturze 10°. Okolicę bieguna pn. nazywamy strefą arktyczną, okolice bieguna pd. — ’ antarktyczną. Pierwszą zajmujo przede wszystkim głębokie Morze Arktyczne, pokryte cały rok masą lodową, drugą kontynent antarktyczny, pokryty olbrzymim lądolo-dem. -> art. „Antarktyda", I, 218 — 226 i ,,Ar-ktyda", I, 324-331.

Polarna zorza — świecenie wys. leżących (80—120 km, czasem 500 a nawet 1200 km)

Pokrzywowate (Urticaceae) — rodzina roślin okrytonasiennych, klasy dwuliściennych, wolnopłatkowych; przeszło 500 gat. na całej kuli ziemskiej; u nas tylko rośliny zielne, w obszarach ciepłych drzewa ; rośliny dwupienne, zapylane przez wiatr; owocami są orzeszki; należą m. i. pokrzywy z pędami pokrytymi parzącymi włoskami.

Pokucie — wsch. część Przedgórza Karpat polskich m. Karpatami i Podolem. Na pn. kraj bezleśny, rolniczy, na pd. podgórski. Gł. miasto Kołomyja. Niegdyś obszar sporny z Mołdawią; w I rozbiorze przypadło Austrii.

IV, 129, 131, 172.

Pokuty Sakrament — wg nauki kościoła kat. sakrament, dzięki któremu następuje odpuszczenie człowiekowi grzechów i pojednanie się z Bogiem. Na ten sakrament składają się następujące akty: rachunek sumienia, żal za grzechy, postanowienie poprawy, spowiedź

' zadośćuczynienie. Spowiedź jest szczegóło- rozrzedzonych warstw atmosfery pod wpływem

Polerowanie

naelektryzowanych cząsteczek wyrzuconych z pow. słońca i przelatujących przez atmosferę z bardzo dużą prędkością; zjawisko P. Z. obserwowano prawie wyłącznie w pobliżu biegunów ziemskich (b. rzadko w szerokościach średnich i krajach tropikalnych), ponieważ na-elektryzowane cząstki odchylają się w polu magnetycznym ziemi ku biegunom. Występuje w różnych postaciach (łuki, promienie, draperie, świecenie). Widmo liniowe P. Z. zawiera prążki azotu i tlenu.

Polarymetr — przyrząd do mierzenia skręcenia płaszczyzny polaryzacji światła, stosowany do badań naukowych oraz do ilościowego oznaczania ciał optycznie czynnych, zwł. cukru.

->/, 930, IV, 1028.

Polaryzacja elektrod, P. elektryczna — zjawisko osłabiania siły elektrobodźczej ogniw galwanicznych podczas przepływu prądu skutkiem osiadania na elektrodach

wygładzanie materiałów (np. metali, szkła) i przedmiotów aż do otrzymania pow. błyszczącej przez ręczne lub mechaniczne tarcie drobnym proszkiem, zwilżonym najczęściej olejem.

Polesie

bagnista kraina m. Bugiem i Dnieprem, w dorzeczu Prypeci, płaska, bagnista (torfowiska) i lesista; gleba piaszczysta. Zalewy wiosenne przemieniają kraj w wielkie jezioro, a suche pozostają tylko „ostrowy". Dużo tu jeszcze swoistych form roślinnych i zwierzęcych. Ludność miejscowa przeważnie prawosławna (ok. 80°/₀), nie posiada jeszcze żadnego uświadomienia narodowego. Język miejscowy jest przejściem m. białoruskim a rus. Gospodarka prymitywna, oparta na rolnictwie, eksploatacji lasów i rybołówstwie. Od 60 lat jest P. obszarem melioracyj, które osiągnęły podniesienie kultury łąkowej. Gł. produktów m-ta Brześć n. Bugiem i Pińsk. Pow. ok. elektrolizy; produkty te wytwarzają siłę elektro-    80 000 km⁸, z czego w Polsce (woj. poleskie)

bodźczą P. skierowaną przeciwnie, niż siła    jest ok. 37 000 km². Mieszk. w części polskiej

elektrobodźcza ogniwa. Ogniwo Leclanchćgo    ok. 1 100 000, z czego 14,5°/₀ Polaków, reszta

zawiera dla usunięcia P. dwutlenek manganu    Białorusini, Rusini i Żydzi. W dawnej Polsce

jako t. zw. depolaryzator, utleniający wydzie-    P. wchodziło w obręb woj. brzesko-lit. i miń-

lony na elektrodzie węglowej wodór. P. wyko-    skiego; na mocy traktatu ryskiego podzielone

rzystana jest w akumulatorze, którego łado-    m. Polskę i Z. S. R. R. -»■ I, 499, III, 566,

wanie można uważać za polaryzowanie, wyła-    569, IV, 120, 154.

dowanie za depolaryzowanie elektrod.    Polesie Wołyńskie — nazwa pd. części

Polaryzacja światła — zjawisko zachodzące    Polesia aż do krawędzi lessowej Wołynia,

przy przechodzeniu światła przez niektóre    o mniejszym zabagnieniu, piaszczystych grun-

kryształy, nikole, specjalne filtry polaryza-    tach i przetrzebionych lasach,

cyjne oraz przy odbiciu światła pod pewnym Polewa (szkliwo, glazura) — masa dająca na kątem; polega na tym, że przepuszczone zo-    wyrobach ceramicznych gładką lśniącą powłokę,

stają tylko fale świetlne drgające w określonej    stosowana w celach zdobniczych i dla zape-

płaszczyźnie, a inne ulegają tłumieniu. -► art.    wnienia nieprzemakalności. P. ołowiowa, naj-

„Światło spolaryzowane", IV, 1022 —1028; IV,    częściej stosowana, jest rodzajem łatwo topli-

1260.    wego szkła ołowiowego. Porcelanę pokrywa się

Polatucha (Sciuropterus rossicus Tiedem.) — trudno topliwą P. skaleniową. P. bywają prze-gat. gryzoni z rodziny wiewiórek; m. kończyna- zroczyste i nieprzezroczyste, bezbarwne i bar-mi a bokami ciała rozpięte fałdy skórne, odgry- wionę (tlenkami metali). -»• II, 489—490. wające rolę spadochronów przy skokach zwie- Poli (z gr. poły = wielo) — w złożeniach rzęcia. Zamieszkuje lasy pn.-wsch. Europy.    przedrostek oznaczający: wielo, np. poliar-

Poliandria

związek małżeński zawarty m. jedną kobietą a kilkoma mężczyznami, zazwyczaj braćmi, lub ojcem i synami. Powodem P. była chęć nierozdrabniania spadku, który jest dziedziczony jako całość przez wszystkie dzieci z tego związku. P. spotyka się u Nairów na Malabarskim Wybrzeżu, u To-das w pd. Indiach, w pd. Tybecie. Cezar wspomina o P. u celtyckich Brytów.

Polibiusz — (204—122 prz. Chr.), historyk gr., autor „Historii państwa rzym." Pragmatyczne ujęcie dziejów na podstawie krytycznie zbadanych źródeł. Zwolennik światowej monarchii o demokratycznym charakterze.

-* II, 698.

Policja państwowa — organ wykonawczy władz administracji ogólnej, mający za zadanie zapewnienie bezpieczeństwa i porządku publicz-

i Syberii, w Polsce dawniej spotykana na    chia = wielowładztwo.

Wileńszczyźnie; żywi się nasionami i pączkami drzew; tryb życia nocny.    IV, 137.

Poldery — nadmorskie bagniste okolice Holandii i Niemiec pn.-zach., osuszone sztucznie i zabezpieczone obronnymi tamami przed fa-

lami morskimi.

-* III, 897.

Pole (pole sił) — w fizyce przestrzeń, w której działają siły ciężkości (-*■ Ciążenie powszechne), elektryczne (-* Elektryczne pole) lub magnetyczne (-* Magnetyczne pole).

->III, 591-592.

Pole -> Miara.

Polecone przesyłki — przesyłki listowe za specjalną opłatą dodatkową i pokwitowaniem nadania, doręczane odbiorcy również za pokwitowaniem i zasadniczo do rąk własnych adresata. W razie zaginięcia P. P. poczta wypłaca pięćdziesięciokrotność opłaty za polecenie.

Pole Marsowe -> Marsowe Pole.

Polieuktes — (III w. prz. Chr.), rzeźbiarz gr., twórca brązowego posągu Demostenesa ustawionego na agorze w Atenach, zachowanego w kilku kopiach; gł. kopia w Watykanie.

Polifem — w podaniach gr. jednooki Cyklop, syn Posejdona; pożarł towarzyszów Odyseusza, lecz sam został przez niego oślepiony.

Polifonia — wielogłosowość; równoczesne prowadzenie kilku samodzielnych melodyj; opp.: homofonia.

-> II, 801, III, 784.

oroś

Polimeryzacja

nego; organ wykonawczy władz sądowych w zakresie dochodzenia i ścigania przestępstw. P. P. składa się z : Komendy Gł. w Warszawie, której podlegają komendy wojewódzkie P. P. (i na m. st. Warszawę), komendy powiatowe i posterunki P. P. w miasteczkach i gminach; w niektórych miastach, stanowiących odrębne jednostki administracyjne, istnieją miejskie komendy P. P., podzielone w dużych m-tach na komisariaty. Ponadto istnieje rezerwa P. (kilka kompanij) i szkoły: oficerska i szeregowych. Dla prowadzenia dochodzeń w sprawach kryminalnych istnieją urzędy śledcze przy wojewódzkich komendach P. P. i wydziały śledcze przy powiatowych i miejskich komendach. Istnieje również P. kobieca. Stopnie w policji: szeregowi (posterunkowy, starszy posterunkowy, przodownik, starszy przodownik), oficerowie (aspirant, podkomisarz, komisarz, nadkomisarz, podinspektor, inspektor, nadinspektor, generalny inspektor). Na szeregowych kandydować mogą obywatele polscy o nienagannej przeszłości, w wieku 20 — 28 lat, stanu wolnego, mający wykształcenie co najmniej w zakresie szkoły powszechnej, zasadniczo przede wszystkim podoficerowie nadterminowi z wojska. Korpus oficerski P. P. uzupełnia się drogą szkolenia szeregowych mających odpowiednie kwalifikacje (wykształcenie itd.) oraz przez przenoszenie oficerów z wojska, po odbyciu odpowiednich kursów i praktyki. Poza P. P.’dla ogólnych zadań istnieją jednostki (grupy) specjalizowane, jak np. P. obyczajowa, drogowa, lotnicza, śledcza (tajna). -> arl. ,,Policja", IV, 91-96.

Policja polityczna — oddział służby polit.-śledczej podległy wydziałom bezpieczeństwa przy starostwach i województwach, podporządkowanym z kolei departamentowi polit. Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Zadaniem P. P. jest wykrywanie i zapobieganie wykroczeniom polit.

Polideukes -> Kasłor i Polluks.

' Polidoros — (I w. prz. Chr.), rzeźbiarz gr. z wyspy Rodos, jeden z twórców grupy Lao-koona.

Polie — płaskie urodzajne kotliny w obszarach krasowych; tworzą czasem na wiosnę rozległe jeziora dla braku dostatecznego odpływu wód.

Poligamia — związek małżeński zawarty m. jednym mężczyzną a wieloma kobietami. Niektórzy uważają P. za starszą formę małżeństwa. Spotyka się ona przeważnie w ustrojach rodzinnych patriarchalnych. Najczęściej spotyka się w tych grupach ludzkich, gdzie przeważała liczba kobiet, albo gdzie posiadanie wielu kobiet było równoznaczne z większym majątkiem, lub większą liczbą rąk do pracy. Wszystkie dzieci zrodzone z małżeństwa poligamicznego mają równe prawa. Pochodną formę P. stanowią haremy w świecie muzułm.

Polignac Melchior de, polinjak melkjor da — (1661 — 1742), kardynał fr., dyplomata i pisarz polit., poseł w Polsce w 11. 1692—1696, przysłany do Polski w celu nakłonienia Jana III do porzucenia św. ligi i do zawarcia pokoju z Turcją.

Pollgnot z Thasos — (I poł. V. w.), pierwszy z wielkich malarzy gr. Wielkie malowidła ścienne w Platejach, Atenach i Delfach.

Poligon — teren ćwiczeń wojskowych, specjalnie do strzelań ostrą amunicją; wstęp osób niepowołanych na P. w czasie strzelania grozi niebezpieczeństwem utraty życia.

Poligraficzny (graficzny) przemysł — przemysł obejmujący drukarstwo, litografię, cynko-grafię i i. techniki graficzne.

Polihistor — uczony posiadający rozległą wiedzę w różnych dziedzinach, typ charakterystyczny zwł. dla XVII w.

-> II, 200.

Polihymnia — gr. muza poezji lirycznej.

Polikarp, św. — uczeń św. Jana Apostoła, biskup Smyrny, umęczony w r. 155. Zachował się jego list i akta jego męczeństwa (autentyczne).

Poliklet z Sikionu — (poł. V w. prz. Chr.), rzeźbiarz gr. Napisał dzieło traktujące o proporcjach w rzeźbie postaci ludzkiej; był twórcą wielu pomników atletów w Olimpii, posągu Hery, Amazonki i i.

II, 707.

Poliklinika — zakład leczniczy dla przychodzących chorych; P. u-niwer. służą również do praktycz- Doryf nego nauczania medycyny.    Polikleta

Polikrates - (VI w prz. Chr.), tyran Samosu w 11. ok. 633— ok. w Neapolu). 522; stworzył potęgę morską Samosu ; utrzymywał świetny dwór, na który ściągał poetów i artystów. Pochwycony podstępem przez pers. satrapę Orotesa i stracony. Losy jego, opowiedziane przez Herodota, dały temat Schillerowi do ballady „Pierścień Poli-kratesa".

zjawisko łączenia się dwóch lub więcej cząsteczek związku chemicznego w cząsteczkę większą o wielokrotnym ciężarze (Cząsteczkowym i odmiennych własnościach chemicznych i fizycznych, np. powsta-

Poliszynel (fr. pplichinelle, wł. pulcinella) — postać komiczna złośliwego garbusa z wł. com-media deWarte i teatrów mario-

wanie czterotlenku azotu N₂0₄ z dwutlenku N0₂, paraldehydu i metaldehydu z octowego aldehydu. Związki takie nazywamy polimerami, lub polimeronami. Węglowodany powstają przypuszczalnie przez P. aldehydu mrówkowego w roślinach. Kauczuk syntetyczny powstaje przez P. pewnych węglowodorów nienasyconych.

Polimetylowe węglowodory -► NafteAy.

Polimorfizm, wielopostaciowość — zjawisko polegające na występowaniu substancyj chemicznych w różnych postaciach krystalicznych, zależnie od warunków krystalizacji; odmiany takie nazywamy polimorfonami. Np. węglan    je prawo do tytułu inżyniera, -y IV, 1003.

wapnia (CaCOj) znany jest w postaci kalcytu Politeizm (gr. = wielobóstwo) — religia i aragonitu, węgiel może tworzyć kryształy przyjmująca istnienie wielu bóstw. P. wyzna-diamentu i grafitu.    wali np. strż. Grecy i Rzymianie. Opp.: mo-

->///, 634-635.    noteizm.

Polinezja — wsch. część Oceanii, złożona z wysp wulkanicznych i koralowych, zamieszkanych przez ludność tubylczą o stosunkowo wysokiej kulturze, Polinezyjczyków, którzy szybko wymierają.

-* II, 483, III, 1035, IV, 808.

Polinik, Polinejkes

netkowych, skąd przeszła do farsy fr. i ang.

3L

Poliszynel.

Politechnika — wyższa szkoła techniczna, posiadająca zwykle wydziały: architektoniczny, mechaniczny, chemiczny, elektryczny, budowy dróg i mostów. W Polsce dwie: w Warszawie i we Lwowie (z wydziałem rolnym). Ukończenie P. da-

Politonalność — równoczesne istnienie kilku

systemów tonalnych w jednym utworze.

-► II, 803.

wszelka działalność zmierza-

Politura — roztwór żywic (najczęściej szel-laku) w spirytusie (zazwyczaj skażonym lub drzewnym), stosowany do nadawania połysku w podaniach gr. wyrobom z drzewa: spirytus ulatnia się, pozo-syn Edypa i Jokasty; wygnany z Teb przez stawiając cieniutką przezroczystą błyszczącą brata Eteoklesa, zorganizował przeciw niemu warstewkę żywicy, wyprawę zbrojną (zw. „siedmiu przeciw Te- Polityka bom") i zabił go w pojedynku, w którym i sam    jąca do wpływania na sprawy publiczne,

padł. Zwłoki jego, wbrew woli Kreona, pocho-    zwł. państwowe. Rozróżnia się P. wewnętrzną

wała siostra, Antygona.    i P- zewnętrzną. Zależnie od zakresu działal-

Poliński Aleksander — (1845—1916), kry-    ności można rozróżniać P. społeczną, gotyk muzyczny i autor pierwszego syntetycz-    spodarczą, szkolną itd. W szerszym znanego opracowania „Dziejów muzyki polskiej"    czeniu tego słowa oznacza się niejednokrotnie

(1907); napisał szereg prac z historii muzyki    jako P. wszelkie metody postępowania, zmie-

polskiej.    rzające świadomie i planowo do pewnych okre-

Polip, uklej (polypus) — w medycynie guz ślonych celów. Czasami P. nazywa się w ogóle umocowany na szypule; P. rozwijają się przede zręczne i oględne postępowanie, wszystkim na błonach śluzowych. Powstają nąj-    —> III, 418, IV, 78 — 79.

ogół środków

częściej na tle zapalnym lub nowotworowym; Polityka Drzwi Otwartych -»■ Otwartych P. nowotworowe są przeważnie dobrotliwe.    drzwi zasada.

Polip — osiadła postać jamochłonów opa- Polityka gospodarcza trzona na wolnym końcu ciała otworem wio-    i zarządzeń państwa i samorządów oraz wpły-

dącym do jamy chłonno-trawiącej, otoczonym    wowych grup społecznych, stosowanych do

wieńcem czułków. Przykładem P. pojedynczego    celowego kształtowania życia gospodarczego

są nasze słodkowodne stułbie. U wielu jamo-    kraju. P, G. przeprowadzana jest przy pomocy

chłonów spotykamy kolonie złożone z licznych    ustawodawstwa, rozporządzeń wykonawczych

P. W życiu jamochłonów występuje często    rządu, nacisku gospodarczego i administra-

prawidłowa przemiana pokoleń osiadłych P.    cyjnego. Całokształt P. G. realizowany jest

i wolno pływających meduz. W mowie potocz-    drogą posunięć, odnoszących się do poszcze-

nej nazywają niekiedy P., za przykładem strż.    gólnych dziedzin gospodarstwa narodowego.

Greków, mięczaki z gromady głowonogów    Stąd mowa o P. budżetowej, celnej

(ośmiornice, mątwy itp.), co jest ze stanowi-    dewizowej, finansowej, handlowej,

ska zoologicznego błędne.    kredytowej, podatkowej, rolnej, spo-

_► ///, 715.    łecznej, taryfowej.

Polisa — świadectwo ubezpieczenia, wydane Polityka handlowa — całość zarządzeń pań-przez instytucję ubezpieczeniową, uprawnia-    stwowych zdążających do uregulowania i pojące do korzystania z przewidzianych w umowie    pierania handlu, z uwzględnieniem całokształtu

świadczeń. P.' transportowa ubezpieczenia przewożonego towaru, względnie środków transportowych, np. okrętu. Polisacharydy —► Wielocukrowce.

dowód gospodarki społecznej. Celom P. H. służy nakładanie ceł przywozowych i wwozowych, traktaty i umowy międzynarodowe, służba konsularna, instytuty i placówki specjalne itd.

Polityka rolna — ogół zarządzeń zmierzających do uregulowania stosunków rolniczych kryty przez Marię Curie-Skłodowską w r. 1898. wewnątrz kraju, a przede wszystkim rozwią- L. porz. 84, c. atom. 210, s. chem. Po. żujących kwestię zbytu produktów rolnych -* I, 1052, IV, 413, 414, 416, 417. na rynkach zagranicznych i krajowych. Zdrowa Polonez — poważny, powolny taniec pol-P. R., uzgodniona z całokształtem życia go- ski w takcie s/₄, polegający na rytmicznym spodarczego, jest szczególnie ważna dla kra- chodzeniu, ukłonach i zwrotach. Od XVIII jów rolniczych, jak Polska.    w. P. przyjął się prawie w całej Europie jako

Polityka społeczna — planowa akcja uroczysty taniec, rozpoczynający bale. państwa, organizacyj samorządowych i i., ma- Polonia — 1. — łac. nazwa Polski używana jąca na celu złagodzenie nierówności klaso- w językach wł., hiszp., i portug. 2. — środowych w obrębie panującego ustroju gospodar- wisko Polaków za granicą, np. P. amer. czego i społecznego; gł. dziedzinami P. S. są:    Polonia Restituta -*■ Odrodzenia Polski or-

ochrona i pośrednictwo pracy, uregulowanie der. czasu pracy, higiena społeczna, opieka nad matką i dzieckiem, ubezpieczenia społeczne, urlopy i wczasy robotnicze itp.

Polka — czes. taniec wirowy w takcie */₄. Odmiany: P. mazurka i P. węgierka.

Pollajuolo — 1. — Antonio- (1429 — 1498), rzeźbiarz i malarz wł. epoki renesansu, pod wpływem Donatella; w sztuce swojej wykazał wielką znajomość anatomii. Znany obraz „Dawid". 2. — Pi ero — (1443—1496), malarz, brat poprz. Wspólnie malowany obraz „Św.

Sebastian".

Polluks — jasna gwiazda w gwzb. Bliźniąt.

„Polmin“

(1254—1324), podróżnik wenecki, spędził 25 lat na podróżach w Azji, zwiedzając Chiny, Indie i Persję. Opis jego podróży przyczynił się do rozwoju geografii śrdw. i miał duży wpływ na podróże w epoce odkryć.

-* I. 946, III, 1030. 1033.

msza odprawiana pod gołym niebem, zazwyczaj w czasie uroczystości wojskowych, państwowych itp.

Polowiec szachownica (Melanargia gala-thea L.) — gat.. motyla dziennego z rodziny Satyridae; skrzydła żółtawe o czarnym rysunku. Żyje na łąkach i polanach leśnych. Gąsienice na trawach.

Pollak Roman — (* 1886), historyk literatury ; autor szeregu prac, m. i. „Gofred Tassa-Kochanowskiego".

Polluks -* Kastor.

państwowa fabryka olejów mineralnych z centralą we Lwowie; prowadzi wydobywanie i przetwarzanie ropy, handel ropą i produktami naftowymi oraz eksploatację ga-. zociągów. Kapitał zakładowy — 40 000 000 zł, w czym udział państwa: 20 000 000 zł.

III, 825, IV, 804.

Polnische Wehrmacht (niem. = Polska Siła Zbrojna) — nazwa siły zbrojnej, którą usiłowali stworzyć Niemcy z Polaków, dla skompletowania swego wojska w r. 1917 podczas okupacji Kongresówki; przeciwstawił się temu Piłsudski, który dążył do stworzenia wojska Polski niepodległej, opierając się na Polskiej Organizacji Wojskowej ęP. O. W.). P. W. przetrwała do niepodległości Polski. W listopadzie 1918 r. stan liczebny wynosił ok. 5000 ludzi.

Polo konne — konna gra sportowa, uprawiana jeszcze przez strż. Persów. W P. K. walczą dwie drużyny, złożone z 4 jeźdźców, którzy za pomocą długiego (1,5 m) młotka starają się zapędzić piłkę do bramki przeciwników. Każdy jeździec posiadać musi kilka zapasowych koni; gra dostępna tylko dla ludzi bogatych.

Polo Marco

Polon — pierwiastek promieniotwórczy, od-

Polowa Msza

Polska, Rzeczpospolita Polska — republika konstytucyjna w Europie środk. m. Bałtykiem a Karpatami. P. obejmuje obszar 388 634 km², stanowiących jedną trzecią dawnej Rzpltej z epoki Jagiellonów. Ogólna dł. granic 5534 km, w tym 140 km wybrzeża morskiego (2,5°/₀), 1912 km grąnicy z Niemcami, 1412 km z Z. S. R. R. Inni sąsiedzi: Czechosłowacja, Rumunia, Litwa, Łotwa i Gdańsk, z którym P. tworzy wspólny obszar celny. Gł. elementami rzeźby kraju są równoleżnikowe pasy Karpat, przedgórza, pas wyżyn i średnich gór: Wyżyny Śląskiej, Małopolskiej i Lubelskiej, Jury Krakowskiej, Łysogór, Roztocza Lwowskiego i Podola; pas wielkich dolin obejmujący Polesie, Podlasie, Mazowsze i Wiel-kopolskę oraz pas pojezierzy na pn. Klimat, oceaniczny na zach. P., przybiera charakter kontynentalny na wsch. (Podole). Silniejsze opady występują na wzniesieniach (Karpaty, wyżyny i pasma górskie); opady letnie obfitsze od zimowych — stąd groźne letnie powodzie, charakterystyczne szarugi jesienne i piękna „polska jesień". Tylko drobna część rzek polskich ma charakter górski — większość posiada leniwy nurt i wody silnie meandrujące. Dorzecze gł. rzeki, Wisły, obejmuje 46,4°/₀ pow. kraju. Jako drogi komunikacyjne służą tylko gł. arterie wodne (ok. 5000 km), ale nawet Wisła nie jest uregulowana. Jeziora nie posiadają znaczenia dla komunikacji. Bagna zachowały się w P. wsch. gł. na Polesiu. Ludność P. w r. 1936 wynosiła 33 800 tys. mieszk., poza granicami państwa ok. 8 200 tys. Polaków; przyrost naturalny ok. 14°/₀₀. Polacy pod względem liczebności zajmują dziewiąte miejsce wśród grup językowych narodów białych. Stolica P. — Warszawa.

P. jest republiką konstytucyjną rządzącą się na podstawie konstytucji z dnia 23 kwietnia 1935 r. Naczelne organy państwowe: sejm, senat, rząd, siły zbrojne, sądy i kontrola państwa pozostają pod zwierzchnictwem Prezydenta, który, jako czynnik nadrzędny, skupia w swym ręku niepodzielną i jednolitą władzę państwową. Władzę ustawodawczą w Polsce sprawują izby ustawodawcze, tj. sejm i senat, obradujące osobno, lub łącznie (jako jedno ciało pod nazwą izb połączonych). Ponadto sejm w znacznej mierze pełni działalność kontrolną w stosunku do władz wykonawczych. Władzę wykonawczą w P. wykonuje Prezydent za pośrednictwem rządu, złożonego z prezesa Rady Ministrów i ministrów mianowanych przez Prezydenta. Rząd jako ciało kolegialne jest odpowiedzialny solidarnie, a ponadto poszczególni ministrowie indywidualnie. W Polsce istnieje 11 ministerstw. Administracyjnie P. dzieli się na 17 województw, województwa zaś na powiaty i gminy. Wszystkie obszary administracyjne posiadają samorząd działający w zakresie potrzeb miejscowych pod nadzorem rządu. Niezależnie od administracji cywilnej istnieje w Polsce administracja wojskowa, która dzieli państwo na 10 okręgów korpusów podległych bezpośrednio Min. Spraw Wojsk. Organizację samodzielną posiada również szkolnictwo. Sądownictwo administracyjne w Polsce posiada, jako gł. organ, Najwyższy Trybunał Administracyjny. -» Dowództwo Okręgu Korpusu, Ominą, Konstytucja, Minister, Powiat, Prezydent, Rada Ministrów, Rząd, Sądownictwo, Sejm, Senat, Starosta, Szkolnictwo, Wojewoda., Województwo i i.

Dzieje Polski.

Panujący w Polsce przedrozbiorowej :

Epokapiastowska: ok. 960 — 992, Mieszko I,

992—1025, Bolesław I Chrobry Wielki, 1025—1034, Mieszko II,

1034—1038, Bolesław Mieszkowic, okres zamieszek.

1038—1058, Kazimierz Odnowiciel,

1058 — 1079, Bolesław II Śmiały-Szczodry, 1079—1102, Władysław Herman,

1102—1138, Bolesław III Krzywousty,

1102 — 1106, Zbigniew,

1138—1146, Władysław (wygnaniec), 1146—1173, Bolesław IV Kędzierzawy, 1173—1177, Mieszko III Stary,

1177 — 1194, Kazimierz Sprawiedliwy, 1194—1202, walki o tron krakowski (Leszek Biały i Mieszko III Stary), 1202—1227, Leszek Biały (Władysław Lasko-nogi),

1227—1229-, walki o tron krakowski, 1229—1238, Henryk Brodaty,

1238—1241, Henryk Pobożny,

1241 — 1243, walki o tron krakowski, 1243—1279, Bolesław V Wstydliwy, 1279—1288, Leszek Czarny,

świat i Życie. — V.

1289- 1290, Henryk Probus,

1290— 1300, okres największego rozdrobnienia,

wpływy czes., Łokietek dąży do zjednoczenia Polski,

1295—1296, Przemysław,

1300-1305, Wacław II Czeski,

1306—1333, Władysław I Łokietek,

1333-1370, Kazimierz I Wielki,

1370-1382, Ludwik Węgierski,

1382 — 1384, bezkrólewie.

Epoka jagiellońska:

1384—1386, Jadwiga,

1386—1399, Jadwiga z Władysławem II Jagiełłą,

1399-1434, Władysław II Jagiełło,

1434—1444, Władysław III Warneńczyk, 1444—1447, bezkrólewie,

1447 — 1492, Kazimierz II Jagiellończyk, 1492-1501, Jan I Olbracht,

1501 — 1506, Aleksander,

1506—1548, Zygmunt I Stary,

1548 — 1572, Zygmunt II August.

Epoka królów elekcyjnych:

1572- 1573, bezkrólewie,

1573- 1574, Henryk Walezy,

1574- 1576, bezkrólewie,

1576—1586, Stefan Batory,

1586—1587, bezkrólewie,

1587 — 1632, Zygmunt III Waza,

1632-1648, Władysław IV Waza,

1648 — 1668, Jan II Kazimierz Waza,

1668 — 1669, bezkrólewie,

1669-1673, Michał Korybut Wiśniowiecki,

1673— 1674, bezkrólewie,

1674- 1696, Jan III Sobieski,

1696—1697, bezkrólewie,

1697 — 1733, August II Saski Mocny, 1704—1709, Stanisław Leszczyński, 1733—1735, rywalizacja m. Leszczyńskim a Augustem III, ścieranie się wpływów obcych w t. zw. polskiej wojnie sukcesyjnej,

1735-1763, August III Saski,

1763 — 1764, bezkrólewie,

1764—1795, Stanisław August Poniatowski. 1772, pierwszy rozbiór,

1792, drugi rozbiór,

1794,    powstanie Kościuszki,

1795,    trzeci rozbiór.

Polska pod rządami zaborców: 1795—1918, Polska dzieli losy Austrii, Rosji i Prus.

Najważniejsze przejawy polskich dążeń narodowych:

1797-1807, legiony,

1807—1815, Księstwo Warszawskie, 1815 — 1846, Rzeczpospolita Krakowska, 1815 — 1831, Królestwo Kongresowe, 1830—1831, powstanie listopadowe,

51

1846 - rzeź galicyjska,    274-275, 293-294, 297-298, 469, 518, 540-

1848 — wiosna ludów, Legion Polski    Mickie-    543, 556 — 558, 574 — 576, 578 — 580, 588 — 589,

wieża,    594-595, 606-609, 631, 634, 640-642, 665-

1863—1864, powstanie styczniowe,    666, 672—673, 675 — 676, 810 — 812, 860 — 861,

1906—1906, rewolucja, akcja bojowa    P.    P.    S.,    864 — 866, 886 — 887, 917—920, 960 — 961, 969—

1914—1918, wielka wojna; walki Legionów 978, 1048 —1050, 1050 —1054, 1056, 1108 —1109, Piłsudskiego.    1117, 1161-1162, 1178-1180, 1188-1189,

n , ,    .    .    1260-1261,    1269-1270,    1273-1276; II,

Polska    odrodzona:    11-17, 52-54, 66-67, 75, 93, 95-96, 158-

1918-1922,    Józef Piłsudski,    Naczelnik Pań-    ₁₆₀, 190-191, 204-205, 213-214, 279, 314 —

stwa.    325, 326, 334-335, 356-357, 394-395, 427,

Prezydenci-    443-444, 466, 473-477, 491-492, 598-601,

n „ in '    . . inoo n . . .    655-656, 659, 661, 690, 777-779, 872-878,

9 grudnia    1922-16 grudnia 1922, Gabriel    ₉₀₅_₉₀₉,    921-922,    925-926,    947-949,

™    . •    fLYoUt°,W;CZ* •    ioo« c* i    1017-1018, 1064-1065, 1074, 1082, 1120-

20 grudnia    1922-14 maja    1926, Stanisław    ii2i U29-1130,    1198-1199,    1202-1204,

,    ^Wojaecłiowsk¹    1222-1224, 1263; III, 9-10, 11-13, 37-40,

1 czerwca 1926 - Ignacy    Mościcki.    43 — 47, 52 — 53, 60-62, 79 — 80, 104 — 105,

-+Imiona poszczególnych    królów polskich, na-    111 — 113, 232—233, 241 — 244, 272, 275, 290 —

zwiska Prezydentów oraz hasła: Emigracja Wiel- 291, 324, 349—353, 354 — 355, 390, 391, 413 — ka, Komitet Narodowy, Kościuszkowskie powsta-    415,    504 — 508,    512 — 514, 545, 569 — 571, 586,

nie, Krakowska Rzeczpospolita, Królestwo Kon-    599,    604 — 606,    615 — 616, 645 — 648, 670 — 671,

gresowe, Księstwo Warszawskie, Legion Mickie-    674-676, 736-737, 775-778, 823-827, 946,

wicza,

Legiony Dąbrowskiego, Legiony polskie    993—998,    1003 — 1005,    1040—1042,    1088,

w wielkiej wojnie, Listopadowe powstanie, Ma-    1137—1139, 1147—1148, 1159 —1160, 1170 —

jowy przewrót, Naczelny Komitet Narodowy,    1171, 1210, 1255 — 1258; IV, 7 — 8, 57, 86,

Rada Regencyjna, Rada Stanu Tymczasowa, Re-    93 —    94, 362, 376, 469 — 471, 536 — 537, 542—

wolucja 1905 r., Rozbiory, Rzei galicyjska, Stycz-    544,    552 — 554,    563 — 565, 576, 585 — 589, 598 —

niowe powstanie, Wielkie Księstwo Poznańskie, 601, 607, 625, 673-674, 682-683, 722-723, Wiosna ludów, Zabory i i.    Większość artykułów    845 — 846, 872—873, 885 — 886, 890 — 891, 893,

o Polsce skupia tom IV,    a mianowicie: arty-    946, 1034 — 1038, 1038 — 1039, 1058 — 1063,

kul zbiorowy „Polska", str. 97-288 („Kra-    1152-1153, 1156, 1162, 1170-1172, 1243-

jobraz", „Budowa geol.", „Szata roślinna",    1244,    1255 — 1256,    1282-1283,    1334-1336

„Fauna", „Ludność", „Język", „Lud", ,,Mia-    1337, 1431 —1432, 1485.

sta", „Życie gospodarcze", „Dzieje", „Litera- Polska Agencja Telegraficzna, P. A. T. — tura", „Sztuka", „Muzyka", „Polska w kultu-    urzędowa telegraficzna agencja prasowa w Pol-

rze m

iędzynarodowej",    ,,Polacy za granicą").    sce, zał. w r. 1918. Ogłasza komunikaty rządu

Na podstawie stosunków polskich opracowane są    i informuje prasę o najważniejszych wydarze-

artyiculy: „Budżet", I, 835 — 845. ,,Gwary" II,    niach zachodzących w kraju i za granicą. Roz-

744 — 756, „Samorząd", IV, 725 — 735, ,,Skar-    porządzą rozległym aparatem korespondencyj-

bowość", IV, 789 — 804, „Szkolnictwo", IV,    nym na całym świecie, wydaje kilka biuletynów

989 —1004, „Wojsko", IV, 1433 — 1447.    prasowych dziennie, prowadzi dział wiadomości

Inne art. związane bezpośrednio z Polską i jej    bieżących w Polskim Radio, obsługuje prasę

zagadnieniami: ,,Analfabetyzm", I, 192 — 204;    i kina aktualnymi zdjęciami fotograficznymi

„Arianie polscy", I, 304 — 316; „Białorusini", I,    i filmowymi, prowadzi dział ogłoszeń i reklam,

648 — 658;    ,,Biesiady polskie", I, 690 — 698;    wydaje szereg periodyków jak Rocznik po-

,,Bitwa pod Warszawą", I, 718—728; „Broń    lityczny i gospodarczy, Wiadomości portu

w dawnej Polsce", I, 813 — 825; ,,Czartoryski    gdyńskiego i i.    -> II, 88.

Adam Jerzy", I, 1081 —1091; „Dwory i dworki", Polska Akademia Literatury, P. A. L. — II, 33 — 40; „Gdańsk" II, 526 — 534; „Gdynia",    instytucja zał. w r. 1933 w Warszawie dla

II, 534 — 541; ,,Harcerstwo polskie", II, 790—    opieki nad wszelkimi gałęziami piśmiennictwa

796; „Huculi", II, 892 — 900; „Jagiellonowie",    artystycznego i pracy nad jego rozwojem.

II, 1025 —1035; „Kaszubi", II, 1156 —1162;    W skład P. A. L. wchodzi 15 dożywotnich

„Legiony", III, 256 — 268; ,,Nadbałtyckie pań-    członków (akademików). Do zadań P. A. L.,

stwa", III, 799 — 808; „Ormianie", III, 1148—    jako oficjalnego organu doradczego rządu

1151; „Piastowie”, IV, 17 — 24; „Piłsudski Jó-    w sprawach języka, literatury i kultury pol-

zef", IV, 64 — 71; „Słowianie", IV, 826 — 835;    skiej, należy m. i. stawianie wnioskóiy o przy-

,,Stroje polskie", IV, 926 — 937; „Wawel", IV,    znanie wawrzynów akademickich zasłużonym

1221 —1231; „Wisła", IV, 1362 — 1378.    dla literatury twórcom i działaczom. Ponadto

Poza tym rozdziały i obszerniejsze dane o Pol-    P. A. L. przyznaje szereg nagród literackich

sce i jej kulturze -* 1,5—7, 28 — 30, 44, 51 — 54,    i stypendiów oraz wyróżnia utwory literackie.

₉2 — 96, 143, 234 — 235, 236 — 238, 252 — 253,    Pierwszym prezesem P. A.L. jest Wacław Sie-

towicach; obejmuje 34 przedsiębiorstwa głębokich kopalń węglowych w Zagłębiach Śląskim,

roszewski, wiceprezesem — Leopold Staff, se- lat niepodległej Polski. W 11. 1904/1905 pro-kretarzem — Juliusz Kaden Bandrowski.    wadziła w Kongresówce akcję bojową pod wo-

Polska Akademia Umiejętności P. A. U.    dzą Józefa Piłsudskiego. W r. 1905 nastąpił

w Krakowie — zał. w 1873 r. w miejsce istnie-    rozłam P. P. Ś. na frakcję rewolucyjną

jącego od 1816 r. Tow. Naukowego Krakowskie-    (hasło niepodległości Polski i kontynuowania

go. -> 1, 51 — 53, III, 113, 526, IV, 274.    akcji bojowej) i lewicę P. P. S. (hasło au-

Polska Gospodarcza, dawniej „Przemysł    tonomii Polski i zaprzestania akcji bojowej),

i Handel" — tygodnik poświęcony życiu go-    W Polsce niepodległej P. P. S. znalazła się

spodarczemu Polski, wydawany przy poparciu    po r. 1926 w opozycji do rządów pomajowych;

Ministerstwa Przemysłu i Handlu; wychodzi    na tym tle nastąpił w r. 1928 rozłam P. P. S.,

od 1919 r.    w wyniku którego wystąpiła z niej grupa

Polska Konwencja Węglowa — syndykat    (przyjmująca potem oficjalną nazwę „P. P. S.

sprzedaży węgla, zał. w 1925 r., z siedzibą w Ka-    dawna frakcja rewolucyjną") z Jędrzejem Mo-

raczewskim na czele. Organem oficjalnym P. P. S. jest „Robotnik". art. „Socjalizm", IV, 835-846; 847, 946.

„Polska Poczta, Telegraf i Telefon** — przedsiębiorstwo państwowe, podległe ministrowi Poczt i Telegrafów, którego zadaniem jest wykonywanie zastrzeżonego ustawą państwu wyłącznego prawa — w dziale pocztowym; zakładania, utrzymywania i eksploatowania urządzeń pocztowy 'h, w dziale telekomunikacyjnym : budowana, konserwacji i eksploatacji urządzeń telefonicznych, telegraficznych i radiotelegraficznych.

Polska Siła Zbrojna -+ Polnische Wehrmacht.

Dąbrowskim i Krakowskim, tj. całokształt wielkoprzemysłowego górnictwa węglowego Polski. Normuje sprzedaż węgla w kraju i eksport tego artykułu za granicę.

Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa, P.

IV, 86.

organizacja

K. K. P. — instytucja bankowa zał. przez niem. władze okupacyjne w r. -1916, przekształcona w 1918 r. na instytucję emisyjną Rzeczypospolitej (emitowała marki polskie). Działała do chwili rozpoczęcia czynności przez Bank Polski (kwiecień 1924 r.).

„Polska Zbrojna** — dziennik wychodzący w Warszawie, zał. w r. 1922, poświęcony przede wszystkim sprawom wojska i obrony

Polski Biały Krzyż — organizacja, społeczna, współpracująca z wojskiem w zakresie szerzenia kultury i oświaty, zarówno w czasie pokoju jak i wojny; prowadzi kursy oświatowe wszelkiego rodzaju dla żołnierzy, jako też świetlice, herbaciarnie, zespoły teatralne, chóry żołnierskie itd.

Polskie Koleje Państwowe, P. K. P. —

przedsiębiorstwo wydzielone dekretem Prezydenta Rzpltej z dn. 24 września 1926 r. z Ministerstwa Komunikacji, przekształconego z dawnego Ministerstwa Kolei Żelaznych, i oddane w zarząd temuż ministerstwu które pełni de facto obowiązki generalnej dyrekcji P. K. P.

Polska Macierz Szkolna oświatowa zał. we Lwowie w 1882 r. z inicjatywy J. I. Kraszewskiego, w Warszawie przez Antoniego Osuchowskiego i Henryka Sienkiewicza w 1906 r.; zamknięta w 1908 r. w zaborze ros., rozpoczęła ponownie swą działalność państwa, w 1918 r. Prowadzi szkoły, biblioteki, ęzyteinie i uprawia inne formy działania oświatowego. W r. 1933—1934 P. M. S. miała w szkołach 7 178 uczniów, bibliotek 773, członków 19 448.    ->/, 198, IV, 279.

stworzona w sier-

Polska Organizacja Wojskowa, P. O. W. — organizacja niepodległościowa, pniu 1914 r. z połączenia Związku Strzeleckiego w zaborze ros. i Komendy Drużyn Strzeleckich w Warszawie. Celem P. O. W. było „zdobycie niepodległości Polski drogą walki zbrojnej". Pierwszy okres pracy P. O. W., t. zw. okres przeciwros., zakończony został w sierpniu 1915 r. z chwilą zajęcia Warszawy przez Niemców. Okres drugi, do wiosny 1917 r., wypeł-    P. K. P. dzielą się na 8 Dyrekcyj Okręgo-

niają prace organizacyjne, wyszkoleniowe i wy-    wych, z siedzibą w Warszawie, Radomiu, Wil-

dawnicze. Okres trzeci, od wiosny 1917 r. (pod    nie, Poznaniu, Toruniu, Katowicach, Krako-

komendą pułk. E. Śmigłego-Rydza), t. zw. prze-    wie, Lwowie, podległych bezpośrednio Mini-

ciwniem., jest okresem walki z okupantami    sterstwu Komunikacji. Długość linij kolei nor-

1 przeciwdziałania ugodowym kierunkom poi-    malnotorowych P. K. P. wynosiła w dniu

skim. W listopadzie 1918 r. P. O. W. prze-    1 stycznia 1937 r, — 18 294 km.

niem.

prowadziła rozbrajanie i likwidację wojska Polskie Linie Lotnicze „Lot“ — przed-Liczba ludzi objętych wpływami P. O.    siębiorstwo, zał. w r. 1929, utrzymujące regu-

III, 390.

Polskie Radio S. A. — państwowe przedsiębiorstwo państwowo-samorządowe, zał. w r. 1929, Tele- i Radiofoniczne (z udziałem Ministerstwa Poczt i Telegrafów). Posiada stacje radiofoniczne w Warszawie (2), Krako-

W. wynosiła w listopadzie 1918 r. ok. 50 000.    larną komunikację lotniczą w Polsce i repre-

III, 266.    zentujące linie zagraniczne.

w r.

Polska Partia Socjalistyczna, P. P. S. — polskie stronnictwo socjalistyczne utworzone 1892 z istniejących grup socjalistycznych; wysuwała jako hasło naczelne — obok społecznego programu socjalistycznego — postu-

w *Pol-

zał. w r. 1919,

Polski Grzebień

przełęcz w Tatrach Wys. po stronie czes. m. Litworowym i Wielickim od zach. i Małą Wysoką od wsch. Wys. 2 208 m.

m-ko w pwt. sandomierskim, wsławione manifestem Kościuszki z 1794 r.

lud tur-

wie, Katowicach, Wilnie, Lwowie, Łodzi, Poznaniu i Toruniu (w Łucku i Baranowicach —. w budowie), oraz w Babicach pod Warszawą (krótkofalowa). W dniu 1 stycznia 1938 r. liczba abonentów P. R. wynosiła ponad 800 000.

Polskie Towarzystwo Historyczne (P. T. H.) — organizacja historyków polskich zał. w 1887 r. we Lwowie przez grupę uczonych z Ksawerym Liske na czele; w 1925 r. przekształcone ha organizację ogólno-polską z od-działapii w większych miastach. Organ główny „Kwartalnik Historyczny" od 1887 r.

Polskie Towarzystwo Krajoznawcze — organizacja społeczna mająca na celu zbieranie materiałów dotyczących krajoznawstwa polskiego, publikowanie ich i popularyzację, budzenie zamiłowania do zagadnień krajoznawczych, popieranie turystyki itp. Zał. w r. 1906 r. w Warszawie, działa teraz na całym terenie Rzpltej.

III, 113, I V, 1156.

Polskie Towarzystwo Tatrzańskie —

organizacja społeczna mająca na celu ochronę przyrody Tatr i organizowanie turystyki. Zał. w 1873 r. w Krakowie, działa obecnie na całym terenie Rzpltej.

. -+III, 113, IV, 1038, 1156.

Polskie Związki Sportowe — centralne organizacje poszczególnych gałęzi sportu sce, skupiające się przeważnie w zał. w r. 1921 Związku Polskich Związków Sportowych (Z. P. Z. S.), obejmującym w 1937 r. — 24 P. Z. S.; najważniejsze: Polski Związek Piłki Nożnej (P. Z. P. N. - zał. w r. 1919, 100 000 piłkarzy w 1000 klubów); Polski Związek Lekkoatletyczny (P. Z. L. — zał. w r. 1919, 12 000 członków w 230 klubach); Polski Związek Towarzystw Wioślarskich (P. Z. T. W. - zał. w r. 1919, 6500 członków w 70 klubach); Polski Związek Narciarski (P. Z. N.

10 000 członków w 200 klubach); Polski Związek Kolarski (P. Z. K. — zał. w r. 1920, 6000 członków w 100 klubach); Polski Związek Lawn-Tenisowy (P. Z. L.-T. — zał. w r. 1921, 3000 członków w 96 klubach); Polski Związek Łyżwiarski (P. Z. Ł. — zał. w r. 1921, 450 członków w 30 klubach); Polski Związek Pływacki (P. Z. P. — zał. w r. 1922, 4500 członków w 90 klubach) ; Polski Związek Bokserski (P. Z. B. — zał. w r. 1922, 5000 członków w 140 klubach) ; Polski Związek Hokeja na Lodzie (P. Z. H. L. — zał. w r. 1925, 2500 członków w 90 klubach) ; Polski Związek Jeździecki (P. Z. J. — zał. w r. 1924, 4500 członków w 30 klubach — prócz wojskowych); Automobilklub Polski (zał. w r. 1909, 1000 czł.). Największy P. Z. S. nie należący do Z. P. Z. S. Aeroklub R. P. (zał. w r. 1927, 3000 członków w 15 klubach). -> IV, 1039, 1156.

Polski Komitet Wojenny na Syberii

-*■ Wojsko polskie na Syberii.

Polski Korpus Posiłkowy — formacja wojskowa utworzona w kwietniu 1917 r. przez władze austr. z legionistów pochodzących z zaboru austr.; P. K. P. znajdował się pod nadzorem austr., polski komendant (pułkownik Zieliński) miał władzę b. ograniczoną.

Polski Związek Przeciwgruźliczy — organizacja naczelna do walki z gruźlicą, jednoczący wszystkie stowarzyszenia, instytucje samorządowe, ubezpieczalnie społeczne itp., pracujące w tej dziedzinie.

-* II, 735.

Połabianie — szczep słów., zamieszkały m. dolną Odrą a Łabą (Elbą): Serbowie łużyccy, Wilcy, Obotryci. W X —XII w. wytępieni przez Niemców.

Połaniec

6000 mieszk. (-► Uniwersał połaniecki).

Połąga (lit. Palanga) — lit. kąpielisko morskie nad Bałtykiem, przed wielką wojną odwiedzane licznie przez Polaków.

Połock — m-to nad Dźwiną na Białorusi. Niegdyś stolica udzielnego księstwa, potem przyłączone do Litwy, wreszcie do Polski. Od końca XVI w. ośrodek zakonu jezuitów. Po pierwszym rozbiorze przyłączone do Rosji. 25 000 mieszk.

-* I, 649.

Połoniny — pastwiska górskie znajdujące się powyżej górnej granicy lasu w Karpatach wsch.

-> II, 896.

Połowcy czyli Kumanowie komański pokrewny Pieczyngom. Przybył w XI w. z Azji środk. na stepy czarnomorskie, skąd zagrażał Rusi. Podbity w XIII w. przez Tatarów, zasymilował się częściowo z nimi, częściowo z Węgrami.

Połoz (Coluber gemonensis Laur.) — gat. węży z grupy pełnozębnych (Colubriformia). Żyje w okolicach suchych, żywi się gł. myszami i jaszczurkami. Nie jadowity, podrażniony atakuje i gryzie dotkliwie. Szereg podgat. zamieszkuje pd. Europę i zach. Azję. Na obszarze Polski rzadki, 2 podgat.: C. gemonensis viridi-flavus, i C. gemonensis caspius, spotykane na Podolu.

-* II, 474.

Położenie wzajemne Słońca, Ziemi i planet. — Spośród wszystkich możliwych położeń wyróżniamy niektóre charakterystyczne. Dla planet górnych: 1. — Słońce, Ziemia i planeta znajdują się na jednej prostej; a — opozycja, gdy Słońce i planeta znajdują się po przeciwnych stronach Ziemi, b — złączenie

czyli koniunkcja, gdy Słońce znajduje się m. Ziemią i planetą; 2.

nauka zajmująca się ho-

Pomologia

Kwadratura, dowlą owoców jadalnych.

Pomona — rzym. bogini owoców.

Pomorze — kraina m. dolną Odrą i Wisłą, zamieszkana u wstępu dziejów przez lechicką złączenie dolne, gdy pla- grupę Pomorzan, zachowaną do dzisiaj tylko

na wsch. (Kaszubi). Dzisiejszy podział na część niemiecką i polską ma źródło w zajęciu tzw. P. gdańskiego przez Krzyżaków w 1308 r.; odtąd zachód dzielił losy Niemiec, wschód zaś Polski. W traktacie wersalskim P. przyznano Polsce po wykrojeniu Gdańska i drobnych skrawków na zach. Należący dziś do woj. pomorskiego obszar na prawym brzegu Wisły i na pd od Noteci nie należy do historycznego P., ale połączony został z nim dopiero po rozbiorach. -*■ art. „Kaszubi," II, 1156 — 1162; I, rodzina du- 699, 11, 751, I, 504, IV, 19, 169, 211, 278.

maszyna do ssania lub tłoczenia cieczy (P. hydrauliczne) lub gazów (P. pneumatyczne). Z P. hydraulicznych najpospolitsze są tłokowe, których gł. część stanowi cylinder z poruszającym się w nim tłokiem; przy wyciąganiu tłoka ciśnienie powietrza wciska ciecz do cylindra, przy powrotnym ruchu tłoka odpowiedni zawór w rurze doprowadzającej uniemożliwia wypłynięcie wody. W P. ssących tłok posiada otwór z zaworem, przez który przepływa ciecz ponad tłok, ruch tłoku w górę podnosi ciecz i wylewa ją przez boczny otwór wylotowy. W P. ssąco-tłoczących tłok jest masywny, tłoczy ciecz przez rurę wylotową zamykaną w czasie zasysania odpowiednim zaworem. P. odśrodkowe obracają ciecz w bębnie przy pomocy wirujących łopatek; skutkiem siły odśrodko-koło na niebie, przechodzące wej ciecz zostaje wsysana przez rurę umiesz-dowolnie czoną po środku i tłoczona przez rurę na obwodzie bębna. P. pneumatyczne służą najczęściej do rozrzedzania powietrza (P. próżniowe: P. zgęszczające -> Sprężarka). Pierwsza skonstruowana przez Guerickego, rozrzedzała powietrze przy pomocy tłoka i odpowiednich kranów lub zaworów. Obecnie najczęściej stosowane: P. olejna, w której w bębnie wiruje cylinder z dwiema płytkami ruchomymi dociskanymi przez sprężyny do ścian bębna, spełniającymi rolę tłoków. P. wirująca rtęciowa wytwarza próżnię przez wylewanie rtęci z komór obracającego się bębna. P. dyfuzyjna rtęciowa, w której gaz zostaje porwany

gdy linie łączące Ziemię ze Słońcem i planetą tworzą kąt prosty. Dla planet dolnych: 1. —

Słońce, Ziemia i planeta znajdują się na jednej prostej; a

neta leży m. Ziemią a Słońcem, b — złączenie górne, gdy leży poza Słońcem; 2. — e 1 o n-gacja — jest to kąt, utworzony przez linie łączące Ziemię ze Słońcem i z planetą; największa elongacja wynosi dla Wenus do 45°, dla Merkurego do 29°.

Połtawa — m-to ukr. nad Worskłą. Tutaj w 1709 r. Piotr W. łącznie z Polakami zwyciężył Szwedów i Mazepę. Zwycięstwo ugruntowało znaczenie Rosji i zadecydowało o niewoli Ukrainy. 99 000 mieszk.

Pompa

Południce (Nymphalidae) żych, barwnych motyli. Krajowe: o s i n i e c (Limenitis populi L.), o ciemnobrunatnych skrzydłach z poprzeczną białą przepaską: mieniące się fiołkowo mieniaki (Apatura iris L. i A. Ma Schiff.); barwne admirały (Pyrameis atalanta L.); rusałki (Yantssa) z wycinanymi skrzydłami, jak czarny, z żółtymi hrzegami skrzydeł żałobnik (7. an-tiopa L.); pawik (V. io L.) z pawim okiem na każdym skrzydle, czerwonobrunatny w czarne plamy pokrzywnik (V. urticae L.), większy od niego wierzbowiec (F. poly-chloros L.)> oraz liczne gat. perłowców (Argynnia) z perłowymi plamami na odwrocie skrzydeł tylnych.

Południe -i- 1. — kierunek (strona świata), w którym Słdńce góruje. 2. — chwila górowania (kulminacji górpej) Słońca.

Południk

czas.

przez oba bieguny i zenit danego, obranego punktu. Na P. zachodzi górowanie (i dołowanie) Słońca i gwiazd. Przecięcie płaszczyzny P. z pow. Ziemi wyznacza P. ziemski. Miejscowości leżące na tym samym P. mają tę samą długość geograficzną i wspólny . /    -*• I, 1093, 1099.

Pomarańcze — owoce, jagody drzewa pomarańczowego (Citrus Sinensis) z rodzaju Citrus; P. gorzka (Citrus ąurantium) używana w medycynie i w perfumerii (olejki z kwiatów); u-prawiane w różnych odmianach w obszarze śródziemnomorskim.

-* III, 1Ó87, 1196,1 V, 1187.

Pomiary ziemi — wyznaczanie wymiarów przez strumień pary wrzącej rtęci. P. te pokuli ziemskiej lub jej części, którym zajmuje zwalają obniżyć ciśnienie poniżej 0,00001 mili-się miernictwo czyli geodezja. -> art. metra słupa rtęci.

-*■ /, 1024, ryc. 142 (por. errata, str. 1279), 1028, 1030, IV, 322.

Pompadour Jeanne Antoinette, pópadur żan &t„anet —    (1721 — 1764), markiza fr.,

faworyta Ludwika XV; wywierała wpływ na politykę. Sojusz Francji i Austrii prztciwko Prusom i Anglii w r. 1756 był w znacznej mierze jej dziełem.

IV, 289-309-

Pomidor (flolanum lycopersicum) — gat. rośliny jednorocznej z rodziny psiankowatych; uprawiany u nas w różnych odmianach dla soczystych jadalnych owoców-jagód; pochodzi z Ameryki Pd.

Pomocnicza służba wojskowa. Wojskowy obowiązek.

Ruiny perystylu domu pompejańskiego.

-*■ IV, 142.

Ponape — jedna z wysp archipelagu Karoliny. Bujna podzwrotnikowa roślinność. Kilka portów, największy P. 348 km*, ok. 2000 mieszk.

Ponarskie Córy — malowniczy lewy stok doliny Wilii pod Wilnem, pamiętny bitwą polsko-ros w 1831 r.

Ponce de Leon Juan — (f 1521), podróżnik hiszp , uczestnik drugiej wyprawy Kolumba; w r. 1513 odkrył Płw. Florydę.

I, 179.

Pondichćry, pódiszćri — kolonia i port fr. w pd. Dekanie, 290 km*, 176 000 mieszk. Stolica tej samej nazwy. 47 000 mieszk.

/, 469.

szw.

(* 1875), inżynier i polityk. W 11. 1917-1918 min. W. R. i O. P. i organizator szkolnictwa; w 11. 1921 — 1922 ponownie min. i premier.

Poniński

(t 1798),

Pompei — odkopane spod popiołu wulkanicznego ruiny handlowego m-ta rzym. o 20 000 mieszk., nad Zatoką Neapolitańską, zniszczonego przez wybuch Wezuwiusza w 79 r. Niezmiernie cenne wykopaliska.

-> I, 277.

Pompeiu8z — 1.

— Gnejus Magnus (106 — 48 prz.

Chr.), wódz rzymski i mąż stanu. Walczył w szeregach Sulli przeciw Mariuszowi, zlikwidował powstanie Spartakusa i wojnę z Mitrydatem, zawarł triumwirat z Cezarem i Krassusem. Po zerwaniu z Cezarem, pobity przez niego pod Farsalos, uszedł do Egiptu, gdzie został zamordowany. 2. — Gnejus P. Magnus (ok. 80 prz. Chr. — 45 prz. Chr.), najstarszy syn poprz.; walczył w Hiszpanii przeciwko Cezarowi, pobity pod Mundą i zamordowany w czasie ucieczki. 3. — Sextus — (75 przed Chr. — 35 prz. Chr.), młodszy syn 1; w r. 43 objął dowództwo nad flotą. Pobity przez Agrypę i stracony w Milecie.

Pompeia, ang. grapę fruit, grejpfru:t — owoc jagody gat. Citrus decumana; uprawiane w A-meryce, Afryce pd. i Palestynie. -* III, 1196.

Pomrów (Limax) — rodzaj ślimaków płu-codysznych o szczątkowej muszli, ukrytej wewnątrz płaszcza. Otwór oddechowy leży za środkiem tarczowatego płaszcza. Wyrządzają szkody w ogrodach.

Pomuchel, dorsz, wątłusz (Oadua callarias

L.), — ryba morska z rodziny Gadidae; osiąga dł. do 1,5 m. Występuje w Morzu Niemieckim, Atlantyku, Morzu Arktycznym i Bałtyku (u naszych morskich wybrzeży osiąga mniejszą wielkość). Z wątroby P. wyrabia się tran. P. solony — sztokfisz.

Pomurnik (Tichodroma muraria L.) — gat. ptaków z rodziny pełzaczy, rzędu wróblowatych. Żyje w górach na niedostępnych skałach, w środk. i pd. Europie i Azji, w Polsce dość rzadki, w Tatrach i Pieninach. Żywi się owadami.

Poniatowski — 1. — Stanisław — (1676 — 1762), kasztelan krakowski, ojciec Stanisława Augusta. W służbie Karola XII uratował mu życie pod Połtawą, za co został generałem Przez Augusta II został mianowany dowódcą wojsk koronnych, podskarbim, wojewodą mazowieckim. Spowinowacony przez żonę, Konstancję Czartoryską, z ,,Familią", działał w myśl jej interesów. Ogłosił „List ziemianina do pewnego przyjaciela z innego województwa" (1744). 2. — Stanisław August -»■ Stanisław August. 3. — Michał Jerzy — (1736 —

1794), ostatni prymas Rzpltej, brat Stanisława Augusta. Zasłużony członek Komisji Edukacyjnej, pracował nad oświatą i uprzemysłowieniem kraju; niepopularny z powodu chciwości, wysługiwania się Rosji i rozwiązłego życia. Zmarł w tajemniczych okolicznościach podczas insurekcji kościuszkowskiej. -> III, 111. 4. — Stanisław — (1756—1836), podskarbi w. lit., synowiec Stanisława Augusta. Zał. w Warszawie szkołę malarską ; zreformował stosunki włościańskie w swych dobrach, osiadł w Rzymie, gdzie zgromadził kolekcję obrazów i rzeźb. 5. — Józef ks. — (1763—1813), generał dywizji, marszałek Francji, synowiec Stanisława Augusta (syn Andrzeja P. i Teresy z Kinskych). Urodzony i wychowany w Wiedniu, służył w wojsku austr., odznaczył się w wojnie przeciwko Turcji. W r. 1789 organizował wojsko polskie, w 1792 r. walczył przeciw Rosji (zwycięstwo pod Zieleńcami), złożył dymisję po przystąpieniu króla do Targowicy. Brał udział w insurekcji Kościuszki, potem osiadł w Warszawie (siedziba: pałacyk pod Blachą). W 1807 r. min. wojny i wódz naczelny wojsk Ks. Warszawskiego, odznaczył się w kampanii 1809 r. (Raszyn i zajęcie Galicji) oraz wielokrotnie w wyprawie Napoleona do Rosji; po klęsce 1812/1813 przeprowadził wojska polskie do Saksonii. Zginął w Elsterze, osłaniając odwrót wojsk. fr. Czczony jako uosobienie bohaterstwa i rycerskości. Pomnik w Warszawie (Thorwald-sen).

Poniatowski Juliusz —    (*1886), polityk,

poseł na sejm z ramienia partii „Wyzwolenie", minister Rolnictwa i Dóbr Państwowych w 11. 1920-1921; w 11. 1926-1934 kurator Fundacji Krzemienieckiej, od r. 1934 minister Rolnictwa i Reform Rolnych.

Poniatowski Stanisław — (* 1884), etnolog i antropolog. Wyprawy naukowe. Praće z dziedziny etnologii.

Poniewież (lit. Paneweżys) — m-to lit. nad Niewiażą. Gimnazjum polskie. 19 000 mieszk.

Ponikowski Antoni

Adam

podskarbi w. kor. Marszałek sejmu rozbiorowego w 11. 1773—1775, stronnik Rosji. Rozpust-

nik i chciwiec frymarczący dobrem publicznym. Potępiony przez sejm czteroletni, oddany pod sąd i skazany na konfiskatę majątku i utratę czci. 2. — Adam — (f 1816), syn poprz.; odznaczył się w insurekcji kościuszkowskiej pod Szczekocinami, lecz przybył spóźniony ze swym korpusem pod Maciejowice. Potępiony za to, został potem zrehabilitowany wyrokiem towarzyszy broni, którego słuszność potwierdzają badania najnowsze.

Pontifex (łac.)

na-

Most pontonowy.

(* 1857), pisarz

Pontresina

strż. nazwa Morza

Czarnego. W najdawniejszych czasach ośrodek walki o rynki handlowe. Od VIII w. prz.

Chr. brzegi P. E. były kolonizowane przez Greków.

Pontyfikalia — oznaki godności biskupiej (pastorał, infuła, pektorał, pierścień itd.). Poza czynnościami liturgicznymi biskupi mogą używać tylko pektorału i pierścienia.

Pontyfikalna Msza — uroczysta Msza, odprawiana przez biskupa z asystą.

Pontyfikat (Ponłificale Romanum) — księga liturgiczna, zawierająca przepisy o czynnościach liturgicznych i ceremoniach biskupów kat. postumencie.

Pontyjskie bagna — malaryczne błota m. Popiół — pozostałość po górami a brzegiem morza na pn. od Rzymu, spaleniu substancyj organicz-częściowo na terytorium Kampanii, ostatnio in- nych; składa się z zawartych tensywnie osuszane. Na terytorium P. B. po- w tych substancjach części wstały ostatnio nowe m-ta, m. i. Littoria.    mineralnych. P. roślinny za-

-* III, 569.    wiera dużo węglanu potasu

Pontyjskie Wyspy — wulkaniczny archi- (potażu) ; P. z kości zwie-pelag wł. na Morzu Tyrreńskim.    rzęcych zawiera gł. fosforan d>u‘» Praksytelesa.

Pool, pu:l (ang.) — umowa przedsiębiorców, wapnia, stosuje się do wy-kupców dla uregulowania cen w danej branży; robu nawozów fosforowych, np. słynne porozumienie kanad. farmerów z r.

1934 w celu podniesienia cen zboża.

Poole, pu:l — m-to portowe w Anglii pd.-zach. (hr. Dorset). Rybołówstwo; połów ostryg.

Ok. 40 000 mieszk.

Popiel

Popielica (Olis glis L.)

SĄ

w strż. Rzymie członek najwyższego kolegium kapłańskiego, które odziedziczyło władzę sakralną dawnych królów. P. maximus (łac. — kapłan najwyższy), czelnik kolegium. W kościele kat. — tytuł papieży.

Ponton — rodzaj łodzi żelaznej, używanej w wojsku jako podpora pływająca dla tymczasowych szybko budowanych mostów zw. pontonowymi oraz do przewożenia ludzi i materiałów. Nośność do 3000 kg.

Pontoppidan Henrik duń. dający w cyklach powieściowych obrazy współczesnej rzeczywistości swego kraju, przepojone silnym zabarwieniem uczuciowym i satyrycznym. Gł. dzieła: „Ziemia obiecana", „Lykke Per", „Państwo umarłych". Nagroda Nobla w 1917 r.

miejscowość klimatyczna w Szwajcarii (kanton Gryzonów), 1802 m n. p. m.

Pontus Euxinus

Pope Alexander, poup alig’za:nd3r — (1688 — 1744), poeta ang., prawodawca smaku literackiego swej epoki („Szkic o krytyce") w duchu pseudoklasycznym. Napisał m. i. poemat żartobliwy: ,,The Bape od the Lock" („Porwanie pukla"), poemat satyryczny „The Dunciad", szkice filozoficzne, „Esmy on Man" („Szkic o człowieku") i „Morał Easays". Tłumaczenie polskie Krasickiego, Dmochowskiego, Kamiń-skiego i i.

Popęd, impuls — 1. — w mechanice iloczyn z siły przez czas jej działania, równy pędowi ciała, wprawionego w ruch przez tę siłę. 2. — stan fizjologiczny, np. głód, wywołujący występowanie pewnych odruchów, lub ruchów tzw. instynktownych, np. sięganie po jedzenie;

3. — dyspozycja do ruchów „popędowych" i towarzyszących im pragnień i afektów; to samo, co „instynkt" w najszerszym znaczeniu.

podaniowy książę gnieźnieński zjedzony wg podania przez myszy.

Popiel 1. — Paweł — (1807—1891), polityk-konserwatysta, poseł na sejm galicyjski, jeden z założycieli „Czasu". „Pisma" (1893), „Pamiętniki". 2. — Paweł — (1837 — 1910), syn poprz., filolog, profesor Szkoły Głównej. W r. 1880 wydał przekład „Iliady" Homera (prozą).

Popiel Wincenty Teofil, x. — (1825—1913), arcybiskup warszawski od 1883 r. Autor „Pamiętników" z 11. 1862-1876. W 1869 r. był zesłany przez władze ros. do Nowogrodu.

Popielec — środa, od której zaczyna się Wielki . Post. W ten dzień ksiądz w czasie Mszy św. posypuje głowy wiernych poświęconym popiołem, przypominając im w ten sposób o znikomości człowieka.

gat. gryzoni z rodziny koszatek. Żyje w lasach, parkach i ogrodach środk. i pd. Europy; w Polsce na obszarze całego kraju, niezbyt pospolita. Żywi się nasionami, orzechami, jajami. Cenione futro.

Popiersie, biust — w sztukach plastycznych rzeźba przedstawiająca głowę ludzką z górną częścią piersi, umieszczona najczęściej na

Biust Afrodyty

^ IV, 1241.

Popiół wulkaniczny — bardzo drobny, pyłowy materiał lawowy wyrzucany przez wulkany. Bardzo lekki, może być przenoszony przez prądy atmosferyczne nieraz na odległość kilkunastu tysięcy km. Zlepiony spoiwem.

tworzy lekką skałę barwy jasnej, zw. tufem wulkanicznym.

Pop Iwan albo Czorna Hora

(1854-1908),

wulkan meksyk., wys.

wł., partia ludowa zał. przez katolików-demokratów w 1919 r. z sycylijskim księdzem Luigi Sturzo na czele. Skasowana przez rząd faszystowski.

„Popolo d’Italia“ — codzienna gazeta w Mediolanie, zał. przez B. Mussoliniego w 1914 r. dla propagandy na rzecz przyłączenia się Włoch do entente’y-II, 303.

Poppea Sabina

zaludnienie, ludność,

1.

utrata

skrajny

szczyt pasma czarnohorskiego z obserwatorium L. O. P. P. 2026 m wys.

Popławski Jan Ludwik polityk i publicysta. W 1878 r. zesłany na Syberię, po powrocie redagował w Warszawie tygodnik „Głos". Uwięziony powtórnie w r. 1894, przeniósł się następnie do Galicji, gdzie wydawał „Przegląd Wszechpolski"; od 1906 r. redaktor „Gazety Polskiej" w Warszawie. Wybitny myśliciel polityczny, twórca ideologii stronnictwa narodowo-demokratycznego. „Pisma polityczne" (1910), „Szkice literackie i naukowe" (1916).

Popłoch (Onopordon) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 20 gat. w Europie, gł. w obszarze śródziemnomorskim; u nas jako chwast P. pospolity, kwitnie w lecie.

Popocatepetl

5452 m.

Popolarl

(■f 65), małżonka Nerona, którą poślubił w 62 r. po usunięciu Ok-tawii, słynna rozpustnica.

Poppelmann Matthkus Daniel — (1662 — 1736), architekt niem. w służbie Augusta Mocnego, twórca licznych budowli drezdeńskich w stylu późnego baroku. Projektował szereg gmachów w Warszawie, jak pałace: Saski, Błękitny i i., oraz. w Czerniakowie, Piasecznie itp.

Poprad — prawy dopływ Dunajca z Tatr; przepływa Spisz, przełamuje się przez Karpaty i pod Nowym Sączem wpada do Dunajca. Stara droga polska na Węgry i szlak osadniczy polski na Spiszu. 155 km dł.

Popradzki Staw, Popradske Pleso — jezioro w Tatrach, po stronie czes. w Dolinie Mięguszowieckiej, 1513 m n. p. m., pow. 21,29 ha, głęb. do 16,4 m.

Poprawność językowa -+■ art. I V, 309 — 315.

Poprzecznica, poprzeczna okrężnica fsołon transversum) — fczęść okrężnicy, przebiegająca poprzecznie w górnej części brzucha; łączy okrężnicę wstępującą z okrężnicą zstępującą.

Populacja

mieszk. Populacyjna polityka — ogół zarządzeń państwowych w sprawach zaludnienia kraju, zmierzających przeważnie do podniesienia stanu liczebnego ludności i do odpowiedniego jej rozmieszczenia. 2. — (w biologii), pogłowie, zespół osobników danego gat zamieszkujących pewien rozpatrywany obsza lub środowisko.

„Populaire“, Le, popiilćr la — gł. organ fr. partii socjalistycznej, wychodzący od 1917 r. w Paryżu pod redakcją Leona Bluma.

Popularowie (z łac. populua — lud, naród) — w strż. Rzymie partia plebejuszy i weteranów; dążyła do uzyskania ziemi. Powstanie P. przeciw senatowi w 100 r. prz. Chr. zostało zduszone przez optymatów.

Popyt — suma towarów na rynku, które mogą liczyć na zbyt, w zestawieniu z ilością towarów, zaofiarowanych do sprzedaży; zapotrzebowanie na dany towar; możność zbytu towaru. (-* Prawo popytu i podaty).

-► /, 888-889, II, 147, 150.

Por (Allium porrum) — gat. rośliny zielnej z rodzaju czosnku; wytwarza mało wydatne, podłużne cebulki jadalne; uprawiany w różnych odmianach jako przyprawa do zup, ryb i i. Pochodzi z pd. Europy; również uprawiany P. dziki, wytwarzający cebulki boczne.

Poradnia — instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, mająca na celu pouczanie i instruowanie szerokiego ogółu w sprawach dotyczących higieny publicznej, wychowania i kształcenia dzieci, spraw zawodowych itp.

-►///, 71, 269.

Poradnictwo zawodowe — udzielanie wskazówek co do wyboru zawodu, oparte na badaniu właściwości psychicznych danej jednostki. (-*■ Psychotechnika).

Porażenie, paraliż (paralysia) zdolności wykonywania pewnych ruchów, zależna od uszkodzenia odnośnych ośrodków nerwowych lub dróg nerwowych przewodzących podniety ruchowe do mięśni. P. może być całkowite lub częściowe (niedowład). Oprócz P. organicznych, spotykamy P. czynnościowe, zależne od czasowego zaburzenia czynności układu nerwowego. P. postępujące, paraliż postępowy (paralysia progreaiva) — choroba umysłowa zależna od uszkodzenia kory mózgowej przez pewien rodzaj krętków. Choroba ta wyraża się w nasilającym się zaniku wszelkich czynności umysłu, z jednoczesnymi zaburzeniami ruchowymi i czuciowymi; obecnie leczy się przez sztuczne wywoływanie stanów gorączkowych (Wagner-Jauregg).

Porażenie prądem elektrycznym — zachodzi wskutek przepływu silnego prądu elektrycznego przez ciało człowieka. Prąd o napięciu 85 woltów może już być niebezpieczny, ponad 200 woltów jest z reguły groźny, powyżej 600 woltów zwykle zabójczy. Prąd elektryczny o wys. napięciu stosuje się w St. Zj. A. Pn. do tracenia przestępców (-*■ Elektryczne krzesło).

Porażenie słoneczne -> Udar słoneczny.

Porąbką — wieś nad Sołą w pwt. bialskim; zapora dolinna na rzece dług. 260 m. z jezio-

rodzaj ślimaków przodoskrzelnych z podrzędu Ctenobranchia o barwnych, połyskujących muszlach, kształtu owalnego. C. moneta L. żyje w Oceanie Indyjskim; muszla jej u ludów pierwotnych używana była jako pieniądz, w niektórych okolicach Afryki jeszcze dziś odgrywa tę rolę.

Porcelanowa ziemia -»■ II, Kaolin.

Porcja — (f 43 przed Chr.), córka Katona, małżonka Brutusa. Wg. podania po klęsce republikanów i śmierci męża odebrała sobie życie przez połknięcie rozpalonych węgli.

Porcjunkula — 1. — mały kościółek pod Asyżem, kolebka zakonu franciszkanów; 2. —

nych, hipotecznych, instytucyj kredytu długoterminowego oraz związków komunalnych do określonej ustawą z 10 marca 1932 r. wysokości.

wewnętrzna budowa skał magmowych, wylewnych; polega na tym, że w masie skalnej występują większe twory krystaliczne, tzw. prakryształy, tkwiące w cieście skalnym złożonym z bardzo małych kryształów. Prakryształy są produktem pierwszej fazy krzepnięcia magmy, jeszcze w głębi ziemi.

kościołach franciszkańskich.

Porębowicz Edward — (1862—1937), roma- Porośla, epifity — typ biologiczny roślin, nista, znakomity tłumacz i wytrawny znawca    które żyją na    innych roślinach,    nie szkodząc

literatur europ. Tłumaczył Dantego, Calderona,    im; najliczniej    rozwijają się w    lasach tropi-

Byrona, Leopardiego, pieśni ludowe celtyckie, kalnych; należą tu rośliny gł. z rodzin stor-germańskie, romańskie. Autor licznych prac czykowatych, ananasowatych, kaktusowatych, z zakresu historii literatury polskiej i obcych, niektóre figowce, paprocie i i. m. i. wielkiej monografii o Dantem.    —*■ III, 231    232.

Poręczenie, poręka — umowa, którą porę- Porowatość czyciel zobowiązuje się do wykonania zobowią-    ciał stałych, dzięki której przepuszczają one

' dłużnika względem wierzyciela na wypa-    gazy i ciecze. 2. — zdolność skał do nasiąka-

dek, gdyby dłużnik zobowiązania nie wykonał.    nia wodą. M. składnikami mineralnymi skał

W prawie karnym stanowi ono jeden ze śród-    znajdują się puste miejsca^zw. porami; liczba

ków zapobiegawczych: sąd może zwolnić aresz-    ich wyrażona    w procentach w    stosunku do

towanego, o ile ktoś odpowiedni udzieli za    całkowitej objętości danej próbki    jest miarą P.

oskarżonego P. pieniężnego. (-*■ Rękojmia).    Porównanie dnia z nocą — zachodząca

Poręka -y Poręczenie. P. państwowa —    dwukrotnie w ciągu roku, gdy słońce znajduje

gwarancja państwa na zobowiązania przedsię-    się w równiku niebieskim (w tzw. punktach

biorstw i banków państw., banków komunał-    równonocy wiosennej 21 marca i równonocy

rem o pow. 380 ha do 22 m głęb. Projekt budowy zakładu wodno-elektr. o mocy 20 000 KW. 2600 mieszk.

Porcelana — tłukliwa, przeświecająca masa o zwartym, szklistym, muszlowym przełomie, stosowana do wyrobu naczyń dla gospodarstwa domowego, przemysłu chemicznego, izolatorów w elektrotechnice i i. Otrzymuje się z mieszaniny kaolinu, skalenia i kwarcu przez zmielenie, zarobienie wodą, formowanie i wypalenie w wysokiej temperaturze. Wypalone wyroby pokrywa się łatwiej topliwą polewą (glazurą) i wypala powtórnie. P. znana była w Chinach od VII w., w Europie rozpoczęto jej wyrób stosunkowo późno. Pierwszą fabrykę zał. we Florencji pod koniec XVI w., na większą skalę rozpoczęto produkcję w r. 1709 w Meissen. Najsławniejsze obok tej — fabryki w Sćvres we Francji i w Danii. W Polsce pierwsza fabryka w Korcu zał, przez Józefa ks. Czartoryskiego (1789); Stanisław August zał. fabrykę w Warszawie w r. 1795 (-*■ Belwedery)-, w 11. 1805—1833 fabryka w Ba-ranówce. Obecnie Ćmielów i fabryka koncernu Gieschego na Śląsku. P., właśc. fajans, nazywano w dawnej Polsce farfurą.

-► III, 170.

Porcelanka (Cypren) nazwa zupełnego odpustu, który można otrzy-> mać od pd. 1 do pn. 2 sierpnia we wszystkich zama

Porękawiczne — wynagrodzenie dodatkowe dla pośrednika przy zawieraniu transakcyj, ustalane w drodze zwyczaju.

Porfir — skała magmowa, wylewna, barwy najczęściej czerwonej, złożona gł. z kwarcu, skaleni i biotytu. U nas w Miękini pod Krakowem. Używany na kostki i tłuczeń do budowy dróg. Roczna produkcja P. miękińskiego 150 000 do 220 000 ton.

Porfiriusz z Tyru — (232 — 304), filozof gr. ze szkoły neoplatońskiej, uczeń Plotyna, wydawca i systematyzator jego pism, komentator Arystotelesa.

Porfirowa struktura

Poronin — wieś góralska i letnisko pod Zakopanem. 1600 mieszk.

Porostnłca (Marchantia poły mor pha) — roślina z klasy wątrobowców, występująca często na glebie gliniastej, na brzegach strumieni; rodnie i plemnie powstają na tarczach, osadzonych na trzoneczkach.

Porosty (Lichenes) — klasa roślin plechow-ców; rośliny niewielkich rozmiarów; składają się z glonów i grzybów, żyjących w symbiozie ; rozmnażają się zarodnikami grzyba, albo tzw. urwistkami, które rozrastają się w nową roślinę. Występują wszędzie, gł. w miejscach jałowych, zwłaszcza na obszarach podbiegunowych i w górach. Rosną powoli i są bardzo wytrzymałe na brak wilgoci i niskie temperatury; często na skałach, które kruszą, oraz na drzewach; niektóre jadalne lub używane w lecznictwie.

1. — własność niektórych

akcentowane architektonicznie

wejście do budowli.

-► I, 1213, II, 652, I V, 607, 952.

Portamento (wł.)

Portatyl

lotnisko z urządzeniami

-► I, 181.

w sztukach plastycznych podobizna określonej osoby. Znany już w Egipcie strż. i w Rzymie. W śrdw. zanik. W renesansie nawrót do P. w XVII w., zwł. w Niderlandach i Hiszpanii (Fr. Hals, Rembrandt, van Dyck, Velasquez). W XVIII w. rozkwit w Anglii i Francji (Reynolds, Gainsborough, Romney, M. Quentin de Latour, Houdon etc.). W Polsce rozkwit P. w epoce stanisławowskiej. Wybitni polscy portreciści współcześni: Olga Bo-znańska, St. Lentz, Konrad Krzyżanowski, J. Pankiewicz i i.

W ich

jesiennej 23 września), równość dł. dnia i nocy (po 12 godzin).

Porsenna — król Etrusków. Wg. podania miał odstąpić od oblężenia Rzymu w 508 r. prz. Chr. pod wrażeniem bohaterskich czynów Mucjusza Scewoli.

Port — część wybrzeża i przylegający obszar wody chroniony przed działaniem fal i wichrów; w P. statki znajdują bezpieczne miejsce postoju i przeładowania. -> art. ,.Porty", IV, 315-323.

Portal połączenie dwóch dźwięków przez bardzo szybkie przejście przez wszystkie m. nimi leżące wysokości. Glis-sando (wł.) — ślizganie palca po strunie lub klawiszach m. dwiema wys. W zastosowaniu do fortepianu terminu P. używa się w znaczeniu portato.

Porta Ottomańska (Wysoka) — oficjalna nazwa rządu Turcji sułtańskiej. Dawniej w potocznym języku państwo tur.

Port Artur (jap. Riodżun) — port wojenny i stolica jap. Kuantungu na mandżurskim półwyspie Liaotung; do r. 1904 należał do Rosji, zdobyty po długotrwałym oblężeniu przez Japonię podczas wojny ros.-jap. 31 000 mieszk.

Portato (wł.) — wyraźne, ale nie ostre odgraniczanie dźwięków od siebie.

ołtarz przenośny, służący do odprawiania Mszy św. poza kościołem (np. Mszy polowej).

Portatyw — jedna z odmian organów z XVI w., małe przenośne organki używane jako instrument domowy.

Port au Prince, portó pres — stolica republiki Haiti. 125 000 mieszk.

Port Darwin, po:rt ’da:ruyn, urzędowa nazwa obecna Darwin — port wojenny i stolica Australii Pn., obecnie rozbudowywany na bryt. bazę flotową.

Port Elizabeth, po:rt y’lyzabo<5 — gł. port Kraju Przylądkowego w Afryce pd., 73 000 mieszk., w tym 44 000 białych.

Port Glasgow, po:rt gla:sgou — m-to portowe w Szkocji zach. nad estuarium rzeki Clyde. 17 000 mieszk.

Portlci — m-to we Włoszech pd. o 8 km od Neapolu, uwiecznione w operze Aubera „Niema z P.“ Pałac królewski z freskami z sąsiedniego Herculaneum. 35 000 mieszk.

Portland, ’po:rtland — 1. — przybrzeżna wysepka w pd. Anglii; eksploatacja wapienia, przerabianego na cement „portlandzki"; 2. — port nad rz. Willamette, 15 km od ujścia do Columbia River w stanie Oregon. 302 000 mieszk.

Port lotniczy pomocniczymi dla samolotów komunikacyjnych. Posiada dworzec osobowy i towarowy.

hangary, urządzenia dla zaopatrywania samolotów w materiały pędne i smary, specjalną instalację świetlną i radiostację dla zapewnienia bezpieczeństwa startującym i lądującym po ciemku samolotom. P. L. są również większe lotniska wojskowe, posiadające odpowiednie wyposażenie dla potrzeb lotnictwa wojskowego.

-* III, 389.

Port Louis, po:rt 'luys — stolica wyspy Mauritius na Oceanie Indyjskim; eksport miejscowego cukru trzcinowego. 56 000 mieszk.

Porto albo Oporto — drugie m-to Portugalii i dawna stolica kraju nad ujściem Duero; posiada awanport w Leixoes. Opanowane przez kapitał ang.; poważny przemysł i eksport rolniczy (znane wina) zwł. do Anglii. 232 000 mieszk.

Porto Alegre — gł. port pd. Brazylii i stolica stanu Rio Grandę do Sul. 281 000 mieszk.

Porto Ferraio — m-to i gł. port na wyspie Elbie. Huty żelazne; willa, w której mieszkał Napoleon. 11 000 mieszk.

Port of Spain, po:rt aw spejn, hiszp. Puerto Espana — m-to portowe i stolica wyspy Trinidad (w grupie Małych Antyli). 70 000 mieszk.

Porto Rico, Puerto Rico — górzysta wyspa z grupy W. Antyli, o podzwrotnikowym klimacie, od 1898 r. należy do St. Zj. A. Pn. (odebrana Hiszpanii) Doskonale zagospodarowany i gęsto zaludniony obszar; uprawa trzciny cukrowej. Ludność tzw. biała, mówiąca po hiszp., pochodzi z przemieszania się Hiszpanów z Indianami. 9000 km¹, 1,544 000 mieszk., w tym 397 000 Murzynów. Stolica San Juan.

Port Philip, po:rt 'fylyp — mała zatoka na pd. wybrzeżu Australii; nad P. P. leży Melbourne.

Portret

-* III, 471.

Port Royal, por ruajal — klasztor cyster-sek pod Paryżem zał. w początku XIII w., z którego zakonnice przeniosły się w XVII w. do Paryża, zaaładając tam P. R. de Paris.

dawnym klasztorze zw. P. R. des Champs osiedlili się laicy, mężczyźni poszukujący odosobnienia i spokoju. W tym środowisku rozwinął się jansenizm, tu kształcił się Racine, powstały „Prowincjałki" Pascala.

Port Sald — port egips. nad Kanałem Sueskim, u wejścia doń z Morza śródziemnego. 106 000 mieszk.

re-

Maurów. W r. 1143 wasal

rolnictwa. W U. 1581-1040

(1871 — 1911), czołowy

m-ko w pwt. włodzimierskim,

Portsmouth, 'po^tsma# — 1. — największy port wojenny świata i gł. baza floty bryt. m. wyspą Wight i lądem. 250 000 mieszk. 2. — m-to w St. Zj. A. Pn., nad Atlantykiem, port wojenny i handlowy. Miejsce zawarcia pokoju po wojnie ros.-jap. w 1905 r. 15 000 mieszk.

Port Sudan, po:rt su’da.n — port wojenny i handlowy nad Morzem Czerwonym w Sudanie, i stolica prow. 19 000 mieszk.

Portugalia (Republica Portuguesa) publika w zach. części Płw. Pirenejskiego. Zajmuje zach. część mesety hiszp. i nizinę nadatlantycką m. ujściem rzeki Trancoso na pn. i przylądkiem Cabo de Santa Maria na pd. Pn. część kraju obfituje w opady, na pd. stepy (sztuczne nawadnianie). Najwyższe wzniesienie w. Górach Estrella (do 2000 m). Ludność stanowią Portugalczycy, zromanizowani Celto-iberowie, z najrozmaitszymi późniejszymi przymieszkami (m. i. z Murzynami). Język portug., najbliżej spokrewniony z hiszp., należy do grupy języków romańskich. P. jest krajem rolniczym (kultury śródziemnomorskie) i hodowlanym; poważniejszego przemysłu brak. Gospodarczo jest P. związana przede wszystkim z Anglią i wpływy polit. ang. są silne w kraju, a zwł. w koloniach. Dzisiejsze kolonialne posiadłości P. obejmują: Azory i Maderę (administracyjnie należące wprost do P.); w Afryce: Wyspy Zielonego Przylądka, Gwineę Portug., Wyspy św. Tomasza i Principe, Angolę, Mozambik; w Azji: Indie Portug., Macao i Timor — ogółem 2 094 000 km* z 8 710 000 mieszk. Pow. P. 89 000 kim*, 6 590 000 mieszk. Stolica Lizbona. — W strż. zamieszkana przez Celtoiberów, kolonizowana przez Kartagińczy-ków, przeszła P. pod władzę Rzymian jako prow. Lusitania. Podczas wędrówki ludów weszła w skład królestwa Wizygotów, potem (w VIII w.) króla Kastylii Alfons ,1 Burgundzki zwyciężył Maurów i ogłosił się królem P. Dzisiejsze granice osiągnęła P. w XIII w. W XV w. następuje w P. rozkwit kapitału handlowego i żeglugi. Szereg wypraw morskich do zach. brzegów Afryki przynosi P. zdobycze Ceuty, Madery, Wysp Zielonego Przylądka, Azorów, Tangeru i i. Bartolommeo Diaz dotarł do Przylądka Dobrej Nadziei; Vasco da Gama odkrył drogę morską do Indyj. W XVI w. dalsze zdobycze zamorskie: Cejlon, Molukki, Macao, odkrycie i kolonizacja Brazylii (Cabral w r. 1500). Olbrzymie koszty związane z wyprawami kolonialnymi i zaraza, która w r. 1521 wyniszczyła poł. ludności, wywołały poważny wstrząs gospodarczy i w konsekwencji zaniedbanie i upadek podczas unii personalnej z Hiszpanią (przeprowadzonej przez Filipa II po wygaśnięciu dynastii) P. straciła dużą część swych posiadłości kolonialnych, m. i. Brazylię. W XVII w. P.

przy pomocy Anglii odzyskuje, niezależność i następnie (w r. 1601) panowanie w Brazylii, traci natomiast wszystkie kolonie wsch.-ind. Od tego czasu datuje się zupełna niemal zależność P. od Anglii. Skutkiem tej zależności P., jako baza operacyjna Wellingtona, zostaje wciągnięta w wir wojen napoleońskich. W r. 1822 P. traci ostatecznie Brazylię; w r. 1826 król Pedro nadał P. konstytucję. Dzieje P. XIX i XX w. to pasmo walk domowych. Na terenie międzynarodowym Zyskuje P. w XIX w. Angolę, Mozambik i terytorium nad ujściem Kongo. W r. 1910 ogłoszono w P. republikę. Podczas wielkiej wojny P. przyłączyła się do koalicji antyniem. W r. 1927 po walkach m. konserwatystami i demokratami gen. Carmona wprowadził dyktaturę wojskową. Nowa korporacyjna konstytucja ułożona przez ministra Carmony, Salazara, została przyjęta w r. 1933. Od tego czasu autorytatywne rządy Salazara. -► I, 44, 390-391, 805, 807, 11, 851, 1081, 1236-1237, 1241, III, 1031, IV, 563.

Portyk — w architekturze strż. kolumnada.

-» I, 1210.

Porucznik — drugi stopień oficerski w wojskach lądowych, powietrznych i marynarce wojennej oraz handlowej (-* Stopnie wojskowe).

Poruks Janis neoromantyk łot.; indywidualista, głęboko religijny filozof; liryk.

Pory -► Por.

Poryck

siedziba Tad. Czackiego w pocz. XIX w.; 3000 mieszk.

Pory roku — cztery okresy (wiosna, lato, jesień, zima), na które dzieli się rok ze względów astronomicznych (położenie Ziemi względem Słońca i związana z nim dł. dnia i nocy) i w związku z nimi meteorologicznych. Istnienie P. R. spowodowane jest nachyleniem osi ziemskiej względem płaszczyzny ekliptyki (66° 30’), skutkiem czego promienie słoneczne padają w różnych P. R. na to samo miejsce kuli ziemskiej pod różnymi kątami. Na półkuli pn. wiosna trwa od 21 marca (wiosenne porównanie dnia z nocą) do 21 czerwca (letnie przesilenie), lato od 21 czerwca do 23 września (jesienne porównanie dnia z nocą), jesień od 23 września do 21 grudnia (zimowe przesilenie), zima od 21 grudnia do 21 marca. Na półkuli pd. naszej wiośnie odpowiada jesień, latu zima i odwrotnie. P. R. meteorologiczne w strefach umiarkowanych odpowiadają m. w. astronomicznym. W okolicach równika dnie i noce są równe przez cały rok, nie ma też znaczniejszych zmian temperatury; zamiast P. R. rozróżnia się porę deszczową i suchą. Im bliżej biegunów, tym dłużej trwa zima, a krócej lato oraz jesień i wiosna.

Pory skóry — ujścia gruczołów łojowych i potowych na powierzchni ciała. -* / V, 815.

Porządki architektoniczne, właściwe style architektury gr. — Świątynie były najpełniejszym wyrazem gr. architektury. System kolumnowy stanowił podstawę tej architektury. P. A. przejawiły się przede wszystkim w kształcie kolumn :

1. Dorycki styl. — Prosty, monumentalny w wyrazie; kolumny bez baz. Wys. kolumny 5¹/₂ do 6 razy większa od dolnej średnicy. Trzon wybrzuszony, u góry zwężony, ozdobiony 18 lub 20 rowkami.

Głowica (kapitel) składa się z szer., płaskiego echinusa bez ozdób. Na nim graniasty aba- Porządki architek kus,

Bezpośrednio na abakusie —

nach).

olbrzymia sta-

Posąg Wolności.

Posejdon — W podaniach W porcie nowojorskim, gr. bóg morza i i. wód, brat Zeusa. Symbo- t lem władzy P. był / złoty trójząb obda- ( rzony mocą wzbu-rzania lub uciszania

■i

Posejdon, Apollo i Artemida z fryzu partenońskiego.

za nie-

U    III

ozdobiony meandrem, foniczne : I — ko lumna dorycka (Par tenonu) j // — ko belkowanie i architraw gładki, lumna jońska (świą fryz składający się z trygli- tyni na Ilissos) fów i metop. Dach na węz-    pomnika

szych bokach świątyni tworzy Lizikratesa w Ate przyczółek, tzw. tympanon, wypełniony kompozycją. Najwspanialsza świątynia dorycka — Partenon. 2. Joński styl. — Bogatszy, bardziej misterny. Kolumny wysmukłe, wys. 8¹/* do 9 razy większa od średnicy. Trzon, o 24 żłobkach, ma bazę z 2 wypukłych obręczy. Kapitel ozdobniejszy niż dorycki. Między echi-nusem i abakusem — nowy element dwu* bocznie symetryczny, tzw. ślimacznice, czyli woluty. Architraw trójschodkowy, pasem wolich oczek oddzielony od fryzu. Najwspanialsza świątynia jońska — Erechtejon! 3. — Ko-ryncki styl — najpóźniejszy. Baza, trzon i belkowanie, jak w jońskim. Głowica bogatsza, wyższa, w formie kielicha z liści akantu. Poza tymi trzema wyróżnia się jeszcze kapitel rzym., czyli kompozytowy (połączenie elementów joń-skiego z korynckim).    -*■ II, 711 — 712.

Porządku publicznego zakłócenie — wykroczenie polegające na niewłaściwym zachowaniu się w miejscu publicznym, np. hałasowanie w nocy, zachowanie, które może wywołać zbiegowisko i spowodować zatamowanie ruchu ulicznego itp. Karane w drodze administracyjnej grzywną lub aresztem.

-+ IV, 95.    i

Porzeczka (Ribes) — rodzaj roślin z rodziny skalnicowatych; przeszło 120 gat. na obszarach umiarkowanych pn. półkuli i w górach Środk. i Pd. Ameryki; kwiaty w gronach, jadalne owoce-jagody; uprawiane w licznych odmianach pochodzą od gat.: Ribes vulgare (Europa zach.) i Ribes rubrum (Europa pn.-wsch. i Syberia). W lasach i zaroślach rośnie P czarna

Porzeziński Wiktor — (1870—1929), znakomity językoznawca; prace z językoznawstwa < ogólnego, bałtyckiego i słów.

P, O. S. -> Państwowa Odznaka Sportowa.

Posadas — stolica arg. terytorium Missio-nes nad Paraną. W okolicy liczne kolonie rolnicze polskie. 30 000 mieszk.

Posąg Wolności (ang.

Statuę of Liberty, 'stejtju a w ’lybarty)

tua (ok. 50 m) przedstawiająca postać kobiecą z pochodnią — symbolem wolności — w prawej ręce, sto-jąca w porcie nowojorskim od r. 1886. Ofiarowany St.

Zj. A. Pn. przez Francję dla upamiętnienia setnej rocznicy niepodległości St. Zj.

fal morskich; poświęcone mu były: koń i delfin. F. cie- j szył się powszechnym kultem, zwł. na Istmie, gdzie miał świątynię. W sztuce wyobrażano P. z trójzębem w ręku; koło niego znajdował się delfin. (-*■ Neptun).

Poseł — 1. — na sejm — wg. konstytucji z r. 1935 przedstawiciel narodu, wybrany do sejmu. (-*• Ordynacja). Przed objęciem mandatu składa ślubowanie. P. korzystają z nietykalności w granicach, jakich wymaga ich uczestnictwo w pracach sejmu. Za treść wygłoszonych w sejmie przemówień lub zgłoszonych wniosków i interpelacyj oraz właściwe zachowanie się podczas obrad — P. odpowiada tylko przed sejmem. Jednakże za występowanie sprzeczne z obowiązkiem wierności wobec państwa, albo zawierające cechy przestępstwa może być oddany pod sąd Trybunału Stanu i pozbawiony mandatu. Za naruszenie praw osoby trzeciej podczas obrad sejmu może być pociągnięty do zwykłej odpowiedzialności sądowej za zgodą sejmu. P. nie może sprawować mandatu senatorskiego, nie może nabywać, dzierżawić majątku państwowego, podejmować się dostaw i robót dla rządu, otrzymywać koncesyj itp. 2. — w dyplomacji (F. nadzwyczajny i minister pełnomocny) — przedstawiciel dyplomatyczny drugiej klasy.

-> I, 137, II, 57.

Posllipo — góra pod Neapolem, pokryta ogrodami i winnicami, z grotą i tunelem; tu znajduje się grób Wergiliusza.

Posiń — m-ko w Letgalii (Inflantach Pol.) na Łotwie nad granicą sow.; w okolicy polska ludność.

ści.

Posterunek

Positon, dawniej zw. positronem — elektron dodatni, cząstka posiadająca elementarny ładunek dodatni i masę równą masie elektronu.

-*//, 180, 1057-1059, IV, 423-425.

Posłtron -* Positon.

Posłonek (Helianthemum) — rodzaj roślin z rodziny posłonkowatych, pokrewnych fioł-kowatym; 80 gat. gł. na obszarze śródziemnomorskim ; u nas 7 gat.; rosną na łąkach lub na skałach wapiennych; niektóre gat. hodowane jako ozdobne.

Posner Stanisław (pseud. Henryk Bez-maski) —    (1870—1930), prawnik i polityk,

członek P. P. S. Od 1919 r. senator. Ogłosił szereg prac i artykułów, m. i. ,,Nauki społeczne w szkole wyższej", ,,Demokracja Finlandii", „Z bliska i z daleka".

Posocznica -► Zakażenie ogólne.

Posoka (ichor) — brudno-czerwonawy płyn ropny o przykrym zapachu gnilnym, powstający przy dołączeniu się zgorzeli do zapalenia wysiękowego.

Pospolite ruszenie — w Polsce przedrozbiorowej organizacja sił zbrojnych; w czasach pierwszych Piastów obejmowało całą ludność, zwoływaną „wiciami", potem tylko rycerstwo, szlachtę. Obecnie P. R. obejmuje rezerwistów, którzy przekroczyli granicę wieku (oficerowie po 50 latach, podoficerowie i szeregowi po 40 latach), żołnierzy, zaliczonych do P. R. ze względu na stan zdrowia, osoby duchowne i dzieli się na 2 kategorie: zdolnych do służby z bronią i bez broni. P. R. podlega powołaniu w miarę potrzeby do czynnej służby wojskowej w razie mobilizacji.

Possevino Antonio (1533 — 1611), ksiądz, jezuita, legat papieski; skłonił króla szwedzkiego Jana III do przejścia na katolicyzm; w nadziei pozyskania Moskwy dla katolicyzmu, przyczynił się do rozejiiiu m. Stefanem Batorym a Iwanem Groźnym. Pozostawił dzieła treści pedagogicznej.

Post — okresy, w których kościół kat. zakazuje spożywania pewnych potraw, zwł. mięsnych a także unikania hucznych zabaw, urządzania wesel itd. Większe okresy P. — adwent i Wielki P.; prócz tego P. obowiązuje w wigilie większych świąt oraz w t. zw. suche dnie, tj. po trzy dni w okresie zmiany pór toku. P. ma na celu umartwienie ciała jako też wdrożenie do karności i dyscypliny kościelnej. P. istnieje także we wszystkich kościołach wsch.; nie uznają P. wyznania ewangelickie.

-* II, 1011.

Postaci teoria — teoria psychologiczna, wg której przeżycia psychiczne nie są sumami swoich składników, ale mają charakter cało-->IV, 494-495, 1488.

Postanowienie — akt woli, fakt psychiczny świadomy, warunkujący wykonanie czynności dowolnej, nie będącej odruchem. Jest kwestią sporną, czy ten fakt psychiczny jest

złożony, czy prosty oraz czy stanowi odrębny rodzaj prostych faktów psychicznych, czy też pewien gat. przekonań (sądów).

IV, 1451-1452.

Postawy — m-to pwt. na Wileńszczyźnie, dawna siedziba Tyzenhauzów. 2000 mieszk.

Post Christum (natum), skrót p. Chr. (łac.) — po Chrystusie, po narodzeniu Chrystusa.

Poste-restante, post rćstat (fr.) — rodzaj przesyłek pocztowych, po które adresat zgłasza się sam do urzędu pocztowego; dział poczty załatwiający wydawanie tych przesyłek.

stanowisko; osoba mająca obowiązek czuwania nad czymś, ew. wykonania określonych czynności i miejsce, na którym tę służbę pełni. P. alarmowy — żołnierz wystawiony przed wartownią, czatą, placówką lub jakimś oddziałem na postoju, celem uprzedzenia o niebezpieczeństwie lub utrzymania łączności z żołnierzami pełniącymi służbę na P. ochronnych. P. obserwacyjno-meldunkowy — ważny element obrony przeciwlotniczej ; umożliwia dostrzeżenie zbliżających się samolotów, śledzenie ich ruchów, alarmowanie zagrożonych punktów. P. honorowy wystawiany bywa dla uczczenia symboli, np. przy sztandarze, władz lub osób (np. przed miejscem zamieszkania Prezydenta Rzpltej).

Posterunkowy (policji) -*• Policja.

Postęp — rozwój społeczny i kulturalny, odbywający się w kierunku pewnych celów, uznanych za wartościowe.

-+IV, 324-331; III, 203, IV, 865.

Postęp arytmetyczny — ciąg liczb {a„ }, w którym różnica a,,^— a„, m. dwoma dowolnymi sąsiednimi wyrazami, zw. różnicą P. A., jest stała. Wzór na n-ty wyraz P. A.: an = «i + d (n — 1), gdzie d jest różnicą. Np.: ciąg wszystkich liczb naturalnych nieparzystych: 1, 3, 5,... jest P. A. o różnicy 2.

Postęp geometryczny — ciąg liczb {an }, w którym iloraz dwóch dowolnych sąsiednich wyrazów: fln^ :a„, jest stały; iloraz ten nazywa się ilorazem P. G. Wzór na n-ty wyraz P. G. : a„ = alqn~¹, gdzie q jest ilorazem P. G. Np. ciąg kolejnych potęg liczby 3, tj. ciąg: 3, 9, 27,... jest P. G. o ilorazie 3.

Postępowanie nakazowe — postępowanie, w drodze którego sąd na wniosek wierzycieli uzasadniony dokumentami wydaje dłużnikowi nakaz zapłaty wierzytelności. Jeśli w terminie przewidzianym pozwany nie wniesie sprzeciwu, następuje natychmiastowe ściągnięcie należności. P. N. stosuje się również przy karach administracyjnych do zł. 50.

Postojowe — opłata za czas postoju wagonu z towarfem na stacjach załadowania i wyładowania. (^-Osiowe); opłata gminna za postój furmanek na targu publicznym.

Postrzał — 1. — rana postrzałowa (-+Rany); 2. — ból lędźwiowy (->■Lumbago).

Postrzyżyny — obrzęd obcinania włosów, któremu towarzyszą specjalne śpiewy i tańce; łączy się zwykle z uroczystością przechodzenia jednostki z jednej grupy społecznej do innej. U Słowian i Germanów obcinano włosy chłopcom, kończącym siedem lat lub chłopcom, którzy stają się parobkami (Huculi). Podczas wesela obcinano włosy pannie młodej. P. znane u wielu ludów świata; w Europie od czasów przedhistorycznych do ostatnich lat po wsiach.

Postumia (słoweńskie Postojna)— m-to w części wł. Krasu; znane groty. Ludność słoweńska. 5 000 mieszk.

Post urbem conditam, skrót: p. u. c. (łac. = po założeniu m-ta) albo: ab urbe con-dita (od założenia miasta) — rzym. rachuba czasu od założenia Rzymu.

Post Wielki — w kościele kat. czterdziestodniowy post, trwający od popielca do W. Soboty.

Postylla — książka zawierająca krótkie wykłady perykop. W Polsce do najsławniejszych należą x. J. Wtijka P. kat., M. Reja — protestancka.

Poszlaka

-* I, 635. właściwość ukształ-

-> IV, 810-814. pierwiastek z I grupy układu periodycznego (-> Alkaliczne metale). C. wł. 0,86, 1. porz. 18, c. atom. 39,10, s. chem. K. W przyrodzie występuje w postaci soli; pokła-

energia ukryta, zawarta w danym układzie ze względu na położenie jego części względem siebie lub jego stan, np. energia podniesionego ciężaru, który spadając, może wykonać pracę, energia napiętej sprężyny itd.    -»■ II, 216.

Potencjał — pojęcie związane z pojęciem energii potencjalnej. W zależności od rodzaju energii mówimy o P. grawitacyjnym, elektrycznym, magnetycznym. Najczęściej spotyka się pojęcie P. elektrycznego. Ładunek elektrycz-ny q posiada w przestrzeni, w której działają siły elektryczne, określoną energię potencjalną. Przesunięcie ładunku z punktu A do pobliskiego punktu B związane jest z pracą wykonaną przez siły elektryczne, wynoszącą q (V^ — VB), gdzie symbole V& \ VB oznaczają P. punktów A i B. Praca wykonana jest proporcjonalna do różnicy P. V& — VB, zw. również napięciem elektrycznym. Praktyczną jednostką różnicy P. (napięcia) jest wolt. Różnica P. w nauce o

uboczne okoliczności i ślady przestępstwa, na podstawie których za pomocą rozumowania można dowieść przestępstwa i winy. Zbieg ważnych P., zgodnych ze sobą logicznie, może stanowić podstawę wyroku skazującego.

Pośnieżek (Boreus) — rodzaj bezskrzydłych owadów z rzędu wojsiłkowatych (Panorpatae), z ryjkiem na głowie. Żyją w zimie, podczas odwilży pojawiają się na śniegu. Rozwój zupełny. Larwy w ziemi.

Pośrednictwo pracy — ułatwienie wyszukiwania pracy dla robotników i pracowników umysłowych przez instytucje prywatne (za opłatą), społeczne i państwowe (bezpłatnie), np. przez związki zawodowe; w Polsce gł. przez państwo. (-y Fundusz Pracy, Państwowy U-rząd Pośrednictwa Pracy).

Pośredniogłowość — towania mózgoczaszki ludzkiej pośrednia m. długogłowością a krótkogłowością. Wg podziału konwencjonalnego odpowiada wartościom wskaźnika głównego od 76 do 80.

Poświętnik czczony (Scarabaeus sacer L.) — gat. chrząszcza z rodziny Scarabaeidae. Żyje w Europie pd. i Afryce pn.; w strż. Egipcie czczony był jako chrząszcz święty. Rozwój odbywa się w nawozie zwierzęcym ulepionym w kształcie gruszki, gdzie samica składa jajko. Chrząszcze żywią się nawozem.

Pot (sudor) — bezbarwna, przejrzysta, zwykle lekko słono-kwaśna ciecz, wydzielana przez gruczoły potowe skóry.

Potas dy m. i. w Stasfurcie (Niemcy), w Polsce w Kałuszu (Małopolska Wsch.); wchodzi w skład licznych minerałów. Srebrzysto-biały, łatwo topliwy, miękki metal. Łączy się z tlenem jeszcze łatwiej, niż sód; wypiera z wody wodór, który się zapala. Jest jednowartościowy. Sole P. stanowią nawozy sztuczne, stosują się w przemyśle: azotan (saletra potasowa) do wyrobu prochu strzelniczego, wodorotlenek i węglan (potaż) do wyrobu mydeł, inne do fabrykacji szkła itd. Bromek i jodek P. stosują się w lecznictwie. Związki P. barwią płomień na kolor fioletowy. -* I, 933-934, 938, II, 657, 661, 1272, III, 1068, 1073, 1074, 1075, 1076, IV, 1520.

Potasowce -► Alkaliczne metale.

Potaż — węglan potasu, KjCO,. Biały, higroskopijny proszek o własnościach chemicznych zbliżonych do sody. Otrzymywany dawniej z popiołu drzewa. Obecnie większą część P. otrzymuje się z wodorotlenku potasu przez nasycenie dwutlenkiem węgla, część z chlorku potasu metodą Leblanca (-* Soda). Stosuje się do wyrobu szkła i mydła potasowego i w wielu innych gałęziach przemysłu chemicznego (np. przy wyrobie barwników).

Potaż żrący -* Wodorotlenek potasu.

Potemkin Grigorij, ks. Taurydzki — (1739 — 1791), wszechwładny faworyt ros. cesarzowej Katarzyny II, której dopomógł zawładnąć tronem. Zajmował szereg najwyższych urzędów. Odznaczył się w wojnach z Turcją, zakończonych zagarnięciem brzegów Morza Czarnego i Krymu. W czasie podróży Katarzyny II na południe fałszywie inscenizował postępy kraju, wytwarzając złudzenie kwitnących obszarów (wsie potemkinowskie).

Potencjalna energia

elektryczności odgrywa tę samą rolę, co różnica poziomów przy spadku wody: praca, którą może wykonać, spadając, dana ilość wody, jest tym większa, im większa

różnica poziomów. — Słowa P. używa się często w przenośni, np. P. obronny państwa o-znacza jego możliwości obronne.

Potęga n-ta liczby a — iloczyn n czynników, z których każdy równy jest a. Piszemy:

n razy

a .a.....o = on. Powtarzający się czynnik

zwie się zasadą lub podstawą P. a liczba n — wykładnikiem P. Liczbę aa nazywamy kwadratem liczby o, liczbę a® — sześcianem liczby a. Działanie, przyporządkowujące P. zasadzie i wykładnikowi P. — nosi nazwę potęgowania, lub podnoszenia do P. Potęgowanie uogólnia się na przypadek wykładnika całkowitego nie-dodatniego przez wzory: a° = 1, a~k — */«* (przy założeniu : a 0); następnie na przypadek wykładnika wymiernego p/q (p — całkowy—

wzór: aPlQ — y a p

potężny ród magnacki her-

2.

S ta-

działacz

ny

wolnomularstwa.

członków Warsz.

wite, q — naturalne) przez (przy założeniu : o > 0); wreszcie na przypadek dowolnego wykładnika rzeczywistego przez przybliżenia.

Poti — port sow. w Gruzji u ujścia Rionu w subtropikowym otoczeniu roślinnym. Eksport rud manganowych z Cziaturi, 16 000 mieszk.

Potidea — strż. koryncka kolonia zał. m. płw. Pallene i Chalcydyką. Jej oderwanie się od związku ateńskiego w 432 r. prz. Chr. było powodem wybuchu wojny peloponeskiej. W 356 r. zburzona przez Filipa Macedońskiego.

Potkański Karol — (1862—1907), historyk; dążył do oparcia historii na podstawach socjo-logiczno-etnograficznych. Szereg cennych prac przede wszystkim z dziejów osadnictwa przedhistorycznego na ziemiach polskich.

Potoccy

bu Pilawa w Polsce; występuje od końca XIV w. i począwszy od XVII w., odgrywa wielką rolę w dziejach kraju. Najwybitniejsi przedstawiciele: 1.    — Anna z Tyszkiewi

czów — (1776—1867), siostrzenica Stanisława Augusta, autorka pamiętników fr. z lat 1794 — 1820 (wyd. w 1897 r., po polsku w 1898 r.).

Delfina z Komarów — (1805—1877), żona Mieczysława P., z którym rozwiodła się po nieszczęśliwym pożyciu. Ukochana Zygmunta Krasińskiego od 1838 r., natchnęła go do wielu utworów, m. i. do „Przedświtu". W latach 1832—1836 P. była zaprzyjaźniona z Chopinem. 3. — Klaudia z Działyńskich — (1802—1836), działaczka patriotyczna; prowadziła akcję samarytańską i charytatywną podczas powstania listopadowego i na emigracji. 4. — Mikołaj — (f 1651), kasztelan krakowski, hetman w. koronny. Pobity pod Kor-suniem w r. 1648, spędził dwa lata w niewoli, potem dowodził pod Beresteczkiem. 5. — nisław „Rewera" — (1579—1667), wojewoda krakowski, hetman w. koronny; walczył po stronie Zygmunta III pod Guzowem, potem

przeciw Wołochom, Moskwie, Turkom, Szwedom i Kozakom. Wierny stronnik króla w rokoszu Lubomirskiego. 6. — Teodor, x. — (1664 — 1738), prymas Polski od 1722. W czasie wojny północnej lawirował m. Augustem II a Leszczyńskim. Przywódca domu Potockich, przeciwnik Czartoryskich, w czasie ostatniego bezkrólewia poplecznik Leszczyńskiego. W r. 1734 wzięty w Gdańsku do niewoli ros., więziony przez czas dłuższy. 7. — Józef — (f 1752), hetman w. koronny. W 1702 r. stłumił bunt Paleja na Ukrainie. Obrażony na Augusta II, przeszedł na stronę Leszczyńskiego, potem pogodził się z Augustem III. Na czele tzw. „re-publikantów", w porozumieniu z Turcją i Prusami wichrzył przeciw królowi i „Familii".

8. — Antoni Michał — (J* 1765), wojewoda bełski, stronnik Leszczyńskiego, wybitny działacz obozu republikańskiego; przeciwnik Czartoryskich, wichrzył przeciw nim i dworowi. W piśmie „Do Panów Obojga Stanów" nąkre-ślił plan reform zmierzający do współudziału mieszczan w sejmie i rządzie. 9. — Franciszek Salezy — (f 1772), wojewoda kijowski, dla ogromnej fortuny, wpływów i pychy zwany „królikiem Rusi", sprawca zamordowania Gertrudy Komorowskiej, bohaterki „Marii" Malczewskiego. 10. —Szczęsny — (1752—1805), syn poprz., wojewoda ruski, generał artylerii. Na sejmie czteroletnim stronnik Rosji, w porozumieniu z nią zawiązał konfederację targo-wicką, której był marszałkiem. Poniósłszy klęskę    w    życiu osobistym przez tragiczną

śmierć żony Gertrudy z Komorowskich, zawiedziony w swych dążeniach polit., osiadł w Tulczynie. 11. — Antoni Protazy (zw. Protem) — (f 1801), starosta guzowski, zasłużo-gospodarczy; pracował nad podniesieniem rolnictwa, przemysłu i handlu.

12. — Ignacy — (1750—1809), marszałek w lit., czynny członek Komisji Edukacji Narodowej, prezes Tow. do Ksiąg Elementarnych, organizator szkolnictwa, jeden z przywódców Usposobiony opozycyjnie względem Stanisława Augusta i „Familii", był w sejmie czteroletnim przywódcą patriotów; współtwórca przymierza prus. i konstytucji 3 maja. W insurekcji kościuszkowskiej był członkiem Rady Najwyższej Narodowej, gdzie prowadził sprawy zagraniczne. Więziony przez rząd ros. i prześladowany przez władze austr. W 1809 r. uczestniczył w deputacji obywateli Galicji    do    Napoleona. W    nowszych    pracach

historycznych uznany za jednego z najwybitniejszych mężów stanu swojej epoki. Był współautorem dzieła „O ustanowieniu i upadku konstytucji 3 maja" i kilku prac drobniejszych.    13.    — Stanisław    Kostka    (1752 —

1821), mąż stanu, znakomity mówca i wybitny pisarz; głowa wolnomularstwa polskiego; jeden    z najczynniejszych

Tow. Przyjaciół Nauk. Za Księstwa Warsz.

Adam - (1812—

—► III, 900. (1800-1860),

osobniki zwierzęce

Potykacz

funt. 2. -*■

IV, 1239

prezes Rady Stanu i dyrektor Izby Edukacyjnej ; w Królestwie Kongresowym min. oświecenia, potem prezes senatu. Napisał m. i. „O wymowie i stylu", „Podróż do Ciemnogrodu". -*/, 193. 14. - Jan - (1761-1815), archeolog, geograf i podróżnik polski po Bliskim i Dalekim Wschodzie. ,, Voyage en Tur-ąuie et en Egypte" („Podróż do Turcji i Egiptu"), „ Voyage dans VEmpire du Maroc" („Podróż do cesarstwa Maroko"), romans fantastyczny: ..Manuscript trouvó en Saragosse" („Rękopis znaleziony w Saragossie") i i. -> III, 1041. 15.- Stanisław - (1778-1830), generał, uczestnik kampanij napoleońskich, w Królestwie Kongresowym senator i generał piechoty. Zastrzelony w nóc 29 listopada przez powstańców, gdy starał się przeciwdziałać wybuchowi powstania. 16.

1872), polityk; brał udział w ruchu 1848 r., więziony przez władze austr. Współtwórca stronnictwa „Stańczyków", poseł do parlamentu austr. ->///,    43.    17. — Alfred —

(1817 — 1889), polityk, namiestnik Galicji w 11. 1875-1883. 18. - Andrzej - (1861 - 1908), syn Adama, namiestnik Galicji od r. 1903; doprowadził do skutku ugodę m. konserwatystami a ludowcami; dążył do załatwienia sprawy rus. na terenie Galicji przez popieranie t. zw. starorusinów; zamordowany przez studenta rus. Siczyńskiego.

Potocki Antoni —    (* 1867), historyk li

teratury i krytyk literacki; „Polska literatura współczesna", „Maria Konopnicka", „Grottger", „Szkice i wrażenia literackie" i i.

Potocki Józef (pseud. Marian Bohusz) — (1854—1898), literat i publicysta prześladowany za działalność patriotyczną; zamieszczał poezje i artykuły pocz. w „Prawdzie", następnie w „Głosie", którego był współzałożycielem i współredaktorem.

Potocki Wacław — (1625—1696), poeta, arianin, bystry, krytyczny obserwator środowiska; obdarzony silnym poczuciem narodowym, piewca zwycięstw i chwały. Najważniejsze utwory: „Argenida", „Wojna chocimska", „Syloret", „Poczet herbów" i i. Zbiory utworów drobnych : „Ogród fraszek", „Moralia", „Wiersze wybrane".

-> I, 313, 579, IV, 225-226.

Potomac, p9’toum&k — rzeka amer., uchodząca do Atlantyku pod Waszyngtonem, 600 km dl.

Potop — wg Biblii wielki zalew ziemi zesłany przez Boga jako kara za grzechy ludzkie. W P. zginęły wszystkie istoty żywe z wyjątkiem Noego i jego rodziny oraz tych stworzeń, które Noe zabrał do arki.

Potosi, niegdyś Villa Imperial — m-to na Wyżynie Boliwijskiej, stolica prow. tejże nazwy, znane dawniej z kopalń srebra. 36 000 mieszk.

Potrzos Trznadel.

Potter Paulus — (1625—1654), jeden z najwybitniejszych hol. malarzy zwierząt. „Byk", „Folwark".

Potworowski Gustaw działacz społeczny, uczestnik powstania 1831 r., potem jeden z przywódców ziemiaństwa wielkopolskiego, współpracownik Marcinkowskiego. W 11. 1848—1850 przewodniczący Komitetu Narodowego i Ligi Polskiej, następnie poseł na sejm prus. i prezes Koła Polskiego w Berlinie.

Potwory (monstra) lub ludzkie, odróżniające się od normalnych szczególnymi cechami morfologicznymi, powstałymi samorzutnie w życiu zarodkowym. Do potworności zalicza się zarówno ograniczone miejscowe zaburzenie rozwojowe, np. zajęczą wargę, jak i ogólne nieprawidłowości dużego stopnia, aż do t. zw. potworów bezpostaciowych, pozbawionych określonego kształtu, u których rozmaite tkanki i zawiązki są pomieszane bezładnie. Przyczynami potworności są bądź pierwotne nieprawidłowości w budowie komórek płciowych (jaj), bądź też zboczenia od normalnego rozwoju życia zarodkowego. Nauka o P. — teratologia; najwybitniejszy przedstawiciel w Polsce — Jan Tur.

niska przeszkoda z drutu z pętlami, rozpiętego nad ziemią w sposób mało widoczny.

Potyliczna kość (os occipitale) — wklęsło-wypukła nieparzysta kość, tworząca tylnę-dolną część pokrywy czaszki z t. zw. otworem potylicznym, łączącym jamę czaszki z kanałem kręgowym. Odcinek głowy, utworzony przez P. K., nosi nazwę potylicy (occiput).

Poulenc Francis, pulak frasi — (* 1899), utalentowany kompozytor fr., członek modernistycznej grupy ,,Six"; utwory fortepianowe, kameralne, orkiestrowe i balety.

Pound, paund (ang.) — 1.

Funt szterling.

Poussin Nicolas, puse nikoli — (1594— 1665) malarz fr. czynny w Rzymie od 1624 r. Repre zentuje czysty klasycyzm (w epoce baroku) sceny mitologiczne, krajobrazy komponowane obrazy historyczne i rei.

P. O. W. —► Polska Organizacja Wojskowa.

Powązki — pn.-zach. dzielnica m-ta Warszawy z największym cmentarzem warszawskim; po wielkiej wojnie założono na P. drugi cmentarz, wojskowy.

Powiat — jednostka podziału administracyjnego państwa, na której czele stoi starosta, podległy wojewodzie; równocześnie jednostka samorządu terytorialnego, której organami są sejmik i wydział powiatowy.

Powiatowa Komenda Uzupełnień (P. K.

U.) — organ wykonawczy wojskowej służby uzupełnień. Załatwia wszelkie sprawy obywateli (oprócz służących czynnie w wojsku) związane z wykonywaniem obowiązku służby woj-

Powieść

związanie tlenu i azotu — argon. Ciekłe P. stosuje się jako materiał wybuchowy w górnictwie. -*■ art. ,,Atmosfera", 1, 398 — 406; IV.. 434.

Powietrzne korzenie

zdolność,

skłonność pierwiastków chemicznych do łączenia się z sobą. O pierwiastkach energicznie łączących się z sobą (np. o wodorze i tlenie) mówimy, że posiadają duże P. C. względem siebie.

skowej, a należące do kompetencji organów wojskowych. Wszyscy rezerwiści i żołnierze pospolitego ruszenia załatwiają swoje sprawy wojskowe w P. K. U., oprócz oficerów i podchorążych rezerwy, którzy w pewnych sprawach (ćwiczenia, przydziały) podlegają wprost dowódcom odpowiednich jednostek wojskowych z pominięciem P. K. U.

-+ 7 V, 1436.

Powieki (palpebrae) — fałdy skórno-mię-śniowe, chroniące oczy przed urazami, ciałami obcymi, silnym światłem itd. Skóra P. przechodzi w spojówkę wyścielającą ich wewnętrzną pow. P. zaopatrzone są w rzęsy (cilia).

-> III, 1107.

Powiekowa fałda (plica palpebralia)    —

mniej lub więcej wybitna, woreczkowata na-wisłość powieki górnej, wypełniająca całkowicie lub częściowo zagłębienie między okiem a górną krawędzią oczodołu i pokrywająca przylegającą do gałki ocznej część powieki, niejednokrotnie aż po urzęsiony brzeg dolny. P. F. występuje albo samodzielnie albo z fałdą kątową jako t. zw. fałda mongolska.

Powielanie — sporządzanie odbitek tekstu, rysunku itp. w większej liczbie egzemplarzy; polega przeważnie na przygotowaniu matrycy, z której wykonywa się odbitki, np. w drukarstwie i grafice. Powielacze — przyrządy do P. różnego typu, np. aparaty Gestetnera, Roneo, hektografy i i.

Powierzchnia — dwuwymiarowy twór geometryczny. Płaszczyznę, pobocznicę walca, powierzchnię kuli itd. zaliczamy do P.; P. nie posiadają objętości, mają natomiast pole. Bryły geometryczne są ograniczone przez P. Gdy przez wszystkie punkty pewnej linii krzywej poprowadzimy proste równoległe, wówczas otrzymamy P. walcową, gdy zaś poprowadzimy proste, przechodzące przez stały punkt (zw. wierzchołkiem) otrzymamy P. stożkową. P. obrotowa -*■ Obrót.

utwór epicki prozą, większej objętości. -> art. IV, 332 — 344; I, 1150, II, 235, III, 852-855, 857, IV, 231-233, 551-552, 1328-1329.

Powietrze — mieszanina gazów (gł. azotu i tlenu, poza tym drobnych ilości gazów szlachetnych, gł. argonu, i zmiennych ilości pary wodnej i dwutlenku węgla) tworząca atmosferę ziemi. Największe znaczenie ze składników P. posiada tlen, niezbędny przy oddychaniu i paleniu się. Powstający przy tych procesach dwutlenek węgla zostaje zużyty przez rośliny ( -^-Przyswajanie), a tlen powraca do atmosfery. W analogicznym procesie kołowym bierze udział azot, wiązany podczas burz i przez t. zw. nitryfikujące bakterie w tlenki azotu, pobierane przez rośliny z gleby, a uwalniany przy gniciu substancyj organicznych. Przez destylację cząstkową ciekłego (skroplonego) P. otrzymuje się czysty azot i tlen, a przez chemiczne

Świat i Życie. — V.

korzenie rosnące w powietrzu; gł. u porośli; u niektórych storczyków pełnią czynności przyswajania; u niektórych figowców są korzeniami czepnymi.

IV, 9.

Powięzie (fusciae) — cienkie włókniste błony, okrywające grupy mięśni oraz poszczególne mięśnie.

Powinowactwo — stosunek rodzinny zachodzący m. jednym z małżonków a krewnymi drugiego.

Powinowactwo chemiczne

1,930-931.

Powiśle — 1. — Pomezania, nazwa zachodniej części Prus Wsch. z polską ludnością, objętej plebiscytem w 1920 r. 2. — część Warszawy położona nad Wisłą.

Powojnik (Clematis) — rodzaj roślin zielnych lub krzewów, przeważnie pnących się, z rodziny jaskrowatych;    170 gat. na całej

kuli ziemskiej; u nas 4 gat.; P. alpejski występuje często w Karpatach, Tatrach ; niektóre gat. hodowane jako ozdobne.

Powód — strona występująca w procesie cywilnym z żądaniem, określanym dokładnie w pozwie. P. cywilny -> Powództwo cywilne.

Powództwo cywilne — w procesie karnym zgłoszenie przez pokrzywdzonego (powoda cywilnego) roszczeń majątkowych, na pokrycie strat spowodowanych przez przestępstwo. Często na wstępie procesu karnego zgłaszane jest P. C. o t. zw. symboliczną złotówkę tytułem wynagrodzenia szkód moralnych. P. C. może być przysądzone tylko w przypadku wydania przez sąd wyroku skazującego.

Powój (Convolvulus) — rodzaj roślin zielnych, pnących się, pokrewnych szorstkolist-nym; około 200 gat. w obszarach umiarkowanych i ciepłych; u nas na roślinach polnych często obwija się P. pnący o dużych wonnych kwiatach; uporczywy chwast polny.

Powstanie bokserów -► Bokserzy.

Powstanie kościuszkowskie Kościuszkowskie powstanie.

Powszechna Wystawa Krajowa, skrót P. W. K., Pewuka — pierwsza w Polsce na w. skalę zakrojona wystawa, w Poznaniu, od 16 maja do 30 września 1929 r. Zadaniem jej było wykazanie dorobku kraju we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego i społecznego w ciągu pierwszego dziesięciolecia niepodległości. Zajmowała powierzchnię 650 000 m®, w tym pod budynki 160 000 m®. Liczba wystawców

62

-* IV, 192, 471.

Pozew

-► III, 499, I V, 305.

Poziomnica, libella, libelka.

-y IV, 301.

509.

|i i

Katedra w Poznaniu.

-* //, 395, IV, 175, 192, 732, 1376.

Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk — organizacja społeczna zał. w 1867 r. w Poznaniu, mająca na celu uprawianie nauki, literatury i sztuki. Posiada cztery wydziały oraz komisje poświęcone poszczególnym gałęziom lub grupom nauk.

Poznańskie Wielkie Księstwo — nazwa prow. prus. utworzonej na kongresie wiedeńskim z zach. części Księstwa Warszawskiego. Traktatem wersalskim oddane Rzpltej; wróciło do Polski dzięki powstaniu wielkopolskiemu w grudniu 1918 r.

Pozwany

całokształt środków do

wynosiła ok. 4 700, zwiedzających ok. 6 milionów.

Pow8zechniki -*■ Uniweraalia.

Powszechny obowiązek wojskowyWojskowy obowiązek.

Pozafiołkowe promienie -► Nadfiolkoiue promienie.

Pozbawienie praw publicznych, obywatelskich i honorowych — kara dodatkowa, orzekana w przypadku skazania na karę śmierci lub dożywotniego więzienia za zbrodnie stanu lub z chęci zysku; przy wyrokach za mniejsze przestępstwa o tym charakterze bywa stosowane czasowe P. P., np. na lat pięć. P. P. publicznych i obywatelskich obejmuje utratę biernego i czynnego prawa wyborczego, udziału w wymiarze sprawiedliwości, urzędów i stanowisk publicznych i zdolności do ich uzyskania. P. P. honorowych obejmuje utratę tytułów zaszczytnych, orderów i odznaczeń tudzież zdolności do ich uzyskania.

Pozdrowienie anielskie — nazwa modlitwy rozpoczynającej się od słów „Zdrowaś Maria".

pismo w procesie cywilnym, w którym powód winien dokładnie określić swoje żądania, a także oznaczyć ich wartość, przytoczyć okoliczności faktyczne, uzasadniające je. Ponadto P. może zawierać wniosek o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności, wydanie wyroku zaocznego, przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność powoda, o zawezwanie świadków i biegłych i i.

Poziewnik (Oaleopsis) — rodzaj roślin zielnych z rodziny wargowych; 7 gat. w Europie i w Azji; u nas pospolicie na przydrożach, polach jako chwasty lub w lasach 6 gat.

Poziomica, warstwica — linia łącząca na mapie punkty o jednakowych wys. bezwzględnych.

Poziomka (Fragaria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny różowatych; 8 gat. gł. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; u nas w lasach, na porębach rośnie P. pospolita; owoce składają się z jadalnego mięsistego, rozszerzonego dna kwiatowego i drobnych nasion: orzeszków. Należy również truskawka.

Poziomnica, libella, libelka — przyrząd do sprawdzania poziomego położenia płaszczyzn; rurka szklana w odpowiedniej oprawce (niekiedy okrągła puszka) wypełniona cieczą z pozostawieniem pęcherzyka powietrza. W położeniu poziomym pęcherzyk ustawia się dokładnie po środku.

Poznania teoria -+ Teoria poznania.

Poznanie -y art. IV, 345-354; IV, 508-

Poznań — jedno z najstarszych miast polskich, plemienna stolica Polan nad Wartą; w zjednoczonej Polsce m-to pwt. i siedziba woi. Tu zaczęła się historia kościoła w Polsce.

Siedziba pierwszego biskupstwa, zał. w r. 968. Lata niewoli, w czasie których P. był (od r. 1816), stolicą Wielkiego Księstwa Poznańskiego, narzuciły m-tu liczną grupę niem., którą jednak P. strząsnął łatwo po wybuchu powstania wielkopolskiego 28 grudnia 1918 r.

W Polsce niepodległej jest P. kościelną stolicą Polski (prymas) i najlepiej zagospodarowanym miastem kraju (zakłady przemy- , słowe, m. i. fabryki .'fe wagonów, maszyn roi- 1 t fll..OPłH{Ii. niczych, wyrobów metalowych, odlewnie żelaza i stali, fabryki wyrobów tytoniowych i zapałek i i.). Uniw. (zał. w r. 1919). Zabytki architektoniczne : t. zw. Gródek Przemysława ze szczątkami dawnego zamku, katedra z kaplicą Złotą, pojezuicki kościół barokowy, renesansowy ratusz z XVI w., zamek w stylu romańskim z 1910 r. (zbudowany przez Niemców, wybitnie brzydki; obecnie siedziba uniw.) i i. 247 000 mieszk.

osoba fizyczna lub prawna, przeciwko której wystąpiono z procesem cywilnym.

Pozytyw — w fotografii obraz z normalnymi światłami i cieniami otrzymany przez odbicie z negatywu na papierze fotograficznym lub na płycie. P. na płycie nazywamy diapozytywem (przezroczem). -*■ II, 413. P. w grafice: obraz prosty w przeciwieństwie do negatywu stanowiącego odbicie zwierciadlane.

Pozytywizm — nazwa kierunku filozoficznego, wprowadzona przez A. Comte’a na określenie jego filozofii, wg której zadaniem nauki jest tylko badanie faktów. -»■ art. IV, 355 — 363; II, 212, 626, III, 293-294, 1165, IV, 269, 270, 550, 601.

Pozzuoli — wł. m-to nad Zatoką Neapo-litańską; ruiny teatru i świątyń rzym. 24 000 mieszk.

Pożarnictwo

walki ze szkodami powodowanymi przez ogień drogą zapobiegania pożarom i gaszenia ich.

i szko-

(1578-1642),

terminie, na określonych z góry (oprocentowanie). P. bezterminowa — bez określenia z góry daty zwrotu. P. publiczna — ogłaszana przez państwo lub inne ciała o charakterze publiczno-prawnym. P. przymusowa

ważnie specjalne pożyczki państwowe).

Pożyczka Inwestycyjna — nazwa szeregu pożyczek wewnętrznych; najważniejsza 3 °/0 premiowa pożyczka wewnętrzna ogłoszona Rozporządzeniem Min. Skarbu z 29 marca r. 1935 na cele rozbudowy sieci komunikacyjnej, roboty wodne, popieranie ruchu budowlanego oraz na inwestycje gospodarcze o znaczeniu ogólno-państw.; w obligacjach na okaziciela po 100 zł. w-złocie za każdą, wyłożona do publicznej subskrypcji — wys. przyjętej subskrypcji opłacanej gotowizną nie może przekraczać 150 mil. zł. P. I. podlega spłaceniu do 1 maja r. 1985 drogą trzykrotnego w każdym roku, poczynając od 1 września r. 1945, umarzania części obligacyj wylosowanych. Obligacje P. I. mają wszelkie prawa papierów pupilarnych.

Pożyczka Konsolidacyjna z 1936 r. — 4®/₀ pożyczka konwersyjna na ogólną kwotę 600 mil. zł. w złocie. Umarzana w okresie do 1982 r. drogą dwukrotnego corocznie losowania części obligacyj. Wymianie na P. K.

podlegają w stosunku 100 na 100 obligacje 5°/₀ Renty Ziemskiej 1 serji, 5,6°/₀ Pożyczki Budowlanej serii II, 5°/₀ Renty Wieczystej, 4°/₀ Premiowej Pożyczki Inwestycyjnej, 3% Premiowej Pożyczki Budowlanej serii I i 6°/0 Pożyczki Inwestycyjnej oraz obligacje 6°/₀ Pożyczki Narodowej.

Pożyczka Narodowa — 6°/₀ pożyczka wewnętrzna o nominalnej wysokości 120 milionów zł. w złocie w obligacjach imiennych. Ogłoszona rozporządzeniem Prezydenta R. P. z dnia 6 września 1933 r., rozpisana na lat 10, zabezpieczona całym ruchomym i nieruchomym majątkiem państwa. Obligacje P. N. przyjmowane są wg ich wartości imiennej przez wszystkie kasy urzędów państwowych na spłatę należności z tytułu podatku od spadków i darowizn oraz mają wszelkie prawa papierów pupilarnych. Rozporządzeniem Prezydenta R. P. z dnia 27 października 1933 r. emisję P. N. podniesiono do wys. 350 milionów zł w złocie.

Do środków zapobiegawczych należą przepisy: budowlane, dotyczące przechowywania i transportu materiałów łatwopalnych i wybuchowych itd. oraz nadzór nad ich przestrzeganiem, gromadzenie i utrzymywanie sprzętu przeciwpożarowego, organizacja straży ogniowych lenie ich. Tłumienie ognia w zarodku ułatwiają odpowiednie instalacje, jak hydranty, urządzenia samoczynne alarmujące oraz zalewające pomieszczenie wodą w razie wybuchu pożaru (nadmiernego podwyższenia temperatury), zaopatrzenie pomieszczeń (np. laboratoriów) w gaśnice, piasek, koce wełniane do tłumienia ognia. Gaszeniem pożarów zajmuje się w zasadzie specjalnie wyszkolona straż pożarna (ogniowa), w mniejszych skupieniach ludności ochotnicza, w większych zawodowa, utrzymywana przez gminy, zarządy miejskie, duże zakłady przemysłowe. Akcja straży obejmuje gaszenie pożaru przez zalewanie ognia wodą, ratunek odciętych przez ogień osób ew. dobytku, zapobieganie roznoszenia się ognia na obiekty sąsiednie przez zalewanie ich wodą oraz wyrąbywanie części drewnianych, mogących się zapalić. Straż pożarna niesie pomoc również w innych wypadkach, jak katastrofy budowlane itp.

Pożarskij Dimitrij, ks. polityk ros., wojewoda nowogrodzki i riazań-ski; stłumił powstanie chłopskie i wyparł z Moskwy w 1612 r. Polaków.

Pożyczka — przejście własności (najczęściej pieniędzy) jednej osoby w posiadanie drugiej na określony czas z zastrzeżeniem zwrotu w

warunkach nakazana przez władze (prze-

Pożyczka premiowa, premiówka — pożyczka państwowa, z którą połączona jest możność wygrywania pewnych sum (premij).

Pożyczki wojenne — pożyczki zaciągane przez państwo dla pokrycia kosztów prowadzenia wojny.

Pożyczki zagraniczne Polski — 1. — Pożyczka dolarowa z 1920 r. z amortyzacją dwudziestoletnią i oprocentowaniem 6°/₀ rocznie; pożyczka emisyjna, subskrybowana gł. przez Polaków amer. na sumę ok. 20 mil. dolarów. 2. — Pożyczka włoska z 1924 r. z amortyzacją dwudziestoletnią i oprocentowaniem 7°/₀; opiewa na sumę ok. 369 mil. lirów. Zabezpieczona majątkiem i dochodami monopolu tytoniowego. 3. — Pożyczka Di 1-lonowska z r. 1925, emisyjna, zaciągnięta za pośrednictwem nowojorskiego domu bankowego Read Dillon i Ska, z amortyzacją dwudziestopięcioletnią i oprocentowaniem 8°/e rocznie na sumę ok. 30 mil. dolarów. Zabezpieczona dochodami- z kolei i akcyzy cukrowej.

4. — Pożyczka stabilizacyjna z 1927 r., emisyjna z amortyzacją dwudziestoletnią i o-procentowaniem 7°/₀; opiewa na sumę 62 mil. dolarów i 2 mil. funtów szterlingów. Wpływy z pożyczki, wynoszące netto przeszło 540 mil. złotych, przeznaczone zostały na stabilizację złotego, stąd jej nazwa.

->■ IV, 792-793.

Pożywki — substancje odżywcze, na których (w odpowiedniej koncentracji) rozwijać się mogą przeróżne bakterie. Wyróżniamy P. płynne (np. bulion), stałe (agar-agar) itp. Niektóre bakterie rozmnażać się mogą tylko na odpowiednio dobranych' P.

Pójdźka (Carine noctua Scop.j — gat. z rzędu drapieżnych ptaków nocnych (sów). Żyje w środk. i pd. Europie, pn. Afryce i zach. Azji, przebywa w parkach, ogrodach, wśród zabu-

dowań ludzkich, rzadziej w lasach. W Polsce wszędzie pospolita.

Półbóg — w podaniach gr. niższy stopień bóstwa (-> Heros).

Półfabrykat -*■ Fabrykat.

Półkole, półokrąg -> Kolo.

Półkolonie -* Kolonia (letnia).

Północna wojna

kraj górski w In-

fortec. Rolnictwo na

IV, 543, 544.

Półpłaszczyzna — część płaszczyzny powstała z podziału jej przez linię prostą.

Półprosta — część prostej powstała z jej podziału przez punkt.

Półrejowiec — żaglowiec, którego tylko przedni maszt jest zaopatrzony w reje, reszta zaś posiada żagle skośne.

Półton

P. P.

forma kary za

wojna prowadzona w 11. 1700—1721 m. Szwecją pod wodzą Karola XII a koalicją Rosji (Piotr W.), Polski (August II), Saksonii i Danii, zakończona pokojem w Nystadcie, w której Szwecja straciła ostatecznie kraje nadbałtyckie, Rosja zaś uzyskała dostęp do Bałtyku i dominujące stanowisko we wsch. Europie.

Północne Morze -> Niemieckie Morze.

Północno Zachodnie Prowincje Graniczne, ang. North West Frontier Province, no:r# uest fre’ntjer 'prowyns diach bryt. m. Kaszmirem, Pendżabem i Be-ludżystanem, administrowany bezpośrednio przez bryt. gubernatora i zależny od centralnego rządu Indyj bryt.; zamieszkany częściowo przez kilka prawie niezależnych ludów, opanowany za pomocą licznych równinach Peszawaru i nad dolnym Indusem. Ok. 34 800 km², 2 500 000 mieszk. Stolica Pe-szawar.

Północno-zachodni typ — mieszaniec ras śródziemnomorskiej i nordycznej. Charakteryzuje się dość wysokim wzrostem, silną przeważnie budową ciała, długą lub średnio wydłużoną głową, długą twarzą o masywnej żuchwie oraz wąskim lub średnio szerokim nosem. Na ogół skóra jasna, włosy ciemne, oczy jasne. Terytorium przewagi liczebnej P.-Z. T. obejmuje wyspy brytyjskie i przyległe kraje kontynentu. Poza tym licznie reprezentowany w całej niżowej części Europy zach. i środk. W Polsce drugi co do liczebności składnik ludności.

Północny Kanał (ang. North Channel, no:r# 'czknl’) — cieśnina oddzielająca Irlandię od Szkocji, dł. 160 km.

Północny Przylądek — najdalej na pn. wysunięty cypel Europy na przybrzeżnej wyspie norw. Mageró.

Północny Związek Niemiecki — związek 22 państw niem. pod hegemonią Prus; powstał w 1866 r. za sprawą Bismarcka po zwycięstwie Prus nad Austrią. Istniał aż do utworzenia cesarstwa niem. w 1871 r.

Półpasiec (herpes zoster) — choroba, polegająca na zjawianiu się wykwitów skórnych w postaci pęcherzyków, zazwyczaj wzdłuż przebiegu nerwów; trwa 24 — 48 godzin, z towarzyszeniem podwyższenia temperatury, o-brzęku skóry, bólów. Wg najnowszych badań P. jest chorobą zakaźną o nieznanym dotąd zarazku.

Półpasożyty — rośliny, czerpiące tylko pewne substancje (wodę z solami mineralnymi) z innych roślin ; posiadają zielone liście. -*■ III, 1267-1268.

w muzyce europ, najmniejszy odstęp m. dwoma dźwiękami. P. chromatyczny powstaje przez podwyższenie lub obniżenie danego dźwięku (c-cis, c-ces); P. d i a-toniczny formuje się na dwóch przyległych stopniach gamy przez podwyższenie dźwięku niższego lub obniżenie dźwięku wyższego (e-f, fis-g). (-*■. N ulowe pismo).

Półwysep — wysunięta w morze część lądu, połączona z pniem lądowym; często odgraniczona pasmami gór od pnia lądowego.

skrót: 1. — policja państwowa.

2. — pułk piechoty.

P. p., p. p-a (skrót łac. zwrotu per procura) — z upoważnienia, z pełnomocnictwa.

P. P. S. -* Polska Partia Socjalistyczna.

Pr — s. chem. pierwiastka prazeodymu.

Praca — ogólnie: działanie sił przy pokonywaniu oporów. Każdy rodzaj energii można zamienić w P. W mechanice P., p, mierzy się iloczynem siły f przez dł. drogi i, na której siła działa: p = f . I. Jeśli siła działa pod kątem a do drogi, p — f • l • cos. a. P. mierzymy w tych samych jednostkach, co energię: ergach, joulach, kilogramometrach i i. -* II, 215 — 216.

Praca — energia ludzka świadomie użytkowana w celu wytworzenia określonego użytecznego dobra; wydatkowanie siły roboczej.

-► art. IV, 363-372; II, 635-638, IV, 464.

Praca od podstaw — jedno z podstawowych haseł pozytywizmu polskiego: hasło wciągnięcia do życia kulturalnego Polski szerokich warstw ludności miejskiej i wiejskiej.

Praca organiczna — jedno z podstawowych haseł pozytywizmu polskiego: praca nad podniesieniem dobrobytu, nad umysłowym i materialnym podźwignięciem kraju; określenie „organiczny" wywodzi się z przyjętego przez pozytywizm porównania życia narodu z wzrostem i rozwojem organizmu żywego.

Praca przymusowa przestępstwa stosowana w koloniach karnych w niektórych państwach. P. P. w więzieniach nie jest karą, ale środkiem wychowawczym. Inna forma P. P. przewidziana jest ustawowo przy świadczeniach wojennych, przy zapobieganiu klęskom elementarnym itp.

Pracy czas ->• Czas pracy.

Pracy inspekcja Inspekcja pracy.

Pracy nadliczbowe godziny -* Oodziny pracy nadliczbowe.

Pracy ochroną — ogół norm prawnych i zarządzeń, których wykonanie kontrolują in-

stytucje państwowe, zmierzające do zabezpieczenia czasu, warunków pracy i płacy pracujących.

Pracy pośrednictwo -> Pośrednictwo pracy. Pracy sądy -* Sądy pracy.

Pracze (Procyonidae)

rJ

Zachodni kraniec mostu Karola w Pradze.

przedmieście Warszawy na pra^

uczucie suchości w

-> II, 1083, 1090. dziewiąty miesiąc fr. rewolucyjnego kalendarza, od 20 maja do 18 czerwca.

— I, 1139.

i,

ginął

mesa niosącego małego Dionizosa -* II, 708.

Prałat — tytuł kapłanów zajmujących wyższe stanowiska kościelne.

Hermes niosący małego Dionizosa (Muzeum w Olimpii).

-*■ art. IV, 372-376.

rodzina ssaków z rzędu drapieżnych. Zamieszkują Amerykę. Należą tu ostronos, szop pracz i inne.

Prado (hiszp.) — nazwa parku i słynnego muzeum w Madrycie.

Pradoliny — potężne doliny rzek z czasów zlodowacenia Europy; dzisiaj płyną nimi różne, nieraz drobne rzeczki w Niemczech i w

Polsce.

Pradt Dominiąue de, prat dominik da — (1759—1837), polityk i dyplomata fr., arcybiskup Malines; w r. 1812 poseł Napoleona w Warszawie, odegrał dwuznaczną rolę.

Praga (czes. Praha) — m-to nad Wełtawą; stolica Czech i od 1919 r. Czechosłowacji. Zabytki śrdw.: Hradczyn z katedrą św. Wita, gotycki kościół św. Jerzego. P. przeszła po bitwie na Białej Górze (1620) kilku wiekowy o-kres zniemczenia, który skończył się dopiero po odrodzeniu narodowym czeskim w XIX w. a zamknął zrzuceniem panowania austr. w 1918 r. Dzisiaj Niemcy są w mniejszości, a na pierwsze miejsce wybiła się ludność czes. 850 000 mieszk.

I, 1107.

Praga

wym brzegu Wisły, pamiętne rzezią ludności dokonaną przez żołdaków ros. pod Suworowem 3/4 grudnia 1794 r.

„Prager Presse“ — redagowana w języku niem. codzienna gazeta praska, organ min. Benesza, zał. w 1920 r.

Pragmatyczna metoda w historii — metoda wprowadzona i zastosowana przez Po-libiusza, polegająca na wyjaśnianiu faktów historycznych przez wskazanie ich przyczyn i skutków oraz na stosowaniu ocen dotyczących decyzyj i aktów osób historycznych.

Pragmatyczna sankcja — prawa zasadnicze, normujące na przyszłość jakieś ważne sprawy państwowe. P. S., wprowadzone we Francji w r. 1438, miała na celu ograniczenie dochodów papieża, jego wpływu na obsadzanie biskupstw itd. (-> Oalikanizm). P. S. Karola VI w 1713 r. ustanowiła niepodzielność austr. ziem koronnych i następstwo tronu przez pierworodztwo w linii męskiej i żeńskiej.

Pragmatyka urzędnicza — zbiór ustaw i przepisów traktujących o prawach i obowiązkach urzędnika i o państwowej służbie cywilnej i wojskowej w ogóle. Istnieje P. U. cywilna i wojskowa. Sędziowie i prokuratorzy objęci są odrębną P. U.

Pragmatyzm (z gr. pragma = czyn) — kierunek filozoficzny wywodzący się od myśliciela amer. W. Jamesa, głoszący, że celem człowieka jest działanie, myślenie zaś jest funkcją życia; prawdziwe jest to, co jest skuteczne w działaniu i pożyteczne dla życia.

-+ II, 840, 841, IV, 269-270.

Pragnienie (sitis) gardle i jamie ustnej, ustępujące po wypiciu pewnej ilości płynu. P. jest objawem zapotrzebowania wody przez organizm. Normalny człowiek spożywa dziennie około l*/₂ 1 wody. P. nadmierne spotykamy przy gorączce, przy poceniu się, przy cukrzycy.

Praha (czes.) -*■ Praga.

Praindoeuropejski język — język hipotetyczny wydedukowany na podstawcie badań porównawczych języków indoeurop., którym mówiły niegdyś nie określone bliżej ludy należące do rasy białej.

Prairial, prćrial

Prakryt — grupa języków ludowych śred-nioind.

Prakseologia — nauka o motywach i zasadach ludzkiego postępowania.

Praksyteles z Aten — rzeźbiarz gr. z IV w. prz. Chr. Twórca słynnego pomnika Afrodyty knidyj-skiej, zachowanego w licznych kopiach rzym., Afrodyty z Kos oraz posągu Erosa w Tespiacli. Był mistrzem w rzeźbie nagiego ciała kobiecego. Zachowany jeden ory-marmurowy posąg Her-

Prapierścienice ( Archianneli-da) — gromada morskich pierścienic o słabo wyrażonej segmentacji zewnętrznej, bez szczecinek. Tryb życia denny.

Prapłaziec (Lepidosiren paradozus Fitz.) — ryba z rodziny Lepidosirenidae, rzędu dwudysz-nych. Żyje w Amazonce i jej dopływach. Dł. do 1,25 m. Jaja składa do otworów na dnie. Potomstwem opiekuje się samiec. Ciało wydłużone, węgorzowate. Mięso cenione przez Indian.

Prapłytwłec (Protopterus annectens Owen.) — ryba z rodziny Lepidosirenidae, rzędu dwu-dysznych. Żyje w większych rzekach Afryki. Na okres suszy zagrzebuje się w mule i zapada w półroczny sen. W tym okresie nie pobiera pokarmu.

Prasa — ogół periodycznych publikacyj (czasopism), zwł. dzienników, których przedmiotem są aktualne sprawy publiczne. Zadaniem P. jest informowanie o wydarzeniach bieżących

oślep kuli białej wynosi 15 : (15 + 25) = ³/₈, P zaś wyciągnięcia kuli czarnej — 25 : (15    25) =

i zajmowanie wobec nich pewnego określonego stanowiska, t. zn. ich ocenianie, interpretowanie itd. celem kształtowania odpowiedniego nastawienia czytelnika. P. odgrywa w kulturze współczesnej wielką rolę; w krajach o wys. poziomie cywilizacji P. dociera do najszerszych warstw ludności, nakłady zaś pism osiągają cyfry milionowe. W Polsce w r. 1934 istniało 1859 pism, z czego dzienników i gazet tj. pism wychodzących dwa i więcej razy tygodniowo — 236, czasopism — 1623. Roczny nakład dzienników w Polsce osiągnął w r. 1934 około 640 milionów egzemplarzy.

art. ,, Dziennikarz", II, 88 — 96.

Prasa drukarska

nauka matema-

= */,. Rachunek P. tyczna, zajmująca się pojęciem P. Powstała ona w związku z zagadnieniami nastręczającymi się przy grach hazardowych. Za twórców rachunku P. uważani są Pascal i Fermat. Na gruncie rachunku P. powstały statystyka matematycż-na, matematyka ubezpieczeniowa.

Prawica -> Lewica.

Prawna osoba -> Osoba prawna.

maszyna służąca do odbijania druków z form drukarskich. W przenośni wszystkie maszyny drukarskie służące do druku.

Prawo -t przepis, ustawa, zasada; ogół norm wytworzonych przez społeczność celem uregulowania stosunków m. jej członkami. art, IV, 376 — 384 i ,,Sprawiedliwości wymiar", IV, 889-900; 707-708.

Prawo administracyjne — przepisy regu--* I, 1272.    lujące działalność administracji państw, oraz

Prasa filtracyjna (filtrprasa) -> Sączenie.    wzajemne stosunki obywatela i administracji.

Prasy, tłocznie — maszyny do wywierania    IV, 380.    *

ciśnień, używane do ściskania luźnych materia- Prawo autorskie -> Autorskie prawo. łów, jak bawełny, wytłaczania olejów z nasion,    Prawo azylu -> Azylu prawo.

wytłaczania gotowych części maszyn i i. celów.    Prawo budowlane — przepisy regulujące

Współczesne P. wywierają ciśnienia docho-    sposób budowania budynków mieszkalnych,

dzące do 15 000 t. P. mogą być ręczne, napę- fabrycznych, zabudowywania osiedli itd. dzane cieczą (hydrauliczne) i i. -> I, 1023. Prawo działania mas — podstawowe prawo Pratchawce (Protracheata) — gromada sta-    kinetyki chemicznej sformułowane w r. 1867

wonogów, posiadających pewne cechy pier-    przez uczonych norw. Guldberga i Waagego.

ścienic: wór skórno-mięśniowy i wyraźną seg-    Wg P. D. M. Szybkość reakcji chemicznej jest

mentację ciała. Rozdzielnopłciowe, rozwój    proporcjonalna do t. zw. mas czynnych, czyli

prosty. Żyją w krainach podzwrotnikowych,    stężeń substancyj reagujących. W przypad-

w terenach wilgotnych.    kach reakcyj odwracalnych równowaga

Prater — park rozrywkowy w Wiedniu.    ustala się, gdy szybkości obydwu reakcyj od-

Prato — m-to w Toskanii we Włoszech;    wrotnych są sobie równe; P. D. M. pozwala

liczne zabytki i znaczny przemysł. Ok. 70 000    przewidzieć wpływ stężenia jednej z substan-

mieszk.    cyj reagujących na stężenia pozostałych w stanie

Pratulin — wieś koło Janowa Podlaskiego, równowagi, znana z rzezi „opornych" unitów przez Rosjan Prawo kanoniczne -> Kanoniczne prawo. w 1874 r.    Prawo karne -► Karne prawo. -> I V, 380 —

381.

„Prawo lidu“

centralny organ czes.-

Prauss Franciszek Ksawery — (1874—1925), pedagog i działacz społeczny, członek P. P. S., zał. gimnazjum w Zakopanem; w 11. 1918 — 1919 . słowackiej socjal-demokracji, wychodzący co-min. W. R. i O. P., potem senator.    dziennie od r. 1895 w Pradze w jęz, czes.

Prawa zbożowe (ang. corn-laws, co:rn Prawo międzynarodowe — normy regułom) -*■ Corn-laws.    lujące wzajemne stosunki m. państwami pod-

-► IV, 380. przepisy regulujące

„Prawda“    — tygodnik warszawski zał.    czas pokoju i wojny,

w 1881 r. i redagowany przez A. Świętochow- Prawo polityczne -skiego (pseud. Poseł Prawdy); organ pożyty- ustrój danego państwa, wizmu; przestał wychodzić podczas wielkiej    IV, 380.

wojny.    Prawo pracy — jedna z najnowszych dzie-

„Prawda“    — oficjalny organ komitetu    dżin prawa; normy prawne, mające    na celu

centralnego i    moskiewskiego komunistycznej    ochronę interesów świata pracy    i zapewnienie

partii Związku Sow., wychodzący codziennie    odpowiednich warunków pracy,    m. i.    przepisy

w Moskwie od 1917 r.    dotyczące czasu pracy, urlopów, bezpieczeństwa

„Prawda ruska“ — zbiór praw ros., się- i higieny pracy, nmów o pracę itd. gający czasów Włodzimierza W., znany w 3 re- Prawo procesowe — normy prawne regu-dakcjach z XI, XII i XIII w. -> I V, 1558. lujące tok postępowania sądowego wdrożonego Prawdopodobieństwo zjawiska — stosunek celem uzyskania wymiaru sprawiedliwości, liczby przypadków, w których to zjawisko za- -+IV, 380 — 381.

chodzi, do liczby wszystkich przypadków mo- Prawo prywatne — przepisy, których celem żliwych. Gdy np. w urnie znajduje się 15 kul jest ochrona interesów jednostki. * białych i 25 czarnych, wtedy P. wyciągnięcia na -*■ IV, 381 — 382.

IV, 379-381.

Prawo zwyczajowe — normy wytworzone przez długoletnie praktykowanie pewnego przepisu, pewnych obyczajów, bez aktu ustawodawczego.

Prayer Book, ’prearbuk -»■ Common Prayer.

Prazeodym

Prądnica.

Prawo przemysłowe — przepisy regulujące warunki, które należy wypełniać celem uzyskania prawa wykonywania przemysłu i rzemiosła, oraz przepisy, których należy przestrzegać w czasie wykonywania przemysłu i rzemiosła.

IV, 463.

Prawo publiczne — rodzaj prawa obejmujący prawo polit., administracyjne, międzynarodowe, karne i procesowe.

Prawosławie, prawosławny kościół (gr.-wsch. kościół) — wyznanie powstałe w r. 1054 na skutek oderwania się patriarchatów wsch. od Rzymu. Różnice dogmatyczne z kościołem kat. są niewielkie i sprowadzają się do odrzucenia nauki kat. o pochodzeniu Ducha św. nie tylko od Boga Ojca, lecz także od Syna i do nie uznawania rzeczywistego prymatu papieża. P. K. dzieli się na na szereg samodzielnych jednostek, jak patriarchat konstantynopolitański, patriarchaty w Aleksandrii, Jerozolimie, Serbii, Rumunii, Moskwie; patriarchat moskiewski powstał w r. 1589, zniesiony w r. 1721 (władza patriarchy i rządy cerkwią przeszły na Świętobliwy Synod), na nowo ustanowiony w r. 1917, obecnie nie obsadzony wskutek prześladowania kościoła prawosławnego w Z.

S. S. R. W Polsce przedrozbiorowej prawosławni zależeli od patriarchy w Konstantynopolu, w czasie rozbiorów od Świętobliwego Synodu, od r. 1922 P. K. stanowi niezależną jednostkę, posiadającą od r. 1924 prawa autokefalii. Na czele P. K. w Polsce stoi metropolita prawosławny Warszawy, któremu podlega 5 biskupstw.

III, 106-107, IV, 151-152,

Prawoślaz (Althaea) — rodzaj roślin zielnych, pokrewnych malwom; 15 gat. na obszarach umiarkowanych Europy i Azji; P. lekarski rośnie rzadko na łąkach i solniskach; inne gat. hodowane jako ozdobne.

Prawo ubogich — prawo prowadzenia spraw cywilnych bez obowiązku uiszczania opłat sądowych, przysługujące osobom niezamożnym, których ubóstwo zostało stwierdzone.

Prawo wyłączonego środka — prawo logiczne głoszące, że z dwu zdań sprzecznych z sobą jedno musi być prawdziwe. Np. jest prawdą, że 2x2 = 4, lub: nie jest prawdą, że 2x2 = 4.

->■ IV, 382.

pierwiastek, rzadki metal ('-> Metale ziem rzadkich), bez zastosowania. L. porz. 59, c. atom. 140,9, s. chem. Pr.

Prażmowski Mikołaj — (1617—1673), arcybiskup gnieźnieński, polityk; poplecznik Jana Kazimierza i Marii Ludwiki, popierał plany królewskie wyboru następcy za życia; stał na czele partii fr. Potępiony przez konfederację

gołąbską; w badaniach współczesnych oceniany rozmaicie.

Prażmowskl-Belina Władysław — (* 1888), pułkownik rezerwy, członek Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego; brał udział w walkach I brygady Legionów Polskich jako dowódca kawalerii; w niepodległej Polsce zorganizował I brygadę kawalerii t. zw. Belinia-ków, walczył na jej czele z Ukraińcami i bolszewikami.

Prąd — ruch cieczy, gazu itd. w określonym kierunku. P. elektryczny — ogólnie wszelki ruch ładunków elektrycznych, w szczególności przepływ elektryczności przez przewodniki pod wpływem siły elektrobodźczej. P. -E. powstawać może kosztem energii chemicznej (-► Ogniwo) lub mechanicznej (-► Prądnica). Rozróżniamy P. E. stały, gdy kierunek jego jest niezmienny, oraz P. E. zmienny, gdy kierunek ruchu zmienia się okresowo. Prądy zmienne o niskiej częstotliwości stosowane są najczęściej do celów praktycznych (oświetlenia, pędzenia silników, ogrzewania itd.), o wysokiej częstotliwości służą do celów radiotechniki. Odpowiednie urządzenia pozwalają zmieniać napięcie P. E. (jednocześnie zmienia się i natężenie w przeciwnym kierunku) oraz zmieniać prąd zmienny na stały i odwrotnie (-*■ Transformator, -► Prostownik, -»■ Przetwornica). Zjawiska związane z P. E. stanowią przedmiot badań elektrodynamiki, ich zastosowaniem praktycznym zajmuje się elektrotechnika. II, 170, 176 — 178, art. „Elektryfikacja" II, 181-191, II, 222-224, 1099, III, 346, 1172-1182, IV, 769-772. P. morskie -stałe i jednokierunkowe ruchy wody morskiej przy jej pow., tworzące na oceanach zamknięty system krążenia wody, związany z panującymi wiatrami. P. ciepłe, tj. płynące od wód cieplejszych do zimniejszych (np. Prąd Zatokowy czyli Golfowy) są pierwszorzędnym czynnikiem ocieplenia klimatu (np. uprzywilejowanie Europy), zimne zaś — płynące od wód zimniejszych do cieplejszych — są przyczyną jego upośledzenia. I, 394, 1019. P. powietrzne -> Wiatr. Posiadają wielkie znaczenie dla szybownictwa. -> III, 384 — 386.

Prądnica, dynamomaszyna, generator elektryczny — maszyna do wytwarzania prądu elektrycznego kosztem energii mechanicznej. Składa się z części stałej, zw. stoja-nem, lub statorem, wytwarzającej pole magnetyczne zwykle za    pomocą elektromagnesów,    oraz obracanego    ,

przez silnik    parowy, spalino-    CL

wy, turbinę    wodną itp. wirnika czyli    twornika lub ro

tom z uzwojeniami przewodnika (drutu), w którym podczas ruchu powstaje prąd. Końce zwojów doprowadzone są w P. prądu zmien-

nego do wirujących wraz z twornikiem pierścieni ślizgowych, po których ślizgają się t. zw. szczotki odprowadzające prąd. P. prądu stałego mają zamiast pierścieni ślizgowych kolektor, pierścień metalowy złożony z izolowanych od siebie wycinków, który spełnia zadanie prostowania prądu.. Każda P. zasilona odpowiednim prądem elektrycznym może służyć jako silnik.

IV, 769-770 oraz tablice II, 29, 30 i IV, 76a, 80a, 82.

Prądnik — lewy dopływ Wisły z Jury Krakowskiej ; tworzy malowniczy jar z licznymi letniskami (Ojców). 27 km dł.

Prądzyński Ignacy

pręciki płonę,

gł. rzeka Prus

orzeczenie sądu, wydane z uwzględnieniem przesłanek natury ogólnej, tak, że stanowi wskazówkę obowiązującą przy rozstrzyganiu zagadnień analogicznych w innych przyszłych wypadkach.

(1792-1850), generał, uczestnik kampanij napoleońskich, wybitny strategik. Podczas powstania listopadowego kwatermistrz generalny i autor planów bitew, zwycięzca spod Igani; znakomity teoretyk, nie liczył się z realnymi warunkami; bardzo krytyczny względem innych. W niewoli ros. napisał „Pamiętnik historyczno-wojsko wy o wojnie polsko-ros. 1831 r.“; „Pamiętniki" ii.

Prątek, laseczka, lasecznik (bacillus) — gat. bakteryj, o kształcie wydłużonych pałeczek; do najpospolitszych P. chorobotwórczych należą : P. gruźlicy, błonicy, dżumy, duru brzusznego, durów wrzekomych i i.

Prątnlczki ( staminodia ) tj. takie, w których nie wykształca się pyłek.

Prążkowe widmo -> Widmo.

Prebenda (beneficjum kościelne) — pojęcie prawa kanonicznego oznaczające jednostkę prawną, ustanowioną na stałe przez odpowiednią władzę kościelną, obarczoną obowiązkiem pełnienia pewnych funkcyj kościelnych i pobierającą za to stałe dochody (np. P. proboszczowska : kto ją posiada, musi pełnić obowiązki proboszcza, a za to pobiera dochody z posiadłości probostwa).

Precesja — ruch osi Ziemi, opisującej w ciągu 26 000 lat (t. zw. roku platońskiego) pow. stożkową. Zachodzi pod wpływem przyciągania Księżyca, Słońca i planet. Skutkiem P. zmienia się położenie bieguna niebieskiego i punktów równonocy jesiennej i wiosennej oraz deklinacja i rektascencja ciał niebieskich.

-> III, 187.

Precypityny, strącalniki — swoiste niwecz-niki, powstające w żywym ustroju pod wpływem wprowadzenia doń drogą pozajelitową obcych ciał białkowych (również bakteryj). Przy powtórnym wprowadzeniu do ustroju tego samego białka P. powodują jego strącanie, co wykorzystuje się przy określaniu gat. niektórych bakteryj oraz rozpoznawaniu pewnych chorób zakaźnych, jak również w medycynie sądowej jako sposób pozwalający na określenie rodzaju białka.

Predeal — przełęcz w Karpatach Siedmiogrodzkich w Rumunii, miejsce zaciętych walk w czasie wielkiej wojny. 1015 m wys.

Predestynacja (przeznaczenie) — w teologii kat. decyzja Boga, zgodnie z którą pewni ludzie dzięki łasce Bożej będą zbawieni — wszyscy zaś pozostali będą potępieni na skutek własnych grzechów. Nauka o P. była często atakowana przez różne sekty, zwł. zaś przez różne odmiany kalwinizmu głoszącego t. zw. predestynacjonizm, wg którego Bóg z góry przeznaczył pewnych ludzi do zbawienia, a innych na potępienie.

Predyspozycja -> Usposobienie.

Prefekt — 1. — w strż. Rzymie tytuł urzędników administracyjnych i wojskowych; 2. — we Francji naczelnik departamentu, podległy bezpośrednio min. spraw wewnętrznych. P. policji — szef policji m-ta Paryża; 3. — we Włoszech (prefetto) — najwyższy urzędnik administracyjny prowincji. 4. — dawniej przełożony zakładów nauko wo-wychowawczych, zwł. duchownych, dzisiaj ksiądz wykładający religię w szkołach (ksiądz P.).

Preferans — trzy- lub czteroosobowa gra w karty.

Preferencja celna — uprzywilejowanie celne pewnego państwa przy przywozie towarów w zamian za ustępstwa ze strony tegoż państwa w dziedzinie polit.-ekonomicznej itp.

I, 1038-1039.

Prefiks -> Przedrostek.

Preformacji teoria — pogląd panujący zwł. w w. XVIII w naukach biologicznych, wg którego w komórkach płciowych zwierząt istnieją już zawiązki wszystkich przyszłych narządów zarodka, tak jak to stwierdzić można w pączkach roślin. Przeciwstawieniem P. T. jest teoria epigenezy. Współczesna nauka o rozwoju zarodka (embriologia) przyjmuje swoistą organizację komórki jajowej, lecz nie stoi już całkowicie na gruncie P. T.

-►///, 701, IV, 1580.

Pręgi Fritz — (* 1869), fizjolog i chemik austr.; twórca mikrochemicznych metod analizy związków organicznych. Nagroda Nobla 1923 r.

Pregoła (niem. Pregel)

Wsch., utworzona z połączenia Pisy, Rominty, Węgorapy i Wystrucia. Wpada gł. ramieniem do Zalewu Wiślanego, wysyła nadto odnogą Dej ma nieco wody do Zalewu Kurońskiego. Z Węgorapą ma 300 km dług. 15 000 km* dorzecza.

Prehistoria, archeologia przedhistoryczna — nauka zajmująca się badaniem i odtwarzaniem życia człowieka w czasach przedhistorycznych na zasadzie zabytków pozostałych w łonie ziemi albo na jej pow. -> art. ,.Prehistoria i pro-tohistoria", IV, 384 — 398; I, 282.

Prejudykat

wych : „Topielec" i i.); powieść poetycka: „Chrzest przy Sawicy"; stworzył nowy język

Presto (wł.) — śpiesznie, prędko; w muzyce tempo szybsze niż allegro. Prestissi-mo — jak najprędzej.

Preston, 'prestan wybrzeżu; przemysł bawełniany, wanport Blackpool. 119 000 mieszk.

Pretor (praetor) — w strż. Rzymie wys. urzędnik, pełniący gł. funkcje sędziowskie. Przy objęciu godności wydawał P. edykt — ogół obowiązujących przepisów, którymi miał się kierować; edykty P. stanowiły jedno ze źródeł prawa rzym.

Pretoria, pri’to:rja — stolica związku Pd. Afryki i Transwaalu, zał. w 1850 r. przez Burów. 91 000 mieszk., w tym 63 000 białych.

-> I, 1198.

Pretorianie — pocz. osobista straż rzym. wodza, od Augusta straż przyboczna cesarzy. W poł. I w. zdobyli wpływ na sprawy państwowe, wynosili i obalali cesarzy; skasowani przez

I, 898.

Prekluzyjny termin (z łac. precludo = zamykam coś przed kimś) — ostateczny termin, w którym wolno wnosić jakiekolwiek reklama- poetycki, cje, podania, oferty itd.

Preliminarz (z łac. praeliminarium) — wykaz uprzedni, przewidywany; projekt. P. budżetowy— zestawienie i obliczenie z góry przewidywanych dochodów i wydatków.

-* I, 840-841.

Preludium (łac.) — przy- wzgl. przed-gryw-ka, wstęp (do większego utworu) lub samodzielny utwór muzyczny o stylu kontrapun-ktycznym, lub homofonicznym. Gł. celem jest wytworzenie nastroju za pomocą krótkich myśli muzycznych. Słynne P.: Bacha, Chopina.

Premia — wynagrodzenie, specjalna dopłata lub ustępstwo, wyróżnienie, nńgroda, wygrana. P. asekuracyjna (ubezpieczeniowa) — opłata, którą instytucja ubezpieczeniowa pobiera od ubezpieczonego. ->■ IV,

1165 P. eksportowa (wywozowa) — dopłata skarbu państwa do niektórych towarów wywożonych za granicę w celu poparcia ekspansji handlowej przemysłu i rolnictwa.

IV, 1165.

Premiówka —► Pożyczka premiowa.

Premonstraci -* Norbertanie.

Prerafaelici — grupa artystów ang. zrzeszonych w 1848 r. pod nazwą ,,Pre-Raphae-lile Broiherhood" (bractwo P.) pod hasłem nawrotu do koncepcji artystycznej, zasadniczo dekoracyjnej, sprzed epoki Rafaela; wzorowali się zwł. na Botticellim. Interesowali się żywo sztuką stosowaną w dążeniu do przywrócenia jedności stylistycznej w obrębie całej plastyki. Najwybitniejsi przedstawiciele : D. Gabriel Ros-setti, E. Burne Jones, William Morris, Walter Crane. Propagator i teoretyk ruchu Ruskin.

Prerie — bezleśna równina stepowa m. Mis-sissippi i Górami Skalistymi, dzisiaj już w większości zaorana. Owo zaoranie powoduje wzmożone zmywanie gleby przez deszcz i zwiewanie przez wiatr, co doprowadza do poważnego zmniejszenia się produkcji rolniczej w stanach preriowych.

Prerio wy piesek (Cynomys socialis Raf.) — gat. gryzoni z rodziny wiewiórek. Żyje towarzysko na stepach Ameryki Pn., kopie obszerne nory; żywi się trawą, korzonkami, na zimę zasypia. Głos przypomina szczekanie psa.

Preromantyzm — termin nadawany epoce przejściowej m. oświeceniem a romantyzmem, w którym zaznaczały się już niektóre tendencje występujące potem silnie w pełnym rozkwicie romantyzmu. W Polsce gł. przedstawicielami P. są Karpiński i K. Brodziński. -* IV, 591 — 593.

PreSćren Francć — (1800—1849), słoweński czołowy poeta liryczny; pisywał po niem. i sło-weńsku; ulegał wpływom wł., ang., niem., czes., polskim (Mickiewicz); sonety miłosne, ballady i romanse (na podstawie podań ludo

port ang. na zach.

Posiada a-

Konstantyna W.

Preussisch Eylau llauoa Pruska.

Prćvost d’Exiles Antoine Franęois, prćwo dćgzil atuan fras„a —' (1697 — 1763), powieścio-pisarz fr. Przez jakiś czas ksiądz, opuścił potajemnie probostwo i uciekł do Anglii, gdzie napisał swój najsłynniejszy utwór ,,Mćmoires et arentures d’un homme de qualit6“ („Pamiętniki i przygody szlachcica"), w r. 1728 cztery tomy, w r. 1730 trzy następne, z których trzeci zawiera słynną powieść ,,Manon Lescaut'.', wydaną w r. 1731 oddzielnie pod tytułem: ,,Les aventures du chemlier des Orieux et de Manon Lescaut" („Przygody kawalera des Grieux i Manon Lescaut").

Prćvost Eugćne Marcel, prćwo eżćn marsel — (* 1862), powieściopisarz fr., autor powieści ,,Mademoiselle Jauffre", ,,Lettres des femmes" („Listy kobiet"), ,,L’automne d’une femme" („Jesień kobiety"), ,,Les demi-vierges‘‘ („Pół-dziewice") i i.

Prezbiter — w pierwotnym kościele wspólna nazwa kapłanów i biskupów, obecnie tylko kapłanów.

Prezbiterianie

odłam kalwinizmu w

Anglii, Szkocji i St. Zj. A. Pn., zwolennicy Kalwina, którzy nie uznali w Anglii władzy kościoła anglikańskiego; pierwotnie prześladowani, od r. 1629 uzyskali wolność rei. P. tworzą szereg grup wyznaniowych, luźno z sobą związanych, na czele których stoją wybierani przez członków danej grupy pastorzy.

Prezbiterium — część kościoła przy gł. ołtarzu; w kościele pierwotnym miejsce dla prezbiterów, chór.

Prezenta

przedstawienie biskupowi do zatwierdzenia kapłana na wakujące beneficjum, sporządzane urzędowo na piśmie wg przepisanej formy.

Prezydium Rady Ministrów — organ wy-zakonne żeńskie zał. w Polsce w r. 1023 w Kra- konawczy prezesa Rady Ministrów; składa się kowie przez Zofię Czeską celem wychowywania z Biura Prezydialnego prezesa Rady Ministrów, dziewcząt.

Prezentki

najdawniejsze zgromadzenie

Biura Prawnego, Ekonomicznego, Usprawnienia Administracji i Personalnego. P. R. M. podlega : dyrektor Biura Zadań Specjalnych, Funduszu Kultury Narodowej, Komisja Normalizacji Druków i Wydawnictw Państwowych, Generalny Komisarz Wyborczy i Polska Agen-

Prezentowanie broni — ustalony regulaminem sposób trzymania broni dla oddania honorów wojskowych.

Prezes Rady Ministrów, premier — szef rządu powoływany na to stanowisko przez

władzę najwyższą, w Polsce przez Prezydenta cja Telegraficzna.

Pręcik (Bacillua roaaii Fabr.) — owad z rodziny Pha8matidae, z podrzędu straszykowa-tych (Phaamodea), rzędu prostoskrzydłych. Wyglądem przypomina gałązki krzewów, na których żyje (w Europie pd. i Afryce pn.).

Pręciki — w kwiatach roślin nasiennych listki dźwigające męskie organy rozmnażania płciowego; składają się z nitki pręcikowej, na której szczycie znajduje się pylnik.

-► III, 220.

Pręcikowe kwiaty — w roślinach jedno-płciowych kwiaty zawierające pręciki, a nie posiadające słupków.    -► III, 220.

Prędkość -* SzybkoSć.

Pręgierz — w dawnej Polsce na rynku stojący słup, pod którym tracono lub chłostano przestępców; w dawnym prawie polskim przewidziana była także kara wystawienia przestępcy pod P. stąd: stawiać pod P. = demaskować, stawiać przed sąd opinii publicznej.

Pręt — dawna polska miara dł. = 15 stopom = 4,32 m. 300 prętów kwadratowych = 1 morgowi.

Prężność

Rzpltej; tworzy rząd, kieruje jego pracami, kon-trasygnuje wszystkie akty rządowe Prezydenta.

Prezydencja, ang. Presidency, prezydancy — ang. nazwa urzędowa prow.: Bengal, Bombaj i Madras w Indiach Bryt.

Prezydent — w republice najwyższy obieralny przedstawiciel państwa. P. wybierać może cały naród przez głosowanie (zasada amer.), lub zgromadzenie narodowe, tj. izba deputowanych i senat (zasada fr.). W Polsce wg konstytucji z r. 1935 kandydata na P. Rzpltej wybiera zgromadzenie elektorów (-*■ Elektor).

P.

to samo, co ciśnienie, pary w danej temperaturze — ciśnienie wywierane w tej temperaturze przez nasyconą

parę.

Priam — w podaniach gr. król Troi, mąż Hekuby, ojciec Hektora, Kasandry i Parysa. Po śmierci Hektora udał się do obozu Achillesa, błagając o wydanie zwłok syna. Zginął z rąk Greków po zagładzie Troi.

Priap — gr. bóg płodności, syn Dionizosa i Afrodyty; opiekował się ogrodami i polami.

Priessnitz Vincenz — (1799—1851), lekarz niem., twórca wodolecznictwa; stąd nazwa na-

-► III, 564.

Priestley Joseph, ’pri:stly'dżouzyf — (1733 — 1804), nauczyciel, kaznodzieja, chemik i filozof ang. Zajmował się chemią gazów, odkrył — niezależnie od Scheelego — tlen, ponadto chlorowodór, amoniak, dwutlenek siarki i i. Materialista ; uważał, że procesy psychiczne dadzą się sprowadzić do fizjologicznych.

Prilep — m-to w Jugosławii w serb. Macedonii ; przemysł tytoniowy; wyrób dywanów. 22 000 mieszk.

Prima (łac.), pryma — w muzyce: interwał pierwszego stopnia, jednodźwięk. ->■ IV, 1178.

Primanota — podręczna księga buchalte-ryjna do chronologicznego zapisywania wszelkich transakcyj, wpływów, wydatków; pod-

Obywatele w głosowaniu powszechnym dokonują wyboru P. Rzpltej z dwóch kandydatów: wysuniętego przez zgromadzenie elektorów i ustępującego P. (o ile ustępujący P. nie wskaże swego kandydata, głosowanie powszechne nie odbywa się i kandydat zgromadzenia elektorów uznany jest za obranego na P.). P. Rzpltej składa przed objęciem urzędu przysięgę. Okres urzędowania P. Rzpltej trwa ląt siedem. W osobie P. skupia się jednolita i niepodzielna władza państw. P. Rzpltej jako czynnik nadrzędny w państwie harmonizuje działalność naczelnych organów państw. P. Rzpltej: a) mianuje wg swego uznania prezesa Rady Ministrów a na jego wniosek mianuje ministrów; b) zwołuje i rozwiązuje sejm i senat; c) zarządza otwarcie, odroczenie i zamknięcie sesji sejmu i senatu; d) jest zwierzchnikiem sił zbrojnych; e) reprezentuje państwo na zewnątrz, przyjmuje przedstawicieli państw obcych i wysyła przedstawicieli państwa polskiego; f) stanowi o wojnie i pokoju; g) zawiera i ratyfikuje umowy z innymi państwami; h) obsadza urzędy państwowe jemu zastrzeżone. P. korzysta z uprawnień osobistych, stanowiących jego prerogatywy. trysku prysznic.

Do prerogatyw tych należy m. i. mianowanie i zwalnianie naczelnego wodza i generalnego inspektora sił zbrojnych; powoływanie sędziów Trybunału Stanu; rozwiązywanie sejmu i senatu przed upływem kadencji; oddawanie członków rządu pod sąd Trybunału Stanu; stosowanie prawa łaski. Akty urzędowe P. wymagają do swej ważności podpisu prezesa Rady Ministrów i właściwego ministra. P.

Rzpltej za swe akty urzędowe nie jest odpowiedzialny. Za czyny nie związane ze sprawowaniem urzędu P. nie może być pociągnięty do odpowiedzialności podczas urzędowania.

Prezydent miasta — głowa zarządu miejskiego w większych miastach. -* IV, 731, 732.

Primigenius Homo -»• Pierwotny człowiek.

Primo de Rivera Miguel — (1870—1930), hiszp. generał i mąż stanu. Dyktator Hiszpanii w 11. 1923—1930. Dokonał przewrotu i zdobył władzę przy pomocy oficerów i finansistów. Pogłębiający się kryzys gospodarczy i polityczny doprowadził go do upadku.

Primogenitura

rurka szklana

Probus Marcus Aurelius

i i.

I, 341.

wytwarzanie dóbr; przera-

stawa do zapisów w księdze gł.; dziennik, memoriał.

pierwszeństwo pierworodnych dzieci w prawie spadkowym, wg którego ustalane jest obecnie następstwo tronu we wszystkich monarchiach europ.

Prince Rupert, pryns ’ru:p3rt — port kanadyjski w Bryt. Kolumbii nad Oceanem Spokojnym u wylotu kolei pacyficznej. 6000 mieszic.

Princeton, 'prynstan — m-to w amer. stanie New Jersey pod Trenton; znany uniw. oraz, niezależny od niego. Instytut Wyższych Studiów, grupujący wielu wybitnych uczonych, zwł. matematyków i fizyków (m. i. Einstein).

Princip Gawriło — (1894—1918), spiskowiec serb.; 28 czerwca 1914 r. zamordował w Sarajewie następcę tronu austr. Franciszka Ferdynanda i jego żonę, co stało się bezpośrednim powodem wybuchu wielkiej wojny.

Principe albo Wyspa Książęca — kolonia portug. w Zatoce Gwinejskiej. 150 km².

Prix fixe, pri fiks (fr.) — cena stała.

Prizren — m-to macedońskie w Jugosławii nad Bystrzycą, dawna stolica królów serb. 19 000 mieszk.

„Pro arte“ (łac. = dla sztuki) — czasopismo literackie wychodzące w Warszawie w 11. 1916 — —1919; skupiało poetów, którzy utworzyli następnie grupę „Skamandra".

Probabilizm — w teorii poznania pogląd, wg którego umysł ludzki nie może poznać rzeczywistości w sposób bezwzględnie pewny i prawdziwy, lecz tylko w sposób mniej lub więcej prawdopodobny. W strż. P. głosili umiarkowani sceptycy; w nwż. konwencjona-liści (H. Poincarć).

Probiercze przepisy — przepisy o zawartości kruszcu szlachetnego w stopach metali, będących w obiegu i o ich kontroli. Urząd probierczy — urząd zajmujący się kontrolą zawartości kruszcu w stopach metali, oznaczający albo sprawdzający próbę złota, srebra.

Problemat (gr. próblema) — pytanie, zadanie, zagadnienie wymagające rozwiązania; w tym znaczeniu przeciwstawia się twierdzeniu już udowodnionemu. Najważniejsze P., narzucające się nauce i filozofii, dotyczą rzeczywistości, istoty życia, materii i siły, czasu i przestrzeni, istoty ducha ludzkiego.

Proboszcz — ksiądz zarządzający parafią.

-► III, 101.

Probówka, epruwetka zatopiona z jednego końca; służy do wykonywania reakcyj chemicznych z niewielkimi ilościami substancji.

(232-282),

cesarz rzym. od r. 276. Odparł najazdy plemion germ. na Galię. Umocnił granice pd.-dunaj-skich krajów, Egiptu i Wschodu. Zamordowany przez zbuntowane wojska.

Proca — maszyna służąca do rzucania kamieni. Używana w śrdw. podczas oblegania twierdz. Obecnie zabawka, używana przez chłopców.

Procedura sądowa — prawo formalne, określające sposób postępowania w sprawach sądowych oraz prze- Proca, pisy o działalności sądów cywilnych i karnych. W zależności od rodzaju sprawy mówimy o P. cywilnej lub karnej.

Procenty -*■ Odsetki.    -> I, 546.

Proces (karny i cywilny) -* Karny proces.

Procesja — uroczysty pochód rei., który odbywa się w pewne święta. W kościele kat. najuroczyściej odprawia się P. w święto Bożego Ciała.

Procesowe koszty -+• Koszt.

Prochaska Antoni — (1852—1930), historyk i archiwista, wydawca źródeł i autor licznych prac. Wydał: ,,Codex diplomaticus Vitołdi", napisał m. i. „Geneza i rozwój parlamentaryzmu za pierwszych Jagiellonów", „Dzieje Witolda", „Hetman Stanisław Żółkiewski"

Proch strzelniczy — materiał wybuchowy miotający. Proch czarny — mieszanina saletry (azotanu potasu), siarki i węgla drzewnego. Najdawniej wynaleziony (podobno przez Chińczyków), stosowany do broni palnej przez szereg wieków, obecnie prawie całkowicie wyparty przez proch bezdymny, wyrabiany z nitrocelulozy i nitrogliceryny. Proch bezdymny wydziela mało dymu; spala się z wrastającą szybkością, ale nawet w zamkniętej przestrzeni bez detonacji. (-*■ Materiały wybuchowe.).

Produkcja

bianie materiałów surowych na przedmioty użyteczne dla człowieka; P. kapitalistyczna — wytwarzanie systemem fabrycznym przy pomocy najemnej siły roboczej towarów na sprzedaż, przy czym środki produkcji (narzędzia pracy, budynki, surowce) jak i wytwór pracy robotników stanowią własność prywatną przedsiębiorcy. P. pierwotna — zdobywanie surowca z przyrody, wykorzystanie płodów naturalnych, hodowle roślinne, zwierzęce; P. przemysłowa — przerabianie surowca, uszlachetnianie go przy pomocy narzędzi i maszyn, wyrób półfabrykatów, fabrykatów ; P. rolna — hodowla roślin i zwierząt użytecznych, leśnictwo, rybołówstwo, bartnictwo; P. środków konsumcji — wytwarzanie artykułów służących do bezpośredniego spożycia; P. środków produkcji — wytwarzanie narzędsi pracy, maszyn, surowców; P. towarowa — wytwarzanie produktów

np. idee poetyckie, akustyczne zjawiska natury itd. (twórczość H. Berlioza, Fr. Liszta, Produkcyjność pracy — wydajność; liczba R. Straussa i i.).

przemysłowych lub rolnych na sprzedaż. -* II, 150, IV, 1067-1068.

i jakoś wytwarzanych produktów, jaka przypada na jednego człowieka na jednostkę czasu pracy (zależy od poziomu techniki, organizacji pracy, osobistych kwalifikacyj i intensywności pracy wytwórcy).

Produkty reakcji -> Reakcja chemiczna.

Progresja podatkowa — metoda ustalania opłat na rzecz skarbu lub samorządów: stopa opłat wzrasta wraz ze wzrostem podstawy wymiaru podatku.

Prohibicja (z łac. prohibitio = zakaz) — zakaz; zwł. zakaz wyrobu i sprzedaży napojów Produktywizacja ludności — przerzucenie alkoholowych. Prohibicyjny system — części ludności zdeklasowanej, zajmującej się polityka ekonomiczna państwa,' która przy po-działalnością nieprodukcyjną, bezwartościową, mocy specjalnych ceł i zakazów uniemożliwia lub nawet szkodliwą czy też nie znajdującej przywóz towarów z zagranicy, dostatecznego zatrudnienia na swoim war- Projekcyjne aparaty — aparaty optyczne, sztacie pracy (np. liczna rodzina małorolnego) służące do rzucania (projekcji) na ekran do pracy wytwórczej, np. do przemysłu, rze- obrazów świetlnych, t. zw. wyświetlania miosła, rolnictwa (drogą kolonizacji).    przezroczy, błon filmowych lub rysunków nie

Pro Ecclesia et Pontifice (łac. za kościół przezroczystych. Pierwszym P. A. była t. zw. i papieża) — odznaczenia papieskie, za zasługi latarnia magiczna (czarnoksięska). Obecnie dla Stolicy Świętej: krzyż na wstążce czerwo- udoskonalone: epidiaskopy, kinematografy, nej z szerokimi paskami białymi, przedzielo- P. A. składają się z silnego źródła światła, nymi żółtymi prążkami; czerwone brzeżki.    kondensora, tj. soczewki lub układu socze-

Profanacja (z    łac. profano    = znieważam,    wek    zbierającego światło w    wiązkę oświetla-

zbezczeszczam) —    przestępstwo,    którego dopu-    jącą    przedmiot wyświetlany    i obiektywu, tj.

szcza się osoba znieważająca religię, jej dogmaty, układu soczewek wytwarzającego padający na wierzenia lub obrzędy, miejsce lub przedmiot ekran rzeczywisty obraz przedmiotu, kultu. To samo przestępstwo zachodzi wówczas, Projekt — w szerszym znaczeniu z góry gdy następuje znieważenie zwłok ludzkich lub powzięty i opracowany plan; w architek-miejsca spoczynku zmarłego, wzgl. złośliwe turze dokładnie opracowany i przedstawiony przeszkadzanie obrzędowi żałobnemu.    na rysunku plan wznoszonej budowli.

Profermenty    (zymogeny)    — substancje    ->    I, 288 — 290.

zbliżone do zaczynów (fermentów), lecz nie Proklityka — nie akcentowana część zda-czynne; łatwo przechodzą w czynne fermenty. nia, a więc np. spójnik wyprzedzający rzeczow--*• IV, 1498.    nik, który to rzeczownik ma swój właściwy

Proklos

(410 — 485), filozof gr., głowa

Profesor (z łac. profiteor = wyznaję, a więc akcent, dosłownie: wyznający te prawdy i zasady, które głosi i wykłada) — tytuł przysługujący szkoły neoplatońskiej w Atenach, komentator w różnych krajach, m. i. w Polsce, nauczycielom pism Platona; głosił naukę o substancji boskiej, akademickim (zwyczajowo używany i w sto- prabycie, która wypromieniowuje z siebie sunku do nauczycieli szkół średnich). P. dzielą świat intelektualny, demony, dusze i świat się na nadzwyczajnych, zwyczajnych, i hono- stworzony, rowych. Nadzwyczajnych i zwyczajnych P. mia-    -> III, 654.

nuje Prezydent R. P. na wniosek ministra W.    Prokne — w podaniach gr. córka Pandiona,

Prokofiew Siergiej — (* 1891), ros. kompo-

R. i O. P., przedstawiony zazwyczaj na skutek siostra Filomeli. Opętana szałem bakchicznym uchwały odnośnej Rady Wydziałowej uczelni. zabiła swego synka, Itysa. Zamieniona przez Docenci szkół akademickich mogą w uznaniu bogów w jaskółkę, zasług naukowych otrzymywać tytuł P.

Prokonsul — w strż. Rzymie wyznaczony przez senat namiestnik prow.

Prokopius — (ok. 490— ok. 562), znako-

Profil — widok boczny, z boku, np. twarzy zytor; twórczość jego cechuje politonalność ludzkiej, budowli itp.; przedstawienie prosto- i żywiołowa rytmika; pieśni, sonety fortepia-padłego przekroju ciała, budynku, bryły itp., nowe, koncert skrzypcowy, symfonie, suity, układu warstw skalnych (P. geologiczny). opery (,,Gracz", „Miłość do trzech pomarań-Profilaktyka — zapobieganie powstawaniu czy"), balety, i szerzeniu się chorób.

II, 732, 828, III, 269.

wystawanie ku przodowi szczęki górnej lub dolnej, ew. obydwu szczęk.    mity bizant. dziejopis czasów Justyniana W.

Występuje normalnie u niższych ras ludzkich    Towarzyszył Belizariuszowi w wyprawach na

(również kopalnych).    Persów i Gotów, które opisał w swych dzie-

Prognoza — przepowiednia; w medycynie    łach; w „Anegdotach" odsłonił zakulisowe życie

-> III, 69. dworu bizant.

Programowa muzyka — rodzaj muzyki, starający się opisać zjawiska pozamuzyczne,

Prognatyzm

-> Rokowanie.

Prokop Wielki - (ok. 1380-1434), wódz czes. husytów po śmierci Żiżki; w r. 1427

urząd mający na celu ściganie przestępstw i czuwanie nad praworządnością społeczną.

Prokurent -> Prokura.

dius) strony palucha).

Promieniowce (Radiolaria) — rząd morskich korzenionóżek, o misternej budowie krzemionkowego szkieletu. Promieniście rozchodzące się nibynóżki odchodzą z warstwy zewnętrznej. Brak banieczek tętniących.

Promieniste organy — organy roślin (pęd, korzeń, kwiat) posiadające symetrię promienistą, które kilku płaszczyznami wzdłuż osi podłużnej można podzielić na części sobie równe.

„Promieniści**

zjawisko wysyłania

rozgromił krucjatę niem. i opanował Pragę. Zginął w bitwie z kalikstynami.

Prokrustes, inaczej Damastes — w podaniach gr. okrutnik, zamieszkały w Attyce; torturował podróżnych, których kładł na swoje łóżko i rozciągając lub obcinając im członki, dostosowywał ich wzrost do rozmiarów łóżka; zabity przez Tezeusza.

Prokura — upoważnienie pisemne do wszystkich czynności sądowych i pozasądowych, związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, udzielane przez kupca rejestrowego innym osobom, zazwyczaj zaufanym pracownikom, zw. prokurentami. P. może być udzielana kilku osobom oddzielnie lub łącznie; winna być wciągnięta do rejestru handlowego.

Prokurator -* Oskarżyciel. IV, 892, 894. W strż. Rzymie cesarskim zarządcy prywatnego majątku cesarskiego, w niektórych prow. spełniający zarazem funkcje namiestników cesarskich.

Prokuratoria Generalna — w Polsce: urząd powołany do zastępstwa sądowego w sprawach dotyczących praw i interesów majątkowych i publicznych państwa, wydawania opinij prawnych w tych sprawach.

Prokuratura

Prolegomena — w dziełach lub wykładach naukowych wstępna rozprawa rozwijająca podstawowe lub wprowadzające pojęcia.

Proletariat — w Rzymie strż. ubogie, dolne warstwy społeczne; w czasach nowszych grupa społeczna powstała na skutek uprzemysłowienia gospodarczego, pozbawiona własności, a zdana wyłącznie na pracę własnych rąk.

-+art. IV, 398-406.

„Proletariat** — pierwsza organizacja socjalistyczna w Polsce, zał. w Warszawie w 1882 r. przez Ludwika Waryńskiego; 4 uczestników władze ros. skazały na śmierć, przeszło 20 na katorgę (1885).

„Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się“ — hasło socjalistyczne, będące końcowym zdaniem manifestu komunistycznego Marxa i Engelsa z r. 1848.

Prolog — w dramacie strż. wstępna, wprowadzająca część utworu; w dramacie nowoczesnym przemowa lub scena wprowadzająca; w ogóle wstęp, wprowadzenie.

Prom — płaski statek lub tratwa, służące do przeprawiania przez rzekę ludzi i ciężarów, • przeciągane wzdłuż liny umocowanej w poprzek rzeki albo za pomocą drągów. Bywają też P. motorowe itp.

Promesa — przyrzeczenie, obietnica; wiążące przyrzeczenie zawarcia transakcji, np. udzielenia pożyczki w określonym terminie i na określonych warunkach.

Prometeusz — w podaniach gr. potomek rodu Tytanów i twórca człowieka, którego na wzór kształtów boskich ulepił z gliny i wody; na użytek plemienia ludzkiego wykradł ogień z nieba i przyniósł go na ziemię; został za to przez Zeusa przykuty do skały w górach Kaukazu, a sęp szarpał i pożerał mu wątrobę. Po latach męki uwolnił go Herakles, a centaur Chiron ofiarował mu swą nieśmiertelność. W poetyce przedromantycznej i romantycznej, op Shaftesbury’ego począwszy, jest P. symbolom twórcy i jego zmagania się z rzeczywistością w obronie najwyższych ideałów ludzkości (prometeizm); np. fragmenty Goethego, Wielka Improwizacja Mickiewicza.

Promienica (actinomycosis) — choroba zakaźna, wywoływana przez swoisty grzybek promieniczy (Streptothriz acłinomyces), pasożytujący na roślinach trawiastych, który dostaje się do ustroju najczęściej przez przewód pokarmowy. P. wywołuje ropnie, komunikujące się z powierzchnią za pomocą licznych przetok; u bydła zajęciu ulegają też często kości. P. ograniczona leczy się stosunkowo łatwo; natomiast P. bardziej rozległa szerzy się stopniowo na sąsiednie tkanki i narządy, powodując ogólne wyniszczenie i powstawanie powikłań i prowadząc często do śmierci.

Promieniotwórczość, radioaktywność — właściwość niektórych pierwiastków, zw. pro-mieniotwóczymi lub radiopierwiastkami, np. radu, polegająca na wysyłaniu promieni kor-puskularnych (cząstek a i elektronów) oraz elektromagnetycznych (promieni y).

-> art. IV, 406-425; II, 225-228, 1051, 1059, III, 217.

Promieniowa kość, szprychowa kość (ra-zewnętrzna kość przedramienia (od

związek młodzieży zał. w r. 1820 w Wilnie przez T. Zana, dla etycznego doskonalenia się. Ideologia P. opierała się na romantycznej teorii „promionków", tj. boskich elementów duszy ludzkiej, które rozszczepione m. ludzi powodują tęsknotę do odnalezienia się i wzajemnej przyjaźni i miłości, przy czym warunkiem odnalezienia się jest doskonałość etyczna człowieka. Związek P. został rozwiązany przez władze ros.

Promieniowanie (emitowania, emisji) promieni elektromagnetycznych (świetlnych, cieplnych i i.)." —► art. IV, 425 — 441. P. (promienie) a, 0 y -*■ art. ,,Promieniotwórczość" IV, 406 — 425; I, 404,

1051-1052, II, 225, III, 210-216, 562; IV, 428, 520, 529, 823-825.

stały (gdy więc jedna z nich wzrasta stale tyleż razy, co druga) a odwrotnie proporcjonalnymi, gdy ich iloczyn jest stały (gdy więc Pro mille (łac. = od tysiąca) — dziesiąta jedna z nich tyle razy się zwiększa, ile razy

druga maleje).

Proporcjonalne wybory -> Hondta system wyborczy, Wybory.

Proporczyk — 1. — chorągiewka kolorowa

na kołnierzu

Promień -*■ Koło.

część procentu, wyraża się znakiem °/₀₀.

Promyk Kazimierz Prószyński.

Pronaszko — 1. — Zbigniew — (* 1886), malarz i rzeźbiarz, jeden z pierwszych formistów polskich. Maluje portrety i krajobrazy;    przy lancach kawalerii; 2.

pomnik Mickiewicza w Wilnie ii. 2. — An-    munduru — oznaka rodzaju broni (i pułku),

drzej — (* 1888), malarz, brat poprz., również    noszona przez kawalerię, artylerię konną, broń

formista, zajmuje się malarstwem i dekoracja-    panc. i tabory, zamiast łapek. (-*■' Barwy broni

mi teatralnymi oraz projektowaniem wnętrz.    i służb). 3. — niewielkie flagi w różnych kolo

I, 1179.

rach i różnego kształtu, umieszczone zamiast Propaganda — zjednywanie zwolenników,    znaku wojennego na najwyższym maszcie

planowe wpływanie na opinię publiczną celem    okrętu. P. przysługuje dowódcy floty, flotylli

jej urobienia lub zwrócenia w pożądanym kie-    rzecznej, dowódcom wielkich jednostek lądo-

runku. P. dzieli się na: polit. (agitacja), in-    wych oraz zespołów okrętów. Podniesiony na

telektualną albo kulturalną, gospodarczą, pry-    maszcie jakiegokolwiek okrętu wojennego ozna-

watną (reklama). P. szerzy się drogą ustną    cza, że osoba, której P. przysługuje, jest na

lub też z zastosowaniem; prasy, ulotek, książek,    tym okręcie zaokrętowana,

broszur, plakatów, karykatur, fotografij, kine- Proporzec — dawna nazwa chorągwi lub matografu, radiofonii, muzyki. Aby P. była    sztandaru; obecnie — flaga, którą podnosi

skuteczna, musi ją cechować: wytrwałość    okręt (na drzewcu dziobowym) podczas postoju,

w ar-

Im.

i? w

Rekonstrukcja propylejów ateńskich.

Propylowy alkohol, propanol — alkohol o 3 atomach węgla w cząsteczce, C,H,OH. Pod względem własności zbliżony do alkoholu etylowego. Występuje w fuzlu. Prawie bez zastosowania.

i ciągłość, atrakcyjność i rozmaitość stosowa- Propyl — rodnik organiczny, C,H₇. nych środków; dostosowanie ich do indywidu- Propyleje alnych cech środowiska (albo osób) poddanego chitekturze gr. monu-jej działaniu, powinna działać możliwie z ukry- mentalna budowla bra- jy' cia, zachowując pozory normalnych przejawów mowa, np. P. na Akro-życia; wymaga odpowiedniego aparatu, z licz- polis ateńskiej, nym i dobranym personelem, dysponującego dużymi środkami materialnymi. Po wielkiej wojnie P. odgrywa coraz większą rolę w życiu zbiorowym. W niektórych państwach (Niemcy Włochy) zostały utworzone specjalne ministe

ria P.

I, 212.

Propan — węglowodór nasycony (alifa-    Prorektor — na uczelniach wyższych za-

tyczny) o trzech atomach węgla w cząsteczce,    stępca rektora, wybierany na trzy lata przez

CjHg. W ropie naftowej i gazach ziemnych.    delegatów wydziałów i zatwierdzany przez

Bezbarwny bezwonny gaz.    -*■ III, 816. ministra W. R. i O. P.

Propeler, propeller — obecnie zarzucona Prorocy biblijni — natchnieni wieszcze nazwa śmigła samolotu, śruby okrętowej.    starohebr.; zwalczali w judaizmie stronę forma-

Propepsyna — substancja wydzielana przez    listyczną i obrzędową; fanatyczni bojownicy

gruczoły dna żołądka; pod wpływem kwasu    o bezkompromisową prawdę i sprawiedliwość,

solnego soków żołądkowych przechodzi w pe-    głosiciele ideałów, wyprzedzających ich czasy.

psy nę.

-+IV, 1137, 1498.    Za pierwszych P. tradycja uważa Mojżesza

Propertius Sextus — ok. 16 prz. Chr.), i Samuela; najwybitniejsi: Jezajasz, Jere-elegik rzym. W poezjach erotycznych i patrio-    miasz, Ezechiel i i. P. stworzyli własny styl

tycznych wypowiada się natura P. namiętna    prozy poetyckiej — jędrny, obrazowy i maje-

I, 660.

i gwałtowna, skłonna do retoryki. -> III, 422.    statyczny.

Proporcja. — Cztery liczby a, b, c, d tworzą Prosektor — adiunkt lub pierwszy asy-P., gdy a :b — c : d. Rozwiązywanie P. polega    stent zakładu anatomii opisowej lub patolo-

na znajdowaniu jednej z liczb, tworzących P.,    gicznej, należącego do uniwersytetu albo też

gdy pozostałe trzy liczby są dane. Sposób    do szpitala, prowadzący sekcje zwłok,

rozwiązywania zadań przez ułożenie P. i obli- Prosektorium — zakład, w którym przeczenie z niej niewiadomej nazywa się    regułą    prowadza się sekcje zwłok, zarówno w celach

trzech. Gdy zachodzi P.: a :b —    c \ d, to    naukowych, jak sądowych i pedagogicznych. .

prawdziwe są też równości: (o ± 6) : 6 —    Prosienicznik (Hypochoeris) — rodzaj roślin

= (c ± d) : d oraz (a—b) : (a + 6) =    (ć — d) :    zielnych z rodziny złożonych; 60 gat. -w ob-

: (c -f d) zw. P. pochodnymi. — Dwie    wielkości    szarach umiarkowanych; u nas 4 gat.; P.

zmienne nazywają się proporcjonalnymi lub    szorstki, jeden z pospolitszych chwastów łąko-

wprost proporcjonalnymi, gdy ich stosunek jest    wych.

Proskrypcja

ny (chemiczny) — ogniwo z elektrodami glinową i ołowianą w roztworze fosforanu amonowego; przepuszcza prąd prawie tylko w kierunku od ołowiu do glinu, ponieważ glin pokrywa się nie przewodzącą warstwą wodorotlenku, gdy prąd biegnie w kierunku przeciwnym. P. elektronowy — lampa elektronowa dwuelektrodowa, np. kenotron. (-*■ Katodowa lampa). P. rtęciowy — pozbawione po-Prosna — lewy dopływ Warty, 220 km dł. wietrzą naczynie szklane lub stalowe z rtęcią Proso (Panicum) — rodzaj roślin z rodziny jako katodą i węglową anodą. M. rtęcią i wę-traw; 300 gat. występuje przeważnie w obsza-    glem powstaje łuk, przewodzący prąd tylko

rach ciepłych; u nas 5 gat. — chwastów; P.    w kierunku od węgla do rtęci. Stosowane są

zwyczajne uprawiane dla jadalnych ziarn w ponadto inne rodzaje P., m. i. odpowiednie Europie (niewiele), w Azji i Egipcie. Jedna przetwornice, z najstarszych roślin uprawnych; pochodzi Proś wita z Azji, u nas uprawiana gł. w woj. wsch.; . z ziarn otrzymujemy kaszę jaglaną.

-* IV, 1189, 1191.

Pr080wnica (Milium effusum) — gat. rośliny z rodziny traw; występuje pospolicie w lasach liściastych, kwitnie w maju.

Prosówka, prosówkowa gruźlica, miliarka (tuberculosis miliaris) — gruźlica rozsiana w postaci licznych drobnych guzków wielkości ziarna prosa, w płucach i innych narządach; powstaje na skutek dostawania się prątków Kocha do krwi; przebiega zwykle ostro, z wysoką gorączką, dusznością oraz sinicą; przeważnie śmiertelna.

(480-410 prz.

Protaktyn

w strż. Grecji i Rzymie publiczne wyjęcie spod prawa zwyciężonych w wojnie domowej wrogów polit., których nazwiska ogłaszano na specjalnych tablicach proskrypcyjnych i których następnie wolno było skazywać na śmierć lub banicję bez wyroku sądowego. Zastosowana w Rzymie po raz pierwszy przez Sullę, potem przez triumwirat Antoniusza, Oktawiana i Lepidusa.

Prosperity, pros’peryty (ang.) — pomyślność gospodarcza, dobrobyt; w szczególności ogólny rozwój przemysłu i handlu, wzrost zamożności społeczeństwa amer. w latach po wojnie europ, do 1930 r.; hasło partii republikańskiej i prezydenta Hoovera. Załamanie się P. na skutek kryzysu gospodarczego spowodowało klęskę wyborczą Hoovera i wybór na prezydenta w r. 1932 Roosevelta.

Prosta -*■ Linia,

Prostki (niem. Prostken) — graniczna stacja prus. na Mazurach. Tu zwyciężyli Polacy Szwedów w 1656 r. 2000 mieszk.

Prostnica, prosta kiszka -*■ Odbytnica.

Prostokąt ->• Czworokąt.

Prostopadłe — proste (lub płaszczyzny), tworzące kąt prosty ze sobą.

Prostopadłościan -*■ Widościan.

Prostoskrzydłe (Orthoptera) — rząd owadów o narządach gębowych gryzących, o dwóch parach skrzydeł, z których pierwsza, twardsza, przykrywa w spoczynku drugą, błoniastą. Rozwój nie zupełny. Larwy drapieżne, żyją na lądzie. Cztery podrzędy: karaczanowate, modliszki, straszykowate (z ważniejszymi rodzajami liściec i pręcik) oraz Saltatoria.

Prostownik — przyrząd do przekształcania prądu elektrycznego zmiennego na stały. Istnieją P. mechaniczne, elektrolityczne i elektronowe. P. mechaniczne przełączają bieguny w takt zmian kierunku prądu, tak że prąd ulega „wyprostowaniu". P. elektrolitycz-

ukr, organizacja oświatowo-kulturalna zał. w r. 1868; prowadzi szereg szkół, kursów, bibliotek, teatrów; posiada ok. 1000 domów ludowych itp.

Proszowice — m-to w pwt. miechowskim, handlowy ośrodek urodzajnej ziemi proszowskiej. 3500 mieszk.

Prościejów (czes. Prostejov) — ośrodek handlowy i przemysłowy w pn. Morawach. Przemysł rolniczy i konfekcyjny. 33 000 mieszk.

Protagoras z Abdery Chr.), filozof gr. należący do grupy t. zw. sofistów, nauczycieli gramatyki i wymowy. Autor aforyzmu „człowiek jest miarą wszystkich rzeczy", w którym sformułowana jest teza relatywizmu: poznanie nasze nie jest bezwzględnie prawdziwe lub fałszywe, lecz zależne od poznającego podmiotu. /, 381, IV, 355.

pierwiastek promieniotwórczy, z którego drogą przemiany a powstaje aktyn. L. porz. 91, c. atom. 230,2, s. chem Pa.

Protargol — koloidalne srebro metaliczne z dodatkiem białka (proteiny; stąd nazwa) jako koloidu ochronnego. Rozpuszczalny w wodzie. Stosuje się w lecznictwie jako środek bakteriobójczy.

Protazy św. -*■ Gerwazy i Protazy św.

Proteidy — pochodne białek, zawierające w cząsteczce cząsteczkę białka i inną grupę organiczną, np. hemoglobina, kazeina.

Proteinoterapia — sposób leczenia, wprowadzony do medycyny przez R. Schmidta (1916), polegający na domięśniowym wstrzykiwaniu ciał białkowych (np. mleka). Stosuje się w chorobach zakaźnych. Przypuszczają, że białko pobudza czynności i sprawność komórek, również w kierunku obrony przeciwko czynnikom chorobotwórczym („leczenie bodźcowe"). Szczególnym typem P. jest wstrzykiwanie domięśniowe krwi (-* Hemoterapia), często własnej krwi chorego (-*■ Autohemoterapia).

Proteiny — ogólna nazwa substancyj białkowych.

Protekcjonizm — kierunek polityki gospodarczej, popieranie wytwórczości krajowej za pomocą ceł, taryf przewozowych, zakazów przywozu oraz popieranie wywozu za pomocą

Protokół — pisemne stwierdzenie przebiega -* I, 1035 — 1036.    jakiejś czynności, np. P. posiedzenia; P. sądo-

premij eksportowych, różnych ulg. Opp.: liberalizm, wolny handel.

Protektorat — ochrona, poparcie, w prawie    wy — spisany przebieg czynności sądu, zeznań

międzynarodowym instytucja, wg której jedno    osoby przesłuchiwanej itd.; P. dyploma-

paóstwo reprezentuje drugie w życiu między-    tyczny — 1. — etykieta, ogół zwyczajów i ce-

narodówym oraz rozstrzyga w ważniejszych    remonij obowiązujących i przysługujących w

sprawach polit. Państwo będące pod P. ma    stosunkach dyplomatycznych dyplomatom ob-

rodzaj autonomii. P. jest stanem przejścio-    cym akredytowanym przy danym rządzie. 2. —

wym: z biegiem czasu zmienia się w nieza-    wydział M. S. Z. czuwający nad dopełnieniem

wisłość lub kończy aneksją. Np. Korea od    tych form życia dyplomatycznego, kierowany

1905 r. znajdowała się pod P. Japonii, a w    przez szefa P. D.

jądro atomu wodoru; cząstka posiadająca elementarny ładunek dodatni, masę przyjętą za jednostkę; składowa część jąder atomowych wszelkich pierwiastków. -> 1, 417 — 418, II, 169, 179, 1053, 1056-1057, III, 209-210, IV, 419, 422.

Protoneolit — okres poprzedzający bezpośrednio neolit. Klimat ciepły i wilgotny. Ludność ustępuje na tereny bezleśne, zwł. na po-brzeże morskie i na tarasy rzek. Wytwarzają się kultury myśliwsko-rybackie. Ludność wiedzie nawpół osiadły żywot. W Europie początki

Do P.

1910 r. została do niej wcielona. Bułgaria Proton była pod P. sułtana, a w 1908 r. ogłosiła niezawisłość.

Protesilas — w podaniach gr. uczestnik wyprawy trojańskiej, pierwszy z Greków, który wstąpił na ziemię trojańską; zabity przez Hektora, uzyskał od bogów prawo powrotu na ziemię, by pożegnać swą rozpaczającą małżonkę, Laodamię. Temat tragedii Wyspiańskiego: „Protesilas i Laodamia".

Protestantyzm, ewangelickie wyznanie — często używana nazwa ruchu rei., wszczętego

w XVI w. przez Lutra, Kalwina i i., który    uprawy roli (t. zw. kopieniactwo).

doprowadził do powstania szeregu nowych wy-    zaliczają się pn.-europ, kultury: t. zw. śmiet-

znań i sekt chrześcij. Nazwa pochodzi od pro-    nisk kuchennych (kokkenmódding), Maglemose

testu przeciw uchwale większości, odrzucającej    (od stacji Maglemose w Danii) i kampińska

projekt luterańskiej reformy kościelnej, zgło-    (od Campigny we Francji). P. kultura kókken-

szonego przez zwolenników Lutra na sejmie    móddingów ok. 4000 lat prz. Chr.

w Spirze (Niemcy) w r. 1529. -> art. „Refor-    Protoplazma -> Zaródi.

macja", IV, 555 — 568.    Protopopow Aleksandr — (1866—1918), po-

IV, 819.

Protest weksla — notarialne poświadczenie, lityk ros., germanofil i przywódca partii reak-że dłużnik odmówił zapłacenia weksla w ozna- cyjnej, ostatni minister spraw wewnętrznych czonym terminie, konieczne dla uzyskania mo- caratu; rozstrzelany przez bolszewików, żności dalszego postępowania egzekucyjnego.    Protuberancje -> Słońce.

Protestowany weksel — poświadczony    Proudhon Pierre Joseph, prudó pjćr żó-

przez notariusza, że nie został zapłacony w ter- zóf —    (1809—1865), fr. socjalista i pisarz;

minie. Dopuścić weksel do protestu — występował przeciw własności prywatnej i rożnie zapłacić weksla w terminie.    wijał t. zw. zasady mutualizmu czyli sprawiedli-

Proteusz — w podaniach gr. bóstwo mor-    wości wzajemnej. Gł. pisma: ,,Philosophie de la

skie spokrewnione z Posejdonem, obdarzone    misfoe" („Filozofia nędzy"), „Le droit au

darem dowolnego przekształcania swej postaci;    trawił et le droit de proprMU" („Prawo do pracy

przepowiadał też przyszłość tym, którzy go do i prawo własności") ii. -* I, 214, IV, 837. tego zmuszali.    >    Proust Marcel, prust marsól — (1871 — 1922),

Proteza — urządzenia mające na celu zastą-    pisarz fr., twórca nowoczesnej powieści psycho-

pienie amputowanego, zniszczonego, źle funk-    logicznej, w której pierwszy dąży do analizy

cjonującego członu lub organu ludzkiego.    stanów podświadomych. Powieść (22 tomy) P.

Niektóre P. mają na celu jedynie ukrycie bra-    „A la recherche du tempa perdu" („W poszuki-

ków (np. sztuczne oko), inne są przeznaczone    waniu straconego czasu") odznacza się wnikli-

do wykonywania czynności normalnych —    wością obserwacji i niesłychaną drobiazgowością

chodzenia, pisania, podawania jedzenia, pracy.    analizy; brak jest przy tym P. wyraźnego po-

Sprawność w pracy inwalidów zaopatrzonych    glądu filozoficznego; charakterystyczny ego-

w P., pracujących w przemyśle dochodzi do    tyzm, umiłowanie niezwykłych sytuacyj psy

chologicznych, konstruowanych na tle naj-Protobrianchiata — rząd małżów morskich prostszych wydarzeń. Polskie tłumaczenie Boya-o nodze podeszwowatej, przystosowanej do    Żeleńskiego.    -> II, 448, IV, 336.

pełzania. Skrzela pierzaste. Zamek łączący Prout William, praut „yljam — (1785—1850), muszle bez ząbków lub z licznymi jednakowej lekarz i chemik ang. P. hipoteza — przypu-wielkości ząbkami.    szczenię, że atomy wszystkich pierwiastków

Protohistoria — archeologia wczesnohisto- zbudowane są z atomów wodoru, który sta-ryczna. -> art. „Prehistoria i protohistoria", IV, nowi pramaterię.

384-398.    -> II, 1052—1053.

stolica amer.

Providence, prowydens stanu Rhode Island; poważny przemysł zwł. tkacki. 253 000 mieszk.

wszystkim przy badaniach nad budową wier-

-> IV, 1351.

sza.

Prowancja (fr. Provence, prowas) — pd.-wsch. część Francji nad Morzem Śródziemnym, najwcześniej zromanizowana przez Rzymian, posiadała jeszcze w śrdw. swą odrębność narodową i własny język (prowansalski), którym posługiwała się poezja trubadurów, najmocniejszy wyraz romantyzmu rycerskiego śrdw. P. została przyłączona do Francji w 1487 r., ale całkowicie zasymilowana dopiero od w. rewolucji.

-> II, 422, 1079, 1081.

Prowent — dochód, intrata, zwł. z gospodarstwa wiejskiego. Prowentowy pisarz — oficjalista, który utrzymuje kontrolę nad rachunkami gospodarstwa dworskiego.

Prowincja — 1. — w strż. Rzymie nazwa krajów zdobytych poza Italią, będących pod zarządem wojskowym prokonsulów i propre-torów. 2. — jednostka administracyjna wielu państw; także obszar kraju poza stolicą; stąd pogardliwie P. = zaścianek.

Prowincja zakonna — jednostka administracyjna, obejmująca kilka lub kilkanaście klasztorów danego zakonu, położonych na jakimś jednym obszarze, np. w granicach jakiegoś państwa. Na jej czele stoi prowincjał.

Prowincjonalizm — wyraz lub zwrot językowy właściwy danej prow., a nie używany

II, 746-747.

Prowitaminy — substancje, z których łatwo powstają witaminy, np. pod wpływem naświetlania.

Prowizja — procentowe wynagrodzenie za załatwienie interesu handlowego, za pośrednictwo w transakcji; wynagrodzenie agenta handlowego, maklera, komisanta. (-+ Komis).

-> I, 553.

Prowizorium budżetowe — budżet tymczasowy, na krótki okres czasu, wykonywany aż do uchwalenia lub wejścia w życie normalnego budżetu.

Prowokacja — w szerszym znaczeniu wszelkie wyzywające zachowanie się; w węższym — akcja jednostek, pozornie należących do pewnego stronnictwa polit., faktycznie jednak nasłanych przez przeciwników (ew. przez władze zwalczające dane stronnictwo), mająca na celu skompromitowanie danego prądu polit.

Proza — mowa nie wiązana, a więc sposób wyrażania myśli i uczuć, nie wiązany wierszem, tj. rymem; posiada nieraz swoisty rytm, t. zw. rytm P. P. nie nazwiemy potocznego sposobu wyrażania się w mowie i piśmie, lecz tylko artystyczne kształtowanie języka. -> II, 701 — 702, III, 342-343, IV, 1358-1360.

Prozerpina — bogini rzym. odpowiadająca gr. Persefonie.

Prozodia — nauka o zjawiskach iloczaso-wych i akcentowych języka, stosowana przede

Prozor Karol — (1759—1841), oboźny w. lit., należał do obozu zelantów-patriotów; współtwórca konstytucji 3 maja, współdziałał w organizowaniu insurekcji kościuszkowskiej. Wr. 1812 członek Komisji Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Próba mennicza — liczba, wyrażająca ilość kruszcu szlachetnego zawartego w monecie, bitej zwykle ze stopu metali szlachetnych i półszlachetnych. Próby srebra, złota — liczba, wyrażająca ilość srebra lub złota zawartą w jednostce wagi stopu. W większości państw wyraża się w gramach na kilogram.

Próchnica

część gleby (czarnoziemu), powstała ze zbutwiałych części roślinnych. Niezbędna w urodzajnej glebie, ponieważ spulchnia ją. Zawiera m. i. nie zbadane bliżej substancje (kwasy) humusowe.

-* II, 595, 597, 600-601.

Próchnienie

w języku literackim.

IV, 1385.

zachodzący pod wpływem bakteryj (-> Fermentacja) rozkład drzewa, dający, w przeciwieństwie do gnicia, suchy produkt, proszek próchna.

Próchnienie zębów ->■ Zęby.

Próchnik (Ergates faber L.) — chrząszcz z rodziny kózek, brunatny, 4 — 5 cm dł. Larwy żyją w martwych pniach drzewnych.

Próg — stopień skalny w korycie rzeki lub profilu podłużnym doliny, powodujący załamanie spadku. Powoduje go przede wszystkim odporność materiału, często też przyczyną powstania P. w dolinach wys. gór jest zlodowa-

III, 400.

Próg lodowcowy — rodzaj przegrody skalnej, oddzielającej cyrk lodowcowy od doliny lodowcowej.

Próg podniety (podnieta progowa) psychologii doświadczalnej najmniejsza podnieta, wywołująca najsłabszą choćby reakcję ruchową lub psychiczną (wrażenie). Próg wrażenia — najsłabsze, ledwo dostrzegalne wrażenie, wywołane przez podnietę progową.

Próg świadomości -> Świadomość.

Prószyński Konrad (pseud. Promyk) — (1851 — 1908), redaktor „Gazety Świątecznej", autor niezmiernie popularnego przed wielką wojną „Elementarza", wybitny działacz ludowy i oświatowy.

Próżnia — przestrzeń nie zawierająca materii, a więc i powietrza. Całkowite usunięcie powietrza jest niemożliwe. Przy pomocy udoskonalonych pomp dyfuzyjnych można zmniejszyć ciśnienie poniżej 0,00001 mm słupa rtęci. Umiejętność wytwarzania wysokich próżni ma olbrzymie znaczenie w fizyce i radiotechnice. P. jest doskonałym izolatorem, nie przewodzi ciepła, elektryczności, ani dźwięku, natomiast przepuszcza promieniowanie. P. międzyplanetarna — przestrzeń m. ciałami niebieskimi, prawie nie zawierająca materii (ok. jednej

cenie.

Świat i Życie. — V.

53

Pru-

to-

cząsteczki w cm³). -> I, 1027—1028. Próżniowe pompy Pompy.

Prudentius Clemens Aurelius — (IV w.), największy chrześcij. poeta lac.; pochodził z Hiszpanii. Gł. dzieło moralne „Psychomachia“ (walka o duszę ludzką cnót chrześcij. z występkami pogan).

Prud’hon Pierre Paul, prudó pjćr pól — (1758—1823), malarz fr.; zrywając z klasycznymi tradycjami szkoły Davida, kładł nacisk na barwę i światło obrazów. Gł. dzieła: plafon w Luwrze, doskonałe portrety.

Prus Bolesław -> Głowacki Aleksander. -> I, 527, 854, II, 39, 93, IV, 231, 335, 549, 552.

Prusak (.Blattella germanica L.) — owad z rodziny Blattidae, z podrzędu karaczanowatych ; barwy jasno-brunatnej, do 13 mm dł. Żyje w zabudowaniach ludzkich, żywiąc się odpadkami pochodzenia organicznego.

Pruski kwas — inna nazwa cyjanowodoru. (~> Cyjan).

Pruski mur Mur.

Prusowie — lud należący do bałtyckiej grupy językowej, osiadły od wczesnego śrdw. na wsch. od dolnej Wisły. Wojownicy i rolnicy, wyznawali pogański politeizm. Napadali często na pogranicze polskie. Z pocz. w. XIII podejmowano z Polski liczne próby nawracania P. uwieńczone częściowym powodzeniem, sacy jednak, zorganizowani w tym czasie w kilka drobnych państewek, zaczęli niepokoić całe pograniczne Mazowsze. Nie pomogło ogłoszenie przez papieża krucjaty. Konrad Mazowiecki dla ochrony granicy pruskiej sprowadził do Polski Krzyżaków i za pomoc ich w wojnie przeciw Prusom nadał im ziemie chełmińską i nieszawską. Od tego czasu rozpoczyna się krwawy podbój P. przez Krzyżaków, zakończony w XIV w. całkowitym wyniszczeniem P.

-* I, 538.

Prusy (niem. Preussen) — największy, najludniejszy i najważniejszy pod względem polit. kraj Rzeszy Niem., b. uprzemysłowiony (m. i. górnictwo), o gęstym b. zaludnieniu. P. zajmują całą nizinę pn.-niem. i wielką część niem. gór średnich, od Hansruck aż po Sudety; liczne rzeki: Ren, Wezera, Łaba, Odra i i. Gł. m-ta (poza stolicą Berlinem) : Bonn, Frankfurt n. Menem, Getynga, Halle, Kolonia, Królewiec, Marburg, Munster, Wrocław i w. i. P. powstały z połączenia Marchii Brandenburskiej, Prus Wsch. i ziem nadreńskich pod władzą Hohenzollernów (-+ Hohenzollernowie). „Wielki Elektor" Fryderyk Wilhelm uniezależnił się od Polski traktatem welawsko-bydgoskim (1657), uzyskał nadto Pomorze Wsch., Magdeburg, Halberstadt i i. Był to właściwy twórca prus. absolutyzmu. Następca jego koronował się jako król Fryderyk I (1701). Pracę „W. Elektora" kontynuował król Fryderyk Wilhelm, który zdobył Pomorze Zach. z Szczecinem. Syn jego Fryderyk II W. podniósł P. do zna-

czenia wielkiego mocarstwa. Na zewnątrz rozszerzył granice P. zagarnięciem Śląska i zaborem P. Królewskich (bez Gdańska i Torunia), części Kujaw i Wielkopolski n. Notecią w pierwszym rozbiorze Polski. Nabytki te zostały powiększone za Fryderyka Wilhelma II w drugim rozbiorze przez przyłączenie Wielkopolski i Kujaw, części Mazowsza, Gdańska i Torunia oraz w trzecim rozbiorze obszaru na pn. od Pilicy i Bugu. Rozgromione przez Napoleona musiały jednak P. wyrzec się nabytków II i III rozbioru. Reformy Harden-berga, Steina i Scharnhorsta doprowadziły do odrodzenia P. Fryderyk Wilhelm III, wziąwszy odwet na Francji w bitwach pod Lipskiem i Waterloo, rozszerzył P. dzięki nabytkom uzyskanym na kongresie wiedeńskim o W. Księstwo Poznańskie z Gdańskiem i Toruniem, ²/₆ Saksonii, Pomorze szw. z Rugią i prowincją nadreńską. Fryderyk Wilhelm IV po rewolucji marcowej (1848) nadał P. konstytucją i podjął zadanie zjednoczenia Niemiec pod hegemonią P. Do tego celu wytrwale dążył kanclerz v. Bismarck. P. prowadziły zwycięskie wojny z Danią (1864) i z Austrią (1866), w wyniku czego wyszły powiększone o Szle-zwik-Ffolsztyn, Hannover, HessenJKassel, Nas-sau i stanęły na czele Związku Pn.-niem. Fr.-prus. wojna przyniosła prócz aneksji Alzacji i Lotaryngii zjednoczenie Niemiec pod zwierzchnictwem Prus, przy czym król prus. Wilhelm I został cesarzem niem. (1871). (Dalsze dzieje P. -> Niemcy). Pow. 293 000 km², 39 934 000 mieszk. Stolica Berlin. -> I; 699, II, 774, 1082, III, 914, 924-926, IV, 217.

Prusy Królewskie (zach.) — nazwa Pomorza rewindykowanego od Krzyżaków pokojem ruńskim w 1466 r. Wcielone do Polski w 1569 r., tworzyły do I rozbioru województwa: pomorskie, chełmińskie i malborskie. W I i II rozbiorze zaanektowane przez Prusy, które następnie z prow. tej z wyłączeniem Warmii a przyłączeniem części dawnej Wielkopolski oraz Prus Książęcych utworzyły osobną prow. „Prusy Zachodnie" („Westpreussen"). Część P. K., dzisiejsze wojew. pomorskie, traktat wersalski przyznał Polsce, część Niemcom, z reszty utworzył Wolne Miasto Gdańsk.

Prusy Książęce — nazwa Prus Wsch. po sekularyzacji zakonu krzyżackiego w r. 1525.

Prusy Wschodnie (niem. Ostpreussen) — prow. prus. nad Bałtykiem, oddzielona od Niemiec polskim Pomorzem. Obszar ten, pierwotnie zamieszkały przez pokrewnych Litwinom Prusów, został na pn. zniemczony przez Krzyżaków, na pojezierzu zaś zyskał charakter polski (mazurski). W XVII w. P. W. zostały połączone z Brandenburgią. Ludność polska liczy ok. 300 000 głów, jest jednak silnie ger-manizowana; germanizacji sprzyja wyznanie ewangelickie znacznej jej części (Mazurów). Germanizują się również szczątki lit. na pn.-

m-to przemysłowe w pwt.

Pruszyński Andrzej — (1836—1895), rzeźbiarz, twórca posągu Chrystusa przed kościołem Św. Krzyża w Warszawie, figury Matki Boskiej na ul. Żelaznej w Warszawie i i.

Prut — lewy dopływ Dunaju z Czarnohory o pewnym znaczeniu dla spławu tratw, praktycznie jednak niedostępny dla żeglugi. 845 km dł., z czego 150 km w Polsce.

Prużana, dawniej Dobuczyn — dziś m-to pwt. na Polesiu, niegdyś własność Bony, 8000 mieszk.

Prymaria — pierwsza msza poranna w danym kościele.

Prymas — tytuł arcybiskupa, zajmującego pierwsze miejsce wśród arcybiskupów danego kraju. P. Polski jest od r. 1416 arcybiskup gnieźnieński, z siedzibą w Poznaniu.

-* III, 100.

Prymicja — pierwsza msza nowowyświęco-nego kapłana.

Pryncypat

-> I, 496. w IV w.

(* 1874),

w r.

rodzina

inna (mało używana) w optyce

1.

Prządki (Bombyces)

-> II, 1059.

wsch. kraju. Dzisiejsze P. W. stanowią ważny obszar rolniczy Rzeszy. 37 000 km², 2 333 000 mieszk. Stolica Królewiec.

-*///, 350, IV, 211, 278.

Pruszcz, niem. Praust — wieś przemysłowa na obszarze Wolnego M-ta Gdańska nad Ra-dunią; kościół z XIV w. 3500 mieszk.

Pruszkowski Tadeusz — (* 1888), malarz, organizator towarzystwa ,,Rytm“ (w r. 1920). Gł. dzieła: ,,Śpiący rycerze", „Dziewczyna z bałałajką", portrety: Marszałka Piłsudskiego, Prezydenta Mościckiego i i.

Pruszkowski Witold — (1846—1896), malarz, uczeń Matejki; szereg obrazów rodzajowych o romantycznej treści, jak: „Anhelli", „Zaduszki" i i. Uważany za prekursora symbolizmu.

Pruszków

warszawskim. 24 000 mieszk.

IV, 667.

forma rządu ustanowiona w Rzymie strż. w I w. prz. Chr przez Oktawiana Augusta po zakończeniu wojny domowej : dwuwładztwo senatu i ludu z jednej strony i princepsa czyli pierwszego senatora z drugiej. Princeps łączył w swym ręku różne władze republikańskie, które czyniły zeń faktycznego dyktatora: z tych najważniejsze były imperium wojskowe i władza trybunów.

Prypeć — lewy dopływ Dniepru, gł. i naj-charakterystyczniejsza rzeka Polesia, o licznych ramionach, obfita w wodę i od Pińska żeglowna. 820 km dług. (z czego 400 km w Polsce), 121 000 km² dorzecza..

Pryscylianie — sekta powstała w Hiszpanii, głosząca skrajny ascetyzm dla osiągnięcia zbawienia rodzaju ludzkiego. Założyciel sekty, Pryscylian, został ścięty w r. 384; sekta trwała do końca VI w.

Prystor Aleksander Błażej polityk i działacz niepodległościowy, pułkownik w stanie spoczynku; więziony przez Rosjan 1912 i skazany na 7 lat katorgi; od r.

1917 w P. O. W.; kilkakrotny minister, premier w 11, 1931 — 1933. Od r. 1935 marszałek senatu.

Pry szcza wko watę (Mdoidae) chrząszczy o pokrywach miękkich, krótkich, nie pokrywających całkowicie odwłoka; przeważnie jaskrawo ubarwione. Wydzieliny posiadają własności gryzące i ściągające, służą do przygotowania wezykatoryj. Należą: kanta-ryha (hiszpańska mucha, Lytta resicatoria L.), maik (Meloe proscarabaeus L.) i i.

Pryszczyca — ostra choroba zakaźna występująca w postaci pryszczy lub pęcherzy na wargach, języku oraz racicach i sutkach gł. bydła, rzadziej innych zwierząt gospodarskich. Może być zaraźliwa i dla ludzi, zwł. dzieci. Roznosi się przez ślinę, ropę z pęcherzy, mleko.

Prysznic — nazwa zabiegu wodoleczniczego pochodząca od nazwiska Wincentego Priessnitza (Natrysk).

Pryzmat

nazwa graniastosłupa. 2. ciało przezroczyste ograniczone dwiema płaskimi ścianami, nachylonymi pod kątem względem siebie. Światło przechodzące przez P. ulega załamaniu (na obu pow, P.) oraz rozszczepieniu na proste barwy widma. Odchylenie światła przez P. zależy od kąta m. jego pow. (zw. kątem łamiącym), współczynnika załamania światła materiału P. i kąta padania światła. Na tej podstawie można mierzyć współczynnik załamania materiału P. P. szklane, niekiedy kwarcowe, oraz ich układy stosują się często w przyrządach optycznych do rozszczepiania (spektroskopy), załamywania i wywoływania całkowitego odbicia światła (refraktometry, lunety i lornetki pryzmatyczne).

Pryzmat Nicola -* Nikol.

Przasnysz — m-to pwt. w woj. warszawskim. 8000 mieszk.

grupa motyli nocnych, o mocnej budowie ciała, ze zmarniałymi narządami gębowymi, wobec czego motyle się nie odżywiają. 'Gąsienice silnie owłosione, prze-poczwarczają się w mocnych oprzędach. Z ważniejszych należą tu : brudnica, białka i kuprówka z rodziny Lymantriidae; korowódka z rodziny Thaumetopoeidae; barczatka i pierścieniówka z rodziny Lasiocampidae; pawica i atlas z rodziny Saturnidae oraz jedwabnik z rodziny Bombycidae.

Przebiśnieg, gładysz (Galanthus) — rodzaj roślin cebulkowatych z rodziny amarylkowa-tych; 5 gat. gł. w obszarze śródziemnomorskim; u nas w lasach liściastych i na łąkach. P. pospolity — wczesna roślina wiosenna, zakwita czasem, gdy pola pokryte są jeszcze śniegiem; niekiedy hodowany w ogrodach.

Przebitkowy papier -> Kalka.

Przechodniości prawo Nierówność, Równość, Przystawanie.

III, 137.

Przeciwciała

nadmierna

twierdza, fort lub umoc-

Przecinek — znak przestankowy dzielący normalnie zdania, należące do jednego zdania złożonego, bez wzgłędu na to, czy są współrzędne, czy podrzędne, połączone spójnikami, czy nie; w obrębie zdania pojedynczego oddziela się P.: a) w połączeniach bezspójniko-wych równorzędne części zdania, b) części zdania od spójników: ale, lecz, c) wyrażenia wprowadzające dodatkową część zdania, jak: i to, albo raczej, np., a więc itd. d) człony pozazdaniowe wtrącone, e) części zdania zaczynające się od ,,jak“, o ile to „jak" poprzedza wyliczenie lub przykłady.

Przecinkowce, mętwiki (vibriones) — bakterie w kształcie zgiętej śrubowato pałeczki, przypominające przecinki; np. P. cholery azjat.

I, 501.

Przeciwbólowe środki (analgetica) — leki kojące ból, działające na ośrodki nerwowe (opium) bądź na zakończenia nerwów czuciowych (kokaina, anestezyna).

Niweczniki.

Przeciwgorączkowe środki (antipyretica) — leki zwiększające oddawanie ciepła przez rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry i wzmożenie wydzielania potu (antypiryna), hamujące produkcję ciepła przez działanie na plazmę komórek (chinina), bądź też łączące oba działania (pochodne kwasu salicylowego, jak aspiryna) .

Przeciwkrwotoczne środki (haemostatica, styptica) — leki tamujące krwotoki drogą mechaniczną (wata), przez koagulację białka krwi (sole żelaza), bądź też przez wywołanie skurczu naczyń krwionośnych (adrenalina).

Przeciwprostokątna Trójkąt.

Przeciwreformacja — ruch kat. w w. XVI i XVII zwalczający gł. w Niemczech reformację. Zasady P. zostały sformułowane na soborze trydenckim i były wprowadzane w życie przede wszystkim przez dominikanów i jezuitów.

Przeciwwaga — w mechanice ciężar stosowany do częściowego zrównoważenia podnoszonych lub opuszczanych ciężarów, np. dźwigów.

Przeczulica (hyperaesthesis) wrażliwość jakiegoś zmysłu ; bywa wrodzona — u osobników szczególnie nerwowych, łub nabyta — zależna od czynnościowych i organicznych chorób układu nerwowego.

Przeczyszczające środki (laxantia, drasti-ca) — leki wzmagające ruch robaczkowy jelit, hamujące wessanie pokarmów w jelitach cienkich: kalomel, olej rycynowy, niektóre sole, surowce roślinne (kora szakłaku, senes, aloe i i.).

Przedarulania, niem. Vorarlberg — do marca 1938 r. najmniejszy związkowy kraj Austrii m. Tyrolem, Szwajcarią i Jez. Bodeńskim; górzysty, o ostrym klimacie zamieszkały przez kat. Niemców. Rzemiosła, przemysł turystyczny, leśnictwo i rolnictwo; hodowla bydła. 2602 km², ok. 150 000 mieszk. Gł. m-ta : Bregencja i Feld-kirch.

Przedawnienie — instytucja prawna, zgodnie z którą prawo cywilne przewiduje po upływie określonego czasu utratę prawa dochodzenia posiadanych uprawnień, prawo zaś karne utratę uprawnień organów wymiaru sprawiedliwości do ścigania przestępcy, wykonania kary lub wyrokowania o popełnionym przestępstwie. P. następuje w różnych przypadkach przewidzianych przez prawo po różnych okresach czasu, od roku do lat trzydziestu.

Przedbórz — m-to w pwt. koneckim (woj. kieleckie), nad Pilicą. 7000 mieszk.

Przedgórze — nazwa obszaru m. Karpatami i Płytą Podolską obejmującego szereg obniżeń kotlinowych i wyżyn. Silnie rozwinięte górnictwo.

Przedjordania — nazwa Palestyny w przeciwieństwie do Zajordanii (Keraku).

-» IV, 1202-1203.

Przedmiot — rzecz będąca przyczyną naszego doznania psychicznego, bądź stan naszej świadomości, w przeciwstawieniu do doznającego, myślącego, działającego podmiotu. Rozróżniamy P. realne, identyczne z rzeczami, oraz P. idealne, wytwory naszego umysłu. W gramatyce — dopełnienie, obiekt; część zdania, na którą zwraca się czynność, która podlega działaniu czynności.

Przedmiotowość — taki sposób ujęcia rzeczywistości w nauce (np. historii) lub sztuce (zwł. literaturze), w którym autor stara się zatrzeć celowo i świadomie swoje poglądy na rzeczywistość i swój stosunek do niej, a wydobyć z niej tylko te cechy i pierwiastki, które w jego przekonaniu najwierniej oddają jej charakter. W historiografii najwybitniejszym przedstawicielem P. był Rankę.

Przedmoście nienie połowę broniące dostępu do mostu lub terenu przeprawy własnych wojsk.

Przednia straż — część maszerującej kolumny wojska wyprzedzająca ją na pewną odległość w celu ubezpieczenia przed zaskoczeniem przez nieprzyjaciela. Napotkane drobne siły przeciwnika niszczy lub odrzuca, większe powstrzymuje, dając dowódcy całości czas na powzięcie decyzji i rozwinięcie do walki gł. sił.

Przednutka — nuta ozdabiająca: sekunda wyższa lub niższa przed nutą gł. P. krótka, pisana jako drobna ósemka z przekreśloną chorągiewką, odbiera ułamek wartości tej nucie, przy której stoi. P. długa — bez przekreślenia, odbiera nucie gł. jej akcent i połowę jej wartości rytmicznej.

Przedprątne kwiaty — kwiaty, w których najpierw dojrzewają pręciki, a później słupki, np. u dzwonków, bodziszków, roślin złożonych i innych. Samozapylenie P. K. jest niemożliwe.

Przedramię (antibrachium) — odcinek kończyny przedniej (u zwierząt) lub górnej (u ludzi), łączy ramię z napięstkiem; posiada kości łokciową i promieniową (szprychową).

prawo związane z

1.

w sercu — część serca człowieka i wyższych kręgowców występująca — obok oddzielonej od niej. zastawką komory — w każdej połowie serca. IV, 744-745.    2.

ucha zawierająca dwa połączone ze sobą pęcherzyki wypełnione endolimfą. -> IV, 1174.

Przedsłupne kwiaty — kwiaty, w których naprzód dojrzewają słupki, a później pręciki; np. u niektórych roślin krzyżowych, u trędo-wnika, gruszy, jabłoni. Samozapylenie P. K. jest niemożliwe.

Przedstawicielstwo handlowe — zastęp-pewnej firmy w dziale sprzedaży; komisowe biuro sprzedaży; agencja; P. H. posiadają również niektóre państwa, jak np. Z. S. R. R. — są to urzędowe organy zakupu i sprzedaży, znajdujące się za granicą.

Przedstawienie — elementarny, tj. nie dający się rozłożyć na dalsze składniki fakt psychiczny, polegający na uświadomieniu sobie w jakikolwiek sposób jakiegoś przedmiotu, niezależnie od tego, czy ten przedmiot istnieje czy nie. P. dzielą się na obrazowe, czyli wyobrażenia i nie obrazowe, czyli pojęcia.

Przedszkole — instytucja oświatowa dla dzieci w wieku 5 — 7 lat lub młodszych, przygotowująca dziecko do nauki w szkole powszechnej .    -*■ I V, 990.

organ polskiej emigracji

1912—1914 we Lwowie, wreszcie w 11. 1916 i 1918 w Warszawie. Współpracownikiem P. był od r. 1893 Józef Piłsudski.

Przedwstępna umowa

dwutygodnik, organ Centralnego Związku Przemysłu Polskiego; wychodzi od 1919 r. w Warszawie.

„Przegląd Polski** wany w Krakowie w 11. 1866—1915, organ Stańczyków; był redagowany przez Szujskiego, Tarnowskiego i St. Koźmiana.

„Przegląd Powszechny**

„Przegląd Tygodniowy**

czasopismo

literacko-artystyczne w 11. 1921 — 1925 w Warszawie, redagowane przez W. Borowego, S. Kołaczkowskiego i M. Tretera.

„Przegląd Współczesny**

organ naro-

Przedrostek, prefiks — część wyrazu występująca przed rdzeniem, posiadająca teraz lub dawniej zdolność słowotwórczą, np. przed-ramię, pa-robek.

Przedrośla — stadium rozwojowe (pokolenie płciowe) u paprotników; wyrastają z zarodnika; na nich wytwarzają się rodnie i plemnie; mają kształt albo bardzo drobnych plech zielonych, albo bulwek, a nawet kulek, dostrzegalnych jedynie pod mikroskopem.

Przedruku prawo prawami autorskimi. W stosunku do artykułów w dziennikach, ogłaszanych bez specjalnych zastrzeżeń, przysługuje P. P. z podaniem źródła. W stosunku do książek P. P. przysługuje po wygaśnięciu prawa autorskiego lub po uzyskaniu zgody autora, zwykle za wynagrodzeniem. (-*■ Autorskie prawo).

Przedsiębiorstwo — samodzielna placówka gospodarcza, przemysłowa wzgl. handlowa; zakład pracy, fabryka, warsztat, P. pu blicz-ne — państwowe, samorządowe i należące do instytucyj prawno-publicznych; P. użyteczności publicznej — zaspakajające pewne niezbędne potrzeby ogółu ludności, np. koleje, tramwaje, poczta, telegraf, telefon, elektrownie, gazownie, wodociągi i kanalizacje, szpitale.

I, 839, II, 1138, IV, 203, 402, 463.

Przedsionek

w uchu: część labiryntu

stwo

IV, 490.

„Przedświt**

socjalistycznej wydawany początkowo w Genewie w 11. 1879—1881, następnie w Londynie w 11. 1891 — 1902; od r. 1903 przeniesiony do kraju, wychodził do 1912 r. w Krakowie, w 11.

umowa, pr

którą jedna lub obie strony zobowiązują się do zawarcia oznaczonej umowy w przyszłości w określonym terminie.

Przedzimek -> Piędzik.

„Przegląd Gospodarczy**

miesięcznik wyda--* III, 45. miesięcznik

zał. w Krakowie przez jezuitów w r. 1884, poświęcony zagadnieniom rei., kulturalnym, społecznym i naukowym. W r. 1936 przeniesiony do Warszawy.

„Przegląd Sportowy*' — najpoczytniejsze czasopismo sportowe w Polsce, zał. w r. 1921 w Warszawie.

czasopismo

warszawskie wydawane i redagowane przez A. Wiślickiego w 11. 1866—1905; było organem ruchu pozytywistycznego.

„Przegląd Warszawski**

miesięcznik

naukowy poświęcony zagadnieniom kulturalnym, polit.-społecznym i literackim, redagowany przez St. Wędkiewicza. Zał. w r. 1922 w Krakowie, przeniesiony do Warszawy.

„Przegląd Wszechpolski** dowo-demokratyczny zał. we Lwowie w r. 1895. Wychodził do r. 1926. Był redagowany przez

J. L. Popławskiego, R. Dmowskiego i i.

Przegłos, niem. Umlaut — wymiana samogłosek w językach pochodnych języka prain-doeuropejskiego; występowała już w czasach najdawniejszych; np. w polskim: zioło-ziele, lot-lecieć, w niem.: Haus-Hauser itd.

Przegrzanie cieczy — zjawisko zachodzące często przy ogrzewaniu cieczy nie zawierających rozpuszczonych gazów, w naczyniach o gładkich ścianach: pomimo przekroczenia temperatury wrzenia (o kilka, niekiedy kilkanaście stopni) wrzenie nie zachodzi. P. C. przeciwdziała wprowadzenie ciał porowatych zawierających powietrze, np. skorupek z wypalonej gliny. Przegrzana para -> Para.

Przegrzebek (Pecten) — rodzaj małżów z rzędu Anisomyaria o muszlach promieniście żeber kowanych. Przytwierdzają się do podłoża przy pomocy bisioru lub wapiennej wydzieliny. Wyłącznie morskie. Wiele jadalnych.

Przegub — 1. — u ludzi i zwierząt: miejsce zgięcia dwóch odcinków kończyny (np. kolano, łokieć). 2. — element maszynowy łą-

-*■ IV, 755, 757.

Lepidurus productus Bosk.) gów. Pierwszy żyje w lecie w okresowo wysychających zbiornikach, na gliniastym podłożu; drugi na wiosnę, w zbiornikach powstałych po stopionym śniegu ; ciało okryte miseczkowatym pancerzem, przy końcu odwłoku dwie długie wici. Produkują jaja o grubej błonie, co umożliwia przetrzymanie okresu wysychania zbiorników, w których żyją.

Przekrój bryły geometrycznej przez pła-figura geometryczna utworzona

1. — przekazanie przez wierzyciela wierzytelności na osobę trzecią, która wstępuje w prawa wierzyciela. 2. — w bezgotówkowych obrotach bankowych czynność przeniesienia pewnej kwoty z jednego konta na drugie.

Przelot (Anthyllis) — rodzaj roślin zielnych lub krzewów z rodziny motylkowatych; 30 gat. w obszarze śródziemnomorskim; u nas kilka gat. ; P. zwyczajny, zw. wełnicą, wysiewany jako roślina pastewna.

Przeloty ptaków, ciągi

sezonowe wędrówki ptaków, zazwyczaj w charakterystycznych ugrupowaniach (np. klucze).

Przeludnienie

zniszczenie urządzeń obronnych pozycji nieprzyjacielskiej na pewnym odcinku oraz zniszczenie lub odrzucenie oddziałów, które go broniły. P, F. wytwarza lukę w pozycji, przez którą mogą wedrzeć się poważne siły. Wykonanie P. F.

czący ruchomo końce dwóch wałów tworzących kąt, umożliwiający przenoszenie ruchu obrotowego z jednego na drugi; np. kardan. W konstrukcjach mostowych i budowlanych P. zapewniają elastyczność całości.

Przekaz — 1. — w prawie cywilnym i handlowym upoważnienie osoby trzeciej do podjęcia pretensyj przekazującego u jego dłużnika. 2. — formularz do przesyłania pieniędzy - w obrocie pocztowym, czekowym, itp.    -*■ I, 551.

Przekaźnik, relais — urządzenie stosowane w fizyce, radiotechnice, służące do uruchomiania instalacyj technicznych słabymi bodźcami, najczęściej słabym prądem elektrycznym, który przy pomocy czułego elektromagnesu włącza silniejszy prąd miejscowy (np. w telegrafie Morse’a). Za pomocą P. elektromagnetycznego, połączonego z komórką fotoelektrycz-ną, uruchamia się automatycznie instalację oświetlającą ulice całego m-ta z nadejściem zmroku i wyłącza się ją o świcie. Doskonałym P. jest trój elektrodowa lampa katodowa (-* Katodowa lampa), w której minimalne zmiany potencjału siatki powodują duże zmiany natężenia prądu.

Przekątna -> Wielokąt. Przekątna płaszczyzna -> Wielościan.

Przekładnia — urządzenie do przenoszenia energii ruchu obrotowego z jednego wału na drugi, np. z silnika na maszynę roboczą. Przenoszenie może się odbywać przy pomocy kół transmisyjnych (P. pasowe, linowe), zębatych (P. trybowe), na drodze hydraulicznej, elektrycznej. P. może zmieniać szybkość ruchu obrotowego (np. zależnie od wielkości kół), w stosunku zw. stosunkiem P., często również przekładnią.

Przekopnica (Apus cancriformis Bosk. i

gat. liściono-

-► II, 97.

szczyznę

przez wszystkie punkty wspólne tej bryły i płaszczyzny. P. w architekturze -> I, 289. P. w malarstwie — wzajemne pokrywanie się członów lub kilku ciał, przy którym występuje tylko wierzchnia część, zakrywająca sobą inne.    ^ III, 465-466.

Przekrój dowolnego zbioru liczb rzeczywistych — taki podział tego zbioru na dwa podzbiory, że każda liczba należąca do pierwszego z nich jest mniejsza od każdej liczby należącej do drugiego. Przykłady przekrojów: podział zbioru wszystkich liczb całkowitych na zbiór liczb całkowitych ujemnych oraz zbiór liczb całkowitych nieujemnych; podział zbioru wszystkich liczb wymiernych na zbiór liczb wymiernych dodatnich, których kwadrat jest większy od 2 — i zbiór pozostałych liczb wymiernych.

Przekrwienie (hyperaemia) — zjawisko polegające na nadmiernym gromadzeniu się krwi w naczyniach krwionośnych pewnych tkanek lub narządów; może być spowodowane nadmiernym dopływem krwi (P. tętnicze) lub też utrudnieniem odpływu (P. żylne lub zastój). Pierwsze występuje w przebiegu ostrych zapaleń, drugie — u chorych na serce.

Przekształcenie — 1. — pojęcie z dziedziny geometrii. Przyporządkowując każdemu punktowi pewnej figury (lub bryły, albo ogólniej : pewnego zbioru punktów) pewien nowy punkt (nie koniecznie do tej figury należący), otrzymujemy P. (inaczej odwzorowanie) tej figury. Jednokładność, symetria, rzutowanie (np. wszystkich punktów płaszczyzny na jedną prostą) są przykładami P. P. geometryczne jest szczególnym przypadkiem funkcji. 2. — zmiana postaci wyrażenia algebraicznego lub trygonometrycznego.

Przekupstwo — przestępstwo polegające na udzielaniu lub obiecywaniu udzielenia korzyści majątkowej celem skłonienia osoby przekupywanej do naruszenia pewnego obowiązku lub prawa; podlega surowym karom.

Przelew

względny nadmiar ludności na określonym terenie, powodujący trudności w jej wyżywieniu i zatrudnieniu. P. wsi — nadmiar na wsi rąk roboczych, które w rozdrobnionych gospodarstwach rolnych nie mogą być całkowicie wykorzystane i nie znajdują miejsca w przemyśle i w wychodźstwie.

Przełam — nieregularna pow., wzdłuż której pękają minerały pod wpływem uderzenia. P. występuje u tych minerałów, które nie posiadają wyraźnej łupliwości. Rozróżniamy P. muszlowy, zadzierżysty, haczykowaty, ziemisty.

Przełamanie frontu

teusz XVII, 2, Marek IX, 2, 3). Kościół obchodzi pamiątkę P. P. 6 sierpnia.

wymaga w nowoczesnej wojnie skupienia potężnych sił żywych i technicznych (silnej artylerii, czołgów itd.) oraz wykorzystania czynnika zaskoczenia.

Dodawanie, Dzia-

Przemienności prawo łanie arytmetyczne, Mnożenie.

Przełącznik elektryczny, komutator — u-rządzenie do włączania i wyłączania obwodów elektrycznych, zmiany kierunku prądu elektrycznego w obwodzie. Budowa P. E. jest zależna od instalacji, napięcia i natężenia prądu elektrycznego.

Przełęcz — obniżenie grzbietu m. dwoma szczytami lub wzniesieniami. W górach P. odgrywają ważną rolę komunikacyjną.

Przełom choroby Przesilenie.

Przełom rzeczny

Przemsza — lewy dopływ Wisły, odwadniający zagłębie węglowe. Tworzą ją Biała i Czarna P. Ok. 60 km dług.

Przemysł — w najszerszym znaczeniu gospodarczym wydobywanie z ziemi dóbr naturalnych (P. wydobywczy) oraz przetwarzanie wszelkich materiałów surowych na półwyroby i wyroby (P. przetwórczy). -> art. ,,Przemysł", IV, 457-471; III, 9, IV, 201-204,    678,

P. I

924, 1195-1196, 1213-1215. nowa dolina starej    Przemysł (Przemysław) — 1.

rzeki powstająca najczęściej drogą t. zw. an-    (1220—1257), książę poznański i gnieźnieński;

tecedencji: gdy obszar, przez który przepływa    uzyskał wpływ na Śląsk, przeciwstawiał się

rzeka, podnosi się wolnym ruchem epejrogenicz-    ekspansji brandenburskiej. Władca o wysokiej

nym, rzeka żłobi głęboką dolinę o stromych    kulturze i zdolnościach polit. 2. — P. II —

ścianach, zw. przełomem antecedentnym, jak    (1257 — 1296), syn poprz., książę wielkopolski,

np. przełom Dunajca przez Pieniny. P. R. może    w 1295 r. koronował się na króla polskiego,

także powstać przez t. zw. przeciągnięcie, tj.    Zamordowany skrytobójczo w Rogoźnie. Uwa-

połączenie się dwóch rzek    należących    do róż-    żany    był za prekursora idei państwowości polnych dorzeczy gł. lub pobocznych. -> III, 238.    skiej    i jej ekspansji nad Bałtykiem, czemu

Przełożony (w wojsku) — żołnierz (osoba) jednak przeczą badania nowsze, mający prawo rozkazywania innym żołnierzom Przemysłowa własność — prawo wła-na podstawie przepisów służbowych, postano-    sności do wynalazków, wzorów użytkowych,

wień organizacyjnych, rozkazu wyższego. P. —    rysunków i modeli, znaków fabrycznych i

zależnie od rodzaju jednostki/na czele której    handlowych, nazw handlowych itp.; chronione

stoi — nazywa się: dowódcą, komendantem,    przez międzynarodową konwencję, do której

szefem, kierownikiem. P. zasadniczo powinien należy również Polska.

być żołnierz starszy stopniem lub wiekiem    Przemysłowe państwa — państwa, w któ-

od podwładnych, czasowo    jednak i w    wypad-    rych    działalności gospodarczej dominuje prze-

kach wyjątkowych może    zostać P.    żołnierz    mysł    zatrudniający większość ludności. P. P.

młodszy od nich.    wytworzyły się na początku XIX w. Należą

Przełyk (oesophagus) — odcinek przewodu    do nich: Anglia, Niemcy, Belgia, Francja,

pokarmowego, łączący gardziel z żołądkiem; St. Zj. A. Pn., Japonia i i. posiada wygląd wąskiej rury, u człowieka dł. Przemysłowe świadectwo, patent — do-ok. 30 cm, o ścianach z grubszymi warstwami    kument uprawniający do prowadzenia przed-

mięśni.    siębiorstwa handlowego lub przemysłowego.

Przemiana materii — całokształt procesów    wykupywany co roku we właściwym urzędzie

chem. zachodzących w żywych organizmach.    skarbowym. Opłaty za P. Ś. są właściwie

art. IV, 441-456; III, 70, 1059.

Przemiana pokoleń

nym : kolejne występowanie (u mszaków i paprotników) dwóch różnych pokoleń: płciowego (gametofytu) i bezpłciowego (sporofytu). Pokolenie płciowe wytwarza plemnie i rodnie, pokolenie bezpłciowe — zarodniki. W świecie zwierząt P. P. występuje jako: 1. — metage-neza, czyli regularne występowanie kolejno pokolenia bezpłciowego (rozmnażającego się np. przez pączkowanie) i płciowego; pokolenia te różnią się budową i trybem życia (polipy i meduzy u jamochłonów); 2. — heterogonia, stwowych zakładach przemysłowych kiedy po pokoleniu płciowym zjawia się kilka    brykach prywatnych specjalnych; w razie

lub kilkanaście pokoleń rozmnażających się na    wojny szereg fabryk musi przejść z dotychcza-

drodze partenogenetycznej, np. u mszyc.    sowej produkcji na taką, jakiej wymagać bę-

II, 99, IV, 642, 648 — 652.    dzie obrona państwa. Czasowe wstrzymanie

Przemienienie Pańskie — cudowne prze-    lub osłabienie tempa produkcji jakiejś wymienienie Chrystusa na Górze Tabor w obec-    twórni może mieć nieobliczalne następstwa

ności apostołów: Piotra, Jana i Jakuba. (Ma-    i dlatego wszelkie obiekty P. W. są pilnie

formą podatku przemysłowego.

w świecie roślin-

Przemysłowi pracownicy — pracownicy, których praca podlega ustawie przemysłowej, a więc uczniowie, czeladnicy, robotnicy fabryczni itp.

Przemysłowy podatek — podatek, którego źródłem jest obrót przedsiębiorstwa; P. P. pobierany jest w formie opłat za świadectwo przemysłowe i podatku od obrotu.

Przemysł wojenny — gałęzie przemysłu pracujące na potrzeby uzbrojenia i obrony kraju. P. W. opiera się w czasie pokoju na pań-

oraz fa-

strzeżone, a z drugiej strony są celem napadów lotniczych, wycieczek dywersantów, szpiegów itd. IV, 1213-1216.

Przemyśl — m-to pwt. nad Sanem w woj. lwowskim. Stary gród, odebrany przez Włodzimierza W., powrócił do Polski za Kazimierza W. Po rozbiorach stał się pierwszorzędną twierdzą austr., znaną ze swej obrony w wielkiej wojnie i wówczas zniszczoną. 62 000. mieszk.

IV, 790. - uprawia-

Przemytnik, kontrabandzista jący przemytnictwo (kontrabandę).

Przenikliwość, przepuszczalność ność przepuszczania gazów i cieczy wykazy-przez ciała o porowatej budowie. Pół-przenikliwa błona -*■ Osmoza. P. magnetyczna ciał — zdolność zagęszczania (ciała paramagnetyczne i ferromagnetyczne) lub rozrzedzania (ciała .diamagnetyczne) w sobie pola magnetycznego.

Przenośnia Metafora.

Przeobrażenie -» Metamorfoza.

w pewnych zakonach nazwa

płaski mięsień,

nadmierne

po-

m-to na Mora-

odsączona od osadu

Przesilenie dnia z nocą

-* II, 395

Przemyślany — m-to pwt. na Opolu w woj. tarnopolskim. 5000 mieszk.

Przemyślidzi — dynastia domu panującego w Czechach, biorąca jakoby początek od podaniowego Przemyśla; wygasła w XIV w.

-> I, 1110, II, 773.

Przemyt, przemytnictwo, kontrabanda — nielegalne przeprowadzenie towarów z jednego kraju do drugiego z ominięciem kontroli granicznej państwa, z ominięciem przepisów celnych, bez uiszczenia opłat celnych. Surowo karane.

zdol-wana

-+1II, 437-438.

Przeor

przełożonego klasztoru.

Przepiórka (Coturnix coturniz L.) — gat. ptaków z rzędu kurowatych; żyje w Europie, Azji i pn. Afryce, w Polsce rozpowszechniona, ostatnio niezbyt liczna. Zamieszkuje otwarte przestrzenie, żywi się ziarnem, nasionami, owadami. Ptak przelotny. W czasie przelotów masowo tępiona dla smacznego mięsa.

Przepona (diaphragma) oddzielający u ssaków jamę klatki piersiowej od jamy brzusznej; poprzez otwory w P. przechodzą przełyk, tętnica gł., żyła gł. dolna, oraz pnie nerwowe. P. odgrywa ważną rolę jako mięsień oddechowy, czynny zwł. przy oddychaniu brzusznym.

Przepuklina, ruptura (hernia) — stan patologiczny, w którym zawarte w tej czy innej jamie ciała narządy przekraczają fizjologiczne granice jamy. Najczęściej zdarza się P. w jamie brzusznej, a częścią uwypuklającą jej ścianę bywa zwykle jelito. P. może być wolna, o ile zawartość jej daje się odprowadzać na właściwe miejsce, lub też nieodprowadzal-na; w tym ostatnim przypadku może zajść albo przyrośnięcie lub też uwięzgnięcie P. U-więzgnięcie P. powoduje objawy niedrożności jelit, z bólami brzucha, zatrzymaniem stolca

i odchodzenia gazów, ciężkim stanem ogólnym itp. i wymaga natychmiastowego zabiegu operacyjnego ; nie operowane — z reguły kończy się śmiercią.    -> III, 622.

Przeraza (Chimaera monstrosa L.) — ryba morska z rodziny Chimaeridae, należąca do ryb chrząstkoszkieletowych. Występuje u wybrzeży europ., jap. i pd.-afrykańskich. Ciało wydłużone, ogon nitkowaty, pysk zaokrąglony. U samca m. oczami występuje charakterystyczny wyrostek; ubarwienie plamiste.

Przerost (hypertrophia) — większenie jakiegoś narządu wskutek powiększenia wymiarów jego części składowych. Typowym przykładem jest P. serca w następstwie wzmożonej pracy, związany z powiększeniem się jego włókien. P. należy ściśle ro-różniać od rozrostu.

Przerów (czes. Prerov) wach nad Beczwą, 22 000 mieszk.

Przerywacz — przyrząd do częstego przerywania prądu elektrycznego, np. dla uruchomienia induktorów Ruhmkorffa. Często stosowany w małych induktorach i dzwonkach elektrycznych. P. magnetyczny, zw. młotkiem N e e f a, działa w ten sposób, że elektromagnes, przyciągając zworę, przerywa obwód, po czym sprężynka przywraca pierwotne położenie zwo-ry, włączając prąd ponownie (-> ryc. str. 427 i 790). W P. elektrolitycznych przerywają prąd pęcherzyki gazu, wytwarzane przez elektrolizę na elektrodzie w kształcie igiełki platynowej. Istnieją ponadto P. mechaniczne różnych typów.

Przerzut (metastasis) — wtórne ognisko chorobowe, powstające w narządzie mniej lub więcej odległym od narządu dotkniętego sprawą pierwotną; P. powstają przez przenoszenie z prądem krwi lub limfy bakteryj, komórek nowotworowych itp. Najczęściej terminu tego używa się dla określenia przerzutów nowotworowych.

Przesącz, filtrat ciecz (-*■ Sączenie).

Przesięk (transsudatum) — płyn gromadzący się w szczelinach tkankowych i jamach ciała przy obrzękach, bez związku z procesami zapalnymi ; przejrzysty, jasno-żółtawy, zawiera niewiele białka (do 2,5°/₀); należy odróżniać od wysięku.

Przesilenie choroby, przełom, kryzys choroby (gr. krisis) — szybki i zwykle ostateczny zwrot w przebiegu choroby, zachodzący w ciągu krótkiego czasu (do 24 godzin). P. może być zwrotem pomyślnym albo niepomyślnym i kończyć się śmiercią; występuje w przebiegu niektórych tylko ostrych chorób zakaźnych.

(letnie ok.

21 czerwca i zimowe ok. 21 grudnia) okresy, w których dzień osiąga największą lub najmniejszą długość w ciągu roku. Zachodzą gdy słońce osiąga największą deklinację pn. lub pd.

też jest to jedynie forma subiektywnego, opar-Przesmycki Zenon (pseud. Jan Żagiel,    tego na intuicji przeczuwania nieznanych nam

Przesłanka -> Sylogistyka.

Miriam) — (* 1861), tłumacz, krytyk i wydaw-    bliżej stosunków i zależności m. rzeczami

ca, członek Polskiej Akademii Literatury.    (Berkeley, Kant). P. w geometrii — pojęcie

Redagował w Warszawie tygodnik ,,Życie"    pierwotne, będące odpowiednikiem otaczającej

(zał. 1887). W latach 1901 — 1907 wydawał    nas przestrzeni fizycznej. W P. mieszczą się

„Chimerę". Wydobył też na jaw zapomnianą    wszystkie rozważane w geometrii elementarnej

twórczość Cypriana Norwida, którego dzieła    twory geometryczne. P. geometryczna w zna-

Wymiar.

wszystkie zaczął wydawać. Gł. dzieła : „Z cza-    czeniu ogólniejszym

ry młodości" (poezje), „Wybór pism dra-    Przestwory międzykomórkowe u roślin —

matycznych M. Maeterlincka", (przekład) „Wy-    mniejsze, lub większe przestrzenie m. błonami

bór pism J. Zeyera" (przekład) „Pro Arte"    komórkowymi, wypełnione powietrzem, wodą

(studia), „U poetów" (przekłady), wydania    lub śluzem; występują w tkance miękiszowej.

Norwida: „Pism zebranych" 3 tomy i parę Przesycona para Para. tomików osobnych ii.    I, 669. Przesycone roztwory Roztwory.

Przesmyk — węzina lądowa m. dwoma    Przeszczepianie, transplantacja (łac. trans-

morzami.    plantatio) — przenoszenie żywych tkanek lub

Przestęp (Bryonia) — rodzaj roślin zielnych    narządów oddzielonych od naturalnego ich

z rodziny dyniowatych; 8 gat. w obszarze    podłoża na inne miejsce tego samego lub też

śródziemnomorskim; u nas na plotach i w za-    innego ustroju. Tkanka przeszczepiana, t. zw.

roślach P. biały; niekiedy jako zdziczały    przeszczep czyli transplantat, może po

rośnie P. dwupienny o jagodach czerwo-    pewnym czasie ginąć, lub też, przeciwnie,

nych; rośliny uważane za czarodziejskie.    przyjmuje się, tj. zrasta się z nowym otocze-

Przestępczość — liczba popełnionych prze-    niem i zachowuje żywotność wraz ze swymi

stępstw w danym społeczeństwie, która po-    własnościami fizjologicznymi. P. tkanek z jed-

zwala wnioskować, jakie jest jego poczucie mo-    nego miejsca ustroju na inne nosi nazwę auto-

ralne i prawne. Znajomość stanu P. ma ogromne    transplantacji lub autoplastyki; P.

znaczenie

dla prowadzenia odpowiedniej poli-    na innego osobnika tego samego gat. — homeo-

tyki penitencjarnej a także i dla ogólnej po-    transplantacja czyli homeoplastyka;

heterotransplantacja lub he-

lityki społecznej.    -> / V, 924. P. z jednego zwierzęcia na inne odmiennego

Przestępne liczby — liczby, które nie są    gat.

algebraiczne, t. zn., które nie są pierwiastka-    teroplastyka. P. udaje się niejednakowo

mi równań algebraicznych o spólczynnikach    łatwo u rozmaitych zwierząt. P. odgrywa

wymiernych; np n, log 2.    wielką rolę w pracach doświadczalnych nad

Przestępny rok — rok dłuższy o 1 dzień    morfologią i fizjologią tkanek i narządów ludz-

od zwykłego (w lutym 29 zamiast 28 dni)    kich i zwierzęcych; specjalne zastosowanie po-

wprowadzony w kalendarzu juliańskim co 4    siada w chirurgii. (-> Plastyczna operacja).

lata dla uzgodnienia praktycznej rachuby czasu Przeszkody — ważny element prac forty-z astronomiczną. P. R. jest w tym kalendarzu    fikacyjnych stałych i umocnień polowych. Za-

każdy rok o liczbie podzielnej przez 4. Wg    danie: powstrzymanie ruchu nieprzyjaciela zmu-

używanego obecnie kalendarza gregoriańskiego    szające do straty czasu na usuwaniu P. i da-

lata odpowiadające całym setkom (np. 1900,    jące pod ogniem efekt materialny i moralny.

2000) nie są przestępne.    Najbardziej rozpowszechnione są P. z dru-

Przestępstwo — czyn godzący w ład    tu kolczastego, dające się szybko budować

społeczny, zabroniony pod groźbą kary przez    i bardzo skuteczne. Często stosowane są za-

ustawę obowiązującą w czasie jego popeł-    sieki, wykonywane z drzew ściętych i odpo-

nienia. Z określenia tego płynie podstawowa    wiednio przygotowanych, jako też różne bary-

zasada prawna, że nikt nie może być pociąg-    kady z materiału podręcznego, w terenie błot-

nięty do odpowiedzialności za czyn, który    nistym — zalewy , spowodowane spiętrzeniem

w chwili popełnienia nie był ustawowo karalny.    wody tamami. Jako P. czynne, służą fugasy

Zasadniczo karne prawo polskie rozróżnia trzy    i miny, zapalane elektrycznie lub wybucha-

rodzaje P.: zbrodnię, występek i wykroczenie.    jące samoczynnie; w walkach pozycyjnych — P.

Obecnie Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż za P.    elektry fi kowane, z drutu, przez który prze-

należy uważać tylko zbrodnię i występek, nie    puszcza się prąd o wysokim napięciu. Ponadto

zaś wykroczenie.    istnieją specjalne P. dla obrony przed bronią

pancerną.

Przetacznik (Veronica) — rodzaj roślin zielnych lub drobnych krzewów z rodziny trędo-wnikowatych; 200 gat. w obszarach pozatro-pikalnych; u nas na polach jako chwasty, na

Przestrzeni obawa ->■ Agorafobia.

Przestrzeń — jedno z najbardziej podstawowych pojęć fizyki, matematyki i filozofii, nasuwające (podobnie jak pojęcie czasu) zagadnienie, czy jest czymś rzeczywiście istniejącym, niezależnym od myślącego podmiotu, jako jakaś skałach, w lasach lub tylko w górach 30 gat.; własność substancji (Kartezjusz, Newton), czy na łąkach, zwłaszcza w ogrodach bardzo pospo-

-► III, 1013.

(1839-1888), ge-

///, 1039.

powtórne oszacowanie; obliczenie właściwej, bieżącej wartości przedmiotów majątkowych, których wartość była uprzednio wadliwie obliczona lub z czasem uległa zmianie. P. wszystkich wartości (w przenośni) — poddanie krytyce poprzednich poglądów, dokonanie rewizji pojęć (jeden z postulatów filozofii Fr. Nietzschego).

Przewiercień (Bupleurum) — rodzaj roślin zielnych jednorocznych lub trwałych z rodziny baldaszkowatych; 70 gat. w Europie, Azji, Afryce i Pn. Ameryce; u nas 5 gat., kilka tylko w górach ; na ugorach lub wśród zbóż P. okrągło-listny.

Przewietrzanie, wentylacja powietrza dla odświeżenia go w pomieszczeniach zamkniętych. Odbywa się przez specjalne ka-

zdolność

-+II, 1096-1099.

Przewodniki ciepła, elektryczności — ciała, w których ciepło lub ładunki elektryczne dobrze się rozchodzą; opp. nieprzewodniki, izolatory. Dobrymi P. ciepła i elektryczności są metale, zwł. miedź, srebro. (->- Ciepło).

Przewodzące tkanki (u roślin) — tkanki składające się gł. z komórek przewodzących; należą: naczynia, cewki i rurki sitkowe.

-> IV, 1101.

Przeworsk — m-to pwt. w woj. lwowskim; cukrownia i pałac ks. Lubomirskich. 6000 mieszk.

licie rośnie P. ożankowy; również bardzo pospolite: P. leśny, bobownik, P. rolny i i. chwasty polne, kwitnące od wczesnej wiosny do jesieni; niektóre gat. hodowane jako o-zdobne.

Przetarg -> Licytacja. P. publiczny — powierzanie zamówienia na budowę lub dostawę za pomocą aktu publicznego lub wezwania do składania ofert, z których wybrana zostaje najdogodniejsza.

Przetchlinki u roślin — utwory na gałązkach, mające przeważnie kształt podłużnych brodawek ; składają się z komórek miękiszowych luźnych z przestworami międzykomórkowymi, którymi powietrze może przechodzić do wnętrza gałązki.

Przetoka, fistuła (fistula) — przewód patologiczny, łączący głębsze części narządu z jego pow. lub też głębiej leżące narządy z pow. ciała. P. może być wrodzona, lub nabyta. Przyczynami powstawania P. nabytych są najczęściej sprawy ropne; często wytwarza się P. sztuczne, na drodze chirurgicznej, celem dania ujścia gromadzącej się ropie.

Przetwornica — silnik elektryczny sprzężony z prądnicą; służy do przetwarzania rozporządzanego prądu elektrycznego, do którego dostosowany jest silnik, na dowolny inny (zależnie od użytej prądnicy).

Przewalski Mikołaj — nerał ros., najwybitniejszy podróżnik ros. po środkowej Azji. W ciągu czterech podróży zbadał Mongolię, Gobi, Takla Makan, Kuku nor, Tybet, Tianszań, Ałtyntag i Kuenłuń. P. pochodził z rodziny polskiej.

Przewalskiego koń (Equus caballus Prze-walskii Polj.). — dziki koń, żyjący w niewielkich stadach w środk. Azji, obecnie wymierający. Zwierzę wielkości osła, o dużej głowie, dość krępym ciele, osadzonym na cienkich zgrabnych nogach. Sierść żółtawa, nogi ciemne, pysk białawy. Nadzwyczaj płochliwy, w niewoli chowa się dobrze, lecz oswaja się z trudnością. Z koniem domowym daje płodne potomstwo.

Przewartościowanie

zmienianie

nały wentylacyjne w ścianach lub za pomocą przewietrzników (wentylatorów). Również przetłaczanie powietrza przez specjalne instalacje w celu ogrzania go, ochłodzenia, odkurzenia itd.

Przewietrznlk, wentylator — przyrząd do przetłaczania (ssania, wtłaczania) powietrza. P. pędzą duże stosunkowo objętości gazu, lecz wytwarzają małe różnice ciśnień. W najpospolitszych P. śrubowych przetłaczają powietrze wiatraczki metalowe, obracane najczęściej za pomocą silników elektrycznych. P. wyciągowe nazywają się ekshaustorami,

Przewodnictwo elektryczne przewodzenia prądu elektrycznego przez przewodniki; mierzy się odwrotnością oporu. Przewodnictwo właściwe danego materiału — odwrotność oporu właściwego. P. E. w metalach spowodowane jest ruchem elektronów, w gazach — ruchem jonów gazowych, w cieczach (elektrolitach), zw. przewodnictwem elektrolitycznym — ruchem jonów elektrolitów.

Przewód pokarmowy (tractus digestirus) — układ narządów, których zadaniem jest trawienie i przyswajanie pokarmów. -»■ art. ,.Trawienie", IV, 1131 — 1144.

Przezierniki (Aegeridae) — rodzina motyli wyglądem przypominających błonkówki. Latają w słońcu. Gąsienice żyją w łodygach i korzeniach roślin.

Przeziębienie (refrigeratio) — stan powstający pod zadziałaniem zimna na ustrój zwierzęcy lub ludzki. P. może wywołać w ustroju bądź zmiany ogólne, polegające na czasowym obniżeniu jego odporności, bądź zmiany miejscowe, zależne od bezpośredniego zadziałania zimna na tkankę. Choroby z P. są częściowo charakteru zakaźnego, częściowo nie zakaźnego. Do chorób zakaźnych, w których powstawaniu może odgrywać rolę przeziębienie, należą: zapalenie płuc,, grypa, nieżyt nosa, gardła i krtani, nieżyt oskrzeli itp.

Przezdziecki Aleksander — (1814—1871), historyk, archeolog, wydawca „Źródeł do dziejów Polski" oraz dzieł Kadłubka i Długosza. Pozostawił liczne prace, m. i. „Jagiellonki polskie w XVI w.“.

Przezdziecki Henryk — (* 1873), biskup podlaski od 1918 r. Wydawca „Przewodnika Kat.“. W 1917 r. członek Tymczasowej Rady Stanu.

wrze-

mostowe

-*■ III, 724-725.

wóz dwukołowy, zaprzęgany w 1 — 4 par koni, służący do przewożenia dział i jaszczów artyleryjskich, kuchen polowych itd.

Policja.

1808-1812", i powieści histo-

stare czes.

m-to górnicze (srebro, cynk). 12 000 mieszk.

Przybylski Czesław — (1880—1936), architekt. Twórca Teatru Polskiego w Warszawie; wg jego projektów przebudowano gmach Teatru Narodowego i Min. Spraw Wojsk.

Przybylski Jacek — (1756—1819), profesor poetyki, wymowy i starożytności klasycznych, bibliotekarz, niezwykle płodny i wszechstronny tłumacz. Przekładał Hezjoda, Homera, Wergi-liusza, Horacego, Owidiusza, Camoensa, Pope’a, Miltona i i.

Seele"

Przezrocze, diapozytyw — odbitka fotograficzna lub rysunek na płycie szklanej do rzucania na ekran obrazu za pomocą projekcyjnego aparatu zw. diaskopem. (-> Epidiaskop).

Przeżuwające (Ruminantia) — grupa zwierząt parzystokopytnych. Należą liczne gat. o dość różnorodnym wyglądzie zewnętrznym, charakteryzujące się jednak szeregiem cech wspólnych, a gł. budową żołądka i sposobem przerabiania pokarmu. Żołądek składa się z 4 -części: żwacza (rumen), czepca (reticulum), ksiąg (omasus) i trawieńca (abomasus). Pokarm z grubsza przeżuty idzie do żwacza i czepca, stąd wraca do pyska, zostaje dokładnie przeżuty, powtórnie połknięty, poczem dostaje się do ksiąg i trawieńca. Należą rodziny: wielbłądów, jeleni, pustorożców, żyraf.

Przędza — półfabrykat przemysłu włókienniczego, nić skręcona z uporządkowanych włókien bawełny, wełny, lnu, jedwabiu itd., przeznaczona do wyrobu tkanin, dzianych wyrobów itd. Czynność wyrobu P., zwana przędzeniem, odbywa się bądź ręcznie (-> Wrzeciono, Kołowrotek), bądź mechanicznie w przędzalniach. Szczegóły przędzenia różnią się znacznie w zależności od stosowanego surowca (zwł. dł. jego włókien). W ogólnych zarysach proces polega na rozluźnieniu włókien, dostarczanych zwykle w postaci sprasowanych bel, na szarpaczach, ułożeniu ich równolegle przez gremplowanie, wyciągnięciu w luźne pasmo na snowarce, wreszcie wyciągnięciu ostatecznym i skręceniu na właściwych maszynach przędzalniczych (np. selfaktorach). Proces ten odbywa się zazwyczaj w kilku etapach. Przędzeniem nazywamy również proces otrzymywania jedwabiu sztucznego (-> II, 1071). Grubość P. oznacza się numerami; w numeracji metrycznej, przyjętej obecnie, numer oznacza liczbę metrów, zawartych w gramie P. Rozmiary przędzalnictwa danego kraju określamy liczbą uruchomionych cion. Najwięcej przerabia się bawełny. Na czele stoją Anglia, St. Zj. A. Pn., Francja, Niemcy, Z. S. R. R., Japonia. Polska zatrudniała w 1935 r. ogółem 2736 tys. wrzecion, w tym 1 870 000 (ok. 1 °/₀ przędzalnictwa światowego) wrzecion bawełnianych, gł. w okręgu łódzkim. —> art. „Bawełna”, I, 600 — 609; ,,Len“, III, 283-292.

Przęsło — część sklepienia lub stropu zawarta m. dwiema kolumnami lub filarami; P.

część konstrukcji mostu, po której odbywa się ruch, spoczywająca na filarach i przyczółkach.

Przęstka, sosnóweczka (Hippuris vul-garis) — gat. rośliny zielnej, pokrewnej mirto-watym; występuje w wodach stojących pn. półkuli i Pd. Ameryki; kwitnie latem.

Przodek

Przodoskrzelne (Streptoneura) — rząd ślimaków z jedną parą czułków; skrzela mieszczą się z przodu serca. Rozdzielnopłciowe, rzadziej óbojnaki. Częściej morskie niż słodkowodne. Trzy podrzędy: Aspidobranchia, Ctenobranchia i różnonogi.

Przodownik policji

Przybliżenie, aproksymacja. — Liczbę niewiele różniącą się od liczby a nazywamy P. liczby a. Np. wyniki wszelkich pomiarów fizycznych są jedynie P. wielkości mierzonych. Najczęściej stosuje się P. dziesiętne, tj. P. przy pomocy ułamków dziesiętnych. Np. 3,14 jest P. dziesiętnym liczby n z dokładnością do części setnych, tj. z błędem mniejszym od 0,01.

Przyborowski Walery Zygmunt Lucjan (pseud. Zygmunt Lucjan Sulima) — (1845 — 1926), popularyzator historii w szeregu powieści historycznych, autor dzieł: „Historia dwóch lat 1861/62“, „Ostatnie chwile powstania styczniowego", „Polacy w Hiszpanii „Z przeszłości Warszawy" ' rycznych dla młodzieży.

Przybram (czesk. Pribram)

Przybylski Zygmunt — (1856—1909), komediopisarz, krytyk i dyrektor teatru (Lwów w 11. 1893—1897), autor 36 utworów scenicznych, z których największe powodzenie: miały „Wicek i Wacek", „Bzy kwitną", „Pracownice igły" i i.

Przybyszewski Stanisław — (1868 — 1927), pisarz; po studiach na politechnice i na wydziale medycznym w Berlinie poświęcił się działalności pisarskiej w języku niem., obracając się w kołach modernistów różnych narodowości (Dehmel, Strindberg, Ola Hansson i i.). Prace niem.: ,,Zur Psychologie des Individuums" („O psychologii indywiduum"), ,,Totenmesse“, (po polsku : ,,Requiem aelernam"), ,,Homo sapiens", ,,De Profundis", ,,Auf den W eg en der („Na drogach duszy") i i. nacechowane są kultem wybujałego indywidualizmu, metafizyczną tęsknotą do absolutu i erotyzmem; równocześnie autor daje wyraz głębokiemu poczuciu krzywdy społecznej i wzywa do przewrotu socjalnego (,,Satanskinder“, „Dzieci szatana"). W 1898 r. zakłada w Krakowie tygodnik „Życie", w którym ogłasza swój słynny manifest p. t. ,,Confiteor”, głoszący hasło „sztuki dla sztuki", „sztuki-absolutu", przyznając sztuce

Przycisk ->• Akcent.

Przycumować -> Cuma.

Przyczółek, fronton — wynikający z konstrukcji dachu dwuspadowego; w świątyni gr. zdobiony malowidłami, płaskorzeźbą, rzeźbą.

Przyczółki mostowe

mostu, stojące częściowo lub całkowicie na brzegu.

Przyczyna (łac. causa) — fakt, który wywołuje inny fakt jako nieunikniony skutek.

Taki związek dwóch następujących po sobie nę. Odsłonić P. — w prze-faktów nazywamy związkiem przyczyno- nośni ujawnić swoje wła-wym. Wykrycie tego związku, będące odpowiedzią na pytanie „dlaczego", uważane jest od Arystotelesa za wyjaśnienie zjawiska, a zatem za rozwiązanie zagadnienia naukowego.

Przydawka — w składni: określenie ujmujące cechę przedmiotu. P. mogą być rzeczownikowe i przymiotnikowe.

Przydłużek -> Allonge.

Przyimki

Przylądek

lądowy.

Przylądek Dobrej Nadziei (ang. Cape of Good Hope, kejp ow gud houp) — przylądek w pd. Afryce, nazwany tak przez odkrywcę, Bartłomieja Diaza.

Przylądkowy Kraj (ang. Cape Province, pierwotnie kolonia hol.,

Przylbica.

jej wyjątkowe i odosobnione stanowisko w święcie ducha. Tłumaczy swe dzieła dawniejsze i ogłasza szereg nowych, już wyłącznie po polsku, jak „Nad morzem", ,,W godzinę cudu", „Z gleby kujawskiej", „Androgyne", oraz dramaty: „Złote runo", „Dla szczęścia", „Taniec miłości i śmierci", „Śnieg" i i. Był typowym i najwybitniejszym przedstawicielem Młodej Polski i dekadentyzmu fin de si&cleu. Cenne pamiętniki „Moi współcześni".

-* I, 1246, IV, 1058.

Przybyszowe korzenie — korzenie wyrastające na pędzie; z reguły wytwarzają się na pędach podziemnych, u wielu roślin na łodygach, rzadziej na liściach. Dzięki nim roślina może się rozmnażać wegetatywnie.

Przychocki Gustaw — (* 1884), filolog klasyczny, latynista, badacz epistolografii i komedii. Szereg prac w czasopismach specjalnych; osobno wydał: ,,De Gregorii Nasiansensis epistolis" („O listach Grzegorza z Nansiansu"), „Plautus" i i. Tłumaczenia.

Przychodnia lekarska, ambulatorium — zakład leczniczy dla przychodzących chorych, W P. L. udziela się porad lekarskich oraz wykonywa drobne zabiegi. W P. L. przeciwgruźliczych przeprowadza się okresowe badania i udziela się porad chorym na gruźlicę oraz osobom z ich otoczenia.

Przyciąganie wzajemne ciał —> Ciążenie powszechne. -> art. ,,Ciążenie powszechne", I 997-1006.

trójkątny szczyt podpory skrajne

wyrazy, które poprzedzając rzeczowniki lub zaimki rzeczowne, odnoszą się do stosunków m. przedmiotami, charakteryzują więc ich postawę ustanawianą przez przypadki, np.: od, do, nad itd.

Przyjacielskie Wyspy -> Tonga Wyspy.

Przykazania Boże, dekalog — dziesięcioro przykazań danych przez Boga Mojżeszowi na Górze Synaj, które zostały następnie przyjęte ze St. Test. przez chrześcijaństwo. Dekalog wraz z nakazem miłości Boga i bliźniego jest podstawą całej moralności chrześcij.

Przykazania kościelne — pięć przykazań ustanowionych przez kościół, pouczających jak mają wierni obchodzić święta, kiedy słuchać Mszy św. i przystępować do sakramentów.

Przylaszczka, trojanek (Hepatica triloba) — gat. rośliny zielnej z rodziny jaskrowatych; rośnie w lasach; kwiaty niebieskie (wczesną wiosną) ; owoce roznoszone przez mrówki; w dawnej medycynie używana przeciwko chorobie wątroby; hodowana jako ozdobna.

wysunięty w morze cypel

kejp prowyns) później ang., dziś prow. Związku Pd. Afryki. Większość ludności murzyńska, biali: Anglicy i Burowie. Kraj hodowlany a przede wszystkim górniczy (diarńenty, miedź, węgiel). 718 000 kma, 3 131 000 mieszk., w tym 750 000 białych. Stolica Kapstadt (Capetown).

Przylistki — listki występujące u nasady liścia niektórych roślin, np. u grochu, róży, buku; u grochu mają budowę blaszki liściowej i pełnią jej czynności; u niektórych naszych drzew przekształcają się w łuski okrywowe.

Przylżeńce (Thysanoptera) — rząd drobnych owadów o dwóch parach jednakowo wąskich skrzydeł, po brzegach urzęsionych, narządach gębowych kłująco-ssących. Rozwój nie zupełny. Dorosłe i larwy pasożytują na roślinach.

Przyłbica — hełm z ruchomą zasłoną na twarz, stosowany w XIV —XVII w. Często mylnie nazywa się P. nie cały hełm lecz tylko samą ruchomą zasło-

ściwe oblicze duchowe.

I, 817.

Przymierze — układ zawarty m. państwami, u-stalający wspólne postępowanie tych państw w pewnych kwestiach polityki zagranicznej i wzajemne wspieranie się, dyplomatyczne i wojskowe. W zależności, czy ma na celu obronę czy też najazd, mówimy o P. odpornym i zaczepnym. Najczęściej P. mają charakter zaczepno-odporny. System P. wypierany jest w latach po w. wojnie przez pakty nieagresji.

Przymierze Święte ->• Święte Przymierze.

Przymiotniki — bliższe określenie przedmiotu wyrażonego przez rzeczownik, występujące bądź to w formie przydawki (dobry czło-

rodzaj roślin

środek

okresowa

morza

na

ro-

bi-

księga

syczny

Przypowieść (gr. parabole) — porównanie, krótkie zdanie lub opowiadanie z życia po-

II, 234.

-> I, 1229, III, 868-869.

leczenie za pomocą najrozmait-

uroczyste przyrzeczenie sumiennego pełnienia obowiązków i dochowania tajemnicy służbowej, składane przez urzędnika przy obejmowaniu jego funkcji. P. wojskowa

wiek), bądź w formie orzeczenia (człowiek jest dobry); różnica form P. zależy od rodzaju, liczby i funkcji przypadkowej rzeczowników.

Przymiotno (Erigeron) zielnych z rodziny złożonych; 150 gat. gł. w Ameryce Pn. P. kanadyjskie powszechna roślina ruderalna, P. ostre pospolicie na suchych miejscach; inne gat. tylko w górach.

Przymusowe sprowadzenie prawny stosowany wobec osób, których niestawiennictwo na wezwanie władzy sądowej lub administracyjnej jest nie usprawiedliwione. P. S. odbywa się za pośrednictwem organów policyjnych.

Przymus szkolny Obowiązek szkolny.

Przypadek — termin filozoficzny określający to wszystko, co nie jest konieczne i nie daje się przewidzieć, co nie jest konsekwencją ogólnej zasady, lecz dowolne i przygodne. Z współczesnych teoryj P. jedne przyjmują zjawiska przypadkowe jako nie podlegające zasadzie przyczynowości, inne utrzymują, że przypadkowość danego zjawiska jest tylko pozorna, najwyżej zaś mówić można o przypadkowej zbieżności zjawisk (Mili). Badaniem P. zajmuje się specjalnie dział metodologii zw. teorią prawdopodobieństwa. P. w gramatyce — jedna z form deklinacji, w liczbie pojedynczej albo mnogiej, właściwych rzeczownikom, przymiotnikom, zaimkom i imiesłowom; postać, jaką wyraz odmieniający się przybiera w jednym z możliwych wypadków użycia. W języku polskim istnieje 7 przypadków (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, wolacz, narzędnik, miejscownik) ; system dekli-nacyjny polski oparty jest na systemie łac.

Przypkowski Samuel — (ok. 1592—1670), poeta łac.-polski, arianin. Wiersze łac. i polskie, pieśni rei. i traktaty wyznaniowo-polit.

-> I, 313, 314.

Przypływ i odpływ (co 6 godz. 12,5 min.) zmiana poziomu wody w oceanach i morzach otwartych, wywoływa-przez przyciąganie Księżyca i Słońca. Wysokość tej zmiany (do kilkunastu m) zależy od położenia geogr.

Przypołudniki (Mesembrianthemum) dzaj roślin zielnych; 400 gat. gł. w Afryce i w obszarze śródziemnomorskim; niektóre wykształcają (obok korzeni i kwiatów) tylko dwa mięsiste liście, podobne do okruchów skalnych; niektóre jadalne, inne hodowane jako ozdobne, lub ze względu na swe właściwości biologiczne (przechowywanie wilgoci).

-> IV, 12.

Przyporowe filary, łuki -> Filar.

Przypowieści Salomona —

blijna o treści poetycko-dydaktycznej, kla-wzór starohebr. „literatury mądrości".

tocznego, mające na celu uprzystępnienie zasad rei. albo moralnych w formie symbolicznej. Najcenniejsze P. zawiera Nowy Testament, np. P. o synu marnotrawnym.

Przyprostokątna -> Trójkąt.

Przyrodnicze nauki — nauki zajmujące się badaniem przyrody: fizyka doświadczalna, chemia, zoologia, botanika, mineralogia, astronomia i i.

Przyrodolecznictwo, fizjoterapia, terapia fizykalna

szych naturalnych środków fizycznych: czynników mechanicznych (masaże, gimnastyka lecznicza), cieplnych, promienistych (słońce, specjalne lampy), elektrycznych, kąpieli i picia wód, leczenie klimatyczne.

Przyrostek, sufiks — w gramatyce: część wyrazu występująca po rdzeniu, np. parob-e&.

Przyrost naturalny (ludności) — przewyż-ka urodzin nad zgonami, zależna od stopnia kultury danego kraju, zamożności, stanu zdrowotnego mieszkańców, ich cech antropologicznych, zajęć i obyczajów.

III, 410-415.

Przyrządy celownicze — w broni ręcznej i maszynowej urządzenia służące do celowania: składają się z muszki, osadzonej na lufie w pobliżu wylotu, oraz celownika na tylnej części lufy. Celownik posiada podziałkę, dostosowaną do strzelania na różne odległości. W artylerii i przy karabinach maszynowych dla strzelania na duże odległości używa się szeregu bardziej skomplikowanych przyrządów, jak: kątomierzy, lunetek, kwadrantów itd.

Przysadka — rodzaj liścia, w którego kącie rozwija się kwiat; są niekiedy barwne.

Przysadka mózgowa (hypophysis cerebri) — niewielki narząd gruczołowy na podstawie mózgu, w obrębie t. zw. siodełka tureckiego kości klinowej. Ważny narząd o wydzielaniu wewnętrznym.

-+//, 722-723, 887-889, IV, 1582.

Przysiecki Feliks — (1883 — 1935), poeta, dziennikarz. Oryginalny talent P., odznaczający się tendencją do stwarzania fantastycznych wizyj, rozwinął się na tle twórczości „Ska-mandra". Tomik poezyj : „Śpiew w ciemnościach".

Przysięga — uroczyste przyrzeczenie, z powołaniem się na pewien autorytet, np. zobowiązanie do mówienia prawdy; w sądzie świadek zostaje zaprzysiężony, chyba, że strony lub prawo zwalniają go od złożenia P., wzgl. ustawa nie dopuszcza zaprzysiężenia. Rota P. ustalona przez prawo jest odczytywana przez sędziego, za którym powtarza osoba zaprzysięgana. P. służbowa

uroczyste przyrzeczenie całkowitego poświęcenia się służbie Rzpltej, składane

Przysłowie

części mowy nieodmienne, służące jako określenie czasowników, przymiotników lub innych P., wyrażające różne okoliczności: P. dzielą się na P., czasu (np. kiedy), miejsca (tam), sposobu (chętnie), stopnia ści (zupełnie) i i.

Przyspieszenie

w mechanice przyrost (w jednostce czasu, sekundzie) szybkości poruszającego się ciała; mierzy się w cm/sek². Jest objawem działania siły. P. jest równe zeru w ruchu prostoliniowym jednostajnym, jest stałe w ruchu jednostajnie przyspieszonym (dodatnie) lub opóźnionym (ujemne), P. skierowane niezgodnie z kierunkiem ruchu wywołuje ruch krzywolinijny (po okręgu koła, jeśli P. jest stałe i skierowane ku środkowi). P. ziemskie

proces wytwarzania w roślinach z pobieranych pokarmów (gł. dwutlenku węgla i wody) składników, potrzebnych do dalszego wzrostu i życia rośliny; odbywa się pod wpływem światła.

-> arl., IV, 479-486.

Przyśpiew -> Refren.

Przytarczyce, przytarczyczne gruczoły (glandulae parathyreoidea) — dwie pary drobnych gruczołów, o wydzielaniu wewnętrznym, mieszczące się poza tarczycą.

-> II, 721-722, 883-884, IV, 1582.

Przytomność (praesentia animi) świadomości w warunkach normalnego przeżywania, kiedy dany osobnik znajduje się w stałym kontakcie psychicznym ze światem otaczającym. P. przymglenie — utrudnienie pojmowania wrażeń zewnętrznych i orientacji oraz obniżenie uwagi. P. zamroczenie — zerwanie kontaktu z otoczeniem, zniesienie

pojmowania wrażeń zewnętrznych i niemożność celowego myślenia. P. utrata -> Nieprzytomność, Omdlenie.

Przytulia (Oallium)

Śli-

przez żołnierzy po ukończeniu początkowego („rekruckiego") wyszkolenia.

Przysięgłych ława -* Sądy przysięgłych.

Przysłop — przełęcz m. Czarnohorą a Górami Rodniańskiemi, stary szlak, komunikacyjny przez Karpaty. 1418 m wys.

krótkie utarte zdanie krążące z ust do ust, wyrażające jakąś uznaną powszechnie myśl.

Przysłówki

i ilo-

P. skutkiem przyciągania Ziemi; zmienia się nieznacznie z szer. geograficzną. Wynosi średnio 981 cm/sek².

Przysposobienie wojskowe (P. W.)    —

jedna z form wychowania fizycznego, mająca na celu podniesienie sprawności fizycznej społeczeństwa, zwł. młodzieży i podstawowe jej wyszkolenie wojskowe. P. W. kierują władze wojskowe w porozumieniu z administracyjnymi i oświatowymi. Organ naczelny: Państwowy Urząd Wychowania Fizycznego i P. W. (PUWF i PW) ; przy DOK urzędy okręgowe; przy pułkach piechoty — obwodowe komendy; w pwt. — powiatowe komendy. Prace P. W. prowadzi się na terenie szkół (hufce szkolne), organizacyj i stowarzyszeń, np. Strzelec, harcerstwo itp. oraz młodzieży niestowarzyszonej ; składają się na nie wykłady, ćwiczenia praktyczne, ćwiczenia połowę, obozy letnie itd. Udział w P. W. jest w szkołach obowiązujący. Pomyślne wyniki egzaminu II stopnia lub P. W. specjalnego dają prawa do ulg w czynnej służbie wojskowej. Rezerwistom czynna służba w P. W. może być zaliczona na poczet ostatnich ćwiczeń. Specjalna akcja P. W. prowadzona jest też na terenie instytucyj o szczególnym znaczeniu państwowym, jak koleje, poczty; również obejmuje kobiety (P. W. Kobiet, P. W. K ), przygotowując je do wojskowej służby pomocniczej.

-*IV, 872.

Przystawanie — 1. — figur. Figury geometryczne, które można przez przesunięcie i obrót doprowadzić do położenia, w którym pokrywają się ze sobą, nazywamy figurami przystającymi. Jeżeli figura f przystaje do figury g, a figura g do figury h, to figury f i h

są przystające (prawo przechodniości dla P.). Każda figura przystaje do siebie samej (prawo zwrotności dla P.). Jeżeli figura f przystaje do figury g, to g przystaje do f (prawo symetrii dla P.). Proste warunki P. wielo-boków nazywa się cechami P. 2. — liczb. Liczby całkowite a i b są przystające względem modułu c (a, b i c — liczby całkowite), gdy liczba a —b jest podzielna przez c. Piszemy: a = b (mod. c). Wzór taki nazywa się kongruencją. Prawdziwe są np. kon-gruencje: 13 = 9 (mod. 2); — 5 = 7 (mod. 3).

Przystosowanie — właściwość budowy lub czynności organizmu, dzięki której może się utrzymać w walce o byt w danym środowisku, orf., I V, 472-478.

Przystrzeliwanie — czynności przeprowadzane celem ustalenia właściwości broni palnej. P. jest konieczne, gdyż mimo całej precyzji wykonania i kontroli każdy egzemplarz ma właściwości indywidualne; P. ustala je-i określa, czy mieszczą się w granicach dopuszczalnych.

Przyswajanie, asymilacja

stan

rodzaj roślin zielnych z rodziny marzanowatych; około 300 gat. prawie na całej kuli ziemskiej, nie rośnie tylko w Australii; u nas przeszło 20 gat. Rośliny zielne trwałe lub jednoroczne; na łąkach i zaroślach pospolita P. łąkowa i P. żółta.

Przytyk — m-ko w pwt. radomskim, w woj. kieleckim, 4000 mieszk.

Przyusznica, przyuszna ślinianka nianki.

Przywłaszczenie — przestępstwo nieprawnego zawładnięcia cudzym mieniem, znajdującym się przypadkowo w posiadaniu sprawcy. Formą P. jest P. mienia powierzonego czyli sprzeniewierzenie, popularnie zw. defraudacją. Niższa sankcja karna stosowana

-► III, 1187.

rząd płazińców

trobowa.

-* III, 332, I V, 252.

strunowy instrument muzyczny Arabów, w kształcie trapezu, szarpany palcami; w Europie XIV w. przekształcony na instrument klawiszowy.

Psałterz — zbiór psalmów. P. Floriański -> Floriański P. ; P. Puławski -> Puławski P.

P. I - (663-610 prz.

(VI w. prz. Chr.),

chorobliwa

Psioł — lewy dopływ Dniepru z Płyty Rosyjskiej. 680 km dł.

Psków

Psy (Canidae)

I, 1202, 1220-1222.

jest do P. mienia znalezionego; P. przedmiotu małej wartości z nędzy celem zużycia upoważnia sąd do nadzwyczajnego złagodzenia kary. Ściganie P. na szkodę osoby najbliższej zależy od wniosku pokrzywdzonego.

Przywóz, import -> Wwóz. -> II, 786, 787.

Przywrotnik (Alchemilla) — rodzaj roślin zielnych z rodziny różowatych; ok. 60 gat., gł. w górach Europy, tropikalnej Afryki i tropikalnej Ameryki; u nas gł. w górach 10 gat.; wieloletnie zioła; P. polny — chwast polny i ruderalny.

Przywry (Trematodes) pasożytniczych o listkowatym kształcie ciała. Najlepiej poznanym gat. jest motylica wą-III, 1261, 1263, 1264, 1265.

Przyżeganie, kauteryzacja — przypalanie tkanki za pomocą specjalnych żegadeł czyli kauterów, w celu zniszczenia tkanki nieprawidłowej, zatamowania krwi itp.

Psalmy — zbiór 150 pieśni i hymnów hebr., stanowiący biblijną księgę. P. Tradycja przypisuje autorstwo Dawidowi, wymienia zresztą i innych psalmistów. P. mają treść historyczną lub wiążą się z przeżyciami indywidualnymi. P. zachowały swój charakter liturgiczny w chrześcijaństwie, zwł. w kościele protestanckim; stąd mnóstwo kompozycyj muzycznych, kościelnych i świeckich, na tematy P. Przekłady polskie Jana Kochanowskiego („Psałterz Dawidów"), Franciszka Karpińskiego, Kornela Ujejskiego i wielu i. Muzyka Gomółki. W literaturze nwż. liczne naśladownictwa formy P. (np. Krasiński).

Psalterion

Psametyk — 1.

Chr.), odnowiciel państwa egips., który połączył cały kraj ; założyciel XXVI dynastii saickiej. 2. — P. III, ostatni król wolnego Egiptu, pokonany przez Persów w r. 525 prz. Chr.

Pseudo (gr. pseudos = kłamliwie) — w złożeniach : fałszywie, pozornie, niby.

Pseudologia phantastica kłamliwość, wywoływana przerostem wyobraźni i przemiennością wspomnień, ulegających fałszywym skojarzeniom.

Pseudomorfoza — zjawisko usunięcia substancji kryształu (często również tkanki organicznej) i zastąpienia jej substancją inną przy zachowaniu pierwotnego kształtu. Proces fizykochemiczny zachodzący bardzo powoli. Produkty P. spotykamy wśród minerałów.

Pseudonim — nazwisko przybrane w celu ukrycia właściwego; używa się w piśmiennictwie, na scenie, w konspiracyjnej działalności -polit.

Psia Grota — jaskinia k. Neapolu, na której dnie gromadzi się warstwa dwutlenku węgla; niskie zwierzęta, np. psy, duszą się w niej, podczas gdy ludzie mogą oddychać powietrzem znajdującym się nad warstwą tego gazu.

Psianka (Solarium) — rodzaj roślin zielnych lub krzewów z rodziny psiankowatych; około 1200 gat. gł. w obszarach ciepłych i u-miarkowanych; liczne gat. posiadają trujące owoce jagody; u nas dziko rośnie kilka gat., m. i. P. słodkogorz o jagodach szkarłatnych, w wilgotnych zaroślach i P. czarna — pospolita roślina ruderalna (obie trujące) ; do rodzaju P. należą: ziemniak, pomidor.

Psiankowate (Solanaceae) — rodzina roślin zielnych lub drzewiastych klasy dwuliścien-nych-zrosłopłatkowych; ok. 1700 gat. w obszarach ciepłych i umiarkowanych; należą tu rośliny uprawne, jak ziemniak, pomidor, tytoń oraz trujące lub lekarskie, jak pokrzyk, lulek, bieluń i i.

Psichari Ernest, psiszari ernóst — (1883 —

1914), pisarz fr.. gorący katolik i pacyfista. Gł. dzieło: ,,Les Voix qui crient dans le desert" („Głosy wołające na pustyni") i i.

Psie Pole — strż. osada (6 km od Wrocławia) uważana za miejsce zwycięstwa Bolesława Krzywoustego nad cesarzem Henrykiem V w r. 1109.

miasto ros., zał. nad jeziorem tej nazwy przez Nowogród; później siedziba samodzielnego księstwa pochłoniętego z czasem przez Moskwę. W czasie samodzielności było bogatym m-tem handlowym. Tutaj w r. 1581 Stefan Batory przyjął poselstwo cara Iwana Groźnego proszące go o pokój. (Słynny obraz Matejki: „Batory pod P.“). Tutaj abdykował w 1917 r. Mikołaj II. 53 000 mieszk.

Pstrąg (Trutta fario L.) — ryba z rodziny łososiowatych (Salmonidae); żyje w strumieniach Europy, w Algerze i Maroko, Kaukazie i Azji Mn. Barwa zmienna. Boki i płetwa grzbietowa upstrzone ciemnymi i czerwonymi plamami. Oprócz tego gat. występują w Polsce dwa inne, sprowadzone z Ameryki Pn. : P. źródlany (Salmo fontinalis Mitch.) i P. tęczowy (Trutta iridea Mitch.). -h>- I V, 139.

rodzina ssaków z rzędu drapieżnych. Posiadają ciało smukłe, osadzone na dość wys. nogach; pazury nie wysuwalne. Pysk wydłużony. Zamieszkują wszystkie części świata i jvszystkie strefy klimatyczne. Należą tu : pies domowy, dingo, wilk, lis, szakal, kujot i i.

Psyche — w podaniach gr. piękna dziewica, poślubiona przez Erosa wbrew woli Afrodyty, zazdrosnej o piękność „ziemianki" i unieśmiertelniona. Jest uosobieniem duszy ludzkiej, która osiąga zbawienie przez miłość bożą. (-+Eros). Temat często przedstawiany

zja-

Psychoanaliza

metoda leczenia

->/F, 495, 496-498.

Psychofizyka — dział badań psychologicz-zez Webera i Fechnera

Psychognostyka — dział psychologii, którego zadaniem jest stwierdzanie i określanie stopnia dyspozycyj psychicznych (zdolności i skłonności) badanych osób, m. i. za pomocą testów, grafologii, fizjonomiki itd.

Psychografia — dział badań psychologicznych, mający za zadanie możliwie wszechstronne badanie i opis wszystkich cech psychicznych i związków między nimi u badanej osoby.

Psychologia

kierunek filozoficzny u-

Psychopatologia

i re-

I, 619, I V, 492.

->///, 562-563.

SL

0«

Psychro

metr.

hodowla pszczół

w literaturze i plastyce na przestrzeni wszystkich wieków.

Psychiatria — gałąź medycyny, obejmująca choroby umysłowe i ich leczenie.

Psychiczne zjawiska (duchowe) wiska, które w przeciwieństwie do zjawisk fizycznych mogą być bezpośrednio spostrzegane przez jednego tylko obserwatora: właśnie tego, kto je przeżywa. P. Z. mogą istnieć tylko wtedy, jeżeli istnieje ktoś, kto je przeżywa, t. zw. podmiot P. Z. Zależność P. Z. od przeżywającego je nazywa się ich podmiotowością (subiektywnością).    -*• 1 V, 489—492.

Psychika — całość zjawisk psychicznych. -* art. ,,Człowiek" (,,Psychika czloioieka"), 1, 1128—1136 i art. „Psychologia”, IV, 486 — 499.

stworzone przez psychiatrę wiedeńskiego Z. Freuda: 1. — kierunek badań w psychologii; 2. — teoria (gł. założenie: istnienie zjawisk podświadomych i ich czynny wpływ na świadome przeżycia i zachowanie się człowieka); 3. nerwic.

Psychofizyczny paralelizm — teoria filozoficzna głosząca, że nie istnieje wzajemne oddziaływanie duszy na ciało, natomiast fakty psychiczne i fizyczne przebiegają równolegle obok siebie, tak iż każdemu faktowi fizycznemu odpowiada fakt duchowy. P. P. przyjmowali kartezjanie, najszerzej rozwinął go Spinoza.

nych, stworzony pr w XIX w., polegający na poszukiwaniu zależności m. siłą podniet a siłą wywołanych przez nie wrażeń.

nauka o życiu psychicznym (zjawiskach psychicznych) i postępowaniu ludzi i zwierząt. -*■ art. IV, 486 — 499; II, 29-30, 344, 350, IV, 862.

Psychologizm trzymujący, że podstawową dyscypliną filozoficzną jest psychologia, że zatem wyjaśnienia istoty zjawisk w zakresie logiki, estetyki i etyki, a więc dotyczących wartości prawdy, piękna i dobra, szukać należy w przeżyciach psychicznych jednostek, oraz że w psychice człowieka mają swe źródło normy logiczne, moralne i estetyczne. P. był kierunkiem panującym na przełomie XIX i XX w.

Psychopatia — zaburzenie umysłowe: cierpiący na nie osobnik nie może przystosować się do warunków życiowych, wpadając w konflikty z urządzeniami, zwyczajami, celami i zadaniami swej grupy społecznej. P. obejmuje najrozmaitsze stany, odbiegające od umysło-wości prawidłowej, ale nie stanowiące jeszcze właściwych chorób umysłowych. P. występuje przeważnie na podłożu dziedzicznym.

nauka zajmująca się odchyleniami od prawidłowego życia umysłowego.

Psychotechnika — dział psychologii stosowanej; obejmuje przede wszystkim teorię i metody badania zdolności zawodowych bądź to w celu wybierania najbardziej uzdolnionych do pewnego zawodu (dobór, selekcja zawodowa), bądź też celem wskazywania danym osobom zawodu najodpowiedniejszego do ich zdolności i skłonności. Prócz tego należą do P. zagadnienia szkolenia zawodowego, czynników psychicznych w bezpieczeństwie pracy, racjonalnej organizacji pracy, propagandy klamy itp. Dla potrzeb szkolnictwa i poradnictwa zawodowego istnieją specjalne pracownie psychotechniczne.

Psychoterapia — leczenie za pomocą metod psychicznych. Właściwa P. stosuje się w chorobach umysłowych oraz niektórych psychonerwicach. Z metod P. wymienić należy: perswazję, leczenie pracą, sugestię, hipnozę oraz psychoanalizę.

Psychoza (psychosis) — ogólna nazwa choroby umysłowej. W szczególności zaburzenie umysłu, polegające na zmianie charakteru i określonych zaburzeniach pewnych funkcyj myślowych, np. pamięci. P. maniakalno-depre-syjna -> Mania. -> Melancholia.

Psychrometr — przyrząd do wyznaczania wilgotności powietrza; składa się z dwóch termometrów. Zbiornik jednego z nich owinięty jest wilgotnym muślinem.

Woda tym szybciej paruje z muślinu i tym silniej oziębia termometr, im suchsze jest powietrze; z różnicy temperatur obydwu termometrów można obliczyć wilgotność powietrza.

Psy gończe — psy myśliwskie goniące zwierzynę ; np. ogary, charty.

Psylomelan — minerał, bezpostaciowy, uwodniony dwutlenek manganu z domieszkami związków baru, miedzi, potasu i i. Barwa czarna. Ruda manganu.

Pszczelarstwo, pszczelnictwo, dawniej pa-siecznictwo, bartnictwo w celu produkowania miodu i wosku.

Pszczoła domowa {A fis mellifica L.) — gat. błonkówek z rodziny pszczołowatych, hodowany przez człowieka od czasów przed Chr. Rój składa się z samicy-królowej, kilkudziesięciu (do 30) tysięcy niedorozwiniętych samic-robotnic i kilkuset samców-trut-niów. Robotnice budują plastry, opiekują się

larwami czyli czerwiem i zbierają pożywienie dla całego roju. Królowa składa do tysiąca jaj dziennie. Z jaj nie zapłodnionych, złożonych do komórek średniej wielkości, wylęgają się samce-trutnie, z jaj zapłodnionych złożonych do najmniejszych komórek — robotnice, a ze złożonych do specjalnych wielkich be-czułkowatych komórek — królowe. Larwy karmione są mieszaniną miodu, pyłku i wydzieliny wola robotnic. Lepiej karmione w stanie czerwia królowe rozwijają się krócej niż robotnice. Jeśli urodzi się druga królowa, następuje tak zw. rojenie się, część robotnic i trut-niów ze starą królową opuszcza ul i odlatuje, zakładając nowe gniazdo. Duży rój może zebrać na zimę do kilkudziesięciu kg miodu.

-> I, 1202, II, 992, 993, 994, IV, 171, 652-

653.

Pszczołojad (Pernis apivorus L.) ptaków drapieżnych z podrodziny myszołowów, rodziny sokołów. Żyje w Europie w lasach liściastych, niezbyt pospolity. Żywi się drobnymi ssakami, owadami (m. i. trzmielami i osami).

Pszczołowate (Apidae) — rodzina owadów z rzędu błonkówek ( Hymenoptera). Ciało gęsto uwłosione, narządy gębowe przystosowane do zbierania nektaru kwiatów. U samic żądło, na tylnych nogach koszyczki i szczoteczki do zbierania pyłku kwiatowego. Pszczoły bywają: 1) samotne: samica zakłada małe gniazdo, nie ma wcale robotnic, 2) towarzyskie, jak pszczoła domowa, gdzie obok samic i samców są tysiące robotnic, 3) pasożytne, składające jaja do gniazd innych gat. pszczół. Do rodziny P. należy 12 tys. gat., u nas jest ich kilkaset.

Pszczołówka (Braula) — rodzaj bezskrzy-dłych muchówek z, rodziny Braulidae, pasożytujących na pszczołach. Larwy żywią się czerwiem pszczelim.

Pszczyna — m-to pwt. na Śląsku, stara siedziba Piastów, dziś książąt pszczyńskich.

gat.

Pszonak (Erysimum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny krzyżowych; 80 gat. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli; w Polsce 9 gat., niektóre tylko w górach lub na stepach; P. drobnokwiatowy rośnie pospolicie na polach, przydrożach, rumowiskach; kwitnie latem i jesienią.

Pszonka Stanisław — (XVI w.), sędzia lubelski, popularny facećjonista; za Zygmunta Augusta zał. humorystyczną „Rzeczypospolitą Babińską" we wsi Babinie k. Lublina.

Pt — symbol chem. pierwiastka platyny.

P. T., skrót Pleno titulo albo Praemisso titulo (łac.) — napis na listach, okólnikach itp., oznaczający: z zachowaniem należnych tytułów, z pełnym tytułem.

Ptah z Memfisu — egips. bóg artystów i rzemieślników, przedstawiany jako mumia. Świątynia w Memfis, obecnie ruiny przy wsi Mit Rahine.

Ptaki (Aves) — gromada kręgowców obdarzonych zdolnością lotu. Przednie kończyny o zredukowanej kiści, przekształcone w skrzydła. U kończyn tylnych przeważnie 4 palce z pazurami. Szczęki, silnie wydłużone, pokryte rogową powłoką, tworzą dziób. Zębów brak. Część ogonowa kręgosłupa znacznie zredukowana. Mostek duży z szerokim wystającym grzebieniem, służy do przyczepu potężnych mięśni, poruszających skrzydła. Wszystkie kości lekkie z komorami powietrznymi, bez szpiku. Ciało pokryte piórami, na skrzydłach i w ogonie sztywne szerokie pióra, tworzące płaszczyzny oporowe w czasie lotu. Temperatura ciała stała. Wszystkie jajorodne. Dzielimy na rzędy: strusiowate, Rheae, kazuarowate, nielotowate, kurowate, gołębiowate, mewowate, siewkowate, żurawiowate, bocianowate, rudlo-nogie, nurowate, burzykowate, bezlotkowate, drapieżne dzienne, drapieżne nocne, papugo-wate, kukułkowate, kraskowate, wróblowate. ->• art. „Gniazda ptaków",11, 612 — 619; IV,

646.

7000 mieszk.

Pszenica (triticum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny traw; gat. jedno-

ziar-

roczne lub wieloletnie; owoc niak, kwiatostan - kłos. Pochodzenie ściśle nie ustalone (podzwrotnikowe kraje Azji i Afryki oraz ciepłe Europy). Uprawiana była prawie na 2000 lat prz.

Chr. w Egipcie i na 3000 - w Chinach.

Szereg gat. i odmian o różnej budowie kłosa i ziarna, ościste, bezostne itd.

-> II, 267, 426, 782, IV, 199, 583 — 584, pszenicy 671, 1185, 1189-1190, 1548.    (Sui£ln

Pszeniec (Melampyrum) — rodzaj durum roślin zielnych jednorocznych z rodzi- DesfJ ny trędownikowatych; półpasożyty, 25 gat. w Europie i Azji; u nas w lasach, na polach. torfowiskach, w górach 8 gat.; najpospolitszy P. gajowy.

Kłos

-► III, 1193, 1268.

Ptasznik (Avicularia auicularia L.) — gat. pająka żyjącego w Ameryce Pd. do 5 cm dł. Żywi się większymi owadami, a niekiedy prawdopodobnie żabami i małymi ptakami. Jad niebezpieczny i dla człowieka. Żyje w rurkowatym oprzędzie, m. gałęziami lub w szczelinach kory.

Ptaszycki Stanisław storyk; w 11. 1926 — 1931 naczelny dyrektor archiwów państwowych, redaktor „Archeion". Autor licznych prac w języku polskim i ros.

Ptaśnik Jan - (1876-1930), historyk, od 1923 r. redaktor „Kwartalnika Historycznego". Wybitny badacz dziejów miast, kultury śrdw. polskiego oraz stosunkówpolsko-wł. Napisał: „O-brazki z przeszłości miasta Krakowa", ,Gonerowie", „Włosi w ziemi Czerwieńskiej", „Kultura wieków średnich", „Miasta w Polsce", „Kultura włoska wieków średnich w Polsce", i in. ;

(1853-1934), hi-

Świat i Życie. — V.

54

ł¹

-* II, 481.

-* II, 481.

Szkielet

pterodactylusa.

IV, 1132.

mu. Pełna wyrazu charakterystyka dramatyczna, piękno melodyjne, subtelna, egzotyczna harmonia, wirtuozostwo instrumentacji (silny wpływ J. Masseneta). Napisał m. i. opery: „La Boh&me" („Cyganeria"), „Tos/ca", „Madame Butterflay", „Turandot“ (niedokończona).

-> IV, 1422.

Puchacz (Bubo bubo L.)

7a

Puchacz.

w rozgrywkach okreso-

nagroda

Puchar wenecki z XVI w.

maks^malnego czasu itd.). Na naszych zawodach P. N. nosi nazwę P. Polski.

Puchlina (hydrops) — nagromadzenie płynu przesiękowego, nie zapalnego, w jamach ciała (jamie brzusznej, opłucnej, osierdziowej).

wyd.: ,,Cracovia artificum", ,,Monumentu Polo-niae Typographica" XV et XVI saec., ,,1Monumentu Poloniae Vaticana“ i in.

Pteranodon — olbrzymi gad latający, z okresu kredowego.

Pterodactylus — gad latający z okresy jurajskiego.

-* II, 481.

Pterosauria — gady latające, żyjące w erze mezozoi-cznej.

Ptolemeusz Chennos

(ok. 100 —178), matematyk i astronom aleksandryjski, twórca trygonometrii.

Ptolemeusz Klaudiusz — (90—160), astronom, geograf i matematyk aleksandryjski. Dzieło P. „ Megale Syntaxis“ przetłumaczone na język ar. p. t. ,,Almagest" było podstawą astronomii do Kopernika; wg. systemu P. Ziemia jest środkiem wszechświata. P. podał dowody kulistości Ziemi. Inne dzieło P., „Geografia", zawiera opisy krajów i ludów i było podstawą wiedzy geograficznej w XV i XVI w.

->/, 355, III, 81-82, 498, IV, 1457.

Ptolemeusze — dynastia egips. pochodzenia macedońsko-gr. panująca od śmierci Aleksandra W. (323 prz. Chr.) do podbicia Egiptu przez Rzymian w r. £0 Prz- Chr.: 1. — P. I. Lagi — (f 283 prz. Chr.), wódz Aleksandra Wielkiego, jeden ze zdobywców i namiestnik Egiptu, król w 11. 306 — 285 -*■ II, 805. 2. — P. II Philadelphos — (f 247 prz. Chr.), król od r. 285, syn poprz.; podbił Etiopię i Arabię Pd., szerzył kulturę helleńską, założył muzeum i bibliotekę w Aleksandrii. -r> II, 805.

3. — P. III Euergetes — (f 222 prz. Chr.), król od r. 247, syn poprz., wojownik i zdobywca, ostatni z wielkich P. Ostatnią dziedziczką rodu P. była Kleopatra. ->■ II, .805.

Ptomainy — azotowe związki organiczne, powstające przy gniciu substancyj białkowych, zwł. ciał zwierząt i ludzi; zw. również alkaloidami trupimi. Silnie trujące.

Ptyalina -- zaczyn (enzym) trawienny śliny; rozkłada wielocukrowce (skrobię, dekstryny) na maltozę.

Ptycz — lewy dopływ Prypeci z Wyżyny Mińskiej. Ok. 400 km dł.

Publiczno-prawne instytucje kredytowe — instytucje kredytowe powołane na mocy aktu ustawodawczego. Są one całkowitą własnością państwa lub też państwo ma w nich znaczny udział, np. Bank Polski, Bank Gospodarstwa Krajowego, Pocztowa Kasa Oszczędności.

P. U. G. (skrót łac. Post urbem conditam) — po założeniu m-ta (Rzymu) ; sposób oznaczania dat wg chronologii rzym.

Puccini Giacomo — (1858—1924), niezmiernie popularny kompozytor wł. w stylu weryz-

gat. ptaków z rzędu drapieżnych nocnych. Żyje w Europie, pn. Afryce i części Azji, w okolicach górzystych, w gęstych la-sach iglastych. Poluje na zające, młode sarny, głuszce itp. W Polsce obecnie dość rzadki, pospolity AM'. ' p na wsch.    -> IV, 141.    \

Puchar — duży, często ozdobny kielich, czasza do wina; popularna yyĄ 1 nagroda sportowa. Pucharowy system — system rozgrywek \ vV w grach sportowych, gdzie każdy    \

gracz lub drużyna przegrywająca odpada, a w t. zw. finale walczą dwaj gracze lub dwie zwycięskie drużyny, które nie poniosły porażki. Zwycięzca w finale otrzymuje nagrodę w postaci P. Pucharowy system bywa kombinowany z innymi systemami. P. przechodni wych, np. corocznych, nagroda sportowa wręczana zwycięskiej drużynie lub graczowi, pozostająca u zwycięzcy aż do utraty pierwszego miejsca w danej konkurencji. W niektórych wypadkach P. po kilkakrotnym zdobyciu przechodzi na własność zdobywcy.

Puchar Davisa (ang. Dauis cup, 'deiwys kup) przechodnia w zespołowych zawodach tenisowych, początkowo ang.-amer., potem międzynarodowych, rozgrywanych systemem pucharowym m. czteroosobowymi reprezentacjami. Rozgrywki obejmują po cztery spotkania w grze pojedynczej i po jednym w podwójnej; wygrywa drużyna odnosząca co najmniej trzy zwycięstwa. P. D. ufundował tenisista amer.

D. F. Davis w r. 1900.

Puchar Narodów — nagroda w konkurencji jeździeckiej, będącej kulminacyjnym punktem wszystkich większych (międzynarodowych) zawodów konnych. Rozgrywki o P. N. są konkurencją drużynową, w której startują zespoły reprezentacyjne.'złożone z 4 jeźdźców. W ostatecznej klasyfikacji sumuje się wyniki 3 jeźdźców z każdej drużyny, którzy popełnili najmniejszą liczbę błędów (punktów karnych za strącenie przeszkód, zmylenie trasy, przekroczenie

Puck

Pudel

II, 913.

IV, 1568.

wręcz, sztylet.

Puklerz —

nieco wypukły.

Pulcinella -> Poliszynel.

Pullman George Mortimer, 'pulman dżoądż mo:rtym3r

Zbudował w r. 1858 pierwszy wygodny wagon sypialny; w r. 1863 — wypuścił na rynek, typ wagonu „hotelowego", zw. do dziś p u limanowskim, w którym z wąskiego korytarza biegnącego wzdłuż wagonu jest wejście do poszczególnych przedziałów.

Tętno. IV, 749.

Pulweryzator -> Rozpylacz.

Pułap (w lotnictwie) — największa wys. osiągalna dla danego typu samolotu.

Pułaski - 1. - Józef - (1704-1769), starosta warecki; z Michałem Krasińskim i Joachimem Potockim zawiązał w Barze konfederację barską. Niezgoda m. naczelnikami konfederacji skłoniła P. do działania samowolnego, za co został odsądzony od władzy i uwięziony; umarł ze zgryzoty. 2. —Franciszek — (ok. 1745—1769), konfederat barski, syn poprz. Zginął pod Łomazami na Litwie. 3. zimierz — (1747—1779), syn Józefa, gł. organizator i bohater konfederacji Barskiej, obrońca Berdyczowa, Jasnej Góry, Żwańca, Okopów św. Trójcy. Walczył następnie za niepodległość St. Zj. A. Pn. w stopniu generała brygady; poległ pod Savannah.

Pułaski Franciszek

-> I, 237, 1082.

m-to z małym portem nad Zatoką Pucką. Rozwinięty przemysł i handel. Muzeum Morskie zał. w 1920 r. Ośrodek sportów wodnych. Letnisko morskie. 4.000 mieszk.

Pucka Zatoka — Małe Morze, płytka piaszczysta część Zatoki Gdańskiej m. Gdynią a Helem, pogłębiona sztucznie dla komunikacji m. Gdynią a Puckiem. 2 — 30 m gł.

Pud (ros.) —dawna ros. jednostka masy = 40 funtom = 16,3805 kilogramom.

rasa psów średniej wielkości, porośniętych obfitą długą kędzierzawą sierścią; wybitnie inteligentne i łagodne.

Puder — środek leczniczy albo kosmetyczny, złożony z drobno sproszkowanych związków mineralnych, np. talku lub skrobi (puder ryżowy), niekiedy z dodatkiem środków leczniczych (związki salicylowe, cynkowe).

Pudłowanie (pudlingowanie) — jedna z metod przeróbki surówki żelaznej w żelazo kujne lub stal; polega na ogrzewaniu surówki w t. zw. piecach pudlarskich, tj. specjalnych piecach płomiennych, przy czym domieszki żelaza (część węgla, krzem, mangan) ulegają spaleniu. Metoda dziś prawie nie używana jako przestarzała.

Puebla — m-to w Meksyku, stolica stanu tej nazwy. 115 000 mieszk.

Pueblo — grupa szczepów indiańskich na pd.-zach. St. Zj. A. Pn. ; mówią przeważnie własnymi językami. Zamieszkują domy z palonej cegły, wznoszące się tarasowato ku górze. Uprawa kukurydzy, bawełny itd. Przędzalnictwo bawełny, garncarstwo. Matriarchat. Bogata mitologia i podania.

Puentylizm (z fr. point, p„e = punkt, kropka) — technika malarska, którą posługiwał się neo-impresjonizm; polegała na tym, że nie mieszano farb na palecie, lecz nakładano różne farby drobnymi kropkami obok siebie; dopiero w oku widza różnobarwne kropki zlewać się miały w jednolitą plamę zamierzonej barwy. Twórca: George Seurat. -*//, 947.

Pugaczew Jemelian — (ok. 1726—1775), wódz powstania ludowego w pd.-wsch. Rosji za Katarzyny II (podawał się za Piotra III). Powstanie, t. zw. pugaczowszczyzna, wywołane przez gwałty administracyjne i ucisk pańszczyźniany, skupiło wszystkie żywioły niezadowolone z rządu: chłopów, Kozaków uralskich, sektantów i ludy koczownicze, krwawo i z trudem stłumione. P. stracony w Moskwie.

Puget Pierre, piiżć pjćr — (1622—1694), rzeźbiarz, architekt i malarz fr. baroku, pod wpływem Berniniego. Rzeźby: „Św. Sebastian", „Aleksander i Diogenes" i i.; obrazy: „Zwiastowanie", „Chrzest Konstantyna" i i.

Puget Sund, pju:dżst sund — zatoka Pacyfiku na zach. wybrzeżu St. Zj. A. Pn.; liczne porty.

Puginał — broń biała, krótka, do walki

I, 817.

rodzaj tarczy śrdw., okrągły,

(1831 — 1897), fabrykant amer.

Puls

Ka-

-► I, 188, II, 1241. (* 1875), historyk i dyplomata, marszałek Rady Stanu Królestwa Polskiego w r. 1918; przewodniczący Polskiego Biura Prac Kongresowych w Paryżu w 11. 1918-19; od r. 1926 delegat M. S. Z. i P. A. U. przy Bibliotece Polskiej w Paryżu. Liczne prace historyczne i bibliograficzne.

Puławski Psałterz — przepisany na nowo (w w. XV) Psałterz Floriański, w którym przestarzałe formy i wyrazy zastąpiono nowymi; cenny zabytek językowy. Znajduje się w Krakowie w Muzeum Czartoryskich; niegdyś był w Puławach — stąd nazwa.

Puławy — m-to pwt. w woj. lubelskim nad Wisłą, niegdyś znana siedziba Czartoryskich z ich pałacem, klasycystycznym kościołem, (dziełem P. Aignera), ze zbiorem pamiątek narodowych w Świątyni Sybilli, domkiem gotyckim itd. W pałacu mieści się obecnie Państwowy Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego. Ośrodek formowania oddziałów polskich po stronie ros.' w r. 1914 (t. zw. Legion Puławski). 9000 mieszk.

Pułk — samodzielna administracyjnie jednostka broni; w czasie pokoju szkoli żołnierzy nie¹ zawodowych i kadrę zawodową. W czasie wojny P. piechoty lub kawalerii zwykle działa w ramach wielkich jednostek (dywizyj), zdolny jest jednak do wykonania mniejszych samodzielnych zadań. P. liczy 1000 — 4000 żołnie-

strzowstwa.

!,

JL--

Puma.

Pumeks

Punch.

Puma, kuguar (Felis con-color L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kotów.

Zamieszkuje stepy i pobrzeża lasów w Ameryce, żywi się mniejszymi ssakami. Oswaja się łatwo i przywiązuje do człowieka. Szereg podgat.

skała magmowa, wylewna, pod względem składu mineralnego spokrewniona z porfirem. W czasie zastygania magmy wydzielały się znaczne ilości gazów, powodując krzepnięcie jej w postaci piany, dzięki czemu ma strukturę gąbczastą i jest bardzo lekka. P. stosuje się do wyrobu środków polerujących i gładzących i jako szczególnie lekki kamień budowlany.

Puna

nazwa pustynnych wyżyn andyjskich w Chile, Argentynie i w Peru.

Punch, pnncz — ang. nazwa poliszynela; tytuł popularnego ang. tygodnika satyrycznego, powstałego w r. 1841.

Punlckie wojny — wojny m. Rzymianami a Kartagińczykami (Punijczykami) o panowanie na Morzu Śródziemnym, zakończone zniszczeniem Kartaginy Pierwsza wojna (264—241 prz. Chr.) spowodowana wmieszaniem się Rzymu w sprawy Sycylii, będącej częściowo pod panowaniem Kartaginy. Najważniejsze momenty: zwycięstwo floty rzym. u przylądka Mylae (260) i Eknomos (256), klęska konsula Regulusa w Afryce, walki na Sycylii; zakończona zwycięstwem Rzymu i zawładnięciem Sycylią. Druga wojna (218 — 201 prz. Chr.) była dziełem Hannibala, który zdobył w Hiszpanii Sagunt, wyprawił się na Italię przez Pireneje i Alpy, pobił Rzymian nad rzekami Ticinus i Trebią (218), na Jeziorze Trazymeńskim (217), pod Kannami (216), nie zdołał jednak wyzyskać swego zwycięstwa wskutek taktyki Fabiusza Cunctatora; odwołany do Afryki, został pokonany przez Scypio-na Afrykańskiego pod Zamą (202). Kartagina straciła posiadłości afrykańskie i flotę wojenną. Trzecia wojna (149 — 146 prz. Cłu.),

rzy (zależnie od rodzaju broni), posiada sztan-    wywołana ponownym wzmocnieniem się han-

dar. P. składa się z dowództwa batalionów    dlu kartagińskiego, skończyła się zburzeniem

(piechota), dywizjonów (artyleria, lotnictwo),    Kartaginy przez Rzymian i całkowitym owład-

szwadronów (kawaleria), różnych pododdziałów    nięciem przez nich Morzem Śródziemnym,

specjalnych (np. łączności) oraz kwatermi-

-> I, 342.

Pułkownik — najwyższy stopień w grupie oficerów sztabowych (-> Stopnie wojskowe).

Pułkowo — wzgórze pod Leningradem ze starym ros. obserwatorium astronomicznym.

Pułtusk — m-to pwt. w woj. warszawskim nad Narwią. Kolegiata z XV w., późnogotycka, wnętrze z XVI w., przebudowane w duchu odrodzenia. 15 000 mieszk.

Punkcja -> Nakłucie. Punkt (w matematyce)

przedwstępny szkic umowy

m-to

(1658-

-> / F, 1325.

Purchawki (Lycoperdon) — grzyby rzędu wnętrzniaków, pospolite w lasach, na pastwiskach ; grzybnia wegetatywna rozwija się w glebie ; wyrastają z niej owocnie kuliste lub ma-

elementarny

twór geometryczny. W geometrii przyjmuje się P. jako pojęcie pierwotne. Wszystkie twory geometryczne są zbiorami, punktów. P. w drukarstwie — jednostka miernicza = I/₂₂₂₀ m-

Punktacja

z podaniem gł. jej zasad i punktów.

Punkty martwe, martwe położenia — w silnikach tłokowych krańcowe położenia tłoka, ^ w których ciśnienie na tłok nie może ze względów kinematycznych poruszyć koła, bo korbo-wód i promień kórby tworzą linię prostą. Zatrzymanie się maszyny w P. M. unieruchamia w silnikach jednocylindrowych koło rozpędowe; silniki wielocylindrowe buduje się tak, że poszczególne tłoki nie jednocześnie zajmują martwe położenia.

Punkty złota (ang. gold points, gould 'points) — granice, m. którymi przy walucie złotej wahają się kursy walut, przekazów, czeków zagranicznych. Górny P. Z. — granica przy kursach dewiz, po osiągnięciu której opłaca się wywozić złoto z kraju. Dolny P. Z. — granica kursu dewiz, po osiągnięciu której napływa złoto do kraju.

Punta Arenas, dziś Magallanes w Chile, najdalej na pd. wysunięte m-to kuli ziemskiej ; broni przejścia przez Cieśninę Magellana. 24 000 mieszk.

Pupilarne bezpieczeństwo — bezpieczeństwo, wymagane przez prawo przy lokowaniu funduszów osób niewłasnowolnych (nieletnich, pozostających pod nadzorem sądowym), fun-dacyj, instytucyj publicznych. Za lokatę z P. B. uważa się: kupno i budowę nieruchomości w kraju, pożyczki pod zastaw nieruchomości lub na hipotekę, kupno państwowych papierów wartościowych lub gwarantowanych przez skarb państwa itd. Pupilarne papiery — papie-' ry wartościowe, w których z prawa lokowane być mogą fundusze, stanowiące własność niewłasnowolnych, fundacyj, instytucyj publicznych.

PUPP — Państwowy Urząd Pośrednictwa Pracy.

Purana — grupa staroind. opowieści z różnych czasów o charakterze mitów, legend, podań historycznych itp.

Purcell Henry, po:rsl ’henry 1695), największy ang. kompozytor barokowy, autor jednej u najwybitniejszych oper owego czasu: ,,Dido and Aeneas”. Gł. znaczenie mają kompozycje kościelne P.

Puri

wych.

skorupiak dziesięcionogi

rodzina ssaków

-> IV, 142. większy obszar pozbawiony

wielki odwieczny las zarosły

(1799-1837), największy poeta ros.; ze strony matki potomek Afrykańczyka Hannibala, którego Piotr I wykupił z niewoli w czasie jednej ze swych podróży po Europie. W lirykach i odach młodzieńczych był wierny tradycji XVIII w.; romantycznym poematem fantastycznym ,posłań i Ludmiła" zwrócił na siebie uwagę. Podróż na Kaukaz i Krym, zesłanie (za polit. utwory satyryczne) do Besarabji i Odessy i na wieś wzbogaciły jego fantazję; liryki, poematy („Jeniec Kaukazu", „Fontanna Bachczy-seraju", „Cyganie") oraz poemat „Eugeniusz

czugowate, od 1 cm do 65 cm średnicy (u purchawki olbrzymiej) ; zarodniki powstają wewnątrz w komorach i wydostają się przez pękniętą ściankę na zewnątrz w postaci ciemnego proszku; kiełkują dopiero, gdy zostaną zjedzone wraz z roślinami i wydzielone na zewnątrz przez zwierzęta; owocnie młode niektórych gat. są jadalne. P. olbrzymia używana jako lekarstwo. -* II, 740, tabl. 95 b.

m-to w prow. bengalskiej w Indiach Bryt.; poświęcone bogu Wisznu. Cel licznych pielgrzymek (120 świątyń). 39 000 mieszk., z czego ok. 10°/₀ stanowią kapłani.

Purkiniego komórki — duże, gruszkowate-go kształtu komórki nerwowe leżące w istocie korowej móżdżku.

->///, 743, IV, 748.

Purpura — używany w strż. barwnik czer-wono-fioletowy, otrzymywany z pewnych ślimaków śródziemnomorskich. Został otrzymany syntetycznie jako jeden z barwników indygo-

-+• I, 581.

Purus — prawy dopływ Amazonki w Ameryce Pd.; wypływa ze wsch. stoków Andów peruwiańskich, łączy się (w Brazylii) z licznymi nizinnymi rzekami, uchodzi szeroką deltą pod Manaos. Brzegi porośnięte lasem zwrotnikowym. 3000 km dł., na wielkiej przestrzeni żeglowny.

Puryfikator — ręcznik lniany do wycierania kielicha podczas Mszy św.

Purym — żyd. święto 14 dnia miesiąca Adar (zwykle w marcu) na pamiątkę ocalenia Żydów pers. od zagłady, jaką miał im zgotować minister Haman (V w. prz. Chr.); ma charakter zapustów ludowych z maskaradami i wesołymi libacjami.

Purytanizm — ruch rei.-etyczny w Anglii XVI i XVII w., przeciwstawiający się w imię utrzymania czystości (puritas) protestantyzmu prokat. tendencjom kościoła anglikańskiego. Miał wielkie znaczenie dla ukształtowania się pewnych charakterystycznych cech narodów anglosaskich. Obecnie oznacza często surową postawę etyczno-obyczajową w ogóle.

I, 186, 850, IV, 1316.

Puryzm — 1. — surowe, przesadne przestrzeganie prawideł, np. prawideł językowych. 2. — kierunek sztuki XX w. powstały (ok. 1920 r.) na podłożu kubizmu.

Pusta (węg. Puszta) — nazwa nie zaludnionego obszaru, zwł. stepu na Węgrzech.

Pustaki — cegły z gliny, cementu, betonu wyrabiane fabrycznie, coraz bardziej rozpowszechniające się w budownictwie na budowę ścian i stropów; źle przewodzą ciepło i głos, trudnopalne, lekkie.

Pustelnik, chodacznik (Eupagurus pride-auxi Leach.) o miękkim odwłoku. Żyje w opuszczonej muszli ślimaka, na której osiedla się ukwiał. Współżycie to polega na tym, że ukwiał chroni

P. przy pomocy parzydełek, a sam jest. przenoszony przez P. z miejsca na miejsce i zdobywa w ten sposób więcej żywności. Żyje w Oceanie Atlantyckim i Morzu Śródziemnym.

Pustorożce (Bovidae) z rzędu parzystokopytnych. Rogi, nie podlegające zmianom, składają się z części zewnętrznej t. zw. pochwy rogowej i części wewnętrznej — kostnej. Należą liczne gat. kóz, owiec, antylop, przedstawiciele podrodziny Bovinae, obejmującej także bydło domowe.

Pustowójtówna Henryka — (1838—1881), córka generała ros. i Polki Kossakowskiej, bohaterka powstania styczniowego, w którym walczyła z bronią w ręku jako adiutant dyktatora Langiewicza, uwięziona wraz z nim; potem przeniosła się do Paryża, gdzie poślubiła lekarza Polaka Lewenhardta.

Pustułka (Tinnunculus tinnunculus L.) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny sokołów właściwych. Zamieszkuje Europę i Azję, w Polsce pospolity, przelotny. Poluje na myszy, owady Pustynia

roślinności wskutek braku wilgoci. art. „Pu* słynie", IV, 499-508; I, 436, 468, III, 228.

Pustynnik (Syrrhaptes paradoxus Pall.) — gat. ptaka z rodziny Płeroclidae, rzędu kuro-watych. Żyje na stepach i pustyniach zach. i środk. Azji, żywi się pokarmem roślinnym; odbywa dalekie wędrówki, lot ma szybki i wytrwały.

Puszcza rozmaitymi gat. drzew.

->///, 231-232, IV, 103-105, 126-129.

Puszcza jodłowa — gęsty las jodłowo-bu-kowy i rezerwat porastający Łysogóry (w Górach Świętokrzyskich), uwieczniony przez Żeromskiego w utworze pod tym tytułem. Park narodowy im. Stefana Żeromskiego.

-► / V, 129.

Puszczyk (Syrnium aluco L.) — gat. ptaków z rzędu drapieżnych nocnych (sów). Żyje w środk. i pd. Europie, b. pospolity; poluje w lasach, zaroślach, często wśród zabudowań ludzkich. Charakterystyczny głos.

Puszkarz — podoficer specjalista w zakresie konserwacji i naprawy sprzętu artyleryjskiego.

Puszkin Aleksandr

-+IV, 1556. 1564, 1572, 1575. Putnik Radomir

lewy dopływ górnej Ama-

Puy, piiji w Owernii.

Pu-yi — (* 1906), cesarz chiń. od r. 1909, zmuszony do abdykacji podczas rewolucji 1912 r.; w 11. 1932—1934 prezydent, później cesarz Mandżurii (pod mianem Kangtek).    n

Puzon

Puzon.

Puzyrewskij Aleksandr generał ros. i pisarz wojskowy; naczelnik sztabu warszawskiego okręgu wojennego. Autor prac dotyczących Polski, z których najważniejsza: ,,Polsko-russkaja wojna 1831 r." tłumaczona na polski.

P. W. -> Przysposobienie wojskowe.

Pykniczno-atletyczny typ

I, 910, III, 66.

w badaniach flory-stycznych badanie pyłku, znajdującego się od

Onegin", dramat historyczny „Borys Godunow" i i. utwory należą do tej epoki. Po powrocie do Petersburga powstały poematy „Połtawa" i „Jeździec miedziany", oraz utwory prozą, jak fantastyczna nowela „Dama pikowa", powieści „Dubrowskij" i „Córka kapitana", cykl nowel „Opowieści Biełkina" i i. Przyjaciel Mickiewicza, którego uwielbiał. Zginął w pojedynku z Francuzem Ch. d'Anthó-sem. Mimo silnych wpływów obcych (bajro-nizm i europ, poezja romantyczna) wytworzył P. swoisty oryginalny styl, nacechowany prostotą;, potężna jego poezja wytyczyła kierunek nwż. literaturze ros.

(1842 —1917), generał serb.; podczas wielkiej wojny do 1916 r. dowodził wojskiem serb.

Putto (wł.) — motyw dekoracyjny, przedstawiający nagie dziecko (często ze skrzydełkami) ; ulubiony zwł. w renesansie i baroku.

Putumayo

żonki; w górnym biegu zw. Ięa. Wypływa w Kolumbii, uchodzi koło S5.o Antonio. 1700 km dł.

Puvis de Chavannes Pierre, piiwi da szawan pjćr — (1824—1898), malarz fr., autor obrazów i fresków odznaczających się harmonią kompozycji, subtelnością kolorytu i wzniosłością myśli tematycznej. Słynne freski przedstawiające sceny z życia św. Genowefy i Joanny d'Arc w Panteonie paryskim.

Putyfar — wg. St. Test. dostojnik dworu faraona, któremu bracia sprzedali Józefa. Jego żona fałszywie oskarżyła Józefa przed mężem o nastawanie na jej cnotę.

nazwa wygasłych wulkanów

Puy, Le, piiji, la — m-to w Owernii (Francja środk.). Wyrób koronek. Miejsce zbiorowej emigracji polskich oddziałów wojskowych po upadku powstania listopadowego. Ok. 16 000 mieszk.

dęty instrument blaszany różnych rozmiarów: altowy, tenorowy, basowy i kontrabasowy. Składa się z dwóch rur, wsuniętych w siebie, dających się zsuwać i rozsuwać, co zmienia wys. tonu. Dźwięk potężny, uroczysty.

Puzyna Jan — (1842—1911), książę-biskup krakowski, od r. 1901 kardynał.

W r. 1909 sprzeciwił się sprowadzeniu zwłok Słowackiego na Wawel. Występuje w „Wyzwoleniu" Wyspiańskiego.

Puzynlna Gabriela z Guntherów — (1815 — 1869), poetka, autorka ciekawych pamiętników z doby powstania listopadowego.

(1845-1904),

pośredni

m. atletycznym a pyknicznym typ budowy ciała ludzkiego. Kojarzy masywny kościec i silne umięśnienie z dobrze rozwiniętą pod-ściółką tłuszczową. Cechuje się grubą, dość krótką szyją, szerokimi poziomymi barkami, krótką, szeroką i głęboką klatką piersiową o wielkim obwodzie i dużym kącie międzyżebrowym, znacznym obwodem w pasie, szeroką miednicą oraz dość krótkimi, silnie umięśnionymi kończynami o kościstych, krótkich a szerokich dłoniach i stopach.

Pykniczny typ (trawienny) — jeden z trzech zasadniczych typów budowy ciała ludzkiego w ujęciu Kretschmera.

Pylades — w podaniach gr. syn króla Fo-cydy, przyjaciel, później (jako mąż Elektry) szwagier Orestesa i wierny towarzysz jego losów.

Pylenieć (Berleroa) — rodzaj roślin zielnych z rodziny krzyżowych ; 5 gat. występuje w Europie i środk. Azji; u nas na suchych zboczach, w miejscach piaszczystych rośnie P. pospolity; kwitnie latem i jesienią.

Pylica płucna (pneumoconiosis) — choroba płuc, wywoływana przez długotrwałe wdychanie pyłu. Najpospolitsza P. węglowa (an-thracosis pulmonum) u ludzi narażonych na wdychanie cząstek węgla z dymem, pyłem itp. Wiele postaci P. P. stanowi choroby zawodowe, np. P. kamieniarska (chalicosis), P. piekarzy itp. W przypadkach większego gromadzenia się pyłu w płucach powoduje P. P. zmiany zapalne w tkance płucnej i oskrzelach, a co za tym idzie — kaszel, od-pluwanie wydzieliny itp.

Pylnłki — górna część pręcików; składają się przeważnie z dwóch worków pylnikowych; każdy posiada u większości gat. po dwie komory, w których wykształca się pyłek.

Pylon — brama świątyń egips., umieszczona m. dwiema wieżami.

Pylos — nazwa kilku miast w strż. Grecji. W jednym z nich wg podania panował Nestor.

Pył -> Kurz. — P. kosmiczny — drobne okruchy materii rozproszone w przestrzeniach międzyplanetarnych i międzygwiazdo-wych. -► II, 1239. P. wulkaniczny -y Po piól wulkaniczny.

Pyłek — u roślin: komórki wytwarzające się w pylnikach.

-> III, 224, 1186-1187. IV, 651.

Pyłkowa analiza

kach.

zwycięstwo kosztem strat

w. prz.

Śródziemnego i zwiedził nieznane dotychczas kraje zach. Europy aż do „końca świata", nazwanego przez niego Thule (prawdopodobnie Norwegia). Podróż tę opisał w dziele „O oceanie".

Pyton siatkowaty.

tysięcy lat w torfach, i odtwarzanie na tej podstawie historii szaty roślinnej w ubiegłych wie-

— I, 127-128.

Pypeć — choroba drobiu objawiająca się twardym nalotem na języku, kaszlem i katarem. Leczenie polega na chronieniu od chłodu i dezynfekcji dróg oddechowych.

Pyrmont — miejscowość lecznicza w Niemczech, w prow. Hanower; źródła słone i żela-ziste oraz kąpiele błotne.

Pyrrus — (318 — 272 prz. Chr.), król Epiru, siostrzeniec Aleksandra W. Dążąc do stworzenia drugiej wielkiej monarchii hellenistycznej na zachodzie, wmieszał się w sprawy italskie, udzielił pomocy Tarentowi przeciwko Rzymianom, których zwyciężył pod Herakleą (280) i pod Ausculum (279). Zwycięstwo to okupione było wielkimi stratami (stąd „pyrrusowe zwycięstwo" niewspółmiernych z korzyściami).

Pyrż Michał — (XVII w.), sołtys Nowo-sielec (koło Przeworska) ; obronił w 1634 r. wieś przed Tatarami. Pamięć chłopa-bohatera uczczona kopcem wzniesionym w 1936 r.

Pyteasz z Marsylii — podróżnik gr. z IV Chr. ; dotarł na Atlantyk z Morza

-* II. 578, III, 1028

Pytie — kapłanki Apollina w jego świątyni w Delfach. Po dokonaniu szeregu ceremo-nij, siadała P. na trójnogu wśród odurzających wyziewów i wpadłszy w stan ekstazy, rzucała luźne słowa, z których kapłani odczytywali wolę boga. Wyrocznie pytyjskie odznaczały się zawiłością i niejasnością.

Pyton — w podaniach gr. straszliwy smok, zamieszkały w grocie pod Delfami, szerzący spustoszenie w okolicy; P. zabił Apollo, który otrzymał odtąd nazwę boga ,,pytyjskiego".

Pyton tygrysi (Python molurua L.) — gat węży z grupy dusicieli (Honeformin). Dł. ciała 4 m. Ogon chwytny, szczątki tylnych kończyn z jednym pazu- Jj rem. Żyje w Indiach Wsch., żywi się drobnymi ssakami, które zabija, dusząc w splotach swego ciała. Pokrewny gat. P. siatkowaty (P. reticu-latus Schn.), zamieszkuje wyspy Archipelagu Malaj skiego.

Pytyjskie igrzyska — w strż. Grecji uroczystości na cześć Apollina ,,pytyjskiego" (-*■ Pyton), obchodzone co 5 lat na równinie krysejskiej pod Delfami. P. I. trwały do końca II w. po Chr.

P. Z. L. -> Państwowe Zakłady Lotnicze.

rybna zatoka

stolica kanad.

1.

Quai d’Orsay, kć dorsej — ulica w Paryżu na lewym brzegu Sekwany; przy ulicy tej mieści się gmach min. spraw zagranicznych; stąd używa się nazwy Q. d’0. jako nazwy samego ministerstwa.

Quarnero (wł. Carnaro) w pn.-wsch. części Adriatyku, do 50 m głęb. Nad Q. leży Fiume.

Ouartłer latin, kartjć late (fr. = dzielnica łac.) — pd. dzielnica Paryża, zw. często dzielnicą studencką; od XI w. ośrodek życia naukowego Paryża; tu mieści się Panteon, Sorbona, Collage de France, liczne biblioteki, szkoły i muzea.

Quassia, gorzknia — rodzaj drzew z rodziny biegunecznikowatych, pokrewnych ruto-watym. Obejmuje dwa gat. występujące w obszarach tropikalnych Ameryki i Afryki.

Q. amara dostarcza drewna gorzkiego, używanego w medycynie jako Lignum Quassiae.

Quatorze- Julllet, katorz zujć (fr. = 14 lipca) — fr. święto narodowe obchodzone od 1880 r. na pamiątkę zdobycia Bastylii w 1789 r. przez lud paryski.

Quattrocento (wł. = czterysta) — nazwa przyjęta na oznaczenie w sztuce wł. wczesnego renesansu w' XV w.

Quebec, kuibek prow. tejże nazwy i dawna stolica Kanady, pierwsza osada fr. w Ameryce, dzisiaj centrum fr. Kanadyjczyków. 131.000 mieszic. ; 2.    —

prow. kanad., obejmująca dolną część dorzecza Rzeki św. Wawrzyńca i zach. Labrador, z większością fr. 595 000 km², 1 540 000 mieszk., w tym 5000 Polaków.

Quebracho — 1. — kora pnia dzewa arg. Aspidosperma Quebracho blanco, zawierająca szereg alkaloidów i garbników, stosowana w lecznictwife oraz w przemyśle garbarskim; 2. — zbiorowa nazwa różnych gat. drewna pd.-amer. zawierającego substancje garbnikowe.

Queen Mary, kui: n ’meary (ang. = Królowa Maria) — olbrzymi ang. statek parowy transoceaniczny, urządzony z wielkim komfortem. Pojemność 73 000 ton.

Queensland, ’kui: nzland — prow. Australii pn.-wsch. na wsch. wybrzeżu, wykraczająca w

(1374-1438),

strefę podzwrotnikową; obszar hodowlany z produkcją wełny na czele. Znaczne górnictwo (węgiel, złoto, miedź). 1 736 500 km², przeszło 950 000 mieszk., w tym ok. 10 000 żółtych imigrantów z Azji. Stolica Brisbane.

Quercia Jacopo della rzeźbiarz wł. ze Sieny, z epoki wczesnego renesansu ; cechuje go prostota środków i unikanie wszelkich akcesoriów. Gł. dzieła: grobowiec Hilarii del Caretto (katedra w Lukce), płaskorzeźby portalu kościoła S. Petronio (Bolonia).

Querćtaro — 1. — m-to w Kotlinie Meksyk.; miejsce rozstrzelania cesarza Maksymiliana w 1867 r. 33 000 mieszk; 2. — stan w pd. Meksyku. 11 480 km², 220 000 mieszk.

Quesnay Franęois, kćnć frasua — (1694 — 1774), lekarz i ekonomista fr., założyciel szkoły fizjokratów. Gł. dzieło „La physiocratie" (-* Fi-zjokratyzm).

' Quezaltenango — przemysłowe m-to (wyroby lniane, bawełniane i wełniane) w republice Guatemala. 30 000 mieszk.

Quidde Ludwig — (* 1858), historyk i demokratyczny polityk niem., wydał słynną pracę p. t. „Kaligula", która była krytyczną charakterystyką Wilhelma II. Przywódca niem. ruchu pacyfistycznego; otrzymał w r. 1927 pokojową nagrodę Nobla.

Quinault Philippe, kinó filip — (1635—1688), fr. dramatopisarz i librecista m. i. Lully’ego i i. słynnych muzyków.

Quincey de Thomas, ’kuynsy da 'tomas — (1785—1859), ang. essayista i myśliciel, autor licznych essayów, krytyk literackich, rozpraw naukowych, fragmentów itp. Gł. utwory : ,,Confesssions of an English Opium Ealer“ („Wyznania ang. palacza opium"), „Narratives" („Opowiadania") i i.

Quincunx -> Cynek.

Quinet Edgar, kinć ćdgar — (1803—1875), poeta, filozof i historyk fr., profesor Collóge de France w 11. 1842—1846, razem z Mickiewiczem i Micheletem pozbawiony katedry; w r. 1852 wygnany z kraju za rewolucyjne poglądy. Głęboki myśliciel; w swoich dziełach (najsłynniejsze: „Ahasvłrus" i „La R6volution") głosi hasła wolności.

Quintilianus M. Fabius (Kwintylian) — (ok. 35—ok. 95), rzym. mówca i nauczyciel retoryki, rodem z Płw. Iberyjskiego. Wydał „Institutio oratoria" (w 12 księgach), najobszerniejsze dzieło rzym. o retoryce.

Qui-pro-quo (łac. = ktoś za kogoś) — jedno zamiast drugiego, nieporozumienie, przeważnie co do tożsamości osoby, pomyłka — najczęściej zabawna.

Ouirinus — bóg rzym. (-*■ Romulus i Remus).

Quito — stolica Ekwadoru w wyżynnej kotlinie andyjskiej tejże nazwy; ludność mieszana metysko-indiańska. 92 000 mieszk.

Quorum (łac. = których) — w parlamencie, radach miejskich, stowarzyszeniach, organizacjach itp. liczba członków ustalona jako minimum dla uznania ważności pewnych uchwał.

Quousque tandem? (łac. = jak długo jeszcze?) — początkowe słowa mowy Cycerona przeciw Katylinie; używane potocznie dla wyrażenia zniecierpliwienia.

Quo vadis (Domine?) (łac. = dokąd idziesz Panie?) — wg ewangelii św. Jana pytanie, które św. Piotr zadał po ostatniej wieczerzy Chrystusowi idącemu na śmierć. Tytuł słynnej powieści Sienkiewicza.

R.

oznaczenie R. skali termometrycznej

Reaumura.

r — wre wzorach matematycznych oznacza zazwyczaj promień.

Ra — s. chem. pierwiastka radu.

Ra, bóg egips. -> Re.

Raabe Wilhelm - (1831-1910), powieścio-pisarz niem.; utwory R. w stylu t. zw. bie-dermeierowskim zdradzają wpływ Dickensa i przedstawiają z dużą dozą ironii i pesymizmu życie drobnomieszczańskie. ,,Chronik der Sperlinggasse", („Kronika Wróblego Zaułka"), „Der Hungerpastor" („Pastor-głodomór") i i.

prawy dopływ Wisły z Gorców, 140 km dł. ~+ 1 V, 1371. 2. — (niem. Raab), prawy dopływ Dunaju ze Styrii, ok 400 km dł., 12 000km² dorzecza.

Raba

I.

Rabarbar (Rheum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny rdestowatych; 20 gat. gł. w Azji; z kłącza niektórych gat. rosnących w Tybecie i Chinach zach. otrzymuje się lek przeczyszczający tejże nazwy ; ogonki liściowe innych gat. używane na kompot; hodowane też jako o-zdobne.

Rabat, fr. Rabat, raba — port marokański nad Atlantykiem, siedziba fr. zarządu Maroka. 53 000 mieszk, w tym 21 000 białych.

Saks

mk

•«S

Km,

Gałązka rabarbaru.

(ok.

Boya-Żeleńskiego.

Kontokurent.

m-ko w pwt. sierpeckim (woj.

-> III, 1003.

— kopyta ssaków parzystokopyt-nych, zwł. przeżuwaczy. Stanowią one u nich zakończenie palca trzeciego i czwartego kończyn ; mniejsze raciczki osadzone są na końcu drugiego i piątego palca, tam, gdzie te palce są odpowiednio wykształcone. Jedynie u wielbłądów spośród przeżuwaczy palce są zakończone nie R., lecz rodzajem kopytkowatych paznokci.

Racicznica (Dreissensia poły mor pha Pall.) — gat. małża z rzędu Ileterodonta; przytwierdza się do podłoża przy pomocy bisioru. Do Europy zach. przywędrowała z Morza Czarnego i Kaspijskiego i zaklimatyzowała się w wodach słodkich. Wędrówki odbywają się biernie przy pomocy statków i tratw, czynny udział mogą brać jedynie swobodnie pływające larwy.

Racine Jean, rasin ża — (1639—1699), najznakomitszy dramatopisarz fr., autor trage-dyj : ,,Andromaque", ,,Phćdre“, ,,Athalie“, tannicus" i w. i. Łączył tematy strż. ze współczesną analizą psychologiczną. Celował w przedstawieniu gry wielkich namiętności, zwł. konfliktów miłosnych i zazdrości. Tragedie R.

Rabaul — gł. m-to i port na wyspie Nowej Brytanii, stolica mandatu austral. Nowej Gwinei. Ok. 1500 białych.

Rabbi (hebr.) —> Rabin.

Rabelais Franęois, rabaló frasua 1490— 1553), najwybitniejszy satyryk fr., humanista i erudyta, z zawodu lekarz, autor powieści alegorycznej ,,(Jargantua et Pantagruel", w której dał potężny obraz obyczajów współczesnej mu epoki; R. wydał w tej powieści walkę obskurantyzmowi śrdw. Dzieła R. odznaczają się niebywałym bogactwem wysłowienia i żywotnym rubasznym humorem. Tłumaczenie polskie

-> II, 449.

Rabin — duchowny żyd., wybierany przez gminę żyd. i zatwierdzany przez rząd. Do jego praw i obowiązków należy nadzór . nad obrządkami rei., wygłaszanie kazań, udzielanie ślubów i rozwodów. Także dawny zaszczytny tytuł uczonego żyd., przywódcy duchowego gminy żyd. (rabbi).

Rabindranath Tagore Tugore.

Rabka — uzdrowisko w Polsce, w Karpatach zach., pwt. nowotarski; 500 — 560 m

n. p. m. 11 źródeł mineralnych solanki radio-czynnej o dużej zawartości jodu, bromu. Zakład kąpielowy. Stacja klimatyczna chorych na płuca (zwł. dzieci) i ozdrowieńców. 5000 mieszk.

Rabsztyn — wieś w pwt. olkuskim (woj. kieleckie). Ruiny zamku śrdw.

Rabunkowa gospodarka — gospodarowanie w ten sposób, by jak najszybciej wyciągnąć jak największe zyski, choćby.kosztem zniszczenia przedsiębiorstwa; np. w rolnictwie — zaniedbując nawożenie i wyjaławiając grunt; w leśnictwie — niszcząc drzewostan i zaniedbując zalesienie wyrębów; w górnictwie — eksploatując jedynie łatwo dostępne pokłady; w przemyśle — nie remontując i nie odnawiając maszyn.

R. G. jest gospodarczo i społecznie szkodliwa. Racemiczne odmiany -*• Optyczna czynność. Rachel Elisa Fćlix, 'raszćl (1820-1858), znakomita tragiczka fr.; zasłynęła zwł. rolami w tragedii klasycznej.

Rachela — młodsza córka Labana, druga, ukochana żona patriarchy biblijnego Jakuba, matka Józefa i Beniamina.

Rachityczny — dotknięty krzywicą. Rachmaninow Siergiej — (* 1873), kompozytor i pianista ros. ; najcenniejsze kompozycje fortepianowe i pieśni. Opery („Aleko", ,,Fran-cesca da Rimini"), symfonie, 3 koncerty fortepianowe, muzyka kameralna, pieśni i i.

I V, 1574.

Rachunek — przedstawione kupującemu zestawienie, które wymienia nabyte towary, cenę, sumę, a często i warunki zapłaty; R. bieżący

Rachunek nieskończonościowy — jeden z gł. działów matematyki. Podstawowym jego pojęciem jest granica ciągu i funkcji. Teorie: ciągów, szeregów i funkcyj ciągłych (zw. też łącznie wstępem do analizy matematycznej) stanowią pocz. dział R. N. Za pomocą pojęcia granicy określa się pojęcie pochodnej funkcji, któremu poświęcony jest dział R. N.: rachunek różniczkowy. Działanie odwrotne względem różniczkowania (czyli znajdowania pochodnej) zwie się całkowaniem; jest mu poświęcony dalszy dział R. N.: rachunek całkowy. Z działami tymi łączą się dalsze teorie matematyczne: teoria funkcyj analitycznych, teoria równań różniczkowych, równań całkowych itd.

Rachunkowe maszyny, arytmometry — maszyny do liczenia (dodawania, odejmowania, mnożenia, dzielenia), o napędzie ręcznym lub elektrycznym, często połączone z maszynami do pisania. Stosowane w bankach, urzędach, biurach itd. Innego rodzaju pomoc stanowi liczydło (szczoty), w którym liczenie ułatwia mechaniczne przesuwanie gałek na drutach, oraz suwak logarytmiczny. fLogarytm).

Raciąż warszawskie). 5000 mieszk.

Raciążek — m-ko w pwt. nieszawskim (woj. warszawskie). Ruiny zamku biskupów kujawskich.

Raciborski Marian — (1863— 1917), botanik ; pozostawił liczne prace ze wszystkich prawie dziedzin botaniki, zwł. z historii szaty roślinnej w Polsce. Spędził parę lat na Jawie, gdzie prowadził prace naukowe. Pionier idei ochrony przyrody.

Racibórz (niem. Ratibor) — stary gród śląski nad Odrą, dziś w Niemczech, w pobliżu granicy językowej polsko-czes.; był w okresie Polski dzielnicowej siedzibą udzielnego ksią-stewka. 52 000 mieszk.

Racice

-► II. 48.

wieś w woj. kieleckim pod Miechowem, pamiętna zwycięstwem Kościuszki nad wojskami ros. (4 kwietnia 1794 r.), o którym zdecydowało brawurowe natarcie kosynierów pod wodzą Bartosza Głowackiego. Temat licznych utworów plastycznych: obraz Matejki „Kościuszko pod R.“; panorama ,,R." we Lwowie wykonana przez J. Stykę, W. Kossaka i i.

Rackham Arthur, 'r&kam ’a:r#ar — (* 1867), ilustrator, ang. Ilustrował najpopularniejsze książki dla młodzieży oraz bajki Ezopa, baśni Grimma i i.

(1787-1845), po-

Raczyński Ignacy

Rada familijna — organ zbiorowy, powołany do sprawowania kontroli nad działaniem opiekuna osoby małoletnej lub ubezwłasnowolnionej. Składa się z 6 członków wybranych przez opiekuna, siódmym i zarazem przewodniczącym jest sędzia grodzki.

Rada Finansowa — ciała kolegialne przy Ministerstwie Skarbu. Zadaniem R. F. jest opiniowanie w ważniejszych kwestiach finansowych oraz w sprawach ustawodawstwa skarbowego.

Rada Główna Opiekuńcza

odznaczają się koncentracją dramatyczną w ramach ,,prawideł" dramatu klasycznego i usunięciem akcji czynnej ze sceny.

-*• II, 446-447, I V, 1234.

Racja stanu (fr. raison d’Etat, rósó dćta) — zasada kierowania się w polityce wyłącznie względami na realne interesy państwa, choćby wbrew moralności, czy nawet prawu. Zasadę tę wprowadzili do polityki Machiavelli i Ri-chelieu.

Racjonalizacja pracy, produkcji — stosowanie metod technicznych i organizacyjnych, mających na celu wzmożenie intensywności i wydajności pracy oraz sprowadzenie do minimum strat czasu, energii, materiałów i wydatków na robociznę w stosunku do jednostki wytworzonego towaru. R. P. opiera się na naukowej organizacji pracy, normalizacji materiałów i wytworów, postępie technicznym. Przyczynia się do zmniejszenia kosztów własnych produkcji i wzrostu wytwórczości. (-> Taylor yzm).

Racjonalizm — kierunek teorii poznania, przeciwstawiający się empiryzmowi i sensu-alizmowi; wg R. źródłem poznania jest rozum, a nie doświadczenie; prawdziwość sądów o rzeczywistości nie zależy od ich sprawdzalności w doświadczeniu, lecz jedynie od ich oczywistości i powszechności. art. IV, 507—515; 1, 1230-1231, II, 211-212, 443, 445, iii. 1164, IV, 1079.

Racławice

-v IV, 1326.

Racot — wieś w pwt. kościańskim (woj. poznańskie). Pałac Jabłonowskich z XVIII w., obecnie własność państwa.

Raczkiewicz Władysław — (* 1885), prawnik i polityk, kilkakrotnie minister spraw wewnętrznych (1921, 1925—26, 1935 — 36), w 11. 1930—1935 marszałek senatu. Prezes Światowego Związku Polaków z Zagranicy.

Raczyński Edward znański działacz społeczny i narodowy, mecenas sztuk i nauk. Uczestnik kampanii 1806/7 r., poseł na sejm Księstwa Warszawskiego; gorący patriota o przekonaniach konserwatywnych, dążył do pogłębiania tradycyj narodowych i gromadzenia zasobów kulturalnych. Wydał swym sumptem paręset tomów materiałów i opracowań historycznych. Ufundował w r. 1820 Bibliotekę Raczyńskich i przyczynił się do odnowienia katedry poznańskiej.

(1741-1823), arcybiskup gnieźnieński, prymas i senator Księstwa Warszawskiego, wybitny kaznodzieja.

Rad — pierwiastek, metal należący do II grupy układu periodycznego (-*■ Wapniowce), odkryty przez małżeństwo Curie w r. 1898; 1. porz. 88, c. atom. 226, s. chem. Ra. Ma silne własności promieniotwórcze. W przyrodzie występuje w bardzo drobnych ilościach, z tego względu jest bardzo kosztowny. Stosuje się w lecznictwie i w badaniach nad promieniotwórczością. -► arł. ,,Curie-Skłodowska Maria", 1,    1050—1054 i ,,Promieniotwórczość", IV,

406-425: II, 165, 1019-1020, III, 979, IV. 1523.

-*» IV, 790. instytucja

dział ijąca w Polsce w 11. 1916 — 1918, stworzona dla niesienia pomocy ofiarom wojny.

Rada gminna — organ stanowiący i kontrolujący w gminach wiejskich.

-> IV, 729, 730-731.

Rada Komisarzy Ludowych (Sowiet Na-rodnych Komiasarow, w skróceniu Sownarkom,

S. N. K.) — urzędowa nazwa rządu Z. S. R. R. oraz poszczególnych republik radzieckich.

Rada Książki — stowarzyszenie, z siedzibą w Warszawie, zał. przez koła literackie, wydawniczo-księgarskie i bibliotekarskie w 1937 r. na wzór ang. National Book Council (zał. w 1926 r.) w celu propagandy książki i czytelnictwa w Polsce.

Radamantys — w podaniach gr. brat Mi-nosa, jeden z trzech sędziów dusz ludzkich w podziemiach.

Rada miejska — organ stanowiący i kontrolujący w gminach miejskich.

-♦ IV, 729, 731-732.

Rada Ministrów — naczelny organ kolegialny, składający się z ministrów pod przewodnictwem prezesa R. M., rozstrzygający o kierunku polityki rządu i za tę politykę solidarnie odpowiedzialny. Sprawuje też funkcje administracyjne, wydając zarządzenia w granicach swej kompetencji, uzgadniając działalność ministerstw itp.

Rada Nadzorcza Spółki Akcyjnej — naczelna instytucja spółki akcyjnej, wybierana przez walne zebranie akcjonariuszy; jej zadaniem jest nadzór i kontrola nad gospodarką wszystkich gałęzi przedsiębiorstwa, nad organami zarządzającymi, księgowością itp.

organ

zarządzający portem w Gdańsku, złożony z równej liczby przedstawicieli Polski i Gdańska; obraduje pod przewodnictwem prezydenta R. P. i D. W. wyznaczonego przez Ligę Narodów.

Rada powiatowa — organ stanowiący i kontrolujący w samorządach powiatowych.

IV, 729, 732-733.

Rada Przyboczna

Rada Naukowa Wychowania Fizycznego — organ doradczy rządu Rzpltej w zakresie wychowania fizycznego i sportu. R. N. W. F. jest organizacyjnie przydzielona do Ministerstwa Spraw Wojskowych i współpracuje z Ministerstwem W. R. i O. P. oraz dep. zdrowia Ministerstwa Opieki Społecznej. / V, 1485.

Rada Nieustająca — ustanowiona na sejmie 1773—1775 r. naczelna władza wykonawcza Rzpltej Polskiej, obejmująca całokształt administracji Korony i Litwy; w skład jej wchodzili: król, 18 senatorów i 18 członków ze stanu rycerskiego. Dzieliła się na 5 departamentów odpowiadającym ministerstwom: wojskowy, skarbowy, sądowy, policji, interesów cudzoziemskich. R. N. usprawniła administrację i pracowała z pożytkiem, lecz była niepopularna, gdyż pozostawała pod wpływami ros.; zniesiona przez sejm czteroletni w r. 1788/89.

-* II, 53-54.

Rada Obrony Państwa — najwyższy organ władzy państwowej powołany przez sejm ustawodawczy 1 lipca 1920 r. w celu skupienia wszystkich sil narodu do walki z najazdem bolszew. W skład jej wchodzili: Naczelnik Państwa, prezes i 3 członków Rady Ministrów, 9 posłów sejmowych i 3 przedstawicieli wojska.

Rada Pięciuset (fr. Conaeil des Cinq-Cenłs, kósej dć sek-sń) — wraz z Radą Starszych ciało ustawodawcze Francji czasów Dyrektoriatu w 11. 1795—1799; posiadała wyłączne prawo inicjatywy ustawodawczej. Rozpędzona przez Napoleona w czasie przewrotu 18 Brumaire’a.

Rada Portu i Dróg Wodnych

za królów obieralnych w Polsce rada senatorów przydana królowi na mocy paktów konwentów, dla wspólnego decydowania w ważnych kwestiach pań-stowych.

Rada Regencyjna — organ władzy naczelnej ustanowiony na okupowanym obszarze Polski patentem cesarzy: niem. i austr.-węg. z 12 września 1917 r. Składała się z 3 regentów (kard. A. Rakowski, Zdzisław Lubomirski i Józef O-strowski). Rozwiązała się w listopadzie 1918 r. i przekazała swą władzę Józefowi Piłsudskiemu.

Rada Stanu Królestwa Polskiego — organ władzy ustanowiony w Królestwie Polskim ; składała się z ministrów, radców stanu i referendarzy oraz 2 osób powoływanych przez króla lub namiestnika; R. S. dzieliła się na Zgromadzenie Ogólne i Radę Administracyjną. Po powstaniu 1831 r. zreorganizowana, potem chwilowo zniesiona, następnie przywrócona, ostatecznie skasowana w 1867 r

Rada Stanu Księstwa Warszawskiego —

organ władzy przewidziany w konstytucji księstwa ; składała się z ministrów i 4 referendarzy; miała charakter komisji kodyfikacyjnej, sądu kasacyjnego i trybunału administracyjnego.

Rada Stanu Tymczasowa — organ władzy naczelnej ustanowiony na obszarach okupowanych Polski 12 listopada 1916 r. jako zaczątek polskiej administracji państwowej; składała się z 25 członków (15 z okupacji niem., 10 z okupacji austr.) mianowanych przez władze okupacyjne. Podała się do dymisji w sierpniu 1917 r. z powodu zatargu z okupantami po kryzysie przysięgowym Legionów. Druga R. S., utworzona przez Radę Regencyjną w czerwcu 1918 r.; w październiku tegoż roku została przez Radę Regencyjną rozwiązana.

Rada Starszych (fr. Conaeil des Anciens, kósej dć zasje) — obok Rady Pięciuset jedno z ciał ustawodawczych Francji czasów Dyrektoriatu, ustanowione w 1795 r.; składała się z 250 członków, którzy opiniowali o uchwałach Rady Pięciuset. Przestała istnieć po przewrocie 18 Brumaire’a.

Rada Szkolna — organ wykonawczy samorządu gminnego w Polsce; otacza opieką szkoły i uczniów, nie ma prawa ingerencji we właściwe sprawy szkolne.

Rada Szkolna Krajowa — naczelny organ automicznego szkolnictwa polskiego w Galicji od r. 1866 do 1913; zasługi dla organizacji R. S. K. położyli m. i. Józef Dietel przez opracowanie statutu (1866), Michał Bobrzyński przez reorganizację i długoletnie kierownictwo (w 11. 1890-1900).

Rada wojenna — 1. — zebranie wyższych oficerów, zwoływane przez dowódcę jednostki wojskowej w wyjątkowym położeniu, celem rozważenia środków zaradczych, powzięcia planu postępowania; jako sprzeczne z zasadą jedno-osobowości w dowodzeniu obecnie R. W. nie są zasadniczo stosowane. — 2. — w niektórych państwach organ stały, uzgadniający przygotowania wojenne poszczególnych władz, ministerstw, kierujący całością przygotowań obronnych.

Rada wojewódzka — organ reprezentujący interesy ludności woj. Składa się z członków wybranych przez sejmiki pwt. i rady miejskie. Zwołuje ją raz na rok wojewoda, przedstawiając sprawozdanie o ogólnym stanie woj., działalności administracji, referując ważniejsze zamierzenia na przyszłość i zasięgając opinii w sprawie potrzeb woj.

Rada załogowa — wybieralne przedstawicielstwo robotników, zatrudnionych w danym zakładzie pracy na obszarach b. zaboru prus. i austr.; komitet lub delegacja fabryczna, kopalniana.

Radca — tytuł służbowy. Odpowiada VI stopniowi hierarchii urzędniczej.

molotu za pomocą fal elektrycznych (radiowych) wysyłanych przez specjalne stacje nadawcze ; radioodbiornik z obracalną anteną ramową, dającą najsilniejszy odbiór, gdy płaszczyzna anteny ustawiona jest w kierunku stacji. Wyznaczenie kierunków dwóch stacyj umożliwia znalezienie na mapie położenia statku.

Radcliffe Ann, 'rkdklyf &n — (1764—1823), powieściopisarka ang., autorka „The Mysteries of Udolpho“ („Tajemnice Udolpho"); wpłynęła na rozwój t. zw. powieści grozy.

Radegast, Radgost — gł. bóstwo Słowian połabskich, bóg wojny przedstawiany w szyszaku, z dwusieczną siekierą w ręku. Czczony też jako bóstwo gościnności.

Radek Karol (Sobelson) polityk i publicysta, żyd z Tarnowa. Przed wojną działacz socjalistyczny na terenie Galicji i Niemiec. Za przyłączenie się do opozycji trockistów wydalony z partii i zesłany do Tobolska w 1928 r. Po przyznaniu się do błędów przyjęty z powrotem do partii i czynny jako czołowy publicysta w „Prawdzie" i „Izwiestiach" ; w 1937 r. postawiony przed sądem i skazany na 10 lat więzienia.

Radetzky Joseph, hr. — (1766—1858), feldmarszałek austr. Odr. 1792 brał udział w wojnach przeciw rewolucji fr. i Napoleonowi. W r. 1848 zwyciężył armię sardyńską pod Custozzą i odzyskał Mediolan; wskątek zwycięstwa R. pod Novarą w r. 1849 Austria odzyskała Wenecję. W 11. 1850—1857 był gubernatorem królestwa Lombardii i Wenecji. Na jego cześć skomponował J. Strauss znany marsz.

(* 1885), sow.

Radiografia, rentgenografia — dział rent-genodiagnostyki, fotografia za pomocą promieni Róntgena. (-*■ Rentgenologia).

Radiogram — 1. — radiotelegram, depesza przesłana przez radio. 2. — rentgenogram, zdjęcie otrzymane przy pomocy promieni Róntgena.

Radiokomunikacja Radiotechnika, --*■ I V, 516-520.

Radiologia — nauka o promieniowaniu i promieniotwórczości; w medycynie — nauka o promieniach radu i Róntgena oraz ich zastosowaniu w diagnostyce lekarskiej i leczeniu.

-> II, 775.

Radiometr — przyrząd wynaleziony w r. 1874 przez Crookesa: wiatraczek z pionowych blaszek mikowych lub metalowych poczernionych z jednej strony, umieszczony w bańce z silnie rozrzedzonym gazem. Pod wpływem promieniowania obraca się, ponieważ Radian — kąt utworzony przez dwa promie-    poczernione strony blaszek silniej po-

Radio

metr.

nie okręgu, odcinające na nim łuk o dł. równej    chłaniają promienie (świetlne, cieplne)

dł. promienia. R. jest jednostką miary (t.zw.    i silniej się ogrzewają, skutkiem czego

łukowej) kąta. R. jest równy 360°/2 n; w przy-    z większą prędkością odbijają cząstecz-

bliżeniu 57° 11' 45".    -> III, 594. ki gazu, zostają więc odpychane zgodnie z trze-

Radiator — urządzenie ułatwiające wypro-    cią zasadą dynamiki Newtona. Działanie R.

mieniowanie ciepła przez zwiększenie pow. ciała    potwierdza słuszność kinetycznej teorii gazów,

ogrzanego (np. przez zastosowanie szeregu blach    Radionamiernik -> Radiogoniometr.

ogrzewających się przez przewodnictwo i od- Radiopierwiastki — nazwa pierwiastków dających ciepło przez promieniowanie). R. sto-    promieniotwórczych, zarówno naturalnych, jak

suje się bądź do ogrzewania otoczenia, np.    i otrzymanych przez sztuczne przemiany ją-

jako grzejniki ogrzewania centralnego. (->    drowe. (Promieniotwórczość).I V, 422— 425.

Grzejniki, -> III, 1101), bądź do chłodzenia (np. Radioskopia, rentgenoskopia — dział rent-wody w chłodnicy samochodu).    genodiagnostyki (-> Rentgenologia), prześwietla-

Radić Stiepan -•    (1871 — 1928), polityk    nie promieniami Róntgena dla celów diagno-

cłiorw., przywódca chorw. ruchu autonomi-    stycznych.

stycznego, zał. (w r. 1904) chorw. partii chłop- Radiotechnika — samodzielny dział elektro-skiej. W 11. 1925/26 minister oświecenia. Za-    techniki prądów słabych, obejmujący przesy-

strzelony na posiedzeniu skupsztyny przez po-    łanie energii na odległość bez pomocy przęsła serb. Raćića.    wodników materialnych, w postaci fal elektro-

Radio (z łac. radius = promień) — 1. —    magnetycznych. Gł. celem R. jest radioko-

w złożeniach oznacza związek z promieniami    munikacja, tj. radiotelegrafia (przesyłanie

lub promieniowaniem, np. radioaktywność =    sygnałów) i radiotelefonia (przesyłanie rozmów)

promieniotwórczość. 2. — nazwa obejmująca    oraz radiofonia, tj. przesyłanie audycyj

zagadnienia związane z falami elektromagne-    słownych lub muzycznych dla celów rozryw-

tycznymi, wywołującymi je prądami szybko-    kowych, kształcących, propagandowych. Możli-

zmiennymi i ich zastosowaniem. Potocznie    we jest ponadto przesyłanie obrazów i rysun-

odbiornik radiowy, również stacja nadawcza    ków, poważne postępy czyni telewizja,

(słuchać, nadawać przez R.). (-» Radiotechnika),    Istnieje szereg zastosowań R. w różnych dzie-

—v art. IV, 515 — 536', III, 378 — 379, IV, 411—    dżinach nauki i techniki, m. i. w lecznictwie

412.

Radioaktywność -> Promieniotwórczość. Radiofonia -> Radiotechnika. Radiogoniometr, radionamiernik — przyrząd do wyznaczania położenia statku lub sa-

(diatermia). -> art. „Radio", IV, 515 — 537. Radiotelefonia -> Radiotechnika.

wą

Radiotelegrafia zw. dawniej telegrafią iskro-przesyłanie sygnałów za pomocą fal elektromagnetycznych. (-> Radiotechnika).

->■ I V, 533-535. -    (1749-1802),

pisarz i polityk ros. Za „Podróż z Petersburga do Moskwy" (1790), w której zobrazował rozpaczliwe położenie ludu, zesłany jako rewolucjonista na Sybir; ułaskawiony i powołany do komisji prawniczej, skończył samobójstwem pod wpływem prześladowań za ułożenie liberalnego projektu kodeksu cywilnego. ->■ IV, 1563.

Radlińska Helena (pseud. H. Orsza) — (* 1879), działaczka oświatowa; szereg prac naukowych z dziedziny organizacji oświaty, czytelnictwa itd.

Radliński 1. — Ignacy

■ghhshIłls*

Radło • r-radlica.

m-to pwt. w woj. kieleckim; rozwinięty przemysł, zwł. metalowy, chemiczny, garbarski i i. Kościół gotycki z XV w. Miejsce licznych sejmów, siedzibą trybunału skarbo-konfederacji radomskiej (1767); pod za-

wego,

borem ros. stolica gubernii tejże nazwy. 84 000 mieszk.

Radomka — prawy dopływ Wisły z Gór Świętokrzyskich. 100 km dł.

Radomska konfederacja

nazwa stronnictw wyznających tendencje radykalne. We Francji — określenie występujące często w nazwach stronnictw drobnomieszczańskich o charakterze

Wskutek

„oportunizmu"

II, 441-442.

(1610-1664), hi-

1.

Radziejowski

Radiotelegram Radiogram.

Radioterapia — leczenie promieniami pierwiastków promieniotwórczych (radu).

Radiowy odbiornik, radioodbiornik — aparat chwytający fale elektromagnetyczne (radiowe) i przekształcający je na dźwięki. (-*• Detektor).

Radiszczew Aleksandr

(1843-1920), orientalista i religiolog Liczne prace z dziedziny literatur: egips., babilońsko - asyryjskiej, hebr., pers. ,Apokryfy judaistyczno-chrześcij.," „Studia socjologiczne" i w. i. 2. — Zygmunt — (* 1874), syn poprz., doktor medycyny, chirurg. Szereg prac z dziedziny chirurgii jamy brzusznej i jamy piersiowej, dróg moczowych, kończyn.

Radło — narzędzie do uprawy ziemi, udoskonalona motyka uzupełniająca lub częściowo zastępująca pra- < cę pługa. Część c pracująca, t. zw. radlica, osadzona jest na rylcu, który przymocowany jest do grzędzieli. Od niej odchodzi rękojeść. Radlica może być ustawiona ukośnie do ziemi, lub też poziomo.

-> IV, 173.

Radom konfederacja zawiązana w 1767 r. pod laską Karola Radziwiłła, rzekomo dla obrony katolicyzmu i swobód szlacheckich, w istocie — z poduszczenia Rep-nina i jako narzędzie wr ręku Katarzyny II.

Radomski Mikołaj (Nicolaus de Radom) — (j- 1474), kompozytor o b. postępowej technice. Jego kościelne i świeckie utwory są ostatnim słowem ówczesnego homofonicznego stylu. 9 kompozycyj : hymny, motety i części mszalne.

Radomsko — przemysłowe m-to pwt. (woj. łódzkie) 25 000 mieszk

Radon -> Emanacja, -*■ II, 1020, IV, 413. Radowy Instytut im. Marii Skłodowskiej -Curie w Warszawie -> Instytut Radowy im. Marii Sklodowskiej-Gurie w Warszawie.

Radosławów Wasyl — (1854—1929), polityk bułg., przeciwnik Stambulijskiego. Zał. w r. 1886 opozycyjną partię liberalną. Przeciwnik rusofilskiej polityki, w r. 1915 wciągnął Bułgarię do wojny po stronie państw centralnych; po wojnie uciekł do Berlina.

Radunia — bystra rzeczka z jezior kaszubskich ; uchodzi pod Gdańskiem do Motławy. 100 km dł.

Radykalizm — zdecydowana, bezwzględna i nieprzejednana postawa w myśleniu i działaniu, skłonność do podejmowania głęboko sięgających przeobrażeń, niechęć do rozwiązań kompromisowych. W polityce R. oznacza tendencje skrajne, o charakterze zarówno prawicowym, jak lewdcowym, w przeciwieństwie do umiarkowanych.

Radykalne partie

liberalnym, demokratycznym i najczęściej republikańskim. Radykalna Partia fr. zał. wr. 1869 przez Gambettę na podstawach republikańsko-demokratycznych.

Gambetty, oddzieliła się pod wodzą Clemenceau grupa radykałów, która utworzyła w r. 1893 Partię Radykalno-SpołecznąfPartie Radi-cal-Socialisle),' reprezentującą interesy drobnomieszczaństwa i mieszczaństwa fr.; od tej pory odgrywała decydującą rolę w życiu polit. Francji. W r. 1924 Partia Radykalno-Społeczna odniosła wielkie zwycięstwo wyborcze (ministe-rium Herriota). W czasie wyborów 1936 r. straciła znaczną liczbę mandatów na rzecz socjalistów i komunistów’ i utworzyła wraz z nimi t. zw. Front Ludowy.

Radymicze — przedhistoryczne plemię Słowian wsch. zamieszkałe w dorzeczu Dniepru.

Radymiński Marcin storyk, dziekan uniw. krakowskiego; w czasie okupacji szw. odmówił złożenia przysięgi Karolowi Gustawowi. Zasłużony uporządkowaniem biblioteki uniwersyt., pozostawił w rękopisie szereg dzieł z historii uniw.

Radziechów — m-to pwt. w woj. tarnopolskim. 5000 mieszk.

Hieronim — (1622—1666), podkanclerzy kor.; skazany za burdy i gwałty na banicję, udał się na dwór Karola Gustawa, podburzył go przeciw Polsce i towarzyszył mu w najeździe; pod Ujściem skłonił szlachtę wielkopolską do przejścia na stronę szw. i do uznania Karola Gustawa. Pojednał się następnie z Janem Kazimierzem i w r. 1666 posłował do Turcji; zmarł w Adria-nopolu. 2. — Michał — (1645—1705), syn poprz., kanclerz, kardynał, prymas gnieźnień-

ski. Odegrał dwuznaczną rolę polit. za Jana III i podczas bezkrólewia. Pertraktował z Augustem II i Karolem XII podczas wojny pn. Pozbawiony godności prymasa przez konfederację sandomierską.

Radzionków — osada górnicza i przemysłowa w pwt. tarnogórskim. 15 000 mieszk.

Radziszewski Henryk — (1873—1923), ekonomista, poseł na sejm w r. 1922, autor dzieł: ,,Zarys przemysłu Królestwa Polskiego", „Polska idea ekonomiczna", „Bank Polski" oraz podręczników ekonomii polit., skarbowości i polityki ekonomicznej.

Radziwiłłowie

Krzysztof, zw. „Pio-(1547—1604), syn (2), wojewoda wileński, kanclerz i hetman w. lit. Wraz z Chodkiewiczem pogromił Szwedów pod Kokenhuzą, w Inflantach (1601). Przeciwnik unii brzeskiej, dążył do połączenia dyzunitów z dysydentami, 5. — Mikołaj Krzysztof, zw. „Sierotka" — (1549—1616), syn (3); po śmierci ojca przeszedł na katolicyzm. Walczył w wojnach moskiewskich, posłował do Francji. Popierał politykę Zygmunta III. W r. 1579 ufundował ordynację na Ołyce i Nieświeżu. Opisał swą pielgrzymkę do Ziemi Świętej. -> III, 1041, 1210. 6. — Jerzy — (1556—1600), brat poprz., przeszedł wraz z nim na katolicyzm. Biskup wileński, potem krakowski, kardynał, znany ze srogich prześladowań dysydentów. W 11. 1583 — 1586 wielkorządca Inflant. Posłował wielokrotnie do Rzymu i Wiednia. Pozostawił pomięt-niki z 11. 1556-1575. 7. - Janusz - (1579-1620), syn (4), jeden z przywódców rokoszu

najmożniejszy ród magnacki na Litwie, notowany w dokumentach od 1401 r. Początek jego potęgi datuje się od małżeństwa Zygmunta Augusta z Barbarą, której bracia, rodzony (Mikołaj Rudy) i stryjeczny (Mikołaj Czarny), stają się rzecznikami odrębności Litwy i bojownikami reformacji. Ród R. wydał szereg dostojników kościelnych, wodzów, polityków, dyplomatów, pisarzy. R. zebrali olbrzymią fortunę i skoligacili się z najpotężniejszymi rodami w Polsce i za granicą (m. i. z Hohenzollernami). Znane są trzy linie: 1) na Goniądzu i Medelach; 2) na Birżach i Dubin-kach; 3) na Ołyce i Nieświeżu. 1. — Jerzy — (1480—1541), zw. „Herkulesem lit.."; hetman lit., walczył z Tatarami, Krzyżakami i Moskwą.

2.    Mikołaj „Rudy" — (1512—1584), syn poprz., kanclerz i hetmań w. lit., brat Barbary R. Walczył zwycięsko w Inflantach i w kampaniach moskiewskich; w r. 1564 przyjął kalwi-nizm i stał się protektorem tego wyznania.

3.    - Mikołaj „Czarny" -    (1515-1565),

brat stryjeczny poprz., marszałek i kanclerz wielki lit., jeden z twórców potęgi rodu R. Przeciwnik unii lubelskiej, był faktycznym władcą W. Księstwa Lit. Gorący propagator kalwinizmu, wydał swym kosztem tzw. Biblię Brzeską lub Radziwiłłowską we własnej drukarni (1563). 4. run"

Zebrzydowskiego za Zygmunta III. Po upadku rokoszu wycofał się z życia publicznego. Ożeniony z Elżbietą ks. Hohenzollern. 8. — Krzysztof — (1585—1640), brat poprz., woj. wileński, hetman polny lit. Przeciwnik polityki Zygmunta III, jeden z twórców pokoju rei., gorliwy protestant. Dowódca odsieczy smoleńskiej z r. 1633. 9. — Albrecht Stanisław — (1595—1656), kanclerz wielki lit., zaufany doradca trzech monarchów polskich (Zygmunta Wazy, Władysława IV, Jana Kazimierza) ; gorliwy katolik, wróg inowierców. Przestrzegał odrębności praw Litwy. Pozostawił pamiętniki łac. z doby panowania Zygmunta III. 10. — Janusz — (1612—1655), syn (8), woj. wileński i hetman w. lit., najpotężniejszy magnat swojej epoki. Odznaczył się jako wódz w walkach z Kozaczyzną i Moskwą. Przywódca kalwinów, niemal udzielny władca Litwy, prowadził samodzielną politykę zagraniczną. Z powodu niechęci do Jana Kazimierza stanął po stronie Karola Gustawa. Opuszczony przez szlachtę i wojsko, zmarł w Tykocinie obleganym przez Sapiehę. Występuje w „Potopie" Sienkiewicza. 11. — Bogusław — (1620—1669), syn (7), koniuszy lit. Zasłynął w młodości licznymi przygodami w swych podróżach zagranicznych. Walczył dzielnie w wojnach kozackich, później przeszedł na stronę Szwedów i został wzięty do niewoli przez wojsko polskie. Uzyskał amnestię traktatem welawsko-bydgoskim, mianowany przez elektora gubernatorem Prus Wsch. Jedna z gł. postaci „Potopu" Sienkiewicza. 12. — Michał Kazimierz — (1625 —

1680), wojewoda wileński, hetman polny i podkanclerzy lit.należał do obrońców swobód magnackich. Szwagier Jana III, walczył pod Chocimem, sprawował liczne poselstwa. 13. — Michał Kazimierz, zw. „Rybeńko" — (1702—1762), hetman wielki lit., prowadził wspaniały dwór w Nieświeżu. Zwolennik Augusta III, przeciwnik reform, skarbił sobie popularność wspaniałymi ucztami i łowani. 14. — Udalryk Krzysztof — (1712—1770), koniuszy lit., płodny pisarz. Pozostawił przeszło 50 utworów prozą i wierszem, z których tylko część była ogłoszona drukiem. 15. — Karol Stanisław, zw. „Panie Kochanku" — (1734 — 1790), syn (13), woj. wileński. Popularny obrońca swobód szlacheckich, jeden z najcharakte-rystyczniejszych przedstawicieli sarmatyzmu, słynny facecjonista. Przeciwnik Czartoryskich, wystąpił zbrojnie przeciw elekcji Stanisława Augusta; pobity, schronił się do Turcji. W r. 1767 marszałek konfederacji radomskiej, potem wspierał konfederację barską. Zmuszony do powtórnej emigracji, wrócił w r. 1776, ukorzył się przed Katarzyną, pogodził się z królem, odzyskał godności i dobra. Osiadł w Nieświeżu i usunął się od spraw publicznych. 16. — Antoni Henryk — (1775—1833), polityk i muzyk. Ożeniony z ks. Luizą Fryderyką Hohen-

zollern, był rzecznikiem odbudowania Polski pod egidą Prus za czasów Księstwa Warszawskiego. Namiestnik W. Ks. Poznańskiego w 11. 1815—1830. Skomponował muzykę do „Fausta" Goethego (1810), utrzymywał przyjazne stosunki z Beethovenem, Chopinem i i. 17. — Michał Hieronim

Radzyń

(1483-1520),

nazwa przybrzeżnego pasa raf na wsch. wybrzeżu Australii m. zwrotnikiem a Cieśniną Torresa.

Rafflesia

Rafflesia.

(1778—1850), generał, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, potem kampanij napoleońskich. Nominalny wódz powstania listopadowego po dyktaturze Chłopic-kiego, przy jego współpracy; ustąpił po bitwie pod Grochowem. Po powstaniu więziony przez Rosjan, potem na emigracji (w Dreźnie). 18. — Ferdynand — (1834—1926), polityk. W 11. 1897—1917 poseł do parlamentu niem. i długoletni prezes berlińskiego Koła Polskiego. W niepodległej Polsce poseł na sejm ustawodawczy. 19. — Franciszek — (*1878), komendant milicji m-ta Warszawy podczas okupacji niem. w r. 1915, członek i dyrektor dep. spraw wojskowych Tymczasowej Rady Stanu. 20. Janusz Ksawery — (*1880), syn (18), polityk. W r. 1818 dyrektor dep. spraw polit. w gabinecie Steczkowskiego i Kuchąrzewskiego. Jeden z przywódców stronnictwa konserwatywnego, poseł na sejm z B. B. W. R. 21. — Barbara, córka (1) -> Barbara Radziwiłłówna. 22. — Franciszka Urszula z Wiśniowieckich — (1705—1753), żona (13), utalentowana pisarka, autorka 16 sztuk teatralnych, częściowo tłumaczonych z Moliera, które były wystawiane w teatrze domowym w Nieświeżu i w r. 1754 wydane drukiem p. t. „Komedie i tragedie...".

Radzymin — m-to pwt. w woj. warszawskim, otoczone lasami; handel drzewem i ziemiopłodami. Pamiętne decydującym zwycięstwem nad wojskami sowieckimi w dniach 11 — 15 sierpnia 1920 r. 7000 mieszk.

m-to pwt. w woj. lubelskim. Ruiny zamku z XIV w., renesansowy kościół z 1641 r., pałac Potockich z XVIII w., prawdopodobnie dzieło Jakuba Fontany. 5000 mieszk.

Radża (sanskryt = król, książę) — tytuł miejscowych władców Indyj Wsch. i Archipelagu Malajskiego. Zwierzchnik kilku radżów — maharadża.

Radżputana (ang. Rajputana, ra:dżpu’ta:-na) — kraina ind. m. Indusem a Gangesem. Tworzy ją szereg udzielnych państewek ind. 334 062 km², 9 844 000 mieszk.

Raeburn Henry, ’rejbe:rn 'henry — (1756 — 1823), malarz szkocki; działał w Edynburgu i Londynie. Portrecista pod wpływem Vela-squeza. Gł. dzieła: . „Chłopiec z królikiem", „Pani Scott-Moncrieff", portrety Walter Scotta i i.

Raetia ->■ Recja.

Rafa — długa grzęda kamieni ledwo wystająca nad poziom morza albo leżąca pod wodą, jednak na małej głębokości (R. podwodna). Niebezpieczne dla żeglugi. R. koralowa — sztywna, twarda, skalista masa różnego lcształ-tu, zbudowana ze zrośniętych ze sobą wapiennych szkieletów korali, które mogą żyć tylko w małych głębokościach. Jeśli dno morskie opada, to korale dostają się w większe głębokości i tu giną, na obumarłej zaś R. narastają nowe warstwy; w ten sposób R. oddala się od brzegu i z brzegowej przetwarza się w barierową, w pewnej odległości od brzegu; z R. pierwotnie otaczającej zatopioną później wysepkę tworzy się atol.

Rafael (Raffaelo Santi) malarz i architekt wł., jeden z trzech największych mistrzów (obok Michała Anioła i Leonarda da Vinci) epoki rozkwitu renesansu. R. był uczniem swego ojca Giovanniego Santi, malarza z Urbino; w 11. 1504—1508 działał we Florencji, od r. 1508 aż do śmierci — w Rzymie. Sztuka R. jest zasadniczo eklektyczna; dzieła jego cechuje harmonijna kompozycja o przewadze pierwiastka linearnego i pogodny wdzięk postaci. Szczególną sławą cieszą się jego Madonny. Najsłynniejsze: „Sykstyńska" (Drezno), ,,della Sedia" (Florencja), ,,La belle. Jardiniire" (Luwr), ,,Madonna w zieleni" (Wiedeń). Największy rozkwit twórczości R. przypada na okres rzym. : słynne freski w stanzach (komnatach) Watykanu, na których portretował znakomite osobistości epoki, freski Loggii Watykanu ; kartony na dywany do Kaplicy Syk-styńskiej, przedstawiające dzieje apostolskie. R. pracował też jako architekt, powołany po śmierci Bramantego na kierownika budowy kościoła św. Piotra (1514). -► I, 273, II, 375, III, 470, IV, 574, 1413.

Rafajłowa — osada leśna i letnisko w Gorganach w woj. stanisławowskim. Wsławiona zwycięstwem II brygady Legionów nad wojskiem ros. w' styczniu 1915 r. Ponad 600 mieszk.

Rafa koralowa Wielka

rodzaj

roślin, pokrewnych ko-kornakom; pasożyty na korzeniach niektórych roślin, pokrewnych winoroślom; 7 gat. na wyspach indo-malajskich.    -> III, 1266.

Rafia — włókno z liści palmy (Raphia Ruffia) z Afryki wsch. i Madagaskaru, bardzo mocne i długie; służy do wyrobu mat, lin, płótna do pakowania, przedmiotów galanteryjnych.

Rafinada *— powtórnie oczyszczony (rafinowany) cukier.    •

Rafinowanie, rafinacja — w technice oczyszczanie materiałów od domieszek: przez ponowną krystalizację (np. cukru -> I, 1047), działanie chemiczne (np. R. przetworów naftowych przez działanie kwasem siarkowym -► III, 813), przetapianie (np. metali). Rafineria — zakład przemysłowy prowadzący R.

niem. Żyją w lasach w Australii, na Nowej Gwinei, żywią się owadami i owocami. Znany gat. Paradisea apoda L. posiada po bokach ciała pęki długich, delikatnych złocistych piór, które roztacza jak aureolę dookoła siebie.

Ragaz — miejscowość kąpielowa w Szwajcarii nad Renem, w kantonie St. Gallen; źródła mineralne. Ok. 2000 mieszk.

Raglan Fitzroy James, 'r&glan fits’roj dżejmz — (1788—1855), lord, ang. feldmarszałek; walczył pod Waterloo, dowodził wojskiem bryt. w wojnie krymskiej. (Od jego nazwiska pochodzi nazwa specjalnego typu palta).

Raguza -*■ Dubrownik.

Rahozą Michał — (j* 1599), metropolita kijowski, jeden z twórców unii brzeskiej.

Raid, rejd (ang.) — wyprawa; w kawalerii zagon na tyły nieprzyjaciela; w sporcie (np. automobilowym, motocyklowym, narciarskim) wyprawa zbiorowa normowana regulaminem i połączona z współzawodnictwem.

Raiffeisen, Friedrich Wilhelm 1888), niem. kooperatysta, twórca rolnych spółdzielni kredytowych, założyciel kas pożyczkowo-oszczędnościowych, t. zw. kas R.

-> I, 963, IV, 882-883.

Raimondi Marcantonio

(1818 —

Rajtar (z niem. Reiter — jeździec) — żołnierz konny uzbrojony w muszkiet. R. powstali w Niemczech w XVI w.; w Polsce pojawili się za czasów Batorego, w XVII w. tworzyli regimenty jazdy cudzoziemskiej, wchodzącej w skład komputu: w r. 1717 przy redukcji wojska skreśleni z komputu.

Rak (Potamobius) — rodzaj skorupiaków dziesięcionogich, słodkowodnych. W Polsce występuje: R. rzeczny (P. astacus L.) i R. stawowy (P. leptodactylus Esch.), o wysmukłych szczypcach. R. rzeczny żyje w wodach czystych, zacisznych, ukryty w norach; mniej wybredny jest R. stawowy, który żyje nawet w wodach słonawych. Wszystkożerne.

->/F, 142.

(ok. 1480 —ok. 1534), rytownik wł., jeden z największych mistrzów późnego renesansu. Kopiował ryciny Diirera, dzieła i projekty Rafaela i i.

Rainier (ang. Mount Rainier, maunt ’rejnjor) — góra pochodzenia wulkanicznego z lodowcami, w stanie Waszyngton (St. Zj. A. Pn.). 4322 m wys.

Rainis Janis Pliekśansa, działacza społeczno-polit. łot., czołowego poety Łotwy, autora kilku zbiorów liryk, dramatów („Koń ognisty", „Ogień i Noc", „Indulis i Azija" i w. i.), wybitnego tłumacza („Faust" Goethego i w. i.).

Raj — 1. — wg Pisma św. ogród, w którym Bóg umieścił Adama i Ewę po ich stworzeniu. Adam i Ewa zostali na skutek złamania nakazu Bożego za karę z R. wypędzeni. 2. — Życie pozagrobowe.

Rajca — w zarządzie śrdw. m-t polskich tyle, co dziś radny.

Rajcza — stacja klimatyczna w woj. krakowskim pod Żywcem; 500 m n. p. m. 2790 mieszk.

nowotwór złośliwy powstający z rozrostu tkanki nabłonkowej należący do najpospolitszych nowotworów. Wcześnie rozpoznany, często daje się uleczyć, w późniejszych okresach swego rozwoju zwykle nie —> art. ,,Nowotwory", III.

Rak (carcinoma)

uleczalny.

971-979; I, 1053-1064.

(1865-1929), pseud. J.

Rak — gwzb. nieba pn. na ekliptyce i czwarty znak zodiaku ; zawiera skupienie gwiezdne Praese-pe, widzialne gołym okiem.

Raki

półkola z grubego drutu

1. — kolce umocowywane do obuwia turystycznego dla ułatwiania posuwania się w śliskim (oblodzonym) terenie, zwł. górskim. -* IV, 1041. 2.

z kolcami przywiązywane do nóg dla umożli-. wienia wspinania się na słupy telegraficzne;

3. — przyrząd używany przez Włamywaczy do rozpruwania kas.

-> I V, 183.

Rakieta — rurka napełniona prochem i mieszaniną materiałów palnych ; wystrzelona w powietrze wznosi się wysoko, paląc się kolorowym światłem, rzucając iskry itp., zależnie od doboru materiałów. W wojsku — środek łączności m. oddziałami, od lotnika do oddziałów Rajgras — trawy pastewne, rosnące dziko    itd.; używa się gwiazd kólorowych, smug itp.,

na łąkach oraz wysiewane sztucznie ; R. fr. jest    przy czym znaczenie tych sygnałów ustala się

gat. owsa (Arena elatior), R. ang. gat. życicy    za pomocą klucza zmienianego co pewien czas.

(Lólium perenne), R. niem. gat. rżniączki (Da-    Również środek do oświetlania terenu w nocy.

ctylis glomerata).    Rakieta tenisowa — przyrząd do odbijania

Rajgród — m-to w woj. białostockim na    piłek tenisowych. Początkowo (pierwsza poł.

półwyspie Jeziora Rajgrodzkiego. Pamiętny    XIX w.) grano deseczkami w kształcie łopatek,

zwycięską bitwą, stoczoną w 1831 r. przez    potem łopatka przekształca się w drewnianą

Dembińskiego z wojskami ros. Ponad 2000    owalną ramę przeplataną strunami (z jelit

mieszk.    baranich).

pistolet o kalibrze 20 — 35 mm, służący do wystrzeliwania rakiet.

Rakietowy napęd (reakcyjny) — wyzyskanie odrzutu gazów w celu pędzenia samolotów,

Rajskie jabłko (Pyrus baccataj — drzewo Rakietnica ozdobne z rodziny różowatych; pochodzi z Azji wsch.; wytwarza drobne owoce barwy czerwonej, jadalne.

Rajskie ptaki (Paradiseidae) — rodzina pta-    pocisków, ew. pojazdów. Rakieta posiada koków z rzędu wróblowatych. Samce odznaczają    morę z dyszami wylotowymi, w której zachodzi

się wspaniałym, niezwykle barwnym upierze-    spalanie ciągłe lub wybuchowe materiału wybu-

chowego lub mieszanki wybuchowej; reakcja gazów wypływających przez dyszę daje napęd. Obecnie w stadium prób; na krótkich przestrzeniach uzyskano za pomocą R. N. znaczne szybkości. W teorii nadaje się do nawiązania komunikacji międzyplanetarnej (rakiety międzyplanetarne).

Rakoczy — stary węg. ród magnacki, książęta siedmiogrodzcy;    1.

-> I, 1004-1005.

Zygmunt — (1544—1608), wybrany na księcia w r. 1607;

Jerzy II — (1621 — 1660). Jako sojusznik króla szw. Karola X Gustawa najechał w r. 1657 Polskę; pobity, został złożony z tronu przez sułtana; poległ w bitwie z Turkami. 3. — Franciszek II

2.

(1676—1735), przywódca węg. powstania przeciw Habsburgom w 11. 1703—1711; w r. 1705 wybrany na księcia Siedmiogrodu. Po klęsce pod Trenczynem w r. 1711 zbiegł do Polski. Wysuwany był przez cara Piotra jako kandydat na tron Rzpltej.

Rakowskij Chrystian — (* 1873), polityk sow. Od 1889 r. brał udział w bułg., od 1896 r. w rum. i ros. ruchu socjalistycznym. W r. 1917 uwolniony przez żołnierzy ros. z więzienia w Jassach. Od r. 1919 prezes sow. rządu ukr., od r. 1923 ambasador sow. w Anglii, w 11. 1925 — 1927 we Francji. Jako członek trockistowskiej opozycji wykluczony z partii, w r. 1928 zesłany do Astrachania; w r. 1938 skazany na 25 lat więzienia.

Raków — m-ko w pwt. opatowskim; na przełomie w. XVI i XVII główna siedziba arian polskich, zw. „Nowymi Atenami"; posiadał słynną drukarnię ariańską. Ponad 2000 mieszk.

I. 310-311, 314, II, 907.

Rak roślin

za jedno z wcieleń boga Wisznu. Czczony w braminizmie od XI w.

Ramakrishna — (1833- 1886), prorok ind.; głosił równość wszystkich religij i nauki oparte na wedyzmie. Przez swych licznych zwolenników czczony jako święty.

„Ramayana“ (sanskr. = „Los Ramy") druga, obok Mahabharaty, narodowa epopeja ind., powstała ok. IV w. prz. Chr. Treścią R. Są dzieje syna królewskiego Ramy i jego małżonki Sity. Tłumaczona na liczne języki; całkowity przekład polski z 1969 r. Antoniego Langego. R. dostarczyła wątku poematowi dramatycznemu Kasprowicza „Sita". -> /, 7.96

(1842 -

1905), historyk fr., minister oświecenia w 11. 1896—1898. Liczne dzieła z historii nwż.

Rambaud Alfred, rabó alfród

I. 797

Rambouillet Catherine, rabujć katerin, markiza de — (1588—1665). -> Hotel de Rambouillet.

Rameau Jean Philippe, ramó ża filip — (1683—1764), wybitny kompozytor fr. oraz twórca nowoczesnej nauki o harmonii. ,,Traitś de l'harmonie" („Traktat o harmonii") i i. Jego twórczość operowa jest punktem szczytowym fr. rokoko. („Hippolyte et Aricie", ,,Les Indes galantes", ,,Castor et Pólluz“ i i.). Mistrz kompozycji na klawesyn (,,Pibces de clanecin en concerts", ,,Nouvelles suites"). Ponadto kantaty, muzyka baletowa i i.

Ramienice (Chara) — glony występujące często w rowach lub jeziorach; tworzą cienkie zielone gałązki, budową przypominające skrzy py; rozmnażają się przez wytwarzanie komórki jajowej i plemników.

Ramienionogi (Brachiopoda)

-> II. 802

choroba wywołana przez grzyby pasożytnicze. R. ziemniaczany spowodowany przez grzyb z klasy glonowców, Syn-chytrium endobioticum; na bulwach ziemniaczanych powstają żółtawe narośla, które brunatnieją, czernieją i gniją z całymi bulwami. R. drzew owocowych i wielu leśnych wywołuje grzyb z klasy workowców, gruzłek (Nectria) ; na pniach i gałęziach powstają guzy i wrzody, a drzewa po kilku latach usychają. R. na koniczynie wywołuje grzyb z klasy workowców, Sclerotinia trifolium.

Raleigh, sir Walter, roly S9:r ’uo:ltar — (1552—1618), ang. żeglarz, odkrywca i pisarz. Za królowej Elżbiety podejmował łupieskie wyprawy na Atlantyk i hiszp. Amerykę. Zał. ang. kolonię Virginię w Ameryce Pn. w r. 1585/6. W 11. 1603—1616 więziony z powodu oskarżenia o zdradę stanu. Za nieudaną wyprawę do Gujany stracony. Pozostawił poezje, pisma polit. i historyczne. ,

World", f,,Historia Świata").

-> II, 1238, I V, 1319.

Rallentando (wł.) muzyce : coraz wolniej.

Rama (sanskr. = księżyc) — bohater ind. epopei „Ramayana", syn królewski; uważany

, Hi story of the

określenie tempa w

gromada

ustnemu. Nieliczne gat. żyją w morzach, przytwierdzone do skał lub zagrzebane w piasku. R. znacznie liczniej występowały w dawnych epokach geol., poczynając od kambru. Służą jako skamieliny przewodnie do określenia wieku skał.

Resztki szkieletów utworzyły miejscami grube pokłady. Znane rodzaje: Lingula, nionóg. Orania, Rhynchonella i i.

Ramieniowa kość (os humeri) kość, łącząca .łopatkę z kośćmi przedramienia (łokciową i promieniową); u góry tworzy staw barkowy, u dołu — staw łokciowy.

Ramię (brachium) — górna część kończyny górnej (u człowieka) lub przedniej (u zwierząt), łącząca bark z przedramieniem.

Ramon y Cayal Santiago — (1852—1934), hiszp. lekarz chorób nerwowych. Ważne prace z dziedziny anatomii komórek nerwowych. W r. 1906 nagroda Nobla.

Ramie -

długa

świat i Życie. — V.

55

Ramorino Girolamo — (1792—1849), generał wł. w służbie fr., potem polskiej, mianowicie w powstaniu listopadowym. Pomimo dzielności osobistej, zawiódł jako dowódca i poddał swój korpus Austrii. Uczestniczył następnie w wyprawie sabaudzkiej Mazziniego i w kampanii wł.-austr. w 1848/9 r. ; po klęsce pod Novarą za niepodporządkowanie się rozkazom naczelnego dowódcy, gen. Chrzanowskiego, rozstrzelany z wyroku sądu polowego.

Ramowe opowiadanie — zbiór nowel lub opowieści otoczonych niby ramą, tj. połączonych w ten sposób, że np. opowiadają je sobie uczestnicy jakiegoś zebrania. Prawzorem tego typu R. O. jest zbiór ar. baśni ,,Tysiąc i jedna noc" oraz Boccacia „Decamerone" (1353). Goethe i romantycy niem. chętnie posługiwali się tą formą. Do typu R. O. zbliża się w literaturze polskiej J. Potockiego ,,Rękopis odnaleziony w Saragossie".

Rampa

I.

Ramsgate, 'r&msgejt

dina

przerwanie ciągłości

rannym.

Rap, boleń (Aspius aspius L.) — ryba drapieżna z rodziny karpiowatych (Cyprinidae), dochodząca do 80 cm dł. Występuje w wodach słodkich Europy, i Rosji środk. Pospolitsza w rzekach niż w jeziorach. Ubarwienie boków srebrzyste, płetwa grzbietowa i ogonowe — szare. Pozostałe płetwy czerwonawe.

(1840-1924), znako-

Rapacki Józef

m. Niemcami

podwyższenie (pomost, nasyp) wzdłuż magazynu lub toru kolejowego (na stacjach towarowych), z pochyłym wjazdem dla wozów; ułatwia przeładunek towarów. 2. — dolne oświetlone obramowanie sceny teatralnej

Rampolla Mariano, markiz del Tindaro, x. — (1843—1913), sekretarz stanu papieża Leona XIII od r. 1887; brał udział w życiu polit., wypowiadając się jako wróg trójprzymierza. Po śmierci Leona XIII nie został obrany na papieża wskutek sprzeciwu rządu austr.

Rampur — stolica państwa hołdowniczego tejże nazwy w Bryt. Indiach pn. 73 000 mieszk. (mahometanie).

Ramsay Allan, 'rhinzy ’alan — (1686—1758), poeta szkocki, przyczynił się do odrodzenia literatury szkockiej w XVIII w. Napisał poemat „The Gentle Shepherd“ (,,Szlachetny pasterz"), wyróżniający się użyciem dialektu szkockiego.

Ramsay sir William, 'ramzy so:r ’uyljom — (1852—1916), fizykochemik ang., wsławił się odkryciem i wyodrębnieniem z powietrza gazów szlachetnych. Pracował poza tym w dziedzinie promieniotwórczości, stwierdził powstawanie helu z emanacji radu. W r. 1904 nagroda Nobla.

m-to portowe w Anglii pd.-wsch,, w hr. Kent. Kąpielisko morskie. Połów ryb. 34 000 mieszk.

Ramuz Charles Ferdinand, ramii szarl fćr-(* 1878), najwybitniejszy pisarz fr. Szwajcarii. Liczne powieści z życia ludu szwajc., z Alp itd. ,,La Grandę Peur dans la Montagne" („Wielki strach w górach") i i.

Ramzes — imię faraonów egips. XIX i XX dynastii. 1. — R. II — (ok. 1303— ok. 1237 prz. Chr.), zakończył długoletnie walki z Hetytami pokojem, który oddał mu Palestynę pd.; wzniósł liczne budowle. 77, 814. 2. — R. III — (ok. 1200— ok. 1169 prz. Chr.), odniósł zwycięstwo nad Libijczykami i nad ludami Morza Śródziemnego; pozostawił również budowle.

Ranch, rancho — w Ameryce, zwł. w Ameryce Pd., i w Meksyku, zagroda, folwark czerpiący gł. dochody z hodowli bydła stepowego, koni.

Rangun (ang. Rangoon, r&N’gu:n) — stolica Birmy i port w delcie Irawadi; eksport ryżu i drzewa tekowego. 400 000 mieszk.

Raniuszek (Aegitnlus caudntus L.) — gat. ptaków z rodziny sikor, rzędu wróblowatych. Zamieszkuje lasy i ogrody w środk. i pn. Europie i pn. Azji, w Polsce wszędzie pospolity, nie przelotny, wije misterne gniazdka.

Rankę Leopold —    (1795—1886), jeden z

największych historyków niem. XIX w.; w badaniach swoich kładł nacisk wyłącznie prawie na zagadnienia polit. i głosił hasło skrajnego obiektywizmu, żądając by historyk wyzbył się swej indywidualności. Gł. dzieło: „Die Rami-schen Papste" („Papieże rzymscy") i i. Zbiorowe dzieła w 54 tomach.

Rany (oulnera) tkanki najczęściej na skutek urazu mechanicznego. Odróżniamy R. cięte, drapane, kąsane, kłute, miażdżone, postrzałowe, rąbane, tłuczone. Leczenie polega na odkażeniu oraz założeniu opatrunku, niekiedy zeszyciu R. Mechanizm gojenia polega na zjawianiu się w obrębie R. młodej tkanki łącznej, t. zw. ziarniny, która następnie przekształca się we włóknistą. Gojenie R. może być powikłane zakażeniem przy-

Rapacki Wincenty mity aktor sceny polskiej, niezrównany odtwórca postaci charakterystycznych. Jako pisarz sceniczny wydał cały szereg dramatów historycznych (najbardziej znany: „Bogusławski i jego scena"), powieści i popularne studium „Sto lat sceny polskiej w Warszawie".

(1871-1929), malarz, pejzażysta. Znane z licznych reprodukcyj krajobrazy naturalistyczne.

Rapakiwi — rodzaj granitu, zawierającego duże, owalne, czerwone ortoklazy. Podczas wietrzenia wypadają one ze skały, pozostawiając po sobie owalne próżnie. R. jest częstą skałą naszych głazów narzutowych.

Rapallo — port i stacja klimatyczna wł. Riwiery. Traktaty w R.: 1. — m. Włochami i Jugosławią w r. 1920; 2. i Z. S. R. R. w r. 1922, inaugurujący erę przyjaznych stosunków m. obydwoma państwami, przewidujący wznowienie stosunków dyplomatycznych i handlowych oraz wzajemne wyrzeczenie się pretensyj do odszkodowań wojennych.

długa, wąska szabla śrdw.;

Rapier.

rzeka w

Rapsodia

wielka wieś w Rumunii na

chowuje ów charakterystyczny zespół cech właściwych danej R.

-+art. IV, 537-546; III, 853.

Ras Daszan — najwyższy szczyt Abisynii, 4620 m wys.

Rasizm — doktryna dopatrująca się w rasowych właściwościach i różnicach czynnika, który posiada i powinien posiadać społecznie decydujące znaczenie.

III, 916, IV, 544-546, 852-853.

Raskoł

Nikona do

IV, 1560.

Raszid

część należności, długu, czynszu, spłacanego częściami w oznaczonych odstępach

Rapier —

obecnie używana do szermierki.

Raport — pisemne lub ustne sprawozdanie. W wojsku-oficjalne przyjęcie przez dowódcę meldunków od podwładnych. Przy R. w ustalonej godzinie melduje się: zmianę służby, przybycie i odejście z oddziału, prośby, zażalenia, przewinienia.

Rappahannock, rapa’hansk stanie Wirginia (St. Zj. A. Pn.); wypływa z Alleghenów, uchodzi do Zatoki Chesapeake. Dł. 400 km, z tego 140 żeglowne (od Fredericks-burg).

Rapperswil — m-to szwajc. nad Jeziorem Zurychskim, z zamkiem, w którym Władysław Broel-Plater zał. w 1870 r. Muzeum Narodowe Polskie, mające za zadanie gromadzenie pamiątek i dokumentów z życia narodu polskiego. Do uporządkowania zbiorów przyczynił się w wielkiej mierze Stefan Żeromski, który pełnił tam funkcje pomocnika bibliotekarza w 11. 1892— 1896. W 1921 r. sejm ustawodawczy postanowił przenieść zbiory do kraju, co zostało uskutecznione w 1927 r. Przedmioty muzealne włączono do zbiorów państw., rękopisy, książki i czasopisma — do Biblioteki Narodowej.

Rapsod — 1. — śpiewak wędrowny w strż. Grecji, recytator poematów epickich. II, 230. 2. — utwór poetycki, o nastroju bohaterskim, opiewający ważny fakt historyczny.

utwór muzyczny w rodzaju fantazji, złożony z licznych fragmentów o odmiennej tematyce, często oparty na motywach ludowych. R. tworzyli: Liszt (słynne R. węgierskie), Raff, Lalo, Dvorń.k i i.

Raptularz — w dawnej Polsce powszechnie używana księga podręczna do zapisywania ważnych wydarzeń bieżących.

Rarańcza

granicy bukowińsko-besarabskiej. Dn. 17 czerwca 1915 r. bohaterska obrona II Brygady przeciw Rosjanom. Dn. 15 lutego 1918 r. bitwa II Brygady z wojskami austr., częściowo udana próba przedarcia się na Ukrainę.

Raróg (Gennaia cherrug Grayl — gat. ptaka drapieżnego z podrodziny sokołów właściwych. Dł. ciała 54 cm, siąg skrzydeł — 1,4 m. R. zamieszkuje pd.-wsch. Europę i zach. Azję. W Polsce na pd.-wsch. Żyje na otwartych przestrzeniach ; poluje na ptaki. Układany do polowania. Ptak przelotny.

Ras — abisyń. tytuł drobnego władcy, nadawany namiestnikom prow.

Rasa — pojęcie systematyki biologicznej dla oznaczenia grup rzędu niższego od gat. i odmiany. W antropologii grupa osobników posiadających sobie właściwy i charakterystyczny zespół dziedzicznych cech. Przy krzyżowaniu osobników w obrębie jednej R. potomstwo za-

ruch odszczepieńczy w prawosławnej cerkwi, zapoczątkowany w r. 1667 z racji wprowadzenia przez patriarchę cerkwi poprawionych ksiąg liturgicznych. Ras-kolnicy (starowiercy) odrzucili te reformy, odpadli od prawosławia i dali początek licznym sektom ros., jak popowcy, okrużnicy i i. Prześladowani przez rząd, w r. 1905 zostali równouprawnieni.

Rasmussen Knud — (1879—1933), duński podróżnik polarny i badacz okolic podbiegunowych., zwł. Grenlandii (w 11. 1906—1908 wyprawa etnograficzna; od r. 1912 pięć wypraw do pn. Grenlandii i amer. archipelagu arktycz-nego z zał. dla R. stacji naukowej Thule). Dotarł do Cieśniny Berynga.

Rasputin Grigorij — (1872—1916), faworyt carskiej rodziny Mikołaja II, chłop syberyjski, który jako ,,starzec"-cudotwórca pozyskał sobie w czasie wielkiej wojny ogromne wpływy na dworze i w polityce. Zamordowany przez grupę monarchistów, jako podejrzany o działalność na rzecz Niemiec.

-> I V, 1566.

Raster czyli siatka — dwie płyty szklane zaopatrzone w dokładną wytrawioną liniaturę, złożone w ten sposób, że linie tworzą siatkę. R. wstawiony m. kliszę fotograficzną i obiektyw rozkłada obraz przedmiotu na szereg czarnych punktów, które w ciemnych partiach są duże, w jasnych zaś małe. Drobne punkty dają wrażenie półtonu. R. używane są w technice wykonywania klisz drukarskich do autotypii. R. posiadają 20—90 linij na cm.² Im bardziej szorstki papier ma być użyty do druku, tym grubszy R. musi być stosowany. Rosette.

Raszin — nowy port jap. w Korei w pobliżu granicy sow., wybudowany dla konkurencji z Władywostolciem.

Raszka Jan — (* 1871), rzeźbiarz. Rozpoczął od obrazów rodzajowych i rei., następnie przerzucił się wyłącznie na rzeźbę. Liczne rzeźby i płaskorzeźby w katedrze wawelskiej i innych kościołach Krakowa i i. miast, rzeźby alegoryczne, plakiety, medale.

Raszyn — m-ko w pwt. warszawskim, pamiętne zwycięską bitwą ks. J. Poniatowskiego z Austriakami w 1809 r. Pod R. mieści się radiostacja warszawska.

Rata

czasu; system kupna i sprzedaży na R. rozwinął się w ostatnich dziesięciu latach.

-* II, 784.

Rataj Maciej — (* 1884), polityk, poseł do sejmu pocz. z ramienia „Wyzwolenia", następnie „Piasta". W 11. 1920—1921 minister oświaty. Marszałek sejmu w 11. 1922—1928. Od r. 1938 prezes Stronnictwa Ludowego.

Ratajski Cyryl — (* 1875), prawnik, w 11. 1921 — 1924 prezydent Poznania, w 11. 1924/25 minister spraw wewnętrznych, Prezes Rady Gł. Powszechnej Wystawy Krajowej.

Ratania (radix Ratanhiae) — korzeń pastwi-nu, pd.-amer. rośliny Krameria triandra, zawierający garbniki i stosowany w lecznictwie jako środek ściągający przy biegunkach i chorobach jamy ustnej.

Rathenau Walter

/ V, 609. (1844—1904), geograf niem., jeden z twórców antropogeografii

-> II, 273.

Raua ogrody — liczne boiska w Warszawie przeznaczone na zabawy dla dzieci; zał. dla podniesienia stanu fizycznego młodego pokolenia, z fundacji przemysłowca Wilhelma Raua (1825 — 1899).

Rauch Christian Daniel

(1798-1886),

do r. 1814 na dworze cesarzo-

m-to pwt. w woj. warszawskim nad rzeką Rawką. Stary gród mazowiecki. Cegielnie, przemysł rolniczy. 9000 mieszk.

do Włoch.

wódz wielkiego powstania chłopów i Kozaków dońskich przeciwko rządowi ros. i obszarnikom w 11. 1667 — 1671. Powstanie objęło dorzecze dolnej Wołgi aż do brzegów Morza Kaspijskiego;

(1867-1922), niem. polityk, ekonomista i przemysłowiec. W r. 1920 reprezentował Niemcy na konferencji w Spa; w r. 1922 jako minister spraw zagranicznych zawarł traktat w Rapallo z Sowietami. Zamordowany przez nacjonalistów.

Ratti Achilles -> Pius (XI), papież.

Ratunkowy pas -> Kolo ratunkowe.

Ratyfikacja — zatwierdzenie przez władzę ustawodawczą traktatu międzynarodowego, parafowanego przez minist. spraw zagranicznych lub pełnomocników dyplomatycznych. Z momentem wymiany dokumentów ratyfikacyjnych umowa staje się obowiązująca.

Ratyzbona (niem. Regensburg) — m-to bawarskie nad Dunajem, powstałe na miejscu rzym. Castra Regina, w śrdw. pierwsze m-to Rzeszy i siedziba cesarzy oraz centrala handlu ze Wsch. Do r. 1806 obradował tu sejm Rzeszy. Dziś m-to przemysłowe. Tu zaczyna się żegluga na Dunaju. Liczne zabytki śrdw., m. i. katedra. 81 000 mieszk.

Ratzel Friedrich

(1777-1857), rzeźbiarz niem.; wykonał szereg pomników, posągów i popiersi, m. i. sarkofag królowej Luizy, pomnik Fryderyka Wielkiego, popiersie Blu-chera i i.

Rautenstrachowa Lucja pisarka, córka napoleońskiego generała Giedroy-cia. Przebywała wej Józefiny w Paryżu. Autorka sentymentalnej powieści „Emmelina i Arnolf" i opisów podróży po Francji i Szwajcarii.

Ravaillac Franęois, rawajak frasua — (1578—1610), fanatyczny wróg protestantów, morderca króla fr. Henryka IV; skazany na rozszarpanie końmi.

Ravel Maurice, rawńl móris — (1875—1938), wybitny kompozytor fr., impresjonista. Utwory fortepianowe (Pavane pour une infanłe dćfunte" („Pawana dla zmarłej infantki"), ,,Miroirs" („Zwierciadła"), ,,Jeux d‘Eau" („Fontanny") i w. i., pieśni, muzyka kameralna, orkiestrowa, balety : ,,Daphnis et Chloi", ,,La Valse“, ,,Bo~ Mro", opery: ,,L’heure espagnole" („Godzina hiszp.") i i.

Rawalpindi — m-to okręgowe w Pendżabie (Indie Bryt.). Zimowa kwatera pn. armii ind. 120 000 mieszk. (połowa mahometan).

Rawa Mazowiecka

Rawa Ruska — m-to pwt. u stóp Roztocza w woj. lwowskim. W 1914 r. miejsce zwycięstwa wojsk ros. nad austr. 11 000 mieszk.

Rawenna — stolica prow. wł. tejże nazwy ; liczne zabytki z pierwszych wieków chrześcijaństwa, grobowce Teodoryka i Dantego, biblioteka, muzea. Obecnie handel ziemiopłodami, wino, jedwab, wyroby szklane. 78 000 mieszk — Zał. przez Etrusków, potem stolica Zach. Cesarstwa i Ostrogotów, następnie w posiadaniu Longobardów; od 754 r. należała do Państwa Kościelnego ; po zmiennych kolejach od 1860 r. —

-> I, 613.

Rawicz — pograniczne m-to pwt. w woj. poznańskim. Ożywiony przemysł i handel. III Korpus Kadetów 11 000 mieszk.

Rawicz Władysław — (1830— 1863), działacz niepodległościowy, powstańczy naczelnik woj. podlaskiego w 1863 r., stracony w Siedlcach 22 listopada.

Rawka kątowata -> IJstonogi.

Rawlinson sir, Henry, 'rolyns, nsa:r 'henry — (1810- 1895), jeden z najwybitniejszych orien-talistów ang. Przyczynił się w znacznej mierze do odczytania pisma klinowego.

Rayleigh John William, 'rejly dżon ’ttyljam — (1842 — 1919), fizyk ang. Odznaczył się m. i. badaniami nad rozpraszaniem światła. Odkrył wspólnie z Ramsay’em argon. Nagroda Nobla w r. 1904.

Raynal Paul, rójnal pól — (* 1885), dra-matopisarz fr., autor słynnego dramat, uwy-stawianego na scenach całej Europy ,,Le Tom-beau sous V Art de Triórnphe" („Grób nieznanego żołnierza"), w którym wypowiada się jako przeciwnik wojny.

Raynauda choroba — zgorzel symetryczna obu kończyn (palców) górnych lub dolnych, powstająca na skutek niedokrwistości obwodowych odcinków kończyn, wywołanej skurczami tętnic.

Razin Stepan („Stieńka")

dla

Małorosji

kleszczowina

cm

//y\\

Rącznik.

IV, 1116.

ro-

-> II, 737.

z narządów obwodowych do

doskonale zorganizowane, zostało z trudem i okrutnie stłumione przez Moskwę. R. został poćwiartowany w 1671 r. w Moskwie.

Razumowskij Aleksiej hr. — (1709—1771), feldmarszałek ros.; syn Kozaka; faworyt-cesarzowej Elżbiety. Wyjednał swobody (Ukrainy).

Rącznik,

(Ricinua communis) — gat. rośliny z rodziny wilczo- l, mieczowatych; pochodzi z Indyj Wsch.; uprawiany w obszarach ciepłych dla nasion dających olej rycynowy; jest tam drzewem do 5 m wys.; u nas roślina jednoroczna do 2 m wys.; czynione u nas próby aklimatyzacji dają dobre wyniki; hodowana również w ogrodach jako ozdobna.

Rączyce (Tachinidae) — rodzina muchówek, których larwy pasożytują w gąsienicach i po-czwarkach motyli i rośliniarek.

Rb — s. chem. pierwiastka rubidu.

Rdest (Polygonum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny rdestowatych; 150 gat. rośnie w obszarach umiarkowanych, w Polsce kilkanaście gat.; R. ptasi, ścielący się po ziemi, na podwórzach, drogach ; na mokrych łąkach R. wężownik o różowych kwiatach; ziele używane jako lekarstwo; niektóre gat. uprawiane jako pokarmowe.

Rdestnica, wrzecznik (Potamogeton) dzaj roślin wodnych jednoliściennych; ok. 60 gat. na całej kuli ziemskiej ; u nas przeszło 20 gat ; z kłączy krzewiących się w mule wyrastają zanurzone pędy; pospolita R. pływająca wynurza 2 liście pływające po wodzie oraz nad wodę kłosy z kwiatami; niektóre kwitną pod wodą.

-+III, 1190.

Rdestowate (Polygonaceae) — rodzina roślin zielnych dwuliściennych; liście u podstawy tutkowato otaczają dolną część międzywęźli; kwiaty przeważnie obupłciowe owadopylne lub wiatropylne, promieniste; owocami są orzeszki, nasiona posiadają mączaste bielmo; należą: rdest, szczaw, rabarbar, gryka.

Rdza — brunatny (rdzawy) nalot, którym pokrywają się przedmioty żelazne lub stalowe pod wpływem wilgoci i tlenu powietrza. Rdzewienie polega na utlenianiu się żelaza, powstaje przy tym wodorotlenek żelazowy; proces powoli postępuje coraz głębiej, w ciągu pewnego czasu R. przeżera metal na wskroś. Dla ochrony przed R. pokrywa się żelazo warstwą ochronną cynku, cyny, niklu, emalii, farby olejnej lub lakieru (np. asfaltowego). Ostatnio udało się otrzymać stale nierdzewne, nie podlegające rdzewieniu. Podobnym zmianom ulegają również inne metale, tak np. miedź pokrywa się zieloną śniedzią. Procesy takie nazywamy ogólnie korozją metali.

Rdze (Uredinales) —- grzyby pasożytnicze z klasy podstawczaków; pasożytują na wielu roślinach zielnych i drzewach; grzybnia rozwija się gł. w liściach żywiciela, przy czym niszczy je lub zniekształca. R. wytwarzają kilka rodzajów zarodników : ognikowe, wiosenne, zimowe, podstawkowe; wiele z nich cykl swego życia odbywa na dwóch żywicielach, np. R. źdźbłowa (Puccinia graminis) na źdźbłach zbóż i na berberysie. R. zarażają wiele roślin uprawnych: zboża, rośliny motylkowe, drzewa owocowe i i. i wywołują niekiedy milionowe straty w gospodarstwie.

Rdzeń — w słowotwórstwie część wyrazu nierozdzielnie związana ze znaczeniem podstawowym i występująca we wszystkich wyrazach pochodnych. Wartość fonetyczna R. może ulegać daleko idącym przeobrażeniom, które utrudniają zidentyfikowanie jej w potocznym myśleniu językowym, np. w wyrazach ciec: potok.

Rdzeń u roślin — środkowa część łodygi, w kształcie cienkiego walca, po stronie wewnętrznej wiązek przewodzących; występuje gł. u dwuliściennych i składa się z komórek miękiszowych, u niektórych roślin zamierają cych.

Rdzeń kręgowy, pacierzowy, mlecz pacierzowy (medulla spinali#) — część ośrodkowego układu nerwowego; dł. powrózek o owalnym przekroju, mieszczący się wewnątrz kanału kręgowego. Utworzony z istoty białej (na obwodzie) oraz z istoty szarej (środk. część R.). U góry R. K. przechodzi w R. przedłużony, u dołu jest zakończony cienką nitką. Z R. K. wychodzi 31 par nerwów kręgowych, które składają się z włókien ruchowych i czuciowych, przy czym ruchowe wychodzą z przednich części (przednich rogów) R., czuciowe zaś wnikają do części tylnych (rogów tylnych). Zadaniem R. K. jest przewodzenie podniet ruchowych i wydzielniczych z ośrodków mózgowych do narządów obwodowych, a wrażeń zmysłowych

ośrodków mózgowych. Oprócz tego ośrodki nerwowe R. K. mogą bezpośrednio odpowiadać reakcją ruchową na bodźce świata zewnętrznego ; takie proste reakcje nerwowe, powstające w R. K., noszą nazwę odruchów. Z chorób R. K. najważniejsze są: wiąd R., zapalenie przednich rogów R. (choroba Heine-Medina) i i. ->• art. ,,'Mózg i rdzeń", III, 737—748.

Rdzeń przedłużony — część ośrodkowego układu nerwowego, łącząca most Varola z rdzeniem kręgowym. R. P. mieści się częściowo w jamie czaszkowej, częściowo w kanale kręgowym ; posiada kształt ściętego stożka, dł. ok. 25 mm. W obrębie R. P. przebiegają liczne włókna nerwowe łączące mózg z R. kręgowym. Oprócz tego, w R. P. znajduje się cały szereg

-> III, 745,

-y II, 129. 4

Ke.

wszelkie zja-

od r. 1868 srebrna moneta

1.

moneta pers. =    100 dinarów

-> IV, 1166-1167.

an

niezmiernie ważnych dla życia ośrodków nerwowych wegetatywnych: ośrodek oddechowy, ośrodki naczynioruchowe, kaszlowy, wymiotny itd.

Re — s. chem. pierwiastka renu.

Re — egips. bóg Słońca. Od III tysiąclecia prz. Chr. najwyższy bóg państwa, (stąd tytuł królewski „syn Re"). W dzień jeździ w swojej barce po niebie, w nocy zjeżdża do pań- ‘ stwa podziemnego. Czczony w postaci człowieka z głową barana ze słońcem m. rogami.

Re (z łac.) — w złożeniach: z powrotem, ponownie, na nowo,

Rea, Reja — wg Homera i Hezjoda bogini ziemi, córka Uranosa i Gai, małżonka Kro-nosa, matka Zeusa, zw. wielką macierzą bogów. Przedstawiana jako matrona na tronie.

Reading, ri:dyN m-to w Anglii pd. w hr. Berks, przy ujściu rzeki Kennet do Tamizy. Stary kościół. Uniw.

97 000 mieszk. 2. — m-to w stanie Pennsylwania (St. Zj. A.

Pn.). Rozwinięty przemysł metalurgiczny. 111 000 mieszk., w tym 7000 Polaków.

Reading Rufus Daniel Isaacs, Rea oddająca ’ri:dyN Tu:fas 'd&nja ’ajzak, Zeusa - niemowlę lord - (• 1860), ang.mąż sta-nu pochodzenia żyd.; w 11.

1904- 1913 członek Izby Gmin (liberał), w 11. 1918/19 ambasador w Waszyngtonie, w 11. 1921 — 1926 wicekról Indyj. W r. 1931 minister spraw zagranicznych.

Reakcja — przeciwdziałanie, przeciwakcja, odruch. R. psychiczna wisko psychiczne, rozpatrywane jako bezpośredni skutek działania jakiejś podniety. Podnieta fizyczna, np. zjawisko świetlne, działając na żywy organizm, wywołuje zazwyczaj nie tylko R. fizyczną, odruch zwężenia źrenicy, ale i R. P. : spostrzeżenie przedmiotu świecącego. R. polityczna — pojęcie polit., którym posługują się na ogół partie postępowe przy określaniu wszelkich czynników i tendencyj przeciwstawiających się postępowi społecznemu; wg nich jest więc R. najskrajniejszą formą tendencyj „prawicowycń", konserwatywnych. Opp. : postęp i rewolucja. R. chemiczna — 1. — proces chemiczny, przemiana chemiczna, w której z substancyj reagujących (działających na siebie chemicznie), zw. substratami R., powstają substancje inne, zw. produkt am i R. Podczas R. Ch. zwykle wydziela się lub jest pochłaniane ciepło (R. egzotermiczne i endotermiczne). Pośród najprostszych R. Ch. wyróżniamy R. analizy (rozkład sub-stratu na produkty prostsze), s y n t e z y (łączenie się substratów, np. pierwiastków, w produkt bardziej złożony), R. podstawienia (wypieranie ze związku jednego pierwiastka przez inny, np. rozpuszczanie się metali w kwasach z utworzeniem soli i uwolnieniem wodoru), R. podwójnej wymiany (wymiana pierwiastków m. dwoma związkami, np. utworzenie z roztworów chlorku sodu i azotanu srebra nierozpuszczalnego chlorku srebra i azotanu sodu), 2. — odczyn, reakcja charakterystyczna służąca do wykrywania danego związku lub grupy związków ('-> Odczynniki), zwł. do wykrywania kwasów i zasad drogą barwienia indykatorów; jeśli roztwór badany barwi np. lakmus na czerwono, mówimy, że ma R. kwaśną (odczyn kwaśny), jeśli barwi na niebiesko, ma R. zasadową, jeśli nie zmienia barwy, ma R. obojętną. W mechanice zasada akcji i R. (III zasada dynamiki) -> Newton.

Real hiszp. 2.

(w r. 1938 = mw. 35 gr polskich).

Realgar — minerał, siarczek arsenu : As₂S₂, barwy płomienno-czerwonej. Występuje w drobnych ilościach w żyłach kruszcowych. Największe skupienie R. znajduje się wśród dolomitów w Tajov na Węgrzech.

Realiści, Stronnictwo Polityki Realnej — stronnictwo zał. w r. 1905 na terenie zaboru ros., głoszące hasło polityki ugodowej wobec Rosji.

Realizm — kierunek teorii poznania przeciwstawiający się t. zw. idealizmowi episte-mologicznemu, przyjmujący, że nasze akty poznawcze są wywołane przez jakąś rzeczywistość zewnętrzną o charakterze fizycznym, niezależną od poznającego podmiotu. W obrę bie R. rozróżniamy dwa różne stanowiska: 1. — t. zw. R. naiwny: każde nasze wyobrażenie jest odbiciem rzeczywistości, 2. — t. zw. R. krytyczny: pewne tylko elementy naszych wyobrażeń są obiektywne, t. zn. będące wiernym odbiciem przedmiotu, jak np. kształty, inne zaś są subiektywne (np. barwa) i zależą od poznającego podmiotu. ->ar<. IV, 546 — 555; I, 1176-1177, II, 154, 929-930, III, 245-246, 857, IV, 600, 1080-1082, 1576.

Reasekuracja — przejęcie części ryzyka przyjętego przez instytucję ubezpieczeniową do ubezpieczenia przez inne instytucje ubezpieczeniowe w zamian za odstąpienie im odpowiedniej części pobranych składek ubezpieczeniowych.

Reasumcja (z łac. reassumo — zbieram w jedną całość, powtarzam pokrótce) — ponowne rozpatrzenie; rozważenie jeszcze raz sprawy, co do której już zapadła decyzja. W sprawach administracyjnych, organizacyjnych R. wymaga na ogół kwalifikowanej większości głosów.

Rćaumur Renć Antoine, rćómiir rćnć atu-— (1883—1757), fr. fizyk, przyrodnik i technik ; skonstruował obecnie nie używany ter-

-> I, 1007, I V, 1143.

Rścamier Jeanne Franęoise Julie, rćkamjć żan frasuaz żuli — (1777 — 1849), żona fr. bankiera. Prowadziła w Paryżu za restauracji salon, w którym zbierała się elita polit. i lite^-racka.

Rechnlewski Tadeusz

koncert instru-

//, 883.

swo-

-> I V, 319.

1.

dł., 240 000 km2 R. R. of the North —

Redukcja

Reduta

zał. w r. 1919 w Warszawie

-> I V, 1061.

po-

dwaj urzędnicy (jeden świecki, drugi duchowny) ustanowieni przez Zygmunta I w r. 1507 przy sądach królewskich z głosem doradczym; referowali skargi wnoszone do monarchy; za Zygmunta III wyrokowali samodzielnie w sprawach robocizny i czynszów. Sądy referendarskie zniesione w r. 1764, przywrócone w r, 1766, dotrwały do rozbiorów.

Referendum

1. — światło odbite od jakiegoś

mometr, w którym cieczą termometryczną był alkohol. Podzielił odległość od temperatury topnienia lodu (0°) do punktu wrzenia wody na 80 części.

Rebeka — wg St. Test. żona patriarchy biblijnego Izaaka; darzyła syna swego, Jakuba, większą miłością, aniżeli jego brata, Ezawa, czym spowodowała długotrwały zatarg m. braćmi.

(1862- 1916), prawnik, działacz socjalistyczny, w r. 1886 skazany na katorgę, w r. 1905 w Warszawie w lewicy P. P. S. Redaktor pism „Wiedza", „Kuźnia" i i.

Recital, ry’sajtl (ang.) mentalny lub wokalny z programem wypełnionym całkowicie przez jednego solistę.

Recja (Raetia) — w strż. od r. 15 prz. Chr. prow. rzym. zamieszkana przez Retów, obejmująca pn.-wsch. część dziś. Szwajcarii, Tyrol z Przedarulanią i pd. Bawarię m. Dunajem a Innem. Ok. r. 500 opanowana przez Ostrogotów.

Recklinghausen — m-to pwt. w Westfalii, w rejencji miinsterskiej. Zamek. Konserwatorium muzyczne. Przemysł żelazny i drzewny. 87 000 mieszk.

Reclus Elisće, reklii ćlize — (1830—1905), najwybitniejszy geograf fr. XIX w. Ogłosił ,,Nouvelle Gćographie universelle“ („Nowa geografia powszechna") w 19 t., ,,L'homme et la terre" („Człowiek i ziemia") i i.

Recydywa (z łac. recido =■■ wracam do dawnego stanu) — 1. — w medycynie — nawrót choroby. 2. — w prawie — popełnienie w przeciągu pewnego określonego przez kodeks karny okresu czasu, po odbyciu kary, nowego przestępstwa z tych samych pobudek lub podpadającego pod ten sam § kodeksu karnego, co poprzednie. Przy trzykrotnej R. polski kodeks karny przewiduje umieszczenie recydywisty w zakładzie dla niepoprawnych.

Recytacja, deklamacja — sztuka wygłaszania utworów literackich, zwł. poetyckich, wymagająca wszechstronnego opanowania organów mowy, umiejętnego wybrzmiewania głosek, modulacji, tj. zmiany natężenia i barwy głosu, zależnie od treści, stylu i nastroju recytowanych utworów.

Recytatyw wł. recitativo, reczitatiwo, fr. ricitatif, rćsitatif — rodzaj dramatycznej deklamacji śpiewnej, znany od ok. XVII w., w którym melodia oddaje melodykę mowy; bodny pod względem rytmiki i metrum..

Reda — obszerna przestrzeń wodna zamknięta przez falochrony (R. wewnętrzna), lub też pas morza przylegający do portu (R. otwarta), odpowiedniej głęb. i mająca grunt nadający się do zakotwiczania. Służy dla postoju statków nie zawijających do portu lub oczekujących miejsca przy nadbrzeżu.

Redemptoryści — zgromadzenie zakonne zał. w r. 1732 przez św. Alfonsa Marię di Li-guori celem prowadzenia misyj ludowych po parafiach i rekolekcyj. Liczą (r. 1937) ok. 4000 zakonników. Do Polski przybyli w r. 1787. Istnieje także odłam żeński R., poświęcony wyłącznie życiu kontemplacyjnemu.

Red River, red ’rywar (ang = Czerwona Rzeka) — nazwa dwóch rzek w Ameryce Pn.

R. R. of the South — prawy dopływ Mississippi, z Teksasu, o małym znaczeniu komunikacyjnym. 1800 km dorzecza. 2. rzeka w Kanadzie; uchodzi do jeziora Win-nipeg. Dł. 995 km, szer. podczas wylewów dochodzi do 13 km.

ograniczenie, uszczuplenie, zmniejszenie; w matematyce oznacza uproszczenie wielomianu przez dodanie składni-⁻ków podobnych, tj. różniących się tylko spół-czynnikiem. Np. 3 a -f er² — 5 a + 6 a² — 1 = = 7 a² — 2a — 1. W chemii -> Odtlenianie.

1. — część twierdzy wysunięta naprzód, przed ogólny zarys i szczególnie silnie umocniona. 2. — bal kostiumowy, maskarada.

„Reduta*⁴

przez Juliusza Osterwę i Mieczysława Limanowskiego instytut teatrologiczny. W r. 1924/25 przeniesiona do Wilna, urządzała przedstawienia objazdowe, przyczyniając się do podniesienia kultury teatralnej na kresach Polski. W r. 1930 powróciła do Warszawy.

Redyskonto — dyskontowanie weksli, już raz zdyskontowanych, np. bank prywatny dyskontuje weksle swoich klientów i redyskontuje je potem w banku emisyjnym.

Reemigracja — powrót emigrantów z emigracji do kraju ojczystego.

Refakcja — 1. — ulga taryfowa, stosowana na kolejach w formie zwrotu części opłat przy masowych i regularnych przesyłkach. 2. trącenie z należności z powodu uszkodzenia dostarczonych towarów.

Referendarze

odwołanie się do opinji ludu — w formie głosowania ogółu obywateli — w sprawie ważnej, w której sam rząd nie chce decydować. Stosowane jest np. w Szwajcarii.

Refleks (z łac. reflecto = odwracać, odwracać się)

przedmiotu; 2. — to samo, co odruch.

2422,5 tys. ha ziemi, utworzono 658,7 tys. kolonij i parceli. Akcją tą kieruje Ministerstwo Rolnictwa i R. R. oraz

IV, 588-589.

Reforma szkolna — reforma ustroju szkolnictwa wprowadzona w Polsce ustawami Ministerstwa W. R. i O. P. z r. 1932 i 1933; ma

zdolność załamywania światła przez oko (zwł. jego rogówkę i soczewkę). Przy prawidłowej R. O. promienie świetlne równoległe powinny przecinać się na siatkówce. R. O.

przyrząd do pomiarów spółczynników załamania światła, najczęściej na podstawie pomiaru kąta całkowitego odbicia światła (-*■ Odbicie światła) na pow. granicznej m. ciałem badanym a pryzmatem o znanym spółczynniku załamania. Najczęściej używany do cieczy R. Ab be go, w którym na pomiar wystarcza jedna kropla cieczy.

-+ I, 930.

Refraktor

Francji przed prześladowaniami rei. i osiedli w europ, krajach protest.; odegrali tam, zwł. w Prusach, dużą rolę w rozwoju przemysłu.

Regalia — 1. — w śrdw. prawa zastrzeżone władcy, głowie państwa, jak wymiar sprawiedliwości, podatków, zarządzenia administracyjne itp. W węższym znaczeniu uprawnienia majątkowe władcy, np. prawo do dochodów z żup solnych, do polowania itp. W czasach

Reflektor — 1 . — przyrząd optyczny, służący do skierowania silnej, równoległej lub słabo rozbieżnej wiązki promieni świetlnych w określonym kierunku w celu oświetlenia odcinka nieba (chmur, samolotu), pow. lądu (wojsk, budynków, pomników) lub morza (okrętów), lub też dla ułatwienia orientacji (R. na lotniskach, w latarniach morskich). R. składa się z silnego źródła światła umieszczonego w ognisku zwierciadła parabolicznego. R. są jednym z czynników obrony przeciwlotniczej i służą do wykrywania samolotów i wskazywania ich broni przeciwlotniczej oraz oślepiania lotników. -->■ III, 1174, 1184. 2 luneta astronomiczna (teleskop), w której (w odróżnieniu od refrakto-ra) obiektyw stanowi zwierciadło wklęsłe.

-+ I, 358.

Reformaci — gałąź franciszkanów powstała w r. 1532. W r. 1897 na rozkaz papieża Leona XIII zawarli unię z bernardynami i utworzyli wspólny zakon Braci Mniejszych. Do Polski przybyli w r. 1622.

Reformacja — naukowy termin historyczny, oznaczający dzisiaj potężny ruch rei., który ogarnął w XVI w. wiele krajów europ. art. I V, 555-568; I, 14, 308, .99.5-9.96, II, 907, III, 917-919, 923, IV, 212-213, 263-264, 576, 778, 782, 1315.

Reforma rolna — zmiana ustroju rolnego i stosunków własnościowych na wsi w drodze aktu ustawodawczego, polegająca na: ustaleniu nowych form władania ziemią, określeniu sposobów i rozmiarów przejścia ziemi z jednych rąk do drugich; wyznaczeniu maksymum własności rolnej, wprowadzeniu przymusu parcelacji, komasacji, melioracji na określonych zajadach, uregulowaniu kwestii serwitutów; ew. również nacjonalizacja ziemi, kolektywizacja. Uchwalona w Polsce w r. 1920 ustawą o R. R., znowelizowana w końcu 1925 r., przewiduje całkowitą parcelację gruntów ornych należących do państwa, częściową, w zasadzie dobrowolną, parcelację majątków prywatnych, przekraczających 180 ha obszaru (z wyjątkiem woj. wsch. i okręgów przemysłowych), z tym, że corocznie musi być rozparcelowane 200 000 ha ; w przeciwnym razie następuje wykup przymusowy. Na podstawie R. R. rozparcelowano w 11. 1919-1936

Bank Rolny.

na celu : 1) ujednostajnienie szkolnictwa dzielnic dawnych trzech zaborów;    2) połączenie

typów szkół różnego stopnia w jedną organizacyjną całość; 3) wskazanie wytycznych pracy pedagogicznej dla wykształcenia przyszłego oby-tela państwa. -+■ art. ,,Szkolnictwo", IV, 989 — 1004.

Reformowany kościół — kościół zwany w Polsce kościołem ewangelicko-reformowanym (-> Kalwinizm, Protestantyzm).

Refrakcja — załamanie światła, zwł. w atmosferze ziemskiej. Na skutek zmiennej gęstości (i spółczynnika załamania światła) powietrza w różnych warstwach atmosfery promienie światła ulegają zakrzywieniu. Największej zmianie kierunku ulega światło biegnące poziomo (blisko horyzontu). Skutkiem R. ciała niebieskie zmieniają pozornie swe położenie. (R. astronomiczna), stają się np. widoczne gwiazdy leżące tuż pod horyzontem, jak również przedmioty na ziemi, które powinny leżeć poza linią horyzontu (R. ziemska). W pewnych przypadkach, gdy dzięki silnemu ogrzaniu powietrza w pobliżu ziemi spółczynniki załamania warstw atmosfery bardzo się różnią i są nie normalnie rozmieszczone, np. na pustyniach, R. może powodować złudzenie optyczne, zw. fata morgana lub mirażem, polegające na ukazywaniu się przedmiotów bardzo odległych (np. oaz z roślinnością), niekiedy odwróconych. Cza,sami przedmioty widoczne są w postaci zniekształconej lub powiększonej.

-► I, 403.

Refrakcja oka

nieprawidłowa -* Dalekowzroczność, Krótkowzroczność.

Refraktometr

luneta astronomiczna (teleskop) z obiektywem (w odróżnieniu, od reflektora) soczewkowym.

I, 358.

Refren (fr. refrain = refre) — przyśpiew, w wierszu, czy pieśni o budowie zwrotkowej powtarzające się na końcu każdej zwrotki słowo, wiersz, lub nawet parę wierszy.

Refugiśs, rćfiizjć (fr. = uciekinierzy) — nazwa historyczna hugonotów fr., którzy po odwołaniu edyktu nantejskiego przez Ludwika XIV uciekli z

przejście od baroku do — panował w czasach regencji Filipa Orleańskiego (w Anglii odpowiada stylowi, zw. stylem królowej Anny). W architekturze

-* III, 943. R. di Calabria — port wł.

neH’Emilia

w Polsce przedrozbio-

mu

m n. p. m.

-* II, 363.

cofanie się morza;

-> IV, 1531. uporządkowanie, doprowadzenie do stanu pewnej prawidłowości; w nauce o rozwoju zarodka: zdolność do wytworzenia normalnego organizmu pomimo sztucznego uszkodzenia rozwijającego się jaja lub młodego zarodka. Zdolność tę wykazują jaja niektórych bezkręgowców.

Regulacja rzek — wzmacnianie brzegów rzeki dla zabezpieczenia ich przed podmywaniem przez wodę, budowa wałów ochronnych zapobiegających wylewom (powodziom), pogłębianie koryta rzeki w celu umożliwienia żeglugi itp.

-* III, 566.

Regulator

Regulówka

późniejszych prawa R. przejęło państwo, np. w formie monopoli. 2. — oznaki władzy królewskiej : korona, berło, jabłko itd.

Regaty -> Wioślarstwo.

Rćgence styl — rokoka, w sztuce fr.

fasady budowli mniej surowe, niż za Ludwika XIV, ale jeszcze w dekoracji mniej swobody, niż w stylu rokoko. Ulubione motywy: rogi obfitości, liście itd.

Regencja — zastępstwo króla zbiorowe lub jednoosobowe w razie, gdy sprawowanie przez niego władzy jest prawnie lub faktycznie niemożliwe, np. w razie małoletności króla. Regent lub R. sprawują władzę monarszą w imieniu króla lecz z woli prawa, nie zaś z woli monarszej .

Regeneracja, odradzanie (regeneratio) — zdolność organizmu wytwarzania z własnych komórek i tkanek, nowych tkanek, komórek, a nawet całych narządów, w celu zastąpienia obumarłych lub utraconych części ustroju (np. odrastanie urwanego ogona jaszczurki). IJ zwierząt niższych R. może występować w stopniu bardzo silnym, u zwierząt wyższych jedynie w stopniu ograniczonym. Szczególnym typem R. jest t. zw. R. fizjologiczna, polegająca na stałym odradzaniu się stale obumierających tkanek, np. naskórka, nabłonka, przewodu pokarmowego itp. -> II, 524 — 525, IV, 1124.

Regensburg -*• Ratyzbona.

Reger Max — (1873—1916), jeden z najwybitniejszych kompozytorów niem. XX w., organista i pianista. Odnowił muzykę kościelną, zwł. organową, łącząc styl klasycznej polifonii i ekspresjonistycznej harmonii. W ostatniej epoce twórczości uległ R. wpływom muzyki impresjonistycznej. Dzieła orkiestrowe, koncert skrzypcowy i fortepianowy, muzyka kameralna, pieśni, kantaty, utwory fortepianowe i organowe i i.

Reggio — 1. w Kalabrii nad Cieśniną Messyńską; wywóz wina, oliwy, owoców; zburzony przez trzęsienie ziemi w r. 1908. 123 000 mieszk.; 2. — R.

m-to w Emilii, na pn. stoku Apeninu; w pobliżu ruiny Kanossy. 91 000 mieszk.

Regimentarz

rowej (od XVII w.) czasowy dowódca sił zbrojnych mianowany przez króla w wypadkach choroby, śmierci lub niewoli hetmana. R. zwykły dowodził częścią wojska, generalny całą siłą zbrojną.

Regionalizm - dążenie pewnych terytoriów, stanowiących część większego organizmu narodowego lub państwowego, do zachowania swej polit., czy też tylko kulturalnej odrębności. R. jest objawem pewnego rodzaju patriotyz lokalnego; zwraca się zawsze przeciwko zbyt daleko idącej centralizacji, ma doniosłe znaczenie dla rozwoju kultury poszczególnych ośrodków kraju.

Reglamentacja — kontrola, regulacja; R. cen — ustanowienie przez władze przymusowych, maksymalnych (minimalnych) cen na określone artykuły. R. obrotu towarowego— ograniczenie wolnego obrotu towarami; zakaz sprzedaży pewnych artykułów (np. narkotyków). R. dewizowa (walutowa) -*■ Dewizy.

Regle — góralska nazwa wzgórzy pokrytych lasem na pn. stoku Tatr, na wys. 1200 — 1500

IV, 132.

Regnault Henri Yictor, rćnjó ari wiktor — (1810—1878), chemik i fizyk fr. Gł. prace w dziedzinie kalorymetrii (wyznaczył ciepło właściwe i parowania licznych substancyj), termometrii (termometr gazowy), higrometrii, rozszerzalności gazów.

Rćgnier Henri de, rćnjć £tri da — (1864 — 1936), poeta i powieściopisarz fr. Należał początkowo do szkoły symbolistów {,,Les Mćdailles d'ar gile" — „Medale gliniane"). W powieściach R. odtwarza atmosferę dawnej Francji; ,,Le bon plaisir“ („Prawdziwa przyjemność") i i. R. pisał też powieści obyczajowe współczesne.

Regnier Mathurin, rćnjć maturę — (1573 — 1613), poeta fr., autor satyr odznaczających się dużą werwą stylu, dowcipem i złośliwością, często bardzo nieprzyzwoitych.

Regresja morza zjawisko często zdarzające się w dziejach ziemi. Przyczyną jest albo opadanie dna morskiego, albo podnoszenie się lądu.

Regulacja urządzenie do regulowania szybkości ruchu maszyn, np. liczby obrotu silników; R. odśrodkowy Watta zmniejsza dopływ pary, gdy liczba obrotów silnika parowego przekracza dozwoloną granicę.

głębokie ręczne przekopywanie roli na 40 — 60 cm. R. może być odwracalna lub nie odwracalna, zależnie od tego, czy warstwę dolną wydobywa się na pow. roli, dając pod spód górną, czy też położenia warstw nie zmienia się.

Regulus — przydomek strż. plebejskiej rodziny rzym. Najznakomitszy jej przedstawiciel Markus Attilus — (III w. prz. Chr.),

wódz. rzym., w r. 256 zwyciężył Kartagińczy-ków w bitwie morskiej pod Eknomos w pierwszej wojnie punickiej.

Reguła trzech -> Proporcja.

Rehman Antoni

III, 1041.

IV, 609.

Reichenhall

-+ III, 1244.

nazwa parlamentu

niem.

liii

IV, 514.

Reims, res — m-to fr. w Szampanii, w dep. Marne. Arcybi-skupstwo. Słynna katedra gotycka z XIII — XIV w. Wywóz _ wina szampańskiego. ||

M-to koronacyjne

królów Ir. od r. 1179. _ HJ Jp|||9 Joanna d Arc || |fll ' przeprowadziła koro- ttL.

Katedra w Reims.

-* II, 651-653, IV, 1338.

o wzór

(1840-1917), geograf i botanik, pierwszy po Polu profesor geografii uniw. Jana Kazimierza we Lwowie. „Ziemie dawnej Polski" i i. prace.

Rehmke Johannes — (1848—1930), filozof niem., głoszący pogląd na filozofię jako na naukę najogólniejszą, badającą podstawy doświadczenia i poznania nauk szczegółowych.

Reich (niem.) -> Rzesza.

Reichenau — wyspa w Badenii na Jeziorze Dolnym Badeńskim (Zeller). Mieściło się tu niegdyś opactwo benedyktynów zał. w VIII w., słynne w IX — XI w. ze szkoły malarskiej, zniesione w r. 1799. 4 km², ok. 2000 mieszk.

stacja klimatyczna w Bawarii, 476 m n. p. m.; źródła solankowe.

Reichsmark -> Marka.

Reichstadt — m-to w pn. Czechosłowacji. Ok. 2000 mieszk. W r. 1817 z R. i sąsiednich ziem utworzono księstwo, które wraz z tytułem księcia R. otrzymał Napoleon II.

Reichstag

Rzeszy. W dawnej Rzeszy Niem. — zgromadzenie stanów (zbierające się od 1663 w Ratyz-bonie) ; od r. 1871 parlament Rzeszy w Berlinie.

Reld Thomas, ri:d 'tornos - (1710-1796), filozof ang., zał. t. zw. szkoły szkockiej; w swym głównym dziele ,,Enquiry into the Humań Mind on the Principles oj Common Sense („Badania duszy ludzkiej na podstawie zasad zdrowego rozsądku"), zwalczając Locke’a i Berkeley’a, jak również sceptycyzm, przyjmował pewne prawdy powszechnie uznane lub oczywiste jako „zasady zdrowego rozsądku". Filozofia R. nazwana została filozofią zdrowego rozsądku (common sense).

Tu nację Karola VII.

Podczas wielkiej wojny toczyły się uporczywe walki o R., podczas których wiele zabytków', m. i. katedrę, zniszczyła artyleria niem. 113 000 mieszk.

Reinach Salomon, rćnak salomó — (* 1858), fr. archeolog i historyk, uczestnik wielu wypraw odkrywczych i wykopaliskowych. Liczne prace z dziedziny sztuki strż., religiologii, historii.

„Reineke Fuchs“ (niem. = Reineke lis) — największa epopeja z życia zwierząt, której bohaterem jest chytry lis. Powstała ona najpierw w formie łac. poematów: ,,Ecbasis captivi“ około r. 936 i „Isengrimus''    (1148). Z Za

chodu, z Frankonii powędrowała do Francji (,,Roman de Renart") i Flandrii; w Niemczech opracowana została najpierw w narzeczu dolnoniemieckim (1498). Z jej przeróbki przez Gottscheda korzysta! Goethe, pisząc swój epos p. t. „R. F.".

Reinerz — miejscowość lecznicza w Niemczech, na Śląsku Prus.; 558 m n. p. m. ; stacja klimatyczna oraz zdrojowisko.

Reinhardt Max (właśc. nazwisko Goldman) — (*    1873), znakomity reżyser teatrów niem.,

z pochodzenia Austriak (żyd). Pocz. aktor, od r. 1905 dyrektor ,,Deutsches Theater“ w Berlinie; w 11. 1924 — 1938 prowadził wiedeński „ Theater in der Josefstadt". Wywarł ogromny wpływ na teatr współczesny całego świata.

-> I, 1177, IV, 1057.

Reinkarnacja (z łac. reincarnalio = powtórne ucieleśnienie, odrodzenie w innym kształcie) — pogląd, że dusza człowieka po jego śmierci wciela się w ciało innego człowieka lub zwierzęcia. M. i. podstawa wierzeń buddyjskich. (-> Metempsychoza).

Reis — drobna moneta brazyl., tysiączna część milreisa (w r. 1938 mw. ¹/₈ grosza polskiego) .

Reis Philipp — (1834—1874), fizyk niem.; próby konstrukcji telefonu (ok. r. 1860).

Reitzenheim Józef Aloizy — (1809—1883), działacz patriotyczny i publicysta, uczestnik powstania 1831 r. Przyjaciel Słowackiego na emigracji, napisał pierwszy jego życiorys.

Reizm (z łac. res = rzecz) — pogląd filozoficzny, wg którego każdy przedmiot jest rzeczą, a każda rzecz jest ciałem. Tezę R., w nawiązaniu do pewnych poglądów Brentana, opracował w Polsce T. Kotarbiński. I V, 1081.

Rej Mikołaj z Nagłowic — (1505—1569), „ojciec piśmiennictwa polskiego", pierwszy pisarz narodowy w Polsce, twórca podstaw języka literackiego. Samouk, dworzanin Tęczyń-skiego, od r. 1530 osiadł na roli. W 11. 1558 — 1559 i 1569 posłował na sejm; był sekretarzem Zygmunta Augusta. W r. 1540 przeszedł na kalwinizm, stając się bojownikiem reformacji. Rozległą twórczość R. przenika jeszcze duch śrdw., ale przede wszystkim jest ona odbiciem ducha szlacheckiego, narodowego, o skłonnościach konserwatywnych. Dzieła R., choć oparte ry obce, kreślą niezwykle barwnym, jędrnym językiem obraz życia polskiego XVI w. Gł. utwory: satyra wierszem: „Krótka rozprawa m. trzema osobami, panem, wójtem

prus. jednostka administra-

spisywanie

(1741 — 1790), patriota

rząd ryb

dział w napoleońskiej kampanii moskiewskiej; po bitwie pod Smoleńskiem zachorował i zmarł w lazarecie w Moskwie. Gł. dzieła: „Pienia

Wznoszenie proste.

Rektor (łac. rector = kierujący) w strż. Rzymie kierownik prow. podległy prefektowi.

1.

Rektyfikacja

i plebanem", dramat biblijny: „Żywot Józefa", „Psałterz Dawidów", wykład ewangelii „Postylla", poemat dydaktyczny: „Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego", zbiory anegdot, portretów, facecyj itp.: „Zwierzyniec", i „Figliki",największe dzieło moralno-obyczajowe : „Zwierciadło", zawierające m. i. „Żywot człowieka poczciwego" i wiersz „Żegnanie z światem", szereg dialogów satyrycznych, rei. pism polemicznych i i. -*■ 1, 594, II, 906, I V, 224, 225, 264, 566-567.

Rejencja cyjno-terytorialna, część prow.

Rejent -> Notariusz.

Rejestr — spis, wykaz. W muzyce — 1. — barwa głosu ludzkiego zależna od sposobu pracy strun głosowych: R. piersiowy (naturalny) i R. głowy (falset). 2. — w organach i harmonium — urządzenie pozwalające włączać poszczególne głosy oraz zmieniać barwę dźwięku. W życiu gospodarcym: R. firmowy, handlowy — wykaz przedsiębiorstw handlowych, które mają obowiązek zgłaszać właściwemu sądowi swoje powstanie, zwinięcie, wysokość kapitału zakładowego, nazwiska właściciela i wspólników, wysokość ich wkładów itd. W prawie karnym — spis osób skazanych prawomocnymi wyrokami, prowadzony przez odpowiedni wydział Ministerstwa Sprawiedliwości.

Rejestracja poborowych przez urzędy gminne wszystkich osiemnastoletnich mężczyzn, w związku z powszechnym . obowiązkiem wojskowym. Do R. należy zgłaszać się we wrześniu tego roku, w którym kończy się 18 lat życia.

Rejestrowi kozacy -> Kozacy.

Rejowiec — m-ko w pwt. chełmskim (woj. lubelskie). Cukrownia, cementownia. 2600 mieszk.

Rejtan Tadeusz polski, uczestnik konfederacji barskiej; wr. 1773 poseł na sejm z woj. nowogródzkiego, stawiał energiczny opór przeciwko zawieszeniu sejmu, który miał zatwierdzić I rozbiór Polski, zagrodzając sobą drzwi sali sejmowej, by nie dopuścić do opuszczenia jej przez posłów, 21 kwietnia 1773 r. (Słynny obraz Matejki). Popadłszy w obłęd po rozbiorze, skończył samobójstwem.

Ręka — rzeka w Jugosławii (Słowenia). Przepływa 30 km pod ziemią, uchodzi do Zatoki Triesteńskiej pod nazwą Timavo. Słynne wodospady.

Rekiny, żarłacze (Sclachii) spodoustych, o ciele do 4 m dł., charakteryzujących się m. i. cechami obecnością 5 do 7 kieszonek skrzelowych, szkieletem chrząstko-watym i budową łusek o typie plakoidalnym, tj. przypominającym budowę zęba. Niektóre żyworodne. Przeważnie morskie. Niektóre wchodzą w ujścia większych rzek.

Reklewski Wincenty — (1786—1812), poe-ta-legionista; walczył pod Raszynem, brał u-

wiejskie" i „Sielanki krakowskie", wywarły wpływ na twórczość Kazimierza Brodzińskiego.

Rekolekcje (z łac. recolligo = zbieram na nowo) — ćwiczenia duchowne, oparte na rozmyślaniach, modlitwie i słuchaniu odpowiednich nauk, praktykowane w kościele kat. od czasu św. Ignacego Loyoli, zwł. przed przystąpieniem do spowiedzi.

Rekonstrukcja — odtworzenie; np. odtworzenie na podstawie istniejących szczątków — danego wytworu kulturowego, zwierząt kopalnych itp. W wypadku, gdy dany wytwór jest zbyt zniszczony, aby można go było odbudować, uczeni ograniczają się do R. w rysunku lub w słowie pisanym.

Rekord — określenie, występujące gł. w dziedzinie sportu, oznaczające najlepszy rezultat osiągnięty w pewnej dziedzinie. W sporcie rozróżnia się R. poszczególnych krajów i R. światowe. Przy zatwierdzeniu R. przez odpowiednie władze sportowe przestrzegane są b. surowe formalności. -* IV, 872, 1159.

Rekrut — świeżo wcielony do wojska żołnierz, jeszcze nie wyszkolony i nie zaprzysiężony.

Rektascens

2. w śrdw. duchowny przełożony przy kościołach kolegiackich lub większych parafialnych. 3.    — począwszy od humanizmu,

tytuł kierownika wyższego zakładu naukowego, pocz. obieranego przez studentów. W Polsce w szkołach wyższych urząd R. (R. magni-ficus, Magnificencja) jest najwyższą godnością szkoły. R. reprezentuje szkolę na zewnątrz, wykonuje uchwały senatu, jest zwierzchnikiem grona profesorskiego, sił pomocniczych i słuchaczów, zarządza majątkiem szkoły i czuwa nad tokiem pracy uczelni. R. wybierany jest spośród profesorów zwyczajnych przez delegatów wydziałów na okres trzyletni i zatwierdzany przez Prezydenta Rzpltej na wniosek ministra W. R. i O. P. Zwyczajowo R. obierany jest kolejno przez każdy z wydziałów.

oczyszczanie przez powtórną destylację, np. przetworów naftowych, (-*111, 813), alkoholu.

Rektyfikacja (wyprostowanie) linii krzywej — wyznaczenie odcinka prostoliniowego, którego dł. jest równa dł. tej linii krzywej.

Rekurs — zażalenie, przewidziane jako środek prawny gł. w sprawach administracyjnych, np. przeciw nazbyt wysokiemu wymiarowi podatku.

Rekwizycja — 1. — zajęcie przez władze cywilne, czy wojskowe pewnych dóbr rzeczowych na potrzeby obrony kraju, w związku z akcją ratunkową w czasie wojny, albo w wy-

Relief

364 mil. 210 „

b)    wyznanie mojżeszowe

c)    mahometanie . . .

d)    braminiści .....

e)    buddyści i pokrewni

f)    Inni.......

->• art. ,,Bonza", I, 774—780; ,,Braminizm",

1, 792 — 803; ,..Budda i buddyzm", I, 825—835; ,,Chrześcijaństwo", I, 989 — 996; „Islam", II, 1006 —1018;    ,, Katolicyzm", II, 1169 — 1174,

,, Konfucjanizm", III, 25 — 31, ,,Kościół", III, 95 — 109; „Reformacja", IV, 555 — 568; „Wiara", IV, 1283-1294.

Religijne wojny — wojny, które toczyły się w Europie w ciągu XVI i XVII w. w wyniku reformacji. R. W. rozpoczęły się we Francji w r. 1562 (t. zw. rzezią w Vassy, podczas której wymordowano zebranych na nabożeństwo hugonotów) i trwały tam do r. 1594, przerywane przez rozejmy w postaci edyk-tów tolerancyjnych; punktem szczytowym fr. R. W. była noc św. Bartłomieja; najsroższa była „wojna trzech Henryków" (Henryk III, Henryk de Guise i Henryk, ks. Nawary) w roku 1585. Najdłuższą z R. W. była wojna trzydziestoletnia.

Relikty — zabytkowe postaci zwierząt i roślin, zachowane z czasów, gdy na danym obszarze panowały odmienne warunki życia.

-> I V, 138.

(1775-1841),

Rembowski Jan

i rysownik pod silnym wpływem Wyspiańskiego. Nastrojowe sceny z życia górali, dzieci, żołnierzy. Portrety znanych uczestników walk legionowych. Witraże.

Rembrandt (R. Harmensz van Rijn) — (1606—1669), wielki malarz i grafik epoki baroku, jedna z najpotężniejszych indywidualności artystycznych wszystkich czasów. Przez współczesnych z pocz. uznawany, później nie doceniany i zapomniany, umarł w nędzy. Gł. dzieła: „Anatomia dr. Tulpa", autoportrety, „Św. Rodzina", „Chrystus w Em-maus", „Anioł opuszcza Tobiasza", „Straż nocna", „Powrót zaginionego syna". Akwaforty: „Śmierć Marii", „Wskrzeszenie Łazarza", „Chrystus uzdrawia chorych", „Trzy krzyże" i i.

-► III, 465, 469, 908, tabl. III, 52, 118, 119.

Remigiusz św.

III, 640.

-+ II, 618.

padku wielkiej katastrofy żywiołowej. 2. — w prawie: inaczej pomoc prawna — zbadanie świadka zamieszkałego poza okręgiem sądu, przed którym toczy się proces, przez sąd inny, w miejscu zamieszkania świadka (badanie w drodze R.).

Relais -> Przekaźnik.

Relatywizm — w teorii poznania kierunek przyjmujący, że nie daje się osiągnąć poznanie bezwzględnie pewne i prawdziwe, lecz tylko względne, tzn. takie, które odpowiada określonemu podmiotowi: zatem o żadnym zda -ni u nie możemy orzec, że jest prawdziwe albo fałszywe bez zaznaczenia, dla kogo. -* III, 295 rzeźba nie pełna, wyrastająca z pewnej płaszczyzny, z którą jest związana. Rozróżnia się wypukłorzeźbę (haut-R.) i płaskorzeźbę (bas-R.). Np. R. na fasadach gmachów, tympanonach świątyń gr. itp.

Religia — w najogólniejszym znaczeniu zbiór wierzeń, dotyczących powstania świata, jego przeznaczeń, celu istnienia ludzi i wynikających stąd obowiązków człowieka. Wyznawcy poszczególnych R. stanowią zorganizowane społeczeństwa ludzkie, wyznające jedne i te same wierzenia rei. i praktykujące związane z tymi wierzeniami obrzędy.

Liczba wyznawców ważniej szych R. (r. 1935): a) chrześcij.: katolicy . . ewangelicy. prawosławni (wliczając Z. S. R. R.)    160 ,,

inni.............. 10 „

15 „ 250 „ 265 „ 645 „ 116 ,-,

-> IV, 565-566.

Tak np. w pewnych jeziorach, które były niegdyś częściami mórz, jak Morze Kaspijskie i niektóre i., występują do dziś pozostałości dawnego świata organicznego morskiego. W faunie i florze Europy środk. zachowały się tu i ówdzie pewne gat. będące zabytkami okresu lodowcowego itp.

Relikwie (z łac. reliąuiae = resztki, szczątki) — cząstki ciał i kości świętych lub przedmioty, które miały bezpośrednią z nimi styczność, np. cząstki szat, otoczone kultem.

Remanent — zapas końcowy; szczegółowy spis towarów, znajdujących się w danej chwili na składzie, z podaniem ich ilości i ceny własnej, sporządzony w różnych celach: sprawdzenia stanu przedsiębiorstwa i jego zaopatrzenia w towary, spisywany przy otwarciu i likwidacji firmy, co rok na pierwszego stycznia, w chwili zaprowadzania nowych ksiąg; pozostałość kasy, zapas w kapitale, w towarze.

Remarque Erich Maria — (* 1898), pisarz niem., zasłynął jako autor powieści „Im We-slen nichts Neues" („Na zachodzie bez zmian"), w której pierwszy przedstawił — na podstawie własnych przeżyć z frontu — okrucieństwa wielkiej wojny. Napisał także powieść ,,Der Weg zurilck" („Droga powrotna"). Po przewrocie narodowo-socjalistycznym zamieszkał w Szwajcarii.

Rembieliński Rajmund prawnik i polityk, marszałek sejmu w r. 1820. „Projekt polepszenia stanu włościan w Księstwie Warszawskim" ii.    -> 1, 607. ■

(1879-1923), malarz niderl.

(437 — 532), misjonarz, biskup Reims; chrzcił króla Frankonii Chlod-wiga. Pam. 1 października.

Remiz (Remiz pendulinus I,.) — gat. ptaków z rodziny sikor, rzędu wróblowatych. Zamieszkuje pd. i pd.-wsch. Europę i Azję Mn. W Polsce na wsch. i pd.-wsch. kraju. Buduje misterne gniazdko w postaci worka w zaroślach nadwodnych. Żywi się owadami i nasionami. Ptak przelotny.

(* 1877), ros. pro-

rodzaj ssaków

-* I V, 137, 1549.

pierwiastek odkryty w r. 1925, podobny do manganu. L. porz. 75, c. atom. 186,8, s. chem. Re.

Rśnan Ernest, rćna ćrnest — (1823 — 1892), fr. filozof i historyk-orientalista (semitolog), badacz historii religii, zwł. chrześcijaństwa. W 11. 1862-63 wykładał w Coll&ge de France; pozbawiony katedry na żądanie fr. duchowieństwa po wydaniu w r. 1863 najsłyn-

(1843-1918),

dawna stolica Bretanii. Przemysł maszynowy, włókienniczy i drzewny. Uniwersytet. Ratusz z I poł. XVII w. 99 000 mieszk.

-► II, 945.

Remizów Aleksiej zaik, po przewrocie bolszew. na emigracji. Mistrz prozy obrazowej. Wrażenia ze świata dziecięcego, tematy zaczerpnięte z bajek albo legend ludowych i chrześcij., opowiadania z życia codziennego.

Remscheid — m-to niem. w okręgu przemysłowym Nadrenii; wielkie skupienie drobnego przemysłu metalurgicznego. 101 000 mieszk.

Remus — w podaniach rzym. brat bliźni Romulusa.

Ren, renifer (Rangifer) z rodziny jeleni, rzędu parzystokopytnych. Żyją w niewielkich stadach na pn. krańcach lądów Europy, Azji i Ameryki, niektóre gat. jesienią wędrują dużymi stadami na pd. Żywią się trawą, zimą porostami, korą, gałązkami drzew. Gat. : R. sibiricus M., R. caribu Gm., R. groenlandicus Gm., R. tarandus L. R. udomowione są nieco mniejsze, prowadzą tryb życia napół dziki. Hodowane na dalekiej pn. dla mleka, mięsa, skór i jako zwierzęta pociągowe.

Ren, niem. Rhein, fr. Rhin, re — gł. rzeka niem. i największa z rzek Europy zach. Wypływa z Alp kilkoma potokami, które łączą się pod Reichenau, uchodzi dwoma ramionami na terytorium Holandii do Morza Niemieckiego i do Zatoki Zuiderzee. Od m-ta Chur żeglowny. Przepływa Jezioro Bodeńskie; tworzy szeroki wodospad pod Szafuzą; w dalszym biegu rzeka graniczna m. Szwajcarią i Niemcami i m. Francją i Niemcami. Przełom przez Góry Łupkowe Reńskie tworzy jeden z najpiękniejszych krajobrazów niem. Od Kolonii zw. jest R. dolnym. Pierwszorzędna arteria komunikacyjna, charakteryzuje się stałością wodo stanu. Szereg kanałów: Reńsko-Herneński łączący Ruhrort z Herne, dł. 38 km, Reńsko-Marneński m. Renem i Marną, dł. 362 km i Reńsko-Rodański od Strasburga przez Miluzę do rzeki Saony, dł. 323 km. Dł. 1320 km, 224 000 km², dorzecza. — Już w strż. rzeka graniczna między Galią a terytoriami zamieszkałymi przez plemiona germ.; od upadku monarchii Karola W. rozpoczyna się rywalizacja m. Francją a Niemcami o obszary wzdłuż lewego brzegu R. W XVII —XVIII w. granica Francji opierała się o R.; wojna prus -fr. w 11. 1870/1871 przez zabór Alzacji i Lotaryngii przez Niemcy odepchnęła Francję od R. Ten stan rzeczy zmienił dopiero traktat wersalski po wielkiej wojnie. (—> Nadrenia).

Ren niejszej swej książki j,La Vie de Jisus" (,,Życie Chrystusa"), będącej pierwszą częścią obszernego dzieła ,,Hiatoire des origines du Chrialia-nismc" („Historia początków chrześcijaństwa"). W r. 1871 powrócił na katedrę.

Renault Louis, rćnó lui wybitny prawnik fr.; w-r. 1907 reprezentował Francję na konferencji pokojowej w Hadze. Gł. dzieło: ,,Traitć de droit commercial“ („Traktat prawa handlowego"). W r. 1907 nagroda pokojowa Nobla (wraz z E. Moneta).

Renesans, odrodzenie — nazwa epoki obejmującej wieki XV i XVI, rozpoczynającej nwż. dzieje Europy. Ośrodkiem R. były Włochy a ich sztuka najświetniejszym tworem kultury renesansowej. art. IV, 568 — 578; II, 1200-1201, IV, 238, 705, 949, 951, 958, 959, 960, 1412-1414.

Reni Guido — (1575—1642), wł. malarz rei., najwybitniejszy przedstawiciel eklektycznej szkoły Carraccich (czerpał motywy z Caravag-gia, Rafaela itd.). Obrazy jego cechuje patos, często pusta teatralność. Gł. dzieła: fresk „Aurora", „Opłakiwanie Chrystusa", ,,Ecce Homo" i i.

Renkloda (Prunus italica) — drzewo z rodzaju śliw, o jadalnych kulistych zielonych owocach, często u nas hodowane.

Rennenkampf Paweł — (1854—1918), generał ros. Dowódca dywizji podczas wojny ros.-jap.; w wielkiej wojnie dowódca I armii; poniósł porażkę w Prusach Wsch. w r. 1914; rozstrzelany przez bolszewików.

Renner Karl — (* 1870), jeden z przywódców austr. partii socjalistycznej. Od r. 1907 czł. parlamentu; w 11.    1918—1920 kanclerz

republiki austr.

Rennes, ren

Renoir Pierre Augustę, renuar pjór ógiist — (1841 — 1919), malarz fr., jeden z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu. Gł. akty kobiece, portrety (także zbiorowe). Wpływy : Velasqueza, w późniejszej epoce twórczości — Watteau i Fragonarda, od których R. przejął umiejętność łączenia dobrej kompozycji z opanowaniem techniki zjawisk świetlnych i powietrznych.

Renouvier Charles, renuwjó szarl — (1818 — 1903), filozof fr., przedstawiciel filozofii krytycznej („neokrytycyzmu") we Francji, głoszący możliwość metafizyki opartej na doświadczeniu.

Renta — dochód z ziemi; szerzej: wszelki stały dochód, płynący nie z pracy, lecz z posiadania gruntu, kapitału, tytułu prawnego! oznaczenie periodycznych świadczeń pieniężnych nie będących wynagrodzeniem za pracę R. na mocy przepisów prawnych może być wypłacana np. przez instytucje prawno-publiczne

dawna jednostka monetarna w krajach niem. oraz w Austrii do 1890 r. Potoczna nazwa guldena austr.

Reńskie wina — wina, najczęściej białe stołowe wytrawne, z winnic w Hesji i Nadrenii, położonych na brzegach Renu.

Reński Związek — utworzona przez Napoleona w r. 1806 liga książąt niem. (bez Austrii i Prus). R. Z. położył kres cesarstwu niem. i część Niemiec poddał władzy Napoleona; rozpadł się po upadku Napoleona w r. 1813.

(1844—1930), malarz ros. Obrazy historyczne i z życia ludu ros., o ponurym kolorycie, odznaczające się siłą dramatyczną. Znane obrazy: ,,Burłaki“, ,,Iwan Groźny nad zwłokami' zamordowanego syna".

-r IV, 1565, 1576.

Repnin Mikołaj ks. marszałek ros. W 11. 1763—1768 poseł ros.

(1734-1801), feld-

-* III, 1223-1226.

w r. 1792 w

ściśle określonym osobom, np. inwalidom pracy (R. wypadkowa), inwalidom wojennym (R. inwalidzka), wdowie po pracowniku ubezpieczonym (R. wdowia) itp. R. gruntowa — dochód uzyskiwany przez właściciela gruntu, ściślej : część owego dochodu osiągana bez nakładu pracy, kapitału. Wg słynnej teorii R. gruntowej, sformułowanej przez Ricarda, R. gruntowa wynika z ubóstwa ziemi; na skutek wzrostu ludności i związanego z nim wzrostu konsumpcji ludzkość musi przechodzić do uprawy coraz mniej urodzajnych obszarów; ceny ziemiopłodów kształtują się wg nakładu pracy włożonego na najgorszej kategorii ziemi; w rezultacie powstaje R. różniczkowa, dodatkowy dochód z obszarów urodzajnych.

Rentgenologia — gałąź medycyny, zajmująca się zastosowaniem promieni Róntgena do celów badawczych, diagnostycznych oraz leczniczych. W zakres R. wchodzą: 1) rent-genodiagnostyka, pozwalająca na rozpoznawanie zmian chorobowych i uszkodzeń ciała za pomocą prześwietlania promieniami Róntgena; 2) rentgenoterapia, czyli radioterapia — leczenie za pomocą naświetlań promieniami Róntgena.

Reński

Reostat — to samo, co opornica (opornik).

Reparacje — odszkodowania wojenne, wynagrodzenie materialnych szkód, wyrządzonych przez Niemców w czasie wielkiej wojny. R. miały także płacić państwa sprzymierzone z Niemcami: Austria, Węgry, Bułgaria i Turcja.

IV, 1341-1343.

Repartycja — rozłożenie zobowiązań (np. podatków) lub zysków na większą liczbę osób lub instytucyj wg. określonego klucza, np. wg. liczby zatrudnianych robotników itp.

Repatriacja — powrót emigrantów, jeńców wojennych, wygnańców do kraju ojczystego, np. w 11. 1921 — 1923 powrót ludności polskiej ewakuowanej przez Rosjan w 11. 1914-1916 i zesłańców polit.

Repłn Ilia — w Warszawie; przeciwdziałał brutalnie próbom reform, doprowadził do zawiązania konfederacji radomskiej, zorganizował w r. 1768 porwanie senatorów; swoją polityką uzależnił ostatecznie Polskę od Rosji. W 11. 1769 — 1774 i 1787—1793 dowodził w wojnie ros. z Turcją. Brał udział w stłumieniu konfederacji barskiej i insurekcji Kościuszki. Od r. 1795 generał gubernator Litwy.

Reportaż (z ang. to report, tu ry’po:rt — składać raport) — sprawozdanie, materiał dostarczony przez sprawozdawcę (reportera), najczęściej dla dziennika, radia. W literaturze powojennej rozwinął się typ R. powieściowego i scenicznego, który w formie powieściowej lub dramatycznej przedstawia sceny wzięte bezpośrednio z życia.

-* 7, 1247, II, 92- 93, IV, 343.

Reprezentacyjny system — system ustroju państwowego, w którym lud bierze udział w rządach przez swych reprezentantów, posiadających głos decydujący w sprawach państwa. Naj charakterystyczniej szym przykładem R. S. jest system parlamentarny. ->■ art. ,.Parlamentaryzm", III, 1243 — 1258.

Republika (łac. res publica = rzecz wspólna), rzeczpospolita — jeden z podstawowych ustrojów państwowych, w którym władza państwowa opiera się na suwerenności ludu (R. demokratyczna), względnie pewnej warstwy obywateli (R. arystokratyczna, R. szlachecka, R. proletariacka itp.) w przeciwstawieniu do jednowładztwa monarchii. We współczesnych R. demokratycznych lud wykonywuje swą władzę pośrednio przez swych reprezentantów zasiadających w parlamencie. Ustrój republikański może się łączyć z różnorodną treścią polit.

Republikanci — stronnictwo Potockich, które za Augusta II i III przeciwstawiało się Czartoryskim czyli tzw. Familii.

Republikańska Partia (Republicun Party) i Demokratyczna Partia (Democratic Party) — dwie wielkie partie polit. w St. Zj. A. Pn. Starsza D. P., zw. dawniej Partią Republikańską, została stworzona przez Jeffersona oparciu o zasady wielkiej rewolucji dla przeciwstawienia się centralizacji władzy przez rząd federalny. Z czasem D. P. utożsamiła swą politykę z interesami Południa i jego plantatorów; jako partia opozycyjna powstała w r. 1854 R. P., reprezentująca interesy przemysłowej i purytańskiej Północy. W r. 1860 w czasie wojny Północy z Południem R. P. odniosła zwycięstwo i odtąd odgrywała dominującą rolę w życiu polit. i gospodarczym St. Zj., dokonując wyboru większości prezydentów. Wraz z zanikiem różnic gospodarczych i kulturalnych m. Południem a Północą zacierały się dawne rozbieżności ideowe a powstawały nowe. Współcześnie R. P. reprezentuje dążenia konserwatywne,

D. P.

IV, 939.

Reąuiem — 1.

Resekcja

wchłanianie, wsysanie ciał

renesansu

w liturgii kat. dialog śpiewany kapłana z chórem lub ludem.

Restauracja — powrót do dawniej istniejącego monarchicznego ustroju polit., dokonany po okresie rewolucyjnych wydarzeń, np. R. Stuartów w Anglii po śmierci Cromwella lub R. Burbonów we Francji po upadku Napoleona I. W historii okresem R. nazywa się okres od kongresu wiedeńskiego 1815 r. do rewolucji lipcowej 1830 r.

Restrykcje kredytowe

edykt wydany

(1543-1603), dyplomata i publicysta, sekretarz Hozjusza, od r. 1573 sekretarz królewski, obrońca kościoła kat.,

II, 208. (1850—1925), znakomity

drzeworytów, ,,Taniec śmierci", kartony do „Dziejów Karola Wielkiego".

Retoromanie

nacjonalistyczne, przeciwstawiając się udziałowi St. Zj. w Lidze Narodów i wiązaniu się z polityką europ.; w życiu ekonomicznym R. P. dąży do utrzymania ceł protekcyjnych, reprezentuje interesy farmerów i robotników, przeciwstawiając się rządom centralistycznym, wykazuje pewną skłonność do internacjonalizmu; przyczyniła się do udziału St. Zj. w wielkiej wojnie. W latach ostatnich prezydentami R. P. byli: Harding, Coolidge i Hoover; prezydentami wybranymi przez D. P. : Wilson i Roosevelt.

msza żałobna nazwana tak wg słów początkowych liturgii ,,R. aełer-nam dona eis" (łac. = daj im wieczny odpoczynek). 2. — kilkuczęściowe utwory muzyczne, np. R. Mozarta, Cherubiniego, Verdiego i i.

Reąuiescat in pace (łac. —- niech spoczywa w pokoju) — słowa modlitwy żałobnej śpiewane podczas żałobnej mszy św. i przy składaniu do grobu ciała zmarłego.

Rerum novarum (łac.) — encyklika ogłoszona w r. 1891 przez papieża Leona XIII, wysuwająca hasło oparcia całego ustroju społeczno-gospodarczego na zasadach sprawiedliwości chrześcij. W dążeniu do ulżenia doli robotników encyklika R. N. wysuwała cały szereg postulatów ustawodawczych (opieka nad robotnikami, ubezpieczenie od choroby, na wypadek niezdolności do pracy, od nieszczęśliwych wypadków, emerytalne, pośmiertne dla rodziny pracującego), zalecała pracę nad podniesieniem warstwy robotniczej pod względem kulturalno-oświatowym oraz popierała samopomoc robotniczą (organizacja związków zawodowych). Dążąc do naprawy ustroju społecznego, encyklika R. N. uważa, że ustrój ten oparty na prywatnej własności jako na fundamencie, może być ulepszony przez umożliwienie warstwom pracującym dostępu do posiadania i własności (t. zw. uwłaszczenie ludzi pracy).

operacja chirurgiczna, polegająca na wycięciu zmienionego chorobowo narządu lub jego części, np. żołądka, części jelita, żebra itp.

Resorbcja

płynnych i gazowych lub drobnych cząstek ciał stałych do dróg limfatycznych i krwionośnych gł. przez błony śluzowe i surowicze oraz tkankę podskórną. R. w przewodzie pokarmowym jest jedną z ważnych czynności trawiennych.

-* I V, 1099, 1131.

Resory — proste lub lekko wygięte sprężyny złożone z kilku płaskich sprężyn, stosowane do zawieszania pojazdów, dla zmniejszania wstrząsów powodowanych nierównościami drogi.

Respighi Ottorino —    (1879 — 1936), kom

pozytor wł., impresjonista; przyczynił się do wł. muzyki instrumentalnej. Pisał opery, utwory orkiestralne (symfonie, poematy symfoniczne), muzykę kameralną, pieśni i i.

Responsorium

ograniczenia w udzielaniu pożyczek przez banki, zwł. przez bank emisyjny. Środek polityki walutowej stosowany dla zapobieżenia zbytniemu wzrostowi obiegu pieniężnego, gdy przekracza on potrzeby gospodarcze.

Restytucyjny edykt przez cesarza Ferdynanda II, w r. 1629 — nakazujący protestantom zwrot zagarniętych przez nich dóbr kościelnych.

Resursa (z fr. ressource, rćsurs — pomoc) — nazwa związków grupujących przedstawicieli jednego zawodu (np. R. kupiecka), bądź o charakterze towarzyskim (R, obywatelska) ; także lokale zajmowane przez takie związki.

Reszka Stanisław autor życiorysu Hozjusza i diariusza podróży dyplomatycznych do Włoch.

Reszke Jan śpiewak, tenor, i nauczyciel śpiewu w Paryżu (od r. 1902). W 11. 1885—1900 śpiewał na największych scenach operowych świata.

Reszt — m-to pers. nad Morzem Kaspijskim, ośrodek handlu jedwabiem. 90 000 mieszk.

Reszta z podzielenia liczby całkowitej a przez liczbę całkowitą b — różnica liczby b i największej wielokrotności liczby b, nie przekraczającej liczby a. Np. R. z podzielenia 27 przez 4 jest 3, bowiem największą -wielokrotnością liczby 4, nie przekraczającą liczby 27, jest 24. R. wynosi więc 27 — 24 = 3.

Retencja — prawo zatrzymania przedmiotów należących do dłużnika, przysługujące wierzycielowi w wypadkach określonych prawem.

Rethel Alfred — (1816—1859), malarz i rysownik niem., uczeń Corneliusa; naśladował mistrzów odrodzenia niem. Gł. dzieła: seria

mieszkańcy dawnej Recji, pokrewni Etruskom, zmieszani później z sąsiednimi pleńiionami celtyckimi; przechowali częściowo po dziś dzień język własny należący do grupy języków romańskich. Największe skupienie dzisiaj w szwajc. kantonie Gryzonów.

Retorsje — środki odwetowe w stosunkach międzypaństwowych, nie posiadające charakteru gwałtu, np. podwyższenie cła na towary państwa, w stosunku do którego stosowane są R.

Retorta.

procesy

grupa czterech wysp

fr. konserwatywny dwutygodnik literacki, polit. i naukowy, zał. w r. 1829.

Rewakcynacja

Retorta — naczynie szklane lub metalowe, dawniej niezbędne akcesorium każdego laboratorium chemicznego, coraz bardziej wychodzi z użycia. W przemyśle chemicznym R. są to wielkie ogrzewane cylindry żelazne lub szamotowe, poziome lub pionowe, stosowane przy suchej destylacji węgla i drzewa, destylacji kwasów stężonych itd.

Retoryka -- umiejętność artystycznego wyrażania się; teoria i nauka wymowy, zazwyczaj związana z wymaganiami życia publicznego; uprawiana w strż. Grecji i Rzymie, pojawiła się następnie w szkolnictwie wszystkich prawie narodów. R. kwitnęła w szlacheckiej Polsce; w XVII i XVIII w., w dużej mierze wskutek metod uprawianych w szkołach jezuickich, doszła do karykaturalnych rozmiarów. Nauczanie R. w w. XVIII zreformował ks. Stanisław Konarski. Retoryczne pytanie — pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi, stosowane dla spotęgowania wrażenia, np. w pierwszej mowie Cycerona przeciw Katylinie: Quousque tandem abutere Cati-lina patientia nostra?

-+ III, 343.

Retra — śrdw. gród w dzisiejszych Niemczech w okolicach Feldbergu, stolica Lutyków ze świątynią słów. boga Swarożyca; spalony w pocz. XII w.

Retuszowanie (z fr. retoucher = ponownie dotykać) — poprawienie, wykańczanie. W fotografii — ręczne uzupełnianie niedociągnięć na kliszy, lub odbitce.

Retyckie Alpy — grupa górska po obu stronach granicy szwajc.-austr., m. przełęczami Spliigen i Brenner, do 4052 m wys. (Piz Ber-nina).

Retzius Anders — (1796—1860), przyrodnik, anatom i antropolog szw. Wprowadził do antropologii pojęcie wskaźnika głównego dla ujmowania kształtów głowy.

Reuchlin Jan — (1455—1522), humanista i uczony niem.; pierwszy spośród humanistów studiował język hebr. W swych poglądach filozoficznych R. zdradzał wpływ mistyki, odgraniczał sferę poznania rozumowego (scientia) od prawdopodobnych dociekań (opiniones) i wiary. W r. 1510 R. wystąpił w t. zw. sporze koloń-skim przeciwko dominikanom, domagającym się niszczenia ksiąg hebrajskich; napisał wtedy pamflet „Augenspiegel", który przyczynił się do zwycięstwa humanistów.

Reumatyzm Oościec.

-> IV, 752.

Rćunlon, rćunjó — fr. wyspa w grupie Maskarenów na Oceanie Indyjskim; pochodzenia wulkanicznego, o wzniesieniach do 3069 m i żyznej glebie. Ludność — metysi pochodzenia fr. Podstawą gospodarki R. jest cukier (plantacje, rafinerie) i rum. — Odkryta w r. 1505 przez Portugalczyków, od r. 1643 fr. 2500 km², 198 000 mieszk. Stolica Saint-Denis.

Reuniony (fr. reunion, rćunjó) polit. prowadzone przez Ludwika XIV po zwycięskim pokoju w Nimwegen w r. 1678, mające na celu zagarnięcie terytoriów, które kiedyś należały do krajów świeżo odstąpionych koronie fr. Procesy te, rozstrzygane przez, trybunały fr., rozszerzyły granice Francji o cały szereg posiadłości, m. i. Strasburg (w r.

1681), Luksemburg i i.

Reuter Christian — (1666—1712), powie-ściopisarz niem., autor sławnej satyrycznej powieści z życia studenckiego ,,iSchelmuffsky".

Reuter Fritz — (1810—1874), poeta i prozaik niem., piszący w narzeczu dolnoniem. W szeregu małych i większych powieści i opowieści o charakterze autobiograficznym, zdradzających wpływ Dickensa, dał realistyczny i pełen humoru obraz swoich czasów, np. ,,Ut minę Franzosentit" (,,Z czasów francuskich").

Reuter (Reuters Limited, ’roitars 'lymytyd) — gł. agencja prasowa Anglii o charakterze pół-urzędowym; zał. w 1849 r. w Akwizgranie przez Pawła Reutera, w 1851 r. została przeniesiona do Londynu,

Revilla Gigedo meksyk, na Pacyfiku. 205 km², 1500 mieszk.

Revue de Deux Mondes rćvu da de mód —

powtórne szczepienie przeciwko ospie. Obowiązkowe w szkołach powszechnych (około dziesiątego roku życia).

Rewakowicz Henryk — (1836 — 1907), polityk i publicysta. Uczestnik powstania 1863 r., jeden z twórców ruchu ludowego na terenie Galicji, długoletni redaktor ,,Kurjera Lwowskiego".

Rewel Tallin.

Rewers — 1. — dowód pisemny otrzymania pożyczki, a zarazem zobowiązanie do jej zwrotu. 2. — spodnia strona monety lub medalu.

Rewia —    1. — przegląd wojsk, parada,

2. — przedstawienie składające się z szeregu luźnych obrazów, deklamacji, tańca i śpiewu, o charakterze kabaretowym.

Rewident — zaprzysiężony rzeczoznacwca księgowości handlowej przy izbach przemysłowo-handlowych, sądzie, itp. R. podatkowy — urzędnik badający z ramienia władz skarbowych stan przedsiębiorstw, ich księgi handlowe celem właściwego wyznaczenia wymiaru podatków.

Rewindykacja — działanie zmierzające do odzyskania utraconej własności, np. na za-zasadzie traktatu ryskiego Polska rewindykowała od Z. S. R. R. wywiezione do Rosji przez carat biblioteki, dzieła sztuki itp.

sprawdzenie, skontrolowanie;

Rewizja

przeszukanie przez policję mieszkania lub osoby dla ujęcia osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa, wykrycia dowodów winy itp. Rewidujący obowiązany jest posiadać polecenie sądowe, w wypadkach zaś nagłych doręczyć w 48 godzin po dokonaniu R. zatwierdzenie R. przez sąd. R. procesu wienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem. Następuje w resie oskarżonego, gdy po skazaniu będą ujawnione jakiekolwiek nowe fakty lub dowody, nie znane przed tym. Odbywa się przeciwko oskarżonemu tylko wtedy, gdy uniewinniający wyrok zapadł na podstawie: fałszywego zeznania, dokumentu, dowodu rzeczowego lub

wzno-

inte-

przekupstwa.

Rewizjonizm

wizji istniejącego stanu rzeczy: 1. nek ugodowy wśród socjalistów, głoszony przez E. Bernsteina, dążył do współpracy socjalistów z postępowym mieszczaństwem. 2. — w polityce powojennej dążenia do rewizji traktatów pokojowych, wysuwane przede wszystkim przez Niemcy, następnie przez Węgry i częściowo Włochy. R. towarzyszy wytężona propaganda zainteresowanych państw, wykorzystująca koniunkturę polit.

Rewolucja

lub społeczny, o charakterze masowym, którego celem jest radykalna zmiana systemu rządów, względnie ustroju społecznego.

R. polit. jest zdobycie władzy państwowej, celem R. - społecznej — zmiana ustroju gospodarczo-społecznego. R. kończą się często dyktaturami, (np. R. angielska w XVIII w. skończyła się dyktaturą Cromwella, wielka fr. — dyktaturą Napoleona, R. ros.

Stalina itd.)

Rewolucja lipcowa -> Lipcowa rewolucja.

Rewolucja lutowa -* Lutowa rewolucja.

Rewolucja październikowa -> Październikowa rewolucja.

Rewolucja rosyjska —► Rosyjska rewolucja.

Rewolucja 1905 roku — wrzenia rewolucyjne w Rosji wywołane sytuacją społeczno-polit. w Rosji carskiej, przyspieszoną klęską poniesioną przez Rosję w wojnie jap. w 1904/5r. 30 października 1905 r. car Mikołaj II został zmuszony do ogłoszenia konstytucji, mimo to stronnictwa rewolucyjne proklamowały strajk generalny (nie wyłączając kolei i poczty). W związku z wydarzeniami na terenie Rosji na gruncie Finlandii a zwł. Królestwa Polskiego wzmogły się separatystyczne ruchy narodowościowe o zabarwieniu socjalistycznym (w których brały udział bojówki P. P. S. pod wodzą Piłsudskiego). W r. 1906 została zwołana I Duma, która jednak została niebawem rozwiązana. W r. 1907 władzę objął Stołypin, za którego rządów nastąpił okres

dążenia do podjęcia re-kieru-

gwałtowny przewrót polit.

Celem

dyktaturą

reakcji i prześladowań. Rewolucja przeniosła się w podziemia.

Rewolucja wielka, francuska wolucja.

Rewolucyjny kalendarz — kalendarz wprowadzony we Francji w czasie wielkiej rewolucji, obowiązywał w 11. 1793—1805. Za początek rachuby czasu przyjmował 22 września 1792 r., dzień ogłoszenia republiki. Wg. R. K. rok miał 12 miesięcy po 30 dni z 5 dniami dodatkowymi (rok przestępny z 6). Nazwy miesięcy: Ven-dćmiaire, Brumaire, Frimaire, Nivóse, Plrriose, Ventóse, Germinal, Florial, Prairial, Messidor, Thermidor, Fructidor.

Rewolucyjny trybunał w r. 1793 przez konwent wielkiej rewolucji sąd nadzwyczajny dla sądzenia jej wrogów, organ teroru jakobińskiej dyktatury; skasowany za Robespierre’a w r. 1795.

Rewolwer (z ang. to revolve — obracać) — 1. — bębenek z umocowanymi na nim częściami wymiennymi, przez którego obrót można łatwo ustawić daną część w odpowiednim miejscu. W tokarkach rewolwerowych R. służy do szybkiej wymiany stosowanych narzędzi (noży), w mikroskopach do wymiany obiektywów. 2. — krótka wielostrzałowa broń palna, w której podstawienie nowego naboju przed lufę odbywa się przy pomocy bębenka (R.) mieszczącego 5 — 8 nabojów. R. zostały prawie wyparte z użycia przez pistolety samoczynne (do których nie należy stosować nazwy R.).

Rexiścł (od łac. Christus Rex — Chrystus Król)

barwieniu faszystowskim, zał. w r. 1935 przez Leona Degrelle; realizuje hasła kat.-narodowe.

Reykjavik — stolica Islandii, na wybrzeżu pd. - zach,; biskupstwo, uniwersytet, przemysł rybny; radiostacja nadawcza. 33 000 mieszk.

Reymont Władysław Stanisław — (1868 — 1925), znakomity powieściopisarz, syn ludu mazowieckiego, autor największej epopei o życiu i duszy chłopa polskiego „Chłopów". Wielki talent R. łączył wnikliwą realistyczną obserwację ze zdolnością poetyckiego obrazowania i plastyką w tworzeniu postaci ludzkich, nie zapomnianych dzięki swej wyrazistości i prawdzie psychologicznej. Przy technice na-turalistycznej posiadał R. dar poetyzowania rzeczywistości; mimo zdecydowanej ideologii ludowo demokratycznej nigdy nie był doktry-nerem. Wszeęhstronny artyzm R. osiągnął najpełniejszy wyraz w epicko zakrojonych „Chłopach". Inne dzieła: powieści z życia aktorskiego: „Komediantka", „Fermenty", szkic powieściowy „Sprawiedliwie", powieść o Lodzi: „Ziemia Obiecana", trylogia historyczna, „Rok 1794", („Ostatni Sejm Rzeczypospolitej", „Nil desperandum", „Insurekcja"), szereg zbiorów nowel: „Spotkanie", „Liii", „Za frontem" i i. We wszystkich dziełach R. przejawia się głę-

Wielka re-

ustanowiony

radykalna belg. partia kat. o za-

Świat i. Życie. — V.

50

rośliny zielne z rodziny rezedowatych (Resedaceae) o liściach naprzemianległych i drobnych żółtych kwiatach zebranych w szczytowe grona; występują w obszarze śródziemnomorskim. W Polsce ro-

Rezerwaty przyrody

Rezerwowy fundusz

własnego przedsiębiorstw handlowych, przemysłowych, przeznaczona na pokrycie nieprzewidzianych strat. Rozróżniamy rezerwy jawne, wykazane w bilansie, i rezerwy ciche, które powstają przez celowo zbyt niskie szacowanie poszczególnych pozycyj aktywnych.

Reznićek 1. — Emil Nicolaus — (* 1860), kompozytor austr., dyrygent opery warszawskiej w 11. 1907 — 1909. Napisał szereg kompo-zycyj symfonicznych, kameralnych i

->//, 108, IV, 1177.

w szkolnictwie

1.

Rędziny, rzędziny Rękawka

poręka, poręczenie, gwaran-

zw.

ści fali światła

boko pojęta postawa moralna i chrześcij. W r. 1924 otrzymał R. nagrodę Nobla za „Chłopów".

-> I, 527, IV, 232-233, 271, 335-336.

Reynolds Joshua, 'renldz ’dżoszua — (1723 — 1792), malarz ang. Jeden z największych portrecistów ang. Malował przede wszystkim dzieci. Sztuka jego zdradza wpływy hol., częściowo wł. Gł. dzieła: „Wiek niewinności", ,,Miss Bowles", „Dziewczynka z poziomkami".

IV, 1325.

Rezeda (Reseda) śnie dziko R. żółtawa i R. żółta; R. wonna hodowana, pochodzi z Afryki pn.

Rezerwa — zapas, ostrożność. W wojsku: żołnierze, którzy na Komisji Poborowej otrzymali kategorię zdrowia „A", a którzy po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej nie pełnią służby czynnej ; obowiązani do stawienia się w wojsku na ćwiczenia i w razie zarządzonej mobilizacji. Podoficerowie i szeregowcy służą w R. do ukończenia 40 r. życia. Mogą awansować do stopnia plutonowego. Służba w R. oficerów trwa do 50 r. życia; oficerowie R. mogą uzyskać warunki awansu do stopnia kapitana. Po przekroczeniu granicy wieku rezerwiści przez następne 10 lat są zaliczani do pospolitego ruszenia.

-> IV, 1438-1439, 1446.

mniejsze lub większe przestrzenie, w których została zachowana pierwotna przyroda w swojej naturalnej postaci. W Polsce R. P. jest np. park w Pieninach.

część kapitału opery:

,,IIolofernes", ,,Donna Diana" i i. 2. — Ferdi-nand — (1868—1909), brat poprz., rysownik. Charakterystyczne sceny rodzajowo-obyczajowe z życia współczesnego.

Rezonans, rezonancja — zjawisko powstawania w danym układzie drgań mechanicznych, akustycznych (głosowych) lub elektrycznych pod wpływem drgań zewnętrznych lub okresowo działającej siły, gdy okres drgań własnych układu równy jest okresowi drgań zewnętrznych. Tak np. słabymi pchnięciami można wysoko rozbujać wahadło (huśtawkę), jeśli popychać je w odpowiednich chwilach.

Dźwięk określonej wysokości pobudza do dźwięczenia widełki strojowe, nastrojone na dany ton. R. ma wielkie znaczenie przy budowie instrumentów muzycznych, posiadających często pudla rezonansowe dla wzmocnienia dźwięku. R. elektryczny (powstawanie drgań elektrycznych w obwodzie pod wpływem fal elektromagnetycznych) ma wielkie znaczenie w radiotechnice.

II, 680, IV, 533-634.

Rezonator — aparat do akustycznego mierzenia wys. dźwięków; dzięki rezonansowi odpowiada, na określone dźwięki, na które jest nastawiony.

Rezorcyna — związek organiczny, fenol o 2 grupach wodorotlenowych, C,H₄(OH)₂. Stosuje się do wyrobu barwników oraz jako środek dezynfekcyjny w chorobach skóry i oczu.

Rezurekcja (z łac. resurrectio = zmartwychwstanie) — uroczyste nabożeństwo odprawiane w nocy z W. Soboty na Niedzielę Wielkanocną, na pamiątkę Zmartwychwstania Chrystusa.

Rezydent — 1. — minister — R., przedstawiciel dyplomatyczny trzeciej klasy. -> II, 57. 2. — ubogi krewny lub wysłużony oficjalista utrzymywany na dworze szlacheckim. 3. -* Senatorowie rezydenci.

Reżyser — w teatrze kierownik przedstawienia, zespalający wszystkie jego elementy i tworzący z nich swoistą artystyczną całość.

IV, 1055-1058.

Ręczne roboty ogólnokształcącym zajęcia praktyczne, jak stolarstwo, introligatorstwo, obróbka drzewa, metali itp., mające na celu wyrobienie sprawności ruchowej i wartości psychicznych związanych z wykonywaniem rzemiosła. 2. — dział t. zw. robót kobiecych obejmujący: szycie, cerowanie, roboty szydełkowe, haftowanie, roboty wiązane, mereżkowanie, koronkarstwo i i.

Borowiny.

krakowska zabawa ludowa, odbywająca się w trzeci dzień Wielkanocy na wzgórzu przy Kopcu Krakusa, gdzie ludność Krakowa rzuca słodycze ubogiej dziatwie; wg. podania zwyczaj ten jest pamiątką stypy po śmierci Krakusa i usypania kopca z ziemi znoszonej w rękawach.

Rękodzielnictwo, rękodzieło -* Rzemiosło.

Rękojmia

cja; odpowiedzialność materialna sprzedawcy wobec kupującego za wady fizyczne lub prawne sprzedanej rzeczy.

Rh — s. chem. pierwiastka rodu.

Rhaman Chandrasekhara Yenkata — (* 1888), fizyk ind. W r. 1928 odkrył zjawisko, efektem R.', polegające na zmianie długo-rozpraszanego przez cząsteczki szeregu cieczy i ciał stałych. Efekt R. zależy od budowy cząsteczek rozpraszających i ma znaczenie dla jej badania. Nagroda Nobla w r. 1930.

Rhodes Cecil, 'roudz ’ses,l — (1853—1902), imperialistyczny polityk ang.; pocz. prowadził handel diamentami w Afryce. W r. 1884 minister finansów, w r. 1891 premier Przylądka Dobrej Nadziei. Stworzył w Afryce nowe państwo nazwane na jego cześć Rodezją. Ufundował na uniw. w Oksfordzie stypendium swego imienia dla studentów z dominiów, St. Zj. A. Pn. i Niemiec. -> 1V, 1319.

Rhododendron -*• Różanecznik. -> III, 1191.

Rhondda, 'ronda — osada górnicza i przemysłowa (metalurgia) w walijskim okręgu węglowym. 141 000 mieszk.

Rhode Island, roud 'ajland — mały przemysłowy stan amer. nad Atlantykiem. 3200 km², 604 000 mieszk., w tym 12 000 Polaków. Stolica Providence.

Rhón — bazaltowy masyw górski w środk. Niemczech, do 950 m wys. (Wasserkuppe). Ośrodek szybownictwa niemieckiego.

Riad, ar. E’Riad (= ogród) — stolica Ne-dżdu w środk. Arabii i siedziba władcy Sau-dii. 30 000 mieszk.

Rialto — znany most w Wenecji nad Wielkim Kanałem.

wybrzeże morskie,

Riasowe wybrzeże

skaliste i strome, bez cokołu kontynentalnego, poszarpane falami morskimi, o wąskich zatokach i wysuwających się wąskich płw. R. W. jest wynikiem transgresji morza. R. W. występuje np. w Bretanii.

Riazań — m-to sow. nad Trubieżą w pobliżu Oki, niegdyś stolica odrębnego księstwa rus., ośrodek hodowli kur i pszczół. Przemysł maszynowy. 63 000 mieszk.

Ribbentrop Joachim, von — (* 1893), polityk niem., jeden z najbliższych współpracowników Hitlera, od lutego 1938 r. min. spraw zagr. W czasie wojny oficer wojska niem.; od r. 1930 czynny w NSDAP; w 11. 1936—1938 ambasador niem. w Londynie.

Rłbera Giuseppe de (zw. Spagnoletto) — (1588—1652), malarz hiszp. Studiował i działał we Włoszech; pozostawał pod wpływem sztuki Caravaggia i tworzył typowe obrazy barokowe o patetycznej sile i rei. żarliwości. Liczne obrazy ołtarzowe.

Ribot Thćodule, ribó tćodiil — (1839—1916), filozof i psycholog fr., jeden z twórców współ-■ czesnej psychologii jako niezależnej nauki.

-► I, 912.

Ricardo David, ry’ka:rdou 'dejwyd — (1772 — 1823), ekonomista ang. Jeden z twórców i — obok A. Smitha stawiciel klasycznej ekonomii. Twórca teorii renty gruntowej, wartości, płac roboczych. Gł. dzieło: ,,Principles of political economy" (,,Zasady ekonomii politycznej").

-► II, 143, 144-145, III, 300.

Richards Theodore William, ’rycz3rdz '■ftia-(1868—1928), fizykochemik

żary atomowe szeregu pierwiastków; nagroda Nobla w r. 1914. Liczne prace w innych dziedzinach, zwł. w termodynamice i termochemii.

Richardson Owen, ’rycz9rds,n ’ouyn — (* 1879), fizyk ang.; badania nad emisją elektronów przez rozżarzone metale. Nagroda Nobla w r. 1928.

Richardson Samuel, ’ryczards,n 's&mjual — (1689—1761), powieściopisarz ang. o ideologii purytańskiej; oddziałał na rozwój powieści sentymentalnej w w. XVIII, zwł. niem. ,,Pamela", „Clarissa", „Sir Charles Orandison". Pierwsze powieści psychologiczne w formie listów.

Richelieu Armand Jean du Plessis, riszćljo arma ża dii plćsi stanu, kardynał od r. 1622, od r. 1624 wszechwładny minister Ludwika XIII, właściwy twórca absolutyzmu królewskiego. Dążąc do wzmocnienia władzy państwowej i potęgi Francji na zewnątrz, zniszczył polit. odrębność hugonotów przez zdobycie ich twierdzy La Rochelle (w r. 1628); złamał potęgę feudalnych magnatów, ograniczył duchowieństwo; scentralizował administrację przy pomocy intendentów królewskich. Popierając interesy mieszczaństwa, opiekował się rozwojem żeglugi, handlu i przemysłu. Założył Akademię Francuską w r. 1635. W polityce zagranicznej dążył do podważenia potęgi Habsburgów, popierając ich wrogów w wojnie trzydziestoletniej i z Hiszpanią. -> I, 15, II, 50, 430, IV, 1054.

Richet Charles, riszć szarl — (* 1850), fizjolog fr., przeprowadzał badania nad fizjologią mózgu, serca itp. W r. 1913 otrzymał nagrodę Nobla.

-> IV, 417.

-> IV, 1328.

(1585-1642), fr. mąż

-> II, 861.

najwybitniejszy przed-

do:r „yljam amer Wyznaczył z wielką dokładnością cię-

Richmond, 'ryczmand — 1. — część Wielkiego Londynu, stare m-to ang. w hrabstwie Surrey nad Tamizą, wielki park; 38 000 mieszk.

m-to w St. Zj. A. Pn., stolica stanu Wirginii nad rzeką James; uniw. murzyński, przemysł tytoniowy, maszynowy i młynarski; w pobliżu kopalnie węgla. 183 000 mieszk.

Richter Jean Paul Friedrich -*■ Jean Paul.

Richthofen Ferdinand — (1833—1905), geograf i geolog niem., zasłużony zwł. swymi studiami chiń.

Rickert Heinrich

2.

-* III, 1039. (1863-1916), filozof niem., zasłużony zwł. w zakresie metodologii nauk humanistycznych, których metodę określił jako metodę indywidualną i przeciwstawił metodzie przyrodoznawstwa.

Riehl Aloys — (1844—1924), filozof niem., kantysta, skłaniający się do pozytywizmu i koncepcji filozofii naukowej; uważał, że filozofia sprowadza się do teorii poznania.

Riemann Bernhard

(1826-1866), matematyk niem. Stworzył m. i. jedną z geome-tryj nie euklidesowych.

III, 520-521. Riemann Hugo — (1849—1919), muzykolog niem. Ogromne zasługi dla rozwoju nauki o fra-

6G*

(ok. 1460-

1531), rzeźbiarz niem. późnego gotyku; tworzył w Wiirzburgu; oddziałał silnie na snycerstwo współczesne, m. i. polskie. Gł. dzieła: grobowiec Eberharda von Grumbach, cesarza Henryka II i i., ołtarz Krwi Pańskiej w Roten-burgu i i.

Rienzi Cola di

sie zaburzeń.

Rigas Konstantyn — (1798—1858), działacz patriotyczny i poeta nowogr. Pod wpływem rewolucji fr. dążył do wyswobodzenia Grecji spod panowania tur. Za zorganizowany w Wiedniu spisek przeciw Turcji wydany przez Austriaków władzom tur. i stracony przez wbicie na pal.

Rigaudon, rigódó (fr.) prowansalski o parzystym takcie i szybkim tempie. (-> Suita).

Rłghi Tomasso

(-> Węda).

/Th

Riksza.

Riła — granitowy masyw górski w pd.-zach. Bułgarii. 2925 m wys.

Rilke Rainer Maria

(1844-

Rio Branco — rzeka w Brazylii, gł. dopływ Rio Negro wypływający z Wyżyny Gujańskiej. Dł. 1430 km.

Rio de Janeiro

zowaniu, harmonii itp.; gł. przedstawiciel szkoły badającej formy i style muzyczne (przed nim przeważał kierunek biograficzny). Liczne prace.

Riemenschneider Tilman

(1313-1354), wódz powstań ludowych w Rzymie przeciw szlachcie w r. 1347 i 1354 i trybun ludu rzym.; znakomity mówca, wzywał do narodowego zjednoczenia Włoch; dążył do przywrócenia Rzymowi dawnej potęgi i ustroju republikańskiego wg. strż. wzoru; wydany kurii rzymskiej jako kacerz, więziony, zwolniony przez papieża Innocentego VI i użyty jako narzędzie do poskromienia szlachty rzym. Zginął w cza-

II, 902.

Rif, zw. też Atlasem Niskim — pasmo górskie na granicy hiszp. i fr. Marokka, tworzące przedłużenie Gór Betyckich, dzikie i niedostępne. Do 2500 m wys. Zamieszkałe przez berberyjski wojowniczy szczep Rif fenów, którzy w 11. 1925/26 zorganizowali tu powstanie mające na celu uzyskanie niepodległości dla Marokka.

taniec staro-

(1727-1802), rzeźbiarz wł., czynny w Polsce od r. 1784, na dworze St. Augusta od r. 1790. Pracował przy dekoracjach wnętrz Łazienek.

Rigi — szczyt alpejski wys. 1800 m., najbardziej znany alpejski punkt widokowy.

Rigweda — część świętych ksiąg Wedy, powstała w drugim tysiącleciu prz. Chr. Zawiera szereg rei. poematów o czynach bogów ind.

~> 1, 793-796.

Rijswijk — wieś w pobliżu Hagi. Tu w r. 1697 Francja Ludwika XIV zawarła z Anglią, Niderlandami i Hiszpanią, potem z Niemcami, pokój w którym Ludwik XIV zrzekł się zagarniętych ziem.

Riksza — wózek na jedną lub dwie osoby, na dwu kółkach, ciągniony przez człowieka. Środek komunikacji b. rozpowszechniony w Azji wsch.

(1870-1926), jeden z największych liryków niem. XX w.; wiersze R. dzięki doskonałej formie i pełnej mistycznej zadumy treści zyskały sobie sławę i uznanie szeroko poza granicami Niemiec. Gł. dzieła: „Stundenbuch“ („Księga godzin"), ,,Duineser Elegien" i i.

Rimbaud Arthur, rebóartur — (1854—1891), poeta fr., jeden z twórców symbolizmu fr., autor m. i. poematu ,,Le Bateau Ivre“ („Pijany statek"). Poezje R. łączą realizm obrazów z siłą odczucia poetyckiego. Wywarł duży wpływ na poetów „Skamandra".

Rimini — m-to wł. nad Adriatykiem, rzym. Arininum. Szereg zabytków rzym., biblioteka i kąpielisko. W śrdw. należało do rodziny Ma-latesta, po r. 1528 do Państwa Kościelnego. 63000 mieszk.

Rimskij-Korsaków Nikołaj 1908), ros. kompozytor i teoretyk muzyczny, współtwórca nowej szkoły, pozostającej pod wpływem Wagnera. Opiewał świat baśni, zarówno w operach, jak i w kompozycjach symfonicznych. W melodii przeważa nuta pieśni ludowej. Pierwsza ros. symfonia. Opery: „Śnieżka", „Pskowiczanka", „Mozart i Salieri", balet. ,,Le coq d’or“ („Złoty kogucik"), poematy symfoniczne : „Szeherezada", „Sadko", 3 symfonie, uwertury, suity, koncert fortepianowy, muzyka kameralna, kantaty, pieśni.

-*• IV, 1565, 1572, 1574.

Rinaldo Rinaldini — rozbójnik wł., bohater sensacyjnej powieści niemieckiej Vulpiusa (XVIII w.); historycznośćpostaci — nie stwierdzona.

1. — stolica Brazylii, jedno z najpiękniej położonych m-t świata, nad zatoką tejże nazwy, ośrodek przemysłowy, ruchliwy port oceaniczny, ustępujący w eksporcie kawy tylko niedalekiemu Santos. Uniw. Politechnika. 1 700 000 mieszk. -> I, 168, 807, 808, IV, 360. 2. — mały atlantycki stan bra-zyl., najlepiej zagospodarowany i zaludniony. 42 000 km², 2 160 000 mieszk. (bez m-ta R. d. J.). Stolica Nictheroy.

Rio de Oro — część kolonii hiszp. na brzegach zach. Afryki, kraj pustynny, uprawa daktyli na wybrzeżach. 170 000 km², ok. 30 000 mieszk. Gł. m-to: Villa Cisneros.

Rio Grandę del Norte — graniczna rzeka m. Meksykiem i St. Zj. A. Pn., bez znaczenia komunikacyjnego; uchodzi do Zatoki Meksykańskiej. 3000 km dług., 580 000 km² dorzecza.

Rio Grandę do Norte — rolniczy stan pn.-brazyl. 52 000 km², 819 000 mieszk. Stolica Natal.

stan pd-brazyl., stepowy na pd., górzysty na pn., ludność biała; duża liczba emigrantów europ.: Niemców, Włochów, i i. Polaków ok. 30 000. Hodowla bydła. Bogactwa mineralne. 285 000 km², 2 183 000 mieszk. Stolica Porto Alegre.

-> I, 810, I V, 286.

Rio Muni — część hiszp. Gwinei na kontynencie afryk. Dżungla. 24 500 km², 100 000 mieszk. Stolica Bata.

Edward - (1845-1899),

i i. 2.

(1873 — 1921), pisarz dramatyczny, powieściopisarz i nowelista; pisał po niem. i po polsku ; pracował jako urzędnik Ministerstwa Oświaty w Wiedniu. Subtelny marzyciel protestujący przeciw sza-rzyźnie życia mieszczańskiego, które przedstawił z

młodo-

m-to i uzdrowisko wł. nad Jez.

-> II, 422. (* 1878), szach pers. (Iranu); od r. 1921 marszałek i minister wojny, od r. 1923 premier; koronowany w r. 1926.

-> / V, 3.

typ tkankowców z działu Coelomata, pokrytych worem skórno-mięśniowym. Brak specjalnego układu oddechowego, układ krwionośny. Rozmnażają się płciowo lub przez podział. Wiele pasożytów. Cztery gromady: Platyhelminthes (płazińce), Aschel-minthes, Enloprocta i Nemertini (wstężniaki).

Robbia — 1. — Lu ca della — (1400— 1482), rzeźbiarz wł. epoki wczesnego renesansu; tworzył we Florencji, gdzie założył szkołę i warsztaty. Wprowadził płaskorzeźby wypalane w glinie, malowane i pokryte glazurą. 2. — Andrea della

Robert

Rio Negro — 1. — lewy dopływ Amazonki, powstający z andyjskiej rzeki Uapes i bifur-kacji Orinoco, zw. Cassiąuiare. 1200 km dług. 2. — największa rzeka Patagonii; uchodzi do Atlantyku. 750 km dług.

Rio Salado — prawy dopływ Parany; wypływa z Kordylierów, uchodzi koło Santa Fć. Dł. 1300 km.

Riotinto — m-to w Andaluzji (Hiszpania) ; bogate kopalnie miedzi ekspoloatowane już przez Fenicjan. 10 000 mieszk.

Risorgimento, rizordżimento (wł. = wskrzeszenie) — okres dążeń i walk wł. mających na celu zjednoczenie narodowe, od r. 1815 do zdobycia Rzymu w r. 1870.

Ritardando (wł.) — skr. : rit., ritard.; w muzyce : zwalniając, opóźniając.

Ritenuto (wł.) — w muzyce: wstrzymując, zwalniając.

Ritornello (wł.) -- w muzyce instrumentalny wstęp i zakończenie do partii wokalnej w starych pieśniach strofkowych i w ariach wł. XVIII w.

Ritter Karol — (1779—1859), geograf niem., twórca geografii porównawczej; wprowadził w miejsce opisu przyczynowe traktowanie zjawisk.

Rlttner — 1. prawnik i polityk, w r. 1895 austr. minister oświaty, w r. 1896 minister dla Galicji. Napisał: „Prawo kościelne katolickie", „Śluby cywilne" Tadeusz

ciętym realizmem, R. reprezentuje typ modernisty, szukającego harmonii w święcie poezji i fikcji scenicznej. Gł. dzieła: komedie realistyczne „Głupi Jakub", „Wilki w nocy", ’ „W małym domku", sztuki baśniowo-symboliczne: „Dzieci Ziemi", „Ogród ści" i i., powieści: „Duchy w mieście", „Drzwi zamknięte" i i. Sztuki R. są grywane na scenach polskich i wiedeńskich.

Riu-kiu, chiń. Lu-czu — jap. łańcuch wysp między Kiusziu i Formozą. Niegdyś odrębne królestwo zajęte przez Japonię w 1879 r. 2386 km², 560 000 mieszk. Stolica Nawa, gł. port: Naseminato.

Riva

Garda. 12 000 mieszk.

Riverina, rywaryna wnętrzu Nowej Pd. Walii nad Murrayem i Dar-lingiem; suchy step częściowo sztucznie nawodniony; hodowla owiec.

Rivoli — wieś wł. w dolinie Adygi; w r. 1797 zwycięstwo Napoleona nad Austriakami.

Riwiera, wł. Riviera ( = kraj nadbrzeżny) — brzegi Zat. Genueńskiej od Cannes do Spezii, klimat łagodny; roślinność pd. chroniona od pn. przez pasma górskie; liczne miejscowości klimatyczne (Nicea, Monaco, Mentona). Fr. jej część (wraz z samodzielnym księstwem Monaco) nazywa się Wybrzeżem Lazurowym, wl. część dzieli się na R. di Ponente na zach. i R. di Levante na wsch.

Riza Szach Pehlewi

Rjeka -*Fiume.

Rn — s. chem. pierwiastka radonu (ema-nacji radu).

Robaczkowe ruchy jelit, perystaltyka jelit — ruchy ścian jelit, mające na celu przesuwanie pokarmów od żołądka w kierunku jelita grubego i odbytnicy. Mięśnie i ściany kurczą się, przy jednoczesnym rozluźnieniu mięśniówki poniżej odcinka, w którym znajduje się pokarm, powodując jego przemieszczanie. W jelicie grubym, poza R. R. J istnieją, t. zw. ruchy antyperystaltyczne, przesuwające przerobioną zawartość jelitową z powrotem do kątnicy, dla dokładniejszej przeróbki.

Robak mączny -> Mącznik.

Robaki ( Scolecida )

(1435—1525), rzeźbiarz, siostrzeniec poprz. Rzeźbił wyłącznie w terakocie. Znane medaliony z niemowlętami (fasada domu podrzutków we Florencji) i i. -> II, 379. — imię wielu panujących:

Neapol: R. Andegaweński — (1278 — 1343). Król Neapolu od r. 1309. Na czele Gwelfów walczył z wpływami niem. we Włoszech, występując przeciwko Henrykowi VII i Ludwikowi bawarskiemu ; rycerz-poeta.

Normandia: R. II, zw. Diabeł — (f 1035), książę Normandii od r. 1028, ojciec Wilhelma Zdobywcy; otruł brata Ryszarda III, okrutnie poskramiał nieposłusznych wasali; otruty w drodze powrotnej z pielgrzymki do Ziemi Św. Bohater opery Meyerbeera.

2.

R. III

(1860 —1933), feldmarszałek

III, 846.

nazwa człowieka mechanicznego spełniającego wydane rozkazy, odpowiadającego na pytania itd., zapożyczona ze sztuki Ca-peka. Nazwą R. obejmuje się również skomplikowane mechanizmy stosowane do prac wymagających inteligencji ludzkiej, jak kontrola wielkich instalacyj elektrycznych i i., samoczynne kierowanie samolotami i statkami (niekiedy stosowanie się do sygnałów nadawanych z odległości drogą radiową) i i. Konstrukcja R. polega najczęściej na zastosowaniu zdobyczy radiotechniki i komórek fotoelektrycznych, giro-skopów (kierowanie samolotów) itp. ->//, 396.

centralny organ Polskiej Partii Socjalistycznej; wychodził w 11. 1894—1918 jako pismo nielegalne, pod redakcją Józefa Piłsudskiego (w 11. 1894—1900), Stanisława Wojciechowskiego, Feliksa Perlą (od r. 1900 niemal bez przerwy) i i., drukowane w Lipniszkach, Wilnie, Łodzi, Kijowie i i. m-tach. Od r. 1918 wychodzi w Warszawie jako pismo codzienne.

(1295— 1327), mieszczanin fr. z Montpellier, opiekun chorych. Pam. 16 sierpnia.

Rochdale, 'roczdejl — m-to ang. w hrabstwie Lancashire; kościół z XIV w.; przemysł bawełniany, wełniany i metalowy. 96 000 mieszk.

Rod

I, 244.

zwoje pergaminowe z pisanym ręcznie tekstem Tory, przechowywane w synagogach żyd. i odczytywane podczas nabożeństwa.

Szkocja: l.-R. I. Bruce, bru:s — (1274 — 1329), król od r. 1306; odniósł nad Anglikami zwycięstwo pod Bannockburn w r. 1317;

R. II - (1316-1390), król od r. 1371; zał. dynastii Stuartów;    3.

(1340—1406), syn poprz. król od r. 1390; wojował z Anglią. Złożył rządy w ręce brata, Aleksandra.

Robertson William Robert, ’robarts,n ’uy-ljam robart ang. od r. 1920; odbył kampanie w Indiach (1896) i Afryce Pn. (1900); w czasie wielkiej wojny szef sztabu marszałka Frencha, w 11.

1919—1920 był dowódcą wojsk ang. w Nadrenii.

Robesplerre Maximillien, de, robespjór maksimije da — (1758—1794), jeden z wodzów wielkiej rewolucji, adwokat z Arras, w r. 1789 deputowany Stanów Generalnych, od r. 1792 przywódca stronnictwa "Montagnards" w Konwencie, gdzie przyczynił się do upadku żyrondystów, Od r. 1793 przewodniczący Komitetu Ocalenia Publicznego, z władzą niemal dyktatorską. Rządził najbardziej krwawym terorem. Jeden z organizatorów obrony Francji przed koalicją, fanatyczny demokrata; stworzył kult „Najwyższej Istoty". Obalony 9 thermidora 1794 r. przez swych przeciwników w Konwencie, zgilotynowany. -> II, 45.

Robin Hood, ’robyn hu:d — bohater ang. śrdw. ballad ludowych; wielkoduszny rozbójnik, broniący ubogich przed uciskiem możnych.

Robinson Crusoe, ’robyns,n ’kru:sou — hohater powieści Defoego, rozbitek na bezludnej wyspie; postać symbolizująca energię i przedsiębiorczość ludzką.

Robniki, maszyny robocze — maszyny wy-konywujące bezpośrednio jakąś pracę, np. obrabiarki, maszyny drukarskie, do wyrobu obuwia itd. w odróżnieniu od silników, pędni maszyn komunikacyjnych.

Robot

,Robotnik"

Roboty publiczne — wielkie prace podejmowane przez państwo, samorządy, instytucje prawa publicznego itp. w interesie ogółu ludności lub celem zatrudnienia bezrobotnych, a więc różnego rodzaju inwestycje: drogowe, komunikacyjne, melioracyjne, wodne, budowlane, niwelacja terenów, zalesienie nieużytków i i. W Polsce R. P. prowadzi Fundusz Pracy oraz samorządy.

Roch św.

Rochefoucauld, -> La Rochefoucauld. Rochelle -> La Rochelle.

Rochester, ’roczystar — 1. — portowe m-to ang. w hrabstwie Kent nad rzeką Medway. 32 000 mieszk. 2. — przemysłowe m-to w stanie nowojorskim w St. Zj. A. Pn. w pobliżu Jez. Ontario. Uniw., port, różnorodny przemysł, m. i. fabryka Kodaka. 328 000 mieszk., w tym 10 000 Polaków.

Rockefeller John Davison, ’rokifelar dżon ’dejwis,n — (1839—1937), przemysłowiec i finansista amer., multimilioner, założyciel trustu naftowego Standard Oil Co. oraz naukowej fundacji R. o kapitale 200 milionów dolarów, z której korzystają pracownicy na polu naukowym, m. i. i Polacy. -> III, 822.

Roczniki, annały (łac. annales) — zestawienia chronologiczne zdarzeń, notowanych przez współczesnych rok po roku, prymitywna śrdw. forma pisanej historii. R. powstawały zazwyczaj w klasztorach i były pisane przez mnichów, np. najstarsze w Polsce łac. R. z X w.

rzadki pierwiastek, metal grupy platynowców. L. porz. 45, c. atom. 102,9,

s. chem. Rh. Stop z platyną stosuje się do pirometrów (termometrów) termoelektrycznych.

Rodakowski Henryk — (1823—1894), malarz ; obrazy historyczne i portrety. Obrazy R., ujęte realistycznie, odznaczają się zaletami formalnymi i wykazują wpływ malarstwa fr. Gł. dzieła: „Wojna kokoszą", „Portret gen. Dembińskiego", i i.

Rodały

Rodan, fr. Rhone, rón — rzeka w Szwajcarii i Francji, wypływająca z lodowca R. m. szczytami Grimsel i Furka w Alpach szwajc. Przepływa przez Jez. Genewskie, przebija się przez góry Jura w kierunku zach.; od Lyonu skręca na pd. i uchodzi do Morza Śródziemnego koło Marsylii, Niewielkie znaczenie komunikacyjne. Dolina R. jest bramą dla fizycznych i polit. wpływów śródziemnomorskich we Francji. R. jest połączony kanałami z Renem,

Sekwaną i Loarą. 800 km dług. 100 000 km²

II, 422. (1805-1875),

Rodezja Południowa, ang. Southern Rhode-sia, ’sau#3rn rou’di:zja — bryt. kolonia koronna w Afryce pd., oddzielona rzeką Zambezi od R. Pn. Złoża złota, minerały chromowe; wywóz kukurydzy. 390 000 km², 1 259 000 mieszk., w tym 54 000 białych. Stolica Salisbury.

I, 40.

Rodezja Północna, ang. Northern Rhode-sia, ’no:rtlarn rou’di:zja — bryt. kolonia koronna w pd. Afryce. Kopalnie miedzi w Broken Hill, srebro i ołów; wywóz tytoniu, 746 000 km², 1,378 000 mieszk., w tym 12 000 białych. Siedziba gubernatora: Lusaka. Gł. m-to: Li-vingstone.

Rodiczew Fiedor

grupa atomów, występująca w związkach jako całość, lecz nie istniejąca na ogół w stanie wolnym. Najważniejsze z R. nieorganicznych : amon i cyjan, z organicznych : metyl, etyl itd.

Rodniowce (Archegoniatae) zarodnikowych, obejmujący mszaki i paprotniki; jako organy rozmnażania wytwarzają rodnie i plemnie; plemniki są urzęsione i poruszają się w wodzie, gdzie następuje przeniesienie plemnika do komórki jajowej w rodni.

Rodniańskie Góry

1. — górzysta wyspa

Pinus silvestris itd.

malarstwo, którego

(* 1863), popu-

-► II, 39.

dorzecza.

Rodbertus Johann Karl niem. ekonomista, teoretyk t. zw. socjalizmu państwowego, usiłującego znaleźć kompromis m. ustrojem kapitalistycznym i socjalistycznym. Gł. dzieło: „Soziale Briefe" („Listy społeczne").

Rodenbach George — (1855—1898), poeta i powieściopisarz belg., autor subtelnych wierszy ,,Le Royaume du Silence" („Królestwo ciszy"), powieści regionalnej „Bruges la mor te" („Martwa Brugia") i i.

Roderyk — (f 711), ostatni król Wizygotów w Hiszpanii; zwyciężony przez Arabów pod Jerez de la Frontera, utonął w czasie ucieczki.

-* I, 40. (1856—1933), polityk ros., liberał, przywódca i jeden z założycieli partii kadetów. Po rewolucji 1917 r. działacz na emigracji.

Rodin Augustę, rode ógiist — (1840—1917), wielki rzeźbiarz fr., przedstawiciel impresjonizmu w rzeźbie. Dążył do odtworzenia ruchu, do wyrażania przeżyć duchowych i namiętności. Rzeźby traktował malarsko, szkicowo, stąd charakterystyczne wyłanianie się rzeźby z bloku częściowo nie obrobionego. Gł. dzieła: „Zamyślony", „Victor Hugo", „Balzac", „Pocałunek", grupa „Mieszczanie z Calais" i i.

-► II, 946.

Rodnia u roślin — narząd żeński rozmnażania płciowego, występujący u rodniowców i nagonasiennych; zawiera komórkę jajową, otoczoną komórkami płonymi, które u góry R. tworzą t. zw: szyjkę.

Rodnik

typ roślin

dzikie pasmo karpackie na granicy Siedmiogrodu i Marmarosz w Rumunii, 2304 m wys. (Pietros).

Rodoć — pseud. Mikołaja Biernackiego.

Rodoid — błony wyrabiane z acetylocelu-Jozy (celitu). Przezroczysty R. służy do wyrobu błon filmowych, szyb samochodowych; barwiony — do wyrobu abażurów, kwiatów sztucznych itd.

Rodope — bałkański masyw górski m. Ma-ricą a Morzem Egejskim, do 2925 m wys. (grupa Riła).

Rodos, wł. Rodi wł. na Morzu Egejskim u brzegów Azji Mn. ; większość ludności stanowią Grecy. 2500 km², 133 000 mieszk. 2. — stolica i gł. port wyspy R.; uniw., wywóz wina i rodzynek. 25 000 mieszk. — W strż. jeden z gł. ośrodków handlu śródziemnomorskiego i kultury helleńskiej ; w porcie R. znajdował się słynny posąg: kolos ro-dyjski. W r. 1309 wyspa R. została siedzibą zakonu Joannitów, w 11. 1530—1911 należała do Turcji. -* / V, 1387.

Rodzaj (genus) — w systematyce biologicznej podstawowa jednostka wyższa od gat., obejmująca z reguły znaczniejszą liczbę gat. Tak np. zając szarak i zając bielak są gat. wspólnego R. zając. Pojęcie R. wprowadził do systematyki biologicznej Linneusz w r. 1758, ustalając zasadę, iż nazwy naukowe zwierząt i roślin mają się składać z umieszczonych po sobie nazw rodzajowej i gatunkowej, np. mysz domowa — Mus musculus, sosna pospolita

-► II, 494, I V, 538, 965.

Rodzajowe malarstwo, (fr. peinture de genre, petur da żar) tematem są sceny z życia codziennego. Największy rozkwit R. M. w Holandii w XVII wieku.

Rodzianko Michaił — (1859—1925), polityk ros., umiarkowany liberał, od r. 1911 prezydent Dumy; brał udział w rewolucji Kiereń-skiego 1917 r., jako członek Rządu Tymczasowego. Po zwycięstwie bolszewików uszedł do Niemiec.

Rodziewiczówna Maria larna powieściopisarka, autorka licznych powieści o wysokiej wartości moralnej i wychowawczej. W twórczości swej R. jest rzeczniczką pozytywnie pojętego bohaterstwa, nieustępliwej woli stojącej na straży ideałów narodowych. Przedstawiając różnorodne środowiska, R. najtrafniej ujmowała ludzi ziemi, współżyjących blisko z przyrodą. Gł. dzieła; „Straszny Dziadunio", „Dewajtis", „Szary proch", „Hrywda", „Byli i będą", „Lato leśnych ludzi", „Gniazdo Białozora" i i.

Rodzina — grupa społeczna, składająca się z ojca, matki i dzieci pochodzących z tego związku; pierwsze ogniwo i podstawa społeczeństwa. Poza węzłami krwi wiążą R. obo-

wiązki rodziców względem dzieci, wspólne nazwisko dziedziczone po ojcu oraz prawo spadkowe. Czołowe stanowisko w R. zajmuje ojciec — do niego z zasady należy zarząd majątkiem, sprawowanie gł. opieki nad dzieckiem, a równocześnie na nim ciąży obowiązek utrzymania R. Wg. nauki kościoła kat. i przekonań panujących u wszystkich kulturalnych narodów całość R. i należyty poziom jej moralnego życia jest zasadniczym warunkiem rozwoju kulturalnego i podstawą bytu społecznego. W społeczeństwach pierwotnych istniały odmienne formy R., jak opiekuństwo brata matki nad jej potomstwem lub matriarchat. Znaczenie ojca w ustroju patriarchalnym było również różne w różnych epokach. (-> Matriarchat, Patriarchat).

Rodzina (familia) — w systematyce biologicznej jednostka wyższa od rodzaju, a niższa od rzędu, obejmująca z zasady znaczniejszą liczbę rodzajów. Pojęcie to wprowadzono do systematyki biologicznej w końcu XVIII w. W zoologii systematycznej nazwy naukowe rodzin tworzone są zawsze przy pomocy końcówki idae od nazwy jednego z należących do nich rodzajów, np. Felidae — koty, od nazwy rodzajowej Felis — kot itp.

Rodziński Artur

-> IV, 805.

Rogowacenie — proces fizjologiczny polegający na zjawianiu się w komórkach nabłonkowych istoty rogowej, keratyny; komórki zrogowaciałe ulegają obumieraniu i tworzą ostatecznie delikatne łuski. Na pow. naskórka tworzy się w ten sposób warstwa rogowa, chroniąca skórę przed szkodliwymi wpływami zewnętrznymi. W warunkach patologicznych występuje R. nadmierne, np. w nagniotku, łub nieprawidłowe, np. w łuszczycy.

Rogowiec — twarda skała osadowa złożona z bezpostaciowej krzemionki zw. chalcedonem; czarna, brunatna lub biaława. Warstwy R. często występują wśród skał fliszu karpackiego.

Rogownica (Cerastium)

-»/, 35, III, 1041-1042,

ćduar poseł fr. w Wiedniu.

Rohatyn — m-to pwt. na Opolu w woj. stanisławowskim. Gorzelnie, cegielnie. 8 000 mieszk.

-* I, 822, 824.

(* 1895), muzyk, jeden z najwybitniejszych kapelmistrzów świata; objął po Toscaninim stałe kierownictwo nowojorskiej Filharmonii. Występy w Europie i w Ameryce.

Rodzynki — suszone jagody pewnych odmian winorośli z pd. Europy i Azji Mn. Drobne,

t. zw. R. korynckie, pochodzą z Wysp Jońskich.

Rogatnica (Balistes capriscus Gm.j — ryba z rodziny Balistidae. Głowa wydłużona, szczęki uzbrojone w potężne zęby; ubarwienie brunatne z niebieskawym i zielonawym połyskiem. Występuje w Morzu Śródziemnym i u wybrzeży ang.

Roger — imię normańskich władców Sycylii: 1. — R. I — (t 1101), brat Roberta Guis-carda, podbił Sycylię i Kalabrię, w których panował od r. 1089; 2. — R. II— (1098—1154), syn poprz., założyciel królestwa Obojga Sycylii, koronowany w r. 1130; bohater opery Szymanowskiego „Król Roger".

Rogi — wyrostki rogowe lub kostne na głowie ssaków; należałoby nazwę tę stosować tylko do utworów rogowych pochodzenia naskórkowego, jak R. nosorożców (czysto rogowe) lub osadzone na kostnych możdżeniach pochwy rogowe pustorożców, np. R. bydła, owiec, kóz. T. zw. R. jeleni są natomiast utworami kostnymi, powleczonymi w czasie tworzenia się skórą, która z czasem martwieje i odpada.

Rogoszówna Zofia — (1890—1921), pisarka, autorka doskonałych powiastek i wierszy dla dzieci, m. i. „Pisklęta", „Dzieci Pana Majstra", „Klituś Bajduś", „Wesoły Ludek".

rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych; ok. 100 gat. na pn. półkuli; u nas 15 gat., z tych 7 tylko w górach; na łąkach i trawnikach pospolicie rosną R. polna, t. zw. kościeniec, ponad 20 cm wys., o dużych białych kwiatach; kwitnie od maja do jesieni; inne R.: pięcioprę-cikowa i skupiona.

Rogowski Ludomir Michał — (* 1881), kompozytor i pisarz muzyczny, oryginalny w kolorycie harmonii i instrumentacji; posługuje się egzotycznymi tematami. Napisał: „Mamidła" na orkiestrę i śpiew bez słów, ,,Bajka o szczęściu", „Pory roku", „.Symfonia ofiarna" na orkiestrę iw. i.

Rogoząb (Neoceratodus forsteri Krefft) — gat. ryb dwudysznych występujący w wodach słodkich Australii. Ciało pokryte dużymi łuskami, zachodzącymi na płetwy. Kształt lancetowaty. Dł. do 1,75 m

Rogoziński-Scholtz Stefan — (1860—1896), geograf i podróżnik, zorganizował w r. 1882 z Janikowskim i Tomczykiem wyprawę polską do Kamerunu, dla stworzenia niezawisłej polskiej kolonii.

Rogoża -> Palka.

Rogówka oka (cornea) — wklęsło-wypukła przezroczysta przednia część białkówki oka.

->///, 1108, IV, 1100.

Rogóźno — m-to w pwt. obornickim w woj. poznańskim. Tu w 1296 r. został skrytobójczo zamordowany król Przemysław. 6 000 mieszk.

Rohacze — grupa Tatr zach., do 2126 m

wys.

Rohan, róa — książęca rodzina fr., pochodząca od książąt Bretanii: 1. — Henr i, ari — (1579 — 1638), generał, przywódca hugonotów za Ludwika XIII; uległ w walce z Richelieu. Louis Renć Edouard, lui rćnć —    (1734—1803), biskup Strasburga,

Rohatyna — lekka włócznia, broń lekkiej jazdy polskiej do XVI w.; także broń myśliwska.

Rohatyniec (Oryctes nasicornis L.) — duży chrząszcz z rodziny Scarabaeidae; samiec z dl., samica z krótkim rogiem na głowie. Pędraki w butwiejącym drzewie.

Rohde Erwin

ków

(1845-1898), niem. filolog klasyczny, przyjaciel Nietzschego, autor monumentalnego dzieła o powieści gr. oraz dzieła p. t. „Psyche", w którym przedstawił wiarę Greków w nieśmiertelność duszy.

R6hm Ernest — (1887 — 1934), oficer niem., szef sztabu N. S. D. A. P.; minister stanu w r. 1933; zginął w czasie krwawych porachun-partyjnych w czerwcu 1934 r.

Roja Bolesław — (* 1876), generał dywizji w stanie spoczynku, działacz niepodległościowy, dowódca 4 pułku Legionów Polskich, w latach 1918—1920 dowódca dywizji i grupy operacyjnej. -+ 7, 723, III, 268.

Rojaliści

okres obrotu Zie-

II Brygady Legionów pod dowództwem rtm. Wąsowicza, 13 czerwca 1915 r.

Rokitnik, rozmarynowiec (Hippophae) — gat. krzewu, pokrewnego mirtowi; Tiście lancetowate, pokryte srebrzystymi włoskami i żółtawe kwiaty; występuje na piaszczystych

nawrót do kła

IV, 214.

astronomiczna

-> II, 759. (f 778), margrabia Bre-

(* 1866),

zwolennicy monarchii. We Francji R. zwano stronników Henryka IV w czasie jego walk z Ligą Kat., od r. zaś 1789 — stronników Burbonów w przeciwieństwie do republikanów i bonapartystów.

Rojnik (Sempervivum) — rodzaj roślin zielnych, pokrewnych rozchodnikom;    80 gat.

w Europie, zwł. w górach i w Azji Mn.; posiada liście mięsiste w różyczkach, tworzy niekiedy zwarte darnie; u nas dziko 3 gat. R. pospolity o pędach kwiatowych ok. 30 cm wys., rośnie na skałach i piaskach.

Rok — jednostka czasu, związana z obiegiem ziemi dookoła Słońca. R. zwrotnikowy — okres m. dwoma kolejnymi „przejściami" Słońca przez punkt równonocy wiosennej : 365,242 20 dni. R. gwiazdowy mi dookoła ' Słońca; 365,256 36 dni.    (—>

art. „Kalendarz", II, 1103— Uli). R. przestępny Przestępny rok.

Rokambuł (Allium Ophioscorodon) — gat. rośliny cebulkowej z rodzaju czosnku, uprawianej dla cebulek, używanych jako przyprawa.

Roki — 1. — w dawnym prawie polskim termin naznaczony przez powoda pozwanemu do stawienia się przed sądem. 2. — kadencje sądów w dawnej Polsce.

Rokiet cyprysowaty (Hypnum cupressi-forme) — pospolity mech liściasty tworzący na ziemi, pniach drzew itp. gęste, lśniące darnie; gałązki płożące się, listki sierpowato zgięte; szczecinki z puszkami wyrastają z boku gałązki i dochodzą do 2,5 cm dł.

Rokita (Salix repens) — krzew z rodzaju wierzby; rośnie na wilgotnych łąkach i torfowiskach.

Rokitna, rum. Rachitna — wieś rum. na granicy Bukowiny i Besarabii, znana, z szarży ułanów

brzegach morskich i stepach Europy i Azji zach.; u nas nad Bałtykiem i w Pieninach.

Rokoko (z fr. rocaille — muszla) — styl pierwszej poi. XVIII w. (we Francji nosi nazwę stylu Ludwika XV, w Austrii — stylu Marii Teresy). R. przejawia się przede wszystkim w dekoracji wnętrz, ornamentyce (w architekturze fr. tej epoki sycyzmu). Motywy R. lekkie, fantastyczne, asymetryczne (często muszle, kwiaty), zamiłowanie do chińszczyzny. _

Słynni artyści-dekora- 'ęm!72r3St?33*ś&7M torzy tej epoki: Just    &

Aurele Meissonier, (lii-    /o

les Marie Oppenort. Ma-larstwo fr. epoki R.

wnosi wartości, które    II    %

w XIX w. rozwinął    Au

impresjonizm (światło Komoda francuska z r. D50. i kolor). Przedstawiciele: A. Watteau, twórca t. zw. ,,fetes galan-tes“ (zabawy ogrodowe), M. Lanaret, Fr. Bou-cher i i. Do Polski przenika gł. drezdeńska odmiana R. za panowania Augusta II i III. R. jest prądem artystycznym, który wybija piętno także na poezji. Bohaterowie poezji rokokowej są zazwyczaj przebrani w szaty pasterzy lub pasterek; rekwizytem nieodłącznym tej poezji jest Amor; tkliwość łączy się w niej z pewną zmysłowością. Przejawem tego stylu jest we Francji t. zw. poesie petite fugitive (Gresset, 1709—1777, autor poematu “Vert Vert“), w Anglii: niektóre utwory Pope’a, w Niemczech: Hagedorn, Wieland i młody Goethe; w Polsce do poezji rokokowej zwykło się zaliczać twórczość Kniaźnina, Trembeckiego (zwł. „Zofiówka"), a nawet twórczość młodego Mickiewicza („Dziadów część czwarta").

Rokosz — w dawnej Polsce bunt przeciw panującemu pod hasłem obrony swobód obywatelskich. Gł. R. w dziejach Polski: Zebrzydowskiego, Lubomirskiego, t. zw. wojna kokoszą i i. Powtarzanie się R. uniemożliwiało próby reform.

Rokowanie, prognoza (prognosis) — w medycynie : przewidywanie przebiegu choroby na podstawie dotychczasowego obrazu klinicznego i ogólnego stanu organizmu.

Rok świetlny, światła jednostka odległości, odległość przebywana przez światło w ciągu roku; ok. 9,5 trylionów kilometrów.

Roland, rola tanii; zginął w walce z Baskami koło Ronces-val; R. jest bohaterem eposu fr. z XI w. f Chanson de Roland), licznych poematów, romansów itd.

Rolland Romain, rola rome radykalny pisarz fr., rzecznik idei pacyfizmu i humanitaryzmu, o poglądach lewicowych, autor szeregu krytycznych prac z zakresu muzyki, teatru i literatury oraz utworów scenicz-

nych i powieści, z których najbardziej znana „Jean Christophe" przedstawia dzieje niem. muzyka. Inne dzieła: ,,Colas Breugnon", cykl powieści ,,L’Ame enchant&e" („Dusza zaczarowana") oraz szereg t. zw. biografij heroicznych : Beethovena, Michała Anioła, Tołstoja, Ghandiego i i. Nagroda Nobla w r. 1915.

Rolle — 1. — Antoni Józef — (1830 — 1894), lekarz i historyk kresów wsch. 2. — Michał

1.

postawa życiowa

okres twórczości ar-

art. IV, 602-611; II, 648, IV,

-v II, 454.

— (1865—1932), syn poprz., historyk, autor studiów: „Ateny wołyńskie", „Tadeusz Czacki i Krzemieniec", ,,In illo tempore" i i.

Rolnica ( Agrotis) — rodzaj ciem z rodziny sówek; gąsienice wyrządzają szkody w zbożach i i. roślinach uprawnych.

Rolnictwo — wielki dział produkcji obejmujący uprawę wszelkiego rodzaju roślin użytecznych (R. właściwe) oraz hodowlę zwierząt, ogrodnictwo, leśnictwo i bartnictwo. -»• art. art. : ,,Rolnictwo", IV, 579 — 589; ,,Hodowla roślin", II, 862— 869; ,,Hodowla zwierząt", II, 869 — 878; „Lasy", III, 227 — 244; „Ogrodnictwo", Ul. 1078-1097; IV, 197-201.

Rolnicze izby Izby rolnicze.

Rolnicze zakłady badawczo-naukowe. — Największym i centralnym R. Z. B. N. jest w Polsce Państwowy Instytut Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach. Ponadto istnieją dla rolnictwa ogólnopolskiego zakłady specjalne, jak Polskie Tow. Zootechniczne, Państwowy Instytut Welnoznawczy, Tow. Lniarskie itd. Szereg zakładów i stacyj doświadczalnych obsługuje mniejsze obszary kraju.

Roma (łac.) — Rzym.

Roma, Dea Roma — bogini państwa rzym. uosabiająca m-to Rzym, czczona od czasów Hadriana.

Romagna — kraina we Włoszech pn. z gł. m-tem Bolonią; do r. 1860 stanowiła część Państwa Kościelnego.

Romains Jules, rome żul, właść. Louis Fa-rigoule, lui farigul — (* 1885), poeta, powie-ściopisarz i dramaturg fr., jeden z twórców szkoły literackiej unanimistów. Napisał zbiory poezyj : „La vie unanime" „Odes et Priśres" („Ody i modlitwy"), „Europę" i i.,szereg powieści, z których najsłynniejszy cykl „Les Hommes de Bonne Volonte" „Ludzie dobrej woli") oraz dzieł dramatycznych: „Knock, ou le Triomphe de la Medecine" („Knock albo triumf medycyny"), „Le dictateur" i i.

Romanca — niewielki poemat epicki, pokrewny balladzie, ale bez jej dramatycznego, ponurego kolorytu. Powstał w Hiszpanii jako forma upamiętniania zdarzeń życia narodowego. Z czasem, zwl. na gruncie fr. R. stała się poematem lirycznym, miłosnym lub sielankowym (R. pasterska).

Roman de Renart -> Reineke Fuchs.

Roman de la Rosę, Le, la roma da la roz (fr. = „romans o róży") — najsłynniejszy

fr. śrdw. poemat alegoryczny, napisany przez Guillaume de Lorris (cz. I w r. 1230) i Jean de Meung (cz. II w r. 1277). W w. XVI opracował go Marot.

Roman Mścisławicz — (f 1205), książę wło-dzimiersko-halicki osadzony na tronie dzięki poparciu Leszka Białego; walczył z książętami ruskimi, najechał Polskę, poległ, pobity przez Leszka i Konrada pod Zawichostem.

Romanow — stary bojarski ród ros., następnie dynastia carów ros. Założycielem jej był powołany na tron przez bojarów w r. 1613, Michał Teodorowicz, syn metropolity Filareta. W męskiej linii wygasła na Piotrze II już w 1730 r., w żeńskiej — na Elżbiecie, córce Piotra W. i Katarzyny I. Piotr III, ks. hol-sztyńsko-gottorpski, dał początek holsztyńskiej (oldenburskiej) linii R., która utraciła tron w r. 1917 po detronizacji Mikołaja II.

Romanowłcz Tadeusz — (1844—1904), publicysta, ekonomista i polityk, jeden z twórców stronnictwa demokratycznego w Galicji. Uczestnik powstania 1863 r., założyciel „Nowej Reformy" w Krakowie i „Słowa Polskiego" we Lwowie. Poseł na sejm krajowy, od r. 1890 członek Wydziału Krajowego.

Romanowski Mieczysław — (1834—1863), poeta-powstaniec; zginął w bitwie pod Józefowem. Epigon romantyzmu, liryk-patriota o wielkim, żywiołowym talencie, rokującym najlepsze nadzieje. Gł. dzieło: epos mieszczański — „Dziewczę z Sącza". Inne utwory: poemat „Łu-żeccy", tragedia „Popiel i Piast" i i.

Romans — 1. — w lit. powieść o erotycznej fabule. -> I V, 333, 334, 335, 590. 2. — w muzyce — pieśń, a także utwór instrumentalny o treści erotycznej i sentymentalnej melodyce.

Romans de la table ronde, Les, lć roma da la tabl ród (fr. = „romanse okrągłego stołu") — (XII w.) cykl fr. śrdw. poematów dworskich, pochodzenia celtyckiego z Anglii, opiewających życie podaniowego króla Artura i jego rycerzy.

Romantyzm dająca przewagę pierwiastkom irracjonalnym. 2. — prąd kulturalny, zwl. literacki, przeciwstawiający się klasycyzmowi w imię swobody pomysłów twórczych, nieskrępowanej wypowiedzi uczuć i gry wyobraźni, -y art, IV, 589-601; I, 319-320, III, 333. 1171, IV, 227-231, 247, 267-268, 270, 550.

Romańska sztuka tystycznej zach.-europ, przypadający gł. na wiek XI i XII.

235-236, 949, 959, 1011.

Romańskie języki — języki powstałe z potocznej łaciny przy oddziaływaniu narzeczy miejscowych na pd. i zach. Europy wśród ludów podległych Rzymowi. Do R. J. zalicza się języki: portug., hiszp. z katalońskim, fr. z prowansalskim, wł., retoromański, rum.

biegł język fr.

wielościan ograniczony sze-

Romeo i Julia — bohaterowie tragedii Szekspira ,,Romeo and Juliel", tragiczni kochankowie, symbolizujący potęgę romantycznej miłości, dla której giną oboje. Fabuła „R. i J.“ Szekspira oparta na walce dwóch rodów werońskich, Montecchich i Capulettich, została zaczerpnięta z noweli Luigiego da Porto (1535).

Romer

2.

-> IV, 1325.

f.u/,

i.\

j.

Romulus i Remus.

Wg. tradycji panował w 11. 753 — 716 r.

prz. Chr.; uniesiony żywcem do nieba, był Romulus czczony przez Rzymian jako bóg, pod imieniem Quirinusa.

Roncesvalles (fr. Roncevaux, rósawó) — wieś i przełęcz w prowincji hiszp. Nawarra w Pirenejach, pamiętne klęską straży tylnej Karola W. i śmiercią Rolanda w r. 778, opisaną w „Pieśni o Rolandzie".

Rondel

1.

w r. 1901.

Róntgena (X) promienie

w 1895 r. przez Róntgena promienie elektromagnetyczne o bardzo małej dł. fali (od kilku dziesiątych do kilkuset A). Powstają gdy promienie katodowe uderzają o materię. Do otrzymywania ich służą róntgenow-

rury

skie — bańki, najczęściej szklane, wypełnione bardzo rozrzedzonym gazem i zaopatrzone w katodę, anodę i t. zw. anty-katodę, tj. połączoną z anodą elektrodę wprost katody; padające na. antykatodę promienie katodowe wy-

toda, C — antykatoda.

i dalmacki (dziś zanikły). R. J. zależnie od położenia geograficznego i historii polit. krajów podlegały wpływom języków germ., słów. itp., co pogłębiło ich zróżnicowanie. Najbliższym łaciny pozostał język wł., najdalej od-

-> II, 1081.

Romańskie ludy, łacińskie ludy — ludy, których język i kultura powstały z języka i kultury rzym., a więc: Włosi, Francuzi, Hiszpanie itd.

Romb —*■ Czworokąt.

Romboedr ściu rombami.

1.— Jan — (1869—1934), generał dywizji, w r. 1919 dowódca grupy „Bug", szef misji w Paryżu ; w r. 1920 odznaczył się jako dowódca dywizji kawalerii wykonaniem zagonu na Koziatyn. Inspektor armii od r. 1926.

Eugeniusz — (* 1871), brat poprz., geograf, twórca polskiej szkoły geograficznej i prywatnej kartografii polskiej, uczestnik prac polskiej delegacji pokojowej w Paryżu i w Rydze; twórca instytutu kartograficznego swego imienia we Lwowie, inicjator szeregu wydawnictw geograficznych i kartograficznych. Autor wielu rozpraw i map oraz atlasów.

Rdmer Olaf (Ole, Olans) — (1644—1710), astronom duń*. W r. 1677 wyznaczył na podstawie obserwacji zaćmień satelitów Jowisza prędkość rozchodzenia się światła.

Romney George, 'romny dżo:rdż — (1739 — 1802), malarz ang., jeden z najznakomitszych portrecistów ang. Malował pod wpływami wł. Liczne portrety pięknej lady Hamilton i i.

Romulus Augustus — (V w.), ostatni cesarz państwa zach.-rzym., obalony przez wodza Herulów, Odoakra w r. 476.

Romulus i Remus — w podaniach rzym. bliźnięta, synowie Marsa i westalki Rei Sylwii. Wrzuceni do Tybru przez żądnego władzy

dziadka, zostali uratowani od zatonięcia, karmieni

¹    przez wilczy

cę, a następ-*    nie, wychowa

ni przez pasterza Faustu-

lusa, pomścili swe krzywdy i postanowili założyć własne miasto. W czasie budowy Romulus zabił brata i został pierwszym królem Rzymu.

śrdw. okrągła budoWa fortyfikacyjna ; nazwana tak od fr. rondel = rzecz okrągła; słynny R. w Krakowie.

Rondo, (wł., fr. rondeau, ródó) dawny taniec połączony z chóralnymi i solowymi pieśniami. 2.    — wieloczęściowa forma

muzyczna z przeplataniem gł., stale powracającego tematu innymi kontrastującymi. Temat gł. — ritornell, tematy poboczne — epizody. Występuje samodzielnie, często też na końcu sonaty lub koncertu. 3.    — w poezji

piętnastowierszowa, dwurymowa strofa, której pierwsze słowa powracają w 8 i 14 wierszu, jako skrócony refren.

Rongalit Hydrosiarczyn sodu.

Ronsard Pierre de, rósar pjór do — (1525 — 1585), fr. poeta liryczny, humanista, przywódca „Plejady"; przyczynił się do reformy języka i wiersza fr. Pisał pod wpływem klasycznym i wł. Najcelniejsze utwory: ,,Les sonnets pour Halinę", „Les Discours" ii. Wywarł wpływ na poezje Jana Kochanowskiego.

Ront — patrol sprawdzający czujność wart oraz porządek i bezpieczeństwo w garnizonie, dowodzony zazwyczaj przez oficera rontowego.

Róntgen Wilhelm Konrad von — (1845 — 1923), fizyk niem.; odkrył w r. 1895 promienie nazwane przez niego promieniami X, znane pod nazwą promieni R. Nagroda Nobla

-> II, 366. odkryte

na*

_    _ XT    Schemat rury rontgenow-

twarzają R. r . Nowo- skiej. A — anoda, B — ka-czesne t. zw. rury Coo-lidge’a mają wysoką próżnię i katodę z ogrzewanego prądem elektrycznym drucika wolframowego, wysyłającego po ogrzaniu elektrony. R. P. są niewidzialne, bardzo przenikliwe, wywołują fluorescencję wie-

II, 165, 1110, III,

(1858-1919), d\Vu-

Ropa.

rodzaj płazów bezogo-niastych. Ciało grube, ciężkie, kończyny krótkie. Skóra pokryta brodawkami o piekącej wydzielinie. Zębów brak.

U samców pęcherze dźwiękowe. Skrzek w sznurowatych masach składany w wodzie.

Żywi się owadami, ślimakami. Gat.: R. sza-

rrf (

IV, 141, 142.

wieś fr. nad rzeką

lu substancyj, działają na kliszę fotograficzną, jonizują powietrze. Są zatrzymywane przez materię tym silniej, im większa jest jej gęstość; z tego względu używane są do prześwietlań w medycynie, gdyż dają na ekranie fluoryzującym cień lub na kliszy zdjęcia kości, jelit (wypełnionych ciężkimi substancjami), obcych ciał w organiźmie itd. Niszczą tkanki organiczne, stosują się dlatego do leczenia nowotworów złośliwych (rak). R. P. z powodu małej dł. fali nie ulegają odbiciu, załamaniu przez pryzmaty, ugięciu przez zwykłe siatki dyfrakcyjne; Laue zastosował siatki krystaliczne (kryształy) do ich uginania, dzięki czemu można było lepiej zbadać ich własności, otrzymać widma roentgenowskie zależne od materiału antykatody, co rozszerzyło nasze wiadomości o budowie atomów (-> Mo-aeley), i badać budowę wewnętrzną kryształów (-» Bragg, —r Debye).

94, 145, 979, IV, 407, 409, 429, ryc. 48, 431-432, 434, 437.

Roon Albrecht — (1803—1879), feldmarszałek prus., współpracownik Bismarcka, w 11. 1859—1873 minister wojny; zreorganizował wraz z Moltkem wojsko prus., przyczyniając się do zwycięstwa w wojnach z Austrią i Francją. W 1873 r. prezydent ministrów.

Roosevelt ’ru:swelt (amer. 'rouzewelt) — 1. — Theodor, ’#iado:r dziesty szósty prezydent St. Zj. A. Pn. w 11. 1901 — 1909, republikanin; w r. 1895 prezydent policji w N. Jorku; uczestnik wojny z Hiszpanią, w r. 1898 gubernator N. Jorku⁻. Pośredniczył w rokowaniach pokojowych m. Rosją a Japonią, za co otrzymał nagrodę pokojową Nobla w r. 1906. -> II, 1245. 2. — Franklin Delano, frkNklyn de’lajnou — (* 1882), bratanek poprz., dwukrotny prezydent St. Zj. A. Pn., adwokat, mąż zaufania stronnictwa demokratycznego; w r. 1928 jako gubernator

N. Jorku ostro zwalczał korupcję. Wybrany na prezydenta w r. 1932, usiłował nawrócić w pewnym stopniu do zagranicznej polityki Wilsona przez udział St. Zj. w rozbrojeniowej konferencji w Genewie w r. 1932. Podjął walkę z kryzysem gospodarczym przy pomocy specjalnych ustaw, np. N. I. R. A. (National Industrial Recouery Act) i zainaugurował okres wielkich reform społecznych i gospodarczych pod nazwą „nowego ładu" (,,New deal“). W r. 1936 R. został obrany powtórnie prezydentem. Radykalna polityka R. wywołała opozycję zarówno w sferach przemysłowych, jak i w amer. Sądzie Najwyższym.

Root Elihu, ru:t idajhju; - (1845-1937), amer. prawnik i mąż stanu, minister wojny w 11. 1904—1909, ambasador w Rosji w r. 1917, jeden z twórców Ligi Narodów, delegat St. Zj. do Trybunału Międzynarodowego w Hadze. Pokojowa nagroda Nobla w r. 1912.

Ropa (pus) — ciecz gęsta, lepka, o zabarwieniu żółtawym lub zielonawym, o mdlącym zapachu, o odczynie zasadowym, wytwarzana w organizmach zwierzęcych i ludzkich przy zapaleniach ropnych. R. składa się z części płynnej,, t. zw. osocza R., wodnistej cieczy, zawierającej nieco białka, lecytyny i soli mineralnych oraz ciałek ropnych będących białymi ciałkami krwi. Poza tym w skład R. wchodzą obumarłe cząstki tkanek ustroju, gli-kogenu, kulki tłuszczu, często drobnoustroje. Zapalenia ropne powstają pod działaniem bak-teryj ropotwórczych lub pewnych substancyj chemicznych na tkanki. Szczególnym rodzajem R. jest t. zw. p os oka. Zapalenie ropne może występować bądź jako ograniczone zbiorowisko R., t. zw. ropień (abscessus), bądź też jako rozlane ropienie na dużej przestrzeni zw. ropowicą lub flegmoną (phlegmone). Zapalenie ropne może prowadzić do uogólnienia sprawy chorobowej (-*■ Zakażenie ogólne).

Ropa naftowa -> Naftowa ropa.    III,

809, IV, 126, 196.

Ropczyce — m-to w pwt. dębickim u stóp Karpat w woj. krakowskim. Handel bydłem. 3000 mieszk.

Ropień

Ropnica Zakażenie ogólne.

Ropowica -* Ropa.

Ropp Edward — (* 1851), arcybiskup metropolita mohilowski od r. 1902; zasłużony kapłan; po wielkiej wojnie w Polsce.

Rops Felicien, rops fćlisje — (1833—1898), malarz, rysownik i grafik belg. Dzieła R. groteskowe, o wielkiej biegłości rysunku, odznaczają się cynizmem i niezwykłą ciętością satyryczną, często drastyczną treścią. Gł. dzieła : ryciny do „Sowizdrzała" De Costera, cykle: ,,Les Diaboligues", ,,Les Sataniques", „Ewa", obrazy olejne, akwarele.: „Kuszenie św. Antoniego" i i.

Ropucha (Bufo) tttT

Ropucha.

ra (B. bufo L.) i R. zielona (B.'viridis L.) żyją w Europie, Azji i pn. Afryce, u nas pospolite.

Roąuefort, rokfor Soulzon, słynąca z wyrobu sera, t. zw. rokfortu.

Rorantyści — członkowie chóru śpiewaków zał. w r. 1543 przy Kaplicy Jagiellońskiej w katedrze krakowskiej przez Zygmunta I. Kapela R. wywarła duży wpływ na rozwój kompozycji kościelnej w Polsce, skupiając aż

(1615—1673), malarz

mączniaki i wro-

--y IV, 286.

Rosen Grigorij

na-

wie-

fiołko-

IV, 620.

(1857-1932),

I, 220.

wyspa u brzegu Pd. Kraju Wiktorii na Antarktydzie, z wulkanami Erebus (4069 m) i Terror (3277 m).

Rossa Ziemia ang., Ross Dependency, ros dy’pendonsy — ang. część Antarktydy; obejmuje obszary nie zamieszkałe m. biegunem i 60° szer. pd. oraz 160° i 150° dł.; administracyjnie należy do Nowej Zelandii. Tereny połowu wielorybów. Ok. 4 000 000 km², w tym połowa lądu.

Rossellino

1.

(1427-1478), brat poprz., rzeźbiarz. Dzieła jego cechuje

Antonio

do przeniesienia stolicy z Krakowa do Warszawy najlepsze siły polskie; istniała do końca XVIII w.

Roraty — msza ku czci N. M. P. odprawiana o świcie w czasie adwentu.

Rosa — opad atmosferyczny w postaci kropel wody osiadającej na pow. ziemi, drzew, trawy, domów itd., gdy ich temperatura obniża się po zachodzie słońca, wskutek czego skrapla się na nich para wodna z powietrza.

-> III, 981.

Rosa Salvator i poeta wł. ; malował dzikie romantyczne krajobrazy ze skałami, zatoki morskie itp., umieszczając na ich tle postaci czarownic i bandytów ; poza tym obrazy historyczne, rei. i portrety. Krajobrazy R. oddziałały na sztukę i literaturę romantyczną. Napisał również zbiór satyr.

Rosa mączna — chorobliwe naloty mącza-ste na gałązkach i owocach niektórych roślin, wywołane przez grzyby śliki.

Rosario — port argent. dostępny dla statków morskich nad rzeką Paraną; skupia eksport rolniczy pn. części Pampy i leśny z Chaco. 508 000 mieszk.

Roscelin Jean, rosole ża, Roscelinus Johannes — (ok. 1050 —ok. 1123) fr. scholastyk, uważany za twórcę nominalizmu.

Rosę Maksymilian — (1883—1937), neurolog i psychiatra, autor licznych prac naukowych, wybitny znawca budowy mózgu.

-► III, 742.

Rosego metal — stop łatwo topliwy o temperaturze topnienia ok. 90° C., składający się z 25°/₀ ołowiu, 25°/₀ cyny, 50°/₀ bizmutu.

(1776—1841), generał ros.; odznaczył się w wojnach przeciw Napoleonowi. WT wojnie polsko-ros. w r. 1831 walczył pod Grochowem, WTawrem, Iganiami, potem zmusił korpus Ramorina do przekroczenia granicy austr.

Rosen — 1. — Jan — (1854—1936), malarz-batalista, uczeń Brandta. „Bitwa pod Stoczkiem" ii. 2. - Jan Henryk - (* 1891), malarz, syn poprz. Gł. dzieła: sceny z życia świętych, freski w katedrze ormiańskiej we Lwowie, w kaplicy papieskiej w Castel-Gandolfo i i.

Rosenberg Alfred - (* 1893), polityk niem., jeden z gł. działaczów ruchu narodowo-socja-listycznego. W dziele swoim ,,Der Mythus d. XX Jahrhunderts" („Mit XX w.") przetopił zasadnicze myśli Hitlera w koncepcję rodowo-socjalistycznego poglądu na świat i życie, tworząc coś w rodzaju mitu narodowego socjalizmu na podstawie zasad rasizmu i rżeń niezależnych od zasad chrześcijaństwa.

IV, 853.

Rosiczka (Drosera) — rodzaj roślin zielnych z rodziny rosiczkowatych, pokrewnych watym; rośliny owadożerne; na liściach posia-

dają gruczołki wydzielające trawiące soki; 84 gat. gł. w Australii i obszarach tropikalnych; w Europie na torfowiskach tylko 3 gat.; niewielkie rośliny o liściach w różyczce i drobnych białych kwiatkach.

Rosja, niegdyś Moskwa, dziś.Związek Socjalistycznych Republik Rad, Z. S. R. R. (Sojuz Socja-listiczeskich Sowietskich Respublik) — federacja 11 republik w Europie wsch. i Azji zach. : Federacja Rosyjska, Białoruś, Ukraina, Gruzja, Armenia, Azerbejdżan, Kazachstan, Turkmenistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Kirgizja. 21 176 000 km² i ok. 170 000 000 mieszk., w tym ok. miliona Polaków. Stolica Moskwa. -> art. „Związek Socjalistycznych Republik Rad", IV, 1544 —1576 ; I, 465, 534, III, 23-25, 157, IV, 91, 117, 217, 218, 579-580, 582, 583-584, 589, 721, 724, 778, 830, 833, 834, 835, 840, 885, 898-899, 1147, 1184, 1186, 1189-1190, 1191-1192, 1241-1242, 1254, 1331.

Rosomak (Gulo gulo L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kun. Zwierzę ciężkie o krępej budowie, dł. ciała do 80 cm. R. zamieszkuje daleką pn. Europy, Azji i Ameryki. Żywi się ptactwem, ssakami, napada renifery, owce; wykrada z chat suszone mięso i ryby.

IV, 137.

Ross Ronald, ros ’ron,ld bakteriolog ang., odkrywca roli komarów w przenoszeniu zarazków zimnicy. Laureat Nobla z r. 1902.

Ross, ros—1. — John, dżon—(1777 —1856), żeglarz ang., odkrywca Płw. Boothia i pn. bieguna magnetycznego. 2. — James Ciarkę, dżejmz kla:rk — (1800—1862), bratanek i towarzysz wypraw poprz., żeglarz ang., odkrywca Pd. Kraju Wiktorii i wulkanu Erebus na Antarktydzie. W 11. 1819—1827 towarzyszył Parry’emu w czterech wyprawach podbiegunowych; w 11. 1839—1842 kierował wyprawą do bieguna pd.    -»■ I, 220.

Rossa Bariera — front lądolodu antark-tycznego pływający na Morzu Rossa, do kilkudziesięciu m wys.

Rossa Morze — wielka, ale płytka zatoka Pacyfiku na wybrzeżu Antarktydy, pokryta w pd. części przez lądolód.

Rossa Wyspa

Bernardo — (1409 — 1464), architekt i rzeźbiarz florencki epoki renesansu. Pałac Riccardi we Florencji, grobowce ii 2.

miękkość form, ujęcie dekoracyjne. Grobowiec kardynała Jakuba Portugalskiego, ołtarz kościoła klasztornego w Monte OUveto.

Rossetti Dante Gabriel, rou’zety 'd&nti 'gejbrjal’ —    (1828—1882), poeta i malarz

ang., pochodzenia wł., jeden z twórców pre-rafaelityzmu; pionier odrodzenia sztuki dekoracyjnej i ornamentyki, autor poematów symbolicznych i zbioru sonetów „The Home of Life" („Dom życia").

Rossini Gioacchino

-y IV, 1421. (1850-1928), bota-

(1868 —

1918), dramaturg fr., autor popularnych sztuk: ,,Cyrano de Bergerac", ,,L'Aiglon" („Orlątko") i i. Twórczość R. cechował odwrót od natura-

niegdyś port

(1877 —

wielki przewrót

rodzaj roślin zielnych, pokrewnych kozłkowi; 50 gat. gł. w obszarze śródziemnomorskim; u nas 4 gat. — chwasty polne. R. warzywna — uprawiana na sałatę, gł. do użytku zimą.

Roś

1.

Rośliniarki (Symphyta) — podrząd błonkó-wek o narządach gębowych gryzących. Gąsienice żyją na roślinach, żywiąc się ich mięki-szem

po-

-* I V, 1325. (1792-1868), wł. kompozytor operowy, mistrz późnej neapoli-tańskiej (romantycznej) opery komicznej. Muzykę R. cechuje bogactwo melodyj, pd. temperament, humor i żywiołowa bezpośredniość. W śpiewie ważną rolę odgrywa koloratura. Z jego 39 oper tylko jedno dzieło zachowało swą żywotność: ,,Barbiere di 8evilla“ („Cyrulik Sewilski") ; poza tym słynne oratorium ,,Stabat Muter".

Rostafiński Józef nik, członek Polskiej Akademii Umiejętności. Liczne prace z dziedziny rozwoju roślin niższych, florystyki oraz historii nauk przyrodniczych w Polsce. Gł. dzieło „Monografia śluzowców", podręczniki botaniki.

Rostand Edmond, rosta ćdmó listycznych sztuk mieszczańskich ku romantyzmowi tematu i poetyckiej formie.

Rostock, słów. Roztoka Obodrytów u ujścia rzeki Warny nad Bałtykiem, dziś m-to w Meklenburgii w Niemczech. Liczne zabytki architektoniczne. Uniw. (od pocz. XV w.). Stocznie. Awanport w War-nemunde. 94 000 mieszk.

Rostopczin Fiedor, hr. — (1765 — 1826), patriota i mąż stanu ros. W r. 1812 generał-gubernator Moskwy. Uważany za sprawcę pożaru Moskwy po zajęciu jej przez Napoleona.

Rostow — m-to ros. nad Donem, 50 km od ujścia do Morza Azowskiego; przed rewolucją ważny port, dzisiaj tylko ośrodek rolniczego okręgu z rozwiniętym przemysłem tytoniowym. 521 000 mieszk.

Rostworowski Karol Hubert

1938), dramatopisarz i poeta, w 11. 1933—1937 członek P. A. L„ autor dramatów: „Judasz", „Kaligula", „Straszne Dzieci", trylogii: „Niespodzianka", „Przeprowadzka", „U mety" i i. oraz zbiorów poezyj. Twórczość R. posiada charakter etyczny, chrześcij., opiera się na głębokiej analizie psychologicznej i intelektualnej postawie wobec życia. Pod względem formalnym cechuje ją śmiałość stylizacji teatralnej i muzyczność w ujęciu scen zbiorowych.

Rostworowski Michał — (* 1864), prawnik, znawca prawa międzynarodowego, członek Trybunału Rozjemczego w Hadze, sędzia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości; współtwórca konstytucji marcowej.

Rosyjska rewolucja polityczno - społeczny przekształcający Rosję carską w proletariacki Związek Socjalistycznych Republik Rad, wywołany klęskami wojsk ros. w wielkiej wojnie i propagandą wywrotową radykalnych socjalistów. W marcu 1917 r., pod naciskiem partyj narodowych i postępowych, nastąpiła abdykacja cara Mikołaja II, jednak rządy czynników umiarkowanych, rządy Lwowa i Kiereńskiego nie mogły się utrzymać wobec rosnącego znaczenia rad żołniersko-robotniczych i skrajnych socjalistów, bolszewików. Wśród krwawych walk październikowych upadł rząd Kiereńskiego, car wraz z rodziną został zamordowany, a w marcu 1918 r. rząd Sowietów zawarł w Brześciu Litewskim pokój z mocarstwami centralnymi i wśród aktów terroru i walk z białymi armiami przystąpił do przebudowy Rosji wg zasad komunizmu. -> arl. „Bol-szewizm”, I, 763-774; IV, 1566-1567.

Rosyjskie pismo — pismo utworzone na podstawie pisma Słowian pd., cyrylicy, opartej na alfabecie gr. Zreformowane przez Piotra W., uległo dalszym uproszczeniom w r. 1917.

Rosyjsko-japońska wojna — (1904—1905), wojna wywołana ekspansją ros. na wschód i współzawodnictwem ros. - jap. w Mandżurii i w Korei. Japończycy, popierani przez Anglię, zdobyli Port Artura, odnieśli zwycięstwa na lądzie, pod Mukdenem i na morzu, pod Czu-szimą. W pokoju zawartym w Portsmouth Rosja utraciła Mandżurię, część Sachalinu

wpływy w Korei. R. J.-W. wzmogła ruchy rewolucyjne i wolnościowe w cesarstwie ros., m. i. w Królestwie Polskim, zmuszając cara do ogłoszenia konstytucji w r. 1905.

Roszpunka ( Yalerianella)

prawy dopływ Dniepru dł. 386 km; 2. — lewy dopływ Nierńna. Długość 80 km.

lub drewnem. Ważniejsze rodzaje: bryz-gun, pilarz i trzpiennik.

Rośliny — organizmy żywe, różniące się od zwierząt gł. sposobem odżywiania; w komórkach wielu gat. R. znajdują się ciałka zieleni, dzięki którym R. może przyswajać z powiet dwutlenek węgla i wytwarzać substancje organiczne ; o R. zaś, które ciałek zieleni nie siadają, twierdzimy, że pochodzą od R. zielonych, ale w związku z pasożytniczym rozmnażaniem się utraciły zdolność do wytwarzania zieleni. -> Art. „Botanika", I, 780-786, „Orzy-by“, II, 736 — 744, „Hodowla roślin", II, 862 — 860,

„Kwiaty", III, 219-228, „Lasy", III, 227-237, „Oddychanie, roślin", III, 1012—1020, „Odżywianie roślin", III, 1069—1078, „Ogrodnictwo", III, 1078 — 1097, „Owoce i nasiona", III, 1185-1198, „Pasożytnictwo", III, 1265-1268, „Pęd i korzeń", IV, 9—16, „Szata roślinna Polski",

w XV-XVI w.

1.

pododdział

w wojskach zaciężnych, odpowiadający chorągwi w kawalerii i kompanii w piechocie; obecnie: dwóch żołnierzy, stojących jeden za drugim. 2. — formuła, np. R. przysięgi.

Rotacyjna maszyna — maszyna drukarska, któri zadrukowuje papier nie pocięty, rozwijający się z olbrzymiej roli. Na R.' M. można wydrukować za jednym nastawieniem szesna-stostronicową gazetę. -> II, 4, 5—7.

Rotan (Calamus rotang)

stary port

Rothschild

pochodzenia żyd. Założycielem domu bankowego R. we Frankfurcie był Meyer Arm-schel R. (1743— 1812). Jego synowie założyli domy bankowe w Londynie, Neapolu, Paryżu, Wiedniu. R. urośli do wielkiej potęgi finansowej w okresie wojen napoleońskich; do dziś dnia posiadają znaczne wpływy w sferach finansowych Francji i Anglii.

Rotmistrz

-+ II, 8-10.

statek wynaleziony

III, 1133.

budowla okrągła zazwyczaj z kopułą, np. kościółek św. Feliksa i Adaukta na Wawelu.

stare m-to fr., wielkie

117 000

Rouen, rua nad dolną Sekwaną i port rzeczny dostępny nawet dla statków morskich. Ośrodek fr. przemysłu bawełnianego i koronkarstwa. Arcy-biskupstwo; katedra (XII —XVI w.), gotycki pałac sprawiedliwości, zabytkowe kościoły; w r. 1431 została w R. spalona Joanna d’Arc. 123 000 mieszk

lii kłód żózóf

IV, 126 — 134,    „Przyswajanie" IV,

479 — 486 „Roślin ruch i wrażliwość, I V, 611 — 621, „Rozmnażanie", IV, 638 — 653, „Tkanki", IV, 1100 — 1112, „Uprawne rośliny", IV, 1186—1196.

„Rota“ — pieśń patriotyczna, antyniem., napisana w r. 1896; muzyka F. Nowowiejskiego, słowa M. Konopnickiej : „Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród".

Rota

palma pnąca, występująca na wyspach indomalajskich; łodygi jej dostarczają t. zw. trzciny hiszp., poza tym służą do wyrobu sznurów, nici i lin; inny gat. C. draco dostarcza z owocni soku, t. zw. smoczej krwi.

Roterdam, hol. Rotterdam hol. u ujścia Mozy, połączoriy z Renem; naturalny port morski obu rzek, skupił ich transporty; silny przemysł. Akademia Sztuk Pięknych, szkoła morska; stocznie. 595 000 mieszk.

-> III, 902.

Rothermere Harold Sydney, ’ro#9rmiar 'h&rald \sydny — (* 1868), konserwatywny polityk ang., brat lorda Northcliffa, właściciel wielkiego koncernu prasowego; zwolennik polityki autarkicznej wewnątrz imperium bryt.

Rothert Władysław — (1863—1916), botanik, autor licznych prac z dziedziny anatomii i fizjologii roślin oraz podręczników.

bankierska rodzina niem.

w dawnej Polsce dowódca chorągwi pieszej lub konnej. Obecnie stopień wojskowy, używany w kawalerii wielu państw, równy kapitanowi.

Rotograwiura — technika odbijania stalo-rytów i miedziorytów, polegająca na przeniesieniu ryciny na walec i drukowaniu jej na maszynie rotacyjnej ; również nazwa ryciny tak odbijanej.

Rotorowy statek

w 1924 r. przez Flettnera, wykorzystujący siłę wiatru przy pomocy obracanych przez słaby silnik pionowych walców metalowych, t. zw. rotorów. Nie wszedł w użycie.

Rotunda

Rotwand Stanisław — (1839—1916), adwokat, przemysłowiec, działacz społeczny na terenie Królestwa Polskiego; położył zasługi dla ekonomicznego podniesienia kraju. Jeden z założycieli Szkoły Mechaniczno-Technicznej w Warszawie (dziś. im. Wawelberga i R.).

Roubaix, rubć centrum przemysłu tkackiego (wełna) nad granicą belg. na pn.-wsch. od Lille, mieszk.

dawna stolica Normandii

-> II, 424.

Rouget de Lisie Claude Joseph, rużć da (1760—1836), poeta, oficer fr., skomponował w r. 1792 słowa i muzykę do fr. hymnu narodowego ,,La Marseillaise" („Marsylianka").

Rouppert Stanisław — (* 1887), generał brygady. W 11. 1914—1917 był lekarzem I Brygady Legionów.

Rousseau Henri, rusó ari — (1844 — 1910), fr. malarz-amator. Malował prymitywne obrazy (przeważnie postaci ludzkie na tle fantastycznego lasu) ujęte z dziecięcą naiwnością, ale o wielkiej sile wyrazu; zaliczany do ekspresjonistów.

Rousseau Jean Jacąues, rusó ża żak — (1712 — 1778), pisarz, filozof i muzyk fr., urodzony w Genewie. Oddziałał wszechstronnie na życie umysłowe końca XVIII w., przyczyniając się do przewrotów społecznych (wielka rewolucja) i literackich (romantyzm). Przeciwstawiając się racjonalizmowi i utylitaryz-mowi kultury oświecenia, głosił powrót do natury, uważając cywilizację za źródło zła (..Discours"). W powieści ,,La Nounelle Ile-loise" („Nowa Heloiza") wysuwał uczucie ponad rozum. Jako filozof polit. był rzecznikiem teorii powstania władzy przez umowę społeczną (,,Le Contrat Social"). Napisał ważny traktat pedagogiczny ,,Emil" oraz au-tobiogr. ,,Les Confessions" („Wyznania") ; jako muzyk popierał komiczną operę wł., tworząc intermedium ,,Le Devin du nillage" („Wróż miasteczka") ; był autorem dzieła teoretycznego : ,,Dictionnaire de musigue" („Słownik muzyczny"). -*/, 19, 519, II, 206, III, 296, 1167, 1170, IV, 515, 855.

-+ I, 516.

o:’gustos

Prace w dziedzinie elektrodynamiki oraz optyki. Udoskonalił technikę sporządzania siatek dyfrakcyjnych, zbadał przy ich pomocy bardzo dokładnie widmo słoneczne i widma łu-

fizyk.

amer.

-> III, 822, 899.

we

Rousseau Thćodore, rusó tćodór — (1812 — 1867), malarz fr., pejzażysta. Ze szczególnym upodobaniem malował drzewa. R. był naturali-stą i należał do szkoły barbizońskiej. Gł. dzieła: ,,Na skraju lasu w Fontainebleau", ,,Aleja kasztanów".

Roussillon, rusijó — dawna prow. fr. na stoku Pirenejów nad Morzem Śródziemnym, w 11. 1172—1659 należała do Aragonii, potem przyłączona do Francji. Ludność katalońska. Winnice. Gł. m-to Perpignan.

Roustan, rustS, — (1780—1845), mameluk, zaufany służący Napoleona.

Roux Pierre, ru pjćr — (1853—1933), bakteriolog fr., uczeń i asystent Pasteura; odkrywca surowicy przeciwbłonicznej (niezależnie od Behringa). Od roku 1904 — dyrektor Instytutu Pasteura w Paryżu.

Rovigo — m-to Włoch pn. nad rzeką Adi-getto, stolica prow. tej nazwy. 39 000 mieszk.

Rower — dwukołowy środek komunikacyjny, poruszany nogami przy pomocy pedałów, których obrót przenosi się przekładnią łańcuchową na tylne koło. Widełki podtrzymujące przednie koło dają się skręcać przy pomocy kierownika, co umożliwia kierowanie R. i utrzymywanie równowagi. W R. z t. zw. wolnym biegiem koła mogą się obracać bez równoczesnego obracania pedałów, co ułatwia np. jazdę po pochyłości (-»• Kolarstwo).

->/, 1074-1078.

Rowland Henry Augustus, 'routand henry (1846 - 1901),

kowe szeregu pierwiastków.

Royal Dutch Shell Trust, ’rojal ducz szel trust — zał. przez Deterdinga ang.-hol. koncern naftowy, obok Standard Oil Co. największy koncern naftowy świata. Podczas wojny światowej R. D. S. T. zaopatrywał w naftę państwa Ententy.

Royal Society, ’rojal sa’sajaty — ang. towarzystwo naukowe, jedno z najstarszych w Europie, zał. w r. 1645 (oficjalnie w r. 1660); odegrało wybitną rolę w krzewieniu nauk matematycznych i przyrodniczych. R. S. wydaje swe prace w pismach: ,,Philosophical Trans-actions" (od r. 1665), oraz ,,Proceedings of the R. S." (od r. 1832).    '    -+IV, 1317.

Rozbiory Polski — akty gwałtu i intrygi polit. ze strony Rosji, Austrii i Prus dzielących stopniowo m. siebie terytorium Rzpltej aż do pozbawienia jej bytu polit.. R. P., jako koncepcja polit. występowały w dyplomacji państw wrogich Polsce już w w. XVII, weszły zaś w stadium realizacji w w. XVIII wobec postępującego rozprzężenia wewnętrznego Rzpltej i rozwoju potęgi prus. i ros. R. P. zapoczątkowała Austria, zajmując w 11. 1769—1770 Spisz i starostwa nowotarskie, nowosądeckie i czorsztyńskie. I R. P. nastąpił w r. 1772, przy czym Rosja otrzymała woj. witebskie, po-łockie i mścisławskie; Prusy — woj. pomorskie bez Gdańska, chełmińskie bez Torunia i Warmię; Austria zaś mniej więcej obszar późniejszej Galicji bez Krakowa i pd. Lubelszczyznę. II. R. P. nastąpił w r. 1793 po Targowicy i został pod presją wojsk ros. zatwierdzony przez sejm grodzieński. Rosja otrzymała woj. mińskie, kijowskie, bracławskie, podolskie i części woj. wileńskiego, nowogrodzkiego, brzesko-lit. i wołyńskiego: Prusy — Gdańsk i Toruń, Wielkopolskę i Kujawy oraz części woj. krakowskiego, rawskiego i mazowieckiego. Austria w II R. P. udziału nie brała. III. R. P., ostateczny, nastąpił po upadku insurekcji kościuszkowskiej w r. 1795; Rosja otrzymała resztę ziem lit.-rus. z Wilnem i część Żmudzi, Austria — Kraków, resztę woj. sandomierskiego, lubelskiego, bełskiego, ziemi chełmskiej i części woj. podlaskiego, mazowieckiego i wołyńskiego; Prusy — Warszawę, resztę woj. rawskiego i mazowieckiego oraz część woj. podlaskiego, trockiego i Żmudzi. -+ I V, 217.

Rozbójnicze Wybrzeże — wspólna nazwa 6 sułtanatów ar., ulegających wpływom ang. na pd. brzegu Zat. Perskiej. Ok. 16 000 km², 80 000 mieszk.

Rozbrojenie — ograniczenie sił wojennych na lądzie, wodzie i w powietrzu. Zagadnienie R. było dyskutowane po wojnie fr.-prus. w r. 1871 i stanowiło jeden z gł. punktów haskich konferencyj pokojowych w 11. 1899 i 1907. Traktat wersalski (cz. V.) narzucił Niemcom R. przymusowe, które traktował jednak jako „przygotowanie ogólnego ograniczenia zbrojeń wszystkich narodów" — to też jednym z zasadniczych celów Ligi Narodów było przygotowanie R. powszechnego. W r. 1932 zwołana została do Genewy powszechna konferencja rozbrojeniowa, która jednak nie mogła doprowadzić do konkretnych wyników. W r. 1933 Niemcy wystąpiły z Ligi Narodów i usunęły się z konferencji rozbrojeniowej, w r. zaś 1935 przekreśliły jednostronnie klauzule rozbrojenio-traktatu wersalskiego, zadając tym samym ostateczny cios idei R. Z tą chwilą rozpoczyna się m. mocarstwami świata nowy wyścig zbrojeń. Jedynie R. na morzu dało pewne konkretne wyniki: w r. 1922 konferencja w Waszyngtonie m. St. Zj. A. Pn., Anglią, Japonią, Francją i Włochami ustaliła wzajemny stosunek ich sił morskich (5:5:3: 1,75 : 1,75), w r. 1931 układ amer.-ang.-fr. ustalił wzajemny stosunek liczby krążowników i łodzi podwodnych tych państw.

Rozchodnik (Sedum) — rodzaj roślin z ro-dziny gruboszowatych, pokrewnych różowatym ; przystosowany do życia w miejscach suchych (grube, mięsiste liście); 140 gat. gł. w obszarze pn. półkuli; u nas przeszło 10 gat. R. ostry

o pędzie do 15 cm wys., o liściach wałeczkowa-tych i kwiatach żółtych, tworzy darnie na skałach i murach; R. wielki o pędzie do pół m wys., liściach płaskich i żółtawych kwiatach; niektóre gat. hodowane jako ozdobne.

Rozdrabniarki, dezyntegratory — maszyny do kruszenia węgla, rud, minerałów itd. Kruszenie materiałów odbywa się m. prętami koszy mielących, obracających się w przeciwnych kierunkach.

Rozdwojenie jaźni, rozdwojenie osobowości. -> Schizofrenia.

Rozdział kościoła od państwa układ wzajemnych stosunków m. państwem a kościołem, w którym zastrzeżona jest samodzielność obu czynników; kościół zastrzega sobie nieingerencję państwa w swoje sprawy a państwo nie udziela żadnych subsydiów na rzecz .|₍, n . kościoła. R. K. o. P. został    l[

przeprowadzony m. i. we Frań- x cji (częściowo) od r. 1905.

Rozdzielcza tablica — ze- X spół przyrządów (przełączników, ~ i wyłączników, opornic, am- _ peromierzy i woltomierzy) do regulowania i kontroli prądu w sieci elektrycznej, najczęściej rozmieszczonych na tablicy marmurowej. Stosowana w elektrowniach, fabrykach, laboratoriach itd.

Rozdzielności prawo -> Mnożenie. -> /, 346.

Rozedma płuc -* Płuca.

Rozejm — umowa o przerwanie walki, . poprzedzająca zwykle zawarcie pokoju ; R. ma na celu umożliwienie rokowań.

taki

IŁd

l[i

Rozdzielcza tablica. (schemat).

Rozeta, różyca

motyw

ornamentalny w kształcie kolistym. W architekturze okno okrągłe w budowlach gotyckich, zazwyczaj nad portalem.

Rozgrzeszenie, absolucja

Okno różycowe.

odpuszczenie przez kapłana grzechów spowiadającemu się. (-> Pokuty sakrament).

Rozewie, czasem Różewie — wrys. przylądek nad Bałtykiem w pwt. morskim, z najsilniejszą w Polsce latarnią morską im.

, Stefana Żeromskiego.

Rozgwiazdy, gwiazdy , morskie (Asteroidea) — rząd zwierząt z typu szkarłupni (Echinodermata) ■ Ciało w postaci pięciopromiennej gwiazdy, przeważnie jaskrawo ubarwione. Żyją w    a°-^nóTki

morzach, rozpowszechnione na całej kuli ziemskiej. Poruszają się za pomocą ramion i systemu nóżek ambulakralnych. Żywią się gł. małżami.

ambulakralne.

Skamieniałe szkielety znane już z pokładów sylurskich. Ważniejsze gat.: Asterias glacialis L., Astropecten aurantiacus L., Asterias rubens L.

II, 101, III, 715, IV, 1142-1143.

Rozjemstwo pracy, arbitraż nie zatargów zbiorowych m. przedsiębiorcą a związkiem zawodowym pracowników lub zespołem pracowniczym. Funkcje rozjemców pracy pełnią inspektorzy pracy, komisje polubowne, komisje rozjemcze (arbitrażowe) i są-

IV, 375.

Rozkaz dzienny — rozkaz dowódcy (oddziału, pododdziału), regulujący tok życia w wojsku; zawiera: kolejkę służby, wyciągi z rozkazów przełożonych, przydziały, pochwały, kary itp. R. D. odczytuje żołnierzom szef kompanii wieczorem, przy końcu zajęć.

Rozkolec (Murex) — rodzaj ślimaków przo-doskrzelnych z podrzędu Ctenobranchia o muszlach z licznymi kolcami i z wydłużoną rynienką u dołu, służącą do pomieszczenia rurki oddechowej. Żyją w morzach.

Rozłączne zbiory — zbiory nie mające elementów wspólnych. Np. zbiór liczb większych od 10 i zbiór liczb mniejszych od 10 są to R. Z., natomiast zbiór liczb naturalnych parzystych i zbiór liczb pierwszych nie są R. Z., gdyż posiadają jako wspólny element liczbę 2.

Rozłogi u roślin — specjalnego rodzaju pędy, podziemne lub płożące się po ziemi, z pęków wyrastających na nich mogą powstawać nowe osobniki.

Rozłupki — owoce suche, powstałe ze słupka dwu- lub kilkakrotnego; po dojrzeniu owoc rozłupuje się wzdłuż przegród na pojedyncze niełupki, np. u baldaszkowatych, wargowych.    5j

Rozmaryn ( Rosmarinus officina- ^jT. lis) — gat. rośliny z rodziny war-gowych; pochodzi z wybrzeży Mo- <r rza Śródziemnego; dostarcza olejku rozmarynowego ; używany w medycynie. Gałązki rośliny hodowanej w niektórych okolicach służą jako bukiety ślubne.

Rozmnażanie przez żywe organizmy.

II, 520-521, 868-869.

Rozpiętość, rozpięcie — największy wymiar przedmiotu, najczęściej w kierunku prostopadłym do osi gł., np. odległość m. końcami skrzydeł samolotu, wyprostowanymi skrzydłami ptaka, m. filarami mostu itd.

Rozpior -> Leszcz.

Rozpleni ->■ Rozrost.

Rozpłaszczka Widliczki.

Rozporządzenie akt prawodawczy władzy wykonawczej, wydany z upoważnienia władzy ustawodawczej. Może mieć różne nazwy, np. dekret, zarządzenie, instrukcja, okólnik itp., zależnie od swej treści i formy.

dy pracy.

załatwia-

Sap

:'ł

Gałązka

rozmarynu.

wytwarzanie potomstwa art. IV, 638-653;

ogólnie obowiązujący

świat i Życie. — V.

57

Rozpoznanie — działanie wojenne mające na celu zebranie wiadomości o nieprzyjacielu i terenie. Środki R.: stała obserwacja, patrole piesze, konne, narciarzy itd., podjazdy kawalerii, większe oddziały rozpoznawcze; lotnictwo i balony, badanie jeńców i ludności itp.

Rozpraszanie, dyfuzja światła — nie regularne, chaotyczne odbijanie promieni świetlnych przez pow. chropowate, ośrodki mętne (np. szkło mleczne, mętną wodę), cząsteczki gazów (powietrze) itd. W atmosferze światło rozpraszają cząsteczki powietrza oraz cząstki kurzu. Światło krótkofalowe (niebieskie i fiołkowe) rozprasza się o wiele silniej niż czerwone ; dzięki temu barwa nieba jest błękitna.

Rozpraszanie energii -> Termodynamika.

Rozprawa sądowa

prokurator, oskarżony,

Rozpylacz.

1.

w ogólności 2. — w znaczeniu specjalnym — R. (hyperptasia) oznacza powiększenie wymiarów jakiegoś narządu na skutek rozmnażania się, a przez to zwiększenia liczby jego składników komórkowych.

Rozróżka czerwona (Ceramium rubrum) — glon klasy krasnorostów; tworzy czerwone, nitkowate rozgałęziające się plechy, do 15 cm

Rozrusznik

własność po-

część procesu sądowego, koncentrująca się w sądzie, która obejmuje przewód sądowy, przemówienia stron oraz wydanie wyroku. Przewód sądowy oznacza przeprowadzenie dowodu, czyli badanie świadków, dokumentów itp. W rozprawie procesu cywilnego udział biorą powód i pozwany, procesu karnego obrońca, niekiedy powód cywilny.

Rozprątki ( Schizophycae) — typ roślin, do którego zaliczamy bakterie i sinice.

Rozprężliwość — dążność gazów i par do zajęcia jak największej objętości.

Rozprysk — działanie pocisku (szrapnelów), który wybucha w powietrzu (przed zetknięciem z przeszkodą) ; dzięki odpowiedniej budowie zapalników można regulować R., ustalając dowolnie jego miejsce na torze pocisku.

Rozpuszczalność -> Roztwory.

Rozpylacz (pulweryzator) — urządzenie do rozpylania cieczy na strumień drobnych kropelek. Składa się z dwóch rurek, stykających się wylotami i tworzących kąt prosty; jedną zanurza się do cieczy, przez drugą wdmuchuje się silny strumień powietrza. Ciecz zostaje wessana do góry i rozpylona przez prąd powietrza. W innych R. rurka doprowadzająca ciecz leży wewnątrz doprowadzającej powietrze. W technice R. stosuje się np. do doprowadzania ciekłego paliwa do palenisk.

Rozrost, rozplem (proliferatio)

rozmnażanie się komórek;

dł.; występuje we wszystkich morzach Europy i na atlantyckim wybrzeżu Ameryki Pn.

1. — starter, urządzenie do rozruchu (zapuszczania) silnika spalinowego, tj. do obracania wału silnika dla zapoczątkowania jego samodzielnej pracy. Najczęściej silnik elektryczny zasilany z baterii akumulatorów, wyłączany samoczynnie po uruchomieniu silnika spalinowego. .2. — w silnikach elektrycznych opornica (zwykle korbowa) stosowana do zmniejszania natężenia prądu podczas puszczania silnika w ruch; silnik w spoczynku ma znacznie mniejszy opór, niż w ruchu, tak że bezpośrednie włączenie prądu mogłoby spowodować uszkodzenie instalacji lub uzwojenia silnika.

Rozrzut broni — objaw występujący przy strzelaniu nawet w najbardziej idealnych warunkach: z serii strzałów, oddanych z jakiejkolwiek broni w identycznych warunkach do jednego celu, nie będzie dwóch o identycznym przebiegu toru pocisku, lecz trafienia będą rozrzucone na pewnej przestrzeni; jest to wynikiem rozgrzewania broni, różnic nieznacznych w wyrobie amunicji i składzie chemicznym prochu, drobnych różnic chwilowych w stanie pogody itd., ponadto w dużym stopniu powodują go błędy Strzelca. R. B. podlega pewnym zasadom, których badaniem zajmuje się balistyka i których znajomość umożliwia racjonalne prowadzenie ognia artylerii i c. k. m., obliczanie ilości amunicji potrzebnej dla uzyskania celu itd.

Rozsypiska — skupienia drobnych odłamków skalnych powstałych z chemicznego i mechanicznego rozpadu skał litych. R. dzielą się na eluwialne, pozostałe na miejscu swego powstania; aluwialne, przeniesione i osadzone przez rzeki; dyluwialne. osadzone za pośrednictwem lodowców; morskie, będące wynikiem kruszenia skał przez fale.

Rozszczepienie, dyspersja światła — zjawisko rozkładania światła złożonego (np. białego) na barwy proste, zachodzące np. przy przejściu światła przez pryzmat. Powstaje dzięki różnicom spółczynników załamania światła o różnych dł. fali (o różnych barwach). Światło białe ulega R. na barwną smugę zw. widmem, w której rozróżniamy 7 barw gł. R. Ś. zbadane zostało dokładnie przez Newtona. R. Ś. powoduje powstawanie aberacji chromatycznej w soczewkach, tęczy; znajduje zastosowanie w spektroskopach. R. Ś. zachodzi również przy uginaniu i rozpraszaniu światła.

Rozszerzalność cieplna większania objętości przez ciała stałe, ciecze i gazy pod wpływem wzrostu temperatury. Stosunek przyrostu dł. do dł. pierwotnej ciała stałego przy podniesieniu temperatury o 1° C. nazywamy spółczynnikiem R. liniowej (A). Stosunek przyrostu objętości do objętości

pierwotnej ciała stałego, cieczy lub gazu pod stałym ciśnieniem nazywamy spółczynnikiem R. objętościowej (a). Z dużym przybliżeniem a — 3 A. Spółczynnik R. a wynosi dla żelaza 0,000011, srebra 0,0000089. Spółczynnik R. A wynosi dla rtęci 0,00018. R. C. wody jest nienormalna: woda posiada najmniejszą objętość w temperaturze 4° C, powyżej i poniżej tej temperatury objętość wzrasta. Spółczynnik R. a dla wszystkich gazów jest w przybliżeniu jednakowy i wynosi ¹/₂₇₃. Wyznacza się go, zachowując stałe ciśnienie gazów. Na zastosowaniu R. C. ciał polega budowa termometrów.

Rozścięgna (aponeuroses)

rząd pajęczaków

-> I, 508.

-*■ IV, 129.

wody

—* arł. IV, 653-666; „Logika", III, 358-367.

Rozwadowski Jan Michał — (1867 — 1935), znakomity językoznawca, prezes Polskiej Akademii Umiejętności w 11. 1925—1929. Badania nad etymologią porównawczą języków słów., nad językiem lit. i nad ustrojem języka. Liczne prace: „Współczesny stan językoznawstwa indoeurop.“, „Języki bałtyckie", „Stosunek języka polskiego do innych słów." „O zjawiskach i rozwoju języka", „Prawda życia" i w. i.

-*II, 99-100.

0,000018, platyny

płaskie, szerokie błony, utworzone ze zbitej włóknistej tkanki łącznej, stanowiące zakończenia niektórych ścięgien; zwł. silne R. znajdują się na dłoni i stopie oraz w obrębie ściany brzucha.

Roztocza -> Saprofily.

Roztocze ( A carina) o głowie, tułowiu i odwłoku zlanych w jedną całość. Wiele pasożytuje na zwierzętach lub roślinach. Rozwój złożony. Ważniejsze gat. : lądzieniec, kleszcz, świerzbowiec, żukowiec, wodopójka i Wągrowiec.

Roztocze — pas lesistych wzgórzy, łączący Wyżynę Lubelską z Podolem.

Roztoczkl (Saprolegniaceae) — grzyby mikroskopowe klasy glonowców; występują w wodzie na martwych owadach, martwych lub żywych rybach, ikrze, na resztkach roślinnych; powodują niekiedy znaczne szkody w gospodarstwach rybnych; rozmnażają się albo bezpłciowo (urzęsione, ruchome pływki), albo płciowo (przetrwalnikowe zygoty, które kiełkują po okresie spoczynku).

Roztoka — rozległa dolina w Tatrach polskich łącząca dolinę Pięciu Stawów Polskich z doliną Białki; płynący nią potok Roztoka tworzy w górnym biegu największy tatrzański wodospad. Siklawę, w dolnym zaś Wodogrzmoty Mickiewicza.

Roztwory, rozczyny — jednorodne mieszaniny różnych substancyj, rozdrobnionych do stanu cząsteczkowego (-* 11, 1225). Najczęściej R. nazywamy układy ciekłe, choć istnieją R. stałe, jak stopy metali, liczne minerały (-* 111, 635 — 636). R. ciekłe powstają przez rozpuszczenie w cieczy zw. rozpuszczalnikiem innej substancji, gazowej, ciekłej lub stałej. Zdolność rozpuszczania się nazywamy rozpuszczalnością danej substancji w danym rozpuszczalniku ; rozpuszczalność mierzymy najwyższym stężeniem roztworu, jaki w określonych warunkach (temperatura, dla gazów również ciśnienie) może powstać; R. taki nazywamy nasyconym. Rozpuszczalności różnych substancyj niesłychanie się różnią od siebie: litr wody rozpuszcza ok. 20 mg chlorku srebra, ok. 350 g chlorku sodu, ok. 3 kg cukru. Rozpuszczalność gazów rośnie z ciśnieniem,

maleje z podwyższeniem temperatury. Rozpuszczalność wzajemna cieczy bywa nie ograniczona (ciecze mieszają się z sobą we wszystkich stosunkach, jak alkohol i woda) lub ograniczona : po zmieszaniu wody z eterem tworzą się dwie warstwy, z których dolna jest nasyconym R. eteru w wodzie, górna w eterze. Rozpuszczalność ciał stałych rośnie na ogół z podwyższeniem temperatury. Przez powolne ostudzenie R. nasyconego w temperaturze wyższej można otrzymać często R. przesycony, zawierający nadmiar substancji rozpuszczonej. R. taki jest nietrwały, nadmiar łatwo krystalizuje. R. posiadają ciśnienie osmotyczne (~* Osmoza), mają niższą prężność pary, niższą temperaturę krzepnięcia (zamarzania) i wyższą temperaturę wrzenia, niż czyste rozpuszczalniki. Kwasy, zasady i sole ulegają w R. dysocjacji elektrolitycznej (-*11, 1096 — 1099). R. mają olbrzymie znaczenie zarówno dla chemii, jak dla biologii i życia codziennego, ponieważ większość re-akcyj chemicznych zachodzi w R. ->■ III, 140.

Rozumowanie — zdobywanie nowych wiadomości na podstawie wiadomości posiadanych.

^* 11, 1094, 1162, IV, 273.

Rozwadowski Tadeusz — (1866—1928), generał broni, w wielkiej wojnie w wojsku austr., od r. 1918 w wojsku polskim; kierował obroną Lwowa; w r. 1920 szef sztabu generalnego, członek Rady Obrony Państwa; odznaczył się w wojnie z bolszewikami. W r. 1921 inspektor armii, od r. 1927 w stanie spoczynku.

Rozwielitka (Daphnia) — rodzaj drobnych, planktonowych liścionogów z podrzędu wio-ślarek. Ciało okryte dwuklapową skorupką. Czułki długie, rozwidlone, służą do wiosłowania. Rozmnażanie dwupłciowe występuje na przemian z partenogenetycznym. R. odznaczają się zmiennością sezonową swych kształtów zewnętrznych.

Rozwód — rozerwanie prawnie zawartego węzła małżeńskiego, ze wszelkimi skutkami prawnymi, wynikającymi z tego faktu. R. jest znany wyznaniom niekat. i prawodawstwu cywilnemu. Kościół kat. zna tylko unieważnienie małżeństwa i to z bardzo poważnych przyczyn.

Rozwój (w sensie biologicznym) — cykl przemian, zachodzących czy to w ciągu życia jednostki (R. osobniczy), czy też w cią-gu

(1771-1849), generał, odbył kampanię w r. 1792, uczestnik powstania kościuszkowskiego, potem służył w legionach; w wojsku Królestwa Kongresowego b. niepopularny za służalczość wobec w. ks. Konstantego i tropienie sprzysiężeń patriotycznych. W powstaniu 1831 r. po stronie Rosji, służalec Paskiewicza.

Rożnów — wieś nad Dunajcem w pwt. nowosądeckim, na końcu przełomu rzeki przez góry. Znajduje się tutaj w budowie wielka zapora dolinna, która pozwoli regulować stan wody przez nagromadzenie jej w wielkich zbiornikach w czasie grożącej powodzi i wypuszczanie przy niskim stanie wody oraz umożliwi uruchomienie wielkiej elektrowni wodnej. 2000 mieszk.

Ród

wieku.

Sym

a z dru-

kdy

twierdza ros.

Równia pochyla.

—► III, 841.

Równik, ekwator — linia przecięcia się płaszczyzny, przechodzącej przez środek ziemi i prostopadłej do jej osi z pow. ziemi. Promień koła R. ma, wg Bessla, 6377,4 km, obwód zaś 40,070 km; R. dzieli ziemię na półkule : pn. i pd.

biegu pokoleń (R. rodowy). (-> Biogenetycz-ne prawo, Embriologia, Ewolucja).

Rozdzień — osada górn.-przem. w pwt. Katowice (woj. śląskie), połączona tramwajem z Katowicami i Chorzowem. Kopalnia węgla, huta cynkowa, fabryka produktów chemicznych. 13 000 mieszk.

Różan — m-ko w pwt. makowskim (woj. warszawskie), nad Narwią.

Rożdienstwienskij Zinowij — (1848 — 1909), admirał ros. W czasie wojny ros.-jap. poniósł w r. 1905 klęskę pod Cuszimą.

Rożen-Jaxa Władysław — (1873 —1931), generał brygady, porucznik w wojsku ros., potem członek P. P. S.; w r. 1914 kierownik Związku Strzeleckiego we Lwowie; w wielkiej wojnie dowódca baterii i dywizjonu w I Brygadzie Legionów; w r. 1918 jeden z pierwszych obrońców Lwowa. Od r. 1929 komendant gł. Związku Strzeleckiego.

Rożniecki Aleksander

Rożyński Michał — (XVI w.), ataman Za-poroża. Walczył po stronie Polski z Tatarami i Kozactwem (pod Białocerkwią).

związek rodzin złączonych ściślejszym pokrewieństwem, pochodzących od jednego wspólnego przodka, noszących jedno nazwisko (rodowe) i zamieszkujących ten sam obszar, który przeważnie stanowi wspólnotę majątkową. Na czele stoi najstarszy z R. Forma ustroju występująca u Germanów, Słowian i dziś jeszcze u Wielkorusów i u wielu rodzin pierwotnych.

Róg — dęty instrument muzyczny, prototyp waltorni, używany przez myśliwych.

Rój pszczeli — zespół pszczół składający się z matki, pszczół ro- „ygz™xZVn[ boczych i trutni, zdolny do samodzielnego życia.

Równania reakcyj chemicznych

bole chemiczne.

Równanie — dwa wyrażenia matematyczne połączone znakiem równości. Np. x² —5 = 2x. Wielkości zmienne występujące w równaniach nazywają się niewiadomymi. R. spełnione dla każdej wartości niewiadomej zwie się identycznością lub tożsamością, np.(x² — 9)~ = (x-f-3) (x — 3). Wartości niewiadomej, dla której R. jest spełnione, zwą się pierwiastkami lub rozwiązaniami R. Np. pierwiastkiem równania 2x —3 = 0 jest liczba x = 1¹/₂. R., w którym niewiadoma poddana jest tylko dodawaniu, odejmowaniu, mnożeniu, dzieleniu, potęgowaniu i pierwiastkowaniu, zwie się algebraicznym; można je zawsze doprowadzić do takiej postaci, by z jednej strony występował wielomian, giej zero. R. zwie się stopnia n wielomian ten jest stopnia n, a jednorodnym, gdy jest on jednorodny. R. stopnia pierwszego zwie się liniowym, drugiego kwadratowym. R., które nie jest algebraiczne, nazywa się przestępne. Jedno R. z dwiema niewiadomymi posiada zwykle wiele rozwiązań ; wszystkie punkty płaszczyzny, których spółrzęd-ne (x, y) spełniają to R., tworzą pewną linię, a dane R. zwie się jej R. Np. x²-f-y²=l jest R. okręgu o promieniu 1 i środku w pocz. układu spółrzędnych. — R., które mają być spełnione jednocześnie. tworzą układ R. Np. R.:2x —y = 3, x + 2y = 4, tworzą układ R. liniowych, a jego rozwiązanie stanowi para liczb x = 2, y=l. W teorii liczb rozważa się układy nie oznaczone, czyli diofantesowskie, tj. układy, w których niewiadomych jest więcej niż R., ale w których niewiadome przyjmować mogą tylko wartości całkowite. — Gdy w R. jedną z wielkości danych poddajemy zmianom, to nazywamy ją parametrem. Badanie rozwiązań R. w zależności od parametru zwie się dyskusją R. Np. R. x²-(-2x-fm = 0 (x — niewiadoma, m — parametr) posiada dwa rozwiązania dla m<l, jedno rozwiązanie dla m = 1, a nie ma rozwiązań dla m>l.

-> I, 349, 350, III, 522-523, 525.

Równe — największe m-to polskiego Wołynia nad rzeką Uściem; dość rozwinięty przemysł. W okresie zaborów Miejsce targów wołyńskich. 42 000 mieszk.

Równia monetarna -> Parytet.

Równia pochyła — maszyna prosta, płaszczyzna nachylona pod pewnym kątem a do poziomu. R. P. ułatwia podnoszenie ciężarów. Siła potrzebna do utrzymania na R. P. jakiegoś ciała w równowadze jest tyle razy mniejsza od ciężaru tego ciała, ile razy wys.

R. P. jest mniejsza od jej dł.

kół podbięguno-

Równonogi (Isopoda) — podrząd skorupiaków siadłookich, grzbieto-brzusznie spłaszczonych, żyjących w morzach (podwój, Idotea), w wodach słodkich (ośliczka) i na lądzie (stonogi).

Równość

-> III, 550. układ docho-

Równowaga chemiczna

akcje.

Równowaga europejska

sunków międzynarodowych m. państwami europ. polegający na zwalczaniu dążeń do hegemonii jednego z państw przez wszystkie pozostałe; nie dopuszczanie do zajęcia przez jedno z państw stanowiska panującego względem innych. Klasycznym okresem rozwoju R. E. były czasy bezpośrednio po kongresie wiedeńskim.

7T>,

fi-

Równoważne

i/

Części, figury geometryczne.

Równik astronomiczny — przecięcie sfery niebieskiej płaszczyzną prostopadłą do osi świata i przechodzącą przez środek ziemi. -*■ I, 1092.

Równoległobok -*■ Czworokąt.

Równoległościan Wielościan.

Równoległość. — Dwie proste nazywają się równoległymi, gdy leżą w jednej płaszczyźnie i nie mają punktów wspólnych. Dwie płaszczyzny w przestrzeni są równoległe, gdy nie mają punktów wspólnych.

Równoleżniki — koła na pow. ziemi, równoległe do równika. Tworzą razem z południkami siatkę geograficzną. Łączą punkty o tej samej szer. geogr. R. 23° 2T noszą nazwę zwrotników, zaś 65° 39' wych.

Równonocy wiosennej i jesiennej punkty -> Ekliptyka, Porównanie dnia z nocą.-*- I, 1097.

ideał społeczny domagający się równych szans życiowych dla wszystkich jednostek, a zwalczający nierówności szans życiowych, polegające na tych czy innych formach uprzywilejowania. Na ideale R., który był jednym z trzech haseł wielkiej rewolucji fr., opierają się wszystkie współczesne demokratyczne i socjalistyczne prądy społeczne.

-*■ 1, 1183.

Równość — w matematyce zazwyczaj tyle, co tożsamość, czyli identyczność; R. oznacza się symbolem: =. Np. ⁵/₂=2¹/₂. Niekiedy wyraz „R." i symbol „ = "są używane w innym rozumieniu, np. dla oznaczenia przystawania figur. Dla R. zachodzą zawsze prawa: zwrot-ności, symetrii i przechodniości. (-*■ Przystające wielokąty).

Równowaga — w mechanice stan ciała, w którym działające na nie siły znoszą się wzajemnie; ciało pozostaje wtedy w spoczynku (R. statyczna) lub porusza się ruchem jednostajnym (R. dynamiczna). Gdy środek ciężkości ciała zajmuje możliwie najniższe położenie, wychylone z położenia R. ciało samorzutnie doń powraca (jak np. wahadło); R. taką nazywamy trwałą lub stałą. Gdy ciało jest podparte (zawieszone) w środku ciężkości, mamy stan równowagi obojętnej; ciało zachowuje każde nadane mu położenie (np. koło osadzone na osi). Wreszcie R. jest nietrwała, gdy środek ciężkości leży wyżej od punktu podparcia (np. kij oparty o ścianę) ; wychylone z położenia R. ciało oddala się wtedy od niego jeszcze bardziej („przewraca się“).

Równowaga budżetowa — dów i wydatków (państwa, samorządu, instytucji), przy którym dochody pokrywają w całości wydatki; budżet bez deficytu.

Odwracalne, re-system sto-

->//, 50-51.

Równowagi wrażenia ->■ Statyczny zmysł.

Równoważne figury geometryczne

gury geometryczne dające się rozłożyć na odpowiednio przystające

-> III, 588.

Równoważnik mechaniczny ciepła — ilość energii mechanicznej równoważna jednostce energii cieplnej, tj. mogąca ją wytworzyć lub z niej powstać. Joule stwierdził, że kaloria wielka równoważna jest 427 kilogramome-trom. Obecnie przyjmuje się wartość 426,7 kgm.

Rów strzelecki -> Okopywanie się wojsk.

Rów tektoniczny — rów utworzony przez warstwy skalne zapadnięte wzdłuż dwu równoległych uskoków. Jednym z najpiękniejszych na świecie R. T. jest dolina średniego Renu, m. Wogezami a Czarnym Lasem. Największe R. T. występują we wsch. Afryce.

Róża (Rosa) — rodzaj krzewów z rodziny różowatych; ponad 100 gat. gł. w obszarach pozatropikalnych pn. półkuli oraz w górach obszarów tropikalnych; u nas olc. 20 gat.; najpospolitsza R. dzika, zw. szypszyną. Hodowane w różnych odmianach pochodzą z hodowli i krzyżowania szeregu gat. jak: R. fr., R. stulistna, R. chiń. i i.

Róża (erisipelas) — ostra choroba zakaźna, wywoływana przez paciorkowce. Okres wylęgania trwa od kilku godzin do trzech dni. Choroba rozpoczyna się nagle wstrząsającym dreszczem, często również wymiotami; jednocześnie powstaje charakterystyczne ograniczone zapalenie skóry, w postaci dużych rozlanych ognisk zaczerwienienia i obrzmienia, najczęściej umiejscowionych na twarzy i głowie. Przez cały czas choroby utrzymuje się wys. gorączka, R. leczona trwa 5 — 8 dni i przeważnie kończy się pomyślnie. R. jest chorobą bardzo zaraźliwą, niekiedy skomplikowaną przez ropień lub zgorzel; zakażenie następuje przeważnie przez drobną rankę skóry.

Róża kompasowa (róża wiatrów) — w kompasach używanych w marynarce i lotnictwie tarcza z podziałką na 360° oraz na 32 kąty po 11¹/₄° (zw. rumbami) i oznaczeniem stron świata, połączona z igłą magnetyczną i wraz

po-

Róża kompasowa.

Różanecznik.

ryba

-> 1 V, 1424.

z nią umieszczona w pudełku (kociołku) kompasu w obracalny sposób. Igła magnetyczna ustawia R. K. zawsze odpowiednią działką w płaszczyźnie po- \ łudnika magnetycznego.

Różana Grodzieńska — m-ko w pwt. kosowskim, nad Zelwianką, niegdyś siedziba Sapiehów. W okolicy Puszcza Różańska. 4000 mieszk.

Różanecznik, rododendron (Rhododendron) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny wrzosowa-tych; obejmuje ok. 200 gat. w obszarach ciepłych, umiarkowanych i zimnych, przeważnie w górach; u nas dziko rosną: R. żółty, t. zw. zielina, o wonnych żółtych kwiatach, w lasach pn. Wołynia i Polesia, R. wsch.-karpacki, o kwiatach purpurowych; niektóre gat., nazywane również a z a 1 e a m i, hodowane jako ozdobne.

> IV, 130, 133.

Różaniec — nabożeństwo rozpowszechnione w kościele kat., polegające na wielokrotnym odmawianiu Ojcze Nasz i Zdrowaś Maria, przy czym łączy się to z rozmyślaniami nad tajemnicami wiary. Odmawiane modlitwy odlicza się na specjalnym wieńcu paciorków, zw. również R. Do modlitwy różańcowej są przywiązane liczne odpusty.

Różanka (Rhodeus sericeus Pall.) słodkowodna z rodziny karpiowatych (Cypri-nidae); ubarwienie zmienne, na ogół srebrzyste. Przeciętna dł. do 7 cm. Samice składają ikrę do małżów słodkowodnych. Żyje w wodach stojących, lub wolnopłynących prawie w całej Europie.    -> I V, 139.

Różany olejek — olejek eteryczny z płatków róży damasceńskiej (Rosa damascena), otrzymywany na wielką skalę w Bułgarii. 1 kg prawdziwego R. O. kosztuje ok. 7000 zł. Używany w kosmetyce, perfumerii, do wyrobu likierów i w cukiernictwie.

Róża wiatrów -> Róża kompasowa.

Róża złota — dar papieski, w postaci bukietu złotych róż poświęconych uroczyście przez papieża w czwartą niedzielę Wielkiego Postu, ofiarowywany przez papieża zasłużonym dla katolicyzmu panującym, książętom itd. i ich małżonkom. Zwyczaj ofiarowywania R. Z. zapoczątkował prawdopodobnie papież Innocenty IV. W Polsce pierwszą R. Z. otrzymał Kazimierz Jagiellończyk w r. 1448.

Różdżkarstwo — stosowane już od XVI w. przy kopaniu studni, zwł. po wsiach, wykrywanie podziemnego źródła wody przez specjalnego „różdżkarza" za pomocą „różdżki", gałązki, lub elastycznej pętli z drutu. Istota R. nie jest wyjaśniona.

Róże jerychońskie — rośliny, których pędy w okresie suszy usychają i skręcają się w rodzaj kłębka, w okresach wilgoci rozchylają się; najbardziej znana Anastatica hierochuntica. Występują w pustyniach Azji Mn. i pn. Afryki; nazwa ich pochodzi od m-ta Jerycho.

Różnica -> Odejmowanie.

Różniczkowa geometria — dział geometrii badający własności linij krzywych i pow. krzywych za pomocą rachunku różniczkowego.

Różniczkowy rachunek -> Pochodna.

Różnonogi (Heteropoda) — podrząd ślimaków przodoskrzelnych o ciele miękkim, przezroczystym. Muszla, o ile występuje, bardzo cienka. Noga dzieli się na trzy części. Żyją w morzach ciepłych. Drapieżne.

Różnosłupkowość w kwiatach — zjawisko polegające na tym, że u niektórych roślin, jak np. u pierwiosnków, krwawnicy, w różnych kwiatach pręciki i słupki mają rozmaitą długość.

Różokrzyżowcy, bracia Różanego Krzyża — członkowie tajnego stowarzyszenia, które powstało w XVII w. R. zajmowali się kabałą, alchemią i polityką. W w. XVIII R. zleli się z masonerią, która do czasów obecnych posiada szereg stopni tzw. różokrzyżowych

Różowate (Rosaceae) — rodzina roślin okrytonasiennych klasy dwuliściennych-wolnopłat-kowych; ok. 2000 gat. roślin zielnych lub drzewiastych, o kwiatach promienistych z rozrośniętym dnem kwiatowym. Kwiaty przeważnie barwne, owadopylne; u niektórych gat. owocami są pestkowce. Należą tu liczne rośliny dziko rosnące, sadzone w ogrodach jako ozdobne, lub wreszcie uprawiane dla jadalnych owoców : róża, głóg i i.

Róży Białej i Czerwonej wojna -> Dwóch Róż wojna.

Różyca -* Rozeta.

Różycki Edmund — (1827—1893), pułkownik, najpierw w wojsku ros., następnie organizator powstania na Wołyniu w r. 1863. Dowodził w zwycięskiej bit.w-e pod Salichą.

Różycki Jacek — (j⁻ ok. 1700), kompozytor, kapelmistrz nadworny królów polskich, od Jana Kazimierza do Augusta II. Melodyka utworów R. odznacza się wielką płynnością. Większość dzieł stanowią hymny, utwory na wielkie zespoły, lub na 2 — 5 głosów solowych z towarzyszeniem instrumentu.

Różycki Karol - (1798-1870), pułkownik, dowódca jazdy wołyńskiej w r. 1831. Na emigracji należał do towiańczyków i do Młodej Polski „Pamiętnik pułku jazdy wołyńskiej.

Różycki Ludomir — (* 1883), płodny kompozytor o talencie obejmującym niemal wszystkie formy muzyczne. Kompozycje jego cechuje szeroka potoczystość melodii, bogactwo harmonii oraz barwność instrumentacji. Opery:

ro-

— mandat belg. w Afryce środk., który Belgia otrzymała w wyniku podziału kolonij niem. w r. 1925. 53 000 km². 3 300 000 mieszk. Stolica Usumbura.

Rub’al Ghali (ar. pustkowie)

chem. Rb.

Rubikon

szkło zabarwione na

(1829-1894), piani-

„Bolesław Śmiały", „Meduza", „Eros i Psyche", „Casanova", „Beatrix Cenci", „Młyn diabelski" ; balet „Pan Twardowski"; poematy symfoniczne: „Stańczyk", „Anhelli", „Warszawianka", „Mona Liza"; pieśni, utwory fortepianowe, kameralne.

Różyczka — 1. — wysypka skórna (rose-ola) w postaci drobnych plamek różowych; występuje w przebiegu niektórych chorób zakaźnych, niekiedy również po spożyciu niektórych środków lekarskich, np. antypiryny, jodu, 2. — kur (rubeola), pospolita choroba zakaźna wieku dziecięcego, wywoływana przez nieznany dotąd zarazek. Okres wylęgania trwa 2 — 3 tygodni. Choroba rozpoczyna się nieznacznym podniesieniem ciepłoty, zaczerwienieniem gardła i podniebienia. Wkrótce potem zjawia się wysypka w postaci licznych, drobnych, lekko wyniosłych różowych plamek. Przebieg zazwyczaj łagodny. R. występuje przeważnie w postaci niewielkich epidemij; zarażenie bezpośrednio od chorego; przebycie R. pozostawia po sobie trwałą odporność.

R. S. F. S. R„ skrót: Rosyjska Socjalistyczna Federacyjna Sowiecka Republika — część Z, S. R. R., obejmująca pn., środk. i pd.-wsch. część dawnej Rosji oraz Syberię.

Rtęcią zatrucie, rtęcica (mercurialismus, hydrargyrismus) — zatrucie ostre po jednorazowym spożyciu rtęci, a zwł. związków rtęciowych (np. sublimatu); objawy: metaliczny smak w ustach, ślinotok, szaro-białe zabarwienie śluzówki jamy ustnej, wymioty, kolka, połączona z krwawymi biegunkami, objawy uszkodzenia nerek; w ciężkich przypadkach — drgawki, zapaść. Pierwsza pomoc: podawanie dużych ilości mleka, magnezji itp., pobudzenie do wymiotów, ewent, wypłukanie żołądka. Przewlekłe R. Z. występuje jako choroba zawodowa.

Rtęciowa lampa, popularnie zw. kwarcową — lampa w postaci rurki kwarcowej, w której źródłem światła jest łuk elektryczny m. dwiema elektrodami rtęciowymi w próżni. Światło R. L. jest bardzo bogate w promienie fiołkowe i nadfiołkowe. R. L. stosowane są w lecznictwie (działanie analogiczne do słońca górskiego) ł w badaniach naukowych,

Rtęć, żywe srebro — pierwiastek, jedyny metal ciekły w zwykłej temperaturze. L. porz. 80, c. atom. 200,6, s, chem. Hg. W przyrodzie występuje w niewielkich ilościach w stanie dzimym, gł. w postaci siarczku, cynobru. Posiada srebrzystą barwę, wys. ciężar właściwy (13,0). Krzepnie w temp. ok. —40°, wrze w 357° C. Rozpuszcza w sobie większość metali, tworząc ortęcie (amalgamaty). Działa trująco, zwł. w postaci pary przy systematycznym działaniu. R. stosuje się do wyrobu termometrów, barometrów i innych przyrządów. W związkach występuje jako pierwiastek dwu-lub jednowartościowy. Do najważniejszych związków należą chlorki: sublimat i kalomel oraz siarczek, cynober. W niektórych chorobach skóry stosuje się maści rtęciowe.

I, 411, III, 437.

Rtęć piorunująca Piorunian rtęci.

Ru — s. chem. pierwiastka rutenu.

Ruanda i Urundi nazwa

nadawana pustyni Dahna (ar. = czerwona) w Arabii pd., najmniej znanej i najbardziej bezludnej części Płw. Arabskiego.

Rubel — jednostka monetarna w carskiej Rosji (od r. 1704) i w zaborze ros. (od r. 1831), = 100 kopiejkom, następnie zaś w Z. S. R. R., gdzie po reformie z 1935 r. R. = x/₁₀ czerwoń-ca = 100 kopiejkom. Nominalnie wartość R. sow. = ok. 1 zł.

Rubens Peter Paul - (1577-1640), wielki malarz flam., obok Rembrandta najwybitniejszy w epoce baroku; działał we Włoszech, w Hiszpanii i w Antwerpii. Malował monumentalne obrazy ołtarzowe, portrety, kompozycje figuralne. Lubował się w przedstawianiu bujnych kształtów kobiecych. Sztuka R., bogata, zmysłowa, ozdobna, reprezentuje typowy styl barokowy. R., który wykształcił wielką liczbę uczniów, wywarł rozległy wpływ na malarstwo swojej epoki. Gł. dzieła: „Zdjęcie z Krzyża", „Sąd ostateczny", „Ukrzyżowanie", sceny z życia Marii Medici, portrety żony, ,Andromeda", „Rzeź niewiniątek" i i.

III, 467, 894, 906-907.

Rubid — pierwiastek, metal (->■ Alkaliczne metale). Znajduje się w przyrodzie w b. małych ilościach, nie ma praktycznego zastosowania. Liczba porz. 36, ciężar atom. 85,5, symbol

-> I, 416

strż. nazwa rzeczki Uso, oddzielającej niegdyś Gallię Cisalpińską od Italii. W r. 49 prz. Chr. Juliusz Cezar przekroczył ją z wojskiem wbrew zakazowi senatu, co dało początek wojnie domowej. W mowie potocznej „przejść R." znaczy uczynić decydujący krok.

Rubin — minerał, krystaliczny tlenek glinu (AL0₃), czerwona odmiana korundu. Drogocenny kamień ozdobny. Najsłynniejsze R. pochodzą z Burmy i Syjamu.

Rubinowe szkło

czerwono drobną ilością złota koloidalnego.

Rubinstein Antoni sta i kompozytor ros.; w swych licznych kompozycjach jednoczył charakterystyczne cechy stylu romantycznego: Schumanna, Chopina i Mendelssohna. Jako wirtuoz znany w całej Europie. Gł. dzieła: koncert fortepianowy, symfonia „Ocean", opera „Demon" oraz pieśni i oratoria,

Rubinstein Artur — (* 1888), słynny w całym świecie pianista-wirtuoz, znakomity odtwórca dzieł Chopina i Szymanowskiego.

Ruch

(1788-1866), jeden

rodzina ssaków

Rudawka.

-* I, 1106■

m-to pwt. w woj. lwowskim.

-> II, 1162.

R. II - (1552-1612), syn Maksymiliana II, od r. 1572 król Węgier, od r. 1575 — Czech, od r. 1576 cesarz; zajmował się alchemią i astrologią, rządził niedołężnie. W r. 1609 przyznał wolność wyznania protestantom czes.

(1858-1889), syn

zmiana położenia jakiegoś ciała względem przedmiotów otaczających je, tworzących t. zw. układ odniesienia. Ze względu na kształt toru R. może być prostoliniowy lub krzywoliniowy (kołowy, eliptyczny itd.). Poza tym wyróżniamy R. jednostajny, gdy szybkość R. jest stała, i niejednostajny, gdy szybkość jest zmienna, np. ruch jednostajnie przyśpieszony (opóźniony), gdy przyrost (ubytek) prędkości w jednostce czasu jest stały (ruch ciała spadającego lub wyrzuconego pionowo do góry). -> I, 1000 — 1001, II, 216, III, 360-361, 546, 548-550, IV, 1087-1092.

Ruch graniczny — ruch osób i w ograniczonych rozmiarach także towarów przez granicę celną w określonym traktatami lub obustronnym porozumieniem pasie ziemi wzdłuż granicy po obu jej stronach. R. G. mały — komunikacje wyłącznie miejscowej ludności w pasie pogranicznym. Uprawnieni legitymują się przy przejściu granicy specjalnymi legitymacjami.

Ruchoma skala zarobków — zmienne wynagrodzenie za pracę zależne od zmieniających się kosztów utrzymania. System płac przyjęty zwł. w czasach inflacji.

Ruchomości — w znaczeniu prawnym dobra przenośne, tj. takie, które mogą się przenosić z miejsca na miejsce siłą własną lub obcą; w pewnych wypadkach prawo rozróżnia także R. ,,z rozporządzenia",- t. zn. dobra uznane przez prawo za R.; do R. nie zalicza się nigdy gruntów i statków. (-+ Nieruchomości ).

Riickert Friedrich z najpłodniejszych liryków niem., autor wierszy patriotycznych; zasłynął przede wszystkim jako naśladowca form i motywów orientalnych w liryce.

Ruda — osada górniczo-przemysłowa w pwt. świętochłowickim ; huty, kopalnie węgla. 22 000 mieszk.

Rudawki (Pleropidae) z rzędu nietoperzy; dl. ciała do 40 cm, siąg błony rozpiętej 1,5 m. Pysk wydłużony, podobny do psiego. Zamieszkują strefę zwrotnikową półkuli wsch., żywią się owocami. Mięso jadalne.

Rudawy, niem. Erzge-birge — stare zalesione pasmo górskie na granicy Czech i Niemiec, do 1244 m wys. ; dawny obszar intensywnego górnictwa; przemysł metalowy, wyrób haftów, Gęste zaludnienie, ludność niem.

Rude Franęois, rud frasua — (1784—1855), rzeźbiarz fr., przedstawiciel kierunku romantycznego. Rzeźby jego odznaczają się gwałtownością ruchu, dążeniem do efektu: pod względem formalnym traktowane są naturalistycz-nie. Gł. dzieła : wypukłorzeźba „Marsylianka" na Łuku Tryumfalnym w Paryżu, „Neapoli-tański rybak", „Pomnik marszałka Neya“ i i.

Rudka — stacja klimatyczna dla chorych na. płuca, w woj. warszawskim, pwt. mińsko-mazowieckim.

Rudki 4000 mieszk.

Rudlonogie (Steganopodes) — rząd ptaków wodnych; nogi krótkie, wszystkie 4 palce skierowane do przodu, spięte błoną. Głowa mała, szyja dość krótka, dziób długi, m. ramionami żuchwy naga skóra, tworząca rodzaj torby. Rozpowszechnione w strefie zwrotnikowej i podzwrotnikowej. Żywią się gł. rybami. Należą: pelikan, kormoran, fregata, głuptak.

Rudnica -> Kuprówka.

Rudnicki Mikołaj — (* 1881), językoznawca. Zał. Instytutu Zach.-Slow. Lięzne prace z dziedziny językoznawstwa ogólnego i indo-europ., zwł. slow.

Rudniki — wieś w pwt. wileńsko-trockim, wśród puszczy tejże nazwy o pow. ok. 360 km², dziś przetrzebionej, dawniej równej Białowieży.

Rudomina Jan — (1588—1646), kasztelan nowogrodzki, uczestnik wojny chocimskiej, autor „Diariusza prawdziwego ekspedycji Korony Polskiej przeciw Osmanowi cesarzowi tur.".

Rudolf — imię królów i cesarzy niem.: 1. — R. Szwabski — (f 1080), antykról Henryka IV od r. 1077; pobity i śmiertelnie ranny pod Hohenmdlsen. 2. — R. I Habsburg — (1218—1291), cesarz od r. 1273; przywrócił pokój wewnętrzny, tępiąc rycerzy-rozbójników; wzmocnił władzę drogą ustępstw na rzecz kościoła i przez pokonanie Ottokara, króla czes. Zapoczątkował potęgę Habsburgów, przekazawszy synom Austrię, Styrię i Krainę, odebrane Ottokarowi. 3.

Rudolf Franciszek

cesarza Franciszka Józefa, następca tronu austr.; wraz z baronówną Marią Vetsera zginął tajemniczą śmiercią w zamku Mayerling.

Rudolfa Jezioro, zw. też Basso Narok — jezioro na granicy Ugandy i Kenii w centralnym rowie afryk. Płytkie, lekko słone. 9000 km².

Rudy — minerały, związki żelaza lub manganu, służące jako surowce do otrzymywania tych metali. Np. pirolusyt (Mn0₂), hematyt (Fe₂Os), magnetyt (Fe₃0₄l itp.

-> II, 267-268, 657-658, 661, 912, 913, 914, 915, IV, 196.

Rudzik, raszka (Erithacus rubeculus L.) — gat. ptaków z rodziny rudzików, rzędu wróblo-watych. Dł. ciała 14 cm. Wierzch szary, brzuch biały, podgardle i pierś rdzawo-czerwona. Żyje w zaroślach i lasach Europy i Azji, w Pol-

sce pospolity, przelotny. Żywi się owadami i jagodami. Gniazdo ściele na ziemi.

Rudziki ( Erithacidae)

Wydał w r. 1903 tomik poezyj ,,Posłanie do dusz", których najbardziej dominującym tonem jest głęboka religijność i wiara.

11. Zwycięża drużyna, która

żeglowny prawy dopływ Renu, przepływający przez okręg górniczo-przemy-słowy reńsko-westfałski; dł. 235 km.

port rzeczny u ujścia Ruhry do Renu. Dziś część Duisburga.

Ruhry Zagłębie, Zagłębie Reńsko-Westfal-skie — okręg górniczo-przemysłowy na prawym brzegu Renu. wśród potężnych złóż węglowych nad Ruhrą i Wupperem, szacowanych na 60 miliardów ton, oraz w sąsiedztwie wyczerpanych już dziś złoży żelaza. W R. Z. wydobywa się ²/a niem. produkcji węgla, tj. do 100 milionów ton rocznie. Największe skupienie ludności przemysłowej na kontynencie europ, z wielką liczbą kopalń i fabryk; przemysł żelazny, chemiczny, maszynowy i włókienniczy. R. Z. posiada wielkie znaczenie ekonomiczne i polit.; po wielkiej wojnie w 11. 1923^1925 okupowane przez Francję i Belgię wobec nie wypełnienia zobowiązań płatniczych przez Niemcy. Gł.

zwalone przez burzę, lasy, stare ruiny; znakomity odtwórca płaszczyznowych krajobrazów hol.

7'j)

Ruleta

Tarcza rulety.

Rulhtere Claude, ruljćr kłód - (1735-1791), historyk i poeta fr., sekretarz posła fr. w Petersburgu i Warszawie. Napisał po fr. „Historię anarchii w Polsce i rozbioru tej rzeczy-pospolitej".

Rulikowski Edward

rodzaj roślin ziel-

rodzina ptaków z rzędu wróblowatyeh; drobne ptaki o smukłej budowie. Dziób krótki, szydłowaty, nogi cienkie, wys. Zamieszkują zarośla, żywią się gł. owadami Są dobrymi śpiewakami. Należą: słowik, pleszka, kopciuszek, rudzik-

Ruffer Józef — (* 1878), poeta-liryk Młodej Polski

Rugby, regby (ang.) — sportowa gra piłkarska, rozgrywana piłką owalną, którą można kopać nogami, a również łapać i przenosić w rękach, przy czym gracza, biegnącego z piłką wolno jest wywrócić. W R. ang. gra 15 zawodników, w R. amer. zdobędzie w czasie gry większą liczbę punktów za przeniesienie piłki poza boisko przeciwnika i za trafne strzały do bramki, które po przeniesieniu piłki ma prawo wykonać. Mimo pewnej brutalności R. jest znakomitą zaprawą fizyczną. Gra w R., popularna w krajach anglosaskich, zwł. w Ameryce. R., mimo kilku prób, na terenie Polski nie przyjęła się.

Rugia, niem. Rńgen — wyspa niem. na Bałtyku; silnie rozczłonkowana, składa się właściwie z paru płw.; piękne skały kredowe na Płw. Jasmundzkim. Liczne kąpieliska. 1000 km², 55 000 mieszk. Gł. m-to Bergen. Na początku dziejów słów. tworzyła państewko Ranów ze stolicą w Arkonie i wraz z Pomorzem podlegała jakiś czas Bolesławowi Krzywoustemu ; uległa z czasem zupełnej germanizacji pod rządami Duńczyków (od r. 1168), Szwedów (od r. 1648) i Niemców (od r. 1815).

Rugowanie w matematyce -* Eliminacja.

Ruhmkorff Heinrich Daniel — (1803—1877), mechanik niem., wynalazca cewki indukcyjnej. (-> Induktor Ruhmkorffa).

Ruhr

Ruhrort m-ta: Essen, Duisburg, Hamborn, Gelsenkirchen. 4500 km².

Ruisdael Jacob van — (1628 — 1682), malarz niderl., jeden z największych pejzażystów XVII w. Odtwarza w swoich obrazach drzewa

-* III, 900, 908.

Rukiew (Nasfurtium) — rodzaj roślin zielnych z rodziny krzyżowych; u nas kilka gat.; na wilgotnych łąkach R. wodna, zw. rzeżuchą wodną, o kwiatach białych, niekiedy uprawiana dla liści, używanych jako sałata.

Rule Britannia, ru:l bry’tanja (ang. = „panuj, Brytanio!") — pierwsze słowa narodowego hymnu ang., napisanego w r. 1738 przez J. Thomsona z muzyką Arne’a.

gra hazar-

dowa, rozgrywana na spe- Ej cjalnym stole (także zw.

R.). Po ruchomej tarczy z 37 czarnymi i czerwonymi przegrodami, oznaczonymi liczbami, wiruje kulka. Wynik gry zależy od miejsca jej zatrzymania. Najsłynniejsze na świece kasyno R. znajduje się w Monte Carlo.

(1825-1900), historyk i archeolog, badacz i znawca Ukrainy. Napisał: „Dawne drogi i szlaki na prawym brzegu Dniepru" i i.

Rum — napój alkoholowy, otrzymywany przez fermentację i destylację melasy z trzciny cukrowej. Zawiera ponad 50a/₀ alkoholu.

Rumelia — kraina bałkańska, należąca do Jugosławii, Bułgarii i Grecji, obejmująca Tra-cję i część Macedonii; przed wielką wojną wilajet tur. R. Wschodnia — żyzna kraina bałkańska w dorzeczu Maricy, od r. 1878 autonomiczna prow. tur. Od r. 1885 w wyniku rewolucji przyłączona faktycznie, a od 1908 r. formalnie do Bułgarii.

Rumian (Anłhemis) nych z rodziny złożonych; 100 gat. w Europie gł. w obszarze śródziemnomorskim; u nas jako pospolite chwasty polne rosną: R. żółty, R. polny i R. psi; rośliny jednoroczne lub trwałe o liściach pierzastych i kwiatach żółtych lub białych, w koszyczkach, wyrastających pojedynczo na dł. łodyżkach; niektóre hodowane jako ozdobne lub lekarskie.

Rumiancew-Zadunajskij Piotr — (1725 — 1796), feldmarszałek ros.; naczelny wódz w wojnie ros.-tur., którą zakończył w r. 1774 zwycięskim pokojem w Kuczuk-Kajnardżi.

silnie aroma-

królestwo w pd.-

art. IV, 666 —

Najstarsze zabytki pisma runicznego.

Rurkopławy (Srphonophnrn)

elementy kształtu wydłużonych walców, pustych wewnątrz. Bywają metalowe, szklane, z materiałów ceramicznych i i. Stosowane do przewodzenia cieczy i gazów oraz jako elementy konstrukcyjne. R. metalowe mogą być ze szwem (spawanym, lutowanym, nitowanym) lub bez szwu, otrzymywane przez ciągnienie lub walcowanie, zwł. metodą wynalezioną przez przemysłowca niem. Reinharda Mannesmanna (1856—1922) z braćmi, z grubych i grubościennych walców wydrążonych. Duże rury żeliwne otrzymuje się przez odlewanie. R. z materiałów miękkich (ołów) przez prasowanie (wyciskanie pod wielkim ciśnieniem przez otwór pierścieniowy). R. szklane ciągnie się ręcznie lub mechanicznie z grubościennych kul (oczywiście przed ich zastygnięciem) .

Ruryk — normandzki wojownik wezwany wg. kroniki Nestora przez nowogródzkich Słowian do rządów nad Rusią w r. 862. Przybyć miał z braćmi Syneusem i Truworem. Dynastia Rurykowiczów wygasła na Fiodorze 1 (f 1598), synu Iwana IV. -► I V, 1557, 1560.

Rusałka (od łac. rosalia) — wg słów. wierzeń ludowych żeński demon przebywający w lasach, wodach i na polach. Zwykle piękna naga dziewica w wieńcu na włosach.

Rusałki

Rumianek (Matricaria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 50 gat. gł. w obszarze śródziemnomorskim i pd. Afryce; u nas jako chwasty 3 gat. ; rośliny jednoroczne o liściach pierzasto-siecznych i kwiatach języczkowych białych lub rurkowatych żółtych, w koszyczkach; R. pospolity, tyczny, uprawiany jako roślina lekarska.

-* III, 1193.

Rumień ferythema) — rozlane lub ogniskowe zaczerwienienie skóry, często z obrzmieniem; występuje na skutek uszkodzeń skóry, zarówno zewnętrznych, jak i wewnątrzustrojowych, i zależy od przekrwienia czynnego skóry. R. lombard z ki (pellagra) — choroba panująca gł. we Włoszech, Rumunii, Egipcie oraz w Środk. i Pn. Ameryce wśród ubogiej ludności, odżywiającej się wyłącznie kukurydzą; może posiadać przebieg ostry, lub przewlekły. Leczenie polega na podawaniu chorym mięsa, ziemniaków, owoców. Istota R. nie wyjaśniona.

Rumunia (Romania) wsch. Europie m. Karpatami, Dunajem, Dniestrem i niziną Cisy. 295 000 km² pow., 19 423 000 mieszk., gł. m-to Bukareszt.

674; I. 533, 705. II, 1081, III, 413, 671, 822, 1224, IV, 579-580, 1186, 1191-1192.

Run, rkn (ang. = bieg, szturm) — paniczne, masowe wycofywanie wkładów bankowych, oszczędnościowych i i. przez klientelę, spowodowane zachwianiem zaufania do instytucji finansowej, spadkiem waluty, wybuchem wojny.

Runowe pismo — wspólne germ. „abecadło", t. zw. „futhark" wg. pierwszych liter, któ-

--—-.rych było w ogóle 24. Jest

HMłJETł    to pismo pochodzenia naj

prawdopodobniej łac., którego kształt graficzny, unikający linij pionowych i o-krągłych, uwarunkowany był ryciem w drzewie. Zachowane są liczne zabytki R. P. na obszarze od Morza Czarnego aż do Skandynawii.

M. w. w. VIII w. po Chr. powstał w Skandynawii t. zw. młodszy „futhark" złożony tylko z 16 liter. Znaki runiczne służyły nietylko jako pismo i cyfry ale — pierwszym zwł. — literom tego pisma przypisywano moc magiczną ; ten tajemniczy charakter runów nie jest jeszcze dostatecznie zbadany. Najstarsze zachowane zabytki R. P. pochodzą z III w.

Rupia, ang. rupee, ru:’pi: — jednostka monetarna w Indiach Wsch. = 16 anna. Wartość w r. 1938 = ok. 2 zł.

Ruprecht ks. —    (* 1869), najstarszy syn

ks. Ludwika III Wittelsbacha (Bawarskiego). W czasie wielkiej wojny dowodził 6 armią w Lotaryngii i pn. Francji. W r. 1916 feldmarszałek.

Ruprecht Karol — (1821 — 1875), działacz niepodległościowy. Organizował ruch powstańczy w 1846 r.; zesłany na Sybir. Po powrocie (1858) współredaktor „Gazety Polskiej" w Warszawie, działacz Tow. Rolniczego, a potem stronnictwa „Białych", od kwietnia 1863 r. członek Rządu Narodowego. Po upadku powstania na emigracji w Paryżu; współzałożyciel Tow. Naukowej Pomocy.

Ruptura -> Przepuklina.

Rurecznica (Polysiphonia niyrescens) glon morski z klasy krasnorostów ; plechy nitkowate. rozgałęziające się, brązowawo-czerwo-ne, do 30 cm wys. ; występuje w morzach pn., m. i. w Bałtyku.

Rurki próżniowe świecące -> Geissler Hein ricłi (Geisslera rurki). ->///. 1180 — 1182.

rząd kolonialnych stułbiopławów, żyjących na różnych głębokościach w planktonie ciepłych mórz. Wydatne zróżnicowanie osobników (zoidów), tak że kolonia upodabnia się do złożonego organizmu. Poszczególne zoidy osadzone są na wydłużonym pniu rurkowatym. Jedne odgrywają rolę dzwonów pływnych, zbiorników gazowych, unoszących kolonię, inne — osobników rozrodczych, obronnych, ochronnych lub odżywczych.

-* ///. 715.

Rurociąg — system rur, zbiorników, pomp itd. przy którego pomocy transportuje się ciecze i gazy, np. naftę, gaz świetlny, nawet na duże odległości. Założenie R. jest bardzo kosztowne, użytkowanie tanie; rozpowszechnione zwł. w Ameryce.

-> III, 811. IV,' 323.

Rury

-* IV, 178.

grupa motyli z rodziny południc. Należą tutaj : admirał, żałobnik, pa^ik, pokrzywnik i wierzbowiec. (—► Południce)

wyjaśniane na zasadzie zwią-

pasowane krawędziami, a cała pow. zostawiona „na surowo", nie wygładzona.

Rusycyzm

przetłumaczony z języka ros., wprowadzony do innego języka, z którego duchem jest sprzeczny.

Ruszczuk (bułg. Ruse) — port bułg. nad Dunajem ; eksport zboża, rozwinięty przemysł. 49 000 mieszk.

Ruszczyć Ferdynand — (1870—1936), malarz i dekorator, twórca wydziału Sztuk Pięknych na Uniw. Stefana Batorego. Gł. dzieła: obrazy symboliczne: „Ziemia", „Przeszłość", „Nec mergitur", liczne prace związane z życiem Wilna, dekoracje do „Balladyny" Słowackiego, „Cyda" i „Nocy listopadowej" Wyspiańskiego i i.

Rusznica — ręczna broń palna z XV i XVI w. ; strzelba (lekka hakownica), z której strzelano przez zapalenie lontem ładunku prochu.

-> I, 820, 822.

Rusznikarz

-► I, 1106. 1107.

(j 1280), poeta fr.,

Rusini, dawniej z w. lVJałorusinami, dziś nazywający siebie Ukraińcami — naród słów. wyodrębniony z początkiem wieków nwż. z wielkiej grupy rus. (Rosjanie, Białorusini i Rusini). Z pierwotnych swych siedzib m. średnim Dnieprem a wsch. Karpatami rozszerzyli się dzięki podbojom ros. w XVIII i XIX w. do Morza Czarnego i na pn.-zach. Kaukaz. Silna mieszanina rasowa. Bogaty folklor. Na peryferiach obszaru etnicznego rus. duża domieszka sąsiednich narodów. Silne osadnictwo we wsch Europie i w Azji w szerokim pasie m. Wołgą a Władywostokiem. Około 40 000 000 głów, z czego ³/₄ w ZSRR. W pd.-wsch. Polsce ok. 4 500 000, w Rumunii niespełna 1 000 000, w St. Zj. A. Pn. 700 000, w Czechosłowacji 500 000, w Kanadzie 500 000. Próba zdobycia -własnej państwowości podczas rewolucji ros. nie powiodła się, a współczesna Ukraina, związkowa republika sow., jest właściwie tylko prow. ros.

->urt. „Ukraina'', IV, 1182-1186; /, 1108, IV, 149-161.

Ruskin John. 'ruskyn dżon — (1819—1900), ang. krytyk, reformator społeczny i filantrop; propagował powszechny kult piękna, wróg mechanizacji życia. Oddziałał na literaturę i sztukę współczesną. Gł. dzieła: „Modern Painters" („Współcześni malarze") i „Stones of Venice" („Kamienie Wenecji").

-> I, 668, I V, 1326.

Russel Albert, rusel alber — (* 1869), kompozytor fr.; przeszedł od klasycyzmu Francka poprzez impresjonizm do samodzielnego ujęcia form. Napisał 3 symfonie, symfonie chóralne, suity, m. i. „Pour une fóte de Printemps" („Na święto wiosny"), koncert fortepianowy, balet i i.

Russell Bertrand,’res,l ’be:rtand — (* 1872), filozof ang., szczególnie zasłużony w zakresie filozofii matematyki. Głosi umiarkowany mo-nizm: terminy „duch" i „materia" powinny być wyeliminowane z nauki, wszystkie zaś zjawiska

zków przyczynowych, Radykalny w swych poglądach polit., za cel wychowania uważa zapewnienie jednostce warunków nie krępowanego rozwoju. Gł. dzieło przy współpracy z A. Whit-headem ,,Principia Mathematica" oraz „Ana-lysis of Mind" („Analiza rozumu"), „The Oulline of Philosophy“ („Zarys filozofii") i i.

-> II, 455, III, 308, 524.

Russell John, ’res,l dżon — (1792—1878), polityk ang., członek Izby Gmin, jeden z pionierów reformy parlamentarnej, reformy gabinetu i emancypacji katolików. Kilkakrotny minister (kolonij, spraw wewnętrznych). Minister spraw zagranicznych w 11. 1860—1865; zajmował nieżyczliwe stanowisko wobec powstania styczniowego.

Rustyka — sposób obrobienia murów budowli : kamienie ociosane tylko częściowo, do

zwrot lub termin żywcem

1. — rzemieślnik trudniący się wyrobem broni; 2. — podoficer, specjalista w zakresie naprawy i konserwacji broni.

Ruszt — układ prętów w paleniskach, na których spoczywa paliwo stałe. R. mogą być stałe i ruchome, w postaci np. napędzanej mechanicznie taśmy łańcuchowej bez końca, która zapewnia równomierne rozłożenie paliwa i usuwanie popiołu i żużlu.

Ruś — nazwa wsch. Słowiańszczyzny, podbitej w IX w. przez Waregów, a ochrzczonej wg. obrządku wsch. Późniejszy rozwój historyczny stworzył na tym obszarze trzy narody: wielkoruski czyli ros., który samoistnie wyzwolił się spod niewoli tatarskiej, białoruski, który uległ wpływowi Litwy oraz małoruski, dziś zwany też ukraińskim (-> Rusini), który uległ wpływom polskim po unii lubelskiej.

-*■ art. Białorusini", I, 648 — 658 i „Ukraina" IV, 1182-1186; IV, 1556-1558.

Ruś Czerwona — -► Czerwieńskie Orody.

-+IV, 209, 212.

Ruś Podkarpacka — trzeci, równorzędny z Czechami i Słowacją, człon przebudowanego w r. 1938 państwa w Karpatach wsch., przynależny do r. 1918 do Węgier, w r. 1919 na mocy traktatu w St. •Germain przyłączony do Czechosłowacji. Ludność ruska, gr.-kat. i prawosł. W r. 1938 straciła na rzecz Węgier etnicznie węgierską nizinną część kraju i stolicę Użho-rod oraz- m-to Mukaczewo. Ok. 11 000 km2 i 500 000 mieszk.

Ruta (Ruta) — rodzaj roślin z rodziny ruto-watych; 40 gat. gł. w obszarze śródziemnomorskim; R. zwyczajna, o pędzie do 90 cm wys., szaro-zielonym, wydającym silną woń, liściach pierzasto-dzielnych i żółtych kwiatach, często hodowana w ogrodach i używana w medycynie ludowej.

Rutebeuf, rutabof truwer wędrowny, autor poezyj satyrycznych, lirycznych i moralitetów, poprzednik Villona.

rodzaj roślin

-* III, 652, 655. Salomon — (1600 —

(1854—1918), generał

(1873-1937),

czerwone. W Polsce

Ruten — rzadki pierwiastek, metal z grupy platynowców. L. porz. 44, c. atom. 101,7, s. chem. Ru.

Rutewka (Thalictrum) zielnych lub drobnych krzewów z rodziny ja-skrowatych; ok. 80 gat. w pn. obszarach umiarkowanych ; drobne kwiaty, wiatropylne, z barwnymi pręcikami, zebrane w kłosy lub wiechy; u nas 8 gat.; R. wąskolistna częsta w wilgotnych zaroślach; niektóre gat. hodowane jako ozdobne.

Ruth — nazwa jednej z ksiąg Pisma Św„ sielanki z epoki Sędziów, i imię bohaterki tego utworu.

Rutherford sir Ernest, ’n?’tk)rfard sa:r ’a:r-nyst — (1871 — 1938), fizyk. ang. Wyznaczył stałe fizyczne cząstki a, zidentyfikował ją z jądrem helu. W r. 1911 stworzył koncepcję modelu atomu w postaci jądra otoczonego elektronami. W 1918 r. pierwszy dokonał sztucznej przemiany pierwiastków, bombardując cząstkami a azot. Nagroda Nobla w r. 1908. -► I, 413, 416, 417, 11, 180, 226, 368-369, 1051, IV, 412, 418-419, 421.

Rutowate (Rutaceae) — rodzina roślin okrytonasiennych, klasy dwuliściennych-wolnopłat-kowych; około 900 gat. gł. roślin drzewiastych ; liście zawierają olejki eteryczne; zapylane przez owady i ptaki; należą : ruta, dyptam, cytrynowe drzewo i i.

Rutowski Tadeusz — (1850—1918), prezydent m. Lwowa, poseł na sejm krajowy; dbał o rozwój artystyczny miasta, założyciel galerii miejskiej; sprawował zwierzchnictwo miasta pod okupacją ros. w r. 1914/15 i został wywieziony przez Rosjan przy ewakuacji miasta.

Ruwenzori — wulkaniczny masyw górski na równiku w Afryce, w zach. Ugandzie; posiada lodowce. 5125 m wys.

Ruysbroeck Jan van — (1294—1381), mistyk niderl., przeor chóru augustyńskięgo w Groenendel.

Ruysdael — 1.

1670), malarz hol., pejzażysta. Malował krajobrazy równinne w tonach brązowych. 2. — Jacob — (ok. 1628 — 1682), bratanek poprz., największy pejzażysta hol. Krajobrazy R., gł. wybrzeża nadrzeczne i morskie o ciężkim, zachmurzonym niebie, cechuje nastrój posępny i tragiczny. Koloryt brunatny. Gł. dzieła: „Wybrzeża Noordwijk", „Młyn", „Wodospady".

Ruyter Michiel Adrianszoon — (1607—1676), admirał niderl. Odznaczył się w walkach przeciwka Anglii w 11. 1652, 1659 i 1665—1667. W 11.    1672 i 1673 pokonał sprzymierzoną

flotę fr.-ang. Zmarł z ran poniesionych w bitwie pod Syrakuzami.

Ruzsklj Nikołaj ros. W wielkiej wojnie dowódca frontu pd.-zach.; rozstrzelany przez bolszewików.

Rużomberk, słowackie: Rużomberok — stolica Liptowa na Słowaczyznie nad Wagiem, jeden z ośrodków słowackiego życia umysłowego; papiernie i przędzalnie; 15 000 mieszk.

Rwa kulszowa Kulszowa rwa.

R. W. D. — nazwa samolotów konstrukcji inżynierów Rogalskiego, Wigury i Drzewieckiego. RWD. zwyciężyły w challengach w r. 1932 (pilot Żwirko) i 1934 (pilot kpt. Bajan).

-> III, 391.

Rybactwo (albo gospodarstwo rybne) — gałąź gospodarstwa wiejskiego obejmująca hodowlę ryb w stawach oraz rybołówstwo w jeziorach i rzekach. Jako oddzielna produkcja istnieje R. morskie. Głównymi zagadnieniami w R. są: urządzenie terenu i hodowla ryb i raków, ochrona ich od chorób i szkodników, połów i handel rybami i rakami.

Rybałt (z wł. ribaldo) — w śrdw. i później śpiewak kościelny; żak śpiewający pieśni nabożne ; aktor wędrowny. Rybałtowska komedia — niekiedy używana nazwa kwitnącej w Polsce w końcu XVI i pocz. XVII w. mieszczańskiej komedii mięsopustnej, która rozwinęła się z intermediów. Za najbardziej charakterystyczną komedię rybałtowską uważana jest komedia Piotra Baryki „Z chłopa król" (1637).

Rybarski Roman — (* 1887), ekonomista polityk, poseł na sejm w 11. 1928 — 1935, prezes klubu parlamentarnego Stronnictwa Narodowego, autor prac: „Idea gospodarstwa narodowego", „Wartość, kapitał i dochód", „Naród, jednostka i klasa" i i.

Rybczyński Mieczysław inżynier, specjalista budownictwa wodnego. W r. 1922 kierownik Ministerstwa Robót Publicznych.

Rybik cukrowy (Lepisma saccharina L.) — owad z rzędu bezskrzydłych, pokryty błyszczącymi łuskami, żyje w mieszkaniach ludzkich w cukrze i pokarmach mącznych.

Rybińsk — m-to ros. u ujścia Szeksny do Wołgi, ważny ośrodek handlu zbożem i ożywiony port rzeczny na drodze łączącej Wołgę z Bałtykiem i Morzem Białym. Przemysł metalowy, drzewny i skórzany, młyny. 87 000 mieszk.

Rybiński Maciej — (1784—1874), generał, uczestnik kampanij napoleońskich w 11. 1809 i 1812/13; dowódca pułku i dywizji w powstaniu 1831 roku. Ostatni wódz naczelny powstania, przekroczył z główną armią granicę prus. i złożył broń. Na emigracji w Paryżu był założycielem i przywódcą t. zw. stronnictwa wojskowego.

Rybitwa (Sterna fluviatilis Naum.) — gat. ptaków z rzędu mewowatych. Dł. ciała 40 cm, siąg skrzydeł 80 cm. Dziób cienki, nogi krótkie, ogon rozwidlony, grzbiet popielaty, spód biały, głowa i kark czarne; nogi i dziób Rozpowszechniona na półkuli pn. wszędzie widywana nad wodami, gnieździ się na bagnach, nad brzegami jezior.

I..)

gat.

zwierzęta kręgowe żyjące w wodzie, zmiennociepłne, o płetwowatych odnóżach i skrzelach jako organie oddechowym. R. dzielą się na dwie podgromady: spodouste (Selachioidei) o chrzęstnej budowie szkieletu i kościste (Teleostomi) o szkielecie kostnym. Kształt R. jest na ogół wrzecionowaty; R. denne są spłaszczone grzbietobrzusznie, bocznie lub mają postać robakowatą. Skóra R. z reguły jest pokryta łuskami, osadzonymi w torebkach. Płetwy, zarówno parzyste (piersiowe, brzuszne), jak nieparzyste (grzbietowa, odbytowa, ogonowa, tłuszczowa) są narządami ruchu, o kształcie zależnym od warunków życia. Obok skrzel u niektórych gat. funkcję oddychania dodatkowo spełnia pęcherz pławny (R. dwudyszne) lub końcowa część jelita (piskorz). R. są na ogół drapieżcami. Posiadają prymitywny układ pokarmowy; jama gębowa i język niektórych gat. są uzębione. R. są z małymi wyjątkami rozdzielnopłciowe, niektóre są żyworodne, większość jajorodnych. Krwiobieg posiadają zamknięty, serce złożone z jednej komory i przedsionka ; mięśnie rozwinięte prymitywnie, układ nerwowy złożony z mózgu, rdzenia przedłużonego i nerwów. Szkielet składa się z czaszki i kręgosłupa zbudowanego z kręgów obuwklęs-łych, płetwy zaś z kości zwanych promieniami płetwowymi. R. posiadają t. zw. Imię naboczną, jako narząd zmysłu orientującego w prądach i ciśnieniach otoczenia. Niektóre gat. R. do-

stosowane są wyłącznie do wód słonych, inne do słodkich; wiele gat., np. węgorze, łososie i i., odbywają wędrówki po obu obszarach wód.

-> III, 720, 721, I V, 1110, 1526.

Ryby — gwzb. nieba pn. na ekliptyce i znak zodiaku; obecnie w tym obszarze leży punkt równonocy wiosennej.

Rycerka Górna

Kor-pus kadetów.

Rybka tobiaszowa (Ammodytes tobianus niewielka ryba podobna do dobijaka, pospolita w Bałtyku ; posiada płetwy piersiowe dłuższe od szczęki dolnej. Poza Bałtykiem występuje w Morzu Niem., w Atlantyku u wybrzeży europ, i pn.-amer., Grenlandii i Islandii, w Oceanie Lodowatym i Morzu Białym.

Rybnik — m-to pwt. w woj. śląskim; ośrodek gęsto zaludnionego okręgu górniczo-przemysło-wego ; poważny przemysł żelazny ; 26 000 mieszk.

Rybołów (Pandion haliaetua L.) ptaków drapieżnych z rodziny rybołowów. Dł. ciała 58 cm, siąg skrzydeł 1,6 m. Głowa mała, dziób cienki zakrzywiony, nogi ze skrajnym palcem zwrotnym, pazury pełne, długie i zakrzywione. Wierzch ciała brunatny, spód biały z jedwabistym połyskiem, głowa biała, ciemno plamista. Żyje w Europie, Azji i Afryce, na brzegach jezior i rzek, żywi się rybami. W Polsce dość częsty.

Rybołówstwo. — Dzieli się na R. morskie (dalekie i przybrzeżne) oraz R. śródlądowe, słodkowodne. Wyzyskanie gospodarcze R. zwłaszcza morskiego wzrasta stale. Dla ochrony i dla prawidłowego rozwoju R. istnieją specjalne ustawy prawne. W Polsce największą rolę odgrywa R. słodkowodne. R. morskie jest dotychczas niemal wyłącznie przybrzeżne, choć plony połowów stale wzrastają. Władzą nadzorczą jest Morski Urząd Rybacki.

-> Tli, 720, IV, 171, 776, 1301.

Ryby (Pisces)

wieś w pwt. żywieckim, z najwyższą roczną sumą opadów w Polsce (1300 mm). 2000 mieszk.

Rycerska szkoła

Rycerstwo — 1. — w Rzymie strż. wysoka klasa społeczna, t. zw. eąuites, istniejąca od czasów najwcześniejszych, z czasem przynależność do niej wiązała się z cenzusem majątkowym. R. za cesarstwa obsadzało większość urzędów. Oznaką R. był złoty pierścień. 2. — w śrdw. osobny stan wojowników o swoistej ideologii, prawach i obyczaju. Formy R. wytworzyły się już we wczesnym śrdw., skrystalizowanie zupełne nastąpiło w XI w. W zasadzie rycerzem zostawał po dojściu do pełnoletności wolny wojownik świadomy rzemiosła i obyczaju rycerskiego, do którego zaprawiał się jako giermek przy dworach możnych. Przyjęcie do R. następowało przez akt pasowania na rycerza, po złożeniu ślubów wierności kościołowi, przestrzegania czci niewieściej, obrony wdów, sierot, itd. Oznaką stanu był pas rycerski i złote ostrogi. R. wytworzyło własną sztukę, zwł. muzykę i poezję, formy towarzyskie, a przy tym, jako stan otrzymujący nadania dóbr było podstawą ustroju feudalnego. W w. XV R. zatraciło swe formy. W Polsce wobec braku ustroju feudalnego istnienie R. jako stanu było b. krótkie (koniec XIV w. — pocz. XV w.), chociaż wcześniej już szlachta przyjęła szereg jego form.

Rycheza (Ryksa) — (* 1063), żona Mieszka II, matka Kazimierza Odnowiciela, siostrzenica ces. Ottona III. Po zgonie Mieszka II zrazu rządziła Polską, potem wygnana.

Rycyna — jad roślinny, znajdujący się w nasionach rącznika (Ricinus communis). Działanie trujące R. jest o wiele silniejsze przez krew, niż przez przewód pokarmowy.

Rycynowy olej, rącznikowy olej (Oleum Ricini), mylnie zw. rycyną — ciekły tłuszcz, otrzymywany przez wytłoczenie na zimno nasion rącznika (Ricinus communis). Stosowany w lecznictwie jako środek przeczyszczający i w technice jako smar, do konserwacji skór i i. celów.

Rydel Lucjan — (1870—1918), poeta Młodej Polski, przyjaciel Wyspiańskiego. Jego ślub z bronowicką wieśniaczką jest tematem „Wesela" Wyspiańskiego. Twórczość R. odznacza się znakomitą techniką pisarską, ale cechuje ją akademicka erudycja, teatralność, brak nerwu życiowego. Gł. czynniki twórczości R. to umiłowanie swojskości (najlepszy utwór — dramat „Zaczarowane koło", „Betleem Polskie"

(1841 — 1919), rzeźbiarz

(1795- 1826), rewo-

(1756 — 1799),

w r.

Rynek

ii.), historycznych tradycyj narodowych (trylogia ,,Zygmunt August" i i.) oraz. strż. Grecji (poezje, opowiadania, znakomity przekład 12 pieśni ,,Iliady" i i.). R. jest poza tym autorem popularnej „Bajki o Kasi i królewiczu", erotyków „Mojej żonie" i i.

Rydygier l.udwik — (1850    1920), lekarz,

chirurg. Liczne prace, zwł. z dziedziny chirurgii przewodu pokarmowego.

Rydz (Lactariun) — grzyb kapeluszowy z rodziny bedłkowatych;    130 gat. grzybów, po

siadających często sok mleczny; w lasach iglastych w lecie i jesieni rośnie R. jadalny (Laclariua deliciosus), przy przełamaniu owocni wydzielający mleczny sok pomarańczowy; używany do smażenia i na marynaty; R. kosmaty albo koński posiada sok biały, strzępiasty brzeg kapelusza i jest trujący. -> II, 738.

Rydz-Śmigły —► Śmigły-Rydz.

Rydzyna — m-ko w pwt. leszczyńskim, woj. poznańskim, siedziba Leszczyńskich, a następnie Sułkowskich, z wielkim barokowym zamkiem z końca XVII i pocz. XVIII w., zbudowanym przez St. Leszczyńskiego. W zamku tym mieści się gimnazjum z internatem, utrzymywane przez Fundację Sulkowskich, ustanowioną dla celów edukacji aktem ordynacyjnym Augusta Sułkowskiego z r. 1783 na wypadek wygaśnięcia rodu. Fundacja, obejmującą szereg majątków ziemskich, została w r. 1909 zagarnięta przez rząd prus.; po wielkiej wojnie rewindykowana przez rząd polski i powierzona w r. 1926 pieczy Kuratorium Fundacji Sułkowskich. 1400 mieszk.

-* /, 575.

Ryga, lot. Riga — zał. w r. 1201 stolica Łotwy, dawniej zakonu Kawalerów Mieczowych, u ujścia Dźwiny, i poważny port bałtycki ; w śródmieściu ma zewnętrzny charakter m-taniem., na przedmieściach zaś ros. Silny przemysł (fabryki maszyn, wagonów). Od r. 1561 do r. 1621 należała wraz z całymi Inflantami do Polski. Uniw. z wydziałami technicznymi. Tutaj podpisany został w 1921 r. polsko-sow. traktat pokojowy. 385 000 mieszk.

-* III, 803, IV, 280.

Rygor natychmiastowej wykonalności —

klauzula, która wyrokowi w sprawie cywilnej nadaje prawo natychmiastowej wykonalności, bez względu na to, czy jest wyrokiem ostatecznym i prawomocnym, czy też nie. Kodeks Postępowania Cywilnego określa wypadki, w których może być nadany wyrokowi R. N. W.

Rygier Teodor o tendencjach romantycznych. Twórca krakowskiego pomnika Mickiewicza. Rzeźbił poza tym portrety medalionowe (Lenartowicza, Matejki i i.) biusty, rzeźby rei., alegoryczne i i.

Ryjkowce (Curculionidae) — rodzina chrząszczy; o głowie wydłużonej w ryjek, na którym znajdują się czułki, a przy końcu ryjka — narządy gębowe. Dorosłe i larwy — roślinożerne, wiele szkodników. Pędruś (Apion pomonae Fabr.) — szkodnik drzew owocowych; smolik (Pissodes) — drzew szpilkowych; wołek (Oa-landra) — zbóż; słonik (Balaninua) — orzechów laskowych i żołędzi i w. i.

Ryjówka malutka (Sorex pygmaeus Pall.) — gat. ssaków owadożernych z rodziny ryjówek. Dł. ciała 4 cm. Zamieszkuje pobrzeża lasów, chodzi zręcznie po drzewach. W Polsce rozpowszechniona, lecz niezbyt pospolita.

Ryjówka pospolita (Sorex vulgaris L.) — gat. ssaków owadożernych z rodziny ryjówek. Dł. ciała 6 cm. R. żyje chętnie w pobliżu wód ; tępi owady, ślimaki, rzuca się na myszy i małe ptaki, b. żarłoczna, z głodu szybko ginie; poluje w nocy. W Polsce pospolita w całym kraju.

Ryjówki (Soricidae) — rodzina ssaków z rzędu owadożernych. Należą tu najmniejsze ze wszystkich ssących. Wyglądem zewnętrznym przypominają myszy. Gruczoły na bokach ciała wydzielają substancję o piżmowej woni, co chroni R. przed ssakami drapieżnymi. Żywią się wyłącznie pokarmem mięsnym. Żyją w Europie, Azji. Afryce i Ameryce. Pn. 3 rodzaje : ryjówka, rzęsorek i ziębełek.

Ryków Aleksiej — (1881 — 1938), polityk sow.; w r. 1917 komisarz ludowy do spraw wewnętrznych ; po śmierci Lenina przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych, w r. 1930 z powodu opozycji przeciw generalnej linii politycznej Stalina ustąpił miejsca Mołotowowi. W r. 1938 oskarżony o zdradę, rozstrzelany. * I, 706.

Ryksa -» Rychrza.

Rylejew Kondratij lucyjny poeta ros.. przywódca dekabrystów; pozostawał w przyjaznych stosunkach z Mickiewiczem ; powieszony. Napisał „Dumy", liryki o tendencji wolnościowej, epos „Wojnarow-skij" i i.

Rym — zgodność brzmienia zakończeń dwu lub więcej wierszy, zaczynając od ostatniej akcentowanej samogłoski. -> IV, 1354 — 1356, 1358.

Rymanów — m-to w pwt. sanockim i zakład kąpielowy (szczawy alkaliczne). Znajduje się tu administracja gr.-kat. biskupstwa łemkowskiego. 4000 mieszk.

Rymer Józef — (1882 — 1922), działacz spo-łeczno-narodowy, w r. 1913 prezes Zjednoczenia Zawodowego Polskiego w Prusach, w r. 1918 Komisarz Naczelny Rady Ludowej w Poznańskim. Pierwszy wojewoda Śląska..

Rymesa > Weksel.

Rymkiewicz Franciszek generał. Obrońca Warszawy w r. 1794. uczestnik wyprawy Dąbrowskiego do Wielkopolski, 1796 delegowany dla formowania legionów polskich w Konstantynopolu. Szef drugiej legii polskiej. Zginął pod Weroną.

1. — targowisko, plac miejski, na którym odbywa się targ. 2. — całokształt

obejmuje obrót

-W, 657, IV, 1341.

imię trzech R. I Lwie Serce —

-► / V, 138, 141.

stosunków i okoliczności, w których odbywa się proces wymiany towarów, kapitałów, usług; ogół kupujących i sprzedających w pewnym mieście (R. miejski), w pewnym państwie (R. narodowy, wewnętrzny), w szeregu państw (R. międzynarodowy), na całym świecie (R. światowy). R. kapitałowy, pieniężny — całokształt obrotów kapitałami pieniężnymi, walutami, akcjami przemysłowymi. R. pracy — ogół czynników, wpływających na stosunek popytu do podaży siły najemnej pewnej gałęzi pracy, w pewnym ośrodku przemysłowym, na pewnym terytorium. R. towarowy

artykułami produkowanymi celem sprzedaży. R. zamknięty — chroniony cłami, przepisami protekcyjnymi, zakazami. R. zbytu — terytorium lub środowisko nabywające towary przeznaczone do sprzedaży.

Rypin — m-to pwt. w woj. warszawskim. 8000 mieszk.

Rypne — wieś w pwt. dolińskim, poważny ośrodek eksploatacji nafty. 1600 mieszk.

Rysa minerału — proszek powstały przy zadrapaniu minerału ostrzem stalowym lub przy potarciu krawędzią minerału o płytkę nie polerowanej porcelany. Barwa R. M. jest jedną z ważnych cech rozpoznawczych minerałów.

Ryska Zatoka — część Morza Bałtyckiego m. Kurlandią (od pd. i pd.-zach ), dawnymi Inflantami szw. (od wsch.), Estonią (od pn.-wsch.) i wyspą est. Ozylią. Do 55 m głęb. Do R. Z uchodzą rzeki: Dźwina, Aa kurlandzka i Parnawa. Gł. port Ryga.

Ryski traktat — traktat pokojowy zawarty w Rydze 18 marca 1921 r. m. Polską a Rosją i Ukrainą po wojnie polsko-bolszew. R. T. ustanawiał dzisiejszą granicę polsko-sow. (pozostawiając Rosji Mińsk i Słuck, Polsce przyznając część Wołynia aż poza Równe i Krzemieniec, Nieśwież i Nowogródzkie). Ponadto Rosja zobowiązała się do zwrotu wszystkich zabytków sztuki i kultury, jakie zabrała Polsce po r. 1772, oraz do wypłacenia 30 mil. rubli w złocie z tytułu odszkodowania za dawny udział ziem polskich w życiu gospodarczym Rosji i 29 mil. rubli w złocie za urządzenia kolei szerokotorowych wywiezione do Rosji (pieniądze te nigdy nie zostały wypłacone).

Rysy — licznie uczęszczany przez turystów najwyższy szczyt Tatr polskich, na pd.-wsch. od Morskiego Oka na granicy czechosłow. ; jeden z najlepszych punktów widokowych tatrzańskich. 2499 m wys.

Ryszard, Richard, ’ryczard królów ang.: 1.

(1157 — 1199), trzeci syn Henryka II, król od r. 1189, wódz trzeciej krucjaty; w r. 1191 zajął Cypr, przyczynił się walnie do zdobycia Akonu. W powrotnej drodze uwięziony przez Leopolda V austriackiego, wydany ces. Henrykowi IV, zwolniony za okupem w r. 1193;

2.    — R. II — (1367 — 1400), syn Edwarda z w. „Czarnym Księciem", król od roku 1377, niepopularny wskutek nałożenia podatku pogłów-nego i niefortunnych wojen z Francją i Szkocją; w r. 1399 zdetronizowany przez parlament;

3.    - R. 111 - (1452-1485), król od r. 1483, ostatni przedstawiciel linii Plantagenetów, brat Edwarda IV, po jego śmierci od r. 1483 sprawował regencję za małoletniego Edwarda V. Kazał zamordować więzionych w Towerze synowców: Edwarda V i ks. Yorku i zagarnął tron. Poległ w bitwie pod Bosworth pokonany przez późniejszego Henryka VII Tudora Bohater dramatu Szekspira.

Ryszkłewicz Józef — (1856—1925), malarz koni i batalista; obrazy jego wyróżniają się rozmachem i temperamentem.

Ryś (Lynx lynx L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kotów. Dl. ciała do 1,5 m. Sierść żółtawo-szara, ciemno cętkowana. Nogi wys., na czubkach uszu pęczki czarnych włosów. Zamieszkuje gęste lasy środk. i pn. Europy i pn. Azji. W Polsce na wsch. kraju, również we wsch. Karpatach. Żywi się drobnymi ssakami, napada również sarny, jelenie, owce. W niewoli przywiązuje się bardzo do swoich opiekunów. Blisko z nim spokrewniony jest R. kanadyjski (Lynx canadensis Desm.), jedno z ważniejszych zwierząt futerkowych Ameryki Pn.

Ryt — stowarzyszenie artystów grafików, w większości uczniów W. Skoczylasa, zał. w Warszawie w r. 1926.

Rytel Piotr — (* 1884), kompozytor o tendencjach romantycznych i krytyk muzyczny, uczeń Noskowskiego; opera „Ijola". -> IV, 257.

„Rytm“ — grupa malarzy polskich założona w 1922 r. Wspólne dążenia* odrzucenie założeń naturalizmu i impresjonizmu. Poza tym wielkie odchylenia indywidualne artystów. Członkowie: Wacław Borowski, Roman Kram-sztyk, Henryk Kuna, Tadeusz Pruszkowski, Wacław Roguski, Stanisław Rzecki, Władysław Skoczylas, Wacław Wąsowicz, Eugeniusz Zak.

-► IV, 248.

Rytm — równomierne powtarzanie tych samych elementów w jednakowych odstępach przestrzennych lub czasowych. R. w muzyce — prawidłowe okresowe powtarzanie się elementów czasowych różnej dl. Utwór muzyczny rozpada się pod względem rytmicznym (ściślej metrycznym) na takty, cząstki w zasadzie równe pod względem czasu trwania, posiadające swój R. Każda nuta (i pauza) ma swoją wartość rytmiczną (-> Nutowe pismo). R. wiersza — regularne powtarzanie się elementów dźwiękowych i artykulacyjnych wiersza wg określonego porządku. —> art. ,, Wiersz", IV, 1346 -1362.

Rytmiczna gimnastyka, rytmika — gimnastyka taneczna przy muzyce, mająca na celu

Kłos ryżu.

IV, 965.

liczby wymierne oraz liczby niewymierne; wszystkie liczby które wyobrażamy sobie na osi liczbowej. 1,

²/₃, ^2, ji iw ogólności wszystkie liczby, którymi operuje matematyka elementarna są R. L. W matematyce wyższej wychodzi się poza

zakres R. L., rozważa się np. liczbę i =y—2. f-> Zespolone liczby).

Rzeka — droga odpływu wód, pochodzących ze źródeł, ż topniejących lodów i śniegów i z opadu atmosferycznego, do morza albo do obszarów bezodpływczych, gdzie ulegają paro-

umuzykalnienie i wyrobienie poczucia rytmu oraz pełności, ekonomii i estetyki ruchów. Zapoczątkowana przez Dalcroze’a, wytworzyła szereg szkół, m. i. Labana, Dissarta, sióstr Duncan i i. Z R. G. najczęściej wiąże się gimnastyka plastyczna oparta na zespołach ruchów tanecznych ilustrujących muzykę, wyrażających nastroje i uczucia.

Rytmika — 1. — nauka o rytmie, zwłaszcza w mowie i muzyce. 2. —> Rytmiczna gimnastyka.

Rytownictwo, sztycharstwo — sztuka graficzna polegająca na ryciu rysunku na płycie metalowej lub drewnianej ; rysunek ten odbity przy zastosowaniu farby daje obraz zw. ryciną. W R. wyróżnia się dwa zasadnicze rodzaje : wypukły, np. drzeworyt, i wklęsły, np. miedzioryt. Znany jest szereg technik ryto-. wniczych, jak akwaforta, metaloryt, sucha igła, mezzotinta, akwatinta, staloryt i i. Początki R. (drzeworyt) sięgają pierwszej połowy XV w. Miedziorytnictwo powstało niemal jednocześnie w Niemczech (Schongauer i Durer) i we Włoszech (Baldini, Mantegna, Marcantonio, Raimondi). R. reprodukcyjne osiągnęło swój szczyt w XVI i XVII w. w Niderlandach, zwł. w rycinach z dzieł Rubensa, w dziełach Rem-brandta, Ostade i i. W końcu XVII w. i w XVIII w. pierwsze miejsce w R. zajmuje Francja (Wille, Boucher, Fragonard, Le Jeune i i.), w Hiszpanii tworzy Goya, w Polsce Chodowiecki. Od połowy XIX w. gł. rolę odgrywa akwaforta, w w. XX wszystkie rodzaje R. mają swoich zwolenników.

Rytro — letnisko nad Popradem w pwt. nowosądeckim, woj. krakowskim; malownicze, górzyste położenie, ruiny zamku z XV w.

Ryza — miara papieru = 20 librom = 480 albo 500 arkuszom.

Ryzalit — występ fasady, zwykle po środku lub po bokach budowli, np. w pałacu wilanowskim.

Ryż (Oryza saliva) — gat. rośliny z rodziny traw; posiada kłoski jednokwiatowe zebrane w luźną wiechę; uprawiany już na kilka tysięcy lat prz. Chr. w Azji pd.-wsch.; dziś w licznych odmianach gł. w obszarach ciepłych wszystkich części świata; w Europie : Hiszpania i Włochy; R. rośnie w płytkich stojących wodach i wymaga specjalnej uprawy i nawodnienia. -> I, 945, I V, 1187.

Ryx — ("f ok. 1799), zaufany kamerdyner Stanisława Augusta ; otrzymał od króla wyłączny przywilej na prowadzenie teatru polskiego; wykorzystując swoje stanowisko na dworze, dorobił się znacznego majątku.

Rzączyńskł Gabriel — (1664—1737), jezuita, przyrodnik, autor pierwszych opisów przyrody polskiej.

Rząd (ordo) — w systematyce biologicznej jednostka wyższa od rodziny, a niższa od gromady, obejmująca z reguły pewną liczbę rodzin. Tak np. Rz. gryzoni (Rodentia) wśród ssaków obejmuje rodziny wiewiórek (Sciuridae), bobrów (Castoridae), myszy (Muridae), zajęcy (Leporidae) i szereg i. Pojęcie Rz. wprowadził Linneusz w r. 1758.

Rząd — kierownictwo państwa, w węższym znaczeniu : osoby sprawujące władzę wykonawczą w państwie, tj. głowa państwa i ministrowie. Wyróżnia się trzy systemy obioru Rz.: konstytucyjny, gdy członków rządu mianuje i odwołuje głowa państwa ; parlamentarny, gdy głowa państwa mianuje ministrów spośród mężów zaufania lub członków większości parlamentu; dyrektorialny, który oddaje rządy w ręce kolegium, wybranego przez parlament lub ludność na czas określony. W wyjątkowych wypadkach Rz. powstaje na drodze uzurpacji władzy przez jednostkę lub grupę. W Polsce Rz. składa się z prezesa Rady Ministrów i ministrów, mianowanych przez Prezydenta i odpowiedzialnych przed nim politycznie i jako ciało kolegialne. Rz. jest odpowiedzialny solidarnie a poszczególni ministrowie — indywidualnie. Prezydent posiada prawo odwołania prezesa i ministrów. Rz. parlamentarnie jest odpowiedzialny przed sejmem, który może zażądać odwołania Rz. Po wypowiedzeniu się sejmu i senatu za odwołaniem Rz. Prezydent odwołuje Rz. lub ministra, lub rozwiązuje sejm i senat. Za naruszenie konstytucji Rz. odpowiada przed Trybunałem Stanu na wniosek Prezydenta lub izb połączonych.

Rzeczownik — w gramatyce wyraz oznaczający istotę żywą, przedmiot lub pojęcie; odmienia się wg liczb i przypadków, ponadto w języku polskim posiada swój rodzaj gramatyczny. Wśród Rz. wyróżnia się następujące kategorie: 1. Rz. zmysłowe (pies, kamień) i umysłowe (miłość, marzenie); 2. Rz. żywotne (jaskółka) i nieżywotne (stół);

3. Rz. osobowe (ojciec) i nieosobowe (ołówek); 4. Rz. jednostkowe (kot) i zbiorowe (stado); 5. Rz. pospolite (chłopiec) i własne (Kazio).

Rzeczoznawca — tyle co: biegły.

Rzeczpospolita Republika.

Rzeczywiste liczby

5,

(t 1^28),

hetman wielki koronny, stronnik Augusta II; walczył ze Szwedami. 2. — Wacław — (1706 — 1779), hetman wielki koronny, syn poprz. ; stronnik Leszczyńskiego, potem pojednał się z Augustem III, obrońca liberum veto i przywilejów hetmańskich, uczestnik konfederacji radomskiej, następnie barskiej. Za opozycję przeciw Repninowi na sejmie w 11. 1767—1768 więziony w Kałudze przez 6 lat. R. był pionierem kultury fr. w Polsce, napisał szereg utworów dramatycznych i broszur polit. 3. — Seweryn — (1743—1801), hetman polny koronny, syn poprz., jeden z twórców konfederacji targo-wickiej, przeciwnik Stanisława Augusta i reform sejmu wielkiego, autor broszury polit. : „O sukcesji tronu w Polsce" i i. 4. — Wacław, t. zw. EmirTadż-el-Faher

1.

waniu. Rz. posiada zmienny spadek, który zazwyczaj maleje w miarę posuwania się ku ujściu. Rz. są przeważnie starsze od otaczającego je krajobrazu, a przetrwały w stanie, nie zmienionym od odległych epok. Przemiany krajobrazowe wywołują w nich mniejsze stosunkowo zmiany. Obszar, z którego wody spływają do jednej Rz., nazywa się dorzeczem, zaś jego granice — działem wodnym. Praca Rz. dokonuje się przeważnie przez erozję, tj. żłobienie koryta w częściach o silniejszym spadku i przez akumulację, tj. składanie wyżłobionego w ten sposób materiału w częściach o słabszym spadku.

Rzekome owoce -► Szupinki.

Rzekotka, rzechotka czyli żabka drzewna (Hyla arborea L.) — gat. płaza bezogoniastego. Ciało smukłe dł. 5 cm, skóra gładka zielona, spód białawy. Na palcach przylgi. U samca pęcherz dźwiękowy, głos donośny. Żyje na liściach drzew i krzewów. Zamieszkuje Europę, Azję i pn. Afrykę, w Polsce rozpowszechniona ; pokrewne barwne gat. w Ameryce i Australii. Nołotrema rnarsupiatum D. B. nosi jaja na grzbiecie w fałdzie skórnym; żyje w Środk. Ameryce.

Rzemiosło, rękodzielnictwo — drobna wytwórczość przemysłowa, uprawiana bez zastosowania maszyn i systemów produkcji fabrycznej. -* art. IV, 674-683; II, 252-253, IV, 197, 206-207, 460-462.

Rzepa (Brassica campestria) — gat. rośliny jednorocznej lub dwuletniej z rodzaju kapusty; rośnie dziko w obszarach śródziemnomorskich ; uprawiana jako warzywo dla jadalnych zgrubiałych korzeni dolnych części łodygi. Pewne odmiany Rz. wysiewane są dla nasion, z których otrzymujemy olej.

Rzepak (Brassica napus) — gat. rośliny zielnej jednorocznej lub dwuletniej z rodzaju kh-pusty; odmiany Rz. pochodzą od rośliny dziko rosnącej w obszarze śródziemnomorskim; u-prawiany dla nasion, dających oleje.

-> IV, 1195.

Rzepicha — wg kroniki Galla żona Piasta.

Rzepień (Xanlhium) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; u nas rośnie pospolicie Rz. pospolity i kolczasty, rośliny jednoroczne o pędach lub liściach i okrywach koszyczków pokrytych kolcami; kwitną w lecie i w jesieni.

Rzepik (Agrimonia) — rodzaj roślin zielnych z rodziny różowatych ; u nas pospolicie rośnie Rz. pospolity o szorstko owłosionym pędzie, liściach pierzastych i żółtych kwiatach, tworzących kłosv szczytowe; kwitnie w lecie.

-* IV, 1195.

Rzepka Kolano.

Rzesza Niemiecka, Deutsches Reich — oficjalna nazwa Niemiec. Trzecia Rz. — nazwa Rz. N. pod rządami Hitlera, nadana przez narodowych socjalistów dla wyodrębnienia

świat i Życie. — V.

i podkreślenia znaczenia tej epoki. Za pierwszą Rz. uważane jest Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, za drugą Rz. cesarstwo niem. z 11. 1871-1918.

Rzeszów — m-to pwt. w woj. lwowskim nad Wisłokiem, znane z jarmarków końskich. Ośrodek rozwiniętego przemysłu maszynowego w centralnym okręgu przem. Pałac ks. Lubomirskich z XVIII w. 33 000 mieszk.

IV, 170, 175.

Rzewuscy — możny ród pochodzący z drrtb-nej szlachty podlaskiej ; wybił się w XVII w. Stanisław Mateusz

(1765-1831), syn poprz., służył w wojsku austr., gdzie poznał język ar. i tur. W 11. 1817—1820 podróżował przez Turcję, Azję Mn. do Arabii, po powrocie osiadł na Podolu, gdzie prowadził życie na wzór wsch., potem kozakofil uczestniczył w powstaniu listopadowym, w czasie którego przepadł bez śladu. Bohater „Parysa', Mickiewicza i „Dumy o W. R." Słowackiego. —*■ III, 1041. 5. — Adam Wawrzyniec — (f 1825), kasztelan witebski, wnuk Wacława hetmana (2), najwybitniejszy publicysta obozu staroszlacheckiego, przeciwnik konstytucji trzeciego maja. Napisał: „O formie rządu republikańskiego myśli" i i. 6. — Henryk — (1791 — 1866), powieściopisarz, syn poprz.; wiele podróżował, m. i. na Krym z Mickiewiczem w r. 1825. Świetny gawędziarz, znawca tradycji staroszlacheckiej, przyczynił się do pomysłu „Pana Tadeusza". W kraju nie łubiany za przekonania ugodowo-reakcyjne, którym dał wyraz w swej twórczości („Mieszaniny obyczajowe Jarosza Bejły" i redagowanie „Dziennika Warszawskiego"). Gl. dzieła: „Pamiętniki JPana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego" i „Listopad", odznaczają się doskonałym przedstawieniem atmosfery społecznej, świetną charakterystyką postaci, artyzmem stylu i budowy. Twórczość Rz. posiadała wielkie znaczenie dla rozwoju powieści i prozy polskiej. ->• III, 42.

Rzeźba — wielki dział sztuk plastycznych polegający na tworzeniu form trójwymiarowych w różnorodnym tworzywie. -*■ art. IV, 683 —

58

kształt i formy pow.

Rzędna -* Wspólrzędne.

Rzęsa (Lemna) — rodzaj roślin wodnych, jednoliściennych, pokrewnych obrazkowatym; są to najmniejsze rośliny nasienne, o spłaszczonych, cienkich pędach, pływających lub zanurzonych w wodzie; kwitną b. rzadko, rozmnażają się wegetatywnie i pokrywają wody stojące zwartym kobiercem; u nas 3 gat.; najpospolitsze; Rz. trójrowkowa i drobna; pokarm dla świń i ptactwa domowego.

Rzęski (cilia) — utwory włoskowate osadzone na pow. komórki i spełniające bądź rolę narządu ruchu, np. u wielu wymoczków, bądź też wytwarzające prąd cieczy opłukujący dane komórki, np. w t. zw. nabłonkach migawkowych pokrywających różne okolice ciała lub wyściełających pewne jamy u wielu tkankowców.

-► III, 220.

III, 1107.

odgłos spotykany

N.

fi

692; II, 651-653, 817, IV, 248, 957-958, 1281, 1325.

Rzeźba terenu

ziemi.

Rzeź galicyjska, t. zw. rabacja chłopska — mordy i grabieże dokonane w r. 1846 przez chłopów pod wodzą Szeli i i. na dworach i plebaniach zach. Galicji, z poduszczenia władz austr. dla sparaliżowania polskich przygotowań powstańczych.

Rzeź humańska -> Koliszczyzna.

Rzeźnia — zakład uboju bydła dla celów spożywczych, zaopatrzony w odpowiednie urządzenia (często przyrządy do uboju mechanicznego), zazwyczaj połączony z chłodniami do przechowywania mięsa, pozostający pod nadzorem weterynaryjnym.

Rzeżucha (Cardarninę) — rodzaj roślin zielnych z rodziny krzyżowych; u nas 9 gat. : na wilgotnych łąkach rośnie Rz. łąkowa o ró-żowawo-fioletowych lub białych kwiatach; rozmnaża się również pączkami, wyrastającymi na liściach odziomkowych; liście jadalne jako sałata.

-+I, 503, IV, 1103.

Rzęsorek rzeczek (Crossopus fodiena Pall.) — gat. ssaków owadożernych z rodziny ryjówek. Dł. ciała 8 cm, ogona — 6 ćm. Pyszczek silnie wydłużony. Końce nóg i ogon pokryte szcze-ciniastymi włosami, odgrywającymi rolę błon pławnych. Sieyść czarna, spód ciała białawy. Rz. zamieszkuje brzegi wód, doskonale pływa, nurkuje, biega po dnie; żywi się drobnymi zwierzętami wodnymi, napada ryby. W Polsce rozpowszechniony.

Rzęsy (cilia) — włoski sterczące z krawędzi zewnętrznej brzegów powiek; stanowią jedno z urządzeń ochronnych oka.

Rzęśl (Callitriche) — rodzaj roślin wodnych z rodziny rzęślowatych, pokrewnej wilczomle-czowatym; 26 gat. na całej kuli ziemskiej; u nas 4 gat.; najpospolitsza Rz. wiosenna roślina trwała lub jednoroczna o liściach szczytowych, zebranych w różyczkę i b. drobnych kwiatach jednopłciowych; kwitnie od maja do jesieni.

Rzężenia (rhonchi) przy osłuchiwaniu płuc w przypadkach obecności wydzieliny w oskrzelach; dźwięk ten wywołuje przechodzące przez oskrzela powietrze powodujące przelewanie płynu.

Rzodkiew (Raphanua) — rodzaj roślin z rodziny krzyżowych; 10 gat. rośnie w obszarze śródziemnomorskim Europy i Azji; Rz. zwyczajna pospolicie uprawiana — roślina dwuletnia, z mięsistym jadalnym korzeniem i dolną częścią łodygi. Rzodkiewka, odmiana Rz.; wydaje jadalne części w ciągu 3 — 4 tygodni; Rz. świrzepa — uporczywy chwast polny.

Rzucewo — wieś w pwt. puckim nad Zatoką Pucką, niegdyś własność Jana tli Sobieskiego, z aleją lip sadzonych jego ręką.

Rzut punktu P na płaszczyznę a — punkt, w którym pewna prosta przechodząca przez punkt P, zw. prostą rzutującą, przebija płaszczyznę a. Płaszczyznę tę nazywamy płaszczyzną rzutów czyli rzutnią. Rzutem u-kośnym albo równoległym lub perspektywą równoległą tworu geometrycznego

Rzuty. / — rzut środkowy, II — rzut równoległy,

III — rzut prostokątny.

nazywa się figura, utworzona przez rzuty wszystkich jego punktów na płaszczyznę rzutów, gdy proste rzutujące są równoległe do siebie. Gdy proste rzutujące są prostopadłe do płaszczyzny rzutów, wówczas rzut nazywa się prostokątnym. Rzutem środkowym, lub perspektywą środkową albo malarską bryły geometrycznej nazywa się figura utworzona przez rzuty wszystkich jej punktów na płaszczyznę rzutów, gdy proste rzutujące przechodzą przez jeden punkt, który nazywa się środkiem rzutów lub środkiem perspektywy. Rz. stereograficzny — rzut środkowy pow. kuli, gdy jest ona styczna dó rzutni i gdy środkiem rzutów jest. punkt tej pow. przeciwległy punktowi styczności. -> I, 289, IV, 297.

Rzuty kartograficzne, zw. też projekcjami lub odwzorowaniami — sposoby przedstawienia na płaszczyźnie pow. ziemi. Ponieważ nie można przedstawić na płaszczyźnie wiernie pow. kuli, posługujemy się pomocniczymi pow., na które ją rzutujemy. Pow. pomocniczą może być płaszczyzna styczna do kuli (Rz. azymutowe), pobocznica stożka (Rz. stożkowe), pow. walca (Rz. walcowe). Nadto istnieje szereg Rz., opartych jedynie na rachunku, zw. konwencjonalnymi. Dzielimy poza tym Rz. na wierno-

->///, 496-498.

fil

terenem

zaczęły do religii rzym. przenikać wpły

wy wsch. i i.

Rzymskie Cesarstwo Narodu Niemieckiego —► Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego. Rzymskie cyfry -> Cyfry.

Rzymskie drogi —

kątowe, wiernopo wierzchnio we i wiernoodległo-ściowe.

Rzuty sportowe — dziedzina lekkiej atletyki. Rozróżniamy rzuty oszczepem o ciężarze 800 g (dla kobiet 600 g), dyskiem i kulą żelazną lub mosiężną o ciężarze 7250 g (dla kobiet -4 kg). Poza tym rozgrywany jest Rz. młotem (wyłącznie dla mężczyzn), tj. kulą przytwierdzoną na lince stalowej, dl. 1,25 m. O zwycięstwie w konkurencjach rzutowych decyduje osiągnięcie największej odległości. Rz. oszczepem dokonuje się z rozbiegu od zaznaczanej linii, Rz. dyskiem z koła o średnicy 250 cm., przy pomocy obrotu ciała, Rz. kulą (pchnięcie) z koła o średnicy 213 cm; Rz. młotem z takiegoż koła osłonionego siatką drucianą.

Rzym, Roma — stolica Włoch; jako siedziba papieża — stolica świata kat., dawna stolica państwa rzym., „wieczne miasto", położone w Kampanii rzym. na obu brzegach Tybru w odległości 27 km od jego ujścia do Morza Ty-reńskiego. Gł., najstarsza część m-ta jest rozłożona m. 7 wzgórzami: Palatynem, Kapitolem, Kwirynałem, Monte Celio, Awentynem, Wzgórzem Eskwilińskim i Wiminalskim, a lewym brzegiem Tybru. Ponadto do Rz. należą: Monte Pincio i Monte Testaccio na lewym oraz Watykan, niezależna siedziba papieża, Monte Mario i Monte Sacro na prawym brzegu. Wśród niezliczonych zabytków i dzieł nowoczesnej architektury Rz. najsławniejsze: Forum Ro-manum, Łuk Trajana, Tytusa i i., Koloseum, Panteon, Termy Dioklecjana, stare bramy

r/uJ 1

i i li

Zabytki rzymskie: I — łuk triumfalny Tytusa, II — Panteon.

miasta, śrdw. wieże, strż. mosty, plac św. Piotra z kolumnadą Berniniego, plac del Cam-pidoglio z posągiem Marka Aureliusza, fontanna di Trevi, Pałac Wenecki i i.; wśród 400 kościołów pierwsze miejsce zajmuje bazylika św. Piotra zbudowana w 11. 1452—1605, bazylika św. Jana Laterańskiego z IV w., jako katedra biskupów Rzymu, Santa Maria Mag-giore z IV w. i i. Najwspanialsze pałace to: Watykan - rezydencja papieska, Lateran — pałac papieski i muzeum, Kwirynał — rezydencja królewska i Pałac Senatorów na Kapitolu. Słynne wille (Albani, Borghese i i.), zamek św. Anioła, uniw. zał. w r. 1303, Akademia Sztuk Pięknych, uniw. papieski, rozliczne kolegia i

instytucje kościoła kat., biblioteki, archiwa, zbiory sztuki. Przemysł stosunkowo niewielki. O-gromny ruch turystyczny. Ok. 1 200 000 mieszk. Zał. wg podania w r. 753 prz. Chr. stanowił Rz. ośrodek potężniejącego państwa rzym. i ognisko kultury strż. świata (-> Rzymskie państwo). W pierwszych wiekach po Chr. stał się Rz. centrum chrześcijaństwa. Zniszczony w r. 410 przez Alaryka i w r. 455 przez Wandalów, utracił znaczenie jako m-to świeckie. Z chwilą powstania państwa kościelnego został Rz. stolicą; jednak papieże aż do w. XIII walczyli o władzę z feudalną szlachtą rzym. W 11. 1309—1367 stolicą papieską był Awinion a Rz. podupadł. W czasach odrodzenia nastąpił wspaniały rozkwit Rz. trwający aż do splądrowania m-ta przez wojska niem.-hiszp. w r. 1527 (Sacco di Roma). W 11. 1808—1814 Rz. należał do Francji. W r. 1849 żywioły liberalne proklamowały republikę a papież utrzymał władzę świecką w Rz. tylko dzięki wojskom fr. Od r. 1870 Rz. stał się stolicą Włoch.

-> II, 904, IV, 574, 1413, 1419.

Rzymowski Wincenty — (* 1883), krytyk i publicysta. Gł. dzieła „Polskie — arcy-polskie", „Pamiętnik Rybałta", „Sygnały historii", „W walce i burzy" (biografia Hołówki), przekłady Machiavelli’ego i Papiniego.

Rzymska religia. — W pocz. stadium swego rozwoju była R. R. religią osiadłych chłopów, którzy czcili nie personifikowane siły przyrody. Rozpowszechniony kult przodków, z którego wyszedł zapewne kult larów i penatów oraz geniuszy. Najstarszymi bogami domowymi byli Janus i Westa; obok nich występuje z czasem cały szereg poszczególnych bóstw z określonym zakresem władzy, np. Flora, Pomona i i. Gł. bóstwami państwowymi zostali z czasem uznani Jupiter, Mars, Quirinus, Wulkan, Saturn, Neptun, Ceres i i. Formalistyczny charakter kultu bóstw sprawił, że R. R. nie rozwijała się samodzielnie, lecz stała się podatnym dla obcych wpływów, przede wszystkim gr. Helenizacja R. R. nastąpiła w ten sposób, że tworzono nowe bóstwa na wzór bóstw gr., nadając im tylko łac. nazwy. W miarę wzmagania się wpływów gr. stare rzym. bóstwa przejęły zupełnie charakter bóstw gr. W związku z rozszerzaniem państwa rzym. na wsch.

sieć dróg obejmująca całe strż. imperium rzym. Miały na celu opanowanie podbitych krajów przez umożliwienie szybkich poruszeń oddziałów wojskowych, a jednocześnie służyły handlowi i rozprzestrzenianiu się kultury rzym. Rz. D. posiadały wys. stopień doskonałości technicznej, niektóre z nich dotrwały do czasów dzisiejszych. Szlaki

w r. 88

Od r. 149 prz. Chr.

pretorowie.

Wi-

wytyczone przez Rzymian w wielu wypadkach pokrywają się z dzisiejszymi szlakami komunikacyjnymi.

Rzymskie łaźnie — rodzaj kąpieli wzmacniającej i leczniczej, wzorowanej na kąpielach strż. Kąpiący się po ogrzaniu się w przestrzeni ocieplonej udaje się do t. zw. parówki o temperaturze ok. 55° C; po silnym poceniu zostaje zlany letnią wodą i przechodzi dla ochłodzenia do zimniejszego pomieszczenia.

Rzymskie państwo — największe państwo świata strż. Ośrodkiem krystalizacyjnym Rz. P. był Rzym. Stopniowy powolny wzrost Rz1 P. aż do r. 510 prz. Chr. dokonywał się pod rządami królów, wśród ciągłych walk z Etruskami, którzy, jako władcy całej niemal Italii pn. i środk., narzucali Rzymowi swych panujących i swą kulturę. Pełnoprawną ludność Rz. P. pocz. stanowili wyłącznie patrycjusze zorganizowani w rodach i kuriach, ludność miejska i chłopska tworzyła t. zw. plebs. Wraz ze zniszczeniem władzy królewskiej nastąpiła walka o równouprawnienie polit., trwająca od w. V do pocz. w. III prz. Chr., kiedy nastąpiło przegrupowanie społeczne: powstała arystokracja t. zw. nobilitas, warstwa kapitalistów, t. zw. eguites, oraz ogół pełnoprawnych obywateli. Podbita ludność Italii traktowana była jako sprzymierzeńcy, t. zw. socii, którzy prawa obywatelskie uzyskali dopiero prz. Chr. Za cesarstwa prawa te rozszerzano stopniowo na wszystkich wolnych obywateli cesarstwa. Jeńcy wojenni tworzyli warstwę niewolników; wielu z nich otrzymało prawo obywatelskie jako t. zw. wyzwoleńcy. W epoce królów król był najwyższym sędzią, wodzem i kapłanem i rządził przy pomocy rady starszych — senatu. O ustawach, wojnie i pokoju itd. orzekały zgromadzenia ludu, t. zw. comitia curiata, ale większe znaczenie polit. miały comitia centuriata złożone z obywateli posiadających dość znaczny cenzus majątkowy. Za republiki władzę naczelną świecką spełniali corocznie wybierani konsulowie, gł. kapłanem był zaś t. zw. rex sacrorum. W razie niebezpieczeństwa senat powierzał władzę nieograniczoną dyktatorowi, nie dłużej jednak jak na 6 miesięcy. W r. 443 stworzono ważny urząd cenzora, a w r. 367 urzędy: pretora i edylów. Spraw plebsu bronili trybuni plebejscy, zwołujący komicja plebejskie, t. zw. comitia tributa. W czasach republiki faktyczną władzę spełniał senat. W pierwszym okresie cesarstwa w 11. 27 prz. Chr. — 284 cesarz (imperator) i senat byli czynnikami teoretycznie równoważnymi w rządach kraju, po r. 284 nastąpiła monarchia absolutna, oparta na wzorach wsch. Posiadłości Rz. P. poza Italią były podzielone na prow., zarządzane przez dawnych konsulów (prokon-sulowie) i pretorów (propretorowie). Za cesarstwa posiadłości te były częściowo cesarskie, zarządzane przez urzędników cesarza, bądź senackie, pod rządami prokonsulów i pro-pretorów. Dochody Rz. P. płynęły z dóbr państwowych, kopalń, ceł, podatków itp. Cezarowie rozbudowali system biurokratyczny. Siła .zbrojna pocz. opierała się na służbie obowiązkowej obywateli, dopiero August wprowadził stałe zawodowe wojsko. Wymiar sprawiedliwości pełnili konsulowie, od roku zaś 367 prz. Chr.

ustanowiono stałe trybunały złożone z senatorów ; za rządów absolutnych sędziami byli urzędnicy cesarscy. Rz. P. rozpadło się w r. 395 na cesarstwo wsch.-rzym. ze stolicą w Bizancjum i zach.-rzym. ze stolicą w Mediolanie, potem w Rawennie. Cesarze zach.-rzym. nie mogli powstrzymać najazdów Germanów, zygotowie zdobyli Rzym, a potem opanowali pd. Galię i Hiszpanię, Anglowie i Saksonowie zajęli Brytanię, a Wandalowie Afrykę, po spustoszeniu Rzymu w r. 455. W r. 476 wódz germ. Odoaker usunął ostatecznie cesarza Ro-mulusa i został królem Italii. Rz. P. zostało uńicestwione, pozostając jedynie jako niezi-szczalne marzenie przyszłych władców, którzy pragnęli je wskrzesić i pozyskać tytuł imperatorów świata kultury zach.

~*art. ,,Rzym" IV, 692 — 708; ..Akwedukty", I, 83 — 89. ,,Cezarowie", I, 893 — 904, ,.Łacina", III, 419-425; I, 4, 538, 566-567, II, 48, 578, 704, 810, 851, 937-938, 941, 942, 943, III, 1028-1029, 1118-1119, IV, 398-401, 889-890, 1404-1406.

Rzymski król — tytuł używany przez władców Cesarstwa Rzym. Narodu Niem. do w. XV; w czasach późniejszych tytuł następcy tronu cesarskiego. Tytuł Rz. K. nadał swemu synowi Napoleon I Bonaparte.

Rzymsko-katolicki kościół — nazwa kościoła kat. używana dla podkreślenia jego związku z stolicą Piotrową i widomą jego głową, papieżem. Obecnie stosuje się raczej nazwę: kościół kat., podkreślając w ten sposób jego powszechność.

Rżew — stary gród ros. nad górną Wołgą w Z. S. R. R. ; eksport lnu. 40 000 mieszk.

Rżniączka, kupkówka (Dactylin glomerata) — gat. roślin z rodziny traw, pospolitej na łąkach Europy i Azji; trawa kępkowa o źdźbłach przeszło 1 m wysokich i kioskach wielokwiatowych w wiechach, wartościowa trawa pastewna.

(1184—1291), największy

zbiór

m-to niem. w okręgu Saary, do r. 1935 stolica okręgu plebiscytowego. W okolicach pokłady węgla i żelaza; silny przemysł metalurgiczny. 132 000 mieszk.

Saary Okręg, niem. Saarland niem. obejmujący zach. część Nadrenii i część Palatynatu bawarskiego. W 11.    1919—1934

prow. pod zarządem Ligi Narodów, utworzona na mocy traktatu wersalskiego i oddana Francji na 15 lat, tytułem odszkodowania za zniszczone w czasie wielkiej wojny kopalnie fr. W r. 1934 na mocy wyników plebiscytu przyłączony do Niemiec. Znaczny przemysł (żelazny, hutniczy, szklany). Gł. m-to — Saarbrucken. 1921 km², ok. 700 000 mieszk.

(+ 1896),

(1626—1676), pseudome-

(* 1854),

-*IV, 1388. 1416.

S. D. — Carignano.

Sabaudzkie Alpy — najwyższa część Alp zach. z masywem i ze szczytem Mont Blanc.

jeden z najdawniejszych szczepów środk. Italii, należący do grupy językowej indo-europ., pokrewny Samnitom. Trudnili się rolnictwem i pasterstwem ; długo opierali się naporowi rzym. W 290 r. prz. Chr. podbici przez Rzymian, w r. 88 uzyskali prawa obywatelskie. Wg. podania Rzymianie porywali Sabinki i pojmowali je za żony. Słynna rzeźba „Porwanie Sabinek" Giovanni’ego di Bologna we Florencji.

Sabotaż

S — s. chem. pierwiastka siarki, oznaczenie dolara amer.

S (skrót z ang. south, sau t/, niem sUd) — w geografii oznaczenie pd.

S. A. — skrót używany na oznaczenie spółki akcyjnej.

S. A. — skrót z niem. Sturrnabteilung.

Sa’adi, Sa’di pers. poeta dydaktyczny i najbardziej znany z pisarzów pers. Najwięcej znane dzieła: „Bu-stan" (,,Ogród owocowy"), zbiór moralistycznych opowieści wierszowanych i ,,Oulistan" („Ogród różany"), opowiadania prozą, zyskały popularność na całym świecie. Największą wartość literacką posiada ,,Diwan" („Dywan"), poezyj lirycznych.

Saara, niem, Saar, fr. Sarre, sar — prawy dopływ Mozeli z Wogezów. Przepływa przez zagłębie węglowe S. 246 km dł.

Saarbrucken

kraj

-> IV, 1341, 1343.

Saba — mała wysepka w Archipelagu An-tylów; od r. 1635 należy do Holandii. 13 km², ok. 2000 mieszk. (mówią po ang.)

Saba — wg St. Test. (Księga Królewska X) kraina w Arabii pd., której królowa (w podaniu ar. zwana Balkis) odwiedziła Salomona i obdarzyła go zlotem i bogactwami.

Sabadyla (semen Sabadillae) — nasiona ki-chawca, Schoenocnulon officinale, rośliny z rodziny liliowatych. (Ameryka Pd. i Środk). Zawiera trujące alkaloidy; stosowana w lecznictwie jako środek przeciw pasożytom, zwł.

• wszom

Sabała (Krzeptowski Jaśko) góral z Zakopanego, przewodnik tatrzański „odkryty" przez dr. Chałubińskiego i uwieczniony w literaturze tatrzańskiej jako gęślarz, a zwł. autor i opowiadacz niezliczonych baśni, podań i opowieści.

Sabat -* Sobota.

Sabataj Cwi sjasz i kabalista żyd., ur. w Smyrnie; miał wielu zwolenników wśród Żydów; zapowiadał wyzwolenie Palestyny.

Sabatier Paul, sabatjć pól chemik fr. Gł. jego zasługę stanowi umożliwienie przyłączania wodoru do związków organicznych (-> Utwardzanie tłuszczów) przez zastosowanie rozdrobnionych metali jako katalizatorów. Nagroda Nobla 1912 r.

Sabaudia, fr. Savoie, sawua, wł. Savoia — wysokogórska kraina alpejska m. Lemanem a granicą wł. Hodowla bydła, kopalnie. Obszar intensywnej turystyki. — Część Galii, potem kolonia rzym. ; od XI w. hrabstwo w unii dynastycznej z Piemontem; w XVIII w. należało do Królestwa Sardyńskiego, od 1860 r. do Francji.

Sabaudzka dynastia — dynastia panująca w Sabaudii, zał. przez hr. Humberta w XI w.; uzyskała w XIV w. tytuł książąt Rzeszy. Wiktor Amadeusz II (1666 — 1732) wziął udział w wojnach przeciwko Ludwikowi XIV i w pokoju utrechckim (1713) uzyskał tytuł królewski. Od r. 1861 zasiada na tronie wł. młodsza linia

Sabinowie

umyślne psucie lub niszczenie urządzeń technicznych, środków produkcji, towarów, rozmyślne powiększanie ilości braków w produkcji, utrudnianie ruchu fabryki, kolei, dezorganizowanie pracy, świadome działanie w celu wywołania katastrofy i t. d. Z zasady organizowany jako akcja polit.

Sacco di Roma (wł. = grabież Rzymu) — tradycyjna nazwa zdobycia i złupienia Rzymu w r. 1527, w okresie rozkwitu kultury odrodzenia, przez wojska hiszp. i niem. Karola V.

Sachalin (jap. Karafuto) — górzysta wyspa na wsch. brzegu Azji, tworząca przedłużenie wysp jap., podzielona na część sow. i jap. Klimat surowy. Ludność tubylcza (Gilacy, Ainosi, Oroczonowie) na wymarciu, większość tworzą imigranci jap. i ros. Nieliczni Polacy (misja bernardynów polskicłi). Bogaty w kopaliny, eksploatowane gł. w pd. części. Wody przybrzeżne wyspy są terenem wyłącznego rybołówstwa jap. 76 000 km², 400 000 mieszk. skupionych gł. w jap. części

Sacharoza -► Cukier trzcinowy. -*■ I, 1040, IV, 1265, 1266.

polary-

trzcinowego w syropach, sokach i gotowych produktach.

Sacharyna — skomplikowany związek organiczny o bardzo słodkim smaku (ok. 600

(1494-1576), szewc z No-rymbergi, gł. przedstawiciel Meistersangu, autor ok. 6000 utworów poetyckich pozbawionych większej wartości literackiej (pieśni, opowiadania komiczne wierszem, komedie karnawa-

łowe, utwory sceniczne treści tragicznej). W u-tworach komicznych wiele rubasznego humoru, w pieśniach, owianych duchem reformacji, wiele wzniosłości.

rzeka

żeńskie zgromadzenie zakonne zał. w Paryżu w r. 1800 przez św. Magdalenę Zofię Barat w celu wychowywania dziewcząt ze sfer zamożniejszych. Obecnie liczy ok. 6000 zakonnic i prowadzi ok. 150 zakładów. Do Polski przybyły w roku 1843.

Sadowa

-* I, 701.

- ///, 816.

rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych. 400 gat. gł. w Ameryce, u nas na wilgotnych łąkach pospolity S. konopni ca, roślina trwała o pędzie do półtora m wys. i kwiatach brudnoróżowych w drobnych koszyczkach, zebranych w gęste baldachogrona; kwitnie w lecie.

Sadzonka, ableger - u roślin pęd odcięty od rośliny w celu zasadzenia go w ziemi i otrzymania nowej rośliny. Sadzonkowanie — rozmnażanie roślin wegetatywne, przy pomocy S.

Sadź -> Szron

ogniotrwałe pancerne kasetki w skarbcach bankowych, wynajmowane osobom prywatnym w celu przechowywania pieniędzy, klejnotów, walorów, kruszcu.

Safi — m-to i port we fr. Marokku zach.. nad Morzem Śródziemnym. 27 000 mieszk.

• garbowana skóra kozia, farbowana na różne kolory, używana do wyrobu rękawiczek, wyrobów galanteryjnych, droższego obuwia.

Saflcka strofa

staroislandzkie opowiadanie historyczne prozą o rodzie lub o wybitnej jednostce. S. te (S. rodowe) przekazywano ustnie z pokolenia na pokolenie, dopóki nie doszło w XII i XIII w. do ich spisania (N jąlssaga, Egilsmga, Gunnlaugs-saga i i.). Innym rodzajem S. są S. królewskie (dzieje królów norw.), S. biskupie i i. Poza tymi typami S. klasycznych istnieją późniejsze S. rycerskie, S. podaniowe oraz S. baśniowe. Cechą klasycznej S. islandzkiej jest prostota

Sacharymetr

metr do oznaczania w cukrownictwie zawartości cukru

Sacharymetr Solcila. Składa się z dwóch razy słodsza od cukru), pryzmatów Nicola. Wyrabia się z toluenu. Nie szkodliwa dla zdrowia, nie posiada wartości odżywczej. Stosuje się zamiast cukru dla chorych na cukrzycę, którym szkodzi spożywanie cukru. Produkcja i sprzedaż w Polsce ograniczona do celów leczniczych.

Sachs Hans

-* II. 1258.

Sachs Juliusz — (1832— 1897), botanik niem., jeden z twórców współczesnej fizjologii roślin.

Sacramento, sakra mentou w St. Zj. A. Pn. Wpada do zatoki San Francisco. 630 km dl 2. — stolica Kalifornii, ośrodek handlowy. 94 000 inieszk.

Sacrć Goeur, sakrć kor

Sadl-Carnot, sadi karnó -*■ Carnot (Nicolas).

-► /, 1011-1012, 11,363.

Sadok bł. — (f 1260), dominikanin rodem z Polski; apostołował na Węgrzech, potem przeor klasztoru w Sandomierzu. Zginął śmiercią męczeńską podczas najazdu Tatarów.

wieś w Czechach w pobliżu Hradca Kralowego (niem. Kóniggr&tz). 3 lipca 1866 r. walna bitwa m. wojskami austro-saskimi a prus., zakończona zwycięstwem Prus i rozstrzygnięciem na ich korzyść wojny austro-prus.

Sadownictwo — uprawa drzew owocowych; rozwija się w Polsce wzdłuż większych rzek, w pobliżu miast; największe sady na Podolu. Sady i ogrody warzywne zajmują w Polsce 552 tys. ha, czyli l,5°/₀ ogólnej pow.

-*///, 1087-1090.

Saduceusze — żyd. stronnictwo rel.-polit.; istniało od II* w. prz. Chr. do upadku Jerozolimy. Przeciwnicy faryzeuszy, partia żyd. arystokracji rodowej, kapłańskiej i plutokracji; posiadali władzę wojskową i administracyjną. Uznawali jedynie spisany Zakon Mojżesza.

Sadyk Pasza ->• Czajkowski Michał.

Sadze — subtelny proszek węgla wydzielający się z świecącego płomienia bogatych w węgiel związków organicznych przy niedostatecznym dopływie powietrza lub ochłodzeniu płomienia przez wstawienie zimnego przedmiotu. Osiadające w kominach S. tamuj.ą przepływ powietrza, mogą się również zapalić, powodując pożar; muszą być usuwane (czyszczenie kominów). S. mają zastosowanie techniczne do wyrobu farby drukarskiej, tuszu itp. oraz jako domieszka do czarnych wyrobów kauczukowych (opon samochodowych, kaloszy itd.). Wyrabiane przez osadzanie w płomieniach gazów i olejów naftowych na chłodzonych wodą bębnach metalowych, z których się je zeskro-buje.

Sadziec ( Ku natori u w)

Safes, sejfs (ang.)

Safian

używana przez Safonę zwrotka czterowierszowa (11 + 11 -(- 11 +5). S. S. pisany jest jedyny w całości zachowany utwór Safony, hymn do Afrodyty.

Safo, gr. Sappho — (VI w. prz. Chr ), wielka gr. poetka liryczna, rodem z wyspy Uesbos. W swoich utworach opiewała uczucia i dolę kobiet. a materiał do utworów czerpała z życia „kółka dziewic", na którego czele stała.

Safranłny — szereg barwników o zbliżonej budowie; czerwone i niebieskie. Stosowane w farbiarstwie, niektóre do zmniejszania czułości płyt fotograficznych na światło podczas wywoływania.

Saga

rystykę osób.

Sagunto

Don-nai; tworzy jedno m-to z sąsiednim przemysłowym Szolonem (fr. Cholon); ryżowy port rzeczny oraz morski. 123 000 mieszk. Szolon 134 000 mieszk.

Saima — gł. jezioro fiń. w typowym krajobrazie pojeziernym; odwadnia S. rzeka Vuoxi przez wodospad Imatry do Ładogi. Ponadto połączone kanałem wprost z Zatoką Fińską. 6800 km*.

Saint Barthćlćmy, se bartćlćmi — antyl-ska wyspa koło Guadelupy, przynależna do Francji. 25 km*. 2400 mieszk.

Saint Cloud, se klu

mieście Paryża, niegdyś rezydencja monarchów fr. 16 000 mieszk.

Saint Cyr, se sir — pd.-zach. przedmieście paryskie ze słynną szkołą wojskową, ufundowaną w 1808 r. w gmachu dawnej żeńskiej szkoły klasztornej, zał. przez Ludwika XIV, zniesionej podczas rewolucji. 7000 mieszk.

Saint Denis, sć dćni — przemysłowe przedmieście paryskie nad Sekwaną ze starym opactwem benedyktyńskim z XII i XIII w., jednym z najwcześniejszych okazów gotyku, i z grobami królów fr. 82 000 mieszk.

Sainte-Beuve Charles Augustin de, set bew szarl ógiłste da — (1804—1869), krytyk fr., autor prac historyczno-literackich: ,,Chateau-briand" ,,lIistoire de Port Royal" oraz artykułów' zebranych w ,,Portraits litttraires" („Portrety literackie") i „Causeries du lundi" („Rozmowy poniedziałkowe"). Był twórcą metody -+ 1, 822. psychologiczno-biograficznej w badaniach literackich.

Sainte-Claire-Deville Henri Etienne, set klćr dewil ari ćtjćn — (1818—1881), chemik fr.; sformułował prawa dysocjacji termicznej, opracował metody otrzymywania glinu i magnezu.

Saint Etienne, sfit ćtjćn — przemysłowe m-to fr. we wsch. części Masywu Centralnego, ze złożami węgla kamiennego w okolicy. Przemysł wojenny, metalurgiczny i jedwabniczy. Liczni górnicy z Polski. 191 000 mieszk.

Saint Eustatius — hol. wysepka w Małych Antylach. 18 km*, 1100 mieszk.

Saint Germain en Laye, se żerme a lć — m-to fr. pod Paryżem nad Sekwaną. Pałac renesansowy, muzeum strż. narodowych (okres prehistoryczny, gallo-rzym. i barbarzyński). 22 000 mieszk. Traktat pokojowy w S. G. — traktat pokojowy zawarty 10 września 1919 r. m. Entente’ą a Austrią; sankcjonował rozpad austro-węg. monarchii na szereg niezależnych państw i przyłączenie poszczególnych terytoriów Austro-Węgier do Polski. (1822—1863), Włoch, Węgier. Czechosłowacji, Jugosławii, i Rumunii.

-* I, 446, II, 776, IV, 1342. Saint Helens, sant helinz

107 000

i lakoniczność w opowiadaniu, wielka obiektywność autora i nacisk położony na charakte-

-> II, 579.

Sago (w języku Papuasów Sagu = chleb) — środek spożywczy używany w Indiach i na Archipelagu Malajskim, otrzymywany z mączki z rdzenia pni sagownic oraz sagowców. W Europie używana jako przyprawa do zup i legu-min. Również inna nazwa tapioki.

Sagowce (Cycadales) — drzewa nagozaląż-kowe, występujące w obszarach tropikalnych Azji, Australii i Afryki wsch. Pnie kłodziniaste i duże pierzaste liście, tworzące, jak u palm, korony na szczycie pni. Niektóre S. do 23 m wys. Kwiaty w szyszkach, wyrastających na szczycie drzewa; rdzeń zawiera skrobię i dostarcza sago.

Sagownica (Metrorylón) — rodza j palm o liściach pierzastych; 7 gat. występuje na wyspach indomalajskich, gdzie tworzą lasy. Z rdzenia niektórych gat. otrzymuje się sago.

m-to w Hiszpanii, w prow. Walencja, zbudowane na miejscu strż. m-ta Saguntum, zburzonego w r. 219 prz. Chr. po bohaterskiej a bezskutecznej obronie przed Hannibalem. 7000 mieszk.

Sahajdaczny — godność wojskowa u Kozaków, odpowiednik polskiego hetmana polo-wego.

Sahajdaczny Konaszewicz -> Konaszewicz.

Sahajdak, sajdak — pokrowiec skórzany na łuk i strzały; był używany dawniej w lekkiej kawalerii polskiej.

Sahara — pustynia w pn. Afryce m. Atlantykiem a Nilem, z charakterystycznym klimatem o dużych wahaniach temperatury, nikłych opadach i skąpej roślinności suchorostów. Wyróżniamy tu kilka typów pustyni: piaszczystą (erg), kamienistą (hamada), żwirowatą (serir) i gliniastą. Jedynie w oazach napotykamy drzewa. Ludność przejściowa m. Berberami i Murzynami, zislamizowana. Koczownictwo jeszcze kwitnie. Drogi karawanowe przez pustynię są ważnymi szlakami, łączącymi od dawna Sudan z Morzem Śródziemnym. Zastępują je dziś na peryferiach koleje, wkracza na nie samochód. S. została już w całości opanowana i podzielona przez mocarstwa kolonialne : Hiszpanię, Francję, Włochy, F.gipt i Sudan Anglo-egips. Ok. jł mil. km*, . ok. 1.5 mil. mieszk. —► art. ,,Pustynie", IV, 499 — 508; I, 40.

Sahib (ar. = pan) — tytuł Europejczyka w Indiach, Persji i Turkiestanie.

Salda -> Sydon.

Said-Pasza Mohammed polityk tur., od r. 1854 wicekról Egiptu, przyjaciel • Francji. Za jego rządów rozpoczęto w

r. 1859 budowę Kanału Sueskiego. Od jego imienia pochodzi nazwa Port-Saidu.

Saigon — stolica Kochinchiny i fr. zarządu Indochin w pókrytej ryżowymi polami delcie

pd.-zach. przed-górniczo-

przemysłowe (węgiel, huty szklane) m-to ang. pod Liverpoolem w hr. Lancaster, mieszk.

Saint Hilaire, set ilćr — wieś pod Reims; pole walk oddziałów gon. Hallera z Niemcami w sierpniu 1918 r.

Saint Johns, sant 'dżonz — stolica i port Nowej Kundlamiii. 44 000 mieszk.

Saint John s River, sanfdżonz ’rywar — rzeka w Ameryce Pd., wpn. Appalachach. Tworzy liczne wodospady. 720 km dł., 67 000 km* dorzecza.

rybacki port fr. i letnisko w Bretanii na skale granitowej nad Kanałem La Manche. Wspaniała katedra gotycka z XII w., wiele domów z XV i XVI w. 13 000 mieszk.

Saint Pierre, sć pjćr

uczniowie S.-S. z Bazardefh

rodzaj sekty rel.-polit.

m-to portowe na wyspie Hondo. Przemysł metalurgiczny. 105 000 mieszk.

Sakkara

miejscowość w Egipcie koło Memfisu, znana ze sta

Piramida w Sakkara.

Saint-Juste Antoine Louis, sć żiist &tuan lui — (1767— 1794), rewolucjonista fr., członek Komitetu Ocalenia Publicznego, z którego polecenia znakomicie zreorganizował armię nadreńską. Ścięty wraz z Kobcspierrem po przewrocie 9 Thermidora.

Saint Louis, sant 'luis — wielkie m-to u spływu Mississippi i Missouri w stanie Missouri (St. Zj. A. Pn.). Pierwszorzędny węzeł komunikacyjny, ważny punkt handlu rolniczego i hodowlanego preriowych stanów i ośrodek różnorakiego przemysłu, z tytoniowym na czele. 833 000 mieszk., w tym 30 000 Polaków. Z przedmieściami ponad 1 000 000 mieszk.

->I, 182.

Saint Mało, sć maló

Saint Nazaire, sć nazćr — awanport Nantes; skupia handel oceaniczny dorzecza Loary. 40 000 mieszk.

Saint-Omer; sćtomćr — m-to okręgowe w pn. Francji, w dep. Pas-de-Calais. Zniszczone w czasie wielkiej wojny. 17 000 mieszk.

Saint Paul, sant ’po:l — stolica stanu Minnesota nad Mississippi (St. Zj. A. Pn.); łączy się z sąsiednim Minneapolis. Uniw. Wyrób obuwia 272 000 mieszk., w tym 7500 Polaków. -*• I, 182.

handlowe m-to i port na Martynice, zniszczony doszczętnie w r. 1902 przez wybuch wulkanu Mt. Pelće. 3000 mieszk.

Saint-Pierre Bernardin, de, se pjćr ber-narde, da — (1737—1814), powieściopisarz fr., wsławił się gł. jako autor poetyckiej noweli ..Paul et Yirginie", odznaczającej się pięknem i naturalnością opisów przyrody, która stanowi IV tom filozoficznych studiów S.-P. nad naturą: ,,Etudes de la Naturę".

Saint Pierre et Miquelon, se pjór e mikaló — grupa skalistych wysepek fr. u brzegów Nowej Fundlandii. pozostałość dawnych kolonij fr. w Ameryce Pn.; dziś podstawa rybołówstwa fr. w okolicy. 240 km*, 4300 mieszk. Stolica St. Pierre.

Saint Quentin, se k&te — m-to fr. w Pi-kardii nad Sommą; poważny przemysł tkacki i rolniczy Gotycka kolegiata z XIII — XVI w. Miejsce zwycięstwa Hiszpanów nad Francuzami w r 1557; zwycięstwo armii niem. nad fr. w 1871 r. ; w 11. 1914—1918 zacięte walki fr.-niem., zakończone wyparciem Niemców poza „limy Hindenburga". 50 000 mieszk.

Saint-Su&ns Camille, sć saós kamij — (1835 — 1921), fr. kompozytor i pisarz muzyczny; pocz. pod wpływem Wagnera, później wytworzył styl eklektyczny, polegający na zespoleniu dawnych i nowych kierunków. Wiele wartościowych kompozycyj, kilka oper (m. i. „Sam-son i Dalila").

Saint-Simon Claude Henri. s£ simó kłód &ri — (1760— 1825), filozof fr., uczeń d'Alem-berta, poprzednik pozytywizmu i nauczyciel Comte'a, socjalista utopijny, zał. pierwszej szkoły socjalistycznej; głosił hasła zniesienia własności prywatnej, uspołecznienia środków produkcji w „Caiichiame des induatriela" („Katechizm przemysłowców"), szerzył hasła nowej religii w ,, Nowenn chriatianisme" („Nowe chrześcijaństwo"). Echa poglądów S. S. odnaleźć można w twórczości Krasińskiego. Saint-s i m o n i ś c i

(1791 — 1832) i Enfantinem na czele; tworzyli

11. 212.

Saint Thomas, sant tomas — mała wyspa w Archipelagu Antylów; należy do St. Żj. A. Pn. Niegdyś rynek handlu niewolnikami. 86 kma pow., ponad 10 000 mieszk.

Saint Vincent, sant 'wynsant — wulkaniczna wyspa w Archipelagu Antylów. Plantacje trzciny cukrowej, kakao. Należy do Wielkiej Brytanii. 360 km* pow., ok. 50 000 mieszk. (gł. Murzyni). Stolica Kingstown.

Saipan — wyspa w archipelagu Marianów, zamieniana obecnie na jap. bazę flotową. Trzcina cukrowa. 130 km*.

Sajan — graniczne pasmo górskie m. Jeni-sejem a Bajkałem, do 3940 m wys. (Munku Sardyk).

Sajdak —► Sahajdak.

Sakai

rych grobowców (ma-staby) i piramid.

Sakrament — w kościele kat. i kościo-    “ -—

łach wsch. ustanowiony przez Chrystusa znak widzialny łaski niewidzialnej, uświęcający ludzi. S: jest 7: chrzest, bierzmowanie, komunia, pokuta, małżeństwo, kapłaństwo i ostatnie olejem św. namaszczenie. Wyznania protest, zachowały przeważnie 2 S.; chrzest i komunię, przypisując im znaczenie jedynie symboliczne.

Sakramentalia — ogólne określenie modlitw, czynności pobożnych oraz rzeczy poświęconych (różaniec, szkaplerz). Do S. przywiązane są zwykle w kościele kat. różne odpusty.

Sakramentarz — księga liturgiczna kościoła kat., zawierająca modlitwy i opis cere-

dęty instrument

Saksofon.

1.

lewy dopływ

(1137—1193), sułtan Egiptu

-► I V, 1147.

rodzaj ogo-

Salamandra.

IV, 142.

rodzina

ca

Katedra w Salamance.

-> /. 380 (1853-1931), wł

pozostałość z rachunku; różnica pozycyj przychodowych i rozchodowych; w

monij, odprawianych przy Mszy św., procesjach i przy udzielaniu sakramentów.

Sakramentki — żeńskie zgromadzenie zakonne oparte na regule św. Benedykta, zał. w r. 1657. Celem tego zgromadzenia jest nieustanna adoracja Najświętszego Sakramentu. W Polsce S. od r. 1687. r Saksofon

mosiężny w różnych strojach i rejestrach (sopranowy do kontrabasowego) budową zbliżony do klarnetów. Dziś używany zwl. w jazz-bandzie.

Saksonia, niem. Sachsen — kraj niem., po Nadrenii i Westfalii najbardziej uprzemysłowiona (59°/₀ o-gółu ludności pracuje w przemyśle) i najgęściej zaludniona dzielnica Rzeszy, przodująca w kulturze niem. (Lipsk, Drezno). Silnie rozwinięte rftżnc gałęzie przemysłu, m. i. tkactwo. Na pd. górzysta (Rudawy, Góry Łużyckie), w części pn. przechodzi stopniowo przez saskie zagłębie węglowe w niż pn.-niem. Gł. rzeka ł-aba z dopływami Sprewą, Czarną i Białą Elsterą i i. Rolnictwo. Znaczne bogactwa kopalne (węgiel, miedź, ołów, żelazo, cynk, srebro, glinka porcelanowa). Ludność powstała ze zmieszania słów. Łużyczan, zachowanych do dzisiaj jeszcze we wsch. części S. oraz germ. Sasów, gł. bodaj przedstawicieli niem. ,,l)rang nach Oslen" w krajach słów. 15 000 km*, 5 197 000 mieszk. Stolica Drezno. — Z końcem XV w. (przedtem -*• Sasi) S. zajmowała 1,5 razy większy obszar niż dzisiaj; przodowała w Niemczech gospodarczo, zwł. w górnictwie, W’ XVI w. gł. ognisko reformacji (Luter), w XVII i XVIII w. mocno ucierpiała wskutek wojen: trzydziestoletniej, północnej i siedmioletniej. W łl. 1697—1763 unia personalna z Polską. W r. 1806 S. przystąpiła do Związku Reńskiego i została uznana przez Napoleona jako królestwo. Po pokoju tylżyckim król saski, Fryderyk August 1, został księciem Ks. Warszawskiego. Kongres wiedeński oddał Prusom znaczną część kraju. W r. 1831 S. uzyskała konstytucję. W r. 1848 jeden z ośrodków niem. ruchu rewolucyjnego; w r. 1867 przyłączyła się do Pn.-Niem. Związku, w r. 1870 weszła w skład Rzeszy. 10 listopada 1918 r. republika. Por. 1933 straciła swą polit. niezależność.

Saksy — ludowa nazwa sezonowej emigracji rolnej z Polski na roboty rolne w Niemczech, gł. Saksonii

Sala, niem, Saale Łaby z Gór Sosnowych, niegdyś graniczna rzeka Słowian i Niemców i zach. rubież Polski za Chrobrego. 440 km dł., z czego 170 km żeglownych, 24 000km* dorzecza. 2. — największy prawy dopływ Menu z dolnej Frankonii. 111 km dł

Saladyn (ar. Salah ed dm = błogosławieństwo wiary) i Syrii od r. 1171; jako dowódca wojsk syryjskiego sułtana Nuredina podbił Egipt w r. 1169, usunąwszy Fatymidów; ogłosił się po śmierci Nuredina sułtanem Egiptu, potem Syrii. W r. 1187 pobił pod Tyberiadą armię króla jerozolimskiego Guido Lusignan i zdobył Jerozolimę, Akrę i Askalon.

Salamandra (Salamandra) niastych płazów z rodziny salamander. Ciało ciężkie, niezgrabne, ogon obły. W skórze liczne gruczoły o gryzącej jadowitej wydzie- 4 linie. S. plamista (S. mlamandra Laur.), dł. do 18cm, czarna w duże żółte plamy, żyje w górskich lasach w Europie i pn.-zach. Afryce i zach. Azji, w Polsce — w Karpatach; młode lęgną się z jaj w chwili ich składania do wody przez samicę. S. alpejska (S. alra Laur.), dł. do 14 cm, czarna bez plam, żyje w Alpach; rodzi żywe potomstwo na lądzie.

Saiamandry (Salamandridar) z rzędu płazów ogoniastych. Postać dorosła bez skrzel, oczy opatrzone powiekami. Należą rodzaje: salamandra, traszka. Amblystoma, Spr-lerpen. Typhlomolge.

Salamanka, hiszpańska Salaman-stare m-to hiszp. w Leonie, dawniej wielkie i znane ze swego u- | niw. z XII-X1II w. Liczne zabytkowe budowle. 47 000 mieszk.

Salamina — wysepka u brzegów' Attyki, znana ze zwycięstwa floty ateńskiej pod wodzą Temistoklesa nad flotą pers. w 480 r. prz Chr. 100 km*.

Salandra Antonio prawnik i polityk, kilkakrotny minister, w 11. 1914— 1916 premier, zwolennik Entente’y i wojny z Austrią. W 1919 r. członek wł. delegacji na konferencję paryską, w r. 1928 senator.

Salangana (Collocalia eaculenta L.) — gat. ptaków z rodziny jerzyków, rzędu kraskow'a-tych. Zamieszkuje pd.-wsch. Azję, Archipelag Malajski. Gniazda (uw-ażane przez Chińczyków za przysmak), zbudowane z lepkiej, szybko twardniejącej śliny, przyczepia do skał.

-► II, 617.

Sala y Gomez — chilijskie wysepki na pd. Pacyfiku odkryte w r. 1793; najdalej na wsch. wysunięty punkt Polinezji. 0,12 km*, nie zamieszkałe.

Saldo

gdy rozchód prze--* II, 788-790.

Salerno

letra.

Saletra wapniowa, norweska wapnia Ca (NOs)₂. Cenny nawóz azotowy otrzymywany z syntetycznego kwasu azotowego, początkowo gł. w Norwegii. -*• II, 603, 1164.

Saletyni (misjonarze z La Salette) — zgromadzenie zakonne, powstałe w r. 1852. Pocz. opiekowali się pielgrzymami do La Salette (miejscowość odpustowa w okręgu Grenoble we Francji), w r. 1876 rozszerzyli swe zadania na prowadzenie misyj i rekolekcyj.

III, 647.

Salezjanie

-►///, 647.

m-to portowe w hr. Lancaster (Anglia pn.-zach.); przemysł bawełniany i mćtalowy. 235 000 mieszk.

Salickie prawo (łac. Lex Salica) — dawne ludowe Franków salickich. Pierwsza

z ok. r. 500 — 510. S. P. m. i.

Salicylowy kwas

Sallczne minerały

państw, kopalnie

wie, Dolinie, Drohobyczu, Bolechowie. ->/ V, 802.

Salipiryna — związek antypiryny z kwasem salicylowym. Biały krystaliczny proszek; środek przeciwgorączkowy oraz kojący nerwobóle, zwł. w migrenie i grypie.

Salisbury Robert Arthur Cecil, ’so:lzbary ’robart ’a:r#8r ’sesl — (1830—1903), ang. mąż stanu; w r. 1866 minister Indyj, w r. 1878 min. spraw zagranicznych ; brał udział w kongresie berlińskim. Po śmierci Beaconsfielda przywódca konserwatystów w Izbie Lordów, w li. 1885—1892 i 1895—1900 premier; zwalczał homerule i liberalną politykę Gladstone’a.

Salmiak — chlorek amonu. (~+ Amoniak).

Salol

Czerwonym; tradycja sławi go jako mądrego i przypisuje mu autorstwo kilku ksiąg biblijnych, jak „Przypowieści" i „Pieśni nad Pieśniami".

księgach handlowych po zamknięciu kont klientów reszta po stronie „winien" lub „ma"; S. dodatnie — gdy przychód przewyższa rozchód; S. ujemne wyższa przychód.

Salem, 'sejlem — port w stanie Massachusetts (St. Zj. A. Pn.). Przemysł skórzany i bawełniany. 42 000 mieszk. (w tym ok. 3000 Polaków).

Salep (tuber Salep) — młode bulwy korzeniowe różnych gat. storczyków. Zawiera dużo śluzu; stosowany w lecznictwie dla osłabienia działania leków drażniących, poza tym jako środek odżywczy i przeciwko biegunce u dzieci.

m-to wł. w Kampanii, stolica prow. tejże nazwy, dawniej port. Przemysł metalurgiczny. 52 000 mieszk.

Saletra potasowa, nitryt — azotan potasu (KNOj), minerał wchodzący w skład sztucznych nawozów. Towarzyszy saletrze chilijskiej. Największe złoża S. P. w Chile i Boliwii.

Saletra sodowa -*■ Azotany, Chilijska sa-

II, 602. — azotan

zgromadzenie zakonne zał. w Turynie w r. 1855 przez św. Jana Bosco celem roztaczania opieki nad uboższą młodzieżą męską i kształcenia jej w rzemiosłach. Prowadzą gimnazja, sierocińce i szkoły rzemieślnicze oraz misje. Do Polski przybyli w r. 1898. Gałąź żeńska, salezjanki, roztacza opiekę nad dziewczętami.

Salford, ’so:lfard prawo

wersja pochodzi pozbawiało kobiety prawa dziedziczenia nieruchomości i tronu.

biały, krystaliczny proszek, trudno rozpuszczalny w wodzie. Służy do wyrobu niektórych barwników, stosuje się do konserwowania produktów spożywczych (np. przetworów owocowych). W postaci soli sodowej i innych związków (aspiryna, salol, salipiryna) stosowany w lecznictwie jako środek przeciwgorączkowy, napotny i przeciwreumatyczny. Chemicznie : kwas oksybenzoesowy, zawierający oprócz grupy kwasowej grupę wodorotlenową fenolową: C₈H₄(OH)COOH. Otrzymuje się syntetycznie z fenolu.

minerały skało-twórcze, zawierające w swym składzie gł. krzemionkę (Si0₂) i tlenek glinu (A1₂0₃). Są barwy jasnej, lekkie. Nazwa pochodzi od pocz. liter nazw łac. krzemu S(ilicium) i glinu Al(uminium).

Saliny państwowe i warzelnie soli; należą do Polskiego Monopolu Solnego. Obejmują kopalnie i warzelnie soli w Wieliczce, Bochni, Inowrocławiu, Lacku, Koso-

salicylan fenylu, związek fenolu z kwasem salicylowym. Biały krystaliczny proszek. Środek żółciopędny oraz odkażający przewód pokarmowy i drogi moczowe; w większych dawkach trujący.

Salome — w N. Test. (ewangelia św. Marka, VI, 21 — 28) córka Herodiady. Tańczyła przed Herodem Antypasem i otrzymała w nagrodę głowę Jana Chrzciciela na misie. Bohaterka „Uczty Herodiady" i hymnu „Salome" Kasprowicza, dramatu O. Wilde, opery R. Straussa.

Salomea, błog. — (1210—1268), córka Leszka Białego, królowa Węgier (żona Kolomana), zał. klasztor klarysek w Zawichoście.

Salomon — (X w. prz. Chr.), syn Dawida, trzeci z kolei król zjednoczonych pokoleń Izraela. Panowanie jego znamionuje rozkwit państwowości izraelskiej ; S. zbudował słynną świątynię jerozolimską, rozbudował stolicę, zorganizował administrację państwa, prowadził rozległy handel śródziemnomorski i na Morzu króla

Salomona Księgi — w St. Test. „Księga Przypowieści Salomonowych" i „Ecclesiastes“ („Kaznodzieja Salomonowy") przypisywane Salomonowi i zawierające szereg przepisów, wskazówek i mądrości życiowych.

Salomona Wyspy, ang. Solomon Islands, 'solaman 'ajlandz — archipelag na Oceanie Spokojnym w Melanezji, podzielony m. Australię (mandat) i W. Brytanię. Są to górzyste wyspy wulkaniczne i atole koralowe, we wnętrzu mało dotąd znane. Klimat zwrotnikowy. Ludność melanezyjska. Ok. 38 000 km* i 200 000 mieszk. Stolica Tulagi.

Salt Lakę Gity, so:lt lejk 'syty — sztuczna oaza, zał. w r. 1847 przez sektę Mormonów na pustyni w pobliżu Wielkiego Jez. Słonego i stolica amer. stanu Utah (St. Zj. A. Pn.). Uniw. 140 000 mieszk.

Saluen

dorzecza.

Salut

kraina alpejska na

Sałata (Lactuca)

m-to ros.

nad wielką pętlą Wołgi, ważny ośrodek ros. handlu rolniczego i hodowlanego. Przemysł spożywczy. W czasie wojny domowej dość długo

Saloniki, gr. Thessaloniki — stary port w Macedonii gr., podupadły za rzą'dów tur. Ośrodek osadnictwa uchodźców gr. z Azji Mn. po wielkiej wojnie. Liczne kościoły, synagogi, meczety. Jugosławia ma tu wolną strefę w porcie. 241 000 mieszk. Liczni Żydzi. — W śrdw. należały do cesarstwa wsch.-rzym., w 11. 1430 do 1912 do Turcji, od r. 1913 do Grecji.

Salsefia, kozibród ogrodowy (Tragopogon porrifolium) — roślina zielna z rodziny złożonych, uprawiana dla jadalnych korzeni, pochodzi z pd. Europy.

Saltatoria — podrząd owadów z rzędu pro-stoskrzydłych o trzeciej parze nóg przystosowanych do skakania. Samce wydają dźwięki, pocierając skrzydłami jednym o drugie lub o nogi. Trzy rodziny: szarańczaki, pasikoniki i świerszczowate.

rzeka Indyj Zagangesowych; wypływa z Tybetu, uchodzi do Zatoki Marta-bańskiej (w Birmie). 2500 km dł., 325 000 km²

-> I, 454, 455.

„Salus rei publicae suprema lex (esto)" (łac.) — „Dobro rzeczypospolitej (musi być) najwyższym prawem", strawestowane sentencja Cycerona („De legibus", III, 3, 8).

Salustiusz. C. Crispus — (ok. 86 — 35 prz. Chr.), historyk i publicysta rzym.; brał udział w życiu polit. i jako demokrata odegrał rolę w zamieszkach przeciwko arystokracji i konserwatystom. Poglądy S. znalazły odbicie w jego dziełach: ,,De coniuratione Catillinae“ („O spisku Katyliny"), ,,Bellum Iugurthinum" („Wojna przeciw Jugurcie"), ,,Historiae" (dzieje Rzymu w 11. 78 — 67 prz. Chr.). Dzieła S. cechuje płynność narracji i skłonność do psy-chologizowania i filozofowania. -> III, 422.

ceremonia powitalna, polegająca na oddaniu z okrętu wyznaczonego do tej ceremonii pewnej liczby strzałów armatnich, np. 21 na cześć: Prezydenta Rzpltej i głowy obcego państwa.

Salvador, hiszp. El Salvador — środk.-amer. republika na wybrzeżu Pacyfiku m. Guatemalą, Hondurasem i Nikaraguą; gęsto zaludniona, uregulowane stosunki społeczne, gospodarcze i polit. Większość ludności tworzą metysi. Plantacje kawy (gł. artykuł eksportowy), trzciny cukrowej, tytoniu, kakao i hodowla bydła. 34 000 km², 1 574 000 mieszk. Stolica San Sal-vador. — Kraj zamieszkały przez Azteków został w r. 1524 zmuszony do uległości przez Hiszpanów, którzy tu założyli w r. 1528 m-to San Salvador. W 1821 oddzielił się od metropolii hiszp. Od r. 1839 niezależna republika.

Salvandy Achille hr., salwadi aszil — (1795—1856), fr. polityk i publicysta, kilka-

krotny min. oświaty. Napisał ,,Histoire de la Pologne avant et sous le roi Jean Sobieski" („Historia Polski przed i podczas panowania Jana Sobieskiego").

Salwa — jednoczesne wystrzelenie z kilku lub kilkunastu karabinów, dział itd. S. honorowa, zwykle amunicją ślepą, stosowana w wojsku w szczególnie uroczystych chwilach, np. podczas pogrzebu poległych żołnierzy.

Salwarsan — środek leczniczy, stosowany w postaci wstrzykiwań przeciwko licznym chorobom wywołanym przez krętki. Skomplikowany związek organiczny, zawierający oprócz węgla, wodoru i tlenu arsen i azot. -* III, 282.

.Salwinia pływająca (Salvinia natans) — gat. jednorocznej rośliny wodnej, klasy paproci, o drobnych poziomych pędach. S. P. wytwarza zarodniki małe i duże; występuje niekiedy w wodach stojących, często wśród trzcin.

Salza Herman von -*■ Herman von Salza.

Salzach — rzeka w prow. austr. Salzburg., prawy dopływ Innu. 221 km dł.

Salzburg — 1. — kraj austr. m. Tyrolem, Bawarią, Austrią Górną, Styrią, Karyntią i Włochami. 7000 km² pow., 246 000 mieszk., stolica Salzburg. 2. — stare, w rzym. czasy sięgające m-to u stóp Alp, nad rzeką Salzach, dawniej stolica biskupiego księstwa przejętego w 1802 r. przez Austrię; ojczyzna Mozarta, znana z piękna krajobrazu, licznych zabytków architektonicznych i odbywających się tu festi-vali muzycznych. 63 000 mieszk.

-* 1, 442, I V, 609.

Salzburskie Alpy Wapienne — część pn. Alp wapiennych z masywami Steinernes Meer i Tennen Gebirge na czele.

Salzkammergut

pograniczu Salzburga i Styrii; piękne jeziora, stare kopalnie soli. Gł. m-to: Ischl.

rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; ok. 100 gat. na pn. półkuli. U nas dziko rośnie kilka gat.; S. leśna występuje pospolicie w cienistych lasach, S. głowiasta uprawiana w różnych odmianach dla jadalnych liści, tworzących u wielu odmian t. zw. główki. Pochodzi najprawdopodobniej z Azji środk. i Indyj.

Sałtykow Michaił (pseud. N. Szczedrin) — (1826—1889), ros. prozaik-satyryk, ośmieszający w swych opowieściach, nowelach, bajkach słabostki i wady ogólnoludzkie i ros. (zwł. życia prow.). „Państwo Gołowlewowie", „Panowie z Taszkentu", „Historia jednego miasta" i w. i.

Samaf — pierwiastek, rzadki metal (-> Metale ziem rzadkich), bez zastosowania. L. porz. 62, c. atom. 150,4, s. chem. Sm.

Samara, obecnie Kujbyszew

trwał tu opór przeciw bolszewikom, dzięki legionom czes. Tutaj rozpoczęła się wtedy (r. 1918) organizacja polskiej dywizji syberyjskiej. Wiatach 1921 — 22 była S. centrum głodu nad Wołgą. 260 000 mieszk.

Samara

lewy

m-to portowe na pn. wy-

izraelski kraj w środk. Pale-

III, 1207. płw. wsch.-

pruski opadający stromymi ścianami do Bałtyku, znany oddawna z eksploatacji bursztynu.

m-to pwt. w woj. lwowskim przy wypływie Dniestru z Karpat. Nad Dniestrem rozległe, niedawno zmeliorowane Bagna Samborskie. 22 000 mieszk.

m-ko na Ukrainie koło Berdyczowa, znane z przerwania polskiego frontu w 1920 r. przez kawalerię Budiennego. 2000 mieszk.

staroitalski szczep pokrewny

Pokonani ostatecznie

nazwa dwóch rzek: 1. — lewy dopływ Dniepru na Ukrainie (Z. S. R. R.) ; wypływa w Zagłębiu Donieckim, uchodzi pod Jekaterynosławiem. 310 km dł. 2. dopływ Wołgi; uchodzi pod m-tem Samara. 560 km dł.

Samarang

brzeżu Jawy (Indie Wsch. Hol.). Wywóz cukru, kawy, tytoniu. Ok. 110 000 mieszk.

Samaria

stynie. Mieszkańcy S. zwali się Samarytanami. Gł. m-ta: S. (stolica królestwa izraelskiego do r. 721, kiedy zburzył je Sargon II, król asyr.) i Nablus.

Samarkanda — jedno z najstarszych m-t świata w Turanie, dziś Uzbekistanie (Z. S. R. R.), zw. w strż. po gr. Marakandą. Rozkwit jej przypadł na wiek XIV, kiedy stała się stolicą Timura (Tamerlana). Z tego czasu pochodzi wiele budowli. Handel owocami, ryżem i winem. 155 000 mieszk.

Samarytanie — niewielka grupa ludności odrębnej rasy i religii, zamieszkała obecnie w mieście Nablus w Palestynie; wywodzą się, wg. tradycji, od osadników, sprowadzonych przez królów Asyrii w VIII w. prz. Chr. na teren dawnego państwa pn.-izraelskiego i skrzyżowanych z resztkami ludności tubylczej (mieszkańców Samarii); odtrąceni przez Żydów od wspólnoty rei., stanowili S. grupę o odrębnym charakterze etnicznym, pozostającą z Żydami w stałej waśni.Potocznie — człowiek miłosierny, litościwy (wg. Ewangelii św. Łukasza, X, 33, przypowieść Chrystusa o Samarytaninie, który opatrzył rany człowieka złupionego przez zbójców).

Sambia (niem. Samland)

Sambor

Sambra, fr. Sambre, sabr — lewy dopływ Mozy; wypływa we Francji, w dep. Aisne, uchodzi w Belgii pod Namur. Połączona kanałem dł. 67 km z Oise’ą. 190 km dł., z tego 148 km żeglowne.

Samhorodek

Samnłci

Sabinom. Prowadzili długie i uporczywe wojny z Rzymem (w 11. 343-341, 326-304, 298-290, 280 — 272 prz. Chr.). przez Sullę w 11. 82—80 prz. Chr. -> IV, 695.

Samnłum — kraj w środk. Italii m. Apulią a Kampanią, zamieszkały w strż. przez Sam-nitów.

Samo — założyciel wielkiego państwa pd.-słow. w VII w. Wg tradycji kupiec frankoński, który wyzwolił Słowian spod jarzma Awarów, w 631 r. zwyciężył króla frankońskiego Dagoberta I. Po jego śmierci ok. r. 660 państwo się rozpadło.

Samoa — górzysty, wulkanicznego pochodzenia archipelag polinezyjski, podzielony m. Nową Zelandię (mandat) i St. Zj. A. Pn. 2100 km², 65 000 mieszk. Stolicą mandatu jest Apia, części zaś amer. Pago-Pago na wyspie Tutuila.

Samochód (automobil) — pojazd mechaniczny napędzany silnikiem, najczęściej spalinowym. -> art. ,.Samochód i motoryzacja", I V, 707-725; I, 1258-1259, III, 818, IV, 910-911. S. pancerny — S. zabezpieczony pancerzem z blach stalowych (do 13 mm grubości) przed działaniem pocisków, przystosowany do działań wojennych. Posiada 4 do 6 kół; dwie pary tylnych często połączone są gąsienicami (S. terenowy), co ułatwia poruszanie się po bezdrożach. Waga do 8 t, silnik do 100 KM, szybkość 40 — 50 km/godz. Uzbrojenie; karabiny maszynowe (1 do 3), często również działo. Obsada 2 do 6 ludzi. S. P. towarzyszą zwykle kawalerii, używane są do rozpoznania, natarcia, pościgu itd. 3 do 4 S. P. tworzą pluton, kilka plutonów — szwadron. (-> Broń pancerna).

Samogitia — łac. nazwa Żmudzi.

Samogłoski — głoski dźwięczne, przy których wymawianiu język i wargi przybierają takie położenie, że jama ustna jest mniej lub więcej otwarta. W języku polskim istnieje 6 S. czystych: a,e, i, o, u, y oraz 2 samogłoski nosowe: ą i ę.

Samogłów (Orthagoriseus mola L.) — ryba morska z rodziny Molidae; występuje w Morzu Śródziemnym, u wybrzeży ang. i rzadko w Morzu Niemieckim. Kształt ciała przypomina nieco głowę ludzką. Płetwy grzbietowe i odbytowa umieszczone naprzeciw siebie. Ogon i płetwa ogonowa w zaniku. Do 2 m dł.

Samoindukcja, indukcja własna — zjawisko indukcji elektromagnetycznej (-> Indukcja elektromagnetyczna 2.) wywołane w przewodniku elektrycznym przez zmiany natężenia prądu, płynącego przez ten sam przewodnik (co powoduje zmienność pola magnetycznego). Zamykanie i przerywanie obwodów wywołuje t. zw. ekstraprądy (otwarcia — zgodny, zamknięcia — nie zgodny z kierunkiem prądu pierwotnego). Dużą S. posiadają cewki, ponieważ ich poszczególne zwoje działają na sąsiednie; cewki stawiają dlatego duży opór prądom zmiennym. Jednostką S. jest henry. S. ma wielkie znaczenie w elektrotechnice prądów zmiennych, zwł. w radiotechnice.

Samojedzi — grupa ludów ałtajskich, zamieszkująca Azję pn. (nad dolnym Jenisejem

i ujściem Chatangi) i pn.-wsch. europ. Rosji. Język S. należy do grupy uraloałtajskiej. (-+ Ałtajskie ludy).

Samolot — ogólna nazwa silnikowych statków powietrznych cięższych od powietrza. Powszechnie używane są obecnie płatowce czyli aeroplany (->- Platowiec) utrzymywane w powietrzu przez skrzydła (płaty nośne). Pomyślne wyniki dały również autożyra czyli wirówce (-*■ Autogiro), posiadające zamiast skrzydeł „wiatrak" poziomy. Śrubowee, inaczej helikoptery, unoszone za pomocą obracanych przez silnik śmigieł poziomych (-»• Helikopter), nie wyszły dotychczas z stadium prób. S. przystosowane do startu i osiadania na wodzie zwiemy wodnosamolotami (-*■ Hydro-plan). -»■ art. ,,Lotnictwo", III, 367 — 392.

Samoobrona organizmu — całość procesów ustrojowych umożliwiających zwalczanie choroby.    Gorączka, Przeciwciała).    I,

986-987.

Samorództwo

-*//, 52.

cięstwa), zw. odtąd Nike Samotracką. 175 km², 4000 mieszk., przeważnie Grecy.

Samowystarczalność gospodarcza — stan gospodarstwa narodowego, w którym produkcja rodzima całkowicie lub prawie całkowicie pokrywa najważniejsze potrzeby krajowego rynku i przywóz towarów z zagranicy staje się zbędny (-> Autarkia).

Samozachowawczy instynkt

tkwiący w naturze człowieka i wielu zwierząt instynkt ucieczki lub obrony w chwili grożącego niebezpieczeństwa.

Samozakażenie, autoinfekcja (aułoinfecłio) — zakażenie organizmu przez drobnoustroje, bądź normalnie z nim współżyjące w pewnych jego częściach, bądź też przez drobnoustroje, które wtargnęły w swoim czasie do organizmu, lecz pozostają w nim obecnie w stanie utajonym. S. zależy zwykle albo od zwiększenia zjadli-wości drobnoustrojów albo od zmniejszenia odporności lub oporności organizmu. (-> Zakażenie).

Samozapalanie się

głęboko

-► III, 221.

(1840—1902), admirał amer. Do-

rzekome samorodne powstawanie istot żywych z materii nie ożywionej (,,generatio spontanea vel aequivoca“) ; S. uważał za możliwe Arystoteles i od jego czasów pogląd ten utrzymywał się w nauce. Teorię tę obalił w sposób ostateczny Pasteur, przeprowadzając skrupulatne badania nad drobnoustrojami.

Samorząd — administracja publiczna, sprawowana przez organy wyłonione przez ogół zainteresowanych obywateli, a więc przez gminy, pwt., organizacje gospodarcze, związki rei. oraz związki zawodowe. S. łączy się z autonomią, gdy organy samorządowe powołane są do wydawania przepisów prawnych. Ustawodawstwo polskie zna S. terytorialny, przysługujący jednostkom terytorialnym (woj., pwt. i gminy), S. gospodarczy, sprawowany przez izby rolnicze, handlowe, przemysłowe i rzemieślnicze, oraz S. wyznaniowy, samodzielnie prowadzący sprawy wewnętrzne poszczególnych związków rei. Specjalny charakter ma S. przysługujący izbom adwokackim i lekarskim. Nadzór nad czynnościami organów S. sprawuje państwo. -»■ art. I V, 725—735; I V, 93.

Samos — górzysta wyspa gr. u brzegów Azji Mn. Rudy kopalne, rolnictwo, handel. 470 km², 70 000 mieszk. Rozkwit w strż. za Polikratesa (VI w. prz. Chr.), potem pod panowaniem Rzymu i Bizancjum. Od 1913 r. należy do Grecji.

Samostanowienia narodów prawo —

prawo każdego narodu do utworzenia samodzielnego państwa i swobodnego wyboru jego ustroju. Zasada samostanowienia narodów stanowiła podstawę 14 punktów Wilsona, nie została jednak dotąd konsekwentnie przeprowadzona.

Samotrake, gr. Samothrake — górzysta wyspa gr. w pn. części Morza Egejskiego, naprzeciw ujścia Maricy. W r. 1863 znaleziono tu słynną rzeźbę przedstawiającą Nike (boginię zwy-

samorzutne zapalanie się, zachodzące niekiedy (pomijając bardzo łatwo utleniające się substancje), w magazynowanych produktach, jak mąka, trociny, pył węglowy i i. przez silne podniesienie temperatury skutkiem powolnych przemian chemicznych (utlenianie, procesy gnilne).

Samozapłodnienie — stosunkowo rzadko spotykany, tak w świecie roślinnym jak i w święcie zwierzęcym, proces zapłodnienia komórki płciowej żeńskiej (jaja) przez komórkę nasienną męską (plemnik), wyprodukowaną przez tego samego osobnika. U pasożytów wewnątrzjeli-towych (tasiemce) zapłodnienie (kopulacja) jest możliwe m. odrębnymi członami tego samego osobnika, posiadającego wykształcone zarówno gruczoły płciowe męskie, jak i żeńskie (zwierzęta obupłciowe).

Samozapylanie — sposób zapylania kwiatów u roślin t. zw. samopylnych, polegający na przenoszeniu pyłku z pręcika na znamię słupka lub zalążek tego samego kwiatu.

Samozatrucie, autointoksykacja (autointo-zicatio) — zatrucie organizmu ciałami szkodliwymi, które powstają w nim na skutek nieprawidłowej przemiany materii, ew. niedostatecznego niszczenia lub wydzielania pewnych produktów przemiany materii prawidłowej. S. może powodować mniej lub więcej poważne zaburzenia, niekiedy nawet śmiertelne.

Sampan — chiński statek, a właściwie duża łódź rzeczna, na której znajduje się najczęściej także dom mieszkalny właściciela i jego rodziny. S. tworzą nieraz całe m-ta rzeczne, jak np. pod Kantonem m-to o 300 000 mieszk.

Sampson William Thomas, ’s&msn ’uyljam 'tomas

wodził w wojnie morskiej m. Ameryką a Hiszpanią i w r. 1898 po przeprowadzeniu blokady Santiago zniszczył flotę hiszp.

(1859-1914), ge-

ostatni w szeregu „sędziów" strż. Izraela, prorok-jasnowidz; zorganizował rody izraelskie. Bohater pierwszej z dwóch ksiąg biblijnych noszących jego imię.

Samuel Herbert Louis, sir (od 1920), ’S&-mjual ha:rb3rt S9:r luis — (* 1870), polityk bryt., liberał, od 1902 r. poseł do Izby Gmin, w 11. 1920—1925 wysoki komisarz w Palestynie. W r. 1931 min. spraw wewnętrznych w „rządzie narodowym", z którego ustąpił, nie zgadzając się z postanowieniami konferencji w Ottawie.

Samum — gorący wiatr, niosący dużo pyłu, wiejący w Pustyni Arabskiej. Podobne do niego są : chamsin w Egipcie, sirocco w krajach śród-

-y IV, 500. w dawnej Japonii członek

-+IV, 1370, 1371.

u-

bohater powieści Cer-

I, 527.

Tl

Sandały

obuwie z wycinanej skóry, zwykle dość kosztownej (złoconej), bez obcasa. Noszone w strż. Gre-

Sandały starożytne.

Samson — biblijny sędzia izraelski, obdarzony olbrzymią siłą, która mieściła się we włosach; pozbawiony ich przez Dalilę, dostał się w ręce Filistynów; oślepiony przez nich, po odrośnięciu włosów zburzył pałac i zginął pod jego gruzami.

Sam sono w Aleksiej nerał ros.; w wielkiej wojnie dowodził 2 armią. Doszczętnie rozbity w Prusach Wsch. przez Hindenburga, skończył samobójstwem.

Samsonów — wieś w pwt. i woj. kieleckim. W XVII w. znajdowała się tu fabryka broni; w XVI —XVIII w. jeden z najważniejszych w Polsce ośrodków przemysłu i górnictwa żelaznego. Ok. 1000 mieszk.

Samuel ziemnomorskich.

Samuraj

kasty wojskowej, wyposażony w dziedziczne grunta i prawo zajmowania wyższych urzędów wojskowych i sądowych; S. wyróżniali się swym surowym kodeksem honoru, prawem noszenia dwu mieczów itp. Potomkowie S. tworzą dzisiejszą arystokrację jap.

San — największy karpacki dopływ Wisły z Bieszczadów, spławny, w dolnym biegu żeglowny. 400 km dł.

Sana — stolica Jemenu w górzystej części Arabii pd. 20 000 mieszk.

Sanacja (z łac. sanatio = uleczenie) zdrowienie, poprawa. Termin stosowany w ekonomii na określenie procesu naprawy gospodarczej danego przedsiębiorstwa, czy też gospodarstwa państwowego. Wr Polsce od r. 1926 określenie twórców i zwolenników przewrotu majowego, którzy wysunęli hasło S. ustroju Polski przez zniesienie przerostu partyj nictwa, walkę z korupcją itd.

San Antonio, s&n &n’tonjou — m-to w amer. stanie Texas. 232 000 mieszk., w tym 3000 Polaków.

Sanatorium — zamknięty zakład leczniczy dla chorych i ozdrowieńców, zwykle położony w miejscowościach o odpowiednich warunkach klimatycznych, np. S. dla gruźlików w okolicach suchych, podgórskich itp. II, 734.

Sancho Pansa vantesa, giermek Don Kichota.

Sand George, sa żorż (pseudonim powieściopisarki fr., Aurorę Dudevant, óror diidewa, z domu Dupin, dńpe) — (1804—1873), autorka powieści sentymentalnych: {„Indiana", ,,Valen-tine", ,,Le Marguis de, Yillemer" ii.), społecznych : (,,Consuelo“ i i.) oraz najcelniejszych z życia wsi i natury: ,,La Marę au Diable" (,,Diable bagnisko") ,,,La Petite Fadette" („Mała Fadette") i i. Odegrała znaczną rolę w życiu i twórczości A. Musseta i F. Chopina.

Sandacz (Lucioperca lucioperca L.) — ryba z rzędu cierniopłetwych (Acanthopterygii); występuje w basenie Morza Bałtyckiego, Czarnego, Azowskiego, Kaspijskiego i Arabskiego. Grzbiet zielonkawo-szary, na bokach ciemne plamy. Płetwy z ciernistymi promieniami, łuski zazębione. Do 120 cm dł. Pokrewny formą jest sekret (Lucioperca rolgensis).

Sandałowiec biały (Santalum album)    —

gat. drzewa pokrewnego jemiole. Pochodzi z obszarów indomalajskich, hodowany w Indiach Wsch.; od niepamiętnych czasów dostarcza białego drewna, t. zw. sandałowego, używanego m. i. do kadzideł w świątyniach ind. i otrzymywania olejku sandałowego stosowanego w lecznictwie oraz w perfumerii.

płytkie

cji, Rzymie i śrdw., znane już od epoki brązu.

Sandaraka — żywica z krzewu pn.-afryk. Callitris quadrivalvis; stosowana w dentystyce, w lecznictwie do przyrządzania plastrów, w technice do wyrobu lakierów.

San Diego, s&n 'dajgou — gł. amer. baza flotowa, kąpielisko morskie i ośrodek obszaru ogrodniczego w pd. Kalifornii. 148 000 mieszk.

Sandler Ruliard — (* 1884), polityk szw., socjalista. W r. 1925 premier, od r. 1937 minister spraw zagranicznych.

Sandomierska Wyżyna, sandomierska płyta — lessowa bezleśna płyta na obszarze pwt. sandomierskiego i opatowskiego; stanowi przedłużenie Gór Świętokrzyskich ku pd. wsch. Bardzo urodzajna (słynna pszenica sandomierska).

Sandomierz — stary gród małopolski u ujścia Sanu, na wyniosłym lewym brzegu Wisły, przed rozbiorami m-to woj., dziś tylko pwt. w woj. kieleckim. Katedra wzniesiona ok. 1360 r. na miejscu starszego romańskiego kościoła; kościół dominikanów, wybudowany w 11. 1226 — 1259, jest jedną z najstarszych budowli ceglanych w Polsce; obok stojąca dzwonnica pochodzi z XV w. 8000 mieszk. S. stanowi ośrodek znajdującego się w intensywnej rozbudowie od r. 1937 Centralnego Okręgu Prze-

Sandwich, ’sanuydż — 1. -*■ Hawaii. 2. — Efate, górzysta wyspa w grupie Nowych Hebrydów. 518 km².

Sandżak (tur.) — pierwotnie chorągiew, następnie oddział; w XVII w. ustala się w związku z organizacją państwa ottomańskiego nazwa S. na określenie okręgu administracyjnego. Na czele S. stał sandżak-bej.

Saneczkarstwo — do niedawna wyłącznie dziecinna zabawa, w ostatnich czasach konkurencja sportowa polegająca na wyścigach sanek na specjalnym torze śnie-

lub lodo- W-—

Skeleton.

3.

wielki

Polaków).

w r.

myślowego, skrót C. O. P. — tj. okręgu położonego naokoło spływu Wisły i Sanu ; zaprojektowany nowy wielki ośrodek przemysłu przetwórczego, stanowiący naturalny pomost m. ośrodkami produkcyjnymi i konsumcyjnymi, stworzy rynek zbytu dla płodów rolnych okręgów wsch. i dla surowców i półfabrykatów okręgów zach., będzie odbiorcą energii opartej o siły wodne i gaz ziemny skoncentrowanej na pd., wchłonie tysiączne rzesze bezrolnych i małorolnych przeludnionych wsi sandomierskiego. C. O. P., położony dogodnie ze wzgl. na bezpieczeństwo, ma również na celu wzmożenie potencjału obronnego kraju.

Sandomierska zgoda (konsens sandomierski) — synod różnowierców w Polsce, zwołany w Sandomierzu w r. 1570 celem zjednoczenia trzech wyznań: helweckiego, luterskiego i braci czeskich we wspólną konfesję polską i obrony ich przed katolicyzmem. S. Z. osiągnęła tylko Częściowo swoje cele.

San Domingo, Republika Dominikańska — niezależne państwo na wyspie Haiti, zamieszkałe przeważnie przez Murzynów i Mulatów, poza tym Syryjczyków, Turków. Język urzędowy hiszp., religia państwowa kat. Gł. zajęciem ludności jest rolnictwo (trzcina cukrowa, kakao, kawa, banany) i leśnictwo (eksploatacja lasów). 50 000 km², ok. 900 000 mieszk. Stolica San Domingo. Na S. D. po pokoju w Luneville (w r. 1801) Napoleon wysłał część żołnierzy Legionów Dąbrowskiego, którzy tu niemal zupełnie wyginęli. (-> Haiti). -*///, 766, 1033.

San Domingo — stolica republiki tejże nazwy; obecnie nazwane Ciudad Trujillo. 94 000 mieszk. (-^ Haiti).

Sandusky, san’dBsky — nazwa wielu osad w St. Zj. A. Pn., których nazwa pochodzi od Polaka Sadowskiego, jednego z pionierów amer. w XVIII w.

gowym

wym; osady startują kolejno, dążąc do osiągnięcia jak najkrótszego czasu przejazdu toru. Prócz tego istnieją wyścigi na „slceletonach", tj. na niskich, silnych (ze stali) jednoosobowych sankach, służących do jazdy na wyjątkowo ciężkich i niebezpiecznych torach (-*■ Robdeigh).

San Fernando — 1. — m-to w prow. Buenos Aires, w Argentynie. 14 500 mieszk. 2. — stolica prow. Colchagua w środk. Chile. 11 000 mieszk.

m-to okręgowe w Hiszpanii, w prow. Kadyks. Obserwatorium astronomiczne. 30 000 mieszk.

San Francisco, sknfr3n’śiskou port kalifornijski nad zatoką Pacyfiku tejże nazwy, drugi z rzędu port świata, rozkwitły dopiero po odkryciu złota w Kalifornii w 1848 r. na pierwszorzędne m-to handlowe i przemysłowe, rozłożone po obu stronach zatoki i połączone największymi w świecie mostami. Potocznie często zw. Frisco. 634 000 mieszk., z przedmieściami zaś 1 200 000 (w tym 5000

-* I. 159

Sanga, Sangha — prawy dopływ Konga w Afryce równikowej. 1700 km dł., z tego ok. 650 km żeglowne.

Sangallo — 1. — Giuliano da — (1445 — 1516), architekt wł. epoki odrodzenia, twórca (wspólnie z Cronacą) pięknej zakrystii w San Spirito, Florencja. 2. — Antonio da, Starszy — (1455—1534), brat poprz., architekt; kościoły i pałace. 3. — Antonio da. Młodszy — (1483—1546), siostrzeniec poprz.; kierował, po śmierci Rafaela, budową kościoła św. Piotra w Rzymie; twórca Palazzo Farnese w Rzymie i i. budowli.

San Gimignano — m-to we Włoszech, w prow. Siena. Liczne zabytki sztuki i architektury, zachowane stare mury z XIII i XIV w. Do r. 1353 samodzielne księstwo, następnie przyłączone do Florencji, 11 000 mieszk.

Sanguszko Eustachy — (1842—1903), polityk, poseł na sejm krajowy i do wiedeńskiego parlamentu, w 11. 1895—1898 namiestnik Galicji.

Sanguszko Roman — (1537 — 1573), wojewoda bracławski, hetman polny lit., uczestnik walk z Tatarami, Turkami i Moskwą ; zwolennik separatyzmu lit., podpisał jednak akt unii lubelskiej.

Sanguszko — 1. — Roman —(1800—1881), oficer gwardii ros., za udział w powstaniu 1831 r. zesłany pieszo i w kajdanach na Sybir. Martyrologia S. wywołała echo w całym święcie i była przedmiotem specjalnej interpelacji w ang. Izbie Gmin. Po powrocie do kraju 1844 zasłużył się dla rozwoju gospodarczego; opiekował się literaturą i sztuką, 2. — Władysław — (1803—1870), brat poprz., działacz polit., uczestnik powstania 1831 r.; brał udział w życiu publicznym Galicji jako poseł na sejm i członek wiedeńskiej Izby Panów. Jeden z założycieli Tow. Sztuk Pięknych w Krakowie.

Sanguszkowie — ród kniaziowski naWolyniu, odgrywający rolę w dziejach Polski od XV w.

Sangwina (z łac. sanguis — krew) — 1. — kredka czerwonawo-brązowa; 2. — nazwa rysunku, wykonanego taką kredką.

Sangwinik

najwyższa zwierzchność, ro-

1. — stolica republiki Costa m-to w stanie

2.

— przełęcz alpejska w Szwajcarii, w paśmie górskim tej samej nazwy w Alpach Lepontyńskich; 2114 m wys., gł. i stara droga z Niemiec do Włoch. Tunel tej nazwy, 15 km dł., biegnie 1000 m pod przełęczą.

Sankt Moritz — szwajc. stacja klimatyczna w dolinie górnego Renu. 3000 mieszk.

San Marino

II, 1241.

wł.,

San Remo — znana wł. zimowa stacja klimatyczna na Riwierze, nad Zatoką Genueńską. W kwietniu r. 1920 odbyła się tu konferencja ministrów

— rodzaj roślin z rodziny lilio-watych ; 12 gat. rośnie w Indiach i w tropikalnej

człowiek o takim temperamencie, iż jego reakcje uczuciowe powstają łatwo, lecz trwają niedługo. (-*■ Cholerylc).

-► I, 910, III, 65.

Sanhedryn (hebr., z gr. synedrion = wysoka rada)

dzaj senatu, a zarazem najwyższego sądu u strź. Izraelitów. Pierwsze wzmianki o S. pochodzą z III w. prz. Chr. S. składał się z przedstawicieli żyd. arystokracji pod przewodnictwem arcykapłana. Po upadku Jerozolimy S. istniał nadal, choć ogromnie zmniejszyło się jego znaczenie.

Sanitarna policja — organ powołany do czuwania nad należytym wykonaniem przepisów przez lekarzy, felczerów, apteki itd., przy sprzedaży środków trujących itd.

Sanitarna służba -»• Służba zdrowia.

San Josć

Rica. 60 000 mieszk. 2.

Kalifornia (St. Zj. A. Pn.). Uprawa winorośli, tytoniu i owoców. 58 000 mieszk.

San Juan, Rio de San Juan — 1. — rzeka w Argentynie. Wypływa z Kordylierów, uchodzi do Rio Colorado. 1350 km dł. — 2. — rzeka w Ameryce Środk.; wypływa z Jeziora Nikaragua, uchodzi do Morza Karaibskiego; liczne wodospady. 200 km dł.

San Juan — 1. — zał. w r. 1511 stolica wyspy Porto Rico (w grupie Antyli). Port. Przemysł metalowy i spożywczy. Obserwatorium. 115 000 mieszk. 2. — m-to i stolica prow. tejże nazwy w Argentynie. Uprawa winorośli. 20 000 mieszk.

Sankcja (z łac. sanctio = obostrzenie, zastrzeżenie) — w sądownictwie obostrzenie kary, represje ; w prawie międzynarodowym : zastrzeżenie, zawarowanie pewnych punktów przy zawieraniu umów, układów, paktów. Także potocznie:    nadanie ważności, utwierdzenie,

przyzwolenie. S. gospodarcze Ligi Narodów — przewidziane w pakcie Ligi Narodów środki nacisku gospodarczego, stosowane uchwałą Rady lub Zgromadzenia Ligi względem państwa, które pogwałciło pakt i wystąpiło zbrojnie przeciw członkowi Ligi Narodów. Po raz pierwszy S. G. L. N. zastosowano, zresztą bez większego znaczenia praktycznego, w r. 1935 względem Włoch w związku z wojną z Abi-syńią. S. pragmatyczna -* Pragmatyczna sankcja.

Sankiuloci (z fr. sans culottes, sa kiilot = bez krótkich spodni) — nazwa najbardziej bojowych rewolucjonistów czasów wielkiej rewolucji fr., pochodzących z najuboższych warstw mieszczaństwa i proletariatu. W odróżnieniu od warstw wyższych nosili długie spodnie.

Sankt Bernhard, fr. Saint Bernard, se bernar, Święty Bernard — nazwa dwóch przełęczy w Alpach. 1. — łączy doliny Rodanu i Dora Baltea, m. Martigny w kantonie Wallis i Aosta we Włoszech; na szczycie klasztor augustynów z r. 962 ze schroniskiem dla ratowania zaginionych podróżnych; hodowla specjalnego gat. psów. 84 km dł. 2472 m wys.

m. Bourg St. Maurice i Courmayeur w dolinie Aosty. 32 km dł., 2188 m wys.

Sankt Gallen — stare m-to szwajc., stolica kantonu tejże nazwy; przemysł tkacki. Opactwo benedyktynów z VII w., koronkarstwo. Znana wyższa szkoła handlowa. 64 000 mieszk.

Sankt Gotthard, wł. San Gotardo, Święty Gotard

półniepodległa republika w Apeninie, jedyna pozostałość partykularyzmu wł. ubiegłych wieków. 61 km², 14 000 mieszk. Stolica San Marino.

San Martin Josć de - (1778-1850), jeden z najwybitniejszych bojowników niepodległości pd.-amer.; w r. 1812 walczył o niepodległość Argentyny, w r. 1817 wyswobodził Chile; w r. 1820 wtargnął do Peru i został jego protektorem.

Sannazaro Jacopo — (1458—1530), poeta autor znanego poematu ,,Arcadia", klasycznego okazu poezji pasterskiej. Eklogi, elegie i epigramy łac.

Sanok — m-to pwt. nad Sanem (w woj. lwowskim), stolica „ziemi sanockiej". Dość rozwinięty przemysł (fabryka wagonów). 14 000 mieszk.

spr. zagr. Anglii, Francji i Włoch z przedstawicielami Japonii, Belgii i Grecji, na której opracowano plan pokoju z Turcją, przyznano Francji mandat Syrii, W. Brytanii — mandat Palestyny i Iraku i zapewniono Anglii posiadanie 75°/₀ źródeł nafty całego świata. Konferencja w S. R. przygotowała wytyczne traktatu w Sóvres. 32 000 mieszk.

San Salvador — zał. w r. 1528 stolica republiki Salvador. Siedziba arcybiskupstwa. Uniw. Skupia życie handlowe i przemysłowe republiki. Zniszczona podczas trzęsienia ziemi w r. 1854 i 1873. 99 000 mieszk.

San Salvador, prawdopodobnie dzisiejsza Watling — wyspa w grupie Bahama, na której Kolumb w r. 1492 po raz pierwszy wylądował na ziemi amer.; przez tuziemców ówczesnych zw. Guanahani.

Sans culottes, sńkulot -> Sankiuloci.

San Sebastian — hiszp. kąpielisko morskie w kraju Basków nad Zatoką Biskajską. 78 000 mieszk.

Sansevieria

bez przymusu, — Katarzyna

(1460—1529), rzeźbiarz wł. epoki

sasusi

l /mMj

Ol

Pałac w Sanssouci.

Florianopolis.

Santa Gruz

handlowe m-to

m-to portowe na wsch. wybrzeżu

Alexa — (1868—1924), liryk i dramaturg serb.; porusza w swoich utworach zagadnienia narodowe i społeczne.

Santillana Inigo López de Mendoza — (1398—1458), hiszp. uczony i poeta, autor poezyj dydaktycznych i lirycznych.

S&ntis — pasmo górskie w Alpach Glarneń-skich z najwyższym szczytem (2504 m) tej samej nazwy, z którego widoczna jest rozległa

panorama.

Santok, niem. Zantoch

Afryce, niektóre gat. hodowane w doniczkach jako ozdobne; w obszarach tropikalnych uprawiane dla mocnych włókien, używanych na liny i inne wyroby.

Sans-g§ne, sa żćn (fr.) — swobodnie. Madame S. G.

Lefebvre, żona marszałka Francji Fr. Le-febvre’a, dawniej praczka, znana ze swego bezceremonialnego zachowania i języka, uwieczniona w komedii Sardou pt. ,, Madame sans Ginę".

Sanskryt — klasyczny język rei. i literacki strż. Indów; należy do grupy ind. jęz. indo-europ. Już w VI w. prz. Chr. wyszedł z użycia jako język potoczny.    -> II, 974, 1083.

Sansovino — 1. — Andrea (Contucci dal Monte)

renesansu, pod silnym wpływem Leonarda da Vinci. Gł. dzieła: „Chrzest Chrystusa'¹ (Bapty-sterium, Florencja), dwa grobowce (kardynała Sforza i biskupa Bassusa) w S. Maria del Popolo (Rzym) ii. 2. — Jacopo (Tatti) — (1486— 1570), architekt i rzeźbiarz wł. epoki renesansu, uczeń poprz., po mistrzu tak samo zw. Budowle jego cechuje synteza rzym. monumentalności i weneckiej ozdobności wykonania. „Biblioteka ś\V. Marka", kolosalne statuy Marsa i Neptuna na schodach dziedzińca Pałacu Dożów w Wenecji i i.

Sanssouci,

(fr. = bez troski) — ^ zamek Fryderyka Wiel- ^ kiego w Poczdamie, wybudowany w 11. 1745 —

1747 wg planów króla ( m przez architekta Kno- Wllsti—rtii belsdorffa, jeden z naj-piękniejszych okazów niem. sztuki rokokowej.

Galeria obrazów, oranżeria, „chiński domek" i i.

San Stefano — zach. przedmieście Konstantynopola nad Morzem Marmara. 3 marca 1878 r. Turcja zawarła tu pokój z Rosją po porażce w wojnie ros.-tur. Turcja uznała niepodległość Serbii, Czarnogóry i Rumunii; Bułgaria (z wsch. Rumelią, Macedonią i częścią Tracji) stawała się lennym księstwem Turcji; Rosja uzyskała Batum i Kars na Kaukazie, Dobrudżę (odstąpioną potem Rumunii), czym zapewniała sobie dominującą rolę na Bałkanach. Sprzeciw Anglii i Austrii zmusił Rosję do ustępstw, które poczyniła w traktacie berlińskim 13 lipca 1878 r.

Santa Anna Antonio Lopez *- (1797—1876), meksyk, generał i mąż stanu, brał udział w ruchach niepodległościowych w r. 1821; trzykrotny prezydent w 11. 1833—1836, 1841 — 1844, 1846—1847, potem dyktator Meksyku.

Santa Gatharina — rolniczy (matę) i hodowlany stan pd.-brazyl.; liczni emigranci

Świat i Życie. — V.

polscy. 95 000 km², 1 061 000 mieszk. Stolica ->/, 810, IV, 286.

1. — stolica i port Wysp Kanaryjskich. 61 000 mieszk. 2. — archipelag wulkaniczny na Pacyfiku (Melanezja), część Wysp Salomona. 938 km², ok. 8000 mieszk. 3.    — pd. terytorium Argentyny, obejmujące

część Andów i płaszczyznę wsch. Patagonii. 244 000 km², ok. 12 000 mieszk.

Santa Fć, ’santa’fej — 1. — stolica Nowego Meksyku, jedna z najstarszych osad St. Zj. A. Pn. 11 000 mieszk. 2.

arg., 125 000 mieszk. 3. — m-to w Andaluzji, w prow. Granada ((Hiszpania pd.), zbudowane przez królową Izabelę w czasie oblężenia Granady. Ok. 7000 mieszk.

Santa Lucia — wulkaniczna, górzysta i lesista wyspa w Archipelagu Małych Antyli. Plantacje trzciny cukrowej i kakao. Od r. 1803 należy do Wielkiej Brytanii. 602 km², 57 000 mieszk., przeważnie Murzyni.

Santander — port hiszp. w kraju Basków i m-to przemysłowe. Katedra gotycka z XIII w. 86 000 mieszk.

Santayana George, santa jana dżo:rdż —

(* 1863 w Madrycie), poeta i filozof amer., autor dzieła „The Life of Benson“ („Życie ro- . zumu“). w którym starał się uzgodnić materializm z idealizmem.

Santerre Antoine Joseph, sater atuan żó-zóf — (1752—1809), fr. rewolucjonista, jakobin (piwowar) ; czynny udział w zdobyciu Bastylii wysunął go na czoło narodowej gwardii Paryża; kierował zdobyciem Pałacu Tuilleryjskiego 10 sierpnia 1792 r.

Santi lub Sanzio Rafael Rafael.

Santiago — 1. — de Chile —piękna stolica Chile zał. w 1541 r. Uniw. Browary, fabryki czekolady. 713 000 mieszk. 2. — de Cu ba

Kuby. Ponad 70 000 mieszk. 3. — de Com-postella — m-to okręgowe w prow. Coruna w Galicji (Hiszpania pn.-zach.). Arcybiskup-stv^o. Katedra z XI w. Ok. 26 000 mieszk.

Santić

wieś w Brandenburgii nad Wartą; niegdyś wielkopolski gród kasztelański.

Santonina — złożony związek organiczny, otrzymywany z rośliny turkestańskiej Artemi-sia Cina. Środek przeciwko robakom obłym-pasożytującym w ustroju ludzkim i zwierzę* cym. W dużych dawkach trująca.

59

(* 1873), konstruktor brazyl. Okrążył w 1901 r. wieżę Eiffla na sterowcu własnej konstrukcji, zdobywając nagrodę 100 000 franków fr.

SSo Francisco — największa rzeka Brazylii pd., wpadająca do Atlantyku; 3000 km dł. 652 000 km⁸ dorzecza.

-* II, 422.

w r.

Polski z bojarami moskiewskimi w r. 1610. 2. — Paweł Jan — (J* 1665), syn poprz., hetman wielki lit., odznaczył się przy zdobywaniu Smoleńska, pod Zborowem, Berestecz-kiem i Żwańcem. Wiernie stał przy królu podczas najazdu szw. 3. — Kazimierz Paweł

(1773-1812), po-

Leon

1.

Sapieha

pierwszy marszałek krajowy Galicji. Uczestnik powstania listopadowego, ukarany przez rząd ros. konfiskatą majątku, osiedlił się w Galicji, gdzie odgrywał wybitną rolę polit. (członek sejmu stanowego, od r. 1861 marszałek krajowy Galicji) i gospodarczą (inicjator Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, budowy kolei żelaznej, domagał się zniesienia pańszczyzny).

Adam — (1828—1903), syn poprz., wybitny działacz polit. i niepodległościowy, zw. „Czerwonym księciem". Uczestnik i organizator powstania styczniowego na terenie Galicji wsch., więziony przez rząd austr. Po powstaniu kilka lat na emigracji, po powrocie brał wybitny udział w życiu polit. Galicji, jako poseł na sejm, członek austr. Izby Panów i i.

Sapiehowie

II, 738.

wody warstw wyżej położonych. Próchnica w S. jest często storfiała. -> II, 598 — 599

Santorin (Święta Irena, strż. Thera) — wulkaniczna wyspa na Morzu Egejskim, należąca do grupy Cykladów. Słynne wina; 31 km⁸, ok. 20 000 mieszk. S. należy obecnie do Grecji.

Santos — port w brazyl. stanie Sao Paulo. Wywóz kawy, 105 000 mieszk.

Santos-Dumont Alberto

Sao Luiz — zał. w r. 1610 stolica stanu Maranhao w Brazylii, na wyspie na Atlantyku. Port. Przemysł bawełniany. 66 000 mieszk.

SSo Matheus, po polsku: św. Mateusz — stara kolonia polska pod Kurytybą w Brazylii. Ok. 2000 mieszk.

Sao Miguel — największa wulkaniczna wyspa w Archipelagu Azorów. 777 km⁸, ok. 118 000 mieszk.

Saona, fr. Saóne, saon — gł. prawy dopływ Rodanu; pierwszorzędna arteria komunikacyjna, połączona licznymi kanałami z sąsiednimi dorzeczami. Ok. 500 km dł.

Sao Paulo — 1. — drugie m-to Brazylii, pochodzące z XVI w.; ludność biała, poważny przemysł. 1 157 000 mieszk.; 2. — najbogatszy i najbardziej uprzemysłowiony stan brazyl., dzisiaj gł. obszar produkcji kawy. 247 000 km⁸, 7 120 000 mieszk. Stolica Sao Paulo. -*■ I, 812.

Sao Thome — portug. wysepka w Zatoce Gwinejskiej. 825 km⁸. 52 000 mieszk.

Sapa — podkop, zwł. w dawnych robotach oblężniczych; stąd nazwa saperzy.

Saperzy — broń techniczna o wielkim znaczeniu w nowoczesnej wojnie. S. wykonują wszelkie roboty fortyfikacyjne i drogowe, budowlane (betonowe, drzewne), zniszczenia, budują mosty itd., stale współpracują z piechotą, często pomagają artylerii i broni pancernej. W niektórych państwach S. nazywa się pionierami. Barwy S. : czarna łapka z wypustką czerwoną. -> I V, 1435.

Sapieha Lew — (1557 — 1633), wybitny mąż stanu, twórca wielkości rodu S. Marszałek sejmów w 11. 1580 i 1582, poseł do Moskwy 1584. Wierny stronnik Zygmunta III, zasłużył się uporządkowaniem sądownictwa na Litwie jako kanclerz wielki lit. od r. 1588. Znawca stosunków moskiewskich, odbył w r. 1600 poselstwo na dwór Borysa Godunowa i zawarł z Moskwą rozejm dwudziestoletni. Gł. inicjator wyprawy Zygmunta III na Moskwę, uczestniczył w wyprawie moskiewskiej Władysława IV i yf rokowaniach rozejmu dyWilińskiego. W r. 1625 hetman wielki lit.

Sapieha — 1. — Jan Piotr — (1569 — 1611), starosta uświacki, zasłużony w tłumieniu rokoszu Zebrzydowskiego, walczył pod Kir-cholmem. Przyczynił się do zawarcia ugody

(f 1720), syn poprz., hetman wielki lit. Brał udział w wyprawach Jana III; przeciwstawiał się Sobieskiemu w oparciu o Austrię i Brandenburgię. Jeden z „królewiątek" lit.

Sapieha Kazimierz Nestor — (1750—1797), generał artylerii lit. Jeden z przywódców opozycji magnackiej przeciw St. Augustowi; odgrywał wybitną rolę w wolnomularstwie narodowym. Brał udział w przygotowaniach do insurekcji i walczył w jej szeregach.

Sapieha Aleksander dróżnik, uczony przyrodnik, autor pierwszej polskiej pracy etnograficznej o Słowiańszczyźnie pd. W r. 1812 członek Rządu Tymczasowego na Litwie.

(1803-1878),

jeden z najpotężniejszych rodów magnackich na Litwie, który odegrał rolę w dziejach Polski od XVI w.

Saponiny — mało zbadane związki glukozy z innymi substancjami, występujące w niektórych roślinach (np. mydlnicy). W wodnych roztworach silnie się pienią. (-> Panama).

IV, 1270.

Sapporo — m-to jap. na wyspie Hokkaido; uniw., muzeum, przemysł przędzalniczy, młyny, tartaki. 193 000 mieszk.

Saprofity, roztocze — rośliny nie wytwarzające zieleni i odżywiające się substancją organiczną martwą; należy do nich wiele gat. bak-teryj (gnilnych i fermentacyjnych), grzybów i niektóre rodzaje roślin nasiennych, np. ko-rzenionóżka. S. należy ściśle odróżniać od bak-teryj chorobotwórczych, żyjących kosztem organizmów żywych.

Sapy — gleby piaszczyste, podmokłe, położone na zboczach lub u podnóży wzgórz. Woda w S. wydobywa się na pow. pod ciśnieniem

żona patriarchy biblijnego Abra-

Sarabanda — nieparzysty taniec starohiszp. z akcentem na drugiej części taktu. Francuska S. XVII i XVIII w. : poważny, majestatyczny taniec towarzyski.

Saraceni

Saratów

sułtanat pod protektoratem

Kuering.

Sarbiewski Maciej Kazimierz x„ Sarbie-(1595—1640), najwybitniejszy poeta

czonych Włoch.

Sara

hama, matka Izaaka, słynna z urody; z woli Bożej powiła na starość syna, by dać Abrahamowi dziedzica.

w strż. Arabowie z pn.-zach. części Płw. Arabskiego; u chrześcij. pisarzy śrdw. ogólna nazwa Arabów.

Saracenia — rodzaj roślin owadożernych, występujących we wsch. Ameryce Pn.; liście kształtu lejka z listkiem na szczycie; wewnątrz lejka tworzy się ciecz, w którą wpadają drobne zwierzęta i zostają strawione.

Saragossa (hiszp. Zaragoza) — gł. m-to Aragonii w Hiszpanii pn. Ośrodek ożywionego handlu. Katedra gotycka i most z XV w. o siedmiu przęsłach. 174 000 mieszk. Zał. przez plemiona iberyjskie, potem kolonia rzym. Cae-sarea Augusta. Od XII w. stolica Aragonii. Znana z bohaterskiej obrony przed wojskami Napoleona (1808/9); do zdobycia S. przyczyniły się oddziały polskie pod Chłopickim.

Sarajewo, Serajewo — gł. m-to Bośni. Pałac, liczne meczety, stolica arcybiskupia, muzeum. Ośrodek handlu, przemysł artystyczny. Najdalej na zach. wysunięte m-to o śladach panowania tur. W 1878 r. przyłączone do Austro-Węgier, w 1918 r. do Jugosławii. 28 czerwca 1914 r. został tu zamordowany przez spiskowców serb. arcyks. austr. Ferdynand z małżonką, co stało się bezpośrednim powodem wybuchu wielkiej wojny. 78 000 mieszk.

Sarasate y Novascues Pablo Martin Meli-ton de — (1844—1908), hiszp. skrzypek-wir-tuoz i kompozytor. „Tańce hiszp." i rapsodia.

Saratoga Springs, shroTouga 'spryNz — uzdrowisko amer. na zach, od górnego Hudsonu. 15 000 mieszk. — W 1777 r. podczas wojny o niepodległość poddał się tu generał ang. Burgoyne generałowi amer. Gatesowi; tutaj odznaczył się Tad. Kościuszko.

największe m-to nad dolną Wołgą w Z. S. R. R„ ośrodek przemysłów spożywczych, zwł. młynarskiego i port rzeczny. Uniw., akademia rolnicza i weterynaryjna. 328 000 mieszk.

Sarawak

ang. na pn. Borneo, dobrze zagospodarowany i bogaty. Sułtanami są Anglicy, nazwiskiem Brooke. 109 000 km², 475 000 mieszk. Stolica vius

polsko-łac., zw. „Horacym sarmackim". W młodości, jako nauczyciel szkół jezuickich, pisał ody i panegiryki barokowe. Po odbyciu w Rzymie studiów nad poezją strż. wydał zbiory pieśni i epigramatów, tłumaczone na różne języki (na język polski przez Syrokomlę,

Ejsmonda i i.); są to utwory refleksyjne wyrażające, jako gł. motyw, tęsknotę do życia pozagrobowego i poczucie piękna natury. Najbardziej znany utwór: ,,Silviludia“ („Zabawy leśne"), poza tym: „Tęsknota do ojczyzny błękitnej" i i. Napisał poetykę. II, 908.

Sardela (Engraulis encrasicholus L.), fr. an-chois — ryba z rodziny śledziowatych (Clupe-idae); występuje w Morzu Śródziemnym, Niemieckim, Czarnym i Zatoce Biskajskiej. Ubarwienie brunatno-niebieskie, boki i brzuch białe, głowa o połysku złotawym. Poławiane w dużych ilościach, ważny produkt przemysłu rybackiego.

Sardes — w strż. jedno z największych miast Azji Mn., stolica Lidii nad Paktolem. Ostatecznie upadła ok. r. 1400 zburzona przez Ti-mura.

Sardoniczny śmiech — kurczowy śmiech wywoływany rzekomo przez spożycie pewnej rosnącej w Sardynii trującej rośliny.

Sardou Victorien, sardu wiktorje — (1831 — 1908), dramaturg fr., autor komedyj: „Nos intimes“ („Nasi najserdeczniejsi"), „M-me Sans Gśne", „Divorcons!" („Rozwiedźmy się !“) i i. oraz dramatów: „Patrie", „Fedora“ i i., odznaczających się zręczną budową, świetną intrygą i dużymi wartościami scenicznymi.

-> IV, 1060.

Sardynia, wł. Sardegna — górzysta wyspa wł. na Morzu Śródziemnym, do 1834 m wys. (Gennargentu) ; stanowi wraz z Korsyką szczątek zapadłego lądu tyrreńskiego; ludność wł., zbliżona rasowo do Katalończyków, trudni się gł. rolnictwem i hodowlą bydła. Górnictwo wybija się na pierwsze miejsce we Włoszech (cynk, ołów itd.). Poza tym wino, sery, ryby 24 000 km², 973 000 mieszk. Stolica Cagliari. — W czasach najdawniejszych zamieszkana przez Sardów, od r. 238 prz. Chr. należała do Rzymu, następnie do Wandalów, Bizancjum, Genui, od r. 1297, wraz z Korsyką, do Aragonii. W pokoju utrechckim w r. 1713 dostała się Austrii, która ją wymieniła na Sycylię w 1720 r.; odtąd tworzyła wraz z Sabaudią i Piemontem Królestwo Sardyńskie, którego król, Wiktor Emanuel I, ogłosił się w r. 1861 królem zjedno-

->/F, 1391, 1416.

Sardynka (Clupea pilchardus Walb.) — ryba z rodziny śledziowatych (Clupeidae). Występuje gł. u zach. brzegów Europy. Dł. ciała do 20 cm. Ubarwienie grzbietu niebieskawo-zielone, boki i brzuch srebrzyste. Spożywana gł. w postaci konserw (S. w oliwie).

Sargassowe Morze — nazwa części Atlantyku na wsch. od Wysp Bahama, pokrytej wodorostem (Sargassum), nagromadzonym skutkiem prądów morskich.

Sargent John Singer, ’sa :rdżant dżon ’syN-gar — (1856—1925), ang.-amer. malarz, impresjonista. Szczególne uznanie zdobył jako portrecista.

(1837-1922), ko-

(1856-

(* 1872),

dziennikarz i polityk fr., jeden z przywódców prawego skrzydła radykałów; w 11. 1911 — 1914 gubernator Indochin, kilkakrotny min. (oświaty, kolonii, spraw wewnętrznych), w r. 1936 premier.

Sarto Andrea del

-* I V, 4.

Sasanka (Pulsatilla) — rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych; u nas kilka gat. : S. dzwonkowata o liściach owłosionych i dużych dzwonkowatych kwiatach fioletowych. S. łąkowa o kwiatach zwieszonych, jasno-fiołkowych. Hodowane jako roślina ozdobna. -> III, 224.

Sasebo

Sasi — plemię zach.-germ., zamieszkałe w II w. nad Wezerą i Elbą. WT poł. V w. część z nich, wspólnie z Anglami, przesiedliła się do Brytanii. (-*■ Anglosasi). W Niemczech rozpadli się na szereg szczepów; pokonani i ochrzczeni przez Karola W. Po upadku państwa Karolingów utworzyli księstwo. Książę saski Henryk Ptasznik, w r. 919 wybrany na króla niem., dal początek dynastii saskiej panującej w 11. 919 — 1024: najwybitniejszy Otto 1, pierwszy cesarz Cesarstwa Rzym. Narodu Niem. (od r. 962). Ks. Henryk Lew rozszerzył panowanie saskie do Odry. Po obaleniu Henryka Lwa w r. 1180 księstwo zostało podzielone: tytuł książąt saskich wraz z dziedzictwem Wittenbergi przyjął hr. Bernard Anhalt Askański. W r. 1356 Złota Bulla

Sak-

Sargon — imię królów babilońskich i asyr. 1. — z Akkad — (ok. r. 2600 prz. Chr.), postać napoły mityczna; zapoczątkował sem. panowanie w Babilonii, Syrii i Azji Mn., Persji i Armenii. 2. — S. II — (panował w 11. 722 — 705 prz. Chr.), jeden z najznakomitszych królów asyr., znany jako twórca wspaniałego pałacu w Chorsabad.

-*• I, 365.

Sarmaci — koczowniczy szczep scytyjski, zamieszkujący ok. III w. prz. Chr. stepy czarnomorskie na zachód od Donu; rządzeni przez swoich książąt i naczelników. Nazwę S. rozciągano często niewłaściwie na ludy slow., m. i. i na Polaków.

Sarmacki typ -> Subnordyczny typ.

Sarmatyzm — ogół cech właściwych Sarmatom (mianem tym obejmowano zwyczajowo szlachtę polską starej daty), wyrażających się w zachowaniu starego obyczaju z jego prostotą, szczerością i krewkością, a z drugiej strony z upartym trzymaniem się haseł już przebrzmiałych. Przerost ujemnych cech S. w Polsce XVII i XVIII w. uważany bywa przez historyków za jedną z przyczyn upadku Polski.

-h» I V, 266.

Sarna (Capreolus capreolus L.) — gat. ssaka z rodziny jeleni. Dł. ciała do 1,3 m, wys. w kłębach do 75 cm. Rogi dorosłego samca (kozła) najczęściej o 3 rozgałęzieniach, samica (koza) bezroga. Żyje niewielkimi stadami w lasach. Żywi się pokarmem roślinnym. S. zamieszkuje Europę i częściowo Azję. W Polsce dość rozpowszechniona.

IV, 138, 141.

Sarna (grzyb) -> Kolczak dachówkowaty.

Sarnecki Zygmunt mediopisarz. W popularnych swego czasu komediach, ,,Febris aurea“ (,,Złota gorączka"), „Dworacy niedoli" i i, porusza zagadnienia społeczne, opierając się na komedii fr., zwł. Augiera. Inne komedie: „Szklana góra", „Harde dusze" i i. Także powieści.

Sarny — m-to pwt. w poleskiej części woj. wołyńskiego m. Horyniem a Słuczą; rozwinęło się przy węźle kolejowym. 8000 mieszk.

Saron — urodzajna równina w pn. części Przedjordanii (w Palestynie). 60 km dł., 15 km szer.

->///, 1202-1203.

Sarrail Maurice, saraj móris 1929), generał fr. W 11. 1915 — 1917 dowodził wojskami sprzymierzonych w Salonikach. W

11. 1924—1925 jako wysoki komisarz Syrii tłumił powstanie Druzów.

Sarraut Albert, saró albćr (1486—1531), malarz florencki; najwybitniejszy kolorysta epoki rozkwitu renesansu, stosował barwy stonowane, gł. szare. Słynne freski „Madonna del Sacco" (1525) i „Narodziny Marii" (1514) w klasztorze S. Annunziata (Florencja). S. był też portrecistą.

Sartowie — plemiona irańskie z silną domieszką elementów turkskich zamieszkujące nad Syr Darią i w kotlinie Fergany. Kupcy. Ponad 2 000 000 głów.

Sasanidzi — dynastia pers. panująca w 11. 226-641

jap. m-to portowe na wyspie Kiu-sziu. Port wojenny. Górnictwo. 133 000 mieszk.

przyznała Wittenbergom elektor-stwo. Po wygaśnięciu tej linii w r. 1423 elektor-stwo przeszło na wettyńskich margrabiów Miśni i landgrafa Turyngii Fryderyka. (-> sonia). ->■ II, 583, III, 919.

Saska Kępa, dawniej Kawcza Kępa niegdyś wysepka na Wiśle pod Warszawą, obecnie część prawego brzegu Wisły na wprost Warszawy. Odr. 1916 włączona w obręb wielkiej Warszawy, szybko się rozbudowuje.

Saska Szwajcaria — okolica po obu brzegach Łaby, w pd. Saksonii, na pograniczu z Krajem Sudeckim. Malownicze widoki; Góry Nadłabskie do 551 m wys., odznaczają się fantastycznymi kształtami.

Saskatchewan, shs’kaczyuan — 1. — rzeka kanadyjska płynąca z Gór Skalistych do Jeziora Winnipeg, powstaje z dwóch arteryj wodnych tej nazwy. Ok. 2000 km dł. 2. — prow. Kanady środk., na pd. zaorana preria, na pn. lasy. Obszar rolniczy i hodowlany. 652 000 km², 922 000 mieszk . w tym 15 000 Polaków. Stolica Regina.

Sassafras ( Sassafras officinale) — gat. drzewa z rodziny wawrzy-nowatych, występują- A cy w Ameryce Pn.; M z korzeni jego otrzy- u muje się korę, używa- V\ ną w medycynie.    Q

Sassaparilla — kią- nu cze rośliny Smilax, \UT rosnącej w Ameryce jU Środk.; używane w medycynie jako środek napotny.

Sassari

f/'|

prastary rzym. bóg

I, 353.

Mistrzami S. rzym. byli Luciliusz, Ho-

M.

\\

/j

Satyrowie.

Sauternes, sótern

(1452-1498), dominikanin, rel.-polit. kaznodzieja i reformator wl.; fanatyk i asceta („O wzgardzeniu światem"). Wzywał do pokuty, piętnując zepsucie w życiu publicznym i kościele. Po upadku Medyceu-szów stanął na czele demokratycznego przewrotu w r. 1494, Wprowadził we Florencji ustrój teokratyczno-republikański. Wyklęty przez papieża Aleksandra VI, jako heretyk spalony na stosie.

Sawa — prawy dopływ Dunaju, główna arteria wodna Jugosławii. 720 km, 90 000 km2 dorzecza.

/y

V"

i/yy

Sassafras.

stolica

wł. prow. tejże nazwy, w pn. Sardynii. Ar-cybiskupstwo. Uniw. zał. w r. 1677. Uprawa wina, oliwek, tytoniu. 54 000 mieszk.

Sassnitz, slow. Sośnica — kąpielisko morskie na Rugii i przystań z promem kolejowym do Szwecji.

Satelita — towarzysz planety krążący po torze eliptycznym dookoła niej. Satelitą Ziemi jest Księżyc.

Satledż, ang. Sutlej, 'setledż — gł. dopływ Ipdusu z Tybetu, ok. 1600 km dl.

Satrapa — dowódca wojska i wielkorządca prow. w Persji. Przenośnie: despota, tyran. Satrapia — prow. pers. rządzona przez S.

Saturacja — przy wyrobie cukru .usuwanie wapna, wprowadzonego przy defekacji dla oczyszczenia soku, przez nasycanie dwutlenkiem węgla (czasem dwutlenkiem siarki).

-+/, 1046.

Saturn, Saturnus zasiewów, opiekun rolnictwa, później identyfikowany z gr. Kronosem, który, utraciwszy władzę nad światem, miał sprawować rządy w Italii („złoty wiek"). Na jego cześć obchodzono radosne święto, zw. „Saturnalia".

Saturn — planeta szósta od Słońca (średnia odległość ok. 1.4 miliardów km), trzecia za Ziemią. Silnie spłaszczona. Największa średnica 118 000 km; objętość ok. 750 razy, masa ok. 95 razy większa do ziemskiej. Gęstość b. mała. Okres obrotu dookoła Słońca 29,46 lat, dookoła własnej osi ok. 10 godzin 14 minut. W atmosferze stwierdzono metan i amoniak. S. posiada 10 satelitów i charakterystyczny pierścień, szer. ok. 64 000, grubości ok. 30 km, złożony z licznych drobnych ciałek do kilku km średnicy.

Saturnijski wiersz (łac. versus sałurnius) — najstarsza rzym. miara wierszowa, odznaczająca się luźną budową. S. W. przetrwał w Rzymie do I w. prz. Chr.

Satyra (z łac. satura) — właściwie jedyny oryginalny rzym. rodzaj literacki, którego treścią jest wyśmiewanie ludzkich wad i przywar.

racy, Juvenalis. S. rozwijała się bujnie w okresie humanizmu i reformacji. W Polsce twórcą S. jako rodzaju literackiego jest K. Opaliński, gł. przedstawicielami — Krasicki i Naruszewicz. Duch satyryczny przenika wprawdzie twórczość literacką w. XIX (np. Słowackiego), ale jako odrębny rodzaj literacki S. w nowszych czasach zjawia się rzadko, np. w Polsce : Biernacki, Lemański, Boy-Żeleński i i. -* III, 332, 343.

Satyrowie podaniach gr. bożki leśne, towarzysze Dionizosa, pół kozły, pół ludzie; odznaczali się krnąbrnością i figlarno-ścią.

Satyrowy dramat — wesoły epilog poważnej tragicznej trylogii gr.

Zachowany tylko „Cyklop" Eurypidesa.

Saul — (XI w. prz. Chr ), pierwszy król zjednoczonych pokoleń izraelskich z rodu Beniamina ; zginął w walce z Filistynami.

miejscowość we fr. dep. Gironde. Słynne białe wina. 900 mieszk.

Savannah, S3’wana — miasto i port w amer. stanie Georgia, gdzie zginął w 1779 r. K. Pułaski. 85 000 mieszk.

Savart Fćlix, sawar fćliks - (1791-1841), fizyk fr. Badania w dziedzinie akustyki. Wraz z Biotem odkrył prawo pozwalające obliczyć siłę, z jaką prąd elektryczny działa na biegun magnetyczny.

Savigny Friedrich Karl von, sawini — (1779—1861), prawnik niem., w 11. 1842—1848 prus. min. sprawiedliwości; przeprowadził reformę prawa niem. Znawca prawa rzym.; zał. historycznej szkoły prawa, opartej na pojęciu ducha narodu (Yolksgeist). Liczne prace. Najważniejsza : ,,Geschichte des Rómischen Rechts im Mittelalter" („Historia prawa rzym. w śrdw.“)

-> IV, 596.

Savoie, sawua (fr.) -> Sabaudia.

Savona — m-to i port we Włoszech, w prow. genueńskiej, na Riwierze. Siedziba biskupa. Sukiennictwo. Wywóz owoców. 61 000 mieszk.

Savonarola Girolamo

Sawa Caliński -* Caliński.

Sawaii

(1861-1923), hi-

największa wulkaniczna wyspa w grupie Samoa. Palmy kokosowe. 1700 km2 pow., 15 000 mieszk.

Sawanna —• podzwrotnikowa kraina trawiasta z rozrzuconymi kępkami drzew i zarośli. (Afryka, Ameryka Pd.).

Sawczyński Henryk storyk, gł. współpracownik ,,Bibliografii Historii Polskiej" redagowanej przez Finkla,: ,,Jan Dekert", „Sprawa reformy sejmowania za Jana Kazimierza", „Włości rentowe" i i.

-> I, 673.

Sawicki Ludomir

(ok. 1150 — ok. 1216), historyk duński. ,,Historia danica" — dzieje Danii do r. 1184.

Say, só — 1. — Jean Baptiste, ża ba-— (1767—1832), ekonomista fr., twórca teorii trzech czynników produkcji; kapitału, pracy i ziemi. Gł. dzieło: ,,Traitó d’economie politiąue" („Traktat ekonomii polit."). -> II, 144-145. 2.

tist

Lćon, leó - (1826-1896), wnuk poprz., ekonomista i polityk, kilkakrotny minister skarbu. ,,Nouveau dictionnaire d'econo

mie politiąue" („Nowy słownik ekonomii polit.") i i.

Sazonow Siergiej mata ros.; w 11. 1910—1916 min.

za-

oddzielanie osadu

->III, 795, IV, 490, 654.

stępstwa nieletnich, do lat 17.

sąd wojskowy na terenie

-> I V, 892-893.

-* IV, 898.

S. G.

(1884—1929), geograf i morfolog; studia nad zjawiskami krasowymi; pionier polskich wypraw badawczych.

Sawinkow Borys — (1879—1925), polityk i pisarz ros., członek bojowej organizacji socjal-rewolucjonistów, organizator zamachów na cara. Po przewrocie marcowym 1917 r. minister wojny w gabinecie Kiereńskiego. Wróg bolszewików, w r. 1924 aresztowany przez G. P. U, skazany na więzienie, w którym zmarł. Tom nowel „Biały koń" (pod pseudonimem Ropszina).

Saxo Grammaticus

(1861-1927), dyplo-spraw

granicznych. W czasie wojny domowej — przedstawiciel Denikina w Paryżu.

Sączenie, filtrowanie od cieczy przez przepuszczenie przez odpowiedni sączek (filtr), który przepuszcza ciecz (przesącz), a zatrzymuje osad. W laboratoriach używa się najczęściej sączków z bibuły, ułożonych na lejkach szklanych. W przemyśle stosuje się t. zw. prasy filtracyjne, w których zawiesinę przeciska się pod ciśnieniem przez filtry z tkaniny, rozpięte na ramach.

Sąd — I. — organ wymiaru sprawiedliwości. (-> Sądownictwo). — 2. — termin filozoficzny. Mówimy, że ktoś „sądzi", że jest tak a tak, gdy ten ktoś jest przekonany, iż jest istotnie tak a tak. Np. „sądzę", iz Warszawa leży nad Wisłą wtedy, gdy jestem przekonany, iż rzeczywiście Warszawa leży nad Wisłą. A zatem S. jest to nasze przekonanie, iż m. danymi przedmiotami, pojęciami lub wyobrażeniami zachodzi dany związek. S. kategoryczny — S., który wyrazić można w formie zdania kategorycznego.

Sąd dla nieletnich — sąd sądzący prze-

IV, 896.

Sąd doraźny -> Doraźny sąd. I V, 897.

Sąd handlowy — część sądownictwa powszechnego, którego odrębność polega na tym, że obok sędziego państwowego zasiadają dwaj ławnicy ze świata handlowego i przemysłowego. S. H. rozstrzyga wyłącznie spory wynikające ze stosunków handlowych.

Sądny Dzień -> Jom Kipur.

Sąd ostateczny — wg nauk chrześcij. sąd, który nastąpi po końcu świata : Chrystus osądzi na S. O. wszystkich żywych i umarłych; sprawiedliwi pójdą do nieba, potępieni zostaną strą • ceni do piekła.

Sądowa Wisznia — m-to w pwt. mościskim (woj. lwowskie), nad rzeką Wisznią (dopływ Sanu). 5000 mieszk.

Sądownictwo — instytucja państwowa powołana do wymierzania sprawiedliwości. S. większości państw współczesnych jest trzystopniowe : sądy wyrokujące w pierwszej instancji (grodzki lub okręgowy), sądy odwoławcze (okręgowy lub apelacyjny), Sąd Najwyższy czuwający nad należytym stosowaniem prawa. Oprócz sądów powszechnych istnieją sądy specjalne, np. sądy dla nieletnich, sądy pracy, sądy wojskowe itp. -> art. Sprawiedliwości wymiar, IV, 889 — 900; IV, 725.

Sądowy nadzór -> Nadzór sądowy.

Sąd pokoju — instancja sądowa powołana do sądzenia drobnych spraw. W Polsce S. P. miały sądzić sprawy cywilne do zł 300. Zniesiono je ustawą z dnia 9 kwietnia 1938 r.

IV, 895.

Sąd połowy — działań wojennych.

Sąd przysięgłych — specjalna forma sądu składającego się z przedstawicieli społeczeństwa oraz trybunału z sędziów zawodowych. Ława przysięgłych orzeka o winie, trybunał o wymiarze kary. Do właściwości S. P. należą zbrodnie kryminalne i zbrodnie stanu. W Polsce S. P. zniesiono ustawą z dnia 9 kwietnia 1938 r. Obowiązywały one tylko na terenie b. zab. austr.

Sąd skorupkowy Ostracyzm.

Sąd wojskowy — sąd sądzący przestępstwa żołnierzy pełniących czynną służbę lub odbywających ćwiczenia wojskowe (wg kodeksu wojskowego). Istnieją S. W. I instancji — rejonowe, II instancji — okręgowe oraz Najwyższy S. W.

Sądy administracyjne -> Najwyższy Trybunał Administracyjny.

Sądy grodzkie, lub starościńskie — w Polsce przedrozbiorowej sądy pierwszej instancji sądzące pocz. tylko sprawy o niektóre ciężkie zbrodnie, potem w ogóle sprawy karne. S. G. sprawowali starostowie grodowi z pomocą sędziego, podsędka i pisarza grodzkiego, urzędowały stale; w okresie nieurzędowania

-yIV, 890.

-y IV, 890.

Z rodziny S. pochodził Julius (1484—1558), humanista, autor licznych pism filozoficznych oraz słynnej poetyki (ukazała się w r. 1561) i Joseph J u-stus — (1540—1609), syn poprz., filolog klasyczny, który stworzył podstawy naukowej chronologii strż.

Scapa Flow, 'sk&pa ’flou — zatoka w Archipelagu Orkadów; podczas wielkiej wojny baza operacyjna floty ang.; 21 czerwca 1919r. admirał niem. Reuter zatopił tam 70 okrętów niem., aby nie wydać ich — wg postanowień traktatów pokojowych — w ręce Anglików.

Scenariusz

III, 148-149, IV, 356.

sądów ziemskich sądziły także sprawy cywilne. Obecnie -> Sądownictwo.

Sądy kapturowe — w Polsce przedrozbiorowej sądy sądzące przestępstwa przeciw bezpieczeństwu publicznemu w czasie bezkrólewia.    -> I V, 891.

Sądy marszałkowskie — w Polsce przedrozbiorowej sądy odprawiane przez marszałków wielkich lub nadwornych, z przybranymi dygnitarzami; wyrokowały w sprawach przestępstw przeciwko osobie królewskiej i bezpieczeństwu publicznemu; posiadały prawo miecza i natychmiastową egzekutywę, -y IV, 890.

Sądy polubowne — instancja powoływana doraźnie dla rozstrzygnięcia pretensyj cywilnych m. dwiema stronami będącymi w sporze. -y IV, 896.

Sądy pracy (działające na mocy rozporządzenia Prez. Rzpltej z 1928 r., znowelizowanego w 1934 r.) — rozstrzygają w indywidualnych sporach cywilnych, wynikłych ze stosunku pracy, gdy wartość przedmiotu sporu nie przekracza 10 000 zł. S. P. składają się z sędziego państw, jako przewodniczącego oraz ławników, mianowanych przez min. Sprawiedliwości z list, przedstawionych przez organizacje pracodawców i pracowników. W każdym komplecie zasiada dwóch ławników: jeden jako przedstawiciel pracodawców, drugi pracowników.

-y IV, 375, 896.

Sądy ziemskie — w Polsce przedrozbiorowej najniższe sądy szlacheckie, złożone z sędziego ziemskiego, podsędka i pisarza; sądziły drobniejsze sprawy cywilne rycerstwa. W okresie Jagiellonów urzędowały przez sześć tygodni przed i sześć tygodni po każdym sejmiku. Od wyroków S. Z. można było zgłaszać apelację do trybunałów.

Sążeń — 1. — ros. miara dł. = 3 arszynom = = 7 stopom = 2,13358 m. 2. — dawna polska miara dł.; S. nowopolski czyli warszawski = = 0,81 S. ros.

Sb — s. chem. pierwiastka antymonu.

Sc — s. chem. pierwiastka skandu.

Scala, la (wł.) — słynny teatr operowy w Mediolanie, największy teatr w Europie, zał. w r. 1778. Gromadzi najznakomitszych śpiewaków i dyrygentów świata.

Scaliger, właśc. della Scala — wł. rodzina w Weronie.

Caesar —

Scarborough, ’ska:rbra — ang. m-to portowe i kąpielisko w hr. York (Anglia pn.-zach). Rybołówstwo. Stocznia okrętowa. 42 000 mieszk.

Scarlatti — 1. — Alessandro — (1659 — 1725), kompozytor wł., pierwszy wielki mistrz szkoły neapolitańskiej. Gł. cechy muzyki S.: śpiewność, bogactwo melodii, temperament pd. i bezpośredniość wyrazu. Wytworzył i rozwinął typowe formy opery wł. 2. — Domenico — (1685—1757), syn poprz., wirtuoz-klawicymba-lista i kompozytor, twórca nowego stylu fortepianowego, którego cechą jest niezmiernie żywe tempo i błyskotliwa technika. Liczne utwory fortepianowe.

Scarron Paul, skaró poi — (1610—1660), komediopisarz i powieściopisarz fr., uważany za poprzednika Molióre’a, autor dowcipnych parodyj i burlesek oraz komedyj:    ,, Jadelet"

i „Don Japheł d’Armenie".

Scena — 1. — w teatrze nwż. część przeznaczona dla aktorów; w teatrze strż. mur w głębi proscenium. -y IV, 1052. 2. — ustęp dramatu, który stanowi pewną jedność bądź ze względu na wchodzące lub wychodzące osoby, bądź ze względu na zmianę miejsca akcji. I, 1238.

— wskazówki, najczęściej pochodzące od autora sztuki, dotyczące inscenizacji, dekoracyj itd. S. filmowy — utwór, który ma zostać sfilmowany; szczegółowo opracowana akcja danego filmu.

Scenedesmus — glon mikroskopowy klasy zielenic; komórki tworzą kolonie w kształcie krótkich blaszek; pospolity w planktonie i wśród glonów nitkowatych.

Sceptycyzm — kierunek filozoficzny poddający w wątpliwość możliwość obiektywnego poznania i oceny. Zał. strż. szkoły sceptyków był Pirron z Elis, który twierdził, że mędrzec powinien powstrzymywać się od wydawania sądów (skrajna postać S.). W strż. wyznawany był też S. umiarkowany, lub akademicki (powstał w Akademii Platona), w myśl którego poznanie nasze nie jest bezwzględnie pewne, lecz tylko prawdopodobne. We współczesnym znaczeniu istnieje kilka postaci S.: 1. — poznanie nasze nie jest bezwzględnie prawdziwe, lecz tylko prawdopodobne (p r o-babilizm), 2. — poznanie nasze jest zależne od poznającego podmiotu i przyjętych założeń (relatywizm), 3. — nie możemy nic poznać (agnostycyzm), 4. — należy poddawać w wątpliwość wszystkie twierdzenia dla sprawdzenia ich prawdziwości — S. metodolo-. giczny.

Schacht Hjalmar — (* 1877), niem. mąż stanu, finansista; prezes Banku Rzeszy w 11. 1923-1930 i od r. 1933, w 11. 1934-1937 min. gospodarki; ustabilizował markę niem., przeciwnik reparacyj i planu Younga.

Schadow Johann Gottfried — (1764 — 1850), rzeźbiarz niem., mistrz niem. rzeźby klasycznej, od r. 1790 nadworny rzeźbiarz w Berlinie.

Liczne pomniki, portrety, kwadryga na Bramie Brandenburskiej w Berlinie i i. Pozostawił kilka dzieł teoretycznych.

Scharnhorst Gerhard Johann David von — (1755—1813), generał prus., jeden ż twórców landwery i powszechnej służby wojskowej. Znakomity reformatór wojska prus. po klęskach 1806 r. W 11. 1809—1810 min. wojny, usunięty na żądanie Napoleona.

Schaumburg-Lippe — kraj niem. w dorzeczu Wezery. Kraj rolniczy, przemysł, rzemiosło. Stolica Biicheburg. 340 km² pow., 50 000 mieszk.

Schayer Stanisław •— (* 1899), filolog-indo-log; cenne prace z zakresu filozofii i literatury staroind., przekład „Śakuntali" Kalidasy.

Scheele Karl Wilhelm - (1742-1786), aptekarz i chemik szw. Odkrył szereg pierwiastków (tlen, chlor, mangan), otrzymał, zbadał i opisał liczne związki chemiczne nieorganiczne i organiczne. Był zwolennikiem teorii flogistonu.

Scheer Reinhard

(1795-1858),

Scheidemann Philipp

etyki.

-*• II, 340.

(1759-1805), naj-

III, 925.

(1863-1928), admirał niem., współtwórca marynarki niem.; w r. 1916 dowodził w bitwie pod Skagerrak; w r. 1918 szef niem. sztabu admiralicji. ->■ I, 710 — 711.

Scheffel Joseph Viktor — (1826—1886), pisarz niem., autor wesołych pieśni studenckich; zdobył sławę opowieścią wierszem, owianą romantycznym duchem, pt. ,,Der Trompeter von Sdckingen" („Trębacz z S&ckingen) oraz powieścią historyczną ,,Eckehard" przedstawiającą życie śrdw.

Scheffer Ary, szćfór ari malarz fr., pocz. romantyk wzorem Delacroix i Gćricaulta, później wykazuje tendencje kla-sycystyczne. Czerpał natchnienie z dzieł Byrona, Goethego, Dantego i i. („Francesca da Rimini"). Najbardziej znany obraz „Święty Augustyn i św. Monika" (w Luwrze). Słynny portret Zygmunta Krasińskiego i jego rodziny.

(* 1863), niem. działacz socjal-demokratyczny, od r. 1903 poseł do parlamentu. W czasie wojny domagał się zawarcia pokoju z Entente’ą. W r. 1919 kanclerz pierwszego republikańskiego rządu (weimarskiego). Ustąpił po podpisaniu pokoju wersalskiego. W 11.    1920—1925 burmistrz

Kassel. Po przewrocie narodowo-socjalistycz-nym na emigracji.

Scheiner Christoph — (1573—1650), astronom niem. W r. 1611 odkrył plamy na Słońcu; wynalazł pantograf.

Scheler Max — (1874—1928), filozof niem.; posiada specjalne zasługi w zakresie t. zw. socjologii wiedzy oraz fenomenologii uczuć. Był filozofem kultury, religii; prace w dziedzinie

-* IV, 1119-1120.

Schelling Friedrich Wilhelm Joseph — (1775—1854), filozof romantyzmu niem. Podczas, gdy Fichte uważał całą przyrodę tylko za wytwór jaźni, S. poświęcił gł. swój wysiłek zgłębieniu istoty przyrody organicznej, wobec której, jak i wobec wszechświata, zajął pozycję raczej estetyczną, uważając wszechświat za ożywiony duchem. W interpretacji zjawisk sztuki posługiwał się S., idąc w ślady Goethego, analogiami z zakresu przyrody organicznej. Ujmował przyrodę jako siłę żywą i twórczą, upatrując w niej i we wszystkich jej zjawiskach biegunowość. Jego organiczne i ewolucyjne ujęcie absolutu, w którym dopatrywał się i czynników irracjonalnych, dostępnych tylko dla intuicji artystycznej, stanowi gł. cechę romantycznego stylu jego filozofii. Liczne pisma: ,,Ideen zur Philosophie der Natur" (,,Idee filozofii natury"), ,,System des transzedentalen Idealismus" (,,System idealizmu transcedentalnego"), „ Von der Weltseele" („O duszy świata") i i.

-> I V, 594, 1079, 1084.

Scherer Wilhelm.- (1841-1886), znakomity filolog i historyk literatury niem. ; stworzył metodologię badań historyczno-literackich, wykształcił wielką szkołę germanistów; autor słynnej ,,Oeschichte der Deutschen Literatur" („Historia literatury niem.").

Scherzo (wł.) — żart; utwór muzyczny w żywym tempie, o treści wesołej; często część środkowa sonaty i symfonii; rodzaj stworzony przez Beethovena.

Scheveningen — hol. port rybacki i znane kąpielisko morskie nad Morzem Niemieckim, tworzące przedmieście Hagi. Ok. 21 000 mieszk.

Schiaparelli Giovanni Virginio — (1835 — 1910), astronom wł. Zaobserwował ciemne smugi, rzekome kanały na Marsie. Stworzył teorię powstawania meteorów.

Schicka odczyn — odczyn skórny wynaleziony w r. 1913, pozwalający na określenie wrażliwości danego dziecka na błonicę.

Schledam — m-to i port rzeczny w Holandii, pod Rotterdamem, przy ujściu rzeki Schie do Mozy. Ożywiony przemysł spirytusowy. 56 000 mieszk.

Schiller Friedrich większy, obok Goethego, poeta niem., rodem ze Szwabii; ukończył studia medyczne, ale poświęcił się całkowicie twórczości literackiej. Jego utwory poetyckie, przede wszystkim dramaty, cechuje namiętność i wzniosłość przechodząca w patos. Wiersze liryczne i ballady są przeważnie rozwinięciem myśli filozoficznych. Pod wpływem filozofii Kanta zajął się rozpatrywaniem podstawowych kategoryj estetycznych, jak tragizm, wzniosłość, naiwność i sentymentalność; w obcowaniu z Goethem, (wspaniała korespondencja dwóch poetów) rozwinął podstawowe zasady poetyki i teorii sztuki niem. klasycyzmu. Treść swych dramatów czerpał bądź z sensacyjnych powieści, w których się rozczytywał, bądź z historii, przepajając ją ideologią wolności, której był płomiennym szermierzem. Wielkość S. i znaczenie w literaturze światowej, a także i wpływ na literaturę polską polega przede wszystkim na jego twórczości dramatycznej. Dramaty

Schiller Leon — (* 1887), reżyser teatralny i inscenizator. Opracował i wystawił liczne arcydzieła teatru, pocz. we Lwowie, potem w Warszawie.

Schinkel Karl Friedrich

odszczepieństwo od kościoła kat., powstałe na tle nie podporządkowania się władzy papieża. S., połączona z odrzuceniem szeregu artykułów wiary, staje się herezją.

Schizma papieska -*■ Schizma wielka zachodnia.

(1894-1923),

lerii; brał udział w walkach podczas okupacji Zagłębia Ruhry, gdzie został rozstrzelany przez Francuzów. Czczony w Niemczech narodowo-socjalistycznych jako bohater narodowy.

Schlegel — 1. — August Wilhelm — (1767— 1845), wykwintny krytyk literacki niem. i znawca formy poetyckiej ; w swoich wykładach w Berlinie i Wiedniu propagował idee romantyczne w kołach ówczesnej inteligencji; później oddał się studiom lingwistycznym i filologicznym, zwł. w zakresie dziejów i literatury niem. Wielką jego zasługą jest wspaniały przekład dzieł Szekspira na język niem. -> / V, 592, 595. 2.

Karolinę

(1882-1934), generał i polityk niem.; min. Reichswehry w r. 1932, premier w 11. 1932—1933, ustąpił na rzecz gabinetu Hitler — v. Pappen. Zamordowany przez narodowych socjalistów.

Schleiden Matheus

(1854—1916), pisarz i krytyk teatralny niem., jeden z gł. propagatorów naturalizmu niem., dyrektor Burgtheatru w Wiedniu; współzałożyciel (z O. Brahmem) ,,Freie Biihne”.

-> II, 116.

młodzieńcze, jak: ,,Die Rauber" („Zbójcy") lub „Kabale und Liebe" („Intryga i miłość") są przepojone duchem epoki Sturm und Drang; ,,Don Carlos“ rozwija zagadnienie wolności polit. Wielkie dramaty okresu dojrzałości, jak trylogia o Wallensteinie, ,, Maria Stuart", „Die Jungfrau von Orleans" („Dziewica orleańska") lub „ Wilhelm Tell", wykazują wielki nerw sceniczny S., zmysł teatralny i wyczucie tragizmu. Niedokończony fragment jego dramatu ,,De-rnetrius" ma* treść zaczerpniętą z dziejów Polski. -> I, 1234, 1245, II, 620-622, 1108, III, 924, 936-937, 1170, IV, 592, 1054, 1055, 1123.

-> 1 V, 1061. (1781-1841), architekt i malarz niem., gł. przedstawiciel klasycyzmu w architekturze niem. Liczne budowle w Berlinie w Poczdamie i i., obrazy sta-lugowe i krajobrazy i i.

Schizma

Schizma wielka zachodnia — wielkie odszczepieństwo powstałe w kościel kat. w 11. 1378—1415 wyłącznie na tle ustrojowym. Było spowodowane tym, że część kardynałów nie uznała wyboru papieża Urbana VI i wybrała antypapieża Klemensa VII. Kres S. W. Z. położył sobór konstancjeński, który wybrał na papieża Marcina V.

Schizma wschodnia — oderwanie się patriarchatów wsch. od łączności z Rzymem w r. 1054. (-> Prawosławie). -> I. 737.

Schizofrenia, rozdwojenie osobowości, rozdwojenie jaźni (dementia praecoz) — choroba umysłowa, polegająca na całkowitym zamknięciu się w sobie i zupełnym oderwaniu od świata zewnętrznego (-> Autyzm)', wynika stąd opór wykonywania nakazywanych choremu czynności.    Negatywizm). Niekiedy występują

również zaburzenia przytomności, objawy sztywności ciała itp. S. spotyka się zwykle u osobników młodych. W ostatnich latach próbują leczyć S. przez podawanie insuliny.

Schizotymiczny typ — typ usposobienia ludzi zdrowych podobny do usposobienia charakterystycznego dla chorych na schizofrenię.

-> I, 910.

Schjelderup Gerhard Rosenkrone — (1859 — 1933), norw. kompozytor i pisarz muzyczny. Opery, utwory orkiestralne, pieśni i i.

Schlaf Johannes — (* 1862), pisarz niem., wraz z Arno Holzem twórca naturalizmu niem.

Schlageter Albert Leo niem. ochotnik w wielkiej wojnie, oficer arty-

(1765—1809), żona poprz., później Schellinga, kobieta olśniewającej inteligencji i wybitnej kultury; wywarła doniosły wpływ na rozwój romantyzmu niem. 3. - Friedrich - (1772- 1829), brat Augusta, jeden z najsubtelniejszych krytyków ite-rackich w Niemczech, twórca i prawodawca teorii romantyzmu niem., którą rozwinął przeważnie w błyskotliwych i pełnych dowcipu aforyzmach. Po głębokich studiach nad filozofią a zwł. nad filozofią historii przeszedł, jak wielu współczesnych mu, na katolicyzm i stał się jednym z gł. rzeczników ideologii restauracji ponapoleońskiej w Austrii. IV, 592, 595.

Schleicher August — (1821 — 1868), znakomity językoznawca niem., jeden z twórców językoznawstwa porównawczego.

Schleicher Kurt von

(1804-1881), botanik niem. ; wykrył, że wszystkie rośliny składają się z komórek.

Schleiermacher Friedrich Daniel Ernst — (1768—1834), jeden z największych teologów niem. i filozofów religii, współtwórca ruchu romantycznego (wraz z braćmi Schlegel); pionier etyki liberalnej, znakomity kaznodzieja, autor licznych dzieł z zakresu filozofii.

IV, 596.

Schlenther Paul

Schlieffen Alfred - (1833-1913), feldmarszałek prus. Wyróżnił się w wojnach w 11. 1866 i 1870—1871. Twórca wielkiego, częściowo zrealizowanego w r. 1914 strategicznego planu niem. agresji na fr. froncie (przez terytorium belg.) i obrony na ros.

Schliemann Heinrich — (1822—1890), archeolog niem.; poświęcił się odszukaniu miejsc, gdzie rozgrywa się akcja epopei Homera; odkopał strż. Troję, Miceny i i. i opisał swoje prace wykopaliskowe.

Schliisselburg -»• Szlisselburg.

Schliiter Andreas

(1805—1875); posiada złoża rudy żelaznej, kopalnie węgla we Francji, Hiszpanii, produkuje broń, amunicję, czołgi itd., łodzie podwodne i torpedy, lokomotywy i maszyny rolnicze.

Schnitzler Arthur — (1862—1931), wybitny literat austr., lekarz z zawodu, autor szeregu powieści i utworów scenicznych ujmujących w formie dyskretnie sensacyjnej przeważnie zagadnienia erotyczne; mistrz jednoaktówki, np. ,,Grilner Kakadu" („Zielone kakadu"). Z powieści S. najlepsze: ,,Frau Bertha Garlan", ,,Fraulein Elsę".

Schnorr von Karolsfeld Julius — (1794 — 1872), malarz niem., jeden z przedstawicieli grupy Nazareńczyków. Dzieła : „Zwiastowanie", „Św. Roch, rozdający jałmużnę", 240 drzeworytów do Biblii.

Schober Johannes — (1874—1932), polityk austr. Jako prezydent policji w Wiedniu stłumił w r. 1919 i 1927 powstania socjalistyczne. W 11. 1921 — 1922 i 1929 — 1930 kanclerz związkowy; w 11. 1930—1932 minister spraw zagranicznych.

Schodnica

schody o stopniach

-+/F, 1009-1010.

(1799-

(1445—1491), ma-

litość.

Ideałem

(1634-1714), architekt i rzeźbiarz niem., znakomity przedstawiciel niem. baroku, pracował w Gdańsku, Warszawie (w 11. 1689—1694) i w Berlinie, gdzie był rzeźbiarzem nadwornym.

Schmerling Anton — (1805—1893), austr. mąż stanu, przeciwnik Metternicha. Uczestnik rewolucji 1848 r.; w 11. 1849—1851 min. sprawiedliwości, w r. 1860 min. spraw wewnętrznych i premier. Germanizator i zwolennik centralizacji, przeciwstawiał się polskim żądaniom wolnościowym i samorządowym.

Schmoller Gustaw — (1838—1917), ekonomista i historyk niem., nazywany „socjalistą z katedry". Ogłosił: „Grundriss der allgemeinen Volkswirtschaftlehre" („Zarys ogólnej ekonomii polit."), ,,Die soziale Frage" („Kwestia społeczna") i i.

Schneeberg Śnieżka — szczyt w Alpach wapiennych (Dolna Austria), 2075 m wys.

Schneeberger Antoni — (1530—1581), lekarz i przyrodnik ; w r. 1557 wydał spis roślin, który jest pierwszą naukową książką botaniczną w Polsce. Dzieła lekarskie i i.

Schneider-Greusot, Sznajder-krezo — największy koncern fr. przemysłu wojennego, zał. w r. 1836 w Le Creusot przez Józefa Eugeniusza Schneidera

~riv, 1214.

wieś w pwt. drohobyckim;

kopalnie nafty. 4000 mieszk.

Schody ruchome poruszających się ku górze, lub w dół, przy pomocy taśmy bez końca. Stosowane niekiedy zamiast dźwigów osobowych, zwł. tam, gdzie zależy na ciągłości ruchu (kolejki podziemne wielkich m-t., wielkie domy towarowe).

Scholastyka — dominujący kierunek filozofii śrdw., którego istotą było dążenie do uzgodnienia danych rozumu z wiarą i objawieniem. W myśl tego poglądu filozofia, jako nauka oparta na rozumie, teologia zaś — na objawieniu, mają wspólny cel, muszą się zatem uzupełniać i współdziałać. Szczytowym okresem w dziejach S. jest w. XIII. Pocz. od końca XIII w. w filozofii scholastycz-nej rozróżnia się dwa kierunki: arystotele-sowski (pod wpływem interpretacji Tomasza z Akwinu, zw. tom izmem) oraz a u gust yński (pod wpływem gł. przedstawiciela tego prądu w XIII w. Dunsa Scotusa, zw. skotyzmem). W XIV do XVI w. te dwa kierunki zwalczają się z sobą na uniw., z których stopniowo zostają całkowicie wyparte pod wpływem humanizmu i renesansowego przyrodoznawstwa. S. pielęgnowana następnie w kolegiach klasztornych, coraz bardziej jałowa i werbalna, staje się synonimem czczego formalizmu. S. w Polsce wprowadzona została gł. w XV w. na Uniw. Jagiellońskim. Od XVI do XVIII w. jej gł. ośrodkami były kolegia jezuickie.

Schónbein Christian Friedrich 1868), chemik niem. Odkrył ozon, otrzymał pierwszy nitrocelulozę (bawełnę strzelniczą.) i kolodium.

Schonberg Arnold — (* 1874), kompozytor austr., jeden z najbardziej radykalnych przedstawicieli nowego stylu w muzyce. Znaczenie muzyki S. polega gł. na rozwinięciu już ginącego atonalizmu. W pierwszej epoce twórczości pod wpływem Wagnera, w drugiej impresjonista.

Schónbrunn — dawny pałac cesarski w Wiedniu, zbudowany w pierwszej połowie XVIII w. Piękny rozległy park. Tu podpisano w r. 1809 traktat pokojowy wiedeński m. Austrią i Francją.

Schónebeck — m-to w Saksonii, na lewym brzegu Łaby, niedaleko Magdeburga. Salina. 35 000 mieszk.

Schongauer Martin larz i miedziorytnik niem., mistrz późnego gotyku. Rytował gł. sceny rei. Gł. dzieło: „Madonna wśród róż" w kościele w Kalmarze.

Schopenhauer Arthur — (1788 — 1860), filozof niem., którego gł. teza zamknięta jest w zdaniu „świat jest moim wyobrażeniem", istotą wszystkich rzeczy jest wola, irracjonalny pęd życia, zjawiska jednak a także postanowienia i działania człowieka podlegają prawo przyczy-nowości (determinizm). W zakresie etyki S. reprezentuje pogląd, zw. pesymizmem : świat nie jest najlepszym z możliwych, lecz najgorszym. Wola, jako gł. element w świecie, odpowiada w życiu człowieka namiętności i cierpieniu; dlatego też gł. wartością moralną jest wg S.

etycznym i celem jest dla człowieka zaprzeczenie jego indywidualnej woli, czyli asceza, wyzbycie się namiętności i cierpienia, przez osiągnięcie stanu szczęśliwości w

II, 369. (1727-1783), archi-

Adolf

(1790-

1880), syn poprz., architekt, budowniczy miejski w Warszawie; współpracował z Corazzim przy budowie Teatru Wielkiego.

Schiick Henrik

(* 1855), szw. historyk literatury, przewodniczący Fundacji Nobla od r. 1918. Napisał historię literatury szw. i i. Schultze-Delitzsch Hermann

-> IV, 883-884.

(1810-

Robert

1.

(* 1897), polityk

zapomnieniu (Nirwana, nicość). Filozofia S. wywarła silny wpływ na literaturę i sztukę.

-> IV, 1119.

Schrenck-Notzing Albert — (1862 — 1929), lekarz niem., jeden z twórców i gł. propagatorów t. zw. parapsychologii, tj. nauki o tajemniczych zjawiskach psychiki czy też ducha, objętych nazwą spirytyzmu.

Schrddinger Erwin — (* 1887), fizyk niem., twórca nowej mechaniki atomu, t. zw. mechaniki falowej. Nagroda Nobla (wspólnie z Di-rakiem) w r. 1933.

Schróger Efraim tekt, Niemiec z pochodzenia, czynny w Warszawie w epoce stanisławowskiej. Przedstawiciel klasycyzmu. Twórca pałacu prymasowskiego (dziś Min. Rolnictwa) na ul. Senatorskiej, fasady kościoła karmelitów.

Schron — element umocnień polowych, dający osłonę przed ogniem nieprzyjaciela dla ludzi i sprzętu, obserwatorów, central telefonicznych, magazynów itd. Najprymitywniejszym S. jest wnęka wykopana pod przedpier-siem okopu; po jej oszalowaniu deskami i pogłębieniu powstaje nisza na 2 żołnierzy chroniąca przed ogniem karabinowym i odłamkami pocisków artyleryjskich. Przy dalszej rozbudowie pozycji powstają S. wytrzymałe (żelbetonowe), wkopane w ziemię co najmniej na kilka m, chroniące nawet przed pociskami ciężkiej artylerii. Przy długotrwałych walkach S. stopniowo zagospodarowują się, otrzymują peryskopy dla obserwacji, wieżyczki pancerne, sprzęt kwaterunkowy, oświetlenie, piece w zimie itd. S. przeciwgazowy — pomieszczenie przystosowane do dłuższego przebywania w nim podczas napadu lotniczo-gazowego, zaopatrzone w drzwi umożliwiające wchodzenie podczas napadu a nie wpuszczające gazu do wnętrza, urządzenia do odświeżania powietrza, materiały do niszczenia gazów, butle i aparaty tlenowe, urządzenia wodociągowe, kanalizacyjne, zapasy żywności itp. S. przeciwgazowe powinny być instalowane w piwnicach lub na parterze każdego większego domu, fabryki, instytucji.

-> II, 515.

Schubart Christian — (1739—1791), pisarz niem., przedstawiciel epoki Sturm und Drang, więziony przez lat dziesięć za drwiny z ks. Karola Eugeniusza wirtemberskiego; następnie dyrektor teatru w Stuttgarcie; w swojej ,,Deutsche Chronik" („Kronika niem.") dał wyraz cierpieniom epoki; wywarł wielki wpływ na Schillera.

Schubert Franz Peter — (1797—1828), znakomity kompozytor austr., mistrz pieśni niem. Muzykę S. cechuje głęboki liryzm. Gł. dziedziną twórczości S. jest pieśń, ale S. jest również mistrzem muzyki instrumentalnej (fortepianowej, kameralnej i symfonicznej). S. jest jednym z gł. przedstawicieli fortepianowej miniatury lirycznej, znamiennej dla epoki romantycznej. 603 pieśni, utwory fortepianowe, (sonaty, Moments musicaux), muzyka kameralna, 9 symfonij, w tym słynna „Niedokończona" ; 6 mszy i i. -*■ III, 942, IV-, 56, 595.

Schuch — 1. — Jan Chrystian — (1752 — 1813), architekt i ogrodnik saski, pracował w Polsce od r. 1775. Urządzał liczne ogrody w Polsce, był intendentem ogrodów królewskich w Warszawie. Gł. jego dziełem był Park Łazienkowski. 2.

(1808-

1883), niem. działacz społeczny, spółdzielca, twórca pierwszych spółdzielni kredytowych dla rzemieślników.

Schumann

1856), muzyk niem., nawskroś romantyczny twórca nowej sztuki fortepianowej. W kompozycjach fortepianowych przeważają miniatury oparte na programie poetyckim, staraj ące się odtworzyć nastrój obrazu poetyckiego. W historii pieśni kompozycje S. oznaczają postęp od melodii „z akompaniamentem" do jednolitego u-.tworu złożonego z partii fortepianowej i wokalnej. 4 symfonie, 4 uwertury koncertowe, koncerty i szereg i. utworów fortepianowych, oratorium „Paradies und Pert", („Raj i Peri"), utwór chóralny „Der Rosę Pilgerfahrt", („Pielgrzymka róży"), muzyka do „Fausta", pieśni, muzyka kameralna. S. pierwszy zwrócił uwagę na geniusz Chopina. III, 942, IV, 56, 595. 2. — Cl ar a, z domu Wieck — (1819 — 1896), żona poprz., pianistka i kompozytorka, wydała listy męża z lat młodzieńczych.

Schuppe Wilhelm — (1836—1913), filozof niem., gł. przedstawiciel t. zw. filozofii immanencji, wg której wszelka rzeczywistość istnieje tylko w świadomości.

Schuschnigg Kurt austr. kierunku chrześcij.-społecznego, ostatni kanclerz Austrii, twórca i przywódca Frontu Ojczyźnianego (-> Vaterldndische Front). Objąwszy tekę premiera po śmierci Dollfussa (1934), dążył do utrzymania niepodległości Austrii; podał się do dymisji na wieść o wkroczeniu wojsk niem. do Austrii w r. 1938. Po przyłączeniu Austrii do Niemiec internowany.

Schiitz Heinrich — (1585—1672), największy niem. kompozytor przed J. S. Bachem, mistrz protest, muzyki kościelnej. Wł. madrygały, psalmy, Cantiones sacrae (motety), wielogłosowe pieśni kościelne, pierwsza niem. opera „Dafne", oratoria, pasje, i i.

Schutzbund (niem.) — zbrojna organizacja robotników austr., powstała w czasie rewolucji 1918 r. Rozwiązanie S. przez rząd Dollfussa

-► I V, 1087.

(1684-

(1804-1871), ma-

Cornelius

Publius

Scientyści (Christian Science, 'krystjan ’sa-sekta amer., powstała ok. r. 1870,

Sconto, skonto

(1495—1562), malarz

szami.

31 marca 1933 r. było jedną z przyczyn zamieszek rewolucyjnych w Austrii w tym okre

sie.

Schutzstaffel (niem. = oddziały ochronne), straż S. S. — zorganizowana na wzór wojskowy milicja N. S. D. A. P., której celem jest ochrona osoby „Fiihrera" i instytucyj partyjnych. Członkowie S. S. ubrani są w czarne mundury i na czapkach noszą trupite główki. Szefem S. S. jest od r. 1934 Henryk Himmler (* 1900).

IV, 854.

Schwarz Berthold — (XIII w.), mnich-fran-ciszkanin z Freiburga. Uchodzi za wynalazcę prochu strzelniczego.

Schwarzenberg — m-to w Saksonii, w zach. Rudawach. Koronkarstwo. 11 000 mieszk.

Schwarzenberg Karl Philipp, ks. — (1771 — 1820), feldmarszałek austr. W r. 1812 dowodził posiłkowym korpusem austr. przy Napoleonie i odegrał dwulicową rolę. W 11. 1813 — 1814 naczelny wódz wojsk sprzymierzonych przeciw Napoleonowi; 18 marca 1814 r. zajął Paryż.

Schwarzenberg Felix, ks. — (1800—1852), austr. mąż stanu, premier w 11. 1848—1852; w r. 1848 wierny absolutyzmowi tłumił rewolucję wł. i powstanie wiedeńskie.

Schwarzschild Karol — (1873—1916), astronom niem. Szereg prac z dziedziny astronomii, i astrofizyki.

Schwarzwald, Czarny Las — pasmo górskie w Badenii i Wirtembergii, tworzące wsch. krawędź niziny górnoreńskiej, 160 km dł., 50 — 60 km szer., do 1493 m wys. (Feldberg). Liczne źródła mineralne (m. i. w Baden-Baden).

Schwerin — stolica Meklenburgu. Zamek na wyspie Jeziora Schwerińskiego. Katedra z XIII w. 54 000 mieszk.

Schwerin Kurt Christoph, hr.

1757), feldmarszałek prus. Zdobył Pragę w czasie drugiej wojny śląskiej w r. 1744. Poległ w wojnie siedmioletniej.

Schwind Moritz von larz niem., uczeń Schnorra i Corneliusa; ilustrator niem. baśni romantycznych. Pod względem formalnym wzorował się na Rafaelu. Malowidła ścienne, obrazki rodzajowe i i.

Schwyz — kanton (ze stolicą tejże nazwy, jednym z ośrodków tworzenia się Związku Szwajc., 8 000 mieszk.) w Szwajcarii środk., nad Jeziorem Czterech Kantonów. Część pd. górzysta, przecięta odnogami Alp, część pn. wyżynna i lesista. Ożywiony przemysł. 63 000 mieszk., 908 km² pow.

Scłaloja Vittorio — (1856—1933), dyplomata i prawnik wł.; w 11. 1909—1910 min. sprawiedliwości, w 11. 1919—1920 spraw zagranicznych ; przewodniczący delegacji wł. na konferencję w Locarno.

Scipio — patrycjuszowska rodzina rzym. z rodu Korneliuszów. Najwybitniejsi: 1. i 2. — Publius Cornelius i Gneius Corne-

lius, bracia — (III w. prz. Chr.), pobici przez Hannibala nad Ticino i Trebią w r. 218 prz. Chr.; polegli w walkach z Kartagińczy-kami w Hiszpanii w r. 211; 3. — Publius Cornelius S. Africanus Starszy (Maior) — (ok. 235— 183 prz. Chr.); w r. 210 zdobył Nową Kartaginę w Hiszpanii, podbił Hiszpanię w r. 206; zadał klęskę Hannibalowi p. Zamą w r. 202.    4.

S. Aemilianus Africanus Młodszy (Minor) — (ok. 185 —ok. 129 prz. Chr.), adoptowany wnuk poprz.; zdobył Kartaginę w r. 146 i Numancję w r. 133. Przeciwnik reform Tyberiusza Grakcha, wielbiciel kultury gr., mecenas sztuki.

jans)

głosząca, że za pomocą autosugestii, spirytyzmu i odpowiednich praktyk rei. można zachować i naprawiać zdrowie ciała.

Sclerotinia — grzyby pasożytnicze, wywołujące choroby roślin, m. i raka na koniczynie.. Pokrewny grzyb Monillia fructigena wywołuje brunatną zgniliznę jabłek. (-> II, tabl. 93 b).

procentowe potrącenie części należności, np. przy regulowaniu rachunku gotówką zamiast wekslami, przed terminem płatności, bądź też z innych powodów (np. przy dużym zamówieniu).

Scontro — księga handlowa, w której prowadzone są oddzielnie rachunki przychodu i rozchodu poszczególnych artykułów oraz zysków i strat; wzajemne wyrównanie rachunków; zestawienie przychodów z rozchodami i porównanie z rzeczywistym stanem kasy, zapasów towarów.

Scorel Jan van

niderl., jeden z najwcześniejszych przedstawicieli renesansu w Holandii. Obrazy ołtarzowe, portrety.

Scotland Yard, 'skotland ja:rd (ang.) — centralny urząd londyńskiej policji, będący jednocześnie urzędem policji kryminalnej Anglii.

Scott Cyril, skot 'syryl — (* 1879), kompozytor ang., impresjonista. Popularne miniatury fortepianowe, pieśni, opery, muzyka kameralna i symfoniczna i i.

Scott Robert Falconer, skot ’robart ’fo:knar — (1868—1912), ang. podróżnik antarktyczny, zasłużył się badaniami w Pd. Kraju Wiktorii. W drugiej swej wyprawie dotarł do bieguna pd.; w drodze powrotnej zginął wraz z towarzy-

—► I, 222.

Scott Walter, Sir, skot uo:ltar sa:r — (1771 — 1832), powieściopisarz i poeta szkoc., twórca romantycznej powieści historycznej. Miłośnik podań ludowych, pocz. pisze poezje: ,,The Lay of the Last Minstrel“ („Pieśń ostatniego min-strela"),,,The Lady of the Lakę" („Pani Jeziora") i i. — w formie poematów epickich. W r. 1814 wydaje powieść ,, Waverley", potem szereg innych, stając się najpopularniejszym pisarzem

w Europie. Powieści historyczne S. stanowiły nowy gat. literacki. Odżywała w nich przeszłość historyczna, atmosfera dawnej epoki, na której tle rozgrywała się zmyślona, ale prawdopodobna akcja. Najlepsze powieści z dziejów pd. Anglii i Szkocji: ,,Waverley", ,,łiob Roy“, „Kenilworth". Inne: „The Bride of Lammer-moor“    (,,Narzeczona z Lammermoor"), ,,Ivan-

hoe" i i. Wywarł wpływ na literaturę polską, m. i. na „Pana Tadeusza". Tł. polskie Dmochowskiego, Odyńca i i.

I V, 33,5, 597, 1326, 1328.

Scranton, 'skrkntn

Scrub

1, 437, 438.

Scutigera

-» IV, 411, 418-419. - strż. nazwa ludów stepowych z grupy plemion irańskich. S. koczowali na wybrzeżach Morza Czarnego, na pn. od Iranu, w środk. Azji. Wg świadectwa Herodota (V w. prz. Chr.) S. zajmowali się hodowlą bydła i łowiectwem, prowadzili handel wymienny z czarnomorskimi koloniami Greków. Część S. wyginęła, część zmieszała się z Sarmatami; resztki przetrwały na Kaukazie jako Ossetyńcy. Na kulturę S. złożyły się elementy azjatyckie i gr.-jońskie.

(1804- 1896), dzia-

wielki amer. port pacy-

(1554—1678), król portug. od r. 1557. Wyprawa krzyżowa przeciw Maurom do Marokka zakończyła się śmiercią króla i klęską, która pociągnęła upadek mocarstwowego znaczenia Portugalii.

Sebastian z Felsztyna -»• Felsztyński.

Secesja (łac. secessio — oddzielenie się) — 1. — wg podania wyjście gnębionych za długi plebej uszów z Rzymu na „górę świętą" w r. 494 prz. Chr. i na Awentyn w r. 449, co ostatecznie doprowadzić miało do ustanowienia nietykalnych trybunów plebejskich. 2. — styl panujący w sztuce w końcu XIX w. Styl ten cechuje charakter dekoracyjny, operowanie esowa-tą, kapryśną linią (wpływ ang. prerafaelitów i modnej wówczas sztuki jap.), przerost ornamentyki. W XX w. nastąpiła ostra reakcja przeciw sztuce S. W malarstwie S. ma pozycje dodatnie; wpływom jej ulegali znakomici malarze, jak Hodler, Beardsley (rysownik), w Polsce

przemysłowe m-to amer. w Pennsylwanii; w okolicy złoża antracytu. Metalurgia. 143 000 mieszk., w tym 16 000 Polaków.

Scribe Augustin Eugćne, skrib óguste óżćn — (1791 — 1861), komediopisarz fr., autor ok. 400 sztuk. gł. lekkich komedyj obyczajowych. Celował w przeprowadzaniu intrygi, wywarł wpływ na teatr fr. i europ. Najlepsze komedie historyczne: ,,Bertrand et Baton", ,,Le Verre d'eau“ („Szklanka wody") i i.

-* I, 1246, II, 1262, I V, 1060.

skupienia roślinne występujące w Australii; składają się przeważnie z krzewów ciernistych, np. akacji.

Scudśry Madelaine de, skudćri madalen do — (1607—1701), powieściopisarka fr. W romansach bohaterskich (,,Cyrus", ,,Cl4lie") z historii Persji i Rzymu przedstawiała współczesnych, stosując język salonów.

-> I, 519.

rodzaj pareczników o delikatnej budowie ciała, z silnie wydłużonymi nogami. Szybko biegają w pogoni za owadami. Żyją w klimacie ciepłym.

Scyfopolip (scyphopolypus) — osiadły polip, forma występująca w bezpłciowym pokoleniu u krążkopławów.

Scylla — w podaniach gr. -> Charybda i Scylla.

Scyntylacja — 1. — migotanie, „mruganie" gwiazd, spowodowane zakłóceniami zachodzącymi w atmosferze skutkiem prądów powietrznych. 2. — w radiologii iskierki rozbłyskujące na ekranie pokrytym odpowiednią substancją (np. siarczkiem cynku) pod wpływem padających na ekran cząstek a lub protonów. Daje się obserwować w ciemności przez mikroskop.

Scytowie (Skoloci)

Sczaniecka Emilia laczka patriotyczna; pełniła służbę samarytańską przy rannych powstańcach w 1831 r., a następnie przez całe życie prowadziła w Wielko-polsce pracę oświatową, społeczną i patriotyczną.

Se — s. chem. pierwiastka selenu.

Seattle, si’atl ficzny nad zatoką Puget Sound i m-to przemysłowe w stanie Waszyngton. 366 000 mieszk., 1000 Polaków.

Sebastian św. — (III w ), dowódca oddziału pretorianów, męczennik za wiarę za czasów Dioklecjana; zginął przeszyty strzałami. Pam. 20 stycznia.

Sebastian

Wyspiański, Mehoffer. -> II, 158.

Secesyjna wojna — wojna toczona w 11. 1861 — 1865 m. stanami pn. i pd. St. Zj. A. Pn. na tle antagonizmów wynikających z odmiennych stosunków społecznych i ekonomicznych. Gdy w r. 1860 przeciwnicy niewolnictwa w Stanach pn. wybrali na prezydenta Lincolna, 11 stanów pd., w których gospodarstwo oparte było na niewolnictwie Murzynów, wypowiedziało posłuszeństwo rządowi związkowemu i zawiązało nową konfederację. W wyniku czteroletniej wojny, zakończonej zwycięstwem stanów pn., zniesiono niewolnictwo w całym obrębie St. Zj.

-> III, 962.

Sedan, seda — m-to w pn.-wsch. Francji nad Mozą. Klęska Napoleona III w wojnie z Niemcami (w r. 1870), która spowodowała we Francji upadek drugiego cesarstwa i zapoczątkowała zjednoczenie Niemiec.

Sedymentacja — osadzanie się materiału skalnego w zbiornikach wodnych (morza, jeziora) lub na lądzie (np. S. eoliczna lub lodowcowa) .

Seeckt Hans von — (* 1866), generał niem. W wielkiej wojnie szef sztabu II armii, operującej w Karpatach (Gorlice) i Galicji. W 11. 1920—1926 dowódca Reichswehry; położył wiel-

prastare m-to hiszp. u stóp Gór Kastylijskich, „muzeum" hiszp. historii i sztuki, ongi stolica Maurów, odbudowana w XV w., zniszczona przez pożar w 1862 r. Katedra z XVI w., ruiny akweduktów rzym. 20 000 mieszk.

Segura — rzeka w Hiszpanii pd.-wsch.; wpada do Morza Śródziemnego. Odgrywa dużą rolę przy nawadnianiu t. zw. Huerty. Gwałtowne wylewy. 240 km dł„ 27 000 km2 dorzecza.

Sełcento (wł. = sześćsetlecie) — nazwa przyjęta dla oznaczenia okresu sztuki wł. XVII w.

Seidel Heinrich — (1842—1906), humorysta niem.; opisywał małomiasteczkowe i filisterskie życie, zwł. w sławnej powieści ,,Leberecht Hiihnchen".

(* 1869), polityk austr., nauczyciel ludowy; od r. 1907 — obok Wiktora

1848

ze-

sta-

kie zasługi dla reorganizacji sił zbrojnych Niemiec, wykształciwszy znakomite wojsko zawodowe.

Segantini Giovanni — (1858—1899), malarz wł. Obrazy malowane techniką impresjonistyczną z życia wieśniaków, na tle krajobrazu górskiego: „Orka", „Ostatnia wędrówka".

Seged, węg. Szeged — m-to węg. nad dolną Cisą; 135 000 mieszk.

Segera stożki — wynalezione przez chemika niem. Hermanna Segera (1839—1893) stożki z mieszanin gliny o różnych znanych temperaturach topnienia (mięknięcia), stosowane w przemyśle ceramicznym do przybliżonego wyznaczania temperatury w piecu. Temperatura pieca równa jest temperaturze topnienia najtrudniej topliwego S. S., który w piecu odkształcił się (stopił lub wygiął).

Segesta, gr. Egesta — m-to w zach. części Sycylii, na pd. od dzisiejszego Castellamare del Golfo, zał. w XII w. prz. Chr. Do dziś zachowane ruiny, m. i. świątyni z V w. prz. Chr.

Seghers Hercules — (1589 — 1645), niderl. rytownik i malarz, uważany za poprzednika Rembrandta, twórca krajobrazów górskich i równinnych, odznaczających się znakomitą techniką kolorystyczną.

Segovia

Seignette a sól — winian sodowo-potasowy, stosowany w lecznictwie, do srebrzenia luster, do odczynnika Fehlinga.

Seignobos Charles, sćnjobo szarl — (* 1854), historyk fr.: ,,Histoire politiąue de VEuropę contemporaine" („Historia polit. współczesnej Europy"), ,,Histoire de la civilisation" („Historia cywilizacji"), ,,Introduction aux ćtudes historiqu.es" („Wstęp do studiów historycznych") wespół z Langlois, >tHistoire sincbe de la nation franęaise". („Szczera historia narodu fr.‘‘) i i.

Seine, són — fr. nazwa Sekwany.

Seipel Ignaz x. — (1876—1932), austr. mąż stanu, profesor teologii. Od r. 1919 chrześcij.-spoleczny poseł do parlamentu. W 11. 1922 — 1924 i 1926—1929 kanclerz.

Seitz Karl

Adlera — przywódca socjal-demokracji. W 11. 1919 — 1920 prezydent Zgromadzenia Narodowego i republiki austr.

Sejanus Lucius Aelius — (-f* 31), dowódca pretorianów, wszechwładny faworyt cesarza Tyberiusza; w r. 27 dla zawładnięcia tronem uśmiercił Druzusa i Agrypinę z synami; po wykryciu zamachu stracony.

Sejm galicyjski w 11. 1782- 1788 i 1817 — stanowe przedstawicielstwo Galicj i, w którym zasiadały stany galicyjskie, tj. magnaci, szlachta i m-ta, a od 1817 r. stan czwarty: biskupi. Przewodniczył gubernator austr. S. G. wydawał opinie, miał prawo zgłaszać do władz austr. zażalenia i przedstawienia. Od r. 1817 wybierał S. G. Wydział Krajowy jako łącznik m. zarządem kraju a społeczeństwem. W 11.    1861 — 1914 na miejsce

S. G. ustanowiono sejm krajowy, złożony z 12 virilistów, tj. wchodzących z urzędu rektorów uniw. i biskupów, oraz z posłów (150—161) wybieranych na lat 6 w 4 kuriach, 1) wielkiej własności, 2) miast, 3) izb handlowo-przemy-słowych i 4) małej własności. Obradami kierował marszałek krajowy, mianowany przez cesarza austr. spośród posłów sejmowych, Polaków. S. krajowy był władzą samorządową, nakładał opłaty i podatki na potrzeby kraju, miał władzę ustawodawczą w dziale kultury, spraw szkolnych, kościelnych, spraw gminnych itp., w granicach ustaw austr. mógł dyskutować nad ustawami państw., wydawać opinie, stawiać wnioski, żądać wyjaśnień itp. Organem zarządzającym i wykonawczym S. krajowego był Wydział Krajowy, wybierany spośród członków na lat 6, złożony z 6 członków z marszałkiem sejmowym na czele.

Sejmiki w Polsce przedrozbiorowej brania szlachty po woj., ziemiach i pwt., wybierające posłów sejmowych, którzy byli związani instrukcjami sejmikowymi (lauda), Po sejmie walnym odbywały się S. relacyjne tj. sprawozdawcze z działalności posłów. Ponadto odbywały się też S. deputackie dla wyboru deputatów do trybunału.

Sejmik powiatowy — organ doradczy rosty w zakresie administracji sądowej. Raz na rok przedstawia mu starosta sprawozdanie o stanie ogólnym pwt., działalności administracji państw, na terenie pwt. Członkowie sejmiku są wybierani przez ogół ludności pwt.

Sejmiki wojewódzkie — instancje administracyjne w woj. poznańskim i pomorskim, sprawujące obowiązki i posiadające prawa sejmów prow. (krajowych) i wydziałów prow. (krajowych) b. prow. poznańskiej i zach.-prus. S. W. składają się z członków (w woj. poznańskim 85, w wój. pomorskim 55) wybranych przez sejmiki pwt. S. W. wybierane są na 4 lata i muszą być zwoływane przynajmniej raz do roku (zwołuje wojewoda).

Sejm inkwizycyjny -v Inkwizycyjny sejm.

Sejm galicyjski.

w Polsce przedrozbio-

Polskiej

uniwersały poborowe. Rozwielmoż-nienie zasady obowiązującej jednomyślności a zarazem jednolitej całości obrad powodowało, w razie zerwania sejmu przez opór jednego posła (liberum veto), automatyczne anulowanie powziętych poprzednio uchwał. Jednomyślność i liberum veto przestawały obowiązywać, gdy S. obradował w czasie konfederacji lub związał się w konfederację. Do reform regulaminowych doszło na konwokacji w r. 1764 i w r. 1768, na których uchwalono zwykłą większość głosów dla spraw gospodarczych. W XVIII w. przeprowadzono wybór t. zw. delegacji dla przygotowania projektów ustawowych. Polski parlamentaryzm przebudowała konstytucja 3 maja, która nie weszła w życie. S. elekcyj-zwoływany dla elekcji, ułożenia wa-

Sejm krajowy

Sejm litewski — powstał wg wzorów polskich w r. 1492 i przetrwał do unii lubelskiej; składał się z rady wielkoksiążęcej, z wezwanych imiennie urzędników i znaczniejszych magnatów oraz wyznaczonych przez wojewodę przedstawicieli szlachty, po dwóch z każdego pwt.

Sejm niemy — sejm obradujący w Grodnie w r. 1717; obradował tylko jeden dzień, przy-jąwszy w milczeniu traktat warszawski zawarty m. konfederacją tarnogrodzką a Augustem II przy pośrednictwie Rosji; m. i. traktat ten ograniczał wojsko koronne do 18 000, lit. do 6000.

Sejmowe sądy rowej (od Jagiellonów) sądy odbywające się podczas sejmów. Sądziły najważniejsze sprawy : zbrodnie polit., a także sprawy dotyczące czci lub życia szlachcica. W. S. S. sądził król z senatorami, później z senatorami i posłami, wyznaczonymi przez marszałka sejmowego.

IV, 891.

Sejmowy sąd — sąd przewidziany w konstytucji Królestwa Kongresowego dla sądzenia spraw polit. oraz przestępstw wyższych funkcjonariuszy; w skład S. S. wchodzili senatorowie. Zwołany w r. 1827 w procesie członków Towarzystwa Patriotycznego, wyższych wojskowych, odbył się pod przewodem Piotra Bielińskiego i wbrew presji rządowej, idąc po linii życzeń społeczeństwa, podsądnych częściowo uwolnił, częściowo zaś skazał na małe kary.

-> I, 1088.

Sejm Rzeczypospolitej

pierwsza izba ustawodawcza sprawująca funkcje ustawodawcze i kontrolę nad działalnością rządu ; ponadto S. ustala budżet i nakłada ciężary na obywateli. Wg konstytucji S. jest jednym z organów państwa pozostających pod zwierzchnictwem Prezydenta Rzpltej, który zwołuje i rozwiązuje S. Kadencja S. trwa ustawowo lat 5. S. składa się z 208 posłów wybranych w głosowaniu powszechnym, tajnym, równym i bezpośrednim. S. wybiera ze swego grona marszałka na okres swej kadencji. Posiedzenia S. są jawne; S. może uchwalić tajność obrad. (-*■ Komisje sejmowe, Ordynacja, Poseł).

Sejm śląski -> Śląsk.

Sejm wielki -> Wielki sejm.

Sejm w Polsce przedrozbiorowej — skła-' dał się z króla, izby poselskiej i senatu ; po raz pierwszy zwołany w r. 1493. Od unii lubelskiej wchodzili do S. także senatorowie Litwy i innych krajów nowo wcielonych. Wg artykułów henry-cjańskich z 1573 r. król miał obowiązek zwoływać S. co dwa lata (S. ordynaryjny trwający 6 tygodni), a w razie potrzeby w krótszych odstępach czasu (S. extraordy-naryjny trwający dwa tygodnie). S. obradowały przeważnie w Warszawie, a od r. 1673 co trzeci miał obradować w Grodnie. W skład izby poselskiej wchodzili posłowie wybierani przez sejmiki (jako reprezentacja ziem) i związani ich instrukcjami. Kompetencja S. obejmowała sprawy podatkowe itp., rosła jednak szybko, przejmując ustawodawstwo, politykę zagraniczną i sprawy administracyjne. Na S. obowiązywała od końca XVI w. jednomyślność, zwł. w sprawach podatkowych lub zmiany przywilejów. S. zwoływał król. Izby obradowały oddzielnie, komunikując się od czasu do czasu. Uchwały izby poselskiej, przyjęte przez senat i aprobowane przez króla, tworzyły t. zw. konstytucje, a jeżeli tyczyły się poboru podatków ny

runków dla przyszłego króla itd.; następował po sejmie konwokacyjnym, obradował na polu elekcji pod Warszawą. Posłów obierano czasem nie na sejmikach, ale wprost na polu elekcyjnym przez zebraną szlachtę. Radzono w polu, senat w pośrodku w t. zw. szopie, dookoła obozowała szlachta. Pod koniec S. elekcyjnego przystępowała szlachta do obioru ,,viritim“. Po wyborze ogłoszonym przez prymasa S. elekcyjny naznaczał dzień koronacji. S. konwoka-cyjny czyli przyzywny — miał na celu zabezpieczenie państwa na czas bezkrólewia i przygotowanie elekcji. Posłów na S. konwoka-cyjny wybierały sejmiki kapturowe. S. koronacyjny — sejm zwyczajny, w czasie którego odbywała się koronacja nowego władcy.

Sejm żydowski (synod lub zjazd Żydów) — wspólna na Koronę i Litwę władza samorządowa i prawodawcza Żydów Polski przedrozbiorowej w 11. 1564—1764, złożony z rabinów i przedstawicieli gmin żyd.; zadaniem S. Ź. było rozkładanie na Żydów ryczałtowych podatków na nich nakładanych (pogłówne żyd.) ; nadto działalność S. Ż. obejmowała ustawodawstwo żyd., administrację, sądownictwo oraz sprawy rei.-kulturalne.

Sejny — m-to pograniczne w pwt. suwalskim, o pięknej przeszłości, dziś podupadłe. W r. 1919 wywalczyło sobie drogą antylit. powstania przynależność do Polski. 3000 mieszk.

Sejsmiczne fale — ruchy cząstek skalnych w czasie trzęsienia ziemi. . -> art. ,,Trzęsienia ziemi", IV, 1537 - 1544.

Sejsmograf — przyrząd rejestrujący drgania skorupy ziemskiej w czasie trzęsienia ziemi. -> IV, 1538-1540, 1541, 1542, 1543.

Sekcja zwłok

1.

w Królestwie

Kongresowym w 11. 1815—1830 min. pośredniczący m. królem a namiestnikiem i radą stanu i kierujący sprawami zagranicznymi. 2. — tytuł ministrów w niektórych państwach.

Seksta (łac.) — odległość m. danym dźwiękiem i szóstym, będącym na szóstym stopniu. (-►Interwal). -+IV, 1178.

Sekstans, sekstant

,'ó-l

Sekstans.

utwór muzyczny na 6 instrumentów lub głosów; również zespół sześciu instrumentów lub głosów.

Sekstyna (z wł. sestyna, z łac. seztus = = szósty) — rodzaj strofy wierszowej składającej się z 6 wierszy jedenastozgłoskowych, rymowanych : ababcc. Do literatury polskiej wprowadził S. Kochanowski. Używał ją m. i. Słowacki (np. w „Grobie Agamemnona").

Sekta — każde niewielkie ugrupowanie rei., które oddzieliło się od wyznań uprzednio istniejących i wytworzyło swój własny rei. pogląd na świat. Z punktu widzenia kościoła kat. każde inne wyznanie chrzęścij. jest S.

Sektor — wycinek koła.

Sekunda (łac.)

1.

w mu-

780 km dł.

Sekwanowie (łac. Seąuani) szczep celtycki zamieszkały m. Saoną, Rodanem a jurą, podbity przez Juliusza Cezara.

1.    — powtórzenie motywu

muzycznego w niezmienionej formie z przesunięciem wys. 2.    — pieśń chóralna w śrdw.

kościelnej i klasztornej muzyce, o zgłoskowej konstrukcji melodii: ,, Landa Sion", ,,Stabat Mater", ,,Dies Irae" i i.

Sekwestr — instytucja prawna polegająca na zajęciu rzeczy spornej. Może być umowny, sądowy oraz nakazany przez władze administracyjne.

Selanger — jedno z państw wchodzących do Związku Państw Malajskich (Indie bryt.). Wywóz cyny. 8275 km*, 533 000 mieszk. Gł. m-to Kuala Lumpur.

Selcerska woda

alkaliczna woda mine

jeden ze szczepów tur. zamieszkały na obszarze Buchary, nazwany tak od wodza Seldżuka, który wprowadził islam wśród S. w X w. W XI w. S. podbili Środk. Azję, Iran, Syrię i Azję Mn. i utworzyli olbrzymie państwo. W XII i XIII w. państwo ich rozpada się pod ciosami krzyżowców i Mongołów. Szczątki S. zmieszały się z Turkami osmańskimi.

rozbiór zwłok osoby zmarłej mający na celu ustalenie przyczyny jej śmierci. Odróżniamy: S. naukowe, dokonywane dla celów naukowych, oraz S. sądowe i policyjno-sanitarne, dokonywane przez medyków sądowych lub lekarzy służby administracyjno-sanitarnej dla celów sądowych i policyjnych.

Sekretarz (Serpentariua serpentarius Scop.) — ptak z rodziny sekretarzy, rzędu ptaków drapieżnych. Ciało smukłe, osadzone na bardzo wys. silnych nogach. Upierzenie biało-czarne, na tyle głowy czub z długich sztywnych piór. S. lata niechętnie, biega doskonale; żywi się gł. wężami nawet jadowitymi. Żyje w Afryce.

Sekretarz stanu

przyrząd astronomiczny do wyznaczania wys. kątowej słońca lub gwiazd ponad horyzontem, a na tej podstawie szer. geogr. miejsca obserwacji. Stosowany zwł. w żegludze. Składa się ze szkieletu w kształcie wycinka koła z lunetką L i zwierciadłem nieruchomym Z, (posrebrzonym ,___

tylko do połowy) oraz ra-    //*

mienia ruchomego R z Y/ zwierciadłem Z₂. Lunetę kieruje się na linię horyzontu (H) i obraca zwierciadło Zl (ramię R) aż obraz słońca (S) padnie na linię horyzontu. Ramię wskazuje wtedy na skali mierzony kąt wys., który odczytuje się dokładnie za pomocą noniusza.

-> III, 491.

Sekstet (łac.)

Sekularyzacja — zeświecczenie. S. Prus — przejście państwa zakonnego krzyżackiego w lenne świeckie księstwo prus. (w 1525 r.).

jednostka czasu, V60 minuty. 2. — jednostka miary kątów i łuków, ¹/6o stopnia; oznaczenie 1". 3. zyce — odstęp m. danym dźwiękiem i drugim, będącym na drugim stopniu. (Interwal).

-*> / V, 1178.

Sekwana, fr. Seine, sćn — największa rzeka Francji pn. Bierze pocz. na wyżynie w pn. Burgundii, dalej płynie niziną w kierunku pn.-zach., przepływa pod Paryżem, gdzie tworzy wyspę i pod Rouen, tworząc liczne meandry uchodzi do Kanału La Manche na pd. od Le Havre. Żeglowna na przestrzeni 570 km, do Rouen nawet dla statków morskich. Gł. dopływy lewobrzeżne: Yonne, Loing, Eure, prawobrzeżne: Aube, Marna, Oise z Aisne.

-> IV, 1377. —- w strż.

Sekwencja ralna ze źródeł w prus. uzdrowisku Nieder-selters, w Hessen Nassau.

Seldte Franz — (* 1882), polityk niem., przywódca Stahlhelmu, przemysłowiec. W r. 1933 minister pracy w gabinecie Hitlera, wstąpił do NSDAP; w r. 1934 wraz z przeistoczeniem się Stahlhelmu w ,,Nationalsozialisti-scher Deutscher Frontkampferbund" został wodzem tego związku.

Seldżukowłe

IV, 1147.

Selekcja (dobór) — ważne pojęcie w botanice i w biologii, zwł. w teorii Darwina. Przez S. sztuczną rozumiemy dobór — z większej liczby — tylko określonych osobników, wyróżniających się indywidualnymi cechami (korzystnymi dla rolnika lub hodowcy).

do dalszego rozrodu. W S. naturalnej widział natomiast Darwin podstawowy czynnik w procesie ewolucji organizmów. -* II, 863 — 867, 876-877.

Selektywność odbiornika radiowego — zdolność do czystego odbioru fali o określonej dł. spośród fal o dł. zbliżonych.

Selen — pierwiastek należący do VI grupy układu periodycznego (-*■ Tlenowce), b. podobny do siarki. L. porz. 34, c. atom. 78,96 s. chem. Se. Istnieje w kilku odmianach alotropowych, m. i. czerwonej i metalicznej. Metaliczny S. (c. wł. 4,8) przewodzi prąd elektryczny, przy czym oświetlony S. jest lepszym przewodnikiem, niż nie oświetlony. Na tym zjawisku oparte jest działanie selenowych komórek fotoelektrycznych, stosowanych m. i. do przenoszenia fotografij i rysunków drogą tele- i radiotelegraficzną.

-> III, 1074.

Selene — gr. bogini księżyca, siostra Heliosa Selen6) rysilnek z wazy i Eos, identyfikowana w greckiej z V w. prz. Chr. strż. często z Artemidą.

Była opiekunką zaprzęgów cyrkowych. Przedstawiana w sztuce z półksiężycem na głowie.

Selenga

w Mongolii, wpada do Bajkału. 1200 km dł.

Selenłt -► Gips. -+ III, 143, 637.

Selenowa komórka Selen.

rzeka wsch. azjat.; wypływa

Selery (Apium)

zdobył Kurdystan, Syrię, Mezopotamię, Palestynę, Egipt, Mekkę i Medynę; w r. 1517 przybrał tytuł kalifa. Opiekun uczonych i poetów, sam poeta (w języku pers.). -> / V, 1148; 2. - S. II - (1524-1574); za jego panowania tur. klęska pod Lepanto w r. 1571;

S. III — (1761 — 1808). Przegraną wojnę z Austrią i Rosją zakończył pokojem w Jas-sach w r. 1792. Wystąpił w sojuszu z Rosją i Anglią przeciw egips. ekspedycji Napoleona w 1798 r. Reformy wojskowe spowodowały bunt janczarów, którzy w r. 1807 strącili go z tronu. Zamordowany.

Selinus, wł. Selinonte (Selinunte) — ruiny dawnej kolonii gr. (doryckiej) na Sycylii, zał. w r. 628 prz. Chr., zburzonej w r. 409 przez Kartagińczyków. Zachowały się resztki 8 świątyń, najwartościowszy zabytek sztuki doryckiej .

Selkirki, ang. Selkirk Rangę,

3.

’selk3rk

rejndż — znane pasmo kanad. Gór Skalistych. Ponad 3000 m wys.

Selvas — nazwa gęstej puszczy tropikalnej nad Amazonką.

Sem — pierwszy syn Noego, wg tradycji biblijnej praojciec Semitów.

Semafor — słup sygnałowy z jednym lub kilku ramionami, uruchamianymi za pomocą dźwigni, używany w kolejnictwie i portach morskich.

rodzaj roślin zielnych z rodziny baldaszkowatych; 20 gat. występuje gł. na miejscach słonych; S. zwyczajny uprawiany w różnych odmianach jako jarzyna i przyprawa kuchenna.

Seleucla — nazwa kilku miast zał. przez S. nad Tygrysem, zał. przez

-+1I, 1220, 1221, ryc. 152.

Semangowie, ludy Semanga — nieliczna grupa ludnościowa we wnętrzu Półwyspu Malajskiego; lud negrycki, odznaczający się niskim wzrostem, kręconymi włosami i ciemną cerą. Zbieracze i myśliwi. Prymitywne mieszkania w skałach.

Seleucydów: 1.

Seleukosa I ok. r. 300 prz. Chr., handlowy i kulturalny ośrodek Mezopotamii, w r. 165 zburzona przez Rzymian; 2. port handlowy w Antiochii.

Seleucydzi

S. Pieria —

gr.-macedońska dynastia królewska, zał. w r. 312 prz. Chr. przez Seleukosa I (ok. 358 — 280 prz. Chr.), wodza A-leksandra I. Państwo S. obejmowało pocz. całą Azję zach. aż do Indusu, z czasem zostało ograniczone do terytorium Syrii i podbite przez Rzymian. Resztki terytorium S. stanowiły od ok. 64 prz. Chr. prow. rzym. Najwybitniejszym królem z dynastii S. był Antiochos III Wielki.

Selfaktor — cienkoprzędna maszyna przędzalnicza (-> Przędza) do bawełny. Wrzeciona umieszczone są na ruchomym wózku; podczas ruchu wózka w jedną stronę nitka ulega wyciągnięciu i skręceniu, podczas powrotu — nawinięciu.

Selim — imię trzech sułtanów tur.: 1. — (1467 — 1520). objął tron w r. 1512;

S. 1

-+I, 466.

Semantyka lub semazjologia (z gr. aemaino — = znaczę, daję znak) wyrazów, część gramatyki i pomocnicza dyscyplina współczesnej logiki formalnej.

Semazjologia -* Semantyka.

Semele — w podaniach gr. córka króla Teb, Kadmosa, matka Dionizosa, ukochana Zeusa. Namówiona przez zazdrosną Herę, zażądała od Zeusa, aby jej się ukazał w całej swej władczej wspaniałości i zginęła, rażona piorunem.

Semeneńko Piotr — (1814—1886), ksiądz, pisarz rei. i działacz patriotyczny. Uczestnik powstania 1831 r., na emigracji jeden z pierwszych członków Tow. Demokratycznego, w r. 1842 założył wraz z Kajsiewiczem zakon zmartwychwstańców. Pisał dużo po polsku, francusku i po łac. „Prawda o kościele Bożym", „Biesiady filozoficzne!" i i.

Semi (łac. = pół) — w złożeniach przedrostek oznaczający: napół, np. semihistorycz-ny = napół historyczny.

Sernic! — ludy zamieszkujące w strż. pd.-zach. Azję; wysocy smukli długogłowcy, z wydatną przymieszką, zwł. na pn., krótkogło-wych szczepów małoazjat. o wielkich nosach

nauka o znaczeniu

Świat i Życie. - V.

00

Języki różnych ludów sem. wykazują duże podobieństwo. W strż. najwybitniejsze państwa : asyryjskie, babilońskie, aramejskie, judejskie i izraelskie, fenickie. Najważniejsze ludy sem. współczesne: Arabowie i Żvdzi.

-* I, 320, 465, 486.

Semigalia, Zemgalia (lot. Zemgale) — prow. łot. m. Litwą a Dźwiną. 13 621 km² pow., ok. 300 000 mieszk. Stolica Mitawa.

Seminarium

1.

IV,

1003. 2.

m-to syberyjskie nad

Semiramida

(1850-1923), historyk i bibliotekarz, długoletni redaktor „Kwartalnika Historycznego". „Krytyczny rozbiór dziejów Polski Jana Długosza", szereg prac popularnych.

Semkowicz Władysław storyk i prawnik, członek Polskiej Akademii Umiejętności, prezes Tow. Heraldycznego. Wykształcił całe pokolenie młodych historyków. Liczne prace, zwł. z dziejów szlachty śrdw. oraz mapy i atlasy historyczne.

Semmelweis Ignaz Philipp — (1818—1865), lekarz niem., pierwszy wystąpił z poglądem, że zakażenie popołogowe jest skutkiem nie zachowywania odpowiedniej aseptyki przy porodzie. Uważany za twórcę nowoczesnej aseptyki, pomimo, że jego poglądy zostały uznane dopiero w wiele lat po jego śmierci.

-+ I V, 1506.

Semmering

plebejski ród rzym., z którego pochodzili Tyberiusz i Gaiusz Grak-chowie; słynne ich prawa nazywały się Leges Semproniae.

Sen — stan organizmu występujący przeważnie okresowo, przy którym następuje całko-

wite lub częściowe zawieszenie czynności psychicznych.

-> art. IV, 735 — 742 i „Ilipnotyzm", II 828-835; IV, 617, 1588.

Senat (łac. senatus = rada starszych) — 1. — w strż. Rzymie za czasów królewskich rada starszyzny rodowej; w czasach republikańskich złożony z naczelników najmożniejszych rodów; od 312 r. prz. Chr. S. został rozszerzony przez przyjęcie plebej uszów; w II —I w. prz. Chr. zwiększono liczbę senatorów do 600. S. prowadził politykę zagraniczną i nadzorował skarb. Za cesarstwa przejął wybór urzędników, uchwalanie ustaw, mianowanie cesarzy; na schyłku cesarstwa schodzi do roli rady miejskiej. ->■ I, 901 — 902. 2. — w czasach nowszych nazwa wyższej izby parlamentów w szeregu krajów (Belgia, Francja, Włochy, St. Zj. A. Pn. i i.), wyższych kolegiów sądowych i rad akademickich. W Gdańsku S. wg wzoru „wolnych miast" niem. stanowi rząd.

Senat akademicki

oraz

zakład naukowy,

kształcący nauczycieli lub księży kat.

S. uniwersyteckie — pracownia, w której studiujący badają samodzielnie lub pod kierunkiem profesorów odpowiedni materiał naukowy.

Semiologia, semiotyka ->■ Symptom.

Semipałatyńsk Irtyszem w Kazachstanie, ważny punkt handlowy z Turkestanem. 120 000 mieszk.

wg podań gr. królowa Asyrii, zał. Babilonu, małżonka Ninusa. Jako regentka w czasie małoletności swego syna wsławiła się czynami wojennymi i wspaniałymi budowlami. Historyczna S. — prawdopodobnie asyryjska królowa-regentka Sammuramat (IX w. prz. Chr.). S. wiszące ogrody — ogrody na podmurowanych platformach w Babilonie, których założenie przypisywano S., uchodzące za jeden z siedmiu cudów świata.

Semkowicz Aleksander

(* 1878), hi-

ważna przełęcz wsch.-alpejska m. Wiedniem a Grazem, wyzyskana dla przeprowadzenia najstarszej w Europie kolei górskiej; stacja klimatyczna. 980 m wys.

Sempach — m-ko koło Lucerny, pobojowisko austr.-szwajc., pamiętne zwycięstwem chłopów szwajc. (wystąpienie Arnolda Winkel-rieda 1386 r.). 1000 mieszk.

Semproniusze

naczelna władza kolegialna szkoły akademickiej decydująca w sprawach personalnych, gospodarczych i administracyjnych. W skład S. wchodzą rektor, prorektor, dziekani poszczególnych wydziałów inni członkowie, których liczbę i sposób wyboru ustala statut danej szkoły.

Senatorowie-rezydenci — w dawnej Polsce godność utworzona w r. 1453 przez Kazimierza Jagiellończyka, który zobowiązał się do trzymania przy sobie wielkoradców spomiędzy senatorów, zw. S.-R., posiadających prawo głosu przy przedsiębraniu aktów państwowych. S.-R. wyznaczały sejmy na dwa lata, w liczbie 16, z których po czterech po pół roku pełniło urząd. Uchwałę o S.-R. potwierdziły artykuły henrycjańskie w r. 1573. Kompetencje S.-R. zwiększały się stale w 11. następnych, a liczba ich wzrosła w r. 1641 do 28. Instytucję S.-R. zniesiono w r. 1774.

Senat Rzeczypospolitej — druga izba ustawodawcza ; rozpatruje budżet i projekty ustaw uchwalone przez sejm, uczestniczy w wykonywaniu kontroli nad długami państwa. Na równi z sejmem, choć bez prawa inicjatywy, uchwala ew. odrzuca ustawy, zwrócone izbom ustawodawczym przez Prezydenta R. P. do ponownego rozpatrzenia, wnioski żądające ustąpienia rządu lub min., zmiany konstytucji itd. S. składa się z 96 senatorów. (Ordynacja).

-> II, 843, IV, 1250-1252, 1256.

Senat w Polsce przedrozbiorowej — część składowa sejmu oraz organ doradczy królewski; powstał z śrdw. rady królewskiej. W skład S. wchodzili biskupi, wojewodowie, kasztelani oraz ministrowie. Od r. 1768 weszli do S. hetmani, a od r. 1775 podskarbiowe nadworni. S. zwoływany był częściej niż sejm. S. przewodniczył marszałek koronny lub lit. Króla rady S. nie krępowały. Konstytucja 3

maja przyniosła S. prawo veta ograniczonego odnośnie do uchwał izby poselskiej.

porze roku u wielu zwierząt zmiennocieplnych, zwł. u płazów i mięczaków.

Senlis, sali — m-to okręgowe fr. w dep. Oise (Francja pn.). Zabytki architektoniczne z XI —XIII w. Fabryka czekolady. 7000 mieszk.

Sennar — 1. — kraina Anglo-egips. Sudanu m. Białym Nilem i Abisynią; 2. — m-to nad Nilem Błękitnym; potężna zapora dolinna na rzece, służąca do celów nawadniania. 8000 mieszk.

-* II, 472.

Sendai — m-to jap. na pn. wyspy Hondo. 217 000 mieszk.

(1771-1834), austr.

III, 181. rzeka zach. Sudanu;

Senefelder Alois wynalazca litografii (w r. 1797).

1.

Senegal

Senon — epoka geolog, w okresie kredowym.

-► II, 554.

Sensualizm (z łac. sensus = zmysł) — kierunek teorii poznania, wg którego jedynym źródłem poznania, jest doznanie zmysłowe, każde myślenie zaś jest rezultatem funkcyj zmysłowych; rozum ludzki (wzgl. dusza) jest nie zapisaną tablicą, na której wrażenia zmysłowe odbijają swe znaki. Gł. sensualistami byli stoicy strż. oraz Locke, Condillac, Helve-tius, Lamettrie i i.

Sensybilizacja

1500 km dł., 440 000 km² dorzecza; 2. — kolonia wchodząca w skład Fr. Afryki Zach. zw. też Senegambią. Kraina niezdrowa; na pn. pustynia, krajobraz tropikalny na pd. Ludność murzyńska. 201 000 km², 1 604 Q00 mieszk., w tym 5000 białych. Stolica Saint Louis.

Senegambia Senegal.

->III, 529, 1164-1165. uczulenie płyt (klisz)

Lucius

Seneka — 1. — Lucius Annaeus („Retor") — (54 prz. Chr. — 39), pisarz rzym. rodem z Hiszpanii. Napisał 9 ksiąg mów sądowych na temat zmyślonych spraw (,,Controversiae") i księgę deklamacyj historycznych (,,Suasoriae‘‘), w których przestrzegał Rzymian przed sztucznością wymowy popisowej. 2.

(ok. 1 — 65), pisarz

Annaeus („Filozof") — rzym., syn poprz. Wychowawca i nauczyciel lub błon (filmów) fotograficznych na światło Nerona; oskarżony o    udział w spisku    Pisona,    żółte i    czerwone (działające zbyt słabo    na zwykłe

odebrał sobie życie.    Napisał szereg    rozpraw    płyty)    przez dodatek do emulsji    pewnych

retorycznych i rozważań z dziedziny etyki w barwników. Płyty uczulone na światło żółte duchu filozofii stoickiej : ,,De ira" („O gniewie").    noszą    nazwę ortochromatycznych, na czerwo-

,,De brevitate vitae“    („O krótkości    życia"),    ne — panchromatycznych.

,,Consolatiae” („Pociechy"), „Epistolarum mo-    Senta — m-to w Jugosławii nad dolną Cisą.

ralium libri XX“ („Listów moralnych ksiąg    Zwycięstwo ks. Eugeniusza Sabaudzkiego nad

dwadzieścia") i i.; zachowało się też 9 trage-    Turkami 11 listopada 1697 r. 32 000 mieszk.

dyj S. osnutych na gr. tematach mitologicz- Sentencja (z łac. sententia = zdanie, myśl) — nych i jedna z dziejów rzym. Wywarły one    krótkie zdanie (wyrażenie) zawierające jakąś

wielki wpływ na dramat fr. XVII w. i na dra-    głębszą, najczęściej pouczającą lub umoralnia-

mat nwż. aż do Schillera włącznie.    jącą myśl. S. wyroku sądowego — orze-

-v I, 84 — 85, 1242.    czenie sądu w danej sprawie zawierające naj-

Senes — liście bądź owoce (strąki) pn.-    częściej także motywację,

afryk. krzewu strączyńca, Cassia angustifolia    Sentymentalizm (z fr. aentimenł, satima =

bądź Cassia acutifolia z rodziny motylkowatych. = uczucie) — przesadna uczuciowość, czuło-Środek przeczyszczający.    stkowość, przeczulenie. W literatur ze XVIII

Senior (łac. senior = starszy) — 1. — naj-    w. kierunek, który — w przeciwieństwie do racjo-

starszy członek rodziny, cechu, korporacji,    nalizmu — wysuwał na plan pierwszy „czułość

konwiktu itd. 2. — w ustroju feudalnym właści-    serca", tj. (wg Karpińskiego) umiejętność wglą-

ciel ziemski, który na własnym obszarze wy-    dania w swoje własne wnętrze i wczuwania się

konywał funkcje władzy publicznej i był    w serca i uczucia innych ludzi, zwł. tych, o

zwierzchnikiem i obrońcą podległych mu wa-    których się pisze. Cechą charakterystyczną

sali (lenników). -> II, 320 — 324. Konwent S.    poezji sentymentalnej jest nastrój melancholii.

— posiedzenie mężów zaufania parlamentarnych    S. był jednym z przejawów t. zw. preromanty-

frakcyj pod przewodnictwem przewodniczą-    zmu. S. powstał w literaturze ang., gdzie jego

cego parlamentu.    gł. przedstawicielami byli Sterne, Richardson

Seniorat —    1.    — zasada dziedziczenia    i i.; we Francji objawem poezji sentymentalnej

tronu lub dóbr przez najstarszego członka    jest „Nowa Heloiza" Rousseau, w Niemczech

rodu; w Polsce system S. wprowadził Bolesław    „Cierpienia młodego Werthera” Goethego; w

Krzywousty w testamencie swym w r. 1139;    Polsce gł. przedstawicielem S. jest Karpiński,

S. w Polsce został obalony buntem młodszych    także Czartoryska-Wirtemberska, pierwiastki S.

książąt. 2. — w ustroju feudalnym stosunek    występują i w IV cz. „Dziadów”,

pana feudalnego do wasala, polegający na Sen zimowy — stan spoczynkowy, w jaki zapewnieniu wasalowi opieki i obrony w za-    zapadają w zimie niektóre ssaki i liczne zwie-

mian za wierną Służbę rycerską.    rzęta zmiennocieplne. U ssaków obniża się

Sen letni — okres spoczynkowy występu-    przy tym bardzo znacznie ciepłota ciała i

jący w krajach podzwrotnikowych w suchej    wszelkie procesy życiowe ulegają zwolnieniu

I, 1203. rodzaj roślin zielnych z rodziny motylkowatych;    8 gat.

występuje gł. w obszarze śródziemnomorskim; S. pastewna zwierząt, lub zielony nawóz; pochodzi z Hiszpanii i pn.-zach. Afryki.

Serafin — anioł wyższego stopnia stojący koło tronu Bożego.

Serafinowicz Leszek -> Lechoń.

-+II, 1082.

osłabienie czynności S.

albo zahamowaniu. U zwierząt zmiennociepl-nych S. Z. podobny jest do zwykłego odrętwienia, wywołanego obniżeniem temperatury otoczenia.

Seo de Urgel, także: la Seo — ufortyfikowane m-to Hiszpanii pn.-wsch., w Katalonii (prow. Lerida). Siedziba biskupa, który sprawuje także zwierzchnictwo kościelne nad Andorrą. 3000 mieszk.

Separacja, rozłączenie od stołu i łoża — przerwanie przez władze kościelne wspólnego pożycia małżonków, gdy jest ono niezgodne a brak jest podstaw do unieważnienia małżeństwa lub rozwodu. S. nie daje możności zawarcia nowego związku małżeńskiego.

Separatyzm — dążenie do wyodrębnienia się, odłączenia się (od większości). W życiu polit.

społecznym zachodzą zjawiska S. rei., w wyniku czego powstają przeważnie nowe sekty rei., klasowego, a najczęściej narodowego, kiedy grupy narodowościowe, stanowiące mniejszość w danym organizmie państwowym, dążą do oderwania się od tego organizmu; zjawisko S. narodowego zachodzi najczęściej w państwie narodowościowym ; narodowym ruchom separatystycznym sprzyjają okresy zaburzeń polit., wojen, rewolucyj itd.

Sepia — farba brunatna wyrabiana z wydzieliny gruczołów czernidłowych mątw; również farby syntetyczne tej barwy.

Sepojowie, sipojowie, ang. sepoy (z pers. sipahi) — wojsko w Indiach wsch., utworzone przez Anglików z ludności tubylczej, dowodzone przez oficerów europ. -> II, 978. Spahowie, spahisi, fr. spahis — lekka jazda w koloniach fr., zwł. w Algerze, złożona z krajowców, dowodzona przez oficerów europ.; nieregularna kawaleria tur.

Septet — utwór muzyczny na 7 głosów lub instrumentów; zespół 7 instrumentów lub głosów.

Septuaginta— przekład St. Test. z hebr. i ara-mejskiego na gr., dokonany w Aleksandrii w III w. prz. Chr. Wg podania nad tym przekładem miało pracować 70 tłumaczów.

Septyma — odległość m. danym dźwiękiem i siódmym będącym na siódmym stopniu skali diatonicznej (-> Interwał).

-> / F, 1178.

Sequoia -* Mamutowe drzewo.

Seradela (Ornithopus)

uprawiana na paszę dla / F, 1195.

Serafitki — żeńskie zgromadzenie zakonne reguły św. Franciszka zał. w Polsce w r. 1881 celem opieki nad opuszczonymi dziećmi.

Seraing, sćre — m-to belg. nad Mozą w pobliżu Lióge; kopalnie węgla, fabryki maszyn. 45 000 mieszk.

Seraj (pers.) — „wielki dom“; pałac, zwł. sułtański w Konstantynopolu.

Serapls, Sarapis — bóg egips., jedna z postaci Ozyrysa czczona jako Apis.

Serbia — kraj na Piw. Bałkańskim stanowiący od r. 1918 część Jugosławii. Leży w dorzeczu Morawy. Gł. m-tem S. jest Belgrad, stolica Jugosławii. 42 000 km² pow. — Serbowie (lud pd.-słow.) przywędrował' do S. w VII w. z pn. wschodu. W XII w. uniezależnili się od Bizancjum, w XIV i XV w. podbici przez Turków (w r. 1389 klęska na Koso-wym Polu). Serbowie zachowali jednak pod panowaniem tur. swą odrębność narodową i na pocz. XIX w. wywalczyli sobie niezależne stanowisko w łonie tur. organizmu państw. Na kongresie berlińskim w r. 1878 została uznana niepodległość S., która w r. 1882 została królestwem z pierwszym królem Milanem I Obre-nowiczem. W wojnach bałkańskich w 11. 1912 i 1913/1914 S. zdobyła pn. Macedonię. Antagonizm m. S. a Austro-Węgrami, którego źródłem były tendencje S. do przyłączenia Chorwacji i Słowenii, stał się jednym z powodów wybuchu wielkiej wojny. W chwili wybuchu wielkiej wojny S. zajmowała terytorium 87 000 km² i posiadała 4 700 000 mieszk. (-+ Jugosławia). -> I, 533, 535, IV, 1331, 1332, 1336, 1342, 1564.

Serbochorwacki język — jeden z trzech, obok słoweńskiego i bułg., języków Słowian pd., z grupy języków słów. Liczne narzecza. Prawosławni Serbowie używają cyrylicy, kat. Chorwaci pisma łac.

Serbowie — 1. -> Serbia. 2. — nazwa, którą określają siebie Łużyczanie (-> Lużyce). Ok. 130 000 głów. (W haśle „Łużyce" omyłkowo wydrukowano 30 000 !) Mówią językiem łużyckim (lub serbsko-łużyckim) należącym do zach. grupy języków słów. W odróżnieniu od mieszk. Serbii nazywa się S. także S. łużyckimi.

Serce (cor) — najważniejszy narząd układu krążenia, powodujący ruch krwi w organizmie.

S. niedomoga z najrozmaitszych przyczyn; prowadzi do mniej lub bardziej poważnych zaburzeń w krążeniu, wyrażających się w zastoju krwi, obrzękach, puchlinach itp. S. otłuszczenie — odkładanie się znacznej ilości tkanki tłuszczowej na pow. S. osób otyłych, pod nasierdziem, co u-trudnia pracę S. i powoduje zaburzenia w jego czynności. S. wady (vitia cordis) — polegają najczęściej na uszkodzeniu i zniekształceniu zastawek S. na skutek procesów zapalnych we wsierdziu. Zapalenie wsierdzia bywa przeważnie powikłaniem rozmaitych chorób zakaźnych. Sercowego mięśnia zapalenie i zwyrodnienie — powstawać mogą w prze-

Sercówka (Cardium)

2.

^ IV, 667.

mały atlantycki stan brazyl. 21 500 km², 573 000 mieszk. Stolica Aracaju.

substancja białkowa (proteid) zawarta w mleku ; stanowi podstawowy składnik serów. W technice stosuje się do wyrobu galalitu („sztucznego rogu"), sztucznego włókna zw. lanitalem oraz klejów i kitów kazeinowych. —>• III, 664 — 665, 1066—1067.

Serock — m-to w pwt. pułtuskim na prawym brzegu Narwi przy ujściu jej do Bugu. Ok. 5000 mieszk.

sera (twarogu), a spotykany zwł. przy zmianach gruźliczych.

Serum (łac.) ->• Surowica.

Servet Michael, właść. Miguel Serveto — (1511—1553), lekarz hiszp. przy dworze Karola V; przeprowadzał badania nad krążeniem krwi; zginął na stosie w Genewie za poglądy anty trynitarskie.

Servius Tullius

-+III, 664-665.

minerał, odmiana muskowitu;

mm

8P

Sestercja rzymska ; strona spodnia i wierzchnia.

biegu wielu chorób, zwł. zakaźnych, zarówno ostrych, jak i przewlekłych; powodują one osłabienie czynności S., niekiedy b. groźne. -*■ art. ,,Serce i układ krążenia", IV, 742 — 753; III, 626-627, IV, 1102.

Serce Jezusa. — W kościele kat. oddaje się cześć S. J., które jest wyrazem miłości Zbawiciela dla wszystkich ludzi. Kult S. J. zapoczątkowany przez św. Małgorzatę Marię Alacoąue w XVII w., rozszerzył się stopniowo na cały kościół. Święto uroczyste w pierwszy piątek po oktawie Bożego Ciała. Istnieje także wiele zakonów pozostających pod wezwaniem S. J. W kościele kat. oddaje się także cześć Sercu N. Marii Panny.

rodzaj małżów z rzędu Hełerodonta. Żyją w morzach na piaszczystych pobrzeżach. Muszle kształtu serco-watego z promieniście biegnącymi żeberkami, noga silnie wydłużona.

Serduszka ( Dicentra) — rodzaj roślin zielnych z rodziny makowatych. D. spectabilis o pędzie do 80 cm wys., z dużymi podzielonymi liśćmi i różowymi kwiatami, hodowana jako roślina ozdobna; pochodzi z Chin.

Serenada (zwł. sera.= wieczór) — „muzyka wieczorna", nazwa utworów muzycznych (na śpiew lub instrument) wykonywanych zwł. w Hiszpanii i Włoszech pod oknami osób, które chciało się uczcić. Od XVIII w. kilkuczęściowy utwór muzyczny na małą orkiestrę, zespół kameralny lub pojedynczy instrument, o pogodnym, lekkim charakterze. Inne nazwy utworów o charakterze S.: divertimento (rozrywka), cas-satio (pożegnanie).

Seret — 1. — lewy dopływ Dniestru; przecina całe Podole w górnym biegu płytkim, w dolnym głębokim jarem. 250 km dług.;

rum. Siret, dopływ dolnego Dunaju z Bukowiny, 470 km dł.

Sergipe

Sernik, kazeina

Serologia — nauka o surowicy krwi ludzi i zwierząt, dotycząca składników i własności surowicy w stanach normalnych i patologicznych. W zakres S. wchodzą również: sero-diagnostyka czyli nauka o rozpoznawaniu chorób na podstawie badania surowicy krwi oraz seroterapia cz. nauka o leczeniu chorób przez wstrzykiwanie choremu swoistych surowic leczniczych (-*■ Surowice). -> 111, 136, 137, 561, IV, 980.

Serowacenie (łac. caseificatio) — szczególny typ martwicy tkanek, nadający im wygląd

1, 307.

(578 — 534 prz. Chr.), wg podania szósty król Rzymu. Przypisuje mu się podział rzym. ludności na klasy i centurie na podstawie cenzusu majątkowego.

Serwal (Felis serval Schreb.) — gat ssaka drapieżnego z rodziny kotów. Gęsta sierść żółto-brunatnawa, czarno plamista. S. zamieszkuje stepowe obszary Afryki. Żywi się gł. ptactwem.

Serwici, zakon sług Matki Bożej — zakon żebrzący, zał. w r. 1239 celem szerzenia czci Matki Boskiej Bolesnej.

Serwituty -► Służebności.

Sery — produkty otrzymywane z mleka. Przez dodanie podpuszczki lub ogrzanie kwaśnego mleka wytrąca się sernik w postaci twarogu który odciska się od pozostałej cieczy — serwatki. Tak otrzymany S. biały przy dłuższym leżeniu podlega fermentacji, przy czym, zależnie od warunków, powstają rozmaite gatunki S. „żółtych", jak szwąjc., lit., tylżycki itd.

Serycyt

miękkie blaszki zielonawe lub żółtawo-białe, tłustawe w dotknięciu. Częsty składnik łupków krystalicznych.

Seryjna produkcja — wytwarzanie naraz większych partyj fabrykatów tego samego rodzaju, według jednego wzoru. S. P. przyczynia się do znacznej obniżki kosztów własnych i cen.

Sesja — okres czasu, w którym parlament, sąd lub inne ciało zbiorowe pełni swą działalność. S. zwyczajna — w sejmie coroczna S. budżetowa. S.

nadzwyczajna — każda S. sejmowa zwołana poza budżetową.

Sesterc, sestercja — strż. rzym. moneta srebrna = 2¹/₂ asa = ¹/2 denara. Wartość wynosiła olc. 50 gr.

Sestri Levante — wł. m-to portowe nad Morzem Liguryjskim, koło Genui. Stacja klimatyczna. 15 000 mieszk.

Sestri Ponente — wł. m-to nad Morzem Liguryjskim koło Genui. Stacja klimatyczna. 25 000 mieszk.

Seszele, ang. Seychelles, sej’szelz — archipelag ang. w zach. części Oceanu Indyjskiego; ludność kreolska i murzyńska., kat., mówiąca po fr. Eksport kopry. 400 km², 29 000 mieszk.

Set, albo Sutech, gr. Tyfon — pocz. egips. bóg ciemności, później bóg pustyni, przedsta-

wiany jako fantastyczne zwierzę, ze strzałą zamiast ogona.

S&te, Cette, sćt

Set.

Setter

imię kilku cesarzy rzym. : S. Septimus Augustus — (146 —212), cesarz od r. 183, ojciec Caracalli; uporządkował wymiar sprawiedliwości i administrację.

Sćvignń Marie de, sćwinjć mari da — (1629—1696), pisarka fr., autorka „Listów", dających barwny obraz życia fr. za czasów Ludwika XIV.

w S.

lucyjny ruch tur. i zastąpiony oddzielnymi umowami z państwami Entente’y.

-y IV, 1150, 1342.

Sewastopol -- gł. port Krymu i umocniona baza sow. floty czarnomorskiej ; znany z dł. oblężenia w 11. 1854/5. 78 000 mieszk.

Sewenny, fr. Cćvennes, sćwen

mieszk.

Sezamowy olej -► Logowy olej.

Sezon — pora roku, odpowiednia pora do czegoś; w przemyśle i handlu — okres największego ruchu. S. martwy (fr. saison morte) — okres zastoju, chwilowej przerwy w produkcji danej gałęzi przemysłu. Sezonowe przemysły — czynne jedynie w określonych miesiącach, np. przemysł budowlany, strycharski, brukarski, roboty ziemne.

Sędzia

cze

-> I V, 892, 893, 894.

fr. m-to

portowe nad Morzem Śródziemnym koło Montpellier; warsztaty okrętowe, rafineria nafty, wwóz ang. węgla. 37 000 mieszk.

Sśtif — m-to w Algerii Wsch. na pd.-zach. od Konstantyny. 35 000 mieszk.

długowłosy wyżeł ang. używany do polowania na lądzie i na wodzie; dobrze wystawia zwierzynę i aportuje. Rozróżnia się S. : ang. (białe, czarno nakra-piane), irl. (kasztanowate), szkoc., t. zw. gor-don-8. (czarne). Ładne i inteligentne; również psy pokojowe.

Settlement, ’setlmant (ang. =,,zniżenie się", zamieszkanie na stałe, osada) — 1. — w Anglii osiedlanie się ludzi z kół wykształconej burżu-azji w robotniczych dzielnicach m-ta, w celu nawiązania osobistej łączności z proletariatem, z którym dzielili pracę i tryb życia. Pierwszy S. w Londynie w r. 1880 (największy Toyn-bee Hall). 2. — w Chinach nazwa cudzoziemskich osad, inaczej zw. koncesjami, korzystających z rozległego samorządu.

Seul, jap. Keidżo — stolica Korei i port, ongiś siedziba cesarzy, dzisiaj m-to w dużej mierze zjaponizowane. 382 000 mieszk.

Seurat Georges, sera żorż — (1859—1891), malarz. Twórca i najwybitniejszy przedstawiciel kierunku neoimpresjonistycznego, puen-tylista. Obrazy o dużej wartości kolorystycznej i kompozycyjnej.

-h* II, 945.

Severing Karl — (* 1875), niem. działacz socjal-demokratyczny; ślusarz, potem dziennikarz; kilkakrotnie min. spraw wewn. w Prusach; w 11. 1928—1930 min. Rzeszy.

Severn, ,sewern — druga rzeka Anglii wypływająca z gór Walii; połączona kanałami z ważniejszymi rzekami ang. Wpada do Kanału Brystolskiego. 335 km dł., z czego 280 km żeglownych.

Severus

S£vres, sćwr — przedmieście na pd.-zach. Paryża, znana fabryka porcelany, zał. w r. 1756. Siedziba Międzynarodowego Biura Miar i Wag. 15 000 mieszk. Traktat pokojo-zawarty 10 sierpnia 1920 r.

m. Entente’ą a rozbitą w wielkiej wojnie Turcją; oznaczał faktyczny rozbiór Turcji, ograniczył jej niezawisłość i zmniejszył obszar do ¹/i pow. Odrzucony przez narodowo-rewo-pasmo

gór w pd. i środk. Francji, tworzące krawędź Masywu Centralnego. S. przebiegają z pd.-zach. na pd.-wsch., stanowiąc dział wód m. zlewiskami Atlantyku i Morza Śródziemnego oraz granicę klimatyczną i florystyczną. Do 1750 m wys.

Sewer — pseud. Ignacego Maciejowskiego.

Sewilla, hiszp. Sevilla — stolica Andaluzji nad Gwadalkwiwirem, w epoce odkryć jeden z pierwszych portów świata, monopolizujący handel z Ameryką. Poważny przemysł. Liczne ślady architektury ar. Pałac mauryt. Alcazar (XIV w.), ratusz z XVI w.; katedra — wspaniała budowla gotycka z 11. 1402—1506. 229 000

-> III, 601.

Seyda Marian — (* 1879), polityk i prawnik. W 11. 1917 — 1919, jako członek Komitetu Narodowego w Paryżu, kierował polską propagandą; min. spraw zagranicznych w r. 1923, poseł i senator, autor dzieła: „Polska na przełomie dziejów".

Seyda Zygmunt — (1876—1925), adwokat, wybitny działacz narodowy na Górnym Śląsku ; w r. 1907 poseł na sejm prus., w Polsce odrodzonej poseł na sejm konstytucyjny, w r. 1920 delegat rządu do rokowań o Górny Śląsk.

Seymour, ’si:mo:r — ang. rodzina szlachecka (Saint-Maur), z której pochodziła m. i. Joanna — (f 1537), trzecia żona króla Henryka VIII, matka Edwarda VI.

przedstawiciel władzy sądowniczej, funkcjonariusz państwowy, którego zadaniem jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Musi posiadać wykształcenie prawni-i odpowiednią praktykę. S. mają przywilej niezawisłości i nieusuwalności. Mogą być mianowani i wybierani. W Polsce S. mianuje Prezydent Rzpltej.

Sędzia handlowy — przedstawiciel handlu lub przemysłu zasiadający jako ławnik w sądzie handlowym.

Sędzia sportowy — osoba prowadząca zawody sportowe. Zadaniem S. S. jest przestrzeganie zgodnego z przepisami prowadzenia gry oraz sportowego zachowania się zawodników. Orzeczenia S. S. są nieodwołalne. W niektórych sportach decydują komisje sędziowskie.

Sędziowie

-* I. 95.

pwt. m-to w zach. części woj. pomorskiego nad Sępólną. 4000 mieszk.

Sęp płowy (Oyps fulvus Gm.) — gat. ptaków z rodziny sępów, rzędu drapieżnych dziennych. Dł. ciała 1 m, upierzenie brunatne, głowa i szyja pokryta białym puchem, na karku kryza z białych piór. Żyje w górach pd. Europy, Afryki i zach. Azji, spotykany w Karpatach.

Sępy — 1. — S. nowego świata (Catharti-rodzina z rzędu ptaków drapieżnych

Kondor.

S.

rodzina z rzędu

1.

Sterometr.

Sfinks — 1.

nr

Su...

S. S. są zrzeszeni w kolegia sędziowskie i podlegają specjalnym egzaminom.

Sędzia śledczy — organ sądowy prowadzący śledztwo. S. Ś. musi posiadać takie same kwalifikacje, jak inni sędziowie. (-*■ Śledztwo).

przywódcy narodu żyd. w epoce od zgonu Jozuego do założenia królestwa ; dzieje narodu żyd. pod panowaniem S. zawarte są w t. zw. Księdze Sędziów St. Test.

Sędziwój Michał — (1566—1646), alchemik, autor licznych traktatów. Bohater powieści J. B. Dziekońskiego.

Sękowski Józef —    (1800—1858), orienta-

lista, uczeń Gródka i Lelewela, członek i autor publikacyj Towarzystwa Szubrawców. Od r. 1832 zerwał ze społeczeństwem polskim i zaczął pisywać wyłącznie po ros.

Sęp królewski -> Sępy.

Sępólno Kraińskie dae)

dziennych. Ptaki duże, dziób dł., hakowato krzywiony. U nasady dzioba i na czole skórne narośla w postaci grzebieni. Głowa i szyja naga. Żywią się gł. padliną. Zamieszkują okolice górzyste Ameryki Pd. Należą: kondor (Sar- k corhamphus gryphus L.), 11/ dł. 1 m, upierzenie czarne, J. na szyi biała kryza z f) miękkich piór; żyje w Andach na wys. 3 — 5 tys. m

n.p. m.; sęp królewski (Cathartes papa L.), o pięknym barwnym upierzeniu, zamieszkuje puszcze amer. 2. właściwe ( Vulturidae) ptaków drapieżnych dziennych. Ptaki duże, dziób dł. zakrzywiony na końcu. Głowa i szyja pokryta puchem lub naga. Na karku kołnierz z piór lub puchu. Palce słabe, pazury tępe. Skrzydła dł. i szer., lot wytrzymały. Żywią się padliną. Żyją w okolicach górzystych starego świata w klimacie cieplejszym. Należą: sęp płowy, ścierwnik.

Sfaleryt, blenda cynkowa — minerał, siarczek cynku (ZnS). Kryształy żółte, brunatne lub (z domieszką siarczku żelaza) czarne o silnym połysku; S. tworzy skupienia gruboziarniste i zbite, zwykle towarzyszy mu galenit. Kruszec cynku, źródło siarki do wyrobu kwasu siarkowego. Złoża nad Mississippi w St. Zj. A. Pn., w górach Harcu, w Karyntii, Hiszpanii,

na Sardynii. W Polsce bogate eksploatowane złoża na Górnym Śląsku m. Olkuszem, Tarnowskimi Górami i Bytomiem.    -► III, 636.

Sfax — port na wsch. wybrzeżu Tunisu. Wywóz fosforytów. 40 000 mieszk.

Sfera wpływów, sfera interesów obszar, zazwyczaj w koloniach, w którym na mocy traktatu lub porozumienia m. państwami jedno z państw otrzymuje prawo wyłącznego rozciągnięcia swych wpływów ekonomicznych, polit. itd. 2. — każdy obszar podległy wpływom pewnego państwa, wynikającym z układu sił polit.

Sferoid, sferoida — bryła zbliżona do elipsoidy obrotowej. Kształt S. przyjęły ciała niebieskie skutkiem obrotu (w płynnym stanie) dookoła swej osi.

Sferometr — przyrząd do wyznaczania promienia krzywizny soczewek i grubości cienkich płytek, właściwie mikrometr na trójnogu.

Sferyczne spółrzędne — układ spółrzędnych wyznaczających położenie punktu na pow. kuli za pomocą kątów m. dwiema prostopadłymi do siebie, przechodzącymi przez środek kuli płaszczyznami odniesienia a płaszczyznami przeprowadzonymi w określony sposób przez punkt i środek kuli. Stosowane zwłaszcza w astronomii. Stosowane bywają różne spółrzędne astronomiczne: 1.    — w odniesieniu

do płaszczyzny poziomej i płaszczyzny południka — azymut i wysokość (okrąg w płaszczyźnie równoległej do poziomej i przechodzącej przez gwiazdę zw. jest almukantara-tem); 2.    — w odniesieniu do płaszczyzny

równika astronomicznego i płaszczyzny przechodzącej przez punkt równonocy wiosennej — wznoszenie proste (rektascencja) i de-klinacja astronomiczna (zboczenie); używane są również spółrzędne w odniesieniu do płaszczyzny ekliptyki i t. zw. spółrzędne galaktyczne w odniesieniu do płaszczyzny Drogi Mlecznej.

Sferosyderyt ilasty — skała złożona z sy-derytu zmieszanego z iłem. Okrągłe bryły lub pokłady. Mało wartościowa ruda żelaza, dawniej jednak używana.

w strż.

Egipcie kamienny lew w postawie leżącej z głową ludzką, symbol słońca. S.

Wielki w Gizeh przed- ^— stawia faraona Chefrena u Sfinks egipski, wejścia do jego grobowca.

-* II, 131. 2. — w podaniach gr. jedno z dzieci Echidny, potwór z głową dziewicy, ciałem lwa i orlimi skrzydłami; pustoszył Teby, zabijając każdego, kto nie potrafił odgadnąć zadanej mu zagadki. Gdy Edyp odpowiedział na pytanie

-> II, 839. — termin

Tragedie :

gł. rzeka Irlandii;

S., potwór rzucił się w przepaść, Edyp zaś za uwolnienie kraju od S. otrzymał tron w Tebach i rękę Jokasty.

Sforza — znakomity ród wł. 1. — Francesco — (1401 — 1466), kondotier, został księciem Mediolanu po teściu Filipie ks. Viscontim.

2. — Giovanni Galeazzo, — (1469—1494), ojciec królowej Bony. 3. — Lodovico il Moro — (1451 — 1510), książę Mediolanu, stryjeczny dziadek Bony, opiekun artystów, m. i. Leonardo da Vinci.

Sforza Carlo (* 1872), polityk wł., dyplomata; w 11. 1920—1921 min. spraw zagranicznych, przeciwnik faszyzmu, autor książki o współczesnych dyktaturach.

Sforza Bona -»■ Bona.

Sforzando (wł.) — termin muzyczny oznaczający mocny akcent na danej nucie.

Sfragistyka — jedna z pomocniczych nauk historii, zajmująca się badaniem pieczęci: ich autentyczności, dziejów, form i rodzajów, znaczenia prawnego itd.

Sfumato (wł. = zadymiony) wprowadzony przez Leonardo da Vinci, oznaczający sposób zamazywania konturów w obrazie i stopniowania półtonów tak, aby przedmioty dalekie tonęły niejako w przestrzeni.

Sgraffito (wł.) — technika malarstwa ściennego : pokrywa się mur kilku różnobarwnymi warstwami tynku i odsłania głębsze barwy przez zdrapywanie warstw zewnętrznych.

-* III, 461.

Sh. — skrót ang. shilling,’ szylyN = szyling.

Shackleton Ernest Henry, 'szakltan ’e:rnyst 'henry — (1874—1922), ang. podróżnik antar-ktyczny; brał udział w wyprawie R. F. Scotta w 11. 1901 — 1904 i dokonał samodzielnie dwóch dalszych wypraw w r. 1908 i 1914 r.; odkrył pd. biegun magnetyczny oraz Wybrzeże Caird.

-► I, 222, 223.

Shaftesbury Anthony Ashley Cooper, 'szarftsbary 'antony 'kszly ’ku:p3r — (1621 — 1683), ang. mąż stanu, jeden z założycieli partii whigów. W czasie rewolucji ang. początkowo zwolennik króla, później parlamentu. W r. 1660 przyczynił się do restauracji Stuartów, w r. 1672 lord kanclerz, w r. 1679 przeprowadził Habeas Corpus. Zmarł w Amsterdamie, dokąd zbiegł, oskarżony o udział w spisku.

Shaftesbury Anthony Ashley Cooper, ’sza:ftsbary 'kntony 'aszly ’ku:p3r — (1671 — 1713), filozof ang., który, nawiązując do stoików i Plotyna, przygotował grunt pod rozwój nowoczesnego irracjonalizmu w filozofii. Wprowadził do oceny postępowania etycznego pierwiastek estetyczny i z estetycznego punktu widzenia ujmował w ogóle całą rzeczywistość, rozpatrując ją jako system form. Poetykę współczesną wzbogacił przez pogląd o geniuszu twórczym, którego zestawiał z Prometeuszem i przez naukę o formie wewnętrznej, przy po

mocy której tłumaczył istotę tworów poetyckich.

Shakespeare William, 'szejkspya,. '„yljam — (1564 — 1616), poeta ang., największy dramaturg czasów nwż. Pierwszymi utworami S. były poematy : „ Venus and Adonis", „Lucrece" ; w 11. 1594—1602 powstały „Sonety" — arcydzieło talentu lirycznego S. Twórczość dramatyczna S. obejmuje okresy: 1. — młodzieńczy (do r. 1592): tragedia „Titus Andronicus", trylogia dramatyczna ,,Henry VI", komedie: „The Comedy of Errors" („Komedia pomyłek"), „The Two Gentelmen of Verona" („Dwaj panowie z Werony"), „Love's Labour's Lost" („Stracone zachody miłosne"). 2. — wczesno-dojrzały (11. 1592—1601): tragedia: „Richard III", dramat: „Romeo and Juliet", bajka sceniczna: „A Mid-summer Night’s Dream" („Sen nocy letniej"), dramat: „The Merchant of Venice" („Kupiec wenecki"), dramaty królewskie: „Richard 11", „King John", „Henry IV", „Henry V"; komedie: „Much Ado about Nothing" („Wiele hałasu o nic"), „As You Lilce Tt" („Jak wam się podoba"), „Twelfth Night" („Wieczór Trzech Króli"); farsy: „The Taming of the Skrew" („Poskromienie złośnicy"), „The Merry Wives of Windsor" („Wesołe kumoszki z Windsoru").

3.    - dojrzały (11.    1601-1608).

„J ulius Caesar", „Hamlet", „Otello", „Macbeth", „King Lear”, „Antony and Cleopatra", „Corio-lanus",    „Troilus and Cressida" ,,Timon of

Athens"; komedie: „Measure for Measure" („Wet za wet"), „All’s Weil that Ends Weil" („Wszystko dobrze, co się dobrze kończy"). 4. — lata ostatnie (11. 1608—1616) obejmują dzieła: „Pericles", „Cymbeline", „The Winter'8 Tale” („Opowieść zimowa"), „The Tempest" („Burza"). W Polsce teatr S. przyjął się w w. XIX stosunkowo późno i nie od razu. Tłumaczenia polskie: Hołowińskiego, Koźmiana, Paszkowskiego, Kasprowicza i w. i. -=»- art. „Szekspirowskie tajemnice", IV, 981 — 988; I, 73, 1239-1240, 1244, 1258, 1259, IV, 1053, 1326, 1327.

Shannon, 'szaman uchodzi do Atlantyku. 360 km dł. 12 000 km2 dorzecza.

Share, szear (ang.) — w Anglii i St. Zj. A. Pn. udział w spółce, rodzaj akcji imiennej, która nie może być przedmiotem handlu.

Shaw George Bernard, szo: dżo:rdż be: -nard — (* 1856), ang. komediopisarz, pochodzenia irl., socjalista i reformator. W luźnej, błyskotliwej formie scenicznej swoich licznych komedyj i dramatów, posługując się często kpiną i paradoksem, obrazuje fałsze i obłudę życia współczesnego, poddaje rewizji poglądy na ustalone wielkości historyczne. Gł. dzieła: ,. Mrs. Warren s Profession" („Profesja pani Warren"), „Candida", „Man and Superman" („Człowiek i nadczłowiek"), „Pygmalion", „The Apple-Cart" („Wielki kram"), „You Never Can

ang.

-> IV, 1313.

rząd skoru-Sześć lub

III, 248; IV, 1520. prow. Szensi, jedno z najstarszych miast i przejściowo stolica kraju. Dawniej ważny ośrodek jedwabniczy.

1 000 000 mieszk.

Sian

()k.

Sianki

nar-

u ssaków

-*> III, 658.

Tell" („Nigdy nie można powiedzieć"), ,,Major Barbara", ,,Arms and the Man" („Żołnierz i bohater"), ,,Caesar and Cleopatra", ,,Saint Joan" („Święta Joanna") i w. i. Grane były na wszystkich scenach świata. S. pisał też powieści, jak ,,Love Among the Artists" („Miłość wśród artystów") i prace z zakresu muzyki. Nagroda Nobla w r. 1926. -> 1, 1246, 1262, IV, 1330.

Sheerness, ’szi3r’nes — wojenny port ang. u ujścia Tamizy. 20 000 mieszk.

Sheffield, ’szefi:ld — ang. m-to przemysłowe w Yorkshire; potężny przemysł metalowy. 512 000 mieszk.

Shelley Percy Bysshe, 'szely ’pa:rsy bysz — (1792—1821), poeta ang. Twórczość S. odznacza się głębokim, subtelnym liryzmem, o-partym na panteistycznej koncepcji świata, i rewolucjonizmem. Poematy: ,,Alaslor", ,,Pro-rnetheus Unbound" („Prometeusz rozkowany"), ,,Epipsychidion" i i. Tragedia: ,,The Cenci". Tłumaczenia polskie Kasprowicza.

-> I V, 597, 1326.

Sheridan Richard, 'szerydn ’ryczard — (1751 — 1816), komediopisarz i polityk ang.; był właścicielem teatru. Komedie: ,,The Ri-vals" („Rywale"), ,,The School for Scandal“ („Szkoła obmowy") i ,,The Critic („Krytyk"), celują zręcznością sytuacyj i dialogu. S. występował przeciw komedii sentymentalnej.

Shilling, 'szylyN, skrót Sh. — szyling, moneta ang., ¹ /₂₀ funta szterlingów.

Shinto, 'szyntou -> Szyntoizm.

Shire, 'szajar (ang. = hrabstwo) okręg administracyjny, dziś m. w. tyle, co county. Podział na S. sięga jeszcze w czasy anglosaskie. Nazwa S. występuje w ang. nazwach geogr., np. Yorkshire.

Shogun Szogun.

Shrewsbury, 'szrmzbary — m-to ang. nad rzeką Severn ; wyroby lniane, rybołówstwo, wywóz węgla i żelaza; 32 000 mieszk.

S. H. S. — skrót słów (Kraljenina) Srba, Hrrata i Slorenaca, królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, obecnie zw. Jugosławią.

Si — symbol, chem. pierwiastka krzemu.

Siadłookie (Arthrostraca) — piaków bez jednolitego pancerza, siedem segmentów tułowiowych wolnych. Żyją w wodzie lub w miejscach wilgotnych. Trzy podrzędy: kleszczugi (Anisopoda), równonogi i obunogi. Gat. głębinowe i jaskiniowe są ślepe.

Sial — nazwa górnej części skorupy ziemskiej, złożonej z lekkich skał, w których skład wchodzą gł. związki krzemu — Si(licium) i glinu — Al(uminium).

stolica chiń.

stacja kolejowa i stacja ciarska w Bieszczadach, w woj. stanisławowskim. 1000 mieszk.

Siara, młodziwo (colostrum) początkowa wydzielina gruczołów mlecznych po porodzie lub jeszcze w okresie ciąży, poprzedzająca mleko; ciecz żółtawa, zawierająca więcej białka i soli mineralnych, a mniej tłuszczu niż właściwe mleko.

Siarczan amonu — sól amonowa kwasu siarkowego, stosowana gł. jako nawóz sztuczny. (-> Amoniak). -* I V, 1251.

Siarczane wody — wody mineralne zawierające siarkowodór i siarczany sodu, potasu, wapnia, magnezu i i. Źródła i zakłady kąpielowe w Polsce w Busku, Solcu, Krzeszowicach, Swoszowicach, Szkle, Niemirowie, Lubieniu, Truskawcu. Wody zawierające siarczan sodu (Na₂S0₄) i siarczan magnezu (MgS0₄) nazywają się wodami gorzkimi i są bardzo cenione przez lekarzy. U nas pięknie i szybko rozwijające się zdrojowisko w Morszynie. S. W. są wskazane w chorobach przewodu pokarmowego, dnie (artretyzmie), w chorobach skóry itp.

Siarczany — sole kwasu siarkowego.

III, 637, 1068, I V, 812.

Siarczek węgla -> Dwusiarczek węgla.

Siarczki -* Siarkowodór.

-> III, 636, I V, 411, 1140.

Siarczyny -> Dwutlenek siarki.

Siarczyński Franciszek —    (1758—1829),

ksiądz-pijar, autor prac historycznych i literackich, sekretarz Stanisława Augusta, od 1827 r. pierwszy dyrektor „Ossolineum" we Lwowie. Napisał m. i. „Obraz z wieku panowania Zygmunta III".

Siarka — pierwiastek, metaloid z VI grupy układu periodycznego (-> Tlenowce). L. porz. 16, c. atom. 32,06, s. chem. S. Żółta krystaliczna substancja bez zapachu, topi się w ok. 115°. Istnieje w kilku odmianach alotropowych. Występuje w postaci wolnej (kopalnie gł. na Sycylii i w St. Zj. A. Pn.) i w związkach —siarczkach i siarczanach, wchodzi również w skład niektórych białek. W Ameryce wydobywa się siarkę metodą Frasha: topi się ją pod ziemią przez wprowadzanie przegrzanej pary wodnej i wypycha przez rury na pow. przez wtłaczanie sprężonego powietrza. S. surową oczyszcza się przez destylację, przy czym otrzymuje się drobny proszek krystaliczny, zw. kwiatem siarczanym. S. stosuje się do wyrobu prochu strzelniczego (czarnego), dwusiarczku węgla, barwników, ultramaryny, do wulkanizacji kauczuku, zwalczania grzybków chorobotwórczych na roślinach, w lecznictwie w chorobach włosów i skóry. W związkach S. jest dwu-(siarkowodór i siarczki), cztero- (dwutlenek siarki i siarczyny) lub sześciowartościowa (trójtlenek siarki, kwas siarkowy i siarczany). Najważniejszy z nich jest kwas siarkowy. -> I, 933, 934, 937, III, 437, 1075, IV, 1248.

Siarkawy kwas -> Dwutlenek siarki.

Siarkowodór — związek siarki z wodorem, H₂S. Bezbarwny gaz o wstrętnym zapachu

wielokąt płaski,

Siatka sześcianu.

wego.

bali

raz.

(* 1879), malarz i karykaturzysta; gł. dzieła: sceny rodzajowe z życia Hucułów, kartony witraży, projekt fresków sali sejmowej i i.

Siciński Władysław — poseł z Upity na Żmudzi, osławiony pierwszym zerwaniem sejmu przez założenie „veto“ w r. 1652.

Sickingen Franz von — (1481 — 1523), rycerz niem., bojownik praw i wolności rycerskich wobec absolutyzmu książąt; w r. 1522 stanął na czele związku rycerskiego Szwabii i Nadrenii. Przyjaciel Ulrycha v. Huttena i Reuchlina, popierał reformację.

Sicz — obronna osada Kozaków zaporoskich, przenoszona z miejsca na miejsce i stanowiąca ich stolicę. W szerszym znaczeniu — Zaporoże.

Siddhartha (sanskr. = ten, który osiągnął

-> I, 825.

(zgniłe jajka), trujący. Występuje w niektórych wyziewach wulkanicznych i wodach mineralnych. Powstaje przy gniciu substancyj organicznych, zawierających siarkę. Jest słabym kwasem, z metalami daje sole —siarczki. S. stosuje się do analizy związków nieorganicznych, ponieważ siarczki różnych metali różnią się rozpuszczalnością i często posiadają charakterystyczną barwę. S. otrzymuje się w laboratoriach przez działanie kwasów na siarczek żelaza w aparacie K i p p a. Siarczki wielu metali występują w przyrodzie i stanowią rudy i kruszce tych metali.

IV, 1251.

Siarkowy kwas (siarczany; witriolej) — H₂S0₄, najważniejszy z kwasów nie organicznych. Otrzymuje się przez przyłączenie wody do trójtlenku siarki, powstającego przez utlenienie dwutlenku siarki w obecności katalizatorów. W t. zw. metodzie komorowej jako katalizator służą tlenki azotu, utlenienie odbywa się w komorach ołowianych. W nowej t. zw. kontaktowej metodzie przepuszcza się mieszaninę dwutlenku siarki z powietrzem przez rozgrzane rury z azbestem pokrytym gąbką platynową jako kontaktem (katalizatorem), przy czym powstaje trójtlenek siarki. Czysty S. K. jest ciężką oleistą, bezbarwną cieczą, bardzo higroskopijną. Zmieszany z wodą silnie się rozgrzewa. Rozpuszcza w sobie trójtlenek siarki, dając t. zw. dymiący S. K. (oleum). Jest mocnym kwasem dwuzasadowym, tworzy sole obojętne i kwaśne. Ma liczne zastosowania we wszystkich gałęziach przemysłu chemicznego. Stosuje się do fabrykacji superfosfatów, sody metodą Leblanka, szeregu innych kwasów, siarczanu amonu i i., do oczyszczania olejów mineralnych, przy wyrobie materiałów wybuchowych, barwników itd.

Siatka dyfrakcyjna — szereg gęsto rozmieszczonych (do 2000 na mm²) delikatnych linij równoległych naciętych w równych odstępach na płytce szklanej lub metalowej. Światło przechodzące przez szklaną (lub odbite od metalowej) S. D. ulega uginaniu i interferencji, dając szereg prążków interferencyjnych. Wobec tego, że promienie różnej dł. fali odchylają się nie jednakowo, światło białe ulega w S. D. rozszczepieniu, dając widmo. S. D. stosuje się do pomiarów dł. fal świetlnych i w spektroskopach. (-> Fraunhoffer).

Siatka geograficzna — układ południków i równoleżników ziemskich. Wykreślona w odpowiedniej podziałce, stanowi podstawową konstrukcję mapy, umożliwia wyznaczenie dł. i szer. geogr. punktów na mapie.

Siatka krystaliczna -* Sieć przestrzenna.

Siatka triangulacyjna -> Triangulacja.

IV, 291-294.

Siatka wielościanu składający się z części odpowiednio przystających do ścian danego wielościanu. Przez

Siatka graniastoslupa.

zgięcie wzdłuż właściwych odcinków otrzymujemy z siatki dany wielościan.

Siatkówka (retina) — wewnętrzna warstwa ściany gałki ocznej, zawierająca wrażliwe na promienie świetlne zakończenia nerwu wzroko-art. „Oko", III, 1106-1117.

Siatkówka, piłka latająca, ang. volley — gra sportowa, rozgrywana przez dwie drużyny (po sześciu graczy) na boisku o wymiarach 9 X 18 m. Na środku boiska na wys. 2,44 m umieszczona jest siatka sznurkowa. Celem gry jest przerzucenie piłki ponad siatką na drugą stronę boiska. Piłkę wolno uderzać tylko rękami, nie więcej jak 3 razy po jednej stronie siatki, przy czym ten sam gracz nie może dotknąć piłki kolejno więcej niż jeden Każda partia składa się z gry do 15 punktów. Punkt dla drużyny zalicza się, gdy przeciwnicy wybiją piłkę poza pole gry, lub gdy piłka upadnie na ich pole. Poza tym zaliczane są jako punkty błędy regulaminowe przeciwników.

Sibelius Jean — (* 1865), kompozytor fiń., o wybitnej indywidualności. Oprócz opery tworzył we wszystkich dziedzinach muzyki; najważniejsze utwory : poematy symfoniczne, symfonie i pieśni.

Śibenik, Sebenico — jugosł. m-to portowe w Dalmacji; katedra gotycka z XV w. Przemysł chemiczny. Port wojenny. 37 000 mieszk.

Sichulski Kazimierz cel) — właściwe imię Buddy.

Sidi bel Abbes — m-to w zach. Algerze, stworzone przez Legię Cudzoziemską i jej gł. garnizon. 46 000 mieszk., w tym 30 000 Europejczyków.

Sidney, Philip Sir, sydny 'fylyp sa:r — (1554—1586), poeta i prozaik ang.; zginął w wojnie z Hiszpanią. Gł. dzieło „Arcadia", fantastyczny romans pasterski, przyczyniło się do powstania t. zw. stylu arkadyjskiego w literaturze ang. XVI w.

Sieciarki (Neu,r opiera) narządach gębowych gryzących, dwóch parach podobnych do siebie błoniastych skrzydeł, na których żyłki tworzą rodzaj siatki. Rozwój zupełny. Drapieżne. Ważniejsze rodzaje: mrówkolew i złotook.

Sieciech

ten

n ą.

Siedlecki Grzymała Adam

strż. część Dacji, potem pod panowaniem rzym. Od 869 r. pod władzą Węgrów; od 1500 r. udzielne księstwo wojewody Jana Zapolyi, który został królem węg.; potem księstwo Stefana Batorego, obranego w 1575 r. królem polskim. W r. 1620 ks. S. Bethlen Gabor, poniósłszy klęskę od Lisowczyków, spowodował wojnę polsko-tur. (klęska p. Cecorą). W 1690 r. S. staje się częścią monarchii habsburskiej, 1697 przyłączony do Węgier. W 1848—1849 r. S. połączył się z Węgrami unią, potem wcielony do Węgier i madziaryzowany. Od r. 1918 przyłączony do Rumunii.

-*IV, 280, 666, 668, 1278.

Siedmioletnia wojna (trzecia wojna ślą-wojna toczona w 11. 1756—1763 m.

na-

zez

rząd owadów o

(XI/XII w), dworak i wszechwładny doradca Władysława Hermana, odsunięty i wygnany za sprawą książąt: Bolesława Krzywoustego i Zbigniewa.

Sieczkarnia — maszyna rolnicza do cięcia słomy, zieleniny itp. na drobniejsze części, t. zw. sieczkę. Składa się z koryta, w którym umieszcza się materiał do cięcia, walców posuwających materiał pod noże i ruchomych noży osadzonych na bębnie lub na kole.

Sieczna broń — broń służąca do cięcia, np. szabla.

Sieczna linii krzywej — prosta przecinająca tę linię.

Sieć elektryczna — układ przewodników doprowadzających energię elektryczną z elektrowni do miejsc spożycia (fabryk, mieszkań itd.).

-> 11, 182, 184-187, 189.

Sieć przestrzenna — układ punktów prawidłowo rozmieszczonych w przestrzeni w sposób, że odległości m. nimi są równe w kierunkach równoległych. W ten sposób rozmieszczone są atomy (lub grupy atomów) w kryształach, tworząc t. zw. siatkę krystalicz-

III, 144-147.

Siedem cudów świata — najbardziej zdumiewające dzieła strż. świata:    1) piramidy

egips., 2) Faros — latarnia morska w Aleksandrii, 3) wiszące ogrody Semiramidy w Babilonie, 4) świątynia Diany w Efezie, 5) posąg Jowisza Olimpijskiego, 6) mauzoleum w Hali-karnasie, 7) kolos rodyjski.

Siedlce — m-to pwt. w woj. lubelskim o charakterze handlowo-rzemieślniczym (chałupnictwo). Dosyć znaczny handel. Dawniej m-to gubernialne. 38 000 mieszk.

Siedlecki Franciszek — (1867 — 1934), malarz i grafik; tworzył pod wpływami fr. Gł. dzieła : akwaforty : „Miłość", „Dama z łasicą" ; pejzaże fantastyczne; portrety: Norwida, Krasińskiego i i.

Siedlecki Michał - (* 1873), zoolog, autor prac z zakresu biologii ogólnej i biologii morza, członek P. A. U. Napisał: „Jawa, przyroda i sztuka", „Opowieści malajskie" i i.

(* 1876),

pisarz dramatyczny, powieściopisarz i wnikliwy krytyk o dużej bystrości spostrzeżeń i zaletach stylu. Najcelniejsze studia o Wyspiańskim, Reymoncie, Fredrze, zbiór nowel „Galeria moich bliźnich", wspomnienia „Cud Wisły". Ponadto napisał powieść „Samosęki", komedie: „Sublokatorka", „Popas Króla Jegomości", „Spadkobierca", „Maman do wzięcia", „Czwarty do bridża" i i.

Siedmiogród (rum. Ardeal) — wsch.-karpacka kraina górska. Kraj rolniczy i hodowlany, ważną rolę odgrywa również górnictwo (złoto, srebro, ołów, miedź itd.). 62 000 km², 3 217 000 mieszk. Stolica Kluż. — W czasach ska)

Prusami, wspomaganymi materialnie przez Anglię, a Austrią i jej sprzymierzeńcami: Rosją, Francją, Saksonią, później Hiszpanią. Przyczynami S. W. było zagarnięcie Śląska przez Fryderyka II W. oraz rywalizacja kolonialna Anglii i Francji. Fryderyk W. odniósł w S. W. szereg wspaniałych zwycięstw (pod Rossbach, Leuthen, Zorndorf, Lignicą), wspólna jednak akcja sprzymierzonych (zwycięstwa pod Kollin, Hochkirch, Kunersdorf) spowodowała zupełne wyczerpanie sił wojska prus. i zasobów materialnych Fryderyka (wycofanie się Anglii w r. 1761 po ustąpieniu Pitta). Fryderyka II ocaliło tylko objęcie tronu w Rosji, po śmierci Elżbiety przez Piotra III, namiętnego zwolennika Fryderyka, który tychmiast zawarł z nim pokój. Pokój w Hu-bertsburgu (1763) przyznał Śląsk Prusom, Fryderyk II zaś zwrócił Augustowi III Saksonię. Wojna kolonialna, tocząca się jednocześnie m. Anglią i Francją, zakończyła się utratą pr Francję na rzecz Anglii Kanady, części Luizjany i Indyj Wsch., oraz Florydy przez Hiszpanię (pokój paryski w r. 1763).

Siedmiopałecznik błotny (Comarum palu-stre) — roślina zielna z rodziny różowatych, występuje na błotach Europy, Syberii i Ameryki Pn. ; do 90 cm dł., dość duże kwiaty ciemno-purpurowe; kwitnie w lecie.

Siedmiu braci śpiących — według legendy siedmiu chrześcijan zamurowanych w jaskini

u strż. Greków

Kulszowa kość.

Siegen

sir William (Karl Wil-

m-to górnicze

m-to wł. w Toskanii, u schyłku śrdw. wielki ośrodek handlowy, przemysłowy i artystyczny. Liczne zabytki: Palazzo Publico (ratusz) z XIV w., katedra — najwspanialszy wł. kościół gotycki, wzniesiona w 11. 1229—1264 i wiele i. pomników sztuki śrdw. i renesansowej. 48 000 mieszk.

Sieniawa

(f 1726),

za czasów Decjusza, którzy obudzili się po 200 latach, gdy jaskinię odmurowano.

Siedmiu mędrców siedmiu czołowych uczonych, mędrców i prawodawców, którym przypisywano szereg senten-cyj i nauk. Byli to: Thales, Pittakos, Bias, Solon, Kleobulos, Periandros, Chilon.

Siedzeniowa kość

Siegbahn Karl Mannę Georg — (* 1886), fizyk szw.; prace nad widmami promieni Róntgena. Nagroda Nobla w r. 1925.

m-to niem. w Westfalii nad rzeką Sieg; ośrodek przemysłu metalowego; 33 000 mieszk.

Sieja (Coregonus lavaretus L.), brzona — ryba z rodziny łososiowatych, występuje w Morzu Bałtyckim, skąd wchodzi do rzek. Ubarwienie srebrzyste, dł. do 35 cm.

Siekierki — pd.-wsch. dzielnica Warszawy nad Wisłą, do r. 1916 wieś.

Sielanka, idylla, skotopaska — rodzaj poetycki o specyficznym t. zw. sielankowym nastroju, przedstawiający życie prostego ludu wśród natury, z afektacją na ogół zacierającą rysy realistyczne a uwypuklającą wdzięk wiejskiej prostoty, zazwyczaj w sposób konwencjonalny, oparty na tradycji literackiej. Fabuła S. jest słabo rozwinięta, natomiast wiele miejsca zajmują opisy, nastrojowe obrazy, piosenki itd. S. kwitła zwł. w środowiskach dworskich o kulturze wyrafinowanej, dalekiej od życia wsi — stąd pasterze i rolnicy S. byli poprostu przebranymi dworzanami, używali dworskiego języka i pojęć warstw wykształconych. S. występowała w poezji ind., u strż. Greków (Teokryt, Bion, Moschus) i Rzymian (Wergi-liusz) ; w czasach nwż. w. XVI i XVII (Tas-so, Guarini, Camoens, Ronsard, Marot, Spen-ser, Gessner i i.). Gł. sielankopisarze polscy: Szymonowicz, Zimorowicz, Gawiński, Karpiński i i.

-> II, 234.

Sielawa (Coregonus albula L.) — ryba z rodziny łososiowatych (Salmonidae) ; występuje w jeziorach basenu Morza Bałtyckiego. Barwa srebrzysta. Dł. przeciętnie do 25 cm.

Siemens — 1. — Werner — (1816—1892), inżynier niem., wynalazca i przemysłowiec. Wynalazł jeden z systemów telegrafu, prądnicę (w 1866 r.) i i. Zał. w r. 1847 firmę elektrotechniczną S. i Halske, będącą wraz z zał. w r. 1903 firmą S. i Schuckert, która przejęła dział elektrotechniki prądów silnych (silniki, prądnice itd.), jednym z największych przedsiębiorstw elektrycznych świata. III, 1176,, IV, 771. 2. hełm) — (1823—1883), brat poprz., od r. 1844 w Anglii; wynalazca w dziedzinie metalurgii, m. i. wspólnie z Martinem metody otrzymywania martenowskiej stali. 3. — Friedrich — (1826—1904), brat poprz., wynalazł piec opalany gazem generatorowym.

Siemianowice Śląskie —

i przemysłowe na Śląsku, w pwt. katowickim. Kopalnie węgla, huty (Huta Laury). 38 000 mieszk.    -> II, 915.

Siemiatycze — m-to w woj. białostockim. Bitwa z Rosjanami w r. 1863.    7000 mieszk.

Siemieński Józef — (* 1882), historyk i archiwista, od r. 1920 dyrektor Archiwum Akt Dawnych w Warszawie; znawca ustroju dawnej Polski. Gł. dzieła: „Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej", „Ze studiów nad archiwum koronnym" i i.

Siemieński Lucjan Hipolit — (1809 — 1877), poeta, krytyk i publicysta; działacz patriotyczny, uczestnik powstania listopadowego; od r. 1846 przeszedł do obozu konserwatywnego. Gł. dzieła : patriotyczne poematy historyczne : „Trąby w Dniestrze", „Trzy wieszczby", niezwykle popularne obrazki historyczne „Wieczory pod lipą", „Wieczornice" i i., zbiór poe-zyj, przekłady Odyssei, Horacego, Buonarot-tiego i i. oraz szereg utworów krytycznych.

Siemiradzki Henryk — (1843—1902), malarz. Cechuje go upodobanie do wielkich kom-pozycyj dekoracyjnych. Gł. dzieła : „Pochodnie Nerona", „Diree chrześcijańska", Kurtyna dla teatru im. Słowackiego w Krakowie, dla teatru we Lwowie, plafon Filharmonii warszawskiej i i.

-► I V, 542.

Siena

m-to w woj. lwowskim nad Sanem, siedziba Czartoryskich. 2000 mieszk.

Sieniawski Adam Mikołaj hetman w. koronny, kasztelan krakowski; pozyskany przez Piotra W. widokami korony polskiej, stronnik Rosji. Więziony przez konfederatów tarnogrodzkich.

Sieniawski Mikołaj — (1489—1569), wojewoda rus., hetman w. kor., zasłużony obrońca kresów wschodnich ; podjął w r. 1551 samowolną wyprawę na Mołdawię dla osadzenia wojewody Aleksandra Lupusneanu jako lennika Polski.

Sienit — głębinowa skała magmowa o strukturze drobnokrystalicznej. Gł. składniki : skalenie, biotyt i amfibol.

Sienkiewicz Henryk — (1846—1916), znakomity powieściopisarz, wielki twórca „Trylogii", znakomity nowelista. W 11. 1876— 1878 odbył podróż do Ameryki Pn. („Listy z podróży"), poczem współpracował w „Niwie" i „Słowie" (w „Słowie" drukowano „Ogniem i mieczem"). W r. 1891 odbył podróż do Afryki. W r. 1900 obchodził uroczysty jubileusz i z darów społeczeństwa otrzymał majątek Oblę-gorek. W r. 1905 przyznano S. nagrodę

W 11. 1883-1889

obrazach

objawy chorobowe spowodowane uczuleniem ustroju na pewne rodzaje ciał białkowych, za-

u nie

Sierakowski Józef

(1827-1863),

m-ko nad Wartą w pwt. międzychodzkim. Pokłady glinki i węgla brunatnego. 3000 mieszk.

Sierawski Jan Kanty — (1777—1849), generał, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, czynny w legionach Dąbrowskiego, w kampaniach Napoleona w 11. 1799—1813. W Królestwie Polskim komendant Modlina, Zamościa,

(1865—1911), malarz ros., portrecista; malował portrety wybitnych osobistości swoich czasów, kompozycje mitologiczne i i:

I V, 1576.

Sierp — narzędzie do żęcia zboża, w kształcie półksiężyca, z ostrzem po wklęsłej stronie, opatrzone krótką rękojeścią. Pierwowzorem S. była prawdopodobnie szczęka zwierzęca, w którą z czasem wprawiono małe ostrza krzemienne, później brązowe i żelazne. Obecnie kosa coraz bardziej wypiera S.

Sierpc — m-to pwt. w woj. warszawskim nad Sierpnicą. 10 000 mieszk.

Sierpik (Serrałula) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 40 gat. w Europie, Azji i pn. Afryce; S. barwierski o pędach do 1 m wys., kwiatach purpurowych w koszyczkach, ułożonych w baldaszek, pospolity

Nobla za „Quo vadis“. W czasie wojny S. przebywał w Vevey, reprezentując sprawę polską wobec zagranicy i organizując pomoc dla ofiar wojny; tamże zmarł. W r. 1924 przewieziono ciało S. do Polski i pochowano w katedrze św. Jana. Twórczość S. zapoczątkowała słaba powieść „Na Marne" i „Humoreski z teki Worszyłły". W 11. 1875—1883 powstał szereg nowel; „Stary sługa", „Hania", „Szkice węglem", „Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela", „Janko muzykant", „Bartek zwycięzca", „Latarnik" i i. powstało arcydzieło powieściowe S. — trylogia historyczna: „Ogniem i mieczem", „Potop", „Pan Wołodyjowski", a następnie powieść psychologiczna „Bez dogmatu", będąca studium nad dekadentyzmem polskim, „Listy z Afryki" oraz powieść „Rodzina Połanieckich" wyrażająca tendencje pozytywistyczne. W 11. 1895 — 1896 S. napisał głośną w całej Europie powieść historyczną „Quo Yadis", obrazującą zwycięstwo katolicyzmu nad pogańskim Rzymem, w 11. zaś 1897 — 1900 wielką powieść historyczną „Krzyżacy" na tle zmagań żywiołu polsko-lit. z germańkim, Inne powieści: „Na polu chwały", „Wiry", „Legiony" — o mniejszym znaczeniu. Dla młodzieży napisał S. doskonałą powieść: „W pustyni i w puszczy". Każdy utwór S. był ważnym wydarzeniem życia narodowego i źródłem patriotyzmu, odznaczając się przy tym wielkimi wartościami artystycznymi: siłą wyobraźni i plastycznością przedstawienia, świetną charakterystyką postaci i zróżnicowaniem ich języka, umiejętnością wywoływania nastroju w rozległych historycznych, inwencją sytuacyjną, bogactwem języka itp. Żywotności dzieł S. dowodzi ich niesłabnąca popularność oraz liczne opracowania i polemiki. —> II, 39, 93, IV, 231, 271, 335, 552, 553-554.

Sienkiewicz Karol — (1793—1860), historyk i poeta, bibliotekarz ks. Czartoryskich w Puławach, organizator Biblioteki Polskiej w Paryżu. „Kroniki Emigracji Polskiej", „Skarbiec historii polskiej", tłumaczył „Panią jeziora" W. Scotta i „Warszawiankę" Delavigne’a.

Sienna gorączka, sienny nieżyt — nieżyt nosa, krtani i spojówek oraz gorączka i i.

warte zwł. w pyłku traw; występuje których ludzi w okresie kwitnienia traw.

Sieradz — m-to pwt. w woj. łódzkim nad Wartą, ważny gród śrdw.; gotyckie kościoły z końca XIII i z XV w. 11 000 mieszk.

IV, 170-171.

Sierakowski Józef — (1750—1817), generał. Brał czynny udział w insurekcji kościuszkowskiej jako dowódca korpusu walczącego na Litwie; przyprawił Suworowa o znaczne straty. Uczestniczył w bitwie pod Maciejowicami.

(1765-1831), historyk i polityk, republikanin. W r. 1807 brał udział w delegacji lit. do Napoleona, w r. 1812 członek Rządu Tymczasowego na Litwie, członek Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Królestwie. Badał historię Słowian.

Sierakowski Zygmunt powstaniec z r. 1863, przywódca powstania na Litwie. Ujęty przez Rosjan i stracony w Wilnie.

Sieraków generał w powstaniu r. 1831. Zmarł na emigracji w Paryżu.

Sieroszewski Wacław — (* 1858), powieścio-pisarz, pierwszy prezes Polskiej Akademii Literatury; za udział w ruchu robotniczym w r. 1878 uwięziony i zesłany do Jakucka i dalej na wsch. W 11. 1902—1903 odbył podróż do Japonii; aresztowany w r. 1905, zbiegł za granicę. Od r. 1914 w Legionach; po wojnie odbywał podróże propagandowe do Ameryki Pn. i Francji. S. jest twórcą polskiej powieści egzotycznej o doskonałym odczuciu egzotycznej przyrody i pierwotnych ludzi, których traktuje z głębokim humanitaryzmem. Powieści S. posiadają zazwyczaj silny konflikt dramatyczny; ich wartością ideologiczną jest wiara w wewnętrzną moc człowieka. Gł. dzieła: „Dwanaście lat w kraju Jakutów", „Korea", „Na kresach lasów", „W matni", „Risztau", „Na Daleki Wschód", „Małżeństwo", „Bajki", „Z fali na falę", „Nowele", „Józef Piłsudski", „Beniowski", „Bolszewicy", „Miłość samuraja", „Dalaj Lama", „Pan Twardowski" i i.

-* I, 461, III, 1041, IV, 232, 336.

Sierow Walentin

Sierra Morena — łańcuch górski w Hiszpanii z przełęczą Despenaperros, prowadzącą z pd. do Madrytu. Do 1170 m wys.

Sierra Nevada — 1. — największe góry Płw. Pirenejskiego, środk. część Gór Andaluzyjskich u pd. wybrzeży Hiszpanii; tworzą łuk 80 km dł. Gł. szczyt Picacho de Veleta, 3470 m wys. z najdalej w Europie na pd. wysuniętym lodowcem. 2.

m-ko nad Czarną Przemszą

Siewnik

no

Siewnik.

Sighisoara

Sigillaria

obrazy.

Sikhowie („uczniowie")

na łąkach i w słonecznych zaroślach; używany dawniej do barwienia na czerwono.

Sierpiński Wacław — (* 1882), matematyk, gł. twórca współczesnej szkoły matematycznej polskiej, współzałożyciel i współredaktor czasopisma ,, Fundamenta Mathematicae", członek Polskiej Akademii Umiejętności, od r. 1931 prezes Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Liczne prace, monografie i podręczniki, gł. z teorii mnogości i jej zastosowań: „Zarys teorii mnogości", ,,Ilypothise du con-tinu" („Hipoteza continuum"), „Analiza" i i.

->IV, 273.

Sierpnica (Falcaria vulgaris) — gat. rośliny zielnej dwuletniej lub trwałej z rodziny baldasz-kowatych; pędy sino-zielone do 1 m wys., kwiaty zielonawo-białe, liście często sierpowato-zgięte. Rośnie na miedzach i ugorach, kwitnie latem i jesienią.

Sierra Leone, ’sjara li’oun — ang. kolonia koronna i protektorat na zach. wybrzeżu Afryki, o niezdrowym klimacie tropikalnym. Wywóz oleju palmowego. 72 000 km², 1 541 000 mieszk. Stolica Freetown.

Sierra Mądre — łańcuchy gór otaczające od wsch. i zach. wyżynę meksykańską. Do 2000 m wys.

wys., zalesione pasmo gór w Kalifornii, dł. ok. 700 km, z żyłami złota; przez przełęcz Truckee i Donner przechodzi kolej środk.-pacyficzna. Gł. szczyt Mount Whithney, 4540 m wys.

Sierżant — starszy podoficer, stopień wojskowy bezpośrednio wyższy od plutonowego. Kandydat na S. musi przejść specjalny kurs doskonalący. (-*■ Stopnie wojskowe).

Sievers Jakób — (1731 — 1808), dyplomata ros., ambasador w Polsce w 11. 1792—1793; przeforsował zwołanie sejmu rozbiorowego w Grodnie i uznanie na nim drugiego rozbioru Polski.

Siew — zabieg mający na celu rozmieszczenie nasion w glebie w odpowiednich dla danego rodzaju roślin odległościach oraz głębokościach (w naturalnym wysiewie roślin rozmieszczenie nasion jest w dużym stopniu przypadkowe). S. bywa: a) rzutowy (gdy nasiona rozrzuca się z góry po całej pow. pola), rzędowy, kupkowy (w obu wypadkach nasiona są rozsiewane w zagłębieniu) ; b) ręczny, maszynowy (przy użyciu siewnika).

Siewierz

w pwt. będzińskim woj. kieleckim. Ruiny zamku biskupów krakowskich. 4000 mieszk.

Siewka (Charadrius pluvialis L.) — gat. ptaków z rodziny siewek, rzędu siewkowatych. Dł. ciała 28 cm. Dziób dł. cienki, nogi wysmukłe, podkasałe, o 3 palcach. Upierzenie czarniawe, żółto upstrzone, spodem u samca czarne, u samicy białe. Żyje na bagnach, pastwiskach Europy i Azji, gnieździ się na pn., u nas pospolita w czasie przelotów. -> II, 614.

Siewko watę (Chjaradriiform.es) — rząd ptaków. Ciało osadzone na wys., podkasałych, nie opierzonych nogach ; palców 4, rzadziej 3, dziób dł., prosty i cienki. Żyją na bagnach, w wilgotnych lasach, nad brzegami wód, żywią się gł. zwierzętami wodnymi. Gnieżdżą się na ziemi. Należą rodziny: bekasów (dubelt, kszyk, ficlauz, brodziec, biegus, kulig, słonka, bojownik, szablodziób); siewek (siewka, ostry-gojad, czajka); żwirowców (żwirowiec); kulonów (kulon); żassan: (żassana).

maszyna rolnicza służąca do równego i szybkiego wysiewu ziarna lub nawozów sztucznych.

Rozróżnia się S. do ziarna: a) rzutowej których ziar-wysypuje się ze skrzyni wysiew-nej na deskę rozdzielczą, a z niej wprost na ziemię, oraz b) rzędowe — zaopatrzone w przyrządy wysiewne otrzymujące napęd od kół, na których osadzony jest S., regulujące wypływ ziarna (rzędami) ze skrzyni; ziarno wpada w nich przez blaszane rurki do redlić żłobiących w roli rowki, a z redlić do roli.

Sieyfes Emmanuel Joseph, sićjćs emaniiel żózćf — (1748 — 1836), fr. publicysta, opat, polityk i teoretyk rewolucji fr., popularny autor broszury ,,Czym jest stan trzeci", jeden z twórców Deklaracji Praw Człowieka. Kolejno członek Stanów Generalnych, Konstytuanty, Konwentu, Dyrektoriatu. Poparł przewrót 18 Brumaire’a, za cesarstwa senator, za restauracji na wygnaniu aż do rewolucji lipcowej.

m-to siedmiogrodzkie, pamiętne klęską zadaną przez Austriaków powstańcom węg. pod wodzą gen. Bema w r. 1849. 13 000 mieszk.

wielkie drzewiaste rośliny okresu karbońskiego. Spokrewnione z dzisiejszymi widłakami.

Sigmaringen — m-to niem. nad górnym Dunajem, dawna rezydencja Hohenzollernów z linii Hohenzollern-S.; zamek Hohenzollernów z XVI w., muzeum. 5000 mieszk.

Signac Paul, sinjak pól — (* 1863), malarz i grafik fr., gł., obok Seurata, przedstawiciel neoimpresjonizmu. Malował przeważnie kraj-

-> II, 945. sekta rei. w Indiach Bryt., zał. przez Nanaka (1469 — 1538),

usiłująca połączyć islam z braminizmem. S. tworzyli wojskową republikę federacyjną w Lahorze i Pendżabie, w r. 1849 przyłączoną do Indyj Bryt.

Sikiang — rzeka Chin pd.; po złączeniu z Peikiangiem i Tungkiangiem tworzy Czukiang ;

-> I, 454, 944.

Sikkim — ind. księstwo udzielne w Himalajach; tworzy bramę Indyj do Tybetu.

Siklawa — największy wodospad w Tatrach na progu z Doliny Pięciu Stawów Polskich do Doliny Roztoki; 64 m wys.

Sikora (Parus) — rodzaj ptaków z rodziny sikor rzędu wróblowatych. Do 15 cm dl.; ładnie ubarwione, żyją gromadnie w lasach Europy i Azji; w Polsce pospolite, nie przelotne. Tępią owady. Należą gat.: S; bogatka (P. major L.), S. modra (P. caeruleus L.), S. lazurowa (P. cyanus Pall.), S. sosnówka (P. ater L.), S. czubatka (P. cristatus L.), S. uboga (P. palustris L.).

Sikorski Kazimierz

toznawstwo".

-> II, 616. gromada pierścienic morskich, dennych, żywiących się szczątkami organicznymi przy pomocy wydłużonego ryjka. Segmentacja słabo zaznaczona. Rozwój złożony.

Silius Italicus

wzorów Homera i

maszyna dostarczająca energii mechanicznej kosztem energii cieplnej, elektrycznej, energii kinetycznej prądu wody

lub powietrza itd. -> art. IV. 753 — 774; III, 846, 848, 1131.

Silnik (motor) elektryczny, elektromotor — silnik napędzany energią prądu elektrycznego. Budową nie różni się zasadniczo od prądnicy, która zasilana prądem działa jako S. E.

-* III, 1131, IV, 461. IV, 769-772,

Silnik parowy — silnik, w którym zamiana energii cieplnej w mechaniczną odbywa się za pośrednictwem pary wodnej. S. P. dzielą się na tłokowe (-> Maszyna parowa) i turbiny. III, 1130-1131, IV, 760-765; IV, 461.

przyczyna wywołująca zmiany szybkości (lub kierunku) ruchu ciał. Mierzy się iloczynem masy ciała przez nadane mu przyspieszenie. Jednostką S. w układzie C. G. S. jest dyna, praktyczną jednostką jest ciężar grama lub kilograma. S. Charakteryzuje jej punkt zaczepienia, wielkość i kierunek, S. jest więc wektorem. Kilka S. działających na to samo ciało można zastąpić ich wypadkową, którą można znaleźć za pomocą t. zw. równoległoboku S. (fx i f₂ S. składowe, F — wypadkowa). Wynikiem działania S. wzdłuż pewnej drogi jest praca. -> II, 360 — 361, III, 548—549. S. para -*■ Para sił; S. dośrodkowa -> Dośrodkowa siła; S, odśrodkowa

Odśrodkowa siła.

-*II, 973.

dl. 1800 km.

(* 1895), wybitny kompozytor, teoretyk muzyki i pedagog. 2 symfonie, 2 kwartety smyczkowe, sekstet smyczkowy, wiele pieśni. Podręcznik „Instrumen-

IV, 257.

Sikorski Władysław — (* 1881), generał dywizji, inżynier i polityk, prezes Drużyn Strzeleckich w 11. 1909—1910, szef departamentu wojskowego N. K. N. w 11. 1914—1916. W wojnie polsko-bolszew. jako dowódca 5. i 3. armii odniósł zwycięstwo nad Wkrą. W 11. 1921 — 1922 szef sztabu generalnego, w r. 1923 premier i min. spraw wewnętrznych, w 11. 1924—1925 min. spraw wojskowych. Szereg dzieł wojskowych i polit.: „Polesie jako węzeł strategiczny", „O polską politykę zagraniczną", „Nad Wisłą i Wkrą", „Polska i Francja w przeszłości i dobie obecnej", „Przyszła wojna" i i.

-► I, 723, III, 268.

Sikory (Paridae) - rodzina drobnych ptaków z rzędu wróblowatych. Krępa budowa, sute upierzenie. Dziób krótki, stożkowaty. Nogi mocne o zakrzywionych pazurach. Zamieszkują lasy i ogrody w strefie umiarkowanej półkuli pn., żywią się niemal wyłącznie owadami. Ruchliwe, towarzyskie. Należą: mysi-królik, zniczek, remiz, raniuszek i liczne gat. z rodzaju sikora.

Sikwiaki ( Echiuroidea)

(I w.), pisarz rzym., autor poematu historyczno-retorycznego ,,Pu-nica", zbudowanego wg Wergiliusza, opisującego dzieje drugiej wojny punickiej.

Silnik, motor

Silnik pneumatyczny — silnik napędzany sprężonym powietrzem; ograniczone zastosowanie do świdrów i młotków pneumatycznych.

Silnik spalinowy — silnik, w którym na tłok działa ciśnienie gazów" spalinowych paliwa (ciekłego, niekiedy gazowego) spalanego bezpośrednio w cylindrach silnika. S. S. dzielą się na t. zw. gaźnikowe lub wybuchowe (większość silników samochodowych i lotniczych) i wysokoprężne lub wstrzykowe czyli silniki Diesela. (-+ Diesel). -> I, 1031, III, 1131, IV, 712-716, 765-768, 774.

Silnik wietrzny — silnik napędzany energią kinetyczną prądów powietrznych (wiatru). Należą do nich prymitywne wiatraki i wydajniejsze turbiny wietrzne.    -* I V, 758.

Silnik wodny — silnik napędzany energią spadku wody. Prymitywne S. W. (kola wodne) stosowane są do napędu młynów i tartaków wodnych, udoskonalone turbiny wodne — gł. do napędu elektrowni wodnych; najtańsze źródło energii.

IV, 758-760.

Silva rerum (łac. = las rzeczy) — w literaturze staropolskiej książki z zapiskami różnej treści, jak wiersze, odpisy dokumentów osobistych i historycznych, ciekawe wiadomości, recepty itp.

Siła

Siła nabywcza pieniądza — stosunek nominalnej wartości pieniądza do cen towarów. Ogólny wzrost cen towarów świadczy na ogół o spadku S. N. P., spadek cen o wzroście S. N. P.

zdarzenie

letnisko himalajskie w

(1823—1868), malarz, twórca szeregu kompozycyj historycznych (ulegał w nich wpływom Delaroche’a), poza tym znakomity portrecista. Gł. dzieło: „Śmierć Barbary Radziwiłłówny".

Simon John, 'sajman dżon — (* 1873), ang. mąż stanu, adwokat, liberał; od r. 1906 poseł do Izby Gmin, w 11. 1910—1916 członek rządu w gabinecie Asąuitha, w 11. 1928—1930 przewodniczący komisji dla Indyj, minister spraw

(ok. 556— ok. 469 prz.

Simplon

-> 1, 126.

wielkie m-to

Siła wyższa (łac. vis maior) niezależne od woli jednostki, wynikające z działania sił przyrody lub też zbiorowości ludzkiej. S. W. stanowi okoliczność łagodzącą a nawet zwalniającą od zobowiązania lub od kary.

Siły zbrojne — stoją na straży bezpieczeństwa i praw zwierzchniczych Rzpltej; są ochroną i ostoją jej niepodległości i wolności oraz szkołą wychowania żołnierskiego i obywatelskiego ; składają się z wojska i marynarki wojennej. W niektórych państwach osobnym składnikiem S. Z. jest również lotnictwo wojskowe. Najwyższym zwierzchnikiem S. Z. w Polsce jest Prezydent Rzpltej, któremu bezpośrednio podlega generalny inspektor S. Z. kierujący całokształtem przygotowań S. Z. do obrony państwa. Dowodzenie w czasie pokoju i administracja wojskowa należy do ministra Spraw Wojskowych. W niektórych państwach są odrębni ministrowie marynarki i nawet lotnictwa. W niektórych państwach riominalnym dowódcą S. Z. jest panujący, faktycznym zaś szef sztabu Generalnego. S. Z. składa się z obywateli powołanych do służby celem odbycia wyszkolenia wojskowego (żołnierze nie zawodowi), żołnierzy pełniących służbę stałą (zawodową) w wojsku i żołnierzy rezerwy oraz pospolitego ruszenia, powoływanych do szeregów na Okresowe ćwiczenia i w razie wojny.

art. ,, Wojsko", IV, 1433 — 1447.

„Siła żywa“ — 1. — siła życiowa, tajemnicza siła organizmów żywych, dzięki której wg dawnych poglądów tworzą się w roślinach i zwierzętach skomplikowane związki organiczne. Błędność tego poglądu wykazał w 1828 r. Wóliler, który otrzymał w laboratorium pierwszą „sztuczną" syntetyczną substancję organiczną, mocznik. -> I, 927.    2. — dawna nazwa

energii kinetyczne.

Sima — dolna część skorupy ziemskiej, ciężkie, prawdopodobnie półplastyczne masy skalne złożone gł. z związków krzemu — Si-(licium) i magnezu — Ma(gnesium).

III, 248-249, IV, 1520.

Simla, 'symls Pendżabie i letnia stolica Indyj.

Simmel Georg —    (1858—1918), filozof i

socjolog niem., jeden z twórców socjologii i filozofii kultury, wyjaśniający zjawiska natury i kultury ze stanowiska biologicznej pożyteczności.

Simmler Józef

-+IV, 244.

zagranicznych w 11. 1931 — 1935, potem minister spraw wewnętrznych i kanclerz skarbu.

Simonides — 1. — z Wyspy Amorgos (t. zw. Starszy) — (poi. VII w. prz. Chr.),- gr. poeta jambiczny. Znany jest jego wiersz satyryczny o charakterach kobiet. 2. —z Keos (t. zw. Młodszy)

C-hr.), gr. poeta liryczny; autor słynnych trenów na tematy mitologiczne i na cześć bohaterów gr. (najpiękniejszy na cześć bohaterów spod Termopil).

Simonstown, sajm3ns'taun — przedmieście Kapstadtu i baza wojenna floty bryt.

przełęcz alpejska na granicy szwajc.-wł., 2010 m wys. Prowadzi przez nią stara droga z doliny Rodanu do Lombardii, przecina ją kolej najdłuższym tunelem świata (20 km dł.).

Sinaia — m-to w Rumunii u podnóża Karpat; zamek Pelesz, letnia rezydencja królów rum. 4000 mieszk.

Sinanthropus pekinensis — istota, której szczątki kostne odkryto w r. 1920 w jaskini skalnej w Czu-Ku-Tien, ok. 40 km na pd.-zach. od Pekinu. Wiek tego znaleziska określono na dolne dyluwium. Cechy charakterystyczne: niskie sklepienie czaszki, silnie pochylone ku tyłowi czoło, charakterystyczna budowa kości potylicznej, wał nadoczodołowy, silne wcięcie pozaoczodołowe, bardzo prymitywna budowa żuchwy. Cechy S. zbliżają ją do najwyższych małp człekokształtnych z jednej strony, z drugiej zaś do ludzi. Łącznie z szczątkami kostnymi znaleziono również b. prymitywne narzędzia krzemienne oraz ślady ognisk. S. zaliczamy do rodzaju Pithecanthropus (małpolud), rodziny Hominidae (człowiekowate).

Sinclair Upton, 'syflklea,. ’eptan — (* 1878), powieściopisarz amer. o silnej tendencyjności społecznej, przedstawiający jaskrawo rzeczywistość amer. Powieści: „King Coal" (,,Król węgiel"), ,,Oil" („Nafta"), „Boston", „The Wet Paradę“ („Mokra parada") i i., są wyrażam b. radykalnych poglądów S.

Sind, Sindh — kraina Indyj bryt. w prow. bombajskiej nad dolnym Indusem; na zach. żyzna dzięki nawodnieniu: uprawa ryżu i bawełny; na wsch. stepowa z hodowlą wielbłądów, koni i owiec. Mieszkańcy gł. mahometanie. Stolica Karaczi.

Sinding -1.- Stephan - (1846-1922),rzeźbiarz norw. Gł. dzieła: „Matka z ciałem syna", „Dwoje ludzi", „Walkiria". ii. 2. — Christian — (* 1856), norw. kompozytor, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli muzyki skandynawskiej. Muzyka kameralna, miniatury fortepianowe, ponad 200 pieśni, opera.

Singapore, syNga’po:r handlowe i port tranzytowy oraz. umocniona bryt. baza morska i stacja węglowa, panująca nad przejściem z Oceanu Indyjskiego na Morze Chińskie. Stolica ang. kolonii StraitsSettlements.

Ludność mieszana, z większością Chińczyków.

-> I, 470, 1014. ciężkie więzienie

457 000 mieszk.

Sing-Sing, syN syN

państwowe w stanie New-York. Singspiel (niem.)

utwory dramatyczne przeplatane muzyką, o treści przeważnie wesołej; od XVII w. typ wielu niem. oper, (n. p. Mozarta ,,Bastien und Bastienne").

Siniak (Columba oenas L.) — gat. ptaków z rzędu gołębiowatych. Dł. ciała 33 cm, ogon krótki. Upierzenie modro-popielate, kark zielono połyskujący, przód szyi różowawy. Żyje w lasach w Europie i zach. Azji, w Polsce pospolity, przelotny.

Siniak, siniec po uderzeniu na skutek wylewu krwi z drobnych naczyń krwionośnych.

Sinica (cyanosis) — objaw chorobowy wyrażający się sinym zabarwieniem skóry, śluzówek, narządów wewnętrznych ustroju, na skutek słabego zaopatrzenia ich w tlen. Powstaje przede wszystkim w przypadkach chorób płuc i serca, połączonych z zastojami krwi.

klasa roślin-glo-nów; w komórkach S. brak typowego jądra; rozmnażają się przez podział komórek, wytwarzają również zarodniki przetrwalnikowe. S. są jednokomórkowe albo złączone w nici, kule, płytki, luźne kolonie. Występują w wodach śródlądowych, w miejscach wilgotnych, w niektórych źródłach mineralnych i gorących.

nominalnie prow. Chin zewnętrznych m. Mongolią i Tybetem, obejmująca pn. część Wyżyny Tybetańskiej, Wsch. Turkestan i Tianszań oraz Dżungarię; kraj rolniczy z kopalniami złota. Ludność: Turcy, Tunganie, Kirgizi, Tarancze, Kałmucy i Chińczycy. 1 425 000 km², 2 700 000 mieszk. Stolica : Urumtsi.

sina plama powstająca

Sinice (Cyanophyceae)

Sinkiang

Sinko Tadeusz — (* 1877), filolog klasyczny, historyk i krytyk literatury, członek P. A. U. W książkach : „Hellenizm Słowackiego", „Antyk Wyspiańskiego", „Echa klasyczne w literaturze polskiej" i i. przeprowadził badania nad związkami literatury polskiej ze światem klasycznym. Ponadto napisał „Literaturę grecką" i szereg prac z zakresu literatury klasycznej i polskiej.

Sinnfein, ’syn’fejn (irl. „sami dla siebie") — nacjonalistyczne stronnictwo irl., zał. w r. 1905 przez Artura Griffitha; w czasie wielkiej wojny usiłowało pod wodzą de Valery wywalczyć niepodległość Irlandii (krwawe powstanie w Dublinie w r. 1916). W r. 1919 utworzyło własny parlament i rząd republikański z de Valerą na czele. W r. 1921 sinnfeiniści zdobyli w układzie londyńskim uznanie Irlandii jako dominium bryt., co spowodowało rozłam S. na stronnictwo radykalne (de Valera) i umiarkowane.

Sinologia — nauka o języku i kulturze Chin.

Sinus

sów wzór: a: sin A = b : sin B = c : sin C =

Trygonometryczne funkcje. Sinu-

= 2R, gdzie a, b, c oznaczają boki dowolnego trójkąta, A, B, C — jego kąty, oraz R — promień koła opisanego na tym trójkącie.

Sinusoida — wykres funkcji sinus. (-*■ Trygonometryczne funkcje).

-> II, 104-105.

Siodło (w geologii) -> Anty klina.

Siódmaczek leśny (Trientalis europea) — gat. rośliny zielnej z rodziny pierwiosnkowa-tych; pospolity w wilgotnych lasach. Pędy do 30 cm wys., liście w okółku, kwiaty białe. Kwitnie wiosną i latem.

Sipunculoidea — gromada pierścienic morskich, o niewyraźnej segmentacji ciała. Rozwój złożony, typ larwy zbliżony do trochofory.

Siren lacertina L. — gat. z rzędu płazów ogoniastych. Ciało czarniawe, silnie wydłużone, do 75 cm dł. Przednie kończyny krótkie, tylnych brak. Szczęki bezzębne z rogową powłoką. Zachowuje skrzela. Przebywa w sąsiedztwie wody wśród mchów, żywi się gł. mięczakami. Żyje w Ameryce Pn.

Sirocco — ciepły i przeważnie suchy wiatr pd. i pd.-wsch. w krajach śródziemnomorskich. (~+ Chamsin). —> I V, 500.

Sismondi Jean Charles Leonard de, sismódi ża szarl lćonar da — (1773— 1842), historyk i ekonomista fr.; domagał się interwencji państwa w życiu gospodarczym, zwalczał wolny handel, sformułował teorię kryzysów. ,,Histoire des Franęais" („Historia Francuzów"), ,,Nouveaux principes d'iconomie politique“ („Nowe zasady ekonomii polit.").

Sit (Juncus) — rodzaj roślin zielnych jednorocznych lub trwałych z rodziny sitowa-tych; u nas przeszło 20 gat. na łąkach, w górach, nad brzegami Bałtyku. Liście przeważnie obłe, o pochwach otwartych. S. rozpierzchły, o pędzie ponad 1 m wys. i drobnych kwiatach zebranych w kwiatostany boczne tworzy darnie w miejscach wilgotnych. S. skucina — tworzy darnie w górach.

Sitowa kość (os ethmoidale) — nieparzysta kość, wchodząca w skład puszki mózgowej od przodu. (Czaszka).

Sito watę (Juncaceae) jednoliściennych, pokrewnych liliowatym. Kwiaty drobne, plewowate, wiatropylne; 290 gat. Rośnie w miejscach wilgotnych na całej kuli ziemskiej. Należą: sit, kosjnatka.

Sitowie (Scirpus) — rodzaj roślin zielnych z rodziny turzycowatych; ok. 200 gat.; u nas na torfowiskach, w wodach stojących 18 gat. S. jeziorne posiada czołgające się w mule kłącza, pędy do 3 m wys.; łodyga w górnej części zielona, obła; drobne kwiaty zebrane w szczytowe kioski. Tworzy wraz z trzciną w stawach i jeziorach gęste zarośla.

Siuah — egips. oaza w Pustyni Libijskiej. Ok. 5000 mieszk.

Siuksowie

rodzina roślin

plemię Indian pn.-amer; dawniej b. liczni, dzisiaj ok. 25 000 głów.

świat i Życie. — V.

61

Siut, Asiut

skrót łac. Societas Jesu = Towa-

-> I, 707, 1014.

Skalnica (Sazifraga)

kościół św.

Skały

m-to w górnym Egipcie, nad Nilem; w dół rzeki od S. zbudowano w 11. 1898—1902 wielką tamę na Nilu, dł. 833 m. 57 000 mieszk.

Śiwa — jeden z gł. bogów ind., bóg zniszczenia, z którego tworzy się nowe życie. Czczony przez wiele sekt, gł. w Indiach pd.

-> I, 799.

Siwalik — brzeżne pasmo himalajskie nad niziną Hindostanu.

Siwasz, Zgniłe Morze — płytki zalew na wsch. brzegu Krymu, oddzielony od Morza Azowskiego Mierzeją Arabacką. 2500 km².

Siwienie włosów -> Włosy.

S. J.

rzystwo Jezusowe, jezuici.

Skafander — hełm zwykłego aparatu nurkowego. (-> Nurkowanie.).

Skagerrak — cieśnina oddzielająca Danię od Norwegii; 31 maja 1916 r. największa bitwa morska wielkiej wojny, m. flotą ang. i flotą niem.

Skala, podziałka — w planach i mapach ułamek wskazujący stopień zmniejszenia rysunku; np. na mapie w S. 1 : 100 000 — 1 kilometrowi w terenie odpowiada 1 cm. Również umieszczany często na mapach odcinek podzielony na odcinki odpowiadające określonym odległościom (np. 1 km, 10 km) w terenie.

->///, 493-494, IV, 308.

Skala muzyczna — schemat, wg .którego zbudowane są gamy, szereg ułożonych w określony sposób interwałów w obrębie oktawy. Zw. strojem muzycznym podział oktawy na mniejsze interwały był różny w różnych czasach i różnych krajach. (Obecnie m. w. od pocz. XVIII w.) stosowany jest t. zw. strój równomiernie temperowany, polegający na podziale oktawy na 12 równych interwałów (półtonów). S. M. dur -y Dur. S. M. moll -+ Moll. S. M. kościelne — oktawowe wycinki S. M. podstawowej (C - dur). Poszczególne z nich (nazwy zapożyczone z muzyki strż) : dorycka (d —d'), frygijska (e —e';, lidyjska (f — f'), miksolidyj-ska (g — g'), eolska, odpowiadająca współczesnej S. M. moll, (a —a') i jońska, odpowiadająca S. M. dur (c —c'). S. M. chromatyczna składa się z samych półtonów, stosowana jest jako rozszerzenie S. M. diatonicznej (dur lub moll). S. M. dwunastonowa, o składnikach tych samych co chromatyczna, lecz stosowanych jako stopnie od siebie nie zależne, jest podstawą muzyki atonalnej (gł. teoretyk A. Schónberg). S. M. pięciotonowa (-> Penłatonica), kościelne, dur i moll należą do S. M. diato-nicznych. Szereg dźwięków ułożonych wg schematu danej S. M. nazywamy gamą. -> II, 799-803, III, 781-782, IV, 1177-1180.

Skalbmierz — m-to w pwt. pińczowskim nad Nidzicą; 2000 mieszk.

Skald — staronordyjski poeta. S. islandzcy (i norwescy) przebywali na pn. dworach królewskich, tworząc wiersze pochwalne, genealogiczne, mitologiczne, miłosne i szydzące. S. posługiwali się różnoraką i wielce kunsztowną budową wiersza, lubowali się w archaizmach i śmiałych przenośniach. Poezja S. rozwinęła się w w. IX —X w Norwegii, kwitła przede wszystkim w Islandii, gdzie w w. XIII powstał jej gł. zbiór i teoria w „Eddzie".

Skalda, flam. Schelde, fr. Escaut — nizinna rzeka belg. Ujście jej do Morza Niemieckiego leży na terytorium hol., przez który statki belg. mają wolny dostęp do Antwerpii. 400 km dł.

Skalenie — grupa bardzo rozpowszechnionych minerałów, glinokrzemianów potasu, sodu albo wapnia. Najpospolitsze: ortoklaz, mikro-klin, albit i anortyt. S. są gł. minerałami skałotwórczymi. Stanowią one łącznie 55°/0 ciężaru wszystkich skał litosfery.

-* III, 168, 170, 632, 636, 637.

Skaliste Góry, ang. Rocky Mountains, 'roky 'mauntynz — wsch. pasmo Kordylierów Ameryki Pn.; ciągnie się od Alaski do Ameryki Środk. Do 4176 m wys. (Robson). Złoto, srebro, miedź, ołów, żelazo, węgiel, nafta.

rodzaj roślin zielnych z rodziny skalnicowatych, pokrewnych różowatym. Ok. 250 gat. w obszarach umiarkowanych i arktycznych pn. półkuli, gł. w górach; u nas 17 gat., przeważnie w Tatrach, Karpatach. S. ziarenkowata, z bulwami pcd ziemią oraz w kącie liści odziomkowych i białymi kwiatami w podbaldachach, rośnie na łąkach niżowych, kwitnie w maju i czerwcu.

Skalp — okrągły kawałek skóry z włosami, zdarty z czaszki ludzkiej, przechowywany jako łup zdobyczny (trofeum). Zwyczaj skalpowania rozpowszechniony był wśród Indian amer.

Skałat — m-to pwt. nad rzeką Gniłą w woj. tarnopolskim. 7000 mieszk.

Skałka, kościół na Skałce Stanisława w Krakowie. W podziemiach groby zasłużonych : Długosza, Siemieńskiego, Lenartowicza, Kraszewskiego, Wyspiańskiego, Malczewskiego, Szymanowskiego i i.

Skałkowski Adam Mieczysław — (* 1877), historyk, autor szeregu prac z historii Polski XVIII i XIX w. Gł. dzieła: „J. H. Dąbrowski¹', ,,0 kokardę legionów", ,,Z dziejów insurekcji 1794 r." i i.

Skałkówka — dawna ręczna broń palna, w której zapalano proch zamkiem skałkowym (krzesiwkiem); różne rodzaje, np. flinta.

Skałotocz (Pholas dactylus L.) — gat. małża z rzędu Hełerodonta; żyje w morzach europ. Drąży w skałach wapiennych dziury, w które się kryje, wystawiając syfony na zewnątrz. Jadalny. Posiada zdolność fosforescencji.

zespoły minerałów powstałe na drodze naturalnej, których skład, budowa

1985.

górzysty płw. europ.

art. IV, 774-789; II, 278,

577, 665, IV, 1536.

Skania, szw. SkS.ne — kraina Szwecji nad Morzem Bałtyckim, wysunięta najdalej na pd.; do r. 1658 duń. Ok. 11 300 km², 750 000

-*/F, 121, 775. Skarabeusz (Scarabaeus sacer L.) ->■ Po-świętnik czczony.

Skarb państwa

Skarbek Aleksander lityk narodowo-demokratyczny, poseł do parlamentu wiedeńskiego. W 1914 r. w charakterze szefa departamentu wojskowego sekcji wsch. N. K. N. rozwiązał Legion Wsch. Zasłużony organizator obrony Lwowa w 1918/1919 r., członek Polskiej Komisji Likwidacyjnej, poseł na sejm ustawodawczy.

Skarbek Fryderyk — (1792—1860), ekonomista i literat; profesor uniw. warszawskiego, członek Tow. Przyjaciół Nauk. „Gospodarstwo narodowe", „Theorie des richesses sociales" („Teoria bogactw socjalnych"), „Ogólne zasady nauki gospodarstwa narodowego" i i., utwory literackie, zwł. powieści (najbardziej znana „Pan starosta") oraz prace historyczne „Dzieje Księstwa Warszawskiego" i i.

Skarbnik — w Polsce piastowskiej urzędnik królewski, którego pieczy poruczony był skarb; w Polsce jagiellońskiej tytularny urząd ziemski.

Skarbowość

w dawnej Polsce szlachectwo połowiczne, bez pełni praw. (W w. XIII —XIV istniała grupa społeczna t. zw. władyków lub ścierciałków, uważanych za pół-szlachtę). W w. XVII S. był stanem przejściowym dla rodów nobilitowanych, których członkowie przez trzy pokolenia nie byli dopuszczani do urzędów.

Skarżyński Stanisław — (* 1899), kapitan lotnik; w r. 1933 dokonał przelotu z Senegalu do Brazylii.

Skarżysko-Kamienna — m-to w woj. kieleckim ; młoda osada przemysłowa (odlewnie, fabryki żelaza, tartaki) przy węźle kolejowym. 14 000 mieszk.

Skauting (ang. scout, skaut, boy scout, boj skaut) — organizacja młodzieżowa stworzona

i postać zależy od sposobu powstania. Warunki geol. powstania S., a w związku z tym ich skład mineralny i budowa są podstawą podziału S., które dzielimy na trzy wielkie grupy; S. magmowe (-*■ Magma), osadowe i metamorficzne (-+ Metamorfoza).

-+ II, 552-554, III, 632-633.

Skamander — strż. nazwa dzisiejszej rzeki Menderes w Azji Mn., wspominana przez Homera w „Iliadzie".

„Skamander*⁴ — miesięcznik literacki poświęcony gł. poezji, organ t. zw. grupy „Skaman-dra“, skupiający awangardę poetyckiej literatury polskiej, jak: J. Tuwim, K. Wierzyński, J. Lechoń, A. Słonimski, J. Iwaszkiewicz i i., oraz krytyków jak: W. Zawistowski. W. Horzyca i i. Zał. w r. 1920 w Warszawie, wychodził do r. 1928 pod redakcją W. Zawistowskiego i M. Grydzewskiego. Wznowiony w r.

-► III, 344.

Skamieniałości — skamieniałe cząstki zwierząt lub roślin żyjących w ubiegłych epokach geol. Organizmy lub ich części uległy skamienieniu, tj. substancja organiczna zastąpiona została przez mineralną. Najczęściej występują jako S. twarde części organizmów, jak szkielety lub skorupy. Do S. zaliczamy także odciski ciał zwierzęcych lub roślinnych na pow. warstw skalnych. S. są dokumentami, na podstawie których paleontologia odtwarza rozwój świata organicznego i mają też znaczenie dla stratygrafii przy określaniu względnego wieku skał.

-> II, 285, IV, 138-139, 1525-1535.

Skand — pierwiastek, rzadki metal, należący do III grupy układu periodycznego, bez zastosowania. L. porz. 21, c. atom. 45,1, s. chem. Sc.

Skandynawia

o ok. ®/₄ miliona km² pow. Ojczyzna rasy nordyckiej i Germanów. S. zajmują 2 królestwa : Szwecja (³/₅ pow.) i Norwegia. 9 milionów mieszk.

mieszk.

majątek stanowiący własność państwa, ogół zasobów pieniężnych i rzeczowych państwa, o ile majątek ten nie jest wydzielony z ogólnej masy majątkowej i przekazany specjalnym instytucjom, osobom prawnym (np. Bankowi Gospodarstwa Krajowego, Państwowemu Funduszowi Kwaterunku Wojskowego). Zastępstwo prawne skarbu państwa w Polsce w stosunkach prywatnoprawnych sprawuje Prokuratoria Generalna

R. P.

art. ,,Skarborvość, IV, 789 — 804; I, 560, IV, 28.

(1874-1921), po-

organizacja spraw finansowych państwa, nauka o majątku, dochodach i wydatkach państwa, o prawie budżetowym, o podatkach, monopolach itd.

->art. IV, 789-804; II, 152-153.

Skarga Piotr Powęski, x. — (1536—1612), jezuita, znakomity kaznodzieja i pisarz. Organizator licznych kolegiów jezuickich, rektor Akademii Wileńskiej. Od 1588 r. nadworny kaznodzieja Zygmunta III; walczył z inowier-cami, przeciwstawiał się ogłoszeniu edyktu tolerancyjnego na sejmie warszawskim w 1606 r. Gł. dzieło „Kazania sejmowe" (1597), w których z ogniem głębokiej wiary i z wielkim talentem, w przepięknej i natchnionej prozie chłoszcze wady społeczeństwa polskiego, głosi potęgę kościoła i zwalcza dysydentów. Opracował też „Żywoty świętych" (1579), bardzo rozpowszechnione w ponawianych wielokrotnie wydaniach, i i. pisma teologiczne i polemiczne.

I, 14, 313, II, 908, 1198, IV, 225.

Skarp -> Turbot (Rhombus maximus L.).

Skarszewy — m-to w pwt. kościerskim na Pomorzu. Ponad 3000 mieszk.

Skartabellat

-> III, 391.

-> IV, 1371.

Skawina -

szczególna skłonność

(1354—1396), książę trocki, brat Jagiełły, namiestnik Litwy; walczył po

Miażdżyca.

Curie-Sklo-

S. do na-

w Anglii w r. 1908 przez generała Baden-Powella z zamiarem kształcenia i rozwijania wśród chłopców podstawowych cech obywatelskich. Idea S. rozszerzyła się szybko na wszystkie kraje cywilizowane świata i dziś S. obejmuje ok. 32 państw (także i dziewczęta). Organizacja

S. jest w założeniu swoim apolit., nie wojskowa i nie klasowa. Organizacyjnie dzieli się S. na związki, reprezentujące poszczególne państwa, te na chorągwie, obejmujące młodzież danej jednostki administracyjnej, te zaś kolejno na drużyny (ok. 40—50 człońków) i na zastępy (ok. 10—12 członków). Co jakiś czas odbywają się międzynarodowe zloty S., t. zw. jamboree. S. w Polsce -»■ „Związek Harcerstwa Polskiego. -> art. Harcerstwo Polskie", II, 790-796.

Skawa — prawy dopływ Wisły z Karpat. 92 km dł.

m-to w pwt. krakowskim ; przemysł ceramiczny, rafineria nafty, młyny i tartaki. Zał. w r. 1364 przez Kazimierza W. Ok. 3500 mieszk.

Skaza (diathesis) organizmu do zapadania na pewne choroby. Np. S. moczanowa polega na zatrzymywaniu w ustroju soli kwasu moczowego (-> Dna), S. wysiękowa — skłonność skóry i śluzówek do zapaleń wysiękowych, i i.

Skażony spirytus -> Denaturat.

Skąposzczety (Oligochaeta) — rząd szczecio-nogów słodkowodnych lub lądowych, rzadko morskich. Na pow. ciała szczecinki. Rozwój prosty. Należą dżdżownice.

Skeleton -> Saneczkarstwo.

Sketch, skecz (ang.) — szkic, zarys, krótki utwór dramatyczny o luźnej budowie, często o zabarwieniu humorystycznym.

Skępe, Skempe — m-ko w woj. warszawskim, znane miejsce odpustowe. 2000 mieszk.

Skiba — wielki fałd skalny, oderwany od podstawy i nasunięty na kształt łuski na inny podobny fałd.

Skierniewice — m-to p>wt. w woj. warszawskim. Browary, garbarnie, cegielnie. Pałac i kościół w stylu Ludwika XVI, wybudowane w latach 1780—1781 dla prymasa Ostrowskiego. W r. 1884 zjazd cesarzy Rosji, Niemiec i Austrii. Zakłady naukowo-doświadczalne S. G. G. W. 20 000 mieszk.

Skiff — lekka regatowa łódź jednoosobowa z cienkiej dykty drewnianej ; dzięki wysmukłemu kształtowi i lekkości umożliwia uzyskanie dużej szybkości.

Skikjoring (norw.) — odzaj sportu zimowego, jazda na nartach za koniem, kierowanym przez jeźdźca. Istnieją odmiany S. za saniami, za samochodem, motocyklem, a nawet za samolotem, lecącym tuż nad ziemią.

Skirgiełło stronie Jagiełły z Witoldem, w r. 1392 ustąpił Witoldowi Litwę, a w 1394 objął rządy w Kijowie.

Skirmunt Konstanty — (* 1866), dyplomata i polityk. W r. 1909 członek ros. Rady Państwa, w r. 1917 członek Komitetu Narodowego w Paryżu. Poseł w Rzymie w 11. 1919 — 1921, min. spraw zagr. w 11. 1921 — 1922, poseł a następnie ambasador w Londynie wił. 1922 — 1934.

Sklejka Dychta, Fornier.

Sklepienie — strop o pow. krzywej (kulistej, walcowej, beczkowatej itd.), najczęściej z brył (cegieł, kamieni) klinowatych utrzymujących się w równowadze dzięki wzajemnemu ciśnieniu; ostatnio z betonu, żelbetu. Znane już w architekturze egips. i asyryjskiej, przybierają formy charakterystyczne w stylu bizantyjskim, romańskim, gotyckim i i.

-+II, 649 -651.

Sklerenchyma -> Twardzica.

Skleroza

Skład — miejsce przechowywania towarów; magazyn, sklep. Ś. komisowy — otwarty magazyn, w którym sprzedaje się towar oddany w komis. S. warrantowy — przechowuje towary, które stanowią zastaw na udzieloną pożyczkę. S. wolnocłowy -> Dom składowy. Składowe — opłata za przechowanie towarów na składzie; opłaty dodatkowe, pobierane przez kolej za przechowywanie przesyłek.

Skład apostolski, Wierzę w Boga, Credo — krótkie, składające się z 12 punktów wyznanie wiary, ułożone przez apostołów, zawierające zasadniczą treść wiary chrześcij. S. A. wchodzi w skład modlitwy codziennej obok Ojcze Nasz i Zdrowaś Maria.

Składak — odmiana kajaka; składany szkielet drewniany pokryty nieprzemakalnym płótnem lub gumą. Daje się łatwo przenosić i przewozić.

Składkowski Felicjan Sławoj -> Slawoj-Składkowski Felicjan.

Składnia — nauka o zdaniu, jego częściach składowych, sposobach ich łączenia w zdania oraz o rodzajach zdań i budowie zdań złożonych. W śrdw. S. była uprawiana łącznie ze scholastyką.

Składnik -> Dodawanie.

Skłodowska-Curie Maria dowska Maria.

Skłonność — dyspozycja do przeżywania stanów uczuciowych, zwłaszcza pragnień. Dyspozycje psychiczne dzieli się na zdolności i S. Zdolność posiada ten, kto potrafi coś zrobić, S. posiada ten, kto pragnie i lubi czymś się zajmować, choćby i nie potrafił. W szerszym znaczeniu — także dyspozycja ułatwiająca popadanie w pewien stan, np. strojów melancholijnych, S. do śmiechu lub płaczu, również chorób.

rodzina ssaków z

IV, 137.

Skoczki (Jassidue) — rodzina małych, skaczących pluskwiaków równoskrzydłych; niektóre gat. szkodliwe dla roślin uprawnych.

Skoczki ryjkowatef Macroscelidae) — rodzina ssaków z rzędu owadożernych. Ciało krótkie, nogi tylne b. długie, pyszczek ryjkowato wydłużony. Zamieszkują otwarte kamieniste obszary w Afryce, żywią się owadami. Ok. 10 gat.

ok. 2 m.

związek zacho-

Skolopendra.

(* 1873), generał ros., hetman Ukrainy w r. 1918 z ramienia dowództwa niem. Po rozgromieniu państw centralnych na Ukrainie S. uciekł do Berlina.

Skorpiony — to samo, co niedźwiadki.

Skorupiaki ( Crustacea) skrzelodysznych; pokryte pancerzem chity-nowym, niekiedy z domieszką wapienia. Ciało składa się z głowy, tułowia i odwłoku. Na głowie dwie pary czułków, żuwaczki i dwie pary

Skobielew Michaił — (1843 — 1882), generał ros. Wsławił się w wojnie ros.-tur. w 11. 1877 — 1878; w 11. 1880—1881 dowodził ekspedycją w środk. Azji przeciw Turkmenom.

Skoczki (Jaculidae) rzędu gryzoni. Tylna część ciała silnie rozwinięta, nogi tylne znacznie dłuższe od przednich, ogon dł., zakończony pęczkiem włosów. Głowa duża, okrągława. Żyją na stepach i pustyniach Afryki, Azji, Ameryki Pn. i pd.-wsch. Europy; żywią się pokarmem roślinnym, również owada-' mi i drobnymi ptakami. Należy tu S. egipski, smużka i i.

Skocznia narciarska — stok góry lub konstrukcja sztuczna dostosowana do skoków narciarskich. Składa się z rozbiegu, progu i miejsca lądowania. Nachylenie rozbiegu i miejsca lądowania jest b. znaczne, próg wys. Maksymalna dł. skoków na największych S. N. ponad 100 m. Dynamika skoku jest uzależniona zarówno od wielkości S. N., jak i jej profilu.

Skoczów — m-to w woj. śląskim. Przemysł włókienniczy. 4000 mieszk.

Skoczylas Władysław — (1883—1934), grafik i malarz (akwarele), jeden z najznakomitszych drzeworytników polskich. Tematy obrazów i grafiki osnute przede wszystkim na folklorze Podhala. Jako profesor warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych wykształcił całe młodsze pokolenie grafików. Gł. dzieła graficzne: Teka Zbójnicka, Teka Podhalańska i i.

Śkoda — jedne z największych zakładów przemysłowych Czechosłowacji (koło Pilzna), zał. w r. 1869. Produkują maszyny, sprzęt wojenny, lotniczy, kolejowy. Związane z fr. koncernem przemysłu wojennego Schneider-Creuzot. Posiadają zakłady siostrzane w innych krajach, np. w Polsce.

Skojarzenie, asocjacja dzący m. dwoma faktami psychicznymi, polegający na tym, że przypomnienie się (reprodukcja) jednego z tych faktów wywołuje gotowość do przypomnienia się drugiego z nich. S. powstaje m. takimi faktami psychicznymi, które były przeżywane jednocześnie lub też po sobie i staje się tym silniejsze, im częściej oba fńkty były przeżywane razem. Asocja-cjonizm — teoria, tłumacząca wszelkie następowanie przeżyć po sobie za pomocą pojęcia S.; dziś mocno krytykowana i ograniczana.

^III, 1211.

Skoki sportowe — uprawiane są w kilku gałęziach sportu. Lekka atletyka obejmuje S.

wzwyż, w dal (oba z miejsca i z rozbiegu), S. o tyczce i trój skok (skok w dal złożony z trzech kolejnych skoków). Narciarstwo obejmuje S. ze specjalnych skoczni, pływanie — S. do wody z trampoliny (3 m) i z wieży (5 m i 10 m). S. jeździeckie — skoki na koniu przez przeszkody.

Skokowa kość (łac. talus) — druga z kolei co do wielkości (po kości piętowej) kość stępu, tworząca staw z kośćmi goleni (piszczelą i strzałką).

Skole — m-to i letnisko karpackie w Bieszczadach. Przemysł drzewny. 8000 mieszk.

Skolimów — letnisko podwarszawskie nad Jeziorną.

Skolopendra (Sco- f

lopendra) — rodzaj pa-ręczników, do 25 cm dł. \

Żyją w krajach śródziemnomorskich i tropikalnych. Przy szczękonożach mają gruczoły jadowe, ukąszenie większych gat. uchodzi za śmiertelne dla człowieka.

Skonto Sconto

Skopcy — sekta ros. powstała w XVIII w., pokrewna chłystom.

Skopi je — m-to w Macedonii serb. (Jugosławia), nad Wardarem. 65 000 mieszk.

Skopas — (IV w. prz. Chr.), rzeźbiarz gr., obok Praksytelesa najwybitniejszy rzeźbiarz swojej epoki. Pracował przy odbudowie spalonej w r. 394 świątyni Ateny w Tegei, gdzie stworzył liczne grupy mitologiczne, także przy budowie mauzoleum w Halikarnasie.

-+IV, 1958.

Skorbut, szkorbut, gnilec (scorbutus) — choroba ludzi i zwierząt, awitaminoza wywołana brakiem w pokarmie witaminy C. Powstaje u osobników pozbawionych przez dl. czas świeżych jarzyn, owoców i mięsa. Dawniej choroba b. częsta, nierzadko prowadziła do śmierci, dzisiaj występuje sporadycznie. Objawy: zapalenie dziąseł i jamy ustnej, skłonność do krwotoków i zmian zapalnych, bóle kończyn dolnych, ogólne osłabienie itp.

Skorki (Dermaptera) — rząd owadów zbliżony do prostoskrzydłych o ciele wydłużonym, spłaszczonym, skrzydłach przednich zmarniałych, twardych; niektóre bez skrzydeł. Kleszcze przy końcu odwłoku. Rozwój nie zupełny. Wszystkożerne. Najbardziej znany S. pospo-1 ity (Forficula auricularia L.).

Skoropadskij Paweł

podgromada

(1893-1920), ka-

->II, 615.

Na zabarwienie skóry ludzkiej wpływają dwa czynniki, a mianowicie brunatny barwnik skóry (pigment) identyczny z melaniną tęczówki oka, i przeświecanie czerwonego barwnika krwi delikatnych naczyń krwionośnych skóry poprzez cienki naskórek. Wszystkie odcienie barwy skóry są powodowane przez różnice ilościowe w nagroma-

mech

100 gat.

Skriabin Aleksandr

szczęk. Wodne, tylko nieliczne lądowe. Rzędy: liścionogi, małżoraczki, śpiewki, widłogony, wą-sonogi, Leptostraca, słupkookie, ustonogi, Ano-mostraca i siadłookie. -* III, 719, I V, 139, 144.

Skorupka Ignacy x. pelan wojskowy w czasie wojny polsko-sow. Zginął z krzyżem w ręku na czele oddziału ochotniczego przy obronie Warszawy 14 sierpnia.

Skośne, wichrowate proste — proste w przestrzeni nie leżące w tej samej płaszczyźnie.

Skotopaska —> Sielanka.

Skotyzm -> Duns (Scotus Johannes).

Skowronek borowy (Lullula arborea L.) — gat. ptaków z rodziny skowronków, rzędu wró-blowatych. Nieco mniejszy od S. polnego. Żyje w suchych iglastych lasach w Europie i zach Azji. Gniazdo ściele na ziemi. Ładnie śpiewa.

Skowronek polny (Alauda arnensis L.) — gat. ptaków z rodziny skowronków, rzędu wróblowatych. Żyje wśród pól uprawnych w Europie i środk. Azji, u nas b. pospolity, przelotny. Śpiew silny, melodyjny. Gniazdo ściele na ziemi, młode wysiaduje kilka razy w roku. Stepy wsch. Europy i Azji zamieszkuje S. kalandra (Melanocorypha calandra L.) ; na dalekiej pn. Europy i Azji żyje S. gór-niczek (Otocorys alpestris Bp.), pojawiający się u nas w czasie przelotów.

Skowronki (Alaudidae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Ptaki niewielkie o skromnym upierzeniu. Dziób krótki, mocny, stożkowaty. Nogi silne, tylny palec z dł. pazurem. Liczne gat. na obszarach bezleśnych strefy umiarkowanej starego świata, żywią się owadami i nasionami. Ważniejsze: S. polny, S. borowy, dzierlatka.

Skójka (Unio) — rodzaj małżów z rzędu Heterodonla, żyjących przeważnie w wodach bieżących. Muszla podłużna, obie jej połówki połączone zamkiem zazębionym, wewnątrz warstwa perłowa. Najpowszechniejszy gat. w Polsce: S. malarska (U. pictorum L.).

Skóra (cutis, derma) — narząd stanowiący zewnętrzną pokrywę ciała u ludzi i zwierząt.

-+art. IV, 804-816.

Skórka u roślin — tkanka okrywowa, pokrywająca liście i łodygi pędów zielnych.

Skórnik (Dermestes lardarius L.) — chrząszcz z rodziny Dermestidae, do 9 mm dł.; żyje w zbiorach przyrodniczych, skórach i suchych zapasach spiżarnianych, gdzie żerują jego larwy.

Skóry Garbarstwo.

Skóry barwa.

dzeniu jednego i tego samego pigmentu, a nie przez różne rodzaje barwnika. Gł. rolę odgrywa przy tym barwnik warstwy zarodkowej naskórka, podczas gdy pigment skóry właściwej jedynie w minimalnym stopniu. Przy ciemnych odcieniach skóry barwnik zarodkowej warstwy naskórka skupia się gł. we wnętrzu komórek, przy jasnych natomiast ziarenka pigmentu występują najczęściej w przestrzeniach międzykomórkowych.

Skraplanie gazów — przemiana gazu w ciecz. Zachodzi pod wpływem sprężania (ściskania) gazu, lecz tylko poniżej temperatury krytycznej. (Krytyczna temperatura). S. G. ma duże znaczenie dla otrzymywania b. niskich temperatur. Skraplanie powietrza -> Lindego maszyna.

II, 363-364.

Skręcanie płaszczyzny polaryzacji —

zjawisko zachodzące przy przejściu światła spolaryzowanego (-*■ Polaryzacja światła) przez niektóre substancje t. zw. optycznie czynne, jak kryształy kwarcu, roztwory cukrów i i., a polegające na obrocie płaszczyzny polaryzacji o pewien kąt, zależny od rodzaju i stężenia substancji i dł. drogi. Do pomiaru kąta S. P. P. służą polarymetry.

IV, 1027-1028, 1260-1261.

Skrętek (Funaria hygrometrica) liściasty, b. drobny; występuje gromadnie na wilgotnej ziemi, często na pogorzeliskach.

Skręt jelit ->• Jelito.

Skrętnica (Spirogyra) — pospolity w wodach stojących glon nitkowaty z klasy sprzężnic; posiada chloroplasty, tworzące w plazmie przyściennej rodzaj kilkakrotnie skręcającej się spirali: hodowana w akwariach; znamy ok.

-> I V, 643, 648. (1872-1915), ros. kompozytor i pianista, pocz. pod wpływem Chopina. Twórca systemu ekspresjonistycznej harmonii. S. uważał sztukę za szczebel do wyższych form życia, muzyka zaś była dla niego inkar-nacją wszechbytu. Napisał: 3 symfonie, poematy symfoniczne ,,Poime de l’Extase“ („Ekstaza") i utwory fortepianowe (mazurki, nokturny, koncerty, sonaty, preludia, etiudy i i.).

Skrobia, krochmal — węglowodan znajdujący się w roślinach, gł. w nasionach zbóż, bulwach kartofli itd. Otrzymuje się z kartofli (mąka kartoflana), zbóż, ryżu. Ważna substancja odżywcza. Biała mączka bez smaku i zapachu, nie rozpuszczalna w zimnej wodzie. W gorącej pęcznieje i tworzy klajster (stosowany jako klej, gł. do papieru). Używa się do usztywniania (krochmalenia) bielizny, w przemyśle włókienniczym do apretury i przy drukowaniu tkanin. Ogrzewana z kwasami lub pod działaniem enzymów S. rozkłada się na dekstryny, z których dalej wytwarza się maltoza i wreszcie dekstroza czyli glukoza. S. barwi się z wolnym jodem na niebiesko. III,

postać

boczna, symetryczna okolica głowy ludzkiej, odpowiadająca kości skroniowej.

Skrócona zasadnicza służba wojskowa -+

Wojskowa służba.

Skrutacyjna komisja — komisja obliczająca głosy złożone przy wyborach, plebiscytach itp.

Skrwa — prawy dopływ Wisły pod Płockiem. 110 km dl.

puszczonym w wodzie, np. ryb; cienkie fałdy lub blaszki skórne, bogato zaopatrzone w naczynia krwionośne. W celu zwiększenia pow. oddechowej występują na S. liczne boczne wyrostki i rozgałęzienia.

Skrzelodyszne (Branchiata)

III, 135.

dokument, zobowiązanie piśmienne, pokwitowanie; hektografowane lub powielone streszczenie wykładu ; S. dłużny — oblig, zapis długu; dokument podpisany przez dłużnika, wyszczególniający wierzyciela, dłużnika, przedmiot albo kwotę pożyczki, czas    perzy wreszcie fałdy skórne, rozpięte m. czło

nami palców.

Skrzydła (w samolocie)

Skrytopłcłowe, albo zarodnikowe (crypto-    przytwierdzone do kadłuba bezpośrednio lub

na koźle oporowym.

Skrzynecki Jan Zygmunt — (1787 — 1860), generał; brał udział w bitwie pod Raszynem (1809), uczestniczył w kampaniach napoleońskich. W powstaniu 1831 r. wsławił się obroną słodkowodna (Batrachosper-    Olszynki Grochowskiej, od 26 lutego 1831 r.

mum) — glon klasy brunatnie; posiada plechy    objął naczelne dowództwo; pozbawiony talen-

nitkowate, rozgałęziające się, tworzące sku-    tów wodza, wierzył w pomoc dworów europ,

pienia ciemno-fioletowe, galaretowate.    Pobity pod Ostrołęką, został złożony z do-

Skrzek — jaja płazów, gł. żab, składane    wództwa 10 sierpnia 1831 r. Po upadku po-

w dużej ilości do wody, gdzie tworzą kłębiaste    wstąpią na emigracji, ostatnie lata spędził w

lub sznurowate masy spojone galaretowatą    Krakowie.

substancją.    Skrzynka biegów — w samochodzie urzą-

Skrzela — narządy oddechowe wielu zwie-    dzenie pozwalające zmieniać stosunek liczby

rząt wodnych, oddychających powietrzem roz-    obrotów silnika do liczby obrotów kół. Naj-

1078, IV, 447, 482, 485, 1257, 1264, 1266, 1268, 1496, 1499, 1502-1503.

Skrobiawica (amyloidosis) — choroba polegająca na t. zw. zwyrodnieniu skrobiowatym, tj. odkładaniu się w rozmaitych narządach t. zw. ciała skrobiowatego czyli amyloidu. Występuje zwł. w gruźlicy i przewlekłych zapaleniach ropnych. Ogólna S. jest chorobą śmiertelną.

Skrobiowy cukier (lub kartoflany, ziemniaczany) — cukier otrzymywany przez gotowanie skrobi z kwasami, cukier gronowy z domieszką innych nie krystalizujących substancyj. Zastyga na przeświecającą białawą masę; stosuje się do wyrobu cukierków, marmelad itp. Stężony roztwór S. C. zwie się syropem ziemniaczanymi (kartoflanym).

Skrofuły, zołzy (scrophulosis) gruźlicy gruczołów limfatycznych u dzieci, zwykle przewlekła i łagodna. Zmiany obejmują przede wszystkim gruczoły limfatyczne pod-szczękowe, które ulegają ropieniu, a ropa zostaje często wydalona na zewnątrz przez powstające przetoki skórne. Leczenie gł. klimatyczne.

Skroniowa kość (os temporale) — parzysta kość, zamykająca od strony bocznej puszkę mózgową (-> Czaszka). Wewnątrz S. K. mieści się narząd słuchu.

Skroń (tempus)

Skrypt i warunki uregulowania długu oraz umówionych świadczeń.

gamae) — w dawnej systematyce grupa roślin, do których zaliczano plechowce, mszaki i paprotniki; S. przeciwstawiano roślinom jawno-płciowym, u których sposób rozmnażania jest bardziej wyraźny.

Skrzeczka

-> III, 1007, 1009.

gromada

stawonogów najczęściej o dwóch parach czuł-ków i różnej liczbie przysadek. Żyją w wodzie, oddychają skrzelami. Trzy podgromady : trylo-bity, skorupiaki i staroraki.

Skrzep krwi (coagulum sanguinis, cruor sanguinis) — galaretowata, czerwona, różowa lub żółta masa powstająca przy krzepnięciu krwi. (-> Krwi krzepnienie).

Skrzeplina, zakrzep (thrombus) — zmiana chorobowa polegająca na powstawaniu zbitego osadu we wnętrzu naczynia krwionośnego lub serca żywych osobników; najczęściej jest wyrazem uszkodzenia wewnętrznej warstwy ściany naczynia przez czynniki zakaźne i jady albo zmian w składzie krwi oraz osłabienia czynności serca. S. jest zwykle zespolona z zewnętrzną powierzchnią naczynia, zatykając je i powodując tym samym zaburzenia w krążeniu; cząstki skrzepliny mogą odrywać się, zaczopo-wując inne naczynia krwionośne. (-*■ Zator).

Skrzetuski Jan — (XVII w.), towarzysz pancerny; brał udział w walkach z Chmielnickim, Tatarami i Moskwą. Wsławiony bohaterskim poselstwem z oblężonego Zbaraża. Bohater ,,Ogniem i mieczem" Sienkiewicza. Pochodzenie i rola S. są przedmiotem roztrząsać najnowszej historiografii polskiej. .

Skrzydlaki — owoce niełupki lub orzechy, posiadające skrzydełka i roznoszone przez wiatr, np. u klonu, wiązu.    ->-111, 1191.

Skrzydła — narząd lotu u zwierząt bezkręgowych i kręgowych. Może mieć różną budowę i pochodzenie, lecz służy do jednego celu: unoszenia się w powietrzu. U owadów są to pojedyncze lub podwójne pary wyrostków skórnych, u ptaków odpowiednio zmienione kończyny przednie, pokryte piórami, u nieto-płaty nośne,

->///, 374-376.

częściej składa się z szeregu kół zębatych różnej wielkości (o różnej liczbie zębów), które mogą być sprzęgane z sobą w różny sposób.

-> / F, 715-716.

Skrzyński Aleksander — (1882—1931), dyplomata i polityk, w 11. 1919—1922 poseł w Rumunii, twórca przymierza polsko-rum.; w 11. 1922—1923 i 1924—1926 min. spraw zagranicznych; w 11. 1925—1926 premier. S. był gorącym zwolennikiem współpracy międzynarodowej i Ligi Narodów.

Skrzypce (wł. violino)

-> IV, 650. wij z rodzaju dwu-parców, przypominających pozornie stonogi. Żyją gł. w lasach bukowych, żywią się butwie-jącymi liśćmi. Przy podrażnieniu zwijają się w kulkę.

Skuling, skuli

Polsce.

Skupczyna

serb.

największe

tur. Iskudar — przedmieście Konstantynopola na brzegu azjat. 125 000 mieszk.

Skwarczyński 1. Adam — (1886 — 1934',) publicysta, przyjaciel i opiekun ideowych ruchów młodzieżowych. Uczestnik prac niepodległościowych, jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego przy tworzeniu Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego, uczestnik walk i prac polit. I Brygady. Po r. 1926 kierownik referatu spoleczno-prasowego kancelarii cywilnej Prezydenta R. P. 2. — Stanisław

zawo-

Slevogt Max — (1868—1932), niem. malarz i ilustrator, jeden z czołowych przedstawicieli impresjonizmu niem. Malował krajobrazy i martwą naturę; uprawiał malarstwo ścienne. Znany gl. jako świetny ilustrator bajek, „Iliady" i i.

Sloyd (szw.)

dziś najwięcej rozpowszechniony instrument smyczkowy; ukazały się przed r. 1600 we Włoszech; posiadają 4 struny, nastrojone w kwintowym porządku: g — d¹— a¹— e². Najlepsze S. wyrabiano we Włoszech (Maggini, Amati, Stradivari, Guar-neri); w Polsce najlepsi lutnicy: Marcin Grob-licz i i. Instrumenty muzyczne) ■

Skrzypłocz (Limulus) — rodzaj staroraków z podrzędu ostrogonów. Do pół m dl. Żyją w piasku i mule mórz, na wybrzeżach Ameryki Pn. i w Oceanie Indyjskim. Jedyny rodzaj staroraków, który dożył do czasów obecnych.

Skrzypy (Eąuisetum) — rodzaj roślin zielnych klasy paprotników. 24 gat. występują na całej kuli ziemskiej (prócz Australii). Liście drobne, pochwiaste w okółkach, na szczycie kłosy zarodnikowe. U nas 9 gat., m. i. S. polny, pospolity chwast; wczesną wiosną wytwarza tylko soczyste, nie rozgałęzione pędy zarodnikowe, później zaś pędy przyswajające, rozgałęzione okółkowo. Cenna roślina lekarska (środek moczopędny).

Skulica (Glomeris)

łódź wyścigowa kryta, jednoosobowa, zbudowana z klepek, zazwyczaj cedrowych. Bez steru.

Skulski Leopold — (* 1877), działacz społeczny i polityk kierunku narodowego, premier w 11. 1919—1920, minister spraw wewnętrznych w 11. 1920—1921.

Skunks, śmierdziel {Memphitis memphitis Schreb.) — gatunek ssaków drapieżnych z rodziny kun. Ciało krępe, sierść lśniąca, puszysta, barwy czarnej; wzdłuż głowy i grzbietu biała pręga. Produkuje oleistą ciecz o wstrętnej woni; podrażniony opryskuje nią nieprzyjaciela. S. żyje w Ameryce Pn., żywi się pokarmem zwierzęcym i roślinnym. Dla futra hodowany w Ameryce, w Europie, ostatnio i w

-> II, 465. parlament jugosł., dawniej

Skupienia stany -> Stany skupienia. Skutari — 1. — alb. Szkodra m-to Albanii nad jeziorem tejże nazwy. Ożywiony handel i przemysł. 29 000 mieszk. 2. —

(* 1888), generał brygady. Uczestnik prac niepodległościowych (Związek Walki Czynnej, Związek Strzelecki, P. O. W), żołnierż I Brygady. Od r. 1938 szef Obozu Zjednoczenia Narodowego.

Skye, skaj — ang. wyspa z grupy Hebry-dów przy brzegach Szkocji zach. Chów owiec. 1533 km², 14 000 mieszk. Gł. m-to Portree.

Slalom — sportowa konkurencja narciarska : narciarz musi prawidłowo przejechać przez szereg bramek, ustawionych na stromych zboczach. O zwycięstwie decyduje najlepszy czas i najmniejsza liczba punktów karnych.

Slang, sl£N — ang. określenie gwary dowej, uczniowskiej itp.; przeszło do innych języków.

Slavkov, niem. Austerlitz — m-to morawskie pod Bernem; w r. 1805 zwycięstwo Napoleona nad wojskami austr.-ros. pod dowództwem Franciszka I i Aleksandra I. 5000 mieszk.

Slawistyka — nauka o językach slow. i o kulturze Słowian.

nauka robót ręcznych, wprowadzona obecnie wszędzie do szkół powszechnych i średnich. Wyrabia zręczność ręki. Odróżniamy S. drzewny, S. żelazny itd.

Sluter Claus — (J* 1406), rzeźbiarz i architekt niderl.; działał we Francji, w Dijon; jeden z czołowych przedstawicieli rzeźby gotyckiej ; odznaczał się znajomością anatomii. Gł. dzieło: Studnia Mojżesza w Dijon.

Sławek Walery — (* 1879), pułkownik i polityk ; działacz niepodległościowy; brał udział w walce rewolucyjnej w r. 1905 oraz organizacjach strzeleckich; legionista i zaufany oficer Marszałka, po przewrocie r. 1926 zorganizował Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, którego był prezesem. Kilkakrotny premier (w 11. 1930, 1930-1931, 1935). W r. 1938 marszałek sejmu*

Sławinek — miejscowość kuracyjna, w woj. i pwt. lubelskim. Źródła żelaziste.

Sławków — górnicze m-ko w pwt. olkuskim (żelazo, węgiel, cynk). 6000 mieszk.

warstwy współśrodkowe

rząd korzenio-

-* IV, 502.

choroba

polegająca na znacznym zgrubieniu skóry i tkanki podskórnej, prowadząca do potwornego niekiedy zniekształcenia zajętych odcinków ciała (najczęściej kończyn dolnych). Przyczynami S. bywają schorzenia, powodujące miejscowy zastój krwi i limfy. W krajach podzwrotnikowych występuje endemicznie S. wywołana przez robaka nitkowca ludzkiego (Filaria sanguinis hominis), przenoszonego przez komara.

Słoński Edward

Sławoj-Składkowski Felicjan, dr — (* 1885), generał dywizji, lekarz, organizator służby sanitarnej w Legionach, minister spraw wewnętrznych w 11.    1926 — 1931, wiceminister spraw

wojskowych w 11.    1931 — 1936, premier od

r. 1936. Napisał: „Moja służba w I Brygadzie", „Strzępy meldunków".

Sławonia, serb. Slavonija — wsch. kraina pn. Jugosławii m. Sawą, Drawą i Dunajem. Do r. 1918 jeden z krajów koronnych węg. Ok. 1 100 000 mieszk.

Sławsko — wieś w pwt. stryjskim w Bieszczadach ; w okolicy doskonałe tereny narciarskie. (Wierchowina).

Słoboda Rungurska — wieś w pwt. koło-myjskim, zamierająca eksploatacja ropy naftowej. 1400 mieszk.

Słodownia -> Browar.

Słodowy cukier Maltoza.

Słodycz kwiatowa, nektar — powstaje w miodnikach kwiatów roślin owadopylnych; zawiera znaczny procent cukru gronowego.

-> III, 224-225.

Słoje roczne u roślin wytwarzające się w drewnie i łyku pni i korzeni; powstają w związku ze zmieniającym się wraz z porą roku składem drewna wytwarzanego przez miazgę twórczą. Wg liczby S. R. można m. w. określać wiek drzew. Wyraźnie widoczne w pniach niektórych drzew, np. sosny, lipy.

Słonecznica, owsianka (Leucaspius deli-neatus Heek.) — ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidae). Występuje w wodzie słodkiej środk. i wsch. Europy. Grzbiet zielonkawy, boki srebrzyste z niebieskawą pręgą. Do 9 cm dl.

Słonecznice (Heliozoa) nóżek, przeważnie opancerzonych, kulistych, z promienisto rozchodzącymi się nibynóżkami. Słodkowodne; gat. osiadłe i kolonialne.

Słonecznik (Helianthus annuus) — gat. rośliny zielnej z rodziny złożonych; roślina jednoroczna o pędach do 2 m wys. zakończonych dużym koszyczkiem żółtych kwiatów, powszechnie uprawiana w ogrodach, jako roślina ozdobna, oraz dla jadalnych, posiadających oleje nasion; pochodzi z Ameryki.

~yIV, 1110, 1548.

Słoneczny zegar — tarcza (najczęściej pozioma) z odpowiednią podziałką i wskazówką (zw. również gnomonem) równoległą do osi ziemskiej; rzucony przez słońce cień wskazuje prawdziwy czas słoneczny.    -> I, 1094.

Słone Jezioro Wielkie ang. Great Salt Lakę grejt so:lt lejk — słone, bezodpływowe jezioro w stanie Utah, St. Zj. A. Pn. 1265 m n. p. m., 5500 km², pow.

Słonie, albo trąbowce (Proboscidea) — rząd zwierząt ssących, największe z żyjących lądowych zwierząt. Nos i warga górna silnie wydłużone tworzą narząd chwytny, trąbę z pal-

cowatym wyrostkiem na końcu. Skóra bardzo gruba, niemal naga. Górne siekacze (błędnie zwane kłami) silnie wydłużone, kłów brak. Nogi grube, palce z małymi kopytkami. Żywią się pokarmem roślinnym. Żyją stadami w wilgotnych lesistych okolicach Afryki tropikalnej i pd. Azji. S. dostarczają kości słoniowej ; oswajane od najdawniejszych czasów, używane są do przenoszenia ciężarów, do polowań. Gat. S. afryk. (Loxodontia africana Blbch.) i S. ind. (Elephas maximus L.). -* I, 1202, IV, 13,5.

Słonik -> Ryjkowce.

Słonim — m-to nad Szczarą w woj. nowogródzkim; w w. XVII siedziba sejmików generalnych lit. Dziś podupadłe. 17 000 mieszk.

Słonimski Antoni — (* 1895), poeta, dramaturg, krytyk i cięty felietonista, członek grupy Skamandra; poezje „Godzina poezji", „Wiersze zebrane" i i., komedie: „Murzyn warszawski", „Rodzina" i i.

Słoniowacizna (elephantiasis)

Słoniowa kość -> Kość słoniowa.

Słonka, słomka (Scolopax rusticola L.) — gat. ptaków z rodziny bekasów, rzędu siewko-watych, przelotny. Dl. ciała 35 cm, nogi krótkie, silne, dziób dl. Upierzenie szaro-brunatno-rdzawe. Żyje w wilgotnych lasach Europy i Azji, u nas rozpowszechniona. Żeruje nocą, rankami i wieczorami odbywa ciągi nad lasem, wydając charakterystyczny głos. Mięso jadalne.

Słońce — centralne ciało układu planetarnego. Fotosfera — widzialna pow. S.; posiada nie jednolitą ziarnistą budowę (tzw. granulacje) ; Chromosfera — warstwa gazu nad fotosferą, grubości do 30 000 km ; posiada tzw. wyskoki lub protuberancje w postaci obłoków lub wyrzucanych wybuchowo slupów rozżarzonego gazu do 400 000 km. wys. -*■ art. IV, 816 — 826 i art. ,, Przyswajanie", 479—486; I, 353, 355-356, 1029-1030, 1094 -1095, II, 224-225, 594, 759, 767-768, III, 457, IV, 1457, 1458-1459, 1511-1515.

Słoń morski (Macrorhinus leoninlis L.) — gat. ssaka z rodziny fok (Phocidae). Dl. ciała do 5 m. Żyje w morzach półkuli pn.

(1872-1926), poeta i powieściopisarz, działacz niepodległościowy, bard legionowy, autor patriotyczno-żołnierskich poezyj : „Ta, co nie zginęła", „Idzie żołnierz borem lasem", „Już ją widzieli idącą" i i. oraz powieści: „Patria", nowel: „Drogi nieznane" i i.

dramat:    „Fantazy", oraz

fragmenty: „Jan Kazimierz" i „Złota Czaszka". W r. 1842 poznał S. Towiańskiego, ale wkrótce ustąpił z grona towiańczyków, stwarzając własny system filozofii mistycznej, opartej na potędze wizji poetyckiej i niektórych mistykach romantyzmu. Wykład swej filozofii zawarł S. w poemacie prozą „Genezis z ducha", napisanym w r. 1844. Okres mistyczny twórczości S. był niezwykle płodny, chociaż utwory na ogół fragmentaryczne, nie zostały wydane za życia poety. Należą do nich: powstały w r. 1842 wiersz „Tak mi, Boże, dopomóż", zawierający wyznanie nowej wiary, dramaty : „Ksiądz Marek", „Sen srebrny Salomei", przekład „Księcia Niezłomnego" Calderona, dramaty: „Zawisza Czarny", „Król Agis", „Samuel Zborowski" i i. oraz poemat: „Rozmowa z matką Makryną Mieczysławską" i wiersz społeczno-polityczny : „Do Autora Trzech Psalmów" (wszystkie w 11. 1842 — 1845), który, wydany bez wiedzy S., doprowadził do konfliktu ideowego z Krasińskim. W 11. 1845—1848 aż do ostatnich dni życia tworzył S. swój arcytwór, epopeję mistyczno-narodową, „Króla Ducha". Wśród rozległej korespondencji poety wybijają się przepiękne listy do matki. S. zmarł w Paryżu i został pochowany na Cmentarzu Mont-martre. W r. 1927 ciało jego przewieziono do Krakowa i złożono na Wawelu. — S., nie do-w Rzymie, gdzie zaprzyjaźnił się z Zygmuntem ceniony przez współczesnych, był jednym z Krasińskim, a następnie w Neapolu i Sorrento. geniuszów poetyckich literatury światowej. Tam powstał subtelny miłosny poemat liryczny    Twórczość jego wykazuje stały wzlot ku górze,

„W Szwajcarii , oparty na wspomnieniach    aż do samodzielnej koncepcji filozoficznej i wi-

wycieczki w Alpy z Marią Wodzińską w r. zyjności, wykraczającej poza granicę poznania

Słoński Stanisław — (* 1879), filolog-slawi-sta, autor szeregu prac z zakresu filologii słów.: „Psałterz Puławski", „Wybór tekstów starosłow". „Historia języka polskiego*¹ i i.

Słowacja, Slowaczyzna — wsch. ziemia Czechosłowacji, dawniej część Węgier. Kraj karpacki, wkraczający w pd. swej części na Nizinę Węg., rolniczy. Bogaty w kopaliny (złoto, srebro, miedź, żelazo, ołów). Mieszk. Słowacy, Węgrzy, Niemcy, Rusini, Polacy. Polski język wkracza tu koło Czacy, na Orawie i Spiszu. 49 000 km², 3 300 000 mieszk. Stolica Bratysława. Od października r. 1938 pozostaje z Czechosłowacją w związku federacyjnym na podstawach zupełnego równouprawnienia.

-> I, 1106, 1107, 1108, I V, 278, 1273.

Słowacki — 1. — Euzebiusz — (1773 — 1814), krytyk i poeta pseudoklasyczny, od r. 1807 prof. wymowy i poezji w lic. w Krzemieńcu, od r. 1811 w uniw. wileńskim. 2. — Juliusz — (1809 — 1849), wielki poeta romantyczny, syn poprz. i Salomei z Januszewskich, od r. 1817 zamężnej powtórnie za dr Becu. Urodzony w Krzemieńcu, w 11. 1825—1828 odbył studia prawnicze na uniw. wileńskim. W tym okresie przeżył dramat przyjaźni (samobójstwo Ludwika Spitznagla w r. 1827) i zakochał się nieszczęśliwie w Ludwice Śniadeckiej, której nie zapomniał do końca życia. W 11. 1829 — 1831 przebywał S. w Warszawie, jako aplikant Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. W tym okresie powstały bajronistyczne powieści poetyckie: „Hugo", „Mnich", „Jan Bielecki", „Arab", „Żmija" oraz dramaty „Mindowe" i „Maria Stuart". W atmosferze powstania napisał S. szereg poezyj : „Hymn", „Oda do wolności", „Kulig", „Pieśń legionu litewskiego" i i. W powstaniu S. udziału nie wziął; w r. 1831 wyjechał do Drezna, a stamtąd z misją Rządu Narodowego do Paryża i Londynu. Do końca r. 1832 przebywał w Paryżu, gdzie powstały poematy: „Lambro" i autobiograficzna „Godzina myśli". LI. 1833—1836 spędził S. w Szwajcarii. Rozgoryczony chłodnym przyjęciem swych utworów, stworzył tam S. w r. 1833 (druk w r. 1834) „Kordiana", tragedię własnego hamletyzmu i fermentu lat popowstaniowych, będącą jednocześnie odzewem na „Dziady" Mickiewicza; w r. 1834 „Balladynę" (druk w r. 1839) — tragedię romantyczną, pod silnym wpływem Szekspira; w r. 1835 dochowany we fragmentach dramat prozą „Horsztyński" (druk. po śmierci S.), polski odpowiednik „Hamleta". W Szwajcarii powstała również pierwsza redakcja „Mazepy" (druga w r. 1839). W r. 1836 S. przebywał 1834. W sierpniu 1836 r. wyjechał S. na Wschód do Grecji, Egiptu i Ziemi Świętej; podróż tę opisał we fragmentach poematu „Podróż na Wschód", w stylu bajronowskich „Wędrówek Child-Harolda" (druk po śmierci S.). W czasie podróży powstały ponadto piękne liryki, m. i. „Smutno mi, Boże". Pogłębiony wewnętrznie powrócił S. do Europy i od poł. r. 1837 do końca r. 1838 zamieszkiwał Florencję, wykańczając ,, Anhellego", melancholijny poemat prozą biblijną, obrazujący dzieje męczeństwa narodowego na wyimaginowanym Sybirze. W tym czasie powstaje „Ojciec zadżumionych", „Wacław", pisany pod wpływem Malczewskiego i „Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle". W końcu r. 1838 osiadł S. na stałe w Paryżu, skąd wyjeżdżał jedynie na krótko (w r. 1848 do Poznania i Wrocławia, gdzie spotkał się z matką). W r. 1839 napisał S. poemat „Grób Agamemnona", będący bolesnym rachunkiem sumienia narodowego, tragedię „Beatryx Cenci" i arcydzieło romantyzmu polskiego, tragedię „Lilia Weneda". W r. 1840 powstało pięć pierwszych pieśni „Beniowskiego", w których S. rozprawił się ostatecznie z napastującymi go krytykami i z wieszczem-ry walem Mickiewiczem, a w 11. 1841-1842

naród zach.-słów. zamieszku-

kierunek dążący do wzajemnego zbliżenia Słowian, pielęgnowania kulturalnej odrębności Słowiańszczyzny i zapewnienia jej właściwego miejsca w ogólnym dorobku ludzkości. Pod wzgl. polit. S., gło-przez konserwatystów ros. w poł. w. XIX (Kirejewskij, Chomiakow ii.), zmierzało do

Słowińcy

w gramatyce wyraz wyrażający czynność lub stan pewnej osoby lub rzeczy; odmienia się wg trybów, czasów i osób; poza tym w języku polskim w niektórych formach posiada swói rodzaj gramatyczny. S. może posiadać stronę bierną i czynną. Odmiana S. nazywa się koniugacją.

Słowo o pułku (wyprawie) Igora, ks. NowgorodU-Siewierskiego na Połowców — zabytek poetycki starorus., (r. 1185) oparty o wydarzenie historyczne.

->//, 232, IV, 1558.

Słowotwórstwo — nauka o budowie wyrazów. Podczas, gdy fleksja, tj. nauka o odmianie, rozpatruje wyrazy w kontekście zdania, S. bada je niezależnie od kontekstu zdaniowego. S. jest obok głosowni, fleksji i składni częścią gramatyki. Obejmuje ono naukę o derywacji wyrazów, tj. o rozszerzaniu pnia wyrazów przy pomocy sufiksów, jako też naukę o różnych kategoriach złożeń.

Słód — wysuszone kiełkujące zboże, gł. jęczmień. Zawiera enzymy (gł. diastazę), przetwarzające substancje ziarna w produkty rozpuszczalne : skrobię w dekstryny i cukier słodowy, białka w peptony. Otrzymuje się przez przerwanie kiełkowania drogą suszenia; powstaje przy tym t. zw. zielony S., używany do wyrobu spirytusu. Do wyrobu piwa S. ogrzewa się do 60—110°; S. przeznaczony na najciem-

rozumowego. S. wprowadził literaturę polską w krąg twórczości europ, dzieł Szekspira, Calderona, Byrona i i. W dziejach dramatu polskiego tragedie S. odegrały rolę przełomową, stwarzając nową epokę twórczości scenicznej. Pod względem formy i języka S. pozostał po dziś dzień nie przewyższonym przez nikogo mistrzem mowy polskiej. Poezja S. oddziaływała zapładniająco, zwł. w okresie „Młodej Polski", a jej wpływ magiczny w dziedzinie słowa kształcił wciąż i kształcić będzie pokolenia twórców. -> /, 1244, 1245, II, 39, III, 656, IV, 60, 229, 552, 599-600, 1061, 1123, 1221, 1223.

Słowacy

jący gł. Słowację oraz wsch. połacie Moraw. Liczna emigracja amer. Gł. rolnicy i pasterze. Katolicy. Ok. 1 700 000. - W XIX w. wśród S. (znajdujących się pod władzą Węgier) zaczyna się budzić poczucie narodowe. W r. 1918 emigracja amer. S. zawiera z Masarykiem w Pittsburgu umowę o unię państwową czes-słowacką na podstawie zupełnego samorządu dla S. Nie dotrzymanie umowy pittsburskiej przez rząd Czechosłowacji stało się zarzewiem niezadowolenia wśród ludności słowackiej (utworzenie opozycyjnej słowackiej partii ludowej pod przewodnictwem x. Hlinki, w r. 1938). W r. 1938, równoległe do kryzysu narodowościowego w Czechosłowacji (którego wyrazem było oderwanie się od Czechosłowacji Sudetów, Zaolzia i ziem rdzennie węg.) ruch narodowy wśród S. wzmógł się znacznie, przybierając charakter ruchu separatystycznego.

(-» Słowacja).

Słowenia, słoweńskie Slovenija, dziś Drawska banowina — zach. część Jugosławii, skupiająca Słoweńców. 16 000 km², 1 144 000 mieszk. Stolica Lubiana. — Do r. 1918 stanowiła jeden z austr. krajów koronnych. (Kraina).

Słoweńcy — mieszkańcy Słowenii, zbliżeni do grupy serb.-cliorw. (Jugosłowianie). Język S. należy do grupy jęz. pd.-słow. Ok. 1 500 000.

Słowianie — szczep należący do pn. grupy językowej indoeurop., zamieszkujący dziś terytorium od Bałtyku i Adriatyku aż po Pacyfik i Morze Arktyczne. -> art. IV, 826 — 835; I, 4-5, 316, 318-319, S20, 538, II, 270, IV, 153, 1551.

Słowiańskie języki — grupa języków tworzących wraz z językami bałtyckimi jedną z dwunastu rodzin, na które dzieliły się języki indoeurop, S. J. dzielą się na zach.-słów., pd.-słow. i wsch.-słów.

11, 1082, IV, 167.

Słowianofilstwo szone zjednoczenia ludów słów. pod hegemonią Rosji. ( -> Panalawizm).

Słowik rdzawy (Luscinia megarhynchos Br.) i S. szary (Luscinia luscinia L.) — pokrewne gat. rodziny rudzików, rzędu wróblo-watych. Różnią się nieco wielkością, ubarwieniem, gł. rodzajem śpiewu. Dł. ciała do 18 cm. Wierzch rdzawo-szary, spód jaśniejszy. Zamieszkują zarośla i lasy liściaste o bogatym podszyciu w Europie, zach. Azji i pn. Afryce, u nas pospolite, przelotne. Żywią się owadami. Pięknie śpiewają, zwł. w nocy.

nazwa obejmująca resztki Kaszubów zamieszkujących szereg wsi w pwt. bytowskim, lęborskim i słupskim na Pomorzu prus. Kilka tysięcy głów.

Słownik — spis, przeważnie alfabetyczny, wyrazów używanych w danym języku z podaniem ich bliższego znaczenia. S. danego języka może być bądź etymologiczny (badający pochodzenie wyrazów), bądź historyczny (śledzący ich rozwój), bądź normatywny (zawierający wskazania co do wymowy lub też zakresu używania danego wyrazu). Twórcą pierwszego S. polskiego jest J. B. Linde (,,Słownik języka polskiego", 1807 — 1814). Wiele materiału przynosi gruntownie opracowany „Słownik języka polskiego" (wydawany od r. 1898 pod redakcją Karłowicza, Kryńskiego i Niedźwiedzkiego). Do celów praktycznych służą S. języków obcych, dwu- lub więcej języczne, których prawzorem są strż. i śrdw. glossaria.

Słowo, czasownik

/, 534.

dł.

Słuckie pasy — wzorzyste barwne pasy z jedwabiu przetykanego złotą i srebrną nitką, tkane na warsztatach ręcznych; posiadały niekiedy odmiennego koloru podszewkę lub były podzielone wzdłuż na dwa pola odmiennej barwy z różnymi deseniami tak, że mogły być noszone na dwie strony. Stanowiły ulubione, choć dość kosztowne, uzupełnienie ubioru szlachcica. Wyrabiane w XVIII i XIX w. w. Słucku, potem w różnych warsztatach.

Słucz

Słupca

rząd skorupiaków o głowie i tułowiu okrytych pancerzem. Część tułowia zrośnięta z głową. Nogi tułowiowe często zakończone kleszczami. Nogi

I>. M.

niejsze piwa i na namiastkę kawy, pali się w obracanych nad ogniem bębnach. (-*■ Piwo).

-> IV, 1266.

Słuchawka — urządzenie do przekształcania drgań elektrycznych w dźwiękowe o małym natężenia, stosowane w telefonach, odbiornikach radiowych. Składa się z magnesu otoczonego zwojem drutu i blaszki (membrany) stalowej. Zmienny prąd w uzwojeniu wzmacnia lub osłabia magnes, który przyciąga membranę mocniej lub słabiej, wprawiając ją w drgania będące źródłem dźwięków.

Słuchawka lekarska, stetoskop rurka, której jeden koniec przykłada się do badanej okolicy ciała chorego, drugi do ucha badającego. Wprowadzony przez lekarza fr. Laenneca w r. 1819. (-> Fonendoskop, Osluchi-wanie).

Słuchowisko — forma dramatyczna, powstała w związku z rozwojem radiofonii: dramat, którego sceną jest studio radiowe; istotą S. jest wyeliminowanie wszelkich efektów wzrokowych zwykłego przedstawienia teatralnego (jak gestykulacja, dekoracje itd.) na rzecz wzmożonych efektów dźwiękowych.

Słuck — m-to białorus. nad Słuczą. 20 000 mieszk.

1. — pn. lewy dopływ Prypeci, graniczna rzeka polsko-białorus., 185 km dł.;

2. — S. północna albo wołyńska — prawy dopływ Horynia z Podola, 440 km dł.

Słupa, niem. Stolpe — rzeka uchodząca do Bałtyku z Pojezierza Pomorskiego. W w. XVIII dotąd sięgał jeszcze język polski. 150 km dł.

m-ta w pwt. konińskim nad Meszną, dopływem Warty. 6000 mieszk.

Słupek — żeński organ rozmnażania w kwiatach ; w kwiatach roślin nasiennych składa się z jednego, kilku lub wielu owocolistków, na których wytwarzają się zalążki; u roślin okrytonasiennych owocolistki są zrośnięte i słupek składa się z zalążni, znamienia, a często i szyjki.

->///, 220, IV, 651.

Słupkowe kwiaty — w roślinach jedno-płciowych kwiaty zawierające słupki, a nie posiadające pręcików.

Słupia Nowa — m-ko u stóp Łysogór w pwt. kieleckim. 2000 mieszk.

Słupkookie (Thoracostraca) odwłokowe służą do pływania lub noszenia jaj. Oczy złożone, często osadzone na słupkach. Rozdzielnopłciowe. Rozwój prosty lub częściej złożony, larwa typu żywika (zoea), rzadziej pływika (nauplius). Wodne. Trzy podrzędy: szczeponogi, dziesięcionogi i Cumicea.

Słupsk (niem. Stolp) — m-to wsch. części Pomorza prus. 45 000 mieszk.

Służba inspekcyjna — nadzór nad tokiem służby wewnętrznej, nad porządkiem i bezpieczeństwem w wojsku. Organem kontroli dowódcy pododdziału jest: podoficer służbowy kompanii (batalionu, szwadronu) z zastępcą szeregowym; odpowiada on za utrzymanie porządku, całość inwentarza skarbowego i prywatnego, przeprowadzanie zbiórek na zajęcia itd. W każdej formacji — organem kontroli dowódcy jest oficer służbowy z zastępcą (starszym podoficerem) ; jest on przełożonym całej służby pododdziałów i wart oddziałowych, przestrzega porządku zajęć dziennych, kontroluje czystość, wyżywienie itd. — w nagłych wypadkach zastępuje dowódcę do czasu jego przybycia. W każdym większym garnizonie przełożonym organów służbowych wszystkich jednostek na terenie garnizonu, jest oficer inspekcyjny garnizonu, który czuwa nad ogólnym porządkiem, zachowaniem żołnierzy poza koszarami itp.

Służba pracy młodzieży — jest zaszczytną służbą dla narodu i państwa; polega na wykonywaniu pracy fizycznej dla potrzeb obrony państwa lub jego interesów gospodarczych; ustalona dekretem Prezydenta Rzpltej z dn. 22 września 1936 r. pełniona przez ochotników w junackich hufcach pracy, które jednocześnie zapewniają młodzieży przysposobienie do służby wojskowej lub wojskowej służby pomocniczej, oraz nabycie kwalifikacyj zawodowych, wychowanie obywatelskie i oświatę ogólną; podlegają one M. S. Wojsk, przy którym istnieje Rada Służby Pracy jako organ opiniodawczy i doradczy. Na czele stoi komendant junackich hufców pracy; organizacja zbliżona do wojskowej; członkowie noszą mundury podobne do wojskowych z oznakami stopni na kołnierzu. Do hufców przyjmowana jest młodzież obojga płci, w wieku 18 — 20 lat, przede wszystkim bezrobotna; służba trwa zasadniczo 2 lata; tym, którzy przesłużyli co najmniej 12 miesięcy, może być przyznane prawo do ulg w wykonywaniu obowiązku służby wojskowej, jak dla członków P. W. Od r. 1938 wprowadzony został przymus odbywania S.

(cztery tygodnie) przez maturzystów przed ich wcieleniem do szkół podchorążych rezerwy. Junacy otrzymują kwatery, umundurowanie, wyżywienie i wynagrodzenie pieniężne, podlegają ustawodawstwu pracy oraz wojskowej opiece lekarskiej. Potrzeby junackich hufców pracy pokrywa się z budżetu Funduszu Pracy i innych dochodów specjalnych. S. P. M. istnieje też w szeregu państw, w niektórych

znacze-

1938 zw.

zmysł pozwalający na

grzyby kapelu-

obowiązkowa (Niemcy), zapoczątkowali ją po wielkiej wojnie Bułgarzy, w zastępstwie obowiązku służby wojskowej.

Służba wojskowa -*■ Wojskowa służba.

Służby — ogół jednostek, przeznaczonych dla zaspokojenia różnorodnych potrzeb wojska. Opp. — bronie — jednostki biorące bezpośredni udział w walce. S. budownictwa — administruje budynkami wojskowymi, placami ćwiczeń, terenami, strzelnicami itp. S. duszpasterska — sprawuje opiekę rei. nad żołnierzami. W czasie wojny kapelani wojskowi prowadzą ponadto ewidencję poległych i zmarłych z ran żołnierzy. S. etapowa — kieruje administracją wojskową i zapewnia bezpieczeństwo na obszarze etapowym (tj. m. obszarem krajowym i operacyjnym za frontem). W skład jej wchodzą różne organy dowództw i służb, niezbędne dla kierowania wojskami i zakładami wojskowymi, znajdującymi się na tyłach wojsk walczących. S. intendentury — jedna z największych S. Rozdziela w wojsku pieniądze, żywność i paszę, umundurowanie i oporządzenie, opał i materiały pędne, sprzęt kwaterunkowy itd. S. I. musi stale gromadzić zapasy, odpowiednio je przechowywać, terminowo dostarczać jednostkom wojsk. W warunkach wojennych jest to zadanie bardzo trudne. Kieruje tym personel fachowy, oficerowie-intendenci, których część ma specjalne wyższe wykształcenie (absolwenci Wyższej Szkoły Intendentury). -> / V, 1435. S. poborowa -> Służba uzupełnień. S. remontu — zaopatruje siły zbrojne w konie, prowadzi ewidencję i klasyfikowanie koni (i i. zwierząt pociągowych) dla potrzeb wojska. S. samochodowa — zaopatruje jednostki wojskowe w samochody i sprzęt samochodowy, organizuje naprawę samochodów w warsztatach. S. sanitarna -> Służba zdrowia. S. sprawiedliwości — organ dochodzenia i wymierzania sprawiedliwości w sprawach przestępstw, popełnionych przez żołnierzy, a w czasie wojny — również i przez niektóre osoby cywilne. Sędziami i prokuratorami są oficerowie prawnicy. S. taborowa — zaopatruje wrojsko w sprzęt taborowy (wozy, podkowy, uprząż itp.). Naprawia wozy, biedki itp. w swoich warsztatach. S. uzbrojenia — jedna z najważniejszych S. wojskowych, zaopatrująca wojsko w broń i amunicję, konserwuje i naprawia broń (warsztaty rusznikar-skie). W czasie wojny ma olbrzymie nie. -> IV, 1435. S. uzupełnień — organ uzupełniania sił zbrojnych, prowadzenia ewidencji rezerw ludzkich (osób podlegających obowiązkowi wojskowemu) i administrowania nimi. Funkcje te wykonują Komendy Rejonowe Uzupełnień (K. R. U., do r.

P. K. U.). S. weterynaryjna — opiekuje się stanem zdrowia koni i i. zwierząt wojskowych. -> / V, 1435. S. zdrowia (sanitarna) — jedna z najważniejszych S. wojskowych, czuwająca nad stanem zdrowotnym żołnierzy. Zaopatruje wojsko w środki lecznicze, leczy w izbach chorych, szpitalach, sanatoriach. W czasie wojny organizuje system ewakuacji czyli wycofywania z frontu rannych i chorych (własnych i przeciwnika, jeńców) segregację ich i leczenie. Kierownicze i fachowo-lekarskie stanowiska zajmują lekarze, mający specjalne wyszkolenie wojskowe. / V, 1435.

Służebniczki N. M. P. Niepokalanie Poczętej — żeńskie zgromadżenie zakonne, zał. w r. 1850 w Poznaniu przez ziemianina Edmunda Bojanowskiego, celem pracy i opieki nad ludem.

Służebności (serwituty) — ciężary i obowiązki obciążające majątek nieruchomy (grunt, plac, dom) na użytek i korzyść majątku nieruchomego, należącego do innego właściciela; S. widoku, światła i powietrza polegają np. na tym, iż właściciel placu nie ma prawa wznosić na nim takich budynków, któreby zasłaniały widok, odcięły od światła i powietrza inny budynek. Liczne S. względem gospodarstw chłopskich ciążą jeszcze na wielkiej własności rolnej jako pozostałość dawnych czasów, zwł. S. leśne (prawo do drzewa, chrustu, podściółki, prawo wypasu bydła), wodne (prawo do połowu); S. te są likwidowane drogą zamiany na pewien obszar gruntu uprawnego, łąki itp.

Sm — symbol chem. pierwiastka samaru.

Smak (gusłus) rozpoznawanie smaku substancyj dostających się do jamy ustnej. Wrażenia smakowe powstają dzięki drażnieniu przez te substancje zakończeń nerwowych znajdujących się w t. zw. kubkach smakowych w brodawkach śluzówki języka. Zasadniczo istnieją 4 rodzaje wrażeń smakowych: smak słodki, gorzki, kwaśny i słony, oraz S. mieszane. Ponadto w spostrzeżeniach smakowych zazwyczaj biorą udział wrażenia węchowe, ciepła i zimna oraz dotykowe.

Smaland — wyżynny lesisty kraj w pd.-wsch. Szwecji (Gotlandia), obejmujący prow. Kalmar, Kronoberg i Jónkóping. 31 626 km². 600 000 mieszk.

Smalta — farba niebieska, używana przede wszystkim do malowania porcelany, otrzymywana przez zmielenie niebieskiego szkła kobaltowego o dużej zawartości (powyżej 6°/₀) tlenku kobaltu.

Smardze (Morchella) szowe klasy workowców; tworzą owocnie składające się z trzonka i jajowatego kapelusza, na którego pow. znajdują się liczne wydłużone worki z zarodnikami. S. jadalny występuje często wiosną w lasach i w parkach.

Smary — oleje mineralne i tłuszcze (niekiedy z domieszką grafitu sproszkowanego) stosowane do pokrywania trących się pow. maszyn celem zmniejszenia tarcia. Tłuszcze (oleje roślinne, tran, olej kostny) mają lepsze

własności smarne, lecz z czasem gęstnieją i jełczeją; częściej stosowane oleje mineralne z ropy naftowej, jak maszynowy, cylindrowy i i. -+III, 815, 845-846.

Smetana Bedrich

-> I, 1117. m-to w Anglii

(* 1874), lit. mąż stanu i pisarz. Przywódca narodowego stronnictwa tautiników. Pod koniec wielkiej wojny prezydent lit. Rady Krajowej (Taryby) ; w 1919 r. obrany na prezydenta republiki lit., w r. 1920 ustąpił; w 11. 1926 i 1932 wybrany ponownie na prezydenta.

Smilax

mf

Gałązka kolco-woju.

Motyw S. występuje często w sztuce, zwł. ludów wsch.

Smok chiński.

r. 1404

1.

Franciszek — (1810— 1899), wybitny polityk na terenie b. Galicji. Za udział w tajnych stowarzyszeniach niepod-ległościowo-demokratycznych w r. 1845 skazany na śmierć, ułaskawiony. Poseł do wiedeńskiego parlamentu, w r. 1861 poseł do sejmu galicyjskiego i do austr. Rady Państwa, w 11. 1881 — 1893 prezydent austr. Rady Państwa; zwolennik przebudowy Austrii w duchu federacji ziem czes., węg., niem. i polskich. 2. — Stanisław

(1824-1884), czes. kompozytor, twórca narodowej muzyki czes., romantyk, połączył formy i środki techniczne muzyki zach.-europ, z narodowymi pierwiastkami muzyki czes. Poematy symfoniczne, ,,Z czes. niw i pól“ i i., muzyka kameralna opery: najsłynniejsza ,,Prodana nenesta" („Sprzedana narzeczona") i i.

Smethwich, ’smei>ik — środk. (w hr. Stafford), właść. zach. przedmieście Birmingham. Przemysł metalowy, szklany i chemiczny. 84 000 mieszk.

Smetona Antanas

-> III, 357.

<r- Kolcowój.

Smith Adam, smy# 'adam —

(1723—1790), ang. ekonomista i filozof, najwybitniejszy przedstawiciel klasycznej szkoły ekonomii. We własności prywatnej widzi główną siłę napędową gospodarki, w wolnym handlu, uprzemysłowieniu kraju pod-stawę bogactwa narodowego.

Twórca teorii wartości, renty, bilansu handlowego. *W gł. swym dziele „Inquiry into the naturę and causes of the wealth of nations" („Badania nad charakterem i przyczynami bogactwa narodów") wypowiedział pogląd, że praca jest źródłem wszelkiego bogactwa i miernikiem wartości wszelkich dóbr.

->//, 143, 144-145, III, 300.

Smithsonian Institution, smyrPsounjan yn-sty’tju:szan — zał. w Waszyngtonie w r. 1846 z fundacji chemika i mineraloga ang. Jamesa Smithsona (1765 — 1829) instytucja naukowa, mająca na celu popularyzowanie nauki, gł. fizyki, astronomii i etnologii. . Wydaje prace naukowe, prowadzi wykłady posiada własne muzeum, galerię sztuki itd.

Smłtsonit — minerał, węglan cynku ZnCC>3. ,Gł. składnik kruszcu cynku zw. galmanem.

Smocze drzewo (Dracaena) — rodzaj drzew z rodziny liliowatych; tworzy niekiedy grube pnie rozgałęziające się i na szczycie koronę z dużych, równowąskich liści. 40 gat. w obszarach tropikalnych starego świata. Z żywicy otrzymuje się farbę zw. smoczą krwią; niektóre gat. hodowane w doniczkach jako o-zdobne.

Smocze Góry — fałdowe góry pd. Afryki, do 3650 m wys.

9

Smoczkouste (Gyclostomata) — kręgowce ( Vertebrata) zaliczane dawniej do ryb. Szkielet chrząstkowy. Otwór ustny w postaci przyssawki. Otwór nosowy nie parzysty. Brak wieczka skr żelowego. Skrzela woreczkowa te komunikują na zewnątrz przy pomocy pojedynczych otworów. Ciało wydłużone bez płetw piersiowych i brzusznych.

Smogorzewski Zygmunt — (1884 — 1931), filolog-orientalista; liczne prace z zakresu filologii ar.,pers.,tur.,tatar.

Smok — gwzb. nieba pn. w pobliżu bieguna.

Smok — wg podań z dziejów Polski przedhistorycznej potwór wielogłowy, ziejący ogniem z paszczy, który siedział w jamie pod Wawelem i był postrachem całej okolicy. Zabity przez Krakusa. — S. występuje w licznych podaniach i baśniach różnych ludów od najdawniejszych czasów, zawsze w postaci strasznego potwora, strażnika podziemnych skarbów itd.

S. jest herbem Chin.

-* IV, 1221-1222, 1230.

Smokowiec, Smokovec Szmeks.

Smoleńsk — m-to ros. nad górnym Dnieprem w białorus. obszarze językowym. Prastary gród rus. Krywiczów, zajęty w przez Litwę i należący do niej z przerwami aż do r. 1634. Ma duże znaczenie komunikacyjne jako kluczowy punkt w t. zw. bramie smoleńskiej m. Dźwiną a Dnieprem i stąd przedmiot sporów m. Rosją a Polską. Pamiętny zwycięstwem Napoleona w 1812 r. 104 000 mieszk.

-> I, 649, IV, 216.

Smoleński Władysław (pseud. Wł. Gra-bieński) — (1851 — 1926), historyk; przed wielką wojną brał czynny udział w życiu publicznym (zasłużony zwł. w dziele tajnego nauczania historii polskiej). Znawca dziejów Mazowsza, specjalista historii polit. i kulturalnej XVIII w. ; jeden z gł. przedstawicieli reakcji przeciw pesymizmowi szkoły krakowskiej. „Dzieje narodu polskiego", „Kuźnica Kołłątajowska" „Ostatni rok sejmu wielkiego", „Przewrót umysłowy w Polsce w XVIII" i i.

Smolka

(1854—1924), syn poprz., znakomity historyk i polityk (konserwatysta), w 11.

1890—1902 sekretarz generalny P. A. U., członek austr. Izby Panów. Podczas wojny członek N. K. N., za Rady Regencyjnej kierownik departamentu oświecenia. „Mieszko Stary i jego wiek", „Szkice historyczne", „Jan Długosz", „Polityka Lubeckiego". i i.

Smollet Tobias, 'smolyt to’bajas — (1721 — 1771), powieściopisarz ang., autor realistycz-no-humorystycznych powieści: ,,Roderick Random", „Peregrine Piekle" i ,,Humphrey Clin-ker", zawierających obficie element osobisty. Wprowadził do literatury pierwsze powieści morskie.

Smoluchowskl Marian

-+I, 584-585, IV, 1250.

Smołowiec

Orkan realista

gazdy tatrzańskiego, epik rodzinnej wsi podhalańskiej ; wprowadził do literatury najbardziej wstrząsającą prawdę rzeczywistości chłopskiej, przedstawiając ją na podstawie osobistego przeżycia. Liryki, dramaty: „Skapany świat", „Wina i kara", „Ofiara", „Franek Rakoczy" ; najwyższy poziom artystyczny osiągnął S. w nowelach, a zwł. w powieściach: „Komornicy", „W Roztokach" ii., i poematach epickich prozą przeplataną wierszem: „Pomór" i „Drzewiej". Pamiętnikiem literackim udziału

malownicze wśród

(1872-1917), fizyk o światowej sławie. Prace z różnych dziedzin fizyki teoretycznej, m. i. nad ruchami Browna, zjawiskami elektrokinetycznymi, termodynamiką, kinetyczną teorią gazów.

-> I, 410, II, 368, 1231, IV, 272.

Smoła pogazowa — produkt uboczny przy suchej destylacji węgla kamiennego (otrzymywaniu gazu świetlnego, koksu). Czarna, gęsta maź o charakterystycznym zapachu. Służy do ochrony drzewa i metali przed wpływami atmosferycznymi, wyrobu papy dachowej, lecz gł. jako źródło surowców chemicznych do wyrobu barwników, leków i i. produktów. Przez destylację cząstkową otrzymuje się ze S. P. węglowodory aromatyczne (benzen, toluen, naftalen i antracen), fenole (fenol, krezole), pirydynę. Pozostałość po destylacji stanowi pak.

inna nazwa obsydianu.

Smorgonie — m-ko w pwt. oszmiańskim (woj. wileńskie), zniszczone w czasie wielkiej wojny. Dawniej przemysł garbarski. W 11. przedrozbiorowych znajdował się tu zakład tresowania niedźwiedzi, zw. „akademią smorgońską". 4000 mieszk.

Smotrycz — lewy bystry dopływ Dniestru na Podolu ukr., w głęb. jarze pod Kamieńcem. 150 km dł.

Smółka (Viscaria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych; 5 gat. w Europie, Azji i Ameryce; u nas na wilgotnych łąkach i zaroślach często rośnie S. pospolita, kwitnie w maju i w czerwcu.

Smreczyński Franciszek, pseud. Władysław (1876—1930), znakomity pisarz, i regionalista, syn małorolnego

S. w walkach Legionów są dwa zbiory poezyj „Pieśni czasu" i „Drogą czwartaków".

Smreczyński Staw lasów położone jezioro w Tatrach zach., w Dolinie Kościeliskiej, na wys. 1226 m. 0,84 ha pow.

Smuglewicz Franciszek —    (1747 — 1807),

malarz. Kształcił się w Rzymie, działał w Warszawie i Wilnie. Sztuka jego wykazuje dość powierzchownie pojęty klasycyzm. Obrazy rei. (w kościołach warszawskich, wileńskich i i.), kompozycje z dziejów strż., portrety i i.

-> I V, 242.

Smukała — wieś w pwt. bydgoskim (woj. poznańskie). Sanatorium dla chorych na płuca, położone wśród wielkich lasów sosnowych.

Smukwa (Scolia), kordówka — rodzaj dużych żądłówek z rodziny Scoliidae, żyjących gł. w krajach tropikalnych. Samice przez ukłucie żądłem paraliżują larwy chrząszczy, którymi żywią się potem przyszłe larwy S.

Smuts Jan Christiaan —    (* 1870), pd.-

afryk. generał i mąż stanu. W czasie wojny burskiej walczył przeciw Anglikom. W wielkiej wojnie dowódca armii pd.-afryk., walczył z Niemcami. Inicjator systemu mandatów kolonialnych.

Smużka (Sicista trizona Pet.) — gat. gryzoni z rodziny skoczków. Zewnętrznie przypomina mysz. Żyje w okolicach górzystych Azji, pn. i wsch. Europy, w Polsce na wsch. kraju; dzień spędza w dziuplach lub norach, zimę przesypia w ukryciu.

Smyczek — drążek z napiętymi na nim włosami końskimi, służący do gry na niektórych instrumentach strunowych, zw. smyczkowymi (np. skrzypce, wiolonczela). Pociągając włosiem S. po strunie, wydobywa się z niej dźwięk.

Smyrna, tur. Ismir — gł. port tur. w Azji Mn., dawniej m-to z większością ludności gr., przyznane Grecji traktatem w Sćvres; po zwycięstwie tur. (1922 r.) ludność gr. została w całości wysiedlona (1924 r.). 170 000 mieszk.

Sn — s. chem. pierwiastka cyny.

Snake Riwer, snajk ’ryw^r (ang. = Rzeka Węża) — największy dopływ Kolumbii w pn.-zach. St. Zj. A. Pn.; wypływa z parku Yellowstone i płynie głębokim kanionem przez Idaho. 1450 km dł.

Snellius (Snęli) Wilłebrord - (1591-1626), fizyk, astronom i matematyk hol. Opracował metodę pomiaru wielkości ziemi, odkrył prawo rządzące załamaniem światła.

Snobizm, (z łac. 8(ine) nob(litate) — bez-szlachectwo) — postawa, której cechą charakterystyczną jest przywiązywanie zbyt wielkiej wagi do powierzchownych, towarzyskich wartości życiowych. S. jest przeważnie postawą jednostek nie należących do t. zw. sfer wyższych, które to jednostki chcą, przez swój tryb życia, wywołać wrażenie, jakoby do tych sfer należały.

Snorrl Sturlusson

(1579—1657), malarz

-> III, 907.

(1702-

miera).

Sobieski

J a~

(1666—1734), syn poprz., ożeniony

6.

(1680-1726), brat

(1872-1935), histo-

Sobolewski Ignacy

mo-

chalcedoński

IV.

(1179—1241), jeden z najwybitniejszych umysłów śrdw. Islandii, literat i czynny działacz polit. Skald i prózaista, autor t. zw. „młodszej Eddy" oraz historii królestwa norw., ujętej w formie sagi, znanej pt. ,,Heimskringla".

Snowden Philip, 'snoudn 'fylyp — ( 1864 — 1937), ang. mąż stanu, syn tkacza; w r. 1906 socjalistyczny poseł do Izby Gmin; w 11. 1924 i 1929 kanclerz skarbu w rządach MacDonalda; w r. 1931 lord pieczęci w gabinecie narodowym MacDonalda. Napisał: ,,Labour and the new world“ („Praca i nowy świat") i i. dzieła polit. i społeczne.

Snowdon, 'snoudn — najwyższy szczyt Gór Walijskich, 1094 m wys. Kolejka zębata na szczyt.

Snudy — malowniczy kompleks czterech jezior połączonych wąskimi cieśninami w pwt. brasławskim, 65 km¹ 2 3 4 5 6 pow.

Snycerstwo — dział stolarstwa artystycznego, obejmujący rzeźbę w drzewie przy pomocy narzędzi stolarskich i rzeźbiarskich. Jako sztuka plastyczna S. rozwijało się zwł. w śrdw. i w w. XVI w zdobnictwie kościelnym i meblarstwie. Największym snycerzem w Polsce był Wit Stwosz.

Snyders Frans niderl., uczeń P. Brueghela młodszego, współpracownik Rubensa. Malował martwe natury i sceny myśliwskie, świetne w swoim realizmie i kompozycji.

Sobat — prawy dopływ Białego Nilu w Sudanie, 900 km dł., 250 000 km² dorzecza.

Sobeski Michał — (* 1877), filozof, esteta. Ogłosił liczne studia z zakresu sztuki,, estetyki, filozofii i z pogranicza sztuki i filozofii: „Wyspa Cytera", „Przędziwo Arachny", „Uzasadnienie metody obiektywnej w estetyce", „Filozofia sztuki" ii.

Sobieska Klementyna Maria 1735), córka Jakuba, wnuczka Jana III, żona pretendenta do tronu ang. Jakuba Stuarta.

Sobieska Maria Kazimiera -> Maria (Kazi-poprz., kandydat do tronu polskiego po detronizacji Augusta II.

Sobieski Wacław ryk, badacz historii Polski XVI i XVII w. oraz dziejów Pomorza. „Henryk IV wobec Polski i Szwecji 1602 — 1610“, „Polska a hu-gonoci po nocy św. Bartłomieja", „Żółkiewski na Kremlu", „Walka o Pomorze" i i.

Sobol (Martes zibellina L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kun. Wielkością i kształtem przypomina kunę. S. żyje w lasach pn.-wsch. Azji, w Europie całkowicie wytępiony. Żywi się drobnymi ssakami, również pokarmem roślinnym. Futro (brązowe) wysoko cenione.

(1770-1846), polityk, w r. 1806 członek rządu Księstwa Warszawskiego; w 11. 1815—1822 min., sekretarz stanu Królestwa Polskiego. W r. 1825 min. sprawiedliwości.

Sobota (hebr. Sabbal) — wg przepisów zaizmu siódmy dzień wypoczynkowy, jedna z podstawowych i najstarszych instytucyj judaizmu. Talmud obostrzył i pomnożył przepisy dotyczące odpoczynku sobotniego do krańcowości.

Sobota angielska -> Angielska sobota.

Sobór — 1. — zgromadzenie wszystkich kardynałów, biskupów, opatów i generałów zakonnych celem narady w sprawach kościoła kat. S. może zwoływać tylko papież, który mu przewodniczy osobiście lub przez swych legatów. Wiele zgromadzeń zwołanych przez cesarzy zostało jednak później uznanych za S. Uchwały S. mają moc obowiązującą jedynie po zatwierdzeniu icli przez papieża. Kościół kat. uważa za pierwszy S. wspomniane w Dziejach Apostolskich zgromadzenie apostołów w Jerozolimie w 11. 51 — 52. Prócz tego S. odbyło się dotychczas 20 S. powszechnych. I. — nicejski I — zwołany w r. 325 przez Konstantyna W. w Nicei (Bitynia) wskutek zamieszania wywołanego powstaniem arianizmu; potępił Ariusza i jego zwolenników; ustalił sposób i czas obchodzenia Wielkanocy; uchwalił kanony dyscyplinarne, dotyczące życia wiernych i kleru. II. — konstantynopolski I — zwołany w r. 381 przez cesarza Teodozju-sza W.; potępił ostatecznie arianizm, macedo-nianizm i i. sekty. III. — efeski — zwołany w r. 431 przez cesarza Teodozjusza II; potępił nestorianizm i wyklął Nestoriusza i jego zwolenników, zwołany w r. 451 przez cesarza Marcjana i papieża Leona I W.; potępił monofizytyzm i uchwalił szereg kanonów dyscyplinarnych. V. — konstantynopolski II — zwołany w r. 553 przez Justyniana zjazd biskupów; przeprowadził potępienie pism poprzedników nestorianizmu. VI. — konstantynopolski III — zwołany w r. 680 przez papieża Agatona i cesarza Konstantyna Pogonata; potępił ostatecznie monotoletyzm i wyjaśnił naukę

kościoła o dwu wolach w Chrystusie. VII. — nicejski II — zwołany w r. 787 w Nicei przez papieża Hadriana I i cesarzową Irenę; potępił ikonoklastów; ustalił cel, istotę i zakres czci obrazów. VIII. — konstantynopolski IV zwołany w 11.    869 — 875 przez papieża

Hadriana I i cesarza Bazylego Macedończyka ; potępił Focjusza i jego zwolenników. IX. — laterański I — zwołany w r. 1123 przez papieża Kaliksta II; zatwierdził konkordat wormacki; potępił symonię; uchwalił obowiązek celibatu kleru. X.

laterański II —

zwołany w r. 1139 przez papieża Innocentego II.; potępił zwolenników Arnolda z Brescii i herezję Piotra z Bruys, który szerzył we Francji poglądy manichejskie; uchwalił kanony o karności kościelnej i przeciw symonii. XI.

laterański III

zwołany w r. 1179 przez papieża Aleksandra III; uregulował sprawy wynikłe w związku z zakończeniem zatargu m. papieżem a Fryderykiem Barba-rossą; uchwalił, że papież może być wybierany jedynie większością ²/₃ głosów kardynalskich; potępił albigensów i inne fr. sekty manichejskie. XII.

laterański IV

zwołany

w r. 1215 przez papieża Innocentego III; potępił albigensów, waldensów; wydał orzeczenia dogmatyczne, dotyczące sakramentów; uregulował prawodawstwo kościelne o zawieraniu małżeństw i zakładaniu nowych zakonów; uchwalił szereg kanonów zmierzających do naprawienia stosunków w życiu kościelnym i społecznym i rozpoczęcie nowej krucjaty w r. 1217. XIII.

lioński I — zwołany w r. 1245 przez papieża Innocentego IV; zajął się zatargiem m. Fryderykiem II a Innocentym IV: potępił, wyklął i zdetronizował Fryderyka II za złamanie przysiąg, świętokradztwa i herezje; uchwały te wywołały nowe walki Fryderyka II z Innocentym IV, zakończone przez śmierć cesarza. XIV. — lioński II— zwołany w r. 1274 przez papieża Grzegorza X.; zatwierdził — krótkotrwałą — unię Greków (reprezentowanych przez cesarza Michała VIII Paleologa) z Rzymem; rozpatrzył potrzeby Ziemi św.; powziął uchwały o konklawe. XV. w 11. 1311 — 1312 przez papieża Klemensa V; zatwierdził zniesienie templariuszów jedynie dla dobra i spokoju Kościoła, a nie z racji fch winy; powziął szereg uchwał, dotyczących karności kościelnej i przyszłej krucjaty. XVI. — kons tanc j e ń ski — zwołany w 11. 1414 — 1418 przez króla Zygmunta Luksemburczyka; położył kres schiźmie, wybierając na papieża Marcina V; potępił naukę Wiklefa i Husa, którego wraz z Hieronimem z Pragi skazał na śmierć; wydał szereg kanonów, reformujących życie kościelne. Zajmował się także sporem polsko-krzyżackim i nadał arcybiskupom gnieźnieńskim tytuł prymasów. (-> IV, 262). XVIT. — ba z y lej s ko-flor e n ck i — zwo-

vienne j ski

zwołany

łany w 11. 1431 — 1445 przez papieża Marcina V; ujawnił pocz. tendencję uznania swej wyższości nad papieżem; powziął uchwały o reformie kurii rzym. i kleru; zawarł (w r. 1439) unię z Grekami, monofizytami, nestorianami i monotoletami. Część uczestników obrad w Bazylei wybrała antypapieża Feliksa v i wywołała schizmę, która trwała do r. 1449*. XVIII.

1512 — 1517 przez papieża Juliusza II w celu położenia kresu szerzącym się w kościele nieporządkom i przeprowadzenia niezbędnych reform; uznał bezwarunkową wyższość papieża nad S. powszechnymi. XIX. — trydencki — zwołany w 11. 1545—1563 przez papieża Pawła III w celu zapobieżenia skutkom reformacji; uchwalił szereg dekretów dogmatycznych 'i dyscyplinarnych, dzięki którym sprecyzowano naukę kat. wobec zarzutów stawianych przez protestantów i umożliwiono przeprowadzenie gruntownej naprawy stosunków w kościele. Jednym z najważniejszych i najczynniejszych uczestników S. trydenckiego był Hozjusz.

tykański — zwołany w r. 1869 przez papieża Piusa IX. Uchwalił szereg kanonów o wierze kat. i ogłosił dogmat o nieomylności papieża w sprawach wiary i obyczajów. Przerwany w r. 1870 wskutek zajęcia Rzymu przez wojska wł. -> IV, 1289. 2. — w kościele wsch. —katedra, cerkiew katedralna.

Sobótka, dawniej Ślęża, niem. Zobten — odosobniony masyw górski na Dolnym Śląsku, ongiś święta góra Ślężan, 718 m wys.

Sobótka — uroczystość obchodzona w nocy, na którą przypada przesilenie dnia z nocą (po przyjęciu chrześcijaństwa w wilię św. Jana, 24 czerwca — stąd nazwa „noc świętojańska" — albo w sobotę przed Zielonymi Świętami — stąd nazwa S.), będąca szczątkiem dawnych uroczystości pogańskich, obchodzonych na cześć słońca. Wg wierzeń ludowych jest to noc czarodziejska, podczas której zakwita paproć, zwierzęta przemawiają ludzkim głosem itd. Z obchodem S. związany jest cały szereg tradycyjnych obyczajów (palenie ognisk, puszczanie wianków itd.) ; niegdyś były to noce wróżb i zabiegów miłosnych, podczas których kojarzyły się pary małżeńskie.

laterański V — zwołany w 11.

XX.

wa

Sobranie — nazwa parlamentu bułg. Sochaczew

przemysłowe m-to pwt. w woj. warszawkim nad Bzurą; ruiny zamku książąt mazowieckich. W sąsiednim Choda-kowie wielka fabryka sztucznego jedwabiu. 11 000 mieszk.

Societas Jesu -> Jezuici.

Sociśtć Anonyme, sosjćte anonim (fr.), skrót S. A. — dosłownie: bezimienne towarzystwo; fr. .nazwa spółek akcyjnych.

Socjal-demokracja — w różnych krajach nazwa partyj socjalistycznych o zabarwieniu radykalno-międzynarodowym. Po rewolucji ros.

świat i Życie. — V.

62

->///, 298, IV, 840, 846.

roślinnych.

Socyn (właśc. Sozzińi) — 1.

(ok. 1525—1562), wł. prawnik i wolnomyśliciel. rei.; stworzył własny system rei., który odrzucał wszystko, co nie jest objęte Pismem Św.: naukę o Trójcy Św. itd. Oskarżony o herezję, musiał opuścić Włochy, podróżował po całej Europie, ok. r. 1558 przybył do Polski, gdzie zyskał przychylność Zygmunta II. — 2. — Faust u s

cieńsze po środku; ze względu na kształt — S. dwuwypukłe, dwuwklęsłe, płasko-wypukłe, wklęsło-wypukłe itd. Promienie równoległe do osi optycznej S., po załamaniu przez S. zbierającą oraz przedłużeniu promieni załamanych przez S. rozpraszającą, skupiają się w ognisku S, Odległość ogniska od S. nazywa się ogniskową. Zdolność zbierającą (lub rozpraszającą) S. mierzymy w dioptriach. S. zbierające dają obrazy rzeczywiste lub urojone (zależnie od wzajemnego położenia S. i przedmiotu), S. rozpraszające — tylko urojone. -> II, 407.

zasad-

Soda

S. D. K. P. i L. przekształciła się w polską partię komunistyczną. S. D. Królestwa Polskiego i Litwy — partia polit. powstała w r. 1893 w zaborze ros. z odłamu P. P. S. odrzucającego jej program patriotyczny; stała na stanowisku międzynarodowej walki klas; głosiła, że usamodzielnienie Polski od Rosji jest niemożliwe.

Socjalizacja -> Uspołecznienie.

Socjalizm — jeden z najpotężniejszych prądów społecznych XIX i XX w., którego celem jest zupełna przebudowa panującego ustroju przez uspołecznienie środków produkcji. -+art. IV, 835-846; III, 21-25, 299, 301-302, IV, 219, 220, 405, 940.

Socjalizm narodowy ->• Narodowy Socjalizm. ->///, 927-928, 935-936.

Socjalrewolucjoniści, w skrócie: S. R. („eserowcy") — socjalistyczna, o zabarwieniu anarchistycznym, terorrystyczna organizacja ros.; powstała ok. r. 1901. Dokonała licznych zamachów. Podczas wielkiej wojny rozpadła się na skrzydło prawe i lewe. Po rewolucji ros. stosunek S. R. do bolszewików przechodził różne fazy aż do zupełnego zerwania w r. 1920.

Socjologia — nauka o zjawiskach społecznych, formach i przejawach życia > współżycia grup społecznych.

->art. IV, 855-862; III, 1167.

Socjologia roślin — nauka o asocjacjach

->/, 784-785. Socjologizm — pogląd współczesny głoszący jakoby wszystkie zjawiska kulturalne dawały się wyjaśnić z socjologicznego punktu widzenia.    ->IV,'860.

Laelio —

(1539—1604), bratanek poprz.; rozwijał jego poglądy we Florencji, Bazylei i mw. od r. 1579 w Polsce, gdzie zjednoczył unitarystów i wszystkich przeciwników dogmatu o Trójcy św., tworząc tzw. „socy-nianizm". -> arł. ,.Arianie polscy", I, 304 — 316.

Soczewica (Lens esculenta) — gat. rośliny zielnej jednorocznaj z rodziny motylkowatych. Uprawiana już w strż. dla jadalnych nasion zawierających znaczne ilości białka; pochodzi z Azji zach.

Soczewka — najważniejszy przyrząd op^ tyczny, ciało przezroczyste, najczęściej szklane, ograniczone dwiema pow. kulistymi lub płaszczyzną i pow. kulistą (niekiedy pow. cylindryczną). Rozróżniamy S. zbierające („powiększające") grubsze po środku niż po brzegach, i rozpraszające („zmniejszające"),

11

Soczewki : a — zbierające, b — rozpraszające.

Soczewka oka (lens crysłalina) niczy narząd oka, załamujący promienie świetlne wpadające do gałki ocznej.

-> III, 1109.

Soczi — uczęszczana sow. miejscowość kąpielowa na wsch. wybrzeżu Morza Czarnego; bogata roślinność. 10 000 mieszk.

węglan sodu, Na₂COs. Biały, miałki proszek (S. bezwodna) lub duże, przezroczyste kryształy, łatwo wietrzejące na powietrzu, zawierające 83°/₀ (10 cząsteczek) wody krystalizacyjnej. Łatwo rozpuszczalna w wodzie, roztwór ma reakcję alkaliczną. S. otrzymuje się fabrycznie z soli kuchennej dwoma sposobami: metodą Leblanca przez stopienie otrzymanego z soli siarczanu sodu z węglem i węglanem wapnia (wapieniem) oraz metodą Solvaya przez nasycenie roztworu soli kuchennej gazowym amoniakiem i dwutlenkiem węgla; krystalizuje kwaśny węglan sodu, NaHCOj, z którego przy ogrzewaniu tworzy się bezwodna soda. Metoda Solvaya jest tańsza i ma większe zastosowanie. S. stosuje się w dużych ilościach do wyrobu wodorotlenku sodu., mydła, szkła, ultramaryny i w wielu innych gałęziach przemysłu chemicznego, do zmiękczania wody w przemyśle i gospodarstwie domowym, do prania i mycia. T. zw. niesłusznie S. oczyszczona jest kwaśnym węglanem sodu, NaHCOj (zw. również dwuwęglanem sodu); otrzymuje się przez nasycenie roztworu S. dwutlenkiem węgla. Stosuje się z dodatkiem kwasu winowego lub cytrynowego jako proszek do pieczenia (wydzielający się dwutlenek węgla spulchnia ciasto), do pastylek musujących (do sztucznych wód mineralnych) ; w lecznictwie — w nadkwaśności żołądka.

¹

— Jakub (J* 1646), wojewoda rus., ojciec Jana III, uczestnik wypraw moskiewskich; prowadził układy pokojowe z Turcją w r. 1621, ze Szwecją w r. 1635. — ,,Commentariorum belli Chotinensis libri Ires"

²

(„Komentarz o bitwie chocimskiej"). 2.    —

³

Marek — (1628—1652), syn poprz. Walczył pod Zborowem, Beresteczkiem. Pod Batohem dostał się do niewoli Tatarów, i przez nich został zamordowany. 3. — Jan — (1629—1696), brat poprz. -► Jan (III Sobieski). 4. kub

⁴

z ks. neuburską, pretendent do tronu polskiego. Niepopularny w kraju. 5. — Aleksander —

⁵

(1667 — 1714), brat poprz., popierany przez Marię Kazimierę kandydat do tronu polskiego.

⁶

nstanty

Sodalicje mariańskie — najważniejsze z so-dalicyj, tj. stowarzyszeń rei. ludzi świeckich; zał. przez jezuitów w Rzymie w r. 1563, celem szerzenia szczególnej czci N. M. P. i umoral-niania życia; liczy ok. 40 000 kół i oddziałów na całym świecie.

Soda oczyszczona' -* Soda.

Soda żrąca -> Wodorotlenek sodu.

holmie konferencję w sprawie praktyk chrześcij. W r. 1930 otrzymał pokojową nagrodę Nobla. Sodermanland Sudermo/nia.

Sodoma i Gomora

St. Test. dwa

nieraz

Sofokles

z wielkiej trójcy tragediopisarzy strż. Grecji. Z jego ok. 120 dramatów zachowało się siedem tragedyj ze szczytowego okresu rozwoju twórczości: „Antygona", „Trachinki", „Ajas", „Król Edyp", „Elektra", „Filoktetes" i „Edyp w Kolonie". S. jest największym w tragedii gr. mistrzem w przedstawianiu charakterów, zwł. kobiecych. Tragedie, jego, stanowiące najwspanialszy okaz epoki Peryklesa, cechuje poza tym wysokie poczucie etyki. Uczeń i następca Eschilosa, zerwał S., choć nie od razu, z jego zasadą trylogiczną: technika jego tragedyj polega na tym, że każda stanowi skończoną całość. S. ograniczył ponadto rolę chóru, wprowadzając za to do dramatu trzeciego

aktora; perypetia, w której S. celował, rozgrywa się pomiędzy trzema osobami.

-> I, 381, 1241, II, 701.

Sofroniusz św. — (f 638), od r. 634 patriarcha Jerozolimy; zwalczał monoteletyzm. Pozostawił pisma dogmatyczne, kazania i żywoty świętych.

Sognefjord

m-to fr. obronne nad

(1854-1936), w Polsce wybitny publicysta hebr., prezydent światowej organizacji syjonistycznej.

Sokołowski August storyk, w 11. 1890—1900 poseł do parlamentu wiedeńskiego. Gł. dzieła: „Konrad ks. na Mazowszu i zakon niemiecki", monumentalne „Dzieje Polski ilustrowane", „Dzieje powstania listopadowego" i i.

Sokołowski Marian — (1839—1911), historyk sztuki. Prace z dziedziny malarstwa. „Malarstwo portretowe", "O malarstwie" i i.

ur.

Soddy Frederick, ’soudi 'fredrik — (* 1877), fizykochemik ang. Pracował gł. w dziedzinie promieniotwórczości. Stwierdził istnienie izotopów. Nagroda Nobla w r. 1921.

-►//, 1020-1021, IV, 412-413, 415-416.

Soden — miejscowość lecznicza w Prusach, u podnóża gór Taunus; gorące źródła słone.

Soderbłom Nathan -- (1866—1931), szw. teolog ewangelicki, arcybiskup w Upsali, przywódca kościoła szw. W r. 1925 zwołał w Sztok-

- wg

m-ta w Palestynie, na równinie Siddim, które za czasów Abrahama głośne były z niemoralnego trybu życia swych mieszkańców; zniszczone przez wybuch wulkanu, zatopione przez Morze Martwe. Z mieszkańców miał się ocalić tylko Lot z rodziną.

Sodowa woda — musujący napój, woda nasycona pod ciśnieniem dwutlenkiem węgla, z niewielką domieszką sody i i. soli.

Sofia — stolica Bułgarii. Leży w bramie m. Bałkanem a Rodope; szybko wzrastające m-to; przędzalnictwu. S. istniała już w czasach rzym. (Ulpia Serdica); od r. 1393 — tur.; od r. 1878 — bułg. 288 000 mieszk.

Sofiści — w Grecji strż. „uczeni", później nauczyciele gramatyki, wymowy i umiejętności praktycznych, przygotowujący młodzież do życia publicznego. S. rozwinęli pewne działy gramatyki i logiki: semantykę oraz ery-stykę (sztukę prowadzenia sporów). W filozofii S. wyznawali relatywizm, twierdząc, iż miarą wszech rzeczy jest człowiek; radykalna postać tego stanowiska wyraziła się w t. zw. agnostycyzmie (Gorgiasz). S. posługiwali się dla uzasadnienia swych twierdzeń typem argumentacji opartej na paradoksach, a nawet na ukrytych błędach logicznych, czyli t. zw. sofizmatami (stąd potocznie taki typ rozumowania nazywa się sofistyką). Przedstawicielami sofistyki byli: Protagoras, Gorgiasz, Prodikos i Hipiasz, zwalczani przez Sokratesa i Platona.    -*-IV, 355.

(495 — 405 prz. Chr.), jeden

zatoka na zach. wybrzeżu Norwegii, do 1244 m głęb. Wcina się 176 km w głąb lądu, zaledwie 2 — 7 km szer. Otoczona górami do 1800 m wys.

Soissons, suasó rzeką Aisne; katedra, ruiny rzym.; olejarnie. — Staroceltycki gród, od IV w. siedziba biskupa, teren zaciekłych walk w 11. 1915 — 1918.

Soja (Soja hispida) — gat. roślin zielnych jednorocznych z rodziny motylkowatych. Uprawiana w różnych odmianach, gł. w Chinach, dla jadalnych, bardzo pożywnych nasion ; w Polsce uprawiana od kilkudziesięciu lat, używana na paszę, do wyrobu „oliwy" itd.

Sokal — m-to pwt. w woj. lwowskim nad Bugiem, przemysł i handel dość rozwinięty. Teren walk ros.-austr. w czasie wielkiej wojny. 12 000 mieszk.

Soki trawienne — soki: jelitowy, żołądkowy i i. narządów, które mieszają się z przyjętym przez organizm pokarmem i ułatwiają jego przyswojenie.

-> art. „Trawienie", IV, 1131 — 1144.

Sok jądrowy — płynny składnik jądra komórkowego, wypełniający wolne przestrzenie zrębu jądrowego. Składa się substancyj białkowych.

Sok jelitowy — sok trawienny wydzielany przez gruczoły jelitowe; wraz z sokiem trzustkowym, wydzielanym przez trzustkę, rozkłada białka, tłuszcze i węglowodany zawarte w pokarmie.

-> IV, 1135-1139.

Sok komórkowy — substancja występująca w protoplazmie komórek roślinnych; zawiera rozpuszczone sole mineralne, ciała organiczne, np. w skórce trzykrotki, barwniki.

Sokolnicki Michał — (1760—1816), generał, walczył w insurekcji kościuszkowskiej, następnie w legii naddunajskiej. Wsławił się w r. 1807 pod Gdańskiem, w r. 1809 pod Raszynem, w 11. 1812/13 w kampanii moskiewskiej i pod Lipskiem.

Sokołow Nahum

(1846-1921), hi-

Sokoły (Falconidae) — rodzina z rzędu ptaków drapieżnych dziennych. Dziób krótki, silnie zakrzywiony, szpony mocne. Głowa i szyja upierzone. Należą podrodziny: orłów, sokołów właściwych, myszołowów, jastrzębi i orłosępów.

Sokoły właściwe (Falconinae) — podrodzi-na z rodziny sokołów, rzędu ptaków drapieżnych dziennych. Ogon krótki, skrzydła dł. wąskie, palce i pazury mocne. Lot szybki, zręczny i wytrzymały. Żywią się ptakami i drobnymi ssakami. Niektóre gat. od najdawniejszych czasów były układane do polowań na ptaki i niektóre ssaki. Ok. 80 gat.; ważniejsze: sokół wędrowny, białozór, pustułka, kobuz.

Sokora, topola czarna albo nadwiślańska (Populus nigra) — drzewo do 30 m wys. z rodzaju topoli; rośnie nad brzegami rzek; w pn. części kraju sadzona.

Sokotra

(469 — 399 prz. Chr.), filozof

I, 381, 386, 749.

roz-

Sokołów Podlaski — m-to pwt. w woj. lubelskim. Cukrownia, handel bydłem. 11 000 mieszk.

grupa wysp ang. na Oceanie Ind. u brzegów Afryki na wsch. od Przylądka Guardafui. 3500 km², 12 000 mieszk.

“Sokół“ — stowarzyszenie gimastyczne prowadzące zaprawę gimnastyczną i sportową oraz częściowo przysposobienie wojskowe. Zał. w r. 1867 we Lwowie na wzór czes. S., rozpowszechniło się na terenie wszystkich zaborów, prowadząc akcję uświadomienia narodowego. S. utrzymuje kontakt z pokrewnymi organizacjami innych państw słów., organizuje zloty itp. Od r. 1918 siedziba zarządu gł. S. znajduje się w Warszawie. Polskie związki S. istnieją we Francji, Niemczech, St. Zj. A. Pn.

-> I, 1115, II, 791, III, 257, I V, 872.

Sokółka — m-to pwt. w woj. białostockim, 3400 mieszk.

Sokół wędrowny (Falco peregrinus Tunst.) — gat. ptaków drapieżnych z podrodziny sokołów właściwych. Dł. ciała ok. 42 cm, siąg skrzydeł ok. 96 cm; samica znacznie większa. Wierzch ciała ciemno szary, głowa czarna, spód białawy ciemno falowany. Rozpowszechniony na półkuli pn. W Polsce dość rzadki. Poluje na ptactwo. Dawniej układany do łowów na kuropatwy, zające itp.

Sokrates

gr., żył i nauczał w Atenach, często prowadząc rozmowy ze współobywatelami na rynku, a zwł. w gimnazjach. Oskarżony o bezbożnictwo, został skazany na śmierć przez wypicie kielicha cykuty. Nie pozostawił żadnych dzieł. Jego naukę znamy jedynie z przekazań jego licznych uczniów, przede wszystkim Platona, który wprowadza go niemal we wszystkich swoich dialogach, oraz Ksenofonta, który żywo przedstawia jego postać. S. był przedstawicielem skrajnego intelektualizmu a relatywizmowi sofistów przeciwstawiał pogląd o obiektywnej treści pojęć i wartości sądów.

Intelektualizm jego wystąpił zwł. silnie w e-tyce i w zasadniczej tezie, iż cnota jest właściwie pewną wiedzą. Obok intelektu uznawał jednak S. i wartość pierwiastka irracjonalnego, jakiegoś wewnętrznego wyczucia, które określał mianem daimonion (~> Daimonion). Niezmierną wartość filozoficzną posiadała stosowana przez S. metoda, którą zwał maieu-tyczną, czyli sztuką położnicza^, a która była rodzajem heurezy, a więc systemem wydobywania od rozmówcy na drodze pytań odpowiedzi prowadzących do stwierdzenia obiektywnych cech pewnych pojęć, jak np. odwaga czy sprawiedliwość.

Sok żołądkowy — substancja wydzielana przez gruczoły żołądka: zawiera kwas solny, pepsynę i podpuszczkę, które rozkładają pokarm znajdujący się w żołądku.

~*/F, 1133-1135.

Sol — rzym. bóg słońca, utożsamiany w strż. Rzymie z gr. Heliosem.

Solanki — wody mineralne zawierające gł. chlorek sodu (NaCl). Tworzą się przez puszczenie w krążącej wodzie soli kamiennej, a więc przede wszystkim w okolicach, gdzie znajdują się pokłady soli. W Polsce S. znajdują się na Podkarpaciu, poza tym w Solcu, Busku, Ciechocinku i Inowrocławiu i i.; w lecznictwie stosowane w gośćcu, nieżytach itp.

->///, 809.

Sola weksel — 1. — weksel własny, suchy, zawierający zobowiązanie wystawcy do zapłacenia go w terminie; 2. — weksel wystawiany w jednym egzemplarzu, (bez duplikatu), w przeciwstawieniu do trat.

Sole — związki powstające przy zobojętnianiu kwasów zasadami; metal wstępuje w kwasie na miejsce wodoru, który łączy się z grupą wodorotlenową zasady na wodę. W kwasach wielozasadowych atomy metalu mogą zastąpić również tylko część atomów wodoru, dając t. zw. S. kwaśne, zawierające jeszcze wodór. Analogicznie metale wielowartościowe mogą tworzyć S. zasadowe, zawierające jeszcze grupy wodorotlenowe, S. tworzą się również przez rozpuszczanie metali i ich tlenków w kwasach, działanie tlenków kwasowych na tlenki zasadowe itd. S. rozpuszczalne w wodzie, ulegają w roztworze dysocjacji elektrolitycznej. S. stanowią najliczniejszą grupę związków nieorganicznych. Wiele z nich wchodzi w skład ustrojów żywych. -> II, 1272, III, 88 — 89, IV, 1140.

Solec — miejscowość lecznicza w Polsce nad Wisłą, w pwt. stopnickim woj. kieleckiego, 300 m n. p. m.; źródła siarczano-słone, zawierające jod.

Solenoid — dł. cewka z licznych, nawiniętych obok siebie zwojów przewodnika, przez który przepływa prąd elektryczny. Posiada własności magnesu, przy czym pole magnetyczne wewnątrz S. jest jednorodne. Natęże-

ełektroma-

Solfeż (wl. solfeggio) — ćwiczenia wokalne dla wyrobienia słuchu muzycznego i wyszkolenia głosu, polegające gł. na czytaniu (śpiewaniu) nut głosem.

Solidarne zobowiązanie, solidarność dłużników — zobowiązanie, przy którym każdy z dłużników odpowiada za całość długu, a wierzyciel może dochodzić całości lub części długu od wszystkich dłużników łącznie, od kilku lub od każdego z osobna. Solidarność wierzycieli występuje wówczas, gdy każdy z wierzycieli może żądać zapłaty całej wierzytelności, a zaspokojenie jednego umarza dług względem wszystkich.

Solidaryzm

niezależnie od

(1539-1603),

1522

sam)

giczny, wg. którego jedynie nasze procesy psychiczne są rzeczywiste; dlatego też jesteśmy

(ok. 640—ok. 560 prz. Chr.), prawodawca ateński i jeden z 7 mędrców, zdobywca Salaminy. Wybrany w r. 594 prz. Chr. na archonta, przeprowadził szereg reform polit. i społecznych: zmniejszył długi ludu i zniósł jego niewolę, podzielił obywateli na 4 klasy wg wysokości dochodu, wymierzając odpowiednio uprawnienia i ciężary publiczne.

Solpugi (Solifugae) — rząd pajęczaków, żyjących w stepach i pustyniach strefy gorącej. Żywią się owadami. Gruczołów jadowych nie posiadają. Ciało podzielone na głowotułów, tułów i odwłok.

Solski

(właśc. Sosnowski)

nie pola magnetycznego S. jest proporcjonalne do natężenia prądu i liczby zwojów, odwrotnie proporcjonalne do dł. S. S. z rdzeniem żelaznym wewnątrz stanowi gnes.

Solfatara — miejsce na pow. ziemi (najczęściej nieczynny wulkan), w którym wydzielają się gazy wulkaniczne, w szczególności pary siarki i jej związków. Najbardziej znana góra S. Pozua pod Neapolem.

Solferino — osada wł. w prow. Mantua na pd. od Jeziora Garda. 24 czerwca 1859 r. walne zwycięstwo Francuzów i Piemontczy-ków pod dowództwem cesarza Napoleona III nad Austriakami.

doktryna społeczna, głosząca współpracę klas w miejsce socjalistycznej teorii walki klas, wysuwająca program wspólnych interesów i współdziałania wszystkich członków społeczeństwa, ich przynależności klasowej.

Solikowski Jan Dymitr -arcybiskup, dyplomata i pisarz polit., wysyłany kilkakrotnie w misjach dyplomatycznych. Najbardziej znana ,,Apokalipsa" zawierająca alegoryczny obraz Polski za Zygmunta Augusta.

->//, 908.

Soliman (Sulejman) II, W. (Wspaniały) — (1495—1566), sułtan od r. 1520, syn Selima I, najsławniejszy z sułtanów, sprzymierzony z królem fr. Franciszkiem I przeciwko cesarzowi Karolowi V. W r. 1521 zdobył Belgrad, w r.

Rodos, w r. 1526 zajął Budapeszt, zwyciężywszy Ludwika Jagiellończyka pod Mohaczem; w r. 1529 stanął pod murami Wiednia, którego jednak nie zdobył. Podbił Persję i Węgry. Panował na Morzu Śródziemnym i Czerwonym. Znakomity administrator i prawodawca. Wspaniale rozbudował stolicę.

IV, 1148.

Solingen — m-to niem. w Nadrenii nad rzeką Wupper, znane z wyrobów stalowych ( noże, nożyczki, szable, brzytwy itd.). 140 000 mieszk.

Solipsyzm (z łac. solus = jedyny, ipse — pogląd metafizyczny i epistemolo-przekonani tylko o istnieniu naszej własnej jaźni. Gł. przedstawiciel: Berkeley. IV, 1085. Soliter -> Tasiemiec.

Solmizacja — sposób oznaczania dźwięków zgłoskami wprowadzony (dła łatwiejszego zapamiętania gam) przez Guido z Arezzo (XI w.). Najpierw stosowano do diatonicznej skali sze-ściotonowej zgłoski pocz. wierszy hymnu łac. na cześć św. Jana: ut, re, mi, fa, sol, la; później zastąpiono ut zgłoską do i dodano si przy przejściu do skali siedmiotonowej. Zgłoski do (ut), re itd. odpowiadają nazwom alfabetu muzycznego: c, d, e, f, g, a, h.

Solna formacja — kompleks skalny, jak np. łupki, iły, piaskowce itp., w którym występują pokłady soli kamiennej lub soli potasowych. U nas S. F. rozpościera się wzdłuż prawie całego brzegu Karpat.

Solny kwas — roztwór wodny chlorowodoru, jeden z najmocniejszych kwasów. Otrzymuje się przez ogrzewanie chlorku sodu (soli kuchennej) z kwasem siarkowym i rozpuszczenie wydzielonego chlorowodoru w wodzie; jednocześnie powstaje sól glauberska (siarczan sodu). Zanieczyszczony techniczny S. K. jest żółty od domieszek związków żelaza; czysty jest bezbarwny. Stężony zawiera około 37°/0 chlorowodoru, na powietrzu silnie dymi. Stosuje się do wytwarzania chloru, jako surowiec pomocniczy w wielu gałęziach przemysłu chemicznego (barwniki, leki itd.). Rozcieńczony S. K. znajduje się w soku żołądkowym zwierząt i ludzi, jest niezbędny przy trawieniu, zwł. pokarmów białkowych.

Solny monopol — jeden z pięciu monopoli państw.; obejmuje produkcję soli z salin państw, i całą hurtową sprzedaż soli w Polsce. Daje państwu 40 — 50 mil. zł dochodu rocznie.

-> I V, 802.

Solo (wł.) — utwór muzyczny na jeden głos lub jeden instrument; w utwmrach zespołowych wyodrębniająca się partia.

Solon

Ludwik,

(* 1855), znakomity artysta i reżyser, występuje od r. 1875 w teatrach krakowskim, lwowskim i warszawskim.

Solura, fr, Soleure, Solor, niem. Solothurn — m-to szwajc. nad Aarem, gdzie w 1817 r. zmarł Kościuszko. 22 000 mieszk.

(1863 —

li-

archipelag ros. na Morzu Białym, znana katorga po-lit. więźniów sow. 300 km2 Sołowiew Władimir

(1853-1900), ros. filozof-mistyk, poeta i krytyk. Apostoł czynnego chrześcijaństwa i zjednoczenia kościołów oraz kultury zach. i wsch. Zwalczał ruch sło-wianofilski i nacjonalizm. Gł. dzieła: ,,Kryzys filozofii zach.", „Trzy rozmowy" i i.

Sołtyk - 1. - Kajetan - (1715-1788), biskup krakowski, członek stronnictwa repu-blikantów; za opór przeciw ambasadorowi ros. Repninowi, który na sejmie r. 1757 usiłował przeprowadzić równouprawnienie dysydentów, wywieziony do Kaługi; po powrocie w r. 1773 prowadził akcję przeciw ratyfikacji rozbiorów Polski. 2.

Stanisław

(1791-1843), generał,

(* 1890), syn poprz., kompozytor.

-> IV, 257.

Somali —

kolonia fr. nad

na

rzęcego.

Somatyzm, pansomatyzm (z gr. sgma — ciało) — pogląd filozoficzny, wg którego każda rzecz jest ciałem; u nas głoszony przez T. Kotarbińskiego.

Sombart Werner

m-to

w Baczce (Jugosławia), w pobliżu ujścia Kanału Piotra I do Dunaju. Młyny, fabryki zapałek. 32 000 mieszk.

(* 1868), fizyk niem. Prace z dziedziny teorii kwantów i jej zastosowań do budowy atomów, widm itd.

-► II, 369.

Somnambulizm — skłonność do mówienia

Soła — bystry i rybny karpacki dopływ Wisły z Beskidu Zach.; 70 km dł. Znajduje się na niej zapora wodna pod Porąbką.

Sołogub - Teternikow Fiodor 1926), ros. poeta i prozaik, dekadent i symbo-lista. Gł. dzieła: nowele „Żądło śmierci", „Narzeczona w żałobie", dramaty: „Pląsy nocne", „Zwycięstwo śmierci", świetny zbiór poezyj rycznych: „Krąg płomienny" i i.

Sołowieckie Wyspy, Solówki

(1753-

1831), synowiec poprz., poseł na sejm czteroletni, współtwórca konstytucji 3 maja. Wybitny uczestnik tajnych prac wyzwoleńczych aż do powstania 1830/31. Inicjator Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, marszałek sejmu Księstwa Warszawskiego, senator, kasztelan Królestwa Polskiego.

Sołtyk Roman polityk, autor dzieł historycznych. W Księstwie Warszawskim dowódca artylerii konnej, wystawionej własnym sumptem ; walczył w kampaniach napoleońskich, w Królestwie Kongresowym poseł na sejm; walczył następnie w powstaniu. Wysłany z misją rządu powstańczego do Francji, tam pozostał do zgonu. „Napoleon w r. 1812“ i i.

Sołtys — w dawnej Polsce naczelnik samorządu wiejskiego we wsiach zakładanych na prawie niem.; zastępca pana, na rzecz którego ściągał opłaty. Godność dziedziczna. Dziś obieralny S. stoi na czele gromady wiejskiej, zawiaduje sprawami administracyjnymi wsi.

IV, 731.

Sołtys — 1. — Mieczysław — (1863 - -1929), kompozytor, jeden z nielicznych polskich twórców oratoriów. Oratoria: „Śluby króla Jana Kazimierza", „Królowa Korony Polskiej"; opery; utwory fortepianowe, organowe, pieśni, symfonie. —> / V, 255. 2.    —

Adam stepowo pustynny płw. wsch.-afryk., zamieszkany przez mahomet. plemiona Somalów. Polit. dzieli się na S. Brytyjskie, S. Francuskie i S. Włoskie.

IV, 508.

Somali Brytyjskie — protektorat ang. na pn. brzegu płw. S. 176 000 km², 345 000 mieszk. Stolica Berbera.

Somali Francuskie cieśniną Bab el Mandeb. 21 000 km², 70 000 mieszk. Stolica Dżibuti.

Somali Włoskie — część wł. Afryki Wsch. wsch. brzegu płw. S. 702 000 km², l 300 000 mieszk. Stolica Mogadiscio.    -> I V, 1387.

Somatologia — gałąź antropologii, nauka o ogólnych własnościach ciała ludzkiego i zwie-

IV, 736.

(* 1863), ekonomista niem.; badał formy występowania kapitalizmu, jego powstanie i rozwój. Gł. dzieło: „Der modernę Kapitalismus" („Kapitalizm współczesny") i i.

Sombor, węg. i niem. Zomber

Somerville, 'sBmarwyl — m-to w stanie Massachusetts (St. Zj. A. Pn.); przemysł spożywczy, skórzany i żelazny. 104 000 mieszk.

Somity — 1. — u pierścienic — wyraźnie występujące (w ciągu rozwoju osobniczego tych zwierząt) podobne do siebie części ciała, pooddzielane przegrodami; 2. — u krę-pochodne listka zarodkowego środkowego (mezodermy), zwane inaczej pra-członami lub (niesłusznie!) prakręgami. Stanowią zawiązek mięśni.

Somme, som — rzeka pn. Francji; wypływa z departamentu Aisne, uchodzi do Kanału La Manche; 250 km dług. W górnym biegu olbrzymie pobojowisko wielkiej wojny, zwł. z czasów wielkiego natarcia ang. w 1916 r.

Sommerfeld Arnold i wykonywania różnych czynności we śnie, bez udziału świadomości. Zazwyczaj somnambulik nie pamięta tego, co robił we śnie.

Somnus — rzym. bóg snu, utożsamiany w strż. Rzymie z gr. Hypnosem.

Somosierra — wąwóz w Hiszpanii w górach Sierra de Guadarrama, znany z szarży jazdy polskiej w 1808 r. 1430 m n. p. m.

Sonata — forma cykliczna muzyki instrumentalnej. Składa się z kilku (najczęściej 3 lub 4) oddzielnych części o odmiennym charakterze. Części S. klasycznej :    1) allegro,

oparte na kontraście dwóch tematów; 2) część powolna (andante, adagio) w formie pieśni lub tematu z wariacjami; 3) menuet, scherzo lub marsz, o trzech częściach, z środkową kon-

sonatina) w zastosowaniu do utworu na jeden lub dwa instrumenty, tria, kwartetu, kwintetu itd. w przypadku utworów na odpowiednie zespoły kameralne, symfonii — na orkiestrę symfoniczną, koncertu — na instrument solowy z towarzyszeniem orkiestry.

-* III, 786, 787, I V, 57.

Sonda

Rozkwit S. we Włoszech nastąpił i Petrarki. Ok. r.

(1847-1922),

tłumik służący do

miejscowość klimatyczna we Włoszech nad Zatoką Neapolitańską.

— maszyna segregująca materiały w zależności od ich własności, np. wielkości ziarna (przez przesiewanie przez odpowiednie sita), ciężaru, c. wł. (przez wianie, szlamowanie), wykorzystanie własności magnetycznych (oddzielanie magnetycznych rud żelaza od domieszek) itd. Stosowane do produktów rolniczych, mineralnych, wytworów przemysłu itd.

S. O. S. (ang. save our souls, sejw auar soulz = sygnał radiowy lub

trastującą, zw. trio; 4) finał (allegro lub rondo). Forma sonatowa nosi nazwę S. (mniejszy utwór

1. — przyrząd do pomiaru głęb. (sondowania) morza w celach nawigacyjnych i naukowych, zaopatrzony niekiedy w urządzenia do pobierania próbek wody i gruntu z dna. Najprostsza składa się z ołowianego ciężarka na lince. 2. — balon bez obsługi z samoczynnymi przyrządami do badania atmosfery, zwł. stratosfery,

Sondowanie — pomiar głęb. morza za pomocą sondy. Ostatnio stosuje się tzw. S. akustyczne i ultradźwiękowe, polegające na pomiarze czasu, w ciągu którego wytworzone na pow. fale dźwiękowe lub ultradźwiękowe powracają na pow. po odbiciu się od dna; znając szybkość rozchodzenia się fal w wodzie, można obliczyć głęb.    ->■ I, 330.

Sondowanie w medycynie Zgłębnikowanie.

Sonet — kunsztowna forma poetycka powstała we Włoszech w pierwszej poł. XIII w. Klasyczny S. składa się z dwóch części. Część I, tzw. kwartet, posiada dwie zwrotki cztero-wierszowe o dwóch rymach w układzie abba, część II, t. zw. tercet — dwie zwrotki trzywierszowe o różnym układzie rymów. Zarówno układ rymów, jak i liczba wierszy w drugiej części S. oraz liczba zgłosek w wierszu, pierwotnie jedenastozgłoskowym, ulegały znacznym odchyleniom, tworząc nowe odmiany S.

w twórczości Dantego 1530 Marot wprowadził S. do Francji, gdzie go uprawiała Plejada. Do Polski S. wprowadzili : Kochanowski i Szarzyński, a następnie uprawiali go : A. Morsztyn, Mickiewicz, Asnyk, Nowicki, Konopnicka, Tetmajer, Staff i i.

--> III, 332.

Songkoi — rzeka w pn.-wsch. Indochinach; wypływa z Jiinnanu w Chinach, uchodzi deltą do Zatoki Tonkińskiej. Dł. 800 km, ok. 100 000 km² dorzecza.

Sonnblick — alpejski szczyt w Wysokich Taurach, 3103 m wys.; znana stacja meteorologiczna.

Sonnino Sidney, baron polityk wł. ; wielokrotny min. i premier; 26 kwietnia 1915 r. zawarł z Entente’ą układ o przystąpieniu Włoch do wielkiej wojny. Uczestniczył w paryskiej konferencji pokojowej w r. 1919.

Sopot, Sopoty, niem. Zoppot — m-to i kąpielisko morskie na terenie Wolnego M-ta Gdańska. Kasyno gry. 31 000 mieszk.

Sopran — najwyższy głos chłopięcy i kobiecy, dawniej zw. dyszkantem (-> Glos).

-y II, 798.

Sorbona — obecnie siedziba wydziału histo-ryczno-filologicznego i matematyczno-przyrodniczego oraz biblioteki uniw. paryskiego. Nazwa S. pochodzi od zał. w r. 1244 przez x. Roberta de Sorbon (1201 — 1274) kolegium teol.; nazwę tę przejął następnie wydział teol. uniw. paryskiego. Zespół budynków S. przejął uniw. paryski w r. 1808.

Sordino, surdynka tłumienia dźwięków w instrumentach smyczkowych i niektórych dętych.

Sorel Albert, soról alber — (1842 — 1906), historyk fr., członek Akademii fr. Świetny stylista, obdarzony wielką zdolnością syntezy, o szerokich poglądach. Gł. dzieła: ..L'Europę et la R6volution“, ,,La Question d’Orient au XVIII 8iecle“ („Zagadnienie wschodnie w XVIII w."), ,,Montesquieu“ i i.

Sorel Georges, sorćl żorż — (1847—1922), fr. myśliciel i reformator społeczny, twórca syndykalizmu. Pozostawał pod silnym wpływem Bergsona i Marxa, od którego się jednak później oddalił. W swoim gł. dziele p. t. „Rćfle-zioną sur la violence“ („Uwagi o przemocy") rozwinął koncepcję t. zw. „mitów społecznych", podkreślając znaczenie pierwiatków emocjonal nych w realizacji społecznych i polit. ideałów. Poglądy S. oddziałały bardzo silnie na teorię faszyzmu i na praktykę powojennych rządów dyktatorskich. W Polsce pod wpływem S. pozostawał St. Brzozowski.

-> I, 216, I V, 840. Sorki -y Ryjówki.

Sorrento

Sortownica

ratujcie nasze dusze) świetlny, wysyłany alfabetem Morse’a przez statek znajdujący się w niebezpieczeństwie.

Sosna, (Pinus) — rodzaj drzew z klasy szpilkowych. 80 gat. gł. obszarach umiarkowanych pn. półkuli, w Europie i w pn. Azji; S. zwyczajna (P. Silvestris) o liściach szpilkowatych, ostro zakończonych, po 2 na pędach skróconych, zimotrwałych ; rośnie na glebie piaszczystej, na torfowiskach. W Polsce przebiega pd. granica występowania S. zwyczajnej. Jedno z ważniejszych drzew użytkowych, daje drewno budulcowe, opałowe, na maszty, dostarcza żywicy, terpentyny. Inne gatunki tego rodzaju : limba,

-> III, 220, 232, IV, 130, 132.

-► III, 257, 267.

Sosnowiec — młode m-to górniczo-przemy-słowe nad Przemszą; potężna metalurgia, przemysł chemiczny, kopalnie węgla, rudy żelaznej

IV, 1244. (1876-1938), fizjolog

Sosnowski Paweł

m-to por-

(1864—1928), czes. poeta

Sowa

płomykowata.

(1777-1831),

(1831-1887), poeta.

kosodrzew, wejmutka, pinia; wiele gat. hodowanych.

Sosnkowski Kazimierz. — (* 1885), generał broni. W r. 1906 komendant okręgowy Organizacji Bojowej P. P. S., członek czynny Związku Strzeleckiego; jako podpułkownik szef sztabu zastępca komendanta, a po dymisji Piłsudskiego komendant I Brygady Legionów. W 11. 1917—1918 więziony w Gdańsku i Magdeburgu (wraz z Piłsudskim). W Polsce niepodległej dowódcą armii, kilkakrotny min. spraw wojskowych, inspektor armii. Generał broni od r. 1936.

106 000 mieszk.

Sosnowski Jan

i zoolog, autor prac z zakresu fizjologii zwierząt.

(* 1865), geograf, autor szeregu prac z dziedziny metodyki i nauczania geografii.

Sosnóweczka -> Przęstka.

Sosnówka Barczatka sosnówka.

Sosręb, zw. również siestrzanem, stragarzem, tramem — gruba belka, biegnąca przez środek pułapu równolegle do podłużnych ścian. Występuje w budownictwie drewnianym zwł. na-Podhalu.

Sou, su (fr.) — śrdw. fr. monet zdawkowa = 12 deniers; obecnie nazwa potoczna monety pięciocentymowej (x/₂₀ franka).

Soult Nicolas Jean de Dieu, sul nikola ża da dje, ks. Dalmacji — (1769—1851), marszałek napoleoński. Zwycięzca spod Austerlitz, dowódca wojsk fr. w Hiszpanii w 11. 1808—1814. Za monarchii lipcowej min. wojny, min. spraw zagranicznych, prezes min.

Southampton, saufP&mtan — port pd. Anglii ; skupia ruch pasażerski Anglii z Ameryką. 176 000 mieszk.

South Bend, ’sau$bend — m-to w stanie Indiana w St. Zj. A. Pn.; papiernie, metalurgia, fabryki samochodów. Ok. 105 000 mieszk., w tym ok. 14 000 Polaków.

Southend-on-Sea, ’sau#end on si: — ang. m-to portowe i kąpielisko u ujścia Tamizy. 132 000 mieszk.

South Shields, sau#szi:ldz towe w pn.-wsch. Anglii u ujścia rzeki Tyne. Warsztaty okrętowe, doki, wywóz węgla. Ok. 123 000 mieszk.

Sova Antonin i prozaik: „Wygnane smutki", „Powieści" i i.

Sovereign, 'sowryn (ang.) — ang. moneta złota = 1 funt szterling.

Sowa biała (Nyctea scandiaca L.) — gat. z rzędu ptaków drapieżnych nocnych. Dl. ciała 60 cm. Upierzenie białe, cętkowane lub falowane. Dziób i pazury czarne, tęczówki żółte. Nogi opierzone. Żyje na pn. Europy,

Azji i Ameryki, zimą wędruje na pd., docierając niekiedy na ziemie Polski. Żywi się gł. lemingami. Na światło dzienne mało wrażliwa.

Sowa płomykowata (Strix flammea L.) — gat. z rzędu ptaków drapieżnych nocnych. Dł. ciała 35 cm. Upierzenie wierzchu ciała popielate, prążkowane, spód biały lub rudy. Żyje w środk. i pd. Europie i pn.

Afryce, u nas rozpowszechniona lecz nieliczna; zamieszkuje ^ stare budowle, wieże kościelne. Światła dziennego nie znosi.

Sowa uszata (Asio otus L.) — gat. z rzędu ptaków drapieżnych dziennych. Dł. ciała 34 cm, upierzenie płowo-rudawe, plamiste. Na głowie dwa dł. czubki z piór. Żyje w lasach Europy, Azji i Afryki. W Polsce rozpowszechniona, lecz niezbyt pospolita. B. czujna i ostrożna.

Sowchoz (skrót z ros. sowietskoje choziaj-stwo = sow. gospodarstwo) — w Z. S. R. R. wielkie państw, gospodarstwo rolne: zbożowe, hodowlane, rybackie, plantacje roślin przemysłowych, prowadzone na modłę przemysłową.

Sowiniec — wzgórze pod Krakowem z kopcem wys. 37 m usypanym w 11. 1935 — 1937 ku czci Marszałka Piłsudskiego przez pielgrzymki z całej Polski.

Sowiński Józef Longin generał, uczestnik walk r. 1794 (pod Dąbrowskim) i kampanii napoleońskiej r. 1809, w której stracił nogę; w r. 1820 dyrektor arsenału ; wsławiony w powstaniu listopadowym bohaterską obroną Woli, na której okopach poległ.

Sowiński Leonard działacz demokratyczny i wolnościowy, zesłaniec w 11. 1862 — 1868. Działał na Ukrainie; pisał o literaturze ukr. i przełożył „Hajdamaków" Szewczenki. Najcelniejsze utwory : poematy „Z życia", „Satyra", „Słowo bytu" oraz dramat „Na Ukrainie". S. był. jednym z epigonów romantyzmu.

Sowizdrzał, Sowiżrzał — tytuł powieści ludowej z pocz. XVI w., wydanej ok. r. 1530, będącej przeróbką niem. Eulenspiegla. Gł. jej postacią jest wieśniak, S., błazen i wesołek. Sowizdrzalska literatura — szereg utworów satyry-czno-humorystycznycli, popularnych wśród polskiego mieszczaństwa XVII w. pisanych gł. przez mieszczan krakowskich w formie dykteryjek, piosenek, satyr, dialogów itp. S. L. odznaczała się jowialnym, często burleskowym humorem i złośliwością.

/, 579.

Sownarkom, skrót z ros. Sowiet Narod-nyeh. Komisarow — rada komisarzy ludowych, najwyższa władza wykonawcza w Z. S. R. R-odpowiadająca radzie ministrów w i. państwach.

Sowy -> Drapieżne ptaki nocne.

jedno wartościowy pierwiastek, I grupy układu periodycznego (-+ Alkaliczne metale). L. porz. 11, c. atom. 23, s. chem. Na.

Sód

Sówki (Noctuidae) — rodzina motyli nocnych, o dobrze wykształconej ssawce. Gąsienice najczęściej żerują nocą, w dzień ukryte w ziemi. Ważniejsze rodzaje: rolnica, strzygo-nia, wstęgówka i błyszczka.

miejscowość lecznicza w Belgii;

Spa

W stanie wolnym nie występuje w przyrodzie, związki są b. rozpowszechnione (np. chlorek S. czyi sól kuchenna, saletra sodowa i i.) Sreb-rzysto-biały, lekki, łatwo topliwy, b. miękki metal.    źródła mineralne, kwaso-węglowe i żelaziste.

Łatwo łączy się z tlenem, wrzucony do wody    W r. 1918 kwatera niem. sztabu. Gł. siedziba

Wilhelma II przed jego ucieczką do Holandii. 5—16 lipca 1920 r. konferencja Entente’y z przedstawicielami Niemiec w sprawie repa-racyj i rozbrojenia. Na konferencję tę przybył Władysław Grabski z misją specjalną w sprawie pośrednictwa Entente’y w rokowaniach o ro-zejm z bolszewikami; tu też (10 lipca) podpisany został układ z Czechami w sprawie podziału Śląska Cieszyńskiego, przekreślony w r. 1938 przyłączeniem Zaolzia do Polski.

Spacja — w drukarstwie: czcionka bez litery i niższa od niej : służy do rozdzielania od siebie liter bądź też wyrazów.

Spadanie ciał -> Ciążenie powszechne.

Spadek, masa spadkowa two, sukcesja; ogół praw i zobowiązań majątkowych, jakie na zasadzie prawa, lub zapisu w testamencie przechodzą z osoby zmarłej, spadkodawcy, na inne osoby, spadkobierców. Prawo spadkowe — przepisy prawne regulujące przejście spadku na spadkobierców, wielki dział prawa prywatnego.

Spadochron — przyrząd hamujący szybkość spadania człowieka (przedmiotu) przez wykorzystanie oporu powietrza. Robi się z mocnej tkaniny jedwabnej. Po wyskoczeniu z samolotu pociąga się rączkę przyrządu, która zwalnia mały spadochronik, ten zaś, wyciągany siłą pędu powietrza, wydobywa z pokrowca właściwy S. Rozwinięty, ma kształt olbrzymiego parasola, daje się złożyć w płaską paczkę. Najmniejsza wys., na której S. pewnie działa, wynosi ok. 100 m. Przy skokach z dużych wys. otwiera się S. niezbyt wys. nad ziemią, by nie przedłużać zbytnio czasu opadania. S. należy do niezbędnego wyposażenia załogi statków powietrznych jako środek ratunkowy na wypadek katastrofy. Pocz. naukę skoków ze S. przeprowadza się na specjalnie budowanych wieżyczkach (20 — 40 m wys.). Skoki ze S. stały się ostatnio nową gałęzią sportu, zwł. w Z. S. R. R., Polsce, Niemczech itd. Wynalazek S. stworzył nowe możliwości komunikacyjne (zrzucanie poczty itd.), ratownicze w czasie klęsk żywiołowych (zrzucanie żywności powodzianom) oraz wojenne (desanty lotnicze, dywersja, łączność).

->/, 401, III, 387-388.

Spahisi Sepojowie.

Spalanie — 1. —> Palenie się. 2. — w chemii organicznej potoczna nazwa analizy elementarnej, polegającej na zupełnym spaleniu substancji badanej i schwytaniu produktów spalenia (dwutlenku węgla, wody, azotu itd.),

wypiera z niej wodór i tworzy wodorotlenek S.

Najważniejsze związki: chlorek, azotan (saletra), węglan (-> Soda), wodorotlenek i siarczan (-> Glauberska sól). Związki S. barwią płomień na kolor żółty.

-+ 1, 933-934, III, 437, IV, 820.

Sójka (Garrulus glandarius L.) — gat. ptaków z rodziny kruków, rzędu wróblowatych.

Dł. ciała 35 cm. Upierzenie szaro-brązowe, skrzydła czarniawe z niebieskim lusterkiem, sterówki czarne. Żyje w lasach Europy, u nas pospolita. Żywi się orzechami, żołędziami, wypija jaja, zjada myszy, gady. Zwinna, ruchliwa, krzykliwa. Jesienią wędruje na pd.

dziedzic-

Sól -> Sole, Sól kamienna, Sól kuchenna.

Sól glauberska -> Glauberska sól.

Sól gorzka -> Gorzka sól.

Sól kamienna — skała złożona z minerału halitu (chlorku sodu, NaCl). Czysta S. K., zw. solą szybikową, jest bezbarwna i przezroczysta. Często halit występuje zmieszany z iłem (tzw. zuber). Złoża S. K. powstały przez krystalizację wód morskich. Największe złoże S. K. w Polsce znajduje się w okolicach Wieliczki i Bochni, stanowi część utworzonych w miocenie pokładów ciągnących się wzdłuż brzegu Karpat. Drugie wielkie skupienie halitu (z o-kresu permskiego) występuje w okolicach Inowrocławia. W Niemczech ważne złoże w okolicach Stassfurtu. Wydobycie soli w Polsce wynosiło w r. 1937 — 590 000, a na całym świecie ponad 31 milionów ton (w r. 1935). Zastoso-

wania -> Sól kuchenna.

IV, 196.

Sól kuchenna — chlorek sodu, NaCl, w życiu codziennym zw. solą. Występuje w przyrodzie w postaci soli kamiennej, w wodzie morskiej i solankach. Czysta sól kamienna nadaje się wprost do użytku; brudną oczyszcza się w t. zw. warzelniach przez rozpuszczenie w wodzie, przefiltrowanie i odparowanie („warzenie") roztworu. Solanki stęża się na t. zw. tężniach, ścianach z chrustu, po których roztwór powoli spływa, parując i odparowuje do końca w warzelniach. S. K. otrzymana przez odparowania żw. jest warzonką.

Biała krystaliczna substancja o słonym smaku, łatwo rozpuszczalna w wodzie. Stosuje się jako przyprawa do potraw, do konserwowania środków spożywczych (sól jadalna), dla bydła (ciemna sól bydlęca), w przemyśle chemicznym do wytwarzania sody, kwasu solnego, siarczanu sodu (-> Glauberska sól), wodorotlenku sodu i chloru drogą elektrolizy i i.

-* I, 939.

(1729-1799), wł.

dawne m-to niem., niegdyś

(1

Sparta

Spanie!.

II, 699, 705.

71 prz. Chr.), wódz po-

Spat (szpat)

— islandzki -> Kalcyt. -*-IV, 1026 — 1027. 3.— polny — dawna nazwa skalenia.

Spawanie, szwejsowanie — łączenie części metalowych przez rozgrzanie miejsc łączonych aż do stopienia się. W zależności od sposobu ogrzewania odróżniamy S. elektryczne (oporowe i łukowe), S. za pomocą palnika acetyleno-wo- lub wodorowo-tlenowego oraz chemiczne (-> Ter mit). Spawać można wszystkie metale techniczne, najłatwiej stal o małej zawartości węgla. S. stosuje się zamiast nitowania w konstrukcjach żelaznych, do łączenia rur, szyn, blach (kotły, zbiorniki), do naprawy uszkodzonych części maszyn.

Spawęki (Pedipalpi)

I.

2.

leader

za-

z których ilości oblicza się skład substancji badanej.

Spalinowy silnik -> Silnik spalinowy.

Spaliny — to samo, co gazy spalinowe.

Spallanzani Lazaro uczony, fizjolog. Dokonał szeregu odkryć z dziedziny oddychania, trawienia itd. Ogromne zasługi w dziedzinie bakteriologii.

-> I, 512-513, 514, 1 V, 1143.

Spała — dawna (rzadko odwiedzana) rezydencja carów ros., obecnie siedziba letnia Prezydenta Rzpltej w lasach nad Pilicą koło Tomaszowa Mazowieckiego.

Spandau

twierdza, od r. 1920 część wielkiego Berlina; leży przy ujściu Sprewy do Haweli.

Spaniel — mały pies myśliwski lub pokojowy, o średnio-dł. miękkiej sierści, różnej maści.

jedno z najważniejszych miast-państw, strż. Grecji, stolica peloponeskiej Lakonii, nad rzeką Eurotas. Zał. ok. r. 1000 prz. Chr. przez przybyłych z pn. Dorów, którzy utworzyli wojskowo-arystokratyczne państwo i panowali nad podbitą ludnością chłopską, obróconą w poddanych, t. zw. helotów, i miejską, osobiście wolną, periojków. Prawa polit. posiadali tylko spartiaci, którzy pełnili służbę wojskową od 20 do 60 r. życia i byli zorganizowani w rodzaj wspólnot wojskowych, t. zw. sysytie. Na czele państwa stali dwaj królowie, których władza była ograniczona przez dorocznie wybierane kolegium 5 e for ów oraz dożywotnio obieraną radę starców, czyli gerontów. Młodzież spartańska, od najmłodszych lat przygotowywana do wojny, wychowywana była bardzo surowo. Bardzo surowe i proste były też obyczaje całej ludności S. — Pokonawszy sąsiednich Messeńczyków w VIII w prz. Chr., zapanowała S. nad Peloponezem, zajmując w poł. VI w. prz. Chr. pierwsze miejsce w Grecji. W wojnie gr.-pers. w r. 480 prz. Chr. odgrywała S. rolę przewodnią, utworzenie jednak ateńskiego związku morskiego podkopało jej znaczenie. S. odzyskała na krótko swą hegemonię po wojnie peloponeskiej w r. 404 (->• Pe-loponeska wojna), i utraciła ją w r. 371 prz. Chr. na rzecz Tebańczyków, po klęsce pod Leuktrą. Stopniowy upadek S. daremnie usiłowali powstrzymać przy pomocy reform królowie: Agis IV i Kleomenes III (panował w 11. 235 — 222 prz. Chr.). Klęska, poniesiona od Macedończyków pod Salasią ok. 222 r. prz. Chr., położyła kres starej S.; w 146 r. prz. Chr. S. wraz z całą Grecją uległa Rzymianom. M-to S. upadło całkowicie w XIII w. — Dzisiejsza S. zał. w r. 1834, w pobliżu dawnej S., ma ok. 7000 mieszk.

Spartakus

wstania rzym. niewolników w 11. 72 — 71 prz. Chr., Trak z pochodzenia. Pobił kilkakrotnie wojsko rzym., zawładnął pd. Italią. Pokonany przez Krassusa, poległ w Lukanii.

Spartakusowcy — członkowie skrajnie rewolucyjnej organizacji niem. robotników (,,Spartaknsbund"), działającej od r. 1918. Na czele związku stali: Róża Luksemburg, Karol Liebknecht i Klara Zetkin. Nazwa pochodziła od wydawanych przez Karola Lieb-knechta od stycznia r. 1916 publikacyj ,,Spar-takusbriefe" („Listy Spartakusa"). S. byli zawiązkiem powstałej w r. 1919 Niem. Partii Komunistycznej.

Spartiaci — pełnoprawni obywatele Sparty.

Spasowicz Włodzimierz —    (1829—1906),

prawnik i historyk literatury, pisał po polsku i ros. Przywódca stronnictwa ugodowego, zał. petersburskiego „Słowa" i warszawskiego „Ateneum", od r. 1882 wydawca „Kraju". Napisał szereg prac prawniczych i polit. oraz studia literackie o dziełach Mickiewicza, Byrona, Szekspira, Puszkina, Wyspiańskiego i i.

ciężki Baryt.

rząd podzwrotnikowych pajęczaków, łączących cechy niedźwiadków i pająków. Pierwsza para nóg silnie wydłużona. Odwłok krótki, bez kolca jadowego.

Speaker, ’spi:kar (z ang. to speak, tu spi:k — mówić) — 1. — w Anglii nazwa przewodniczącego Izby Gmin; 2. — w St. Zj. A. Pn. przewodniczący Izby Reprezentantów, partii większości; 3. — w radiofonii: osoba zapowiadająca audycje.

Specjalizacja — w organizacji pracy trudnienie danych osób wciąż tą samą lub podobną robotą. S. jest rezultatem podziału pracy. Korzyściom wypływającym z szybkiego i pozbawionego błędów wykonania roboty przeciwstawia się trudność z jaką pracownik staje przed każdym nowym zadaniem. S. w przemyśle polega na wytwarzaniu przez pewne przedsiębiorstwa jednego tylko typu artykułów, np. jedne huty szkła produkują wyłącznie butelki, inne szkło stołowe. S. nazywa się również, zwł. w wolnych zawodach, wybór ograniczonego zakresu pracy, któremu dana

IV, 1318.

przyrząd do wyzna-

-* I, 931.

->IV, 820-821.

przyrząd zbliżony do

i? •

Spektrospop

Bunsena.

Spekulacja — 1.

polegająca na czysto rozumowym i pojęciowym dociekaniu, z zupełnym wykluczeniem doświadczenia. Scholastycy używali tego terminu jako synonimu wiedzy teoretycznej.

dążenie do uzyskania wyższego zysku od zysku przeciętnego, osiągalnego w zwykłym toku czynności gospodarczych, zazwyczaj przez grę na różnicach cen towarów, kursów walorów itp. S. można zaobserwować zwł. w okresach kryzysów, katastrof żywiołowych itp.

(* 1869), zoolog niem.

(1880-1936), niem. filozof kultury, autor dzieła ,,Der Untergang des Abendlandes", („Zmierzch kultury Zachodu"), w którym wypowiedział tezę, że nie ma jakiejś jednej i jednolitej kultury ludzkiej, ale istnieje wielość kultur nie pozostających ze sobą w żadnym związku, które wyrastają niby kwiaty na polu i mają określone, dające się przewidzieć fazy rozwoju. Kultura współczesna jest wg. S. w ostatniej fazie rozwoju; fazę tę S. określa mianem cywilizacji. Pisma S. przygotowały w Niemczech grunt pod narodowy socjalizm.

Spenser Edmund, spensar 'edmand — (1552—1599), poeta ang., reformator wiersza ang., twórca tzw. „strofy spenserowskiej";

osoba specjalnie się poświęca, np. S. lekarzy, prawników itd.

Spectator, The, spek’tejtar le — (od 1 marca 1711 do 6 grudnia 1712) ang. czasopismo „moralne", redagowane przez Addisona i Steela. Wywarło duży wpływ na literaturę i dziennikarstwo europ. XVIII w., m. i. na polskiego „Monitora".

Specyfikacja — 1. — szczegółowy spis towarów, przedmiotów lub pojęć według z góry ustalonego porządku. 2. — w ubezpieczeniach: wyszczególnienie w polisie ubezpieczeniowej po-zycyj, które stanowią podstawę przy ustalaniu szkody.

Specyfiki — leki wyrabiane przez przemysł farmaceutyczny i sprzedawane w aptekach od razu w stanie gotowym, najczęściej pod nazwą prawnie chronioną.    III, 282.

Spedycja Ekspedycja.

Spedytor -> Ekspedytor.

Spee Maximilian — (1861 — 1914), admirał niem.; w wielkiej wojnie odniósł zwycięstwo nad flotą ang. pod Coronel; zginął w przegranej bitwie koło Wysp Falklandzkich.

Speke John Hanning, spik dżon 'hanyN — (1827 — 1864), podróżnik ang., odkrywca Jez. Wiktorii i Tanganiika.

Spektralna analiza -> Widmoioa analiza.

Spektrofotometr czania natężenia światła poszczególnych prążków widma.

Spektrograf -> Spektroskop.

Spektrograf mas — wynaleziony przez A s t o n a przyrząd do oddzielania izotopów i wyznaczania ich c. atom. na podstawie różnego odchylania w polu elektrycznym i magnetycznym obdarzonych ładunkiem cząstek ma-materialnych (promieni kanalikowych) o różnych masach.

Spektroheliograf — przyrząd do fotografowania słońca w świetle jednorodnym dowolnie wybranego prążka widma słonecznego. Zdjęcia takie pozwalają wnioskować o rozmieszczeniu poszczególnych pierwiastków na pow. Słońca.

Spektrometr spektroskopu, służy do pomiaru dł. fal światła poszczególnych prążków widma i wyznaczania spółczynników załamania światła różnej dł. fali w pryzmatach i w cieczach, którymi się napełnia pryzmatyczne naczynie S.

Spektroskop — przyrząd do rozszczepiania światła, tj. wytwarzania widm i ich badania. Składa się z szczeliny, przez którą przepuszczamy wiązkę światła badanego, pryzmatu lub siatki dyfrakcyjnej, które rozszczepiają światło, i lunetki ze skalą służącej do obserwacji widma.

S. służy do analizy widmowej (-*- Widmowa analiza), szczególne usługi oddaje astrofizyce, umożliwiając wyznaczenie składu chemicznego ciał niebieskich oraz (na podstawie zasady Dopplera) szybkości ruchu ciał niebieskich względem Ziemi. S. zaopatrzony w urządzenie do fotografowania widm nazywa się spektrografem. 1, 929, II, 761, IV, 818, 1464.

metoda filozofowania,

->//, 590-592.

Spelerpes (Spelerpes fuscus Bp.) — gat. ogoniastego płaza z rodziny salamander. Ciało krępe dł. 10 cm, nogi mocne. Język długi, wysuwalny, służy do chwytania owadów. Żyje w jaskiniach górzystych okolic Włoch i pd. Francji.

Spemann Hans

Za prace w dziedzinie rozwoju zarodków zwierzęcych otrzymał w r. 1935 nagrodę Nobla.

-> IV, 1580-1581.

Spencer Herbert, ’spensar he:rbart — (1820—1903), filozof i socjolog ang., obok Comte’a jeden z twórców kierunku pozytywistycznego w filozofii. W swym gł. dziele „Pierwsze zasady" twierdził, że zagadnienia podstawowe, stanowiące trzon metafizyki, są nierozwiązalne, ta bowiem dziedzina zjawisk jest niepoznawalna. W biologii S. przyjmował zasadę ewolucji, twierdząc, że wszystkie zjawiska przyrody, jak również wytwory ducha ludzkiego, są wynikiem rozwoju gat. W zakresie pedagogiki S. był zwolennikiem szkoły dbającej o rozwój fizyczny i dzielność życiową młodego pokolenia, które byłoby zdolne racjonalnie pracować dla dobrobytu kraju.

IV, 361, 863.

Spengler Oswald

Spielberg, czes. Spilberk

Spinet.

(1632-1677),

Spirala

Archimedesa.

fi

P-—

Spirometr.

S. w filozofii nwż.

potoczna nazwa stężonego

Alkohole.

prowadzi Towarzystwo Badań Metapsychicz-nych.

Spisek

utwór sielankowy z aluzjami do stosunków współczesnych. ,,Thc Shepherds Calender" („Kalendarz pasterza"). W poemacie fantastycznym ..TheFairy Quecn“ („Królowa elfów"), wzorowanym na Arioście i Tassie, S. daje alegoryczny obraz świata ze stanowiska humanisty i moralisty protestanckiego. Fragmenty poezji S. tłumaczył Kasprowicz.    -> I V, 1327.

Speyer -> Spira.

Spezia — wojenny port wl. w Ligurii, nad zatoką S. Stocznie, doki, kąpiele morskie. 108 000 mieszk.

góra wys.

288 m w Bernie na Morawach (Czechosłowacja), z cytadelą. Tu w 11. 1833— 1860 więzieni byli m. i. spiskowcy polscy.

Spielhagen Friedrich — (1829 — 1911), jeden z gł. przedstawicieli niem. realizmu, autor licznych powieści przedstawiających ducha swojego czasu, z których najsławniejsza ,,Pro-blematische Natur en". Ambicją S. był tzw. obiektywizm opowiadania, a więc przedstawianie treści na sposób dramatu, w którym znika postać opowiadającego autora.

Spieszenie — przejście kawalerii do walki w szyku pieszym. Na każdych 3 — 4 żołnierzy — jeden zostaje z końmi (koniowód) w bezpiecznym miejscu, reszta walczy.

Spinacz błyskawiczny, zamek błyskawiczny — urządzenie do szybkiego spinania brzegów tkaniny lub skóry. Składa się z dwóch szeregów ząbków metalowych umocowanych na brzegach tkaniny i suwaka, którego przesunięcie w jedną stronę zazębia ząbki, łącząc brzegi; przesunięcie w przeciwnym kierunku zwalnia ząbki, otwierając zamek. Stosuje się jako zamknięcie portmonetek, torebek, walizek, zapięcie u-biorów, zwł. sportowych, itd.

Spinet, szpinet — jedna z odmian ldawikordu. S. wydawał dźwięk przy pomocy t. zw. spiny, tj. sztyftu zaczepiającego strunę.

Spinoza Benedykt, de znakomity filozof (pochodzący z osiadłej w Holandii po r. 1492 rodziny Żydów hiszp.); gł. dzieła: ,,Ethica ordinc geomelrico demonstrata" („Etyka sposobem geometrycznym wyłożona"), zawierająca właściwie wykład całego systemu filozoficznego S.; „Tractatus theologico-politicus" („Traktat teologiczno-polityczny"), „Tractatus de intellectus emendatione" („Traktat o doskonaleniu umysłu") i i. Podstawowym twierdzeniem systemu S. jest założenie istnienia jednej tylko substancji Boskiej, działającej i myślącej : Bóg czyli natura (panteizm). Zjawiska w świecie powstają na skutek koniecznego i powszechnego prawa natury (determinizm). Wg S. ciało i duch są dwiema modyfikacjami jednej substancji Boskiej (-> Monizm) ; ciało i duch nie mogą na siebie oddziaływać, lecz procesy w nich odbywają się równolegle f-> Paralelizm 'psychofizyczny). W dziedzinie etyki S. zajmował stanowisko intelektualistyczne: dobro najwyższe polega na poznaniu istoty Boga (umor Dci intellectualis).

->/, 315, II, 1004, III, 1164, IV, 514.

Spira, niem. Speyer — stare m-to w Pala-tynacie bawarskim nad Renem; katedra z XI w. z grobowcami cesarzy niem. Dość ożywiony przemysł. W 11. 1294—1801 wolne m-to. 28 000 mieszk.

Spirala — linia krzywa biegnąca wielokrotnie wokół u-stałonego punktu. Przykładem S. jest S. Archimedesa (-> Archimedes). Częsty motyw ornamentacyjny.

Spirochety -> Krętki.

Spirometr -> Oddechomierz.

Spirytualizm — w popularnym rozumieniu każda doktryna głosząca wyższość ducha nad materią. W ściślejszym znaczeniu pogląd meta- i fizyczny przeciwstawiający się materializmowi, głoszący, że L-jedynym lub gł. składnikiem rzeczywistości jest duch (spiritus), materia zaś bądź nie istnieje, bądź też jest funkcją ducha. Gł. przedstawicielami byli: Leibniz, Berkeley i filozofowie szkoc.

-> II, 27.

Spirytus

(95°/₀) alkoholu etylowego.

Spirytus drzewny

Spirytusowy monopol — jeden z pięciu monopoli państw, w Polsce. Ma wyłączne prawo zakupu spirytusu z gorzelni i jego hurtowej sprzedaży, jak również wyłączne prawo produkcji i hurtowej sprzedaży czystych wódek i spirytusu do palenia. S. M. daje państwu przeciętnie od 200 — 430 mil. zł dochodu rocznie.

-> I V, 801, 802.

Spirytyzm — wiara w możliwość kontaktu

m. duchami zmarłych a ludźmi żyjącymi gł. przy pomocy t. zw. mediów, czyli osób, w które w czasie transu wciela się duch zmarłego i dzięki którym może się nawet zmaterializować. Inną formą porozumiewania są t. zw. stoliki, lub talerze wirujące. Objawy wchodzące w zakres S. nie zostały dotychczas zbadane naukowo, a zainteresowanie S. prowadzi często do świadomego lub nieświadomego krętactwa. W Polsce naukowe badania nad S.

1.    — porozumienie przestępcze

przynajmniej trzech osób, oparte na określonym zamiarze dokonania konkretnego przestępstwa, chociażby nie przystąpiono do jego

port i gł. m-to Dalmacji (Jugosławia) nad Kanałem Splickim Adriatyku; ruiny pałacu Dioklecjana, muzeum strż. 44 000 mieszk. W pobliżu ruiny rzym. Solony.

Spliigen — przełęcz w Alpach szwajc., łącząca doliny Renu i Mairy. Stanowi przejście do Włoch pn., przez które biegnie droga już od czasów rzym. 2117 m wys. Z przełęczy S. datowany jest wiersz Mickiewicza „Do ***“ (1829).

Spłonka — w amunicji broni palnej miseczka metalowa wypełniona pobudzającym materiałem wybuchowym, który zapala się (wybucha) od uderzenia iglicy w S. i powoduje wybuch prochu w naboju lub materiału wybuchowego w pocisku. (-> Materiały wybuchowe).

-> 1, 340.

III, 1108.

sunków ludzkich.

ze S. w piątej stopie.

realizacji i obiektywne jego skutki nie nastąpiły. 2. — tajna organizacja polit. zawiązana w celu dokonania przewrotu polit.

Spiska Magura -» Magura Spiska.

Spis ludności — zebranie dla celów statystycznych danych dotyczących personaliów, spraw zawodu i zatrudnienia, narodowości, wyznania, przynależności państw., stosunków rodzinnych, mieszkaniowych, własnościowych, wg z góry ustalonego kwestionariusza u wszystkich mieszkańców danego obszaru lub państwa, w jednym i tym samym czasie, przeważnie w ciągu jednego dnia.

->///, 407-408; IV, 925.

Spisz — kraina na pd.-wsch. stokach Beskidów i Tatr; do r. 1133 polska, potem węg., odzyskana częściowo w r. 1412. W r. 1772 zajęciem S. rozpoczęła Austria rozbiory Polski; w 11. następnych ludność S. była systematycznie słowaczona. W r. 1918 zajęty został S. aż pod Keżmark przez wojsko polskie; w r. 1920 otrzymaliśmy jednak tylko 13 wsi (które wchodzą dziś w skład pwt. Nowy Targ), reszta zaś S. z 40 wsiami polskimi pozostała przy Czechosłowacji.

Spitteler Karl — (1845—1924), wielki epik szwajc., którego najsławniejszym dziełem jest epos filozoficzno-mitologiczny ,,Olympischer FrUhUng" (..Olimpijska wiosna"). Inne utwory ,,Conrad der Leułnant" („Porucznik Konrad"), ,, Imago", ,,Gerold und Ilansli" ii. W r. 1919 literacka nagroda Nobla.

Spiż — stop miedzi z cyną. (-+ Brąz).

III, 583.

Splendid isolation, splendyd ajsadejszan (ang. = wspaniałe odosobnienie) — wyrażenie używane w polityce dla oznaczenia niechęci mieszania się Anglii do polityki innych krajów i zawierania sojuszów, użyte po raz pierwszy w r. 1896 przez kanad. premiera Lauriera.

Śpiewki ( Branchiura) — rząd skorupiaków pasożytniczych, okrytych pancerzem z przodu ciała. Żuwaczki kłujące, szczęki przekształcone w organy czepne. Żyją na skórze i skrze-lach ryb.

Split, Spalato

Spodek wysokości (w trójkącie, ostrosłupie itd.) — punkt końcowy wysokości, punkt, w którym wysokość przecina się z bokiem (lub ścianą), do którego jest prostopadła.

Spodouste ( Selachoidei) — rząd z podgro-mady ryb chrząstkowych (Chondrichthyes). Szkielet zbudowany z chrząstki. Otwór gębowy umieszczony poprzecznie. Występują prawie we wszystkich morzach. Niektóre wchodzą do większych rzek.

Spojówka, łącznica (coniunctira) — cienka błona wyściełająca wewnętrzną pow. powiek oraz okrywająca gałkę oczną od przodu. Chroni gałkę oczną. S. nieżyt (coniunctiińtis) — powstaje na skutek zakażeń drobnoustrojami, lub też uszkodzenia przez czynniki fizyczne i chemiczne. Objawy: zaczerwienienie i o-brzmienie S., palenie i kłucie w oczach, wydzielina ropiasta. Szczególną postacią zapalenia S. jest jaglica.

Spokane, 'spoukejn — m-to w stanie Washington St. Zj. A. Pn.; przemysł maszynowy, żywnościowy i papierniczy. Ok. 116 000 mieszk.

Spokojny Ocean -> Pacyfik.

Spoleto — m-to wł. w Perugii; ruiny budowli rzym., zamek z XIV w. i stare kościoły; w strż. znaczne m-to, za czasów longobardz-kich stolica księstwa, od XIII w. należało do Państwa Kościelnego. Ok. 35 000 mieszk.

Spolia (łac. = łupy) — u strż. Rzymian broń i zbroja zdobyte przez żołnierza rzym. na wrogu lub też otrzymane z podziału wspólnej zdobyczy. W śrdw. 1. — odznaki, uzbrojenie rycerskie. 2. — ruchomy spadek po duchownych, do którego części rościł sobie prawa władca danego kraju.

Społeczeństwo — ogół zorganizowanych sto-art., IV, 862-868.

Spondej — stopa wierszowa, składająca się z dwóch długich zgłosek (— —). Sponda-iczny wiersz, gr. spondeiakós — heksametr

IV, 1351.

Spontini Gasparo — (1774—1851), kompozytor wł., twórca cieszących się popularnością t. zw. heroicznych oper; wywarł silny wpływ na Meyerbeera i Wagnera. Opery: ,,La Veslale" (,,Westalka“), „Ferdinand Cortez“ i i.

Sporady — nazwa przybrzeżnych wysp gr. i wł. u pd.-zach. brzegów Azji Mn. Gł. z nich : Rodos, Telos, Kos, Samos, Chios, Lesbos, Te-nedos. Część wł. nosi też nazwę Dodekanezu.

Sporek (Spergula) — rodzaj roślin zielnych z rodziny goździkowatych. 5 gat. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli, u nas pospolity S. polny o pędzie ok. pół m wys., liściach nitkowatych, lepkich i białych kwiatach na dł. szypułkach.

Sporofile u roślin — liście paprotników, dźwigające zarodnie z zarodnikami.

Sporowce (Sporozoa) — gromada pierwotniaków pasożytniczych, rozmnażających się przy pomocy t. zw. spor. Rozwój na ogól

zależność wprost proporcjonalną m. dwiema wielkościami, to występujący w nim S. zwie się S. proporcjonalności. Np. liczba 2 n we wzorze na obwód koła: l — 2 n r.

bardzo złożony. Wiele gat. wywołuje choroby owadów (pszczół, jedwabników), ryb, ptaków, ssaków i człowieka. Najgroźniejszym pasożytem człowieka jest zarazek malarycz-ny.

IV, 45, 639,

Sport — ćwiczenie metodyczne i higieniczne ciała ludzkiego, mające na celu pomnożenie jego siły, zręczności i piękna oraz rozwój energii i woli, przy jednoczesnym dostarczeniu wypoczynku umysłowi. -+ art. IV, 868 — 874 i art. ,, Wychowanie fizyczne", IV, 1479 — 1485.    ,| ₍

Spory -> Zarodniki.

640, 641.

Sporysz (Sacale cornutum) — prze- |||| trwalniki grzyba buławinka czerwona, Claviceps purpurea, rozwijającego się w zalążni i pasożytującego na różnych rodzajach traw, 'zwł. na życie. Ma postać dł. fiołkowó-czarnych rożków, stosowanych w lecznictwie, jako środek przedw-krwiotoczny. Obecność S. w mące wy- Spo-wołuje niebezpieczne zatrucie.

-► III, 277.

Spostrzeżenie — złożony fakt psychiczny wywołany przez działanie podniet na organy zmysłowe; składa się z całokształtu wrażeń, czyli wyobrażenia spostrzegawczego, różnych wyobrażeń pochodnych reprodukowanych przez skojarzenie z tym wyobrażeniem spostrzegawczym, wreszcie z przekonań o istnieniu i rodzaju spostrzeganych przedmiotów.

IV, 490-491.

Spowiedź Pokuty Sakrament.

Spożycie, konsumpcja — zużytkowanie, spotrzebowanie dóbr. Wys. S. artykułów pierwszej potrzeby (np. S. cukru, mięsa, mydła) świadczy o dobrobycie i kulturze danego kraju.

Spożywczy przemysł — obejmuje cukrownictwo, młynarstwo, piekarstwo, przemysł cukierniczy, produkowanie czekolady, cukrów, ciast, marmelad, przetworów ziemniaczanych (płatków i krochmalu), gorzelnictwo, rektyfikację spirytusu, browarnictwo, produkcję wódek i win, drożdżownie, bekoniarnie, masarnie, wędzarnie ryb, fabryki konserw wszelkiego rodzaju. Ogółem było w Polsce w 1935 r. 9361 zakładów S. P. objętych statystyką, zatrudniających ok. 73 479 robotników.

Spójnik — część mowy nie odmienna, łącząca zdania lub części zdania,

Spójność, kohezja — siły międzycząstecz-kowe występujące w ciałach stałych i (znacznie słabsze) w cieczach, warunkujące ich sztywność. Od S. zależą właściwości ciał takie, jak wytrzymałość mechaniczna, plastyczność, sprężystość, twardość itd.

Spółdzielczość — kooperacja, kooperatyzm; ruch społeczny oparty na tworzeniu wolnych zrzeszeń gospodarczych, mających na celu opanowanie rozdziału dóbr, wzgl. również i produkcji, w interesie zrzeszonych współdziałających ze sobą członków. W Polsce gł. ideologami i organizatorami S. byli: E. Abramowski,

R. Mielczarski i S. Wojciechowski, założyciele Związku Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej „Społem" w Warszawie, który obejmuje działalnością organizacyjno-rewizyjną, wytwórczą i handlową większość istniejących w Polsce stowarzyszeń spożywców. Co rok, w czerwcu, organizowany jest propagandowy dzień S.

stowarzy-

rysz.

-*■ art. IV, 874-889; IV, 471, 838. Spółdzielnia, kooperatywa szenie gospodarcze większej liczby ludzi dla tańszego wspólnego zakupu produktów, wspólnego prowadzenia jakiegoś przedsiębiorstwa, kasy kredytowej, z wyłączeniem pośrednictwa i handlu prywatno - indywidualnego. Istnieją:

S. kredytowe — organizacje samopomocy finansowej; S. mieszkaniowe — typ S., który rozwinął się po wielkiej wojnie na tle głodu mieszkaniowego; S. rolniczo-handlowe i wytwórcze; S. spożywców; S. wytwórczo-zarobkowe.    art. ,, Spół

dzielczość" , IV, 874-889; II, 785.

lub

Spółka handlowa, skróty S-ka, Sp. — związek kilku osób lub przedsiębiorstw zorganizowany celem prowadzenia interesu handlowego przemysłowego na wspólny rachunek. S. akcyjna, skrót S. A. — S., której kapitał zakładowy jest podzielony na równe części (akcje), a odpowiedzialność wspólników (akcjo-nariuszów) ograniczona jest tylko do liczby posiadanych przez nich akcyj- -> I, 60 — 68, 552-553, II, 1137, III, 1157. S. cicha -gdy ktoś bierze nie oficjalnie udział z pewnym wkładem pieniężnym w przedsiębiorstwie, należącym do drugiej osoby. S. firmowa, jawna — S., której członkowie solidarnie odpowiadają za wszystkie zobowiązania S-ki. S. komandytowa -* Komandyta. S. z ograniczoną odpowiedzialnością — skrót S. z o. o. — S., w której członkowie odpowiadają za zobowiązania S. jedynie do wys. włożonego w przedsiębiorstwo kapitału, z wyłączeniem majątku prywatnego.

Spółrzędne — liczby charakteryzujące położenie punktu na płaszczyźnie (lub w przestrzeni). Ustala się na niej t. zw. układ S., Spółczynnlk - czynnik stały występujący    tj. dwie prostopadłe osie liczbowe: poziomą

we wzorze lub równaniu. Np. w równaniu:    OX zw. osią odciętych i pionową OY zw. osią

2x* — x + 5 y = 0 liczby 2, — 1 i 5 są S.    rzędnych, o wspólnym punkcie zerowym O zw.

przy niewiadomych; we wzorze na pole koła:    środkiem lub pocz. układu S. Z każdego punktu

a = nr* liczba n jest S. Gdy wzór wyraża    P na płaszczyźnie opuszcza się prostopadłe do

lY

» r.....

Punkt P o spótrzędnych !■/», 2'/a.

S.; podobnie w przestrzeni

/ V, 774.

(1825-1891), austr.

zależność zachodząca m.

osi, otrzymując na osiach punkty A i B. Liczby przyporządkowane na osiach tym punktom nazywamy odciętąi rzędną punktu P, a obie — spółrzędnymi (prostokątnymi czyli kar-tezjuszowskimi) punktu P. Odcięte oznacza się zwykle literą x, a rzędne — y. Oś 0X zwie się osią odciętych, OY — osią rzędnych, obie razem — układem spólrzęd-nych, a punkt 0 — środkiem lub początkiem u-kładu S. Na płaszczyźnie punkty scharakteryzowane są przez dwie

przez trzy

S. W związku z tym płaszczyznę nazywa się „przestrzenią dwuwymiarową", przestrzeń — „przestrzenią trójwymiarową" f-->■ Wymiar). S. biegunowe punktu P (na płaszczyźnie) — odległość punktu P od ustalonego punktu 0 (środka S. biegunowych), oraz kąt utworzony przez półprostą ustaloną 0X (oś S. biegunowych) i półprostą OP. S. sferyczne. Sferyczne spółrzędne.

S. P. 0* R» — skrót łac. wyrażenia „Senatus Populusque Romanus“ : senat i lud rzym. Używany obecnie przez zarząd m-ta Rzymu.

Spranger Eduard — (* 1882), filozof niem. ze szkoły Diltheya i pedagog, autor słynnego dzieła „Lebensformen" („Formy życia") i wielu prac z dziejów ducha i kultury niem.

Sprawdziany — w technice narzędzia do sprawdzania wymiarów w granicach tolerancji, np. średnicy otworów (S. trzpieniowy), wałków (S. szczękowy). -> III, 839, tahl. 103 a i b, IV, 1212.

Sprawiedliwości wymiar -> arł. IV, 889-900.

Sprawności harcerskie — zespoły czynności, związane z pewną dziedziną życia, które musi wykonać harcerz przed komisją egzaminacyjną, jako dowód swego wyrobienia w danej dziedzinie. Szereg S. H. wymagany jest przy ubieganiu się o wyższe stopnie harcerskie, np.

S.: samarytanina, sygnalisty, kucharza itp. Odznaki S. H. w formie naszywek z symbolicznymi znakami noszą harcerze na rękawie.

Sprawność — stosunek energii użytecznej, pobieranej z silnika, do dostarczonej mu energii.

Spreewald — błotnista nizina nad górną Sprewą, zamieszkana przeważnie przez słów. Łużyczan.

Sprengel Christian Konrad — (1750—1816), wybitny botanik’ niem.; badał zjawiska z dziedziny zapylania roślin.

-+III, 221, 224.

Sprewa, niem. Spree — lewy dopływ Haweli z Łużyc, przepływający przez Berlin, 400 km dł.

Sprężanie, kompresja — zwiększanie ciśnienia gazów za pomocą pomp tłoczących zw. sprężarkami, w silnikach spalinowych za pomocą tłoka silnika.

Sprężarka — maszyna do sprężania powietrza lub gazów, dająca nadciśnienie ponad 0,5 do 1000 i więcej atmosfer. S. dzielą się na tłokowe, pojemnościowe, zbliżone konstrukcją do próżniowych pomp olejnych (-> Pompa) i wirnikowe (odśrodkowe).

Sprężyk ( Elater) — rodzaj chrząszczy o wydłużonym ciele, z rodziny Elateridae. Przewrócony na grzbiet podskakuje i powraca do pierwotnego położenia. Przeważnie roślinożerne, wyrządzają duże szkody.

Sprężyny — sprężyste elementy maszynowe, najczęściej z wstęg lub drutów stalowych, służące do napędu (np. w zegarach, zabawkach mechanicznych, gramofonach), wywierania nacisku lub ciągnienia, łagodzenia wstrząsów (-+ Resory, Zderzak), mierzenia sił (-> Dyna-mometr), przywracania ruchomym częściom maszyn zasadniczego położenia (np. w maszynach do pisania) i wielu i. celów. Pod względem kształtu rozróżniamy S. płaskie, spiralne, śrubowe i i.

Sprężystość, elastyczność — opór stawiany przez ciała siłom zewnętrznym powodującym odkształcenia tych ciał i ich dążność do powrotu do dawnej postaci, gdy siły te przestają działać.

S. ciał stałych zależy od ich materiału i kształtu. Do pewnej granicy, zw. granicą S., odkształcenia są proporcjonalne do siły działającej; powyżej tej granicy następuje odkształcenie trwałe, tj. złamanie lub zerwanie.

-+I11, 547, 573, 576.

Springer Anton historyk sztuki, autor szeregu rozpraw; gł. dzieło ,,Handbuch der Kunstgeschichte" („Podręcznik historii sztuki").

Springfield, 'spryNfidd — nazwa kilku m-t w St. Zj. A. Pn. 1. — stolica stanu Illinois; kopalnie węgla, handel zbożem, metalurgia. Ok. 72 000 mieszk. 2. — m-to w stanie Massachusetts nad rzeką Connecticut; fabryki broni. Ok. 150 000 mieszk.

Sprinter (z ang. to sprint, tu:sprint = biec pędem) — biegacz na krótkie dystanse, od 50 — 200 m.

Sprzeczność dwoma zdaniami, jeżeli jedno z nich jest zaprzeczeniem drugiego, np. „Jan jest Polakiem" i „Nie jest prawdą, że Jan jest Polakiem".

Sprzedaż — transakcja dwustronna, mocą której jedna strona (sprzedający) przenosi posiadany tytuł własności pewnego dobra na drugą stronę (kupującego) w zamian za umówioną sumę pieniędzy. S. na pniu — S. przyszłych zbiorów ziemiopłodów, które jeszcze całkowicie nie dojrzały, S. na raty — gdy ustalona cena sprzedażna ma być uiszczana ściśle określonymi, przeważnie równymi częściami w ozna-

element łączący dwa wały

m. wałem silnika a wałem

^ IV, 715.

klasa ro.ślin-

pierwiastek, szlachetny metal o białej barwie, kowal ny i ciągliwy, doskonały przewodnik ciepła i elektryczności, odporny na wpływy atmosferyczne. L. porz. 47, c. atom. 107,88, s. chem. Ag, c. wł. 10,5; topi się w 961° C-. W przyrodzie spotyka się w stanie rodzimym, w postaci związków z siarką oraz jako domieszka w kruszcach ołowiu. Stosuje się, przeważnie w stopach z miedzią, do wyrobu naczyń, biżuterii, monet, do powlekania innych metali. Koloidalny roztwór S. stosuje się w

(1878-1935),

słonie,

czonych z góry terminach, przy czym często cena towaru jest wyższa od gotówkowej, gdyż sprzedający dolicza do ceny °/₀ za zamrożenie kapitału.

Sprzeniewierzenie -* Defraudacja.

Sprzęgło

obrotowe w sposób sztywny lub elastyczny. Bywają S. stałe oraz wyłączalne, tj. umożliwiające łączenie lub rozłączanie wałów bez zatrzymywania jednego z nich. W pojazdach mechanicznych skrzynki biegów stosuje się wyłączalne S. cierne, tj. działające przez tarcie okładzin o dużym spółczynniku tarcia, dociskanych sprężynami do pow. metalu.

Sprzęt, osprzęt okrętu lub statku — całość omasztowania, olinowania i ożaglowania okrętu lub statku. S. stały — maszty, więzie podtrzymujące maszt itd., S. ruchomy — liny do podnoszenia i kierowania żaglami.

Sprzężnice (Conjugatae) glonów jednokomórkowych o komórkach zawierających chloroplasty z ogniskami skrobio-twórczymi; rozmnażają się przez podział lub przez zespolenie się dwóch komórek rozrodczych. Należą: skrętnica, Cosmarium, Zygnema.

IV, 643.

Spulchniacze — narzędzia do spulchniania i mieszania roli zw. również kultywatorami i bronami sprężynowymi. Składają się z ramy na kołach (kultywatory) lub bez kół (brony sprężynowe) oraz wygiętych zębów ze sprężystej stali. Działanie zębów jest łagodne, wskutek czego roli nie rozbijają, lecz ją stopniowo mieszają, wyciągając przy tej sposobności chwasty.

Spust — część przyrządu spustowego broni palnej. Gdy strzelec naciska wystającą na zewnątrz część S., obraca się część wewnętrzna i zwalnia z napięcia iglicę, która pod działaniem swej sprężyny posuwa się naprzód i uderza grotem w spłonkę naboju.

Spuszczel (Ilylotrupes) — rodzaj chrząszczy z rodziny kózek. Czarne lub brunatne, szaro owłosione, do 2 cm dł. Larwy toczą korytarze w belkach i słupach drewnianych.

Sr — s. chem. pierwiastka strontu.

Śramek Frana —    (* 1877), pisarz czes.,

przywódca modernistów, autor poezyj „Niebieskie i czerwone", dramatów: „Czerwiec", „Księżyc nad rzeką" oraz powieści: „Srebrny ' wiatr", „Drogi krzyżowe" i i.

Srebro lecznictwie (-> Kolargol, Protargol). W związkach swych S⁻ jest jedno wartościowe; do najważniejszych należą: azotan, chlorek i bromek S. Najwięcej S. dostarcza Meksyk, St. Zj. A. Pn., Kanada, Peru, Australia, Saksonia, Węgry, Syberia. W Polsce drobne ilości w kruszcach ołowiu na Śląsku.

II, 411, 1233,    1238, III, 583-584,

IV, 684.

Srebrzenie — pokrywanie warstewką srebra. S. metali odbywa się najczęściej elektrolicz-nief-* Elektroliza, Oalwanostegia) lub przez platerowanie. Szkło srebrzy się (wyrób zwierciadeł, ozdób choinkowych, termosów) przez zanurzenie w mieszaninie amoniakalnego roztworu azotanu srebra z roztworem substancji redukującej (formaliny, cukru inwertowanego, soli Seignette’a); wydzielone przez redukcję srebro osiada cienką zwartą warstewką na pow. szkła.

Srinagar — stolica Kaszmiru w zach. Himalajach. Wyrób dywanów. 174 000 mieszlc.

Sroka (Pica pica L.) — gat. ptaków z rodziny kruków, rzędu wróblowatych. Upierzenie czarne, grzbiet, pierś i brzuch białe. Żyje w Europie i zach. Azji, w Polsce pospolita, liczniejsza na pd. kraju. Trzyma się rodzinami w gajach, ogrodach, zimą zbliża się do osiedli ludzkich. Żywi się: owadami, drobnymi płazami i gadami, jajami ptasimi. Głos charakterystyczny, skrzeczący.

Srokosz (Lanius excubitor L.) — gat. ptaków z rodziny dzierzb, rzędu wróblowatych. Wierzch ciała popielaty, spód, lusterko na skrzydłach i zewnętrzne sterówki białe, skrzydła i dł. ogon czarne. Żyje w zagajnikach, rzadkich lasach o bogatym podszyciu. Zamieszkuje środk. i pn. Europę i zach. Azję, u nas niezbyt liczny, bardziej pospolity w zimie na przelotach. Żywi się owadami, myszami, mniejszymi ptakami.

Srokowski Konstanty polityk demokratyczny, jeden z najwybitniejszych publicystów polskich, w r. 1912 poseł na sejm krajowy. W czasie wielkiej wojny sekretarz gen. N. K. N. "Upadek imperializmu Austrii", „W stolicy białego cara", „Elita bolszewicka" i i.

S. S. — skrót z niem. Schutz*taffel.

Ssaki (Mammalia) — gromada kręgowców. Ciało pokryte sierścią; serce podzielone na dwa przedsionki i dwie komory, które nie komunikują się ze sobą. Szczęki opatrzone zębami o zróżnicowanej budowie. Temperatura ciała stała. Młode rodzą się żywe i karmione są przez matkę mlekiem, będącym wydzieliną specjalnych gruczołów. S. dzielą się na szereg rzędów: stekowce, torbacze, szczerbacze, góralki, nieparzystokopytne, parzystokopytne, nietoperze, owadożerne, gryzonie, drapieżne, pletwonogie, walenie, syreny, naczelne.

-* / V, 456, 646, 1533.

Ssawka

(1841-1906),

(1551-1610), starosta żygwulslci, pan na Łańcucie, dla swoich awanturniczych występów współcześnie „Diabłem" zw. Walczył przeciw Moskwie, na Węgrzech przeciw Turcji. W r. 1587 stronnik arcyks. Maksymiliana, podczas rokoszu po stronie Zebrzydowskiego. Od r. 1592 na czele kilkutysięcznego oddziału, stworzonego i utrzymywanego własnym sumptem, prowadził formalne wojny z sąsiadami.

Stadniny państwowe — państwowe zakłady chowu koni, gdzie utrzymywane są klacze i ogiery zarodowe o wys. wartości hodowlanej i źrebięta stanowiące przychówek. Celem S. P. jest podnoszenie hodowli koni przez: dostarczanie ogierów stadom, popieranie chowu odpowiednich ras koni, propagowanie właściwych metod chowu, przeprowadzanie doświadczeń. W Polsce S. P. znajdują się w Janowie Podlaskim, w Kozienicach i i.

nazwa nadawana różnym rodzajom narządów gębowych ssących, np. S. komara itp.

S. S. S. R. (Sojuz Socjalisticzeskich Sowiet-skich Respublik) — oficjalny skrót ros. nazwy Związku Socjalistycznych Republik Rad.

Stabat Mater Dolorosa (lac. — Stała Matka Bolesna) — sekwencja z XIII w., stary składnik kat. liturgii wielkiego piątku; temat licznych kompozycyj wielogłosowych, m. i. Palestriny, Haydna, Rossiniego.

Stabilizacja — ustalenie, utrwalenie, zrównoważenie ; zaliczenie urzędnika do kategorii pracowników etatowych. S. cen, rynku — ogół środków, m. i. ustawowych, zmierzających do usunięcia wahań cen. S. pieniądza --trwałe ustalenie wartości pieniądza przez związanie go z jakimś kruszcem (złotem) lub i. mocną walutą w ściśle określonym stosunku.

Stablewski Florian, ks. arcybiskup gnieźnieńsko-poznański, działacz społeczny, polityk. Od r. 1876 poseł na sejm prus., obrońca praw polskich w okresie „Kul-turkampfu".

Stabrowski Kazimierz — (1869—1929), malarz: portrety, krajobrazy wsch. i cykl wojenny ,,Burza".

Staccato (wł.) — w muzyce: oddzielanie dźwięków od siebie przez skracanie ich czasu trwania prawie do poł. normalnej wartości; resztę wartości rytmicznej danej nuty wypełnia pauza. Znakiem S. są kropki nad nutami. Opp.: legato.

Stachiewicz — 1. — Julian — (1890— 1934), generał brygady, działacz niepodległościowy; od r. 1914 w Legionach Piłsudskiego, od r. 1926 na czele Wojskowego Biura Historycznego. „Działania zaczepne trzeciej armii na Ukrainie" i i. — 2. — Wacław — (* 1894), brat poprz., generał brygady. Członek czynny Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego. Walczył w Legionach, brał udział w pracach P. O. W. Od r. 1935 Szef Sztabu Głównego.

Stacja kolejowa — miejsce zatrzymywania się pociągów, w którym wsiadają i wysiadają podróżni, ładuje się towary. S. K. bywają krańcowe na końcach linij kolejowych, przelotowe na trasie, w obrębie lub w po bliżu osiedli (zwł. większych; w mniejszych istnieją zwykle przystanki, uboższe od S. K. w urządzenia) oraz węzłowe w miejscach rozgałęzienia linij. S. K. osobowe posiadają dworzec, tj. budynek mieszczący kasy biletowe, poczekalnie, biura itp., wzdłuż torów perony, tj. umieszczone na odpowiednim poziomie chodniki, z których odbywa się wsiadanie, i urządzenia sygnalizacyjne zapewniające bezpieczeństwo ruchu. S. K. towarowe posiadają magazyny zamiast dworca, rampy zamiast peronów. Na S. K. istnieją liczne tory zapasowe, umożliwiające manewrowanie pociągami i postój wozów zapasowych bez tamowania ruchu, połączone z sobą rozjazdami. Ważnym zagadnieniem na nowoczesnych S. K. jest udostępnienie podróżnym wszystkich peronów bez potrzeby przechodzenia przez tory. W tym celu najczęściej budowane są przejścia podziemne pod torami, niekiedy przejścia nad torami zwł. tam, gdzie tory leżą niżej poziomu dworca (jak np. na nowym dworcu gł. w Warszawie). Krańcowe S. K. bywają czołowe, tj. posiadają prostopadły do kierunku torów za ich zakończeniem peron gł., od którego odchodzą perony poszczególnych torów. Większe S. K. mieszczą składy węgla, parowozownie, warsztaty reperacyjne i i. urządzenia pomocnicze. Większe S. K., zwł. węzłowe, stanowią ważne obiekty strategiczne.

Stacje Męki Pańskiej -* Droga Krzyżowa.

Stacje naukowe — naukowe zakłady lub punkty obserwacyjne, przeznaczone dla dokonywania obserwacji i pomiarów w różnych punktach większych obszarów często bezludnych, np. S. meteorologiczne, S. ornitologiczne, badające przeloty ptaków, S. podbiegunowe itp.

-*///, 714, IV, 144.

Stackelberg Otto Magnus — (1736—1800), dyplomata ros., ambasador w Polsce w 11. 1772—1790; przeprowadził uznanie przez sejm pierwszego rozbioru Polski.

Stadion Franz Seraph — (1806—1853), dyplomata austr., w 11. 1846—1848 gubernator Galicji, w 11. 1848—1849 min. spraw, wewnętrznych; zwalczał rewolucję w Galicji, rozniecił antagonizm rusko-polski.

Stadion — 1. — gr. miara dł.: 160—192 m; 2. — w strż. Grecji teren, na którym odbywały się igrzyska; współcześnie boisko sportowe przeznaczone do wielkich imprez widowiskowych. S. okolony jest trybunami, które mieszczą nieraz ponad 100 000 ludzi (S. amer., jap., niem.). Wewnątrz S. znajdują się: boisko do piłki nożnej, bieżnia lekkoatletyczna, często tor kolarski i szereg urządzeń sportowych.

Stadnicki Stanisław

-> III, 79.

63

świat i Życie. — V.

przemysłowe m-to w Anglii środk., stolica hrabstwa tejże nazwy; w pobliżu kopalnie węgla; 30 000 mieszk.

Stagira — w strż. m-to na wsch. wybrzeżu Chalcydyki, zał. w r. 655 prz. Chr., ojczyzna Arystotelesa.

Stahlhelm (niem. = hełm stalowy) — związek żołnierzy frontowych, zał. w r. 1918/19 przez Fr. Seldte; nacjonalistyczna, bojowa organizacja, której jądro stanowili weterani wielkiej wojny. Walczyła z niem. komunizmem, z Polską na G. Śląsku i przeciw fr. okupacji w Ruhrze; zwalczała traktat wersalski, pacyfizm, marksizm, parlamentarne rządy. W r. 1933 wcielona do partii narodowo-socjalistycz-nej.

w S.

ośrodek

Stafil Annę Louise Germaine de, stael an luiz żermón da — (1760—1817), pisarka i publicystka fr., córka min. Neckera; wydalona z Francji przez Napoleona. Głosiła zależność literatury od rozwoju społecznego. Gł. jej dzieło „De l'Allemagne” (,,0 Niemczech") zapoznało Francję z filozofią i literaturą współczesnych Niemiec i z niem. ruchem romantycznym. Poza tym: „Delphine", „Gorinne“ i i.

-►/, 520, IV, 597.

Staff Leopold — (* 1878), wybitny poeta, wiceprezes P. A. L., autor zbiorów poezyj: „Sny o potędze", „Dzień Duszy", „Ptakom niebieskim", „Ścieżki polne", „Ucho igielne" i i.; poematu : „Mistrz Twardowski"; dramatów : „Skarb", „Godiwa", „Południca" i i. oraz licznych przekładów i antologij poetyckich. Liryczno-refleksyjne poezje S., o świetnej, klasycznej formie cechuje indywidualistyczna postawa autora-idealisty, zdążającego do pełni duchowego rozwoju przez myśl i marzenie. Szczególnie piękne są utwory S. o przyrodzie, jak np. „Szumy leśne".

Staffa, 'st&fa — wysepka ang. w grupie Hebrydów. Bazaltowe jaskinie, m. i. słynna Grota Fingala

Stafford, ’staford

Staja — staropolska miara dług. = ¹/g mili polskiej = 246 prętów = 1066 m.

Stal, żelazo kujne — żelazo z domieszką do 1,5°/₀ węgla, o własnościach zależnych od składu chemicznego i obróbki cieplnej (Harto-wanie, Odpuszczanie), w wyniku której zmienia się sposób powiązania składników i budowa wewnętrzna S. (-> Cementyt, Martensyt, Perlit). S. otrzymuje się przez usunięcie nadmiaru węgla i szkodliwych domieszek przez świeżenie, bądź poniżej temperatury topienia S. (S. zgrzewna), bądź w temperaturze wyższej (S. zlewna). Domieszki i. metali (niklu, chromu, wolframu, molibdenu, tytanu, wanadu i i.) polepszają własności S., wytwarzając t. zw. S. stopowe (szlachetne), jak S. chromowa, chromoniklowa itp. S. nierdzewna jest S. stopową o dużej zawartości niklu i chromu. S. ma olbrzymie zastosowanie do wyrobu prętów, szyn, blach, części maszyn, narzędzi itd. -y II, 914, 918-922, III, 437, 572, 578-581, 732-733.

Stalagmity — nacieki wapienne w formie słupów, stojące na dnie jaskiń i pieczar. Woda, spadając kroplami ze stropu lub ścian jaskini, wydziela w miejscu swego upadku węglan wapnia (CaCOj), który powoli narasta

Stalaktyty — nacieki wapienne w postaci sopli wiszących u stropu jaskiń i pieczar podziemnych. Powstają w podobny sposób jak stalagmity, z którymi niekiedy łączą się stopniowo, tworząc słupy. W Polsce w pieczarach w Łokułkach koło Tłumacza, w Bilczu nad Seretem i w Krzywcu koło Borszczowa.

Stalin Josif (właść. Dżugaszwili Soso) --(* 1879), wszechwładny dyktator sow.; rewolucjonista, uczeń i współpracownik Lenina. Gruzin, syn szewca. Za młodu wykluczony z seminarium duchownego za propagandę socjalistyczną. W czasie rozłamu ros. socjaldemokracji w r. 1903 stanął po stronie bolszew. frakcji Lenina. Od r. 1903 szereg razy zsyłany na Sybir. Jeden z kierowników przewrotu październikowego i organizatorów czerwonego wojska w czasie wojny domowej. W 11. 1917 — 1923 komisarz spraw narodowościowych. Po śmierci Lenina kierownik wewnętrznej i zagranicznej polityki Sowietów, generalny sekretarz partii komunistycznej. Zwalczył przy pomocy krwawego teroru lewicową opozycję Trockiego, prawą opozycję (Bucharin, Ryków, Tomskij), i t. zw. „leningradzką opozycję" (Zinowiew, Kamieniew) i pod pozorem tej walki pozbył się wszystkich swoich przeciwników. Pod kierownictwem S. została przeprowadzona industrializacja i kolektywizacja rolna Z. S. R. R. w ramach pięcioletnich planów, uchwalona konstytucja federacyjna, której S. był gł. autorem. Rządy S. charakteryzuje krwawy terror wykonywany przy pomocy G. P. U., zaprzeczenie wszelkiej wolności osobistej obywateli, swobody słowa i myśli, zaprzepaszczenie tego wszystkiego, co miało być, „zdobyczą" nowego ustroju; m. i. wytępieni zostali niemal wszyscy dawni działacze ideowi, tzn. „starzy bolszewicy". Napisał „Podstawowe zagadnifenie leninizmu" i i.

-> I, 765.

Stalinabad, dawny Diuszambe — stolica republiki sow. Tadżykistan. 42 000 mieszk.

Stalingrad, dawąiej Carycyn — handlowe i przemysłowe m-to oraz port nad dolną Wołgą, znane z chłopskich buntów w w. XVII i XVIII. Fabryka traktorów. 383 000 mieszk.

Stalino, dawniej J u z o w k a górniczo-przemysłowy donieckiego okręgu węglowego; potężna metalurgia. 285 000 mieszk.

Stalinogorsk, dawniej Bobriki — młody o-środek przemysłu chemicznego u źródeł Donu.

Stalinsk, dawniej Kuzniecjr — nowy wielki ośrodek górniczo-przemysłowy na Syberii zach. (przeróbka na własnym węglu uralskiej rudy

stal lana otrzymywana przez wlewanie roztopionej stali do form.

-> III, 579.

Stalmach Paweł

petencje fakultatywne, przymus zaś oddania sprawy spornej do S. T. S. M. istnieje tylko wtedy, gdy ten obowiązek wynika z zawartych traktatów.

polityk bułg., demokrata. Więziony wielkiej wojny jako zwolennik Entente’y, w r. 1919 — premier, od r. 1920 sprawował władzę niemal dyktatorską. Przeprowadził reformę rolną, dążył do zbliżenia z Jugosławią. Zamordowany podczas przewrotu prawicowego.

Stambuł (Istanbul) — oficjalna tur. nazwa Konstyntynopola.

Stan

kla-

ideologię państwa,

opierającego się na współdziałaniu S. zawodowych.

Stan bierny -> Pasywa.

Stanca

ustalenie jednakowych,

żelaznej). W okolicy bogate kopalnie węgla. 200 000 mieszk.

Staliwo

(1824—1891), pisarz, publicysta i działacz oświatowo-narodowy na Śląsku, austr. założyciel „Macierzy Szkolnej". Wydal „Zbiór pieśni śląskich".

Staloryt — technika graficzna zbliżona do miedziorytniczej (-* Miedzioryt) z zastosowaniem płyty stalowej zamiast miedzianej. Ze względu na większą trwałość stali daje więcej (kilka tysięcy zamiast kilkuset) odbitek.

Stalowa Wola — młoda osada przemysłowa (hutnictwo) koło Niska powstała w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego.

Stałocieplne (ciepłokrwiste) — organizmy spośród zwierząt kręgowych, których ciepłota ciała jest niezależna od otoczenia (homoiother-mia). Pozostałe gromady kręgowców i wszystkie bezkręgowce zaliczamy do zmiennocieplnych (czyli zimnokrwistych).

Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej — powołany przez Ligę Narodów trybunał, z siedzibą w Hadze, którego celem jest załatwianie w sposób polubowny zatargów m. państwami. Poza tym S. T. S. M. wydaje opinie w kwestiach, oddanych mu do zaopiniowania przez Radę lub Zgromadzenie Ligi Narodów. W zasadzie S. T. S. M. ma kom-

Stambolijski Aleksandar — (1878 — 1923),

w czasie

-*■ I, 731.

warstwa społeczna rządząca się własnymi prawami i przywilejami, dość wyraźnie odgraniczona od innych warstw społecznych. Ustrój stanowy był powszechny w .całej Europie zach. w śrdw., różne jego pozostałości przechowały się do czasów nwż. W Polsce (m. w. od XII —XIII w.) można wyróżnić pięć S.: duchowieństwo, możnowładztwo, rycerstwo, (szlachta), mieszczanie i chłopi. W czasach nwż. granice m. S. zatarły się stopniowo niemal zupełnie, ustrój zaś stanowy ustąpił miejsca ustrojowi klasowemu. Współcześnie wysuwa się w niektórych krajach (Włochy, Niemcy) hasło społeczeństwa stanowego, zwracające się przeciw ustrojowi klasowemu oraz przeciwko zasadzie walki sowei, przeciwstawiając w ten sposób doktrynom socjalistycznym

1. — w wersyfikacji układ rymów, strofa. 2. — inna nazwa oktawy (w metryce).

Stan cywilny — rodzinno-prawne stanowisko człowieka, tj. jego stosunek d« osób, z którymi jest związany przez urodzenie, związek małżeński itp. S. C. jest rejestrowany przez prawo przy pomocy urzędów S. C. prowadzących rejestry S. C. i akta metrykalne. Akty S. C. prowadzą w Polsce parafie (dla wyznań chrze-ścij.) i komisariaty policji (dla wyznań nie-chrześcij.). Sposób rejestracji aktów S. C. nie jest ujednostajniony na terenie poszczególnych b. zaborów.

Stan czynny -> Aktywa.

Standard, standard (ang.),standart — wzór; coś sporządzonego wg ustalonego wzoru, przepisu, wg normy; w handlu oznacza pewne stałe typy jakościowe danego artykułu, które mogą służyć za podstawę przy zawieraniu transakcyj.

Standard Oil Go (of New Jersey), stand»rd ojl 'kempany a w nju dża;rsy — powstałe w r. 1882 amer. przedsiębiorstwo naftowe, ośrodek przeszło 500 towarzystw, objętych największym koncernem świata, tejże nazwy, zał. przez John D. Rockfellera. S. O. C. opanował znaczną część produkcji i zbytu ropy naftowej oraz jej pochodnych. Gł. konkurentem S. O. C. jest prowadzony przez Deterdinga ang.-hol. koncern Royal Dutch Shell. -> III, 822.

Standaryzacja typowych dla danego rodzaju towarów, cech. W produkcji przemysłowej to samo, co normalizacja. S. dotyczy również wytworów rolniczych, produkowanych możliwie wg ustalonego wzoru, wzgl. odpowiednio sortowanych (np. typów ziarna, określonej wielkości i gat., masła — odpowiedniej zawartości tłuszczu). S. ułatwia handel na podstawie próbek i korzystny zbyt zwł. na rynkach zagranicznych.

Staniewicz Witold — (* 1888), ekonomista; w 11. 1926 — 1930 minister reform rolnych.

Staniol -*■ Cynfolia.

Stanisław August Poniatowski — (1732 — 1798), ostatni król polski, syn Stanisława Poniatowskiego i Konstancji z Czartoryskich. W 11. 1755 — 1758 poseł w Petersburgu. Wybrany na króla pod presją Katarzyny II, liczącej na słaby charakter i uległość S. A. P., koronował się w Warszawie w r. 1764. Od pocz. ulegał wpływom ros. i na tym przede wszystkim tle powstał od razu konflikt m. królem a narodem (konfederacja barska). W r. 1773 pod presją Stackelberga dopuścił do zwołania sejmu, który miał zatwierdzić I rozbiór Polski. Po zebraniu sejmu wielkiego, mimo wahań i chwiej ności, odegrał wybitną rolę w przygotowaniu i uchwaleniu konstytucji 3 maja. Następnie jednak skapitulował przed Rosją i przystąpił do Targowicy. Po III rozbiorze

(1550-1568),

(* 1862), malarka Gł. dzieła: „Noc ukraińska",

-> I, 35, III, 1039.

-> III, 1244.

kryształy.

S. A. P. abdykował 21 listopada 1795 r. i osiadł w Grodnie. W r. 1796 powołany przez cara Pawła do Petersburga, gdzie po dwóch latach zmarł. W r. 1938 zwłoki S. A. P. sprowadzono do kraju i pochowano w parafialnym kościele w Wołczynie (miejscu jego urodzenia). S. A. P. położył wielkie zasługi na polu odrodzenia kulturalnego Polski w zakresie nauki, literatury, sztuki, reform społecznych i gospodarczych — nie jest jednak wolny od winy za jej upadek polit. ->• I, 237, II, 213 — 214, 1203, III, 111, 770, IV, 241-242, 1227.

Stanisława św. order — odznaczenie ustanowione przez króla Stanisława Augusta 7 maja 1765 r. (wstęga czerwona z szerokimi paskami białymi na brzegach). Od r. 1831 włączony do orderów ros. i nadawany przez cesarzy ros. aż do upadku caratu jako jeden z najniższych orderów.

Stanisław Kostka, św.

jezuita, członek magnackiej rodziny, wbrew woli której wstąpił do zakonu. Zmarł jako nowicjusz. Patron młodzieży. Pam. 13 listopada.

Stanisław ze Szczepanowa, św. — (f 1079), biskup krakowski. Zamordowany z rozkazu króla Bolesława Śmiałego, którego polityce się przeciwstawił. Patron Polski. Pochowany w Krakowie na Skałce. Pam. 8 maja.

IV, 1222, 1228.

Stanisław Leszczyński Leszczyński Sta-n i sław.

Stanisławów — m-to woj. w widłach dwóch Bystrzyc; żywy ośrodek przemysłowy i handlowy. 60 000 mieszk.    -> I V, 190.

Stanisławski Jan — (1860—1906), malarz, pozostawał pod wpływem impresjonizmu fr. Malował krajobrazy. Gł. dzieła: pejzaże z Werony, Wenecji, Tyńca i i. -> II, 948, I V, 246.

Stanisławskij Konstantin, właść. Aleksie-jew — (1863—1938), ros. aktor, reżyser i teatrolog, reformator teatru i twórca nowego kierunku, t. zw. uduchowionego naturalizmu; w r. 1898 stworzył wraz z Niemirowiczem-Danczenką Moskiewski Teatr Artystyczny, który wywarł wpływ na teatr zach.-europ.

-*IV, 1057, 1574

Stankiewicz Zofia i graficzka.

„Lato", cykl kartonów węglem: „Nasze drzewa" i i.

Stanley Henry Morton, ’st£nly henry mo:rtn (właść. James Rowland) — (1841 — 1904), ang. podróżnik po Afryce. Odnalazł zaginionego I.ivingstone’a nad jez. Tanganiika; zbadał okolice wielkich jezior i dorzecza Konga. Napisał: „W najciemniejszej Afryce", „Auto biografia" i i.

Stan oblężenia -> Oblężenie.

Stan spoczynku — stan urzędnika państwowego (oficera służby stałej, podoficera zawodowego) po zwolnieniu z pełnionych przezeń obowiązków wskutek przekroczenia granicy wieku, utraty zdolności do wykonywania zawodu lub na własną prośbę, po wysłużeniu określonej ustawami liczby lat. Osoba przeniesiona w S. S. otrzymuje ze skarbu państwa zaopatrzenie (emeryturę), której wysokość zależy od ostatnio otrzymywanego w służbie czynnej uposażenia, wysługi lat itd.

Stan trzeci, le thiers ćtal, la tjćrz ćta — we Francji przed wielką rewolucją stan mieszczański reprezentowany w stanach generalnych.

Stan wojenny. — W razie konieczności użycia sił zbrojnych do obrony państwa, Prezydent

R.    P. zarządza S. W. na obszarze całego państwa lub jego części. Podczas trwania S. W. Prezydent ma prawo bez upoważnienia izb ustawodawczych wydawać dekrety w zakresie ustawodawstwa państwowego (z wyjątkiem zmiany konstytucji), przedłużać kadencje izb do czasu zawarcia pokoju oraz otwierać, odraczać i zamykać sesje sejmu i senatu w terminach dostosowanych do potrzeb państwa, jak również zwoływać sejm i senat w zmniejszonym składzie, wyłonionym przez te izby. W czasie S. W. rząd korzysta z uprawnień, określonych przez ustawę o stanie wyjątkowym i wojennym.

Stan wyjątkowy. — W razie zagrożenia państwa z zewnątrz, jak również w razie rozruchów wewnętrznych lub rozległych spisków o charakterze zdrady stanu, zagrażających u-strojowi lub bezpieczeństwu państwa albo bezpieczeństwu obywateli, Rada Ministrów za zezwoleniem Prezydenta zarządza S. W. na obszarze całego państwa, lub części zagrożonej. W czasie obowiązywania S. W. rząd może zawiesić swobody obywatelskie. Zarządzenie S. W. musi być przesłane do parlamentu celem zatwierdzenia. O ile parlament wypowie się przeciw wprowadzeniu S. W., rząd niezwłocznie uchyla zarządzenie.

Stany generalne — ogólno-państw. przedstawicielstwo duchowieństwa, szlachty i mieszczan we Francji w okresie stanowej monarchii. Po raz pierwszy zwołane w r. 1302 przez Filipa Pięknego w czasie jego walki z Bonifacym VIII, stopniowo rozszerzały swe prawa (np. w sprawie uchwalania podatków, w sprawach sądowych). W r. 1789 zebrały się na wezwanie Ludwika XVI i przekształciły się w Zgromadzenie Narodowe.

Stany skupienia — stany, w których występuje materia zależnie qd sił spójności działające m. cząsteczkami. Rozróżniamy trzy

S.    S.: stały, ciekły i gazowy. Ciecze i gazy obejmuje się często wspólną nazwą płynów. Ciałami stałymi są właściwie tylko

III, 138-142.

Stany Zjednoczone Ameryki, The United States of America. $i jumajtyd stajts aw 9’meryke, skrót U. S. A. — republika w Ameryce Pn., złożona z 49 stanów. St. Zj. A. Pn.

osada górniczo-przemy-słowa pod Wierzbnikiem nad Kamienną; metalurgia i przemysł wojenny.

Staraja Russa — stare m-to rosyjskie nad Jez. Ilmen. 21 000 mieszk.

Stara Pianina — bułg. nazwa Bałkanu. Stara Zagora

m-to i kąpielisko bułg. na pd. zboczu Srednej Góry. Uprawa wina i róż; wyrób olejków kwiatowych. 30 000 mieszk.

Starogard

grupa luteranów niem. przestrzegających ściśle zasad swej religii; ze względu na swą ortodoksję odłączyła się od zjednoczonego kościoła prus.

Staroraki ( Palaeostraca )

-> IV, 733

(J* 1656), pisarz,

mają 7 839 000 km³ i 129 300 000 mieszk., w tym ponad 4 mil. osób pochodzenia polskiego. Posiadłości kolonialne wynoszą 1 843 000 km* i liczą 15117 000 mieszk. Stolica Waszyngton. -> art. IV, 900 — 915; ,,Ameryka Północna", I, 172-192; III, 50-51, 319, 822, IV, 198, 579, 580, 583, 584,    724,    760,    1064,    1189,

1191, 1192, 1253, 1254, 1337, 1529.

Stańczycy — grupa polityków konserwatywnych dawnej zach. Galicji. Nazwa pochodzi od programowej publikacji „Teka Stańczyka", ogłoszonej w r. 1869 przez grupę zachowawczych polityków (Szujski, Tarnowski, Koźmian. Wodzicki).

-> III, 45.

Stańczyk — (XVI w.) błazen nadworny Aleksandra I i Zygmunta Starego, słynny z ciętości, dowcipu i odwagi cywilnej. Stał się symbolem prawego stosunku do zagadnień państw. (Wyspiański: „Wesele", obrazy Matejki).

Stapiński Jan — (* 1867), działacz ludowy, organizator stronnictwa chłopskiego w Galicji; od r. 1889 redagował „Przyjaciela Ludu"; w 11. 1898—1918 poseł do sejmu austr., następnie do pierwszych sejmów Rzpltej.

Starace Achille — (* 1899), wł. mąż stanu, od r. 1931 generalny sekretarz partii faszystowskiej i członek Wielkiej Rady Faszystowskiej .

Starachowice

Starhemberg — 1. — Ernst Riidiger, hr. — (1638—1701), austr. feldmarszałek, walczył przeciw Ludwikowi XIV, w r. 1683 bronił Wiednia w czasie jego oblężenia przez Turków. 2. — Ernst Riidiger, ks. — (* 1899), austr. polityk. Od r. 1929 wódz Heimwehry, w 11. 1935—1936 wicekanclerz. Po zabójstwie Doll-fussa objął kierownictwo „Ojczyźnianego Frontu" (-*■ Vaterlandsche Front). Po połączeniu Austrii z Rzeszą Niem. emigrant polit.

Stark Johannes — (* 1874), fizyk niem. Prace w dziedzinie promieniowania i teorii budowy atomu. W r. 1913 odkrył t. zw. efekt S., rozszczepianie się prążków widmowych w polu elektrycznym. Nagroda Nobla w 1919 r.

pwt. m-to pomorskie nad Wierzycą; fabryki maszyn, wyrobów tytoniowych. 13 000 mieszk.

Starokatolicy — sekta powstała w Niemczech w r. 1870, nie uznająca dogmatu nieomylności papieskiej. Obecnie S. rozpadli się na kilka grup (w Niemczech, Czechach, Szwajcarii i Holandii), liczących razem ok. 20 000 członków.

Staroluteranie

pod gromada skrzelodysznych, obejmuje gat. o cechach pośrednich m. skorupiakami i pajęczakami. Ciało składa się z głowotułowia i odwłoku, zakończonego wydłużonym kolcem (tel-fton). Na głowotułowiu szczękoróżki i 5 par przysadek, których części nasadowe odgrywają rolę narządów żujących. Dwa rzędy: kopalne wielkoraki (Oigantostraca) z okresu sylurskiego i dewońskiego, które dochodziły do 2 m dł. i ostrogony (Xiphonura) z rodzajem skrzypłocz, dziś żyjące.

Starosta — 1. — we wczesnym śrdw. zwierzchnik rodu. Od Wacława II i Łokietka urzędnik w całym państwie, poza Małopolską, mianowany przez króla, pełniący funkcje namiestnika. S. sądził, prowadził rycerstwo na wojnę, zajmował się cłami, egzekucją wyroków, zarządzał majątkami królewskimi i grodami. W końcu XIV w. urząd S. wprowadzono i do Małopolski Od XVI w. dzielą się S. na grodowych, tj. właściwych i nie grodowych, tj. dzierżawców dóbr królewskich (królewszczyn). W r. 1775 zreformowano urząd S., odbierając im zarząd dobrami i wprowadzając wybór S. przez sejmiki. S. zostawali, najczęściej z nadania królewskiego, ludzie zasłużeni, zwł. na polu bitwy. 2. — współcześnie: urzędnik mianowany przez min. spraw wewnętrznych, stojący na czele pwt. Podlega wojewodzie i Min. Spraw Wewnętrznych; jest reprezentantem rządu na terenie pwt. i szefem administracji ogólnej pierwszej instancji. Podlegają mu organy policji państw.

Starostwo — 1. — w dawnej Polsce obszar ziemi nadawany dożywotnio przez króla zasłużonym, wraz z prawem sądowniczym na tym obszarze. T. zw. S. grodowe miały gł. na celu ułatwienie organizacji obrony granic. 2.    —

obecnie : urząd i siedziba władz administracyjnych pwt. W wielkich m-tach z najdują się t. zw. S. grodzkie.

Starowiery, raskolnicy — sekta prawosławna ; dzielą się na popowców, posiadających własną hierarchię kościelną i mało różniących się dogmatycznie od prawosławia i na bezpopowców, którzy nie uznają kleru i wprowadzili szereg inowacyj do swych wierzeń. Prócz Rosji S. znajdują się w Polsce, Rumunii i Łotwie.

Starowolski Szymon erudyta i polihistor. Pisał po łac. i po polsku. Gł. dziełem S. był „Lament utrapionej matki Korony Polskiej", utwór podniosły, w tonie kazań Skargi, pisany w czasach okupacji Polski przez Szwedów. W dziełach S. spotyka się

pierwiastki późniejszego mesjanizmu: wiarę w Boże posłannictwo Polski.

Starożytność

I, 686, III, 380.

(1820-1902),

Stary Sącz

Stassfurt

(1859-1925), wybitny kompozytor i pedagog, mistrz stylu kameralnego. Kwartety smyczkowe, fantazja na orkiestrę, liczne miniatury fortepianowe i skrzypcowe, opery: „Filenis", „Maria".

-> IV, 256.

Statorius - Stojeński

(t ok.

„stan powstawa-

-> II, 200. dla ludów europ., okres dziejów od czasów najdawniejszych do upadku cesarstwa zach.-rzym. w r. 476 (lub do początków wędrówki ludów ok. r. 375). T. zw. S. klasyczna obejmuje tylko dzieje Greków i Rzymian.

Starszy nad armatą — generał artylerii za Wazów.

Starszy szeregowiec (starszy strzelec, starszy ułan, w artylerii bombardier) — pierwszy stopień wojskowy, na który może awansować szeregowiec.

Start, sta:rt (ang.) — ruszenie z miejsca, moment rozpoczęcia biegu, wyścigu sportowego, lotu samolotu itd.

Starunia — wieś w pwt. nadwórniańskim; w r. 1907 i 1929 wydobyto tu dobrze zachowane szczątki mamuta i przedhistorycznego nosorożca włochatego. 3000 mieszk.

-> IV, 1535.

Starynkiewicz Sokrates generał ros. Od r. 1875 prezydent Warszawy, położył duże zasługi ok. uporządkowania m-ta.

stary gród małopolski w widłach Dunajca i Popradu, owiany legendami o św. Kindze, która tu ufundowała klasztor klarysek (XIII w.). 5000 mieszk.

„Stary styl“ — system obliczania czasu wg kalendarza juliańskiego; do r. 1923 stosowany powszechnie w krajach o wyznaniu gr.-kat., zachowany przez kościół prawosławny. Wg S. S. występuje opóźnienie o 13 dni (do 1 marca 1900 r. o 12 dni, do 1 marca 1800 r oli dni itd.). w stosunku do t. zw. nowego stylu, czyli kalendarza gregoriańskiego. S. S. zachowały protest. Niemcy do r. 1700.

Stary Testament — 1. — część Biblii opisująca historię przymierza zawartego m. Bogiem a narodem izraelskim za pośrednictwem patriarchów i Mojżesza. -> art. „Biblia", II, 658 — 667. 2. — przenośnie: religia żydowska przed przyjściem Chrystusa.

Starzec (Senecio) — rodzaj roślin z rodziny złożonych. Obejmuje ok. 1300 gat., w tym niektóre drzewiaste rosnące w górach tropikalnej Afryki; u nas 26 gat. roślin trwałych, zielnych, lub jednorocznych. S. jakubek, o kwiatach żółtych w koszyczkach i S. zwyczajny — pospolite chwasty.

Starzenie się -> I, 1205, IV, 1582 — 1585.

Starzyński Stanisław — (1853 — 1936), prawnik i polityk. Poseł do austr. Rady Państwa, sejmu galicyjskiego, od r. 1917 członek Komisji Konstytucyjnej. Napisał: „Konstytucja 3 maja na tle współczesnego ustroju innych państw europ.", „Współczesny ustrój prawno-polit. Polski i innych państw słów." i i.

Starzyński Stefan — (* 1893), ekonomista i polityk. Od r. 1914 służył w Legionach, w 11. 1929—1934 wiceminister skarbu, w 11. 1934 do 1938 komisaryczny prezydent Warszawy; ogłosił szereg prac z zakresu ekonomii i skarbowości.

m-to u stóp Harzu, znane z wielkich złoży soli kuchennej i soli potasowych. 15 000 mieszk.

Staszic Stanisław Wawrzyniec, ks. — (1755 — 1826), pisarz i mąż stanu, wielki patriota i wychowawca narodu. Z pochodzenia mieszczanin wielkopolski. W 11. 1798-1799 i 1804-1805 badał bogactwa mineralne Karpat; od r. 1800 członek Tow. Przyjaciół Nauk, od r. 1808 jego prezes. Członek Izby Edukacyjnej i referendarz Rady Stanu za Księstwa Warszawskiego, radca stanu, dyrektor wydziału przemysłu i kunsztów a od r. 1824 minister stanu w Królestwie Kongresowym. W r. 1816 stworzył rolniczą Fundację Hrubieszowską z własnych dóbr, uwłaszczając chłopów i zakładając wzorową gminę. Służba społeczna S. zdążała do realizacji i pogłębienia w myśl wskazań filozofii oświecenia i ideałów demokratyczno-humani-tarnych reform zapoczątkowanych przez konstytucję 3 maja. Gł. dzieła: pisma reformatorskie: „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego", „Przestrogi dla Polski" i i., poemat dydaktyczny „Ród ludzki", dzieło naukowe: „O ziemiorództwie Karpatów", przekłady „Epok natury" Buffona, „Iliady" Homera ii. S. położył podwaliny pod polskie górnictwo. I, 49, 865, II, 1203, III, 111-112, 414, IV, 267, 357, 470.

Statek — wg fachowej terminologii wszystkie większe konstrukcje przeznaczone do pływania nawodnego, z wyjątkiem jednostek marynarki wojennej, zw. okrętami. -*• art. ,,Marynarka", II, 502 — 514, ,,Okręt", III, 1117 — 1133.

Stacjusz Papiniusz (Statius Papinius) — (I w. po Chr.), poeta rzym,. autor epopei mit.-bohaterskiej „Thebais" i pięciu ksiąg utworów okolicznościowych pt. ,,Silvae", zawierających cenny materiał dla poznania epoki.

Statkowski Roman

Piotr

1591), pedagog i pisarz reformacyjny rodem z Francji, nauczyciel kalwińskiej szkoły w Pińczowie, autor ,,Polonicae: Grammatices inslitutio", pierwszej gramatyki języka polskiego.

Stattler Wojciech Korneli — (1800—1882), malarz, portrecista, profesor krakowskiej szkoły sztuk pięknych, nauczyciel Matejki, Grottgera i i. Gł. dzieła: „Machabeusze", „Autoportret" i inne.

Status nascens (łac.) nia" ; niektóre substancje w chwili powstawania (in statu nascendi) energiczniej działają chemicznie, niż w zwykłym stanie. Tak np. wodór, wy-

I, 1274.

dział chemii

I.

o-

dzielany z kwasu przez cynk, ma silniejsze własności redukujące, niż gazowy. Tłumaczymy to w ten sposób, że wodór in statu na-scendi istnieje w ciągu b. krótkiego czasu w postaci pojedynczych atomów, działających energiczniej, niż cząsteczki.

Status quo (łac.) — istniejący stan rzeczy; pojęcie stosowane gł. w polityce zagranicznej. Do zasady S. Q. odnoszą się pozytywnie państwa zadowolone z panującego stanu rzeczy (gł. granic), negatywnie — niezadowolone. We współczesnej rozgrywce m. państwami rewizjonistycznymi i antyrewizjonistycznymi ideologia S. Q. posiada b. doniosłe znaczenie.

Statut — w znaczeniu historycznym: prawo, ustawa, np. S. wiślicki. Obecnie — przepisy dotyczące organizacji osoby prawnej, np. spółki, stowarzyszenia itp. S. musi być zatwierdzony i zarejestrowany przez właściwe władze.

Statut Litewski — zbiór praw wydany w r. 1529 i zreformowany w r. 1588; obowiązywał Litwę, woj. kijowskie oraz ziemie: wołyńską i bracławską.

->/F, 38.

Statut Łaskiego -> Laski.

Statut organiczny woj. śląskiego — ustawa uchwalona przez sejm Rzpltej w r. 1920 dla autonomicznego woj. śląskiego. Przestała obowiązywać po unifikacji w r. 1937.

Statut Wiślicki — pierwszy kodeks prawa zwyczajowego polskiego, ogłoszony (po łacinie) na sejmie w Wiślicy w r. 1347, ułożony gł. przez Jarosława Bogorię ze Skotnik; obowiązywał na terenie Małopolski. Statut obowiązujący na terenie Wielkopolski ogłoszono w tym samym roku w Piotrkowie ; statut powszechny ogłosił Kazimierz W. w r. 1368. S. W. miał na celu przywrócić poszanowanie dla piaw, zapewnić należyty i szybki wymiar sprawiedliwości i ujednostajnić prawodawstwo na ziemiach polskich. S. W. m. i. ustalał procedurę sądową; ustalił istnienie czterech stanów: 1. — rycerza, czyli szlachcica, 2. — skartabellę (nowonobilitowany szlachcic), 3. — wojaka z sołtysa lub kmiecia ustanowionego, 4. —wolnego rolnika, kmieciem zwanego; zawierał szereg rozporządzeń opiekuńczych w stosunku do kmiecia (m. i. rozróżnianie osadników na prawie polskim i na prawie niem.); zatwierdzał przywilej nadany Żydom w r. 1264 przez Bolesława Pobożnego.

Statyczny zmysł (inaczej zmysł równowagi lub położenia) — zdolność odbierania wrażeń, dla których podnietami są zmiany w ciśnieniu endolimfy oraz nacisku otolitów w labiryncie ucha, informujące nas o wznoszeniu się i opadaniu, pochyleniu głowy, wirowaniu itp. zakłóceniach równowagi.

IV, 1180-1182.

Statyka — część mechaniki, nauka o równowadze m. siłami działającymi na ciało. -> III, 550. Statyczny moment -> Moment.

Statyka chemiczna

ogólnej (fizycznej), zajmujący się badaniem równowag chemicznych (-> Odwracalne reakcje).

Statystyka — ilościowe badanie zjawisk o charakterze masowym, odnoszących się zwl. do stosunków gospodarczo-społecznych i ludnościowych ; metoda liczbowego określania wchodzących w grę czynników, wykrywania ich wzajemnego stosunku i zależności, stosowana celem poznania, opisu i naukowej interpretacji badanych zjawisk. Organizacją S. w skali ogólnokrajowej zajmuje się zwykle państwo, w Polsce Główny Urząd Statystyczny (G. U. S.). Przedsiębiorstwa, urzędy, wzgl. osoby prywatne obowiązane są dostarczać G. U. S. wymaganych danych statystycznych. G. U. S. ogłasza je w formie zestawień liczbowych i o-pracowań w specjalnych publikacjach. -> art., IV, 915-926; I, 352, III, 407, IV, 661.

Stavanger — stary port norw. z handlem rybnym. 47 000 mieszk.

Staw (articulatio, diarthrosis) — ruchome połączenie dwóch (S. prosty) lub więcej (S. złożony) stykających się ze sobą kości. W S. odróżniamy: 1) pow. stawowe kości tworzących S., pokryte warstwą tkanki chrząstnej; 2) torebkę stawową, złożoną z warstwy zewnętrznej włóknistej oraz wewnętrznej błony maziowej (-*■ Maziowa błona); 3) jamę stawową, tj. przestrzeń zawartą m. pow. stawowymi oraz torebką stawową; 4) aparaty dodatkowe, np. kaletki maziowe (-*■ Maziowe kaletka), wiązadła itp. Na zasadzie charakteru ruchów w S., dzielimy S. na jednoosiowe, np. S. kolanowy i wieloosiowe, np. S. barkowy. Istnieją również t. zw. S. nieruchome, będące nieruchomymi połączeniami kości za pomocą tkanki łącznej lub chrząstnej, np. spojenie łonowe. Stawu zapalenie (arthritis) stre — powstaje najczęściej na skutek urazu lub zakażenia; cechuje się obrzmieniem i bo-lesnością zajętego S., w którym gromadzi się płyn wysiękowy, gorączką; 2. — przewlekłe — na ogół łagodniejsze, powstaje zwykle ze S. zapalenia ostrego. Szczególnym typem ostrego zapalenia wielostawowego jest ostry gościec stawowy (->■ Gościec). S. zapalenie, zwł. przewlekłe, może prowadzić do zesztywnienia i zniekształcenia S.

-► 1, 1118, 1119, 1120, III, 90-91.

Stawłacz min — pomocniczy okręt wojenny zastosowany do przewożenia i stawiania min. Wyporność od kilkuset do kilku tysięcy ton; pancerza nie posiada. Zabiera od kilkudziesięciu do kilkuset min.    -> III, 432.

Stawidła — 1. — zasuwy do otwierania, zamykania i regulowania przypływu wody przez otwory w groblach^ tamach. 2. — w maszynach parowych mechanizmy, zapewniające rozrząd (dopływ i odpływ) pary dopływającej i odpływającej z cylindra. Dzielą się na suwa kowe i zaworowe (wentylowe).

typ tkankow-

mieszanina stałych kwasów

kwas tłuszczowy

Stechiometria

(ok. 1435-1504), hospodar od r. 1457; w r. 1467 odparł najazd Węgrów i w r. 1475 pobił Turków pod Rakową. W czasie wyprawy polskiej na Turków w r. 1497 zdradził Olbrachta i zadał mu klęskę w lasach bukowińskich; w r. 1504 odebrał Turkom Akkerman.

(ok.

IV, 1276. (1533-1586), książę

lit.;

Stawiszyn — m-ko w woj. poznańskim pod Kaliszem; zabytki z XIV i XV w.; garbarnia. 2600 mieszk.

Stawonogi (Arthropoda) ców z działu Coelomata o wykształconej segmentacji ciała. Pierścienie zrastają się grupami, tworząc głowę, tułów i odwłok lub głowo-tułów i odwłok. Posiadają członowane przysadki parzyste, symetrycznie rozchodzące się na boki ciała. Ciało pokryte twardym pancerzem chitynowym. Narządy oddechowe różnorodnie wykształcone. Rozwój prosty lub złożony. Siedem gromad: skrzelodyszne, pajęczaki, kikutnice, pratchawce, niesporczaki, wije i owady.

Stawropol, obecnie Woroszyłowsk — m-to ros. na przedgórzu Kaukazu; ośrodek rolniczy, przemysł tekstylny. 62 000 mieszk.

Stearyna

tłuszczowych, gł. stearynowego i palmitynowego. Biała, krucha, tłusta masa, topi się w ok. 50°. Służy do wyrobu świec. Otrzymuje się przez zmydlenie tłuszczów i odciśnięcie pod prasą od ciekłego kwasu oleinowego.

Stearynowy kwas o dużej cząsteczce, C₁₇ Ha5 COOH. W postaci estru glicerynowego wchodzi w skład stałych tłuszczów naturalnych, wolny w skład stearyny.

Steatyt — minerał, jasno-zielona zbita odmiana talku. Stosowany jako „mydełko" krawieckie.

Stebnik — wieś koło Borysławia; złoża soli potasowych, źródła solankowe. 3000 mieszk.

dział chemii ogólnej, zajmujący się badaniem stosunków m. ilościami pierwiastków w związkach chemicznych i ilościami związków, reagujących z sobą, oraz wyznaczaniem c. atom.

Stecki Jan — (* 1871), ekonomista i publicysta, więziony w cytadeli w r. 1891, poseł do I i II Dumy; minister spraw wewnętrznych w 11. 1917—1918;,autor publikacyj z zakresu gospodarki rolnej i ekonomii.

Steczkowski Jan Kanty — (1862 — 1929), ekonomista i polityk. Podczas wielkiej wojny w 11. 1917 i 1918 kolejno min. i premier w Królestwie Polskim, w 11. 1920—1921 min. skarbu, w 11. 1924—1927 prezes Banku Gospodarstwa Krajowego. Autor publikacji: „O naprawie skarbu Rzpltej" i i.

Steeg Thćodore, steg tćodor — (* 1868), polityk i dziennikarz fr., deputowany i senator radykalno - społeczny; wielokrotny min., gubernator Algeru w r. 1921, premier w 11. 1930— 1931.

Steele Richard, sti:l ’rycz9rd — (1672—1729), dziennikarz i komediopisarz ang. Wydawał polityczno-obyczajowe pismo „The. Tatler" („Gawędziarz"), z Addisonem — „The Specła-lor" („Widz"). Napisał komedie: „The Fune-ral" („Pogrzeb"), „The Conscious Lovers" („Rozsądni kochankowie") i i. Odznaczał się

spostrzegawczością, temperamentem pisarskim i sentymentalizmem.    -+IV, 1318.

Steen Jan —    (1626 — 1679), malarz hol.

W obrazach rodzajowych przedstawiał z żywym odczuciem ruchu najczęściej sceny wesołe. Gł. dzieła: „Święto Trzech Króli", „Muzyk", „Jarmark" i i.

Steeple-chase, ’sti:pl czejs (ang. = bieg do dzwonnicy) — niegdyś wyścig konny na przełaj, którego metą była wieża kościelna; obecnie bieg — terenowy — konny lub pieszy na większym dystansie, z naturalnymi lub sztucznymi przeszkodami.

Stefan — imię dziewięciu papieży: 1. — S. I, św. — (f 257), papież od r. 254; dążył do wzmocnienia władzy biskupów. 2. — S. II. — (f 757), papież od r. 752; ukoronował Pepina i otrzymał odeń państwo kościelne.

Stefan — imię wielu władców.

Mołdawia: S.

Serbia: 1. — S. I Nemania — (1114 — 1200), książę serb., z pomocą Bizancjum zjednoczył Serbię i rozszerzył granice państwa na pd. Czczony w Serbii jako święty. 2. — S. Du-szan — (1308—1355), król od r. 1331 po zamachu na swego ojca S. III. W wojnach z Bizancjum, Turcją i Węgrami zdobył zach. Macedonię, Bośnię Albanię, Tesalię i Epir. W r. 1346 koronował się na cara Serbów i Greków. W r. 1354 wydał zbiór praw serb.

Węgry: S. (Szczepan) I św.

975 — 1038), król węg. od r. 997, budowniczy państwa węg., w r. 990 przyjął chrzest, nawrócił Węgry, wprowadził organizację kościelną, w r. 1000 koronował się jako król apostolski, otrzymawszy ten tytuł od papieża Sylwestra II. W r. 1030 odparł najazd Konrada II niem. Kanonizowany w r. 1807. Patron Węgier. Pam. 2 września.

Stefan Batory siedmiogrodzki w 11. 1571 — 1576; król polski od r. 1576. Wybrany na króla Rzpltej Polskiej z warunkiem poślubienia królowej Anny Jagiellonki, po ucieczce Henryka Walezego. Zmusił do uległości przeciwstawiający mu się Gdańsk. Prowadził zwycięskie wojny z Moskwą zakończone rozejmem Zapolskim (r. 1582), w którym Polska odzyskała Inflanty; zdobył Połock, Wieliż, odpychając Moskwę na wschód. Znakomity wódz i polityk o szerokich widnokręgach, dźwi-. gnął Polskę na wysoki stopień mocarstwowy. W polityce wewnętrznej opierał się na szlachcie, której nadał sądownictwo apelacyjne, ustanawiając w r. 1578 trybunał koronny, w r. 1581 — występował ostro przeciw warcholstwu i opozycji, np. w sprawie Zborowskich. Pod-

-* I, 963. (1654-1728), kompo-

pierwsze czworonożne

(1757—1831), prus. mąż stanu, od r. 1804 min., reorganizator państwa prus. Zniósł cła wewnętrzne, wprowadził pieniądz papierowy; dążył do zjednoczenia państewek niem., uwłaszczenia włościan, samorządu stanowego i konstytucyjnego ustroju. W r. 1808 ustąpił na żądanie Napoleona i został doradcą cara Aleksandra; w r. 1813 powrócił do kraju.

Steinach Eugen — (* 1861), fizjolog austr.; m. i. prace nad gruczołami o wydzielaniu wewnętrznym, w szczególności nad gruczołami płciowymi; twórca metody „odmładzania".

-> II, 892.

Steinkeller Piotr Antoni

->///, 373, 376-378.

-> IV, 1260.

niósł Szkołę Wileńską do godności Akademii. S. B. zajmuje poczesne miejsce w rozwoju kultury polskiej „złotego wieku". Gł. współpracownikiem S. B. był Jan Zamoyski.

-* II, 527, III, 505, IV, 193, 213-214.

Stefani Jan — (1746—1839), kompozytor, Czech z pochodzenia, ma wielkie zasługi dla muzyki polskiej. Popularne polonezy i opery: „Krakowiacy i Górale" i w. i.

IV, 254.

Stefaniego agencja, Agence Stefani — u-rzędowa wł. agencja prasowa zał. przez Wilhelma Stefaniego w r. 1854.

Stefczyk Franciszek — (1861 — 1924), działacz społeczny, twórca spółdzielni systemu Reiffeisena w Polsce oraz t. zw. kas S., tj. włościańskich spółdzielczych zrzeszeń oszczędnościowo-kredytowych, zakładanych zwł. w Galicji.

Steffani Agostino zytor wł., wybitny poprzednik Ha.ndla; uprawiał wszystkie niemal rodzaje ówczesnej muzyki, zwł. duet wokalny.

Stegocephalae zwierzęta lądowe zbliżone do gadów; pojawiły się i żyły w okresie karbońskim. Z kształtu podobne do salamandry lecz znacznie większe; posiadały skrzela, trzecie oko umieszczone na ciemieniu, szkielet bardzo mało skostniały.

Stegomyia — rodzaj tropikalnych komarów przenoszących zarazki żółtej febry.

Stein Karl

(1799-1854), przemysłowiec, projektodawca kolei warszaw-sko-wiedeńskiej i parowców na Wiśle, przeprowadził usprawnienie komunikacji pocztowej w Królestwie Polskim. -> II, 1222, IV, 470.

Stekowce ( Monotremata) — rząd zwierząt ssących. Należą tu nieliczne gat. zwierząt o niewielkich rozmiarach i b. swoistej pierwotnej budowie ciała. Pas barkowy S. zawiera samodzielną kość kruczą; przewody moczowe i płciowe uchodzą do końcowego rozszerzonego odcinka jelita; zmienna temperatura ciała. Samice składają jaja, otoczone mocną błoną, młode są karmione wydzieliną mleczną gruczołów, znajdujących się w skórze brzucha samicy. Żyją w Australii i na sąsiednich wyspach. Należa gat.: dziobak, kolczatka.

Stela — nagrobek w kształcie płyty ustawionej prostopadle, i pokrytej malowidłami lub płaskorzeźbą. Spotykany w Chinach, dawnej Grecji itd.

Stendhal, stadal, właść. Marie Henri Beyle, mari ari bejl — (1783—1842), powieściopisarz i krytyk fr., autor powieści: ,,Le Rouge et le Noir" („Czerwone i czarne"), ,,La Chartreuse de Parmę" („Pustelnia parmeńska") i i. Podstawą twórczości S., odznaczającej się niezwykle wnikliwą analizą psychologiczną i bal-zakowskim realizmem, była materialistyczna filozofia oświecenia. Od romantyków przejął S. skłonność do samoanalizy. Dzieła S. odegrały ważną rolę w rozwoju formy powieściowej.

I, 527, I V, 552.

Stenografia — pismo skrótowe umożliwiające b. szybkie pisanie. W systemach S. upraszcza się znaki, redukuje samogłoski, ustala znak dla całej sylaby lub wyrazu itp. S. znana była już w strż. Grecji i Rzymie. Obecnie wyróżnia się geometryczne i graficzne systemy S. S. polska opiera się gł. na systemie graficznym Gabelsbergera-Polińskiego.

Stentor -> Trębacz. -> IV, 51 — 52.

Stentor — w podaniach gr. herold o niezwykle donośnym głosie; stąd „stentorowy głos".

Step — bezdrzewny, porośnięty tylko trawą i ziołami obszar ziemi. Często stanowi przejście do pustyni. Rozróżnia się'S. słone, pokryte specjalną roślinnością, kamieniste i trawiaste, tj. takie, które w czasie deszczów pokrywają się gęstą trawą.

III, 228, IV, 142-143, 1547, 1549.

Stephenson George, ’sti:wnsn dżo:rdż — (1781 — 1848), wynalazca ang., samouk; skonstruował w r. 1814 parowóz, w r. 1825 zbudował pierwszą kolej żelazną m. Stockton i Dar-lington, założył fabrykę parowozów.

Ster — urządzenie do zmiany kierunku ruchu statków (okrętów, łodzi), samolotów itp. Obrót S. dookoła osi, na której jest osadzony, powoduje nacisk ośrodka (wody, powietrza) na pow. S., skutkiem czego statek lub samolot zbacza z poprz. kierunku ruchu. Samoloty posiadają S. pionowe, kierunkowe i poziome, wysokościowe.

Stercz, gruczoł krokowy (prostata) — gruczoł wielkości wł. orzecha, znajdujący się u samców ssaków przy ujściu pęcherza moczowego i otaczający pocz. odcinek cewki moczowej. U osób starych S. ulega niekiedy przerostowi, uciskając na cewkę moczową i utrudniając w ten sposób odpływ moczu; leczenie — operacyjne.

Stereochemla — dział chemii obejmujący badanie przestrzennej budowy związków chemicznych.

Stereoizomeria, izomeria przestrzenna — rodzaj izomerii polegający na różnym przestrzennym rozmieszczeniu atomów łub grup

I V, 495.

1. — kierowanie statkiem, samolotem i t. p. przy pomocy sterów. — 2. — w technice nazwa, obejmująca regulowanie i kierowanie prądu cieczy, pary, elektrycznego, do odpowiednich przewodów regulowanie biegu silników itp.

Sterówce

->/F, 1111, 1384.

luis

(1806—1868), mistrz prozy niem., przedstawiciel t. zw. biedermeieru w literaturze niem. Zbierał i opisywał szczegóły z życia codziennego ludzi cichych i skromnych oraz zjawiska przyrody. Gł. dzieła: ,,Studien", ,,Runte Steine" („Kolorowe kamienie"), powieść „Der Nachsommer" („Schyłek lata") i historyczna powieść z pradziejów Niemiec „Witiko“.

Stilicho Flavius — (365 — 408), wódz i mąż stanu zach.-rzym., Wandal. Opiekun małoletniego cesarza Honoriusza. W r. 401 odparł najazd Wizygotów na pn. Italię. Usiłował roztoczyć władzę na cesarstwo wsch. Ścięty w Rawennie.

w cząsteczce. Do S. zaliczamy m. i. t. zw. izomerię optyczną, objawiającą się skręcaniem płaszczyzny polaryzacji przez izomerony.

Stereometria — dział geometrii badający własności tworów geometrycznych w przestrzeni.

Stereoskop — przyrząd optyczny dający wrażenie bryłowatości oglądanych przezeń obrazów płaskich. —> IV, 1492 — 1494, łabl. 125, 7. Stereoskopowy aparat fotograficzny — dwa połączone aparaty fotograficzne o obiektywach m. w. w odległości równej odległości źrenic oczu człowieka i jednocześnie uruchamianych migawkach; służy do robienia zdjęć do S.

Stereotyp — płyta odlana z metalu drukarskiego według formy odciśniętej ze złożonej do druku kolumny drukarskiej. Używany bywa do drukowania kilku wydań danego dzieła albo też przy wielkich nakładach czasopism periodycznych. Stąd stereotypowy — stale jednakowy, szablonowy, banalny.

Sterling, ’st9:rlyN (ang.) Funt sterling.

Stern William — (1871 1937), psycholog niem. twórca t. zw. psychologii różniczkowej i stosowanej ; autor cennych prac również z dziedziny pedagogii oraz filozofii, w której uzasadniał swój system zw. personalizmem, wychodząc z założenia, że świat składa się z osób i rzeczy.

Sterne Lawrence, sta:rn 'lorans — (1713 — 1768), powieściopisarz ang., autor powieści: ,,Tristram Skandy" i ,,A Sentirnental Journey" („Podróż sentymentalna"). Cechuje go sentymentalizm i humor; wprowadza pierwiastek osobisty. Pisma S. wpłynęły na rozwój techniki powieściowej, rozbijając jej konwencjonalną formę przez szereg oryginalnych chwytów, jak wplecione w tok akcji refleksje na temat działających osób, celowe urywanie wątków itd.

Sternity — grupa gazów bojowych pochodnych trójchlorku arsenu (AsC1₈). Ciała stałe, drażnią śluzówki dróg oddechowych i powodują kichanie, wymioty.

Sterowanie

statki powietrzne lżejsze od powietrza, balony napędzane śmigłem przy pomocy silników spalinowych, zaopatrzone w stery umożliwiające posuwanie się w dowolnym kierunku. Rozróżnia się S. dęte, czyli nie sztywne (obecnie nie budowane), półsztywne — z powłoką usztywnioną częściowo podłużnymi belkami i sztywne — posiadające rusztowanie, najczęściej aluminiowe, o największym znaczeniu. Pierwszy S. sztywny skonstruował Zeppelin. Silniki i kabiny mieszczą się w gondolach sztywno umocowanych do kadłuba S. Pojemność nowoczesnych S. sztywnych sięga 200 000 m³. Do napełniania stosowano pocz. wodór, po kilku katastrofach wywołanych wybuchem wodoru niepalny hel, mimo wys. ceny, wypiera wodór. S. znajdują zastosowanie do celów wojskowych, komunikacyjnych (w ciągu kilku lat stała komunikacja m. Niemcami i Ameryką Pn.) i odkrywczych, zwł. na dł. dystansach (loty do bieguna).

Sterylizacja, wyjaławianie — 1. — odkażanie, dezynfekcja, niszczenie drobnoustrojów i ich zarodników aż do zupełnej jałowości, tj. nieobecności drobnoustrojów, działaniem gorąca, światła słonecznego, czynników chemicznych. Przyrządy chirurgiczne, leki (zwł. do wstrzykiwali), pokarmy (zwł. dla niemowląt) powinny być jałowe. — 2. — wywoływanie bezpłodności u ludzi i zwierząt za pomocą zabiegów chirurgicznych lub naświetlań promieniami Rontgena.

Steryny, sterole — związki organiczne, alkohole cykliczne towarzyszące tłuszczom. Odgrywają ważną rolę wr organizmach żywych, ponieważ spokrewnione z nimi są niektóre witaminy i hormony. Przykłady: cholesteryna, ergosteryna.

Stetoskop -> Słuchawka lekarska.

Stevenson Robert Louis, ’sti:wnsn ’robart (1850—1894), powieściopisarz ang., autor powieści awanturniczej ,,Treasure Island“ („Wyspa Skarbów"), ,,Dr. Jekyll and Mr. Hyde“ i w. i.

Steyr — m-to dolnoaustr. nad Anizą; fabryka broni i samochodów. 24 000 mieszk.

Stęp (tarsus) — część kończyny tylnej, ew. dolnej, m. kośćmi podudzia a kośćmi śródstopia. U człowieka S. składa się z siedmiu kości ułożonych w trzech szeregach.

Stężenie (koncentracja) roztworu — ilość substancji rozpuszczonej w określonej ilości roztworu. S. oznacza się w procentach (liczba gramów substancji rozpuszczonej w 100 g roztworu) lub objętościowo (liczba gramów w litrze lub w cm³ roztworu), w gramocząsteczkach na litr itp.

Stifter Adalbert

(1806 — 1856), filozof niem.; wy-

-► III, 1126-1127.

okres

(* 1888), jugosł.

-* I, 963.

seneta.

m-to

w pn.-wsch. Anglii; fabryki porcelany i fajansów. 277 000 mieszk.

(* 1882),

Powszechnie hodowana

Stinnes Hugo — (1870—1924), przemysłowiec niem.; stał na czele wielkiego koncernu ciężkiego przemysłu. Odegrał wielką rolę w życiu gospodarczym i polit. Niemiec w okresie wojny i po wojnie. Po śmierci S. koncern popadł w trudności finansowe.

Stirling, 'stoąlyN — m-to w Szkocji środk. nad rzeką Forth; dawna rezydencja królów szkoc.; stary zamek. 22 000 mieszk.

Stirner Max (właść. nazwisko Kaspar Schmidt)

szedłszy ze szkoły Hegla, głosił skrajny indywidualizm, z którym wiązał swoją egoistyczną etykę („Mir geht nichls ilber Mich — dla mnie nie ma nic ponad mnie) oraz anarchiczną koncepcję społeczeństwa. Gł. dzieło: Der Einzige und 8cin Eigentum" („Jednostka i jej własność").

Stiuk — mieszanina wapna, gipsu i piasku używana w architekturze do kształtowania ornamentów na stropach i ścianach (zw. także stiukami lub sztukateriami) : rozpowszechniona była w epoce baroku i rokoka. S. lustrzany — imitacja marmuru. Mieszanina gipsu i proszku marmurowego, przepojona olejem lnianym. Po wysuszeniu polerowana woskiem.

Stochód — prawy dopływ Prypeci z Wołynia, uchodzi dwoma ramionami; ma charakter rzeki poleskiej (częste zmiany koryta). W czasie wielkiej wojny toczyły się nad S. przez dłuższy czas walki ros.-niem.

Stockholm -> Sztokholm.

Stockport, ’stokpo:rt — przemysłowe m-to ang. pod Manchesterem; tkactwo jedwabiu, kapelusze. 126 000 mieszk.

Stockton on Teesr 'stoktan on ti:z — m-to ang. nad rzeką Tees w pn.-wsch. Anglii; przędzalnie, budowa statków i maszyn. 67 000 mieszk.

Stoczek Łukowski — m-ko w pwt. łukowskim (woj. lubelskie), nad rzeką tejże nazwy; miejsce zwycięstwa Dwernickiego nad Rosjanami 14 lutego 1831 r.

Stocznia — przemysłowe zakłady budowy i naprawy okrętów.

Sto dni (fr. cent jours, sa żur) rządów Napoleona I od chwili powrotu z wyspy Elby 20 marca 1815 r. aż do abdykacji 28 czerwca 1815 r. po klęsce pod Waterloo.

Stoh — szczyt karpacki w Górach Czyw-czyńskich; miejsce zetknięcia się granic Polski, Rusi Podkarpackiej i Rumunii. 1665 m wys.

Stoicyzm (z gr. slod = portyk) — gr. szkoła filozoficzna zał. przez Zenona z Kitionu w III w. prz. Chr.; uczniowie Zenona zbierali się w Atenach w portyku ozdobionym kolumnadą, stąd nazwa. Szkoła stoicka kwitła do czasów cesarskich w Rzymie; głosiła naukę etyczną o życiu zgodnym z naturą i rozumem, wymagając u-trzymania równowagi duchowej, panowania nad uczuciami i niezależności od społeczeństwa; stoicy wyznawali materializm, a w teorii poznania głosili, że poznanie ma swe źródło we wrażeniach zmysłowych (sensualizm). S. wpłynęli również na rozwój logiki.

->//, 257, III, 531-532.

Stój — najwyższy szczyt Bieszczadów w grupie Borżawskiej Połoniny na Rusi Podkarpackiej. 1679 m wys.

Stojadinowicz Milan polityk, wieloletni min. finansów, premier od r. 1935. Za jego rządów nastąpiło zbliżenie Jugosławii do Włoch.

Stojałowski Stanisław x. — (1841 — 1911), polityk i działacz patriotyczny, inicjator ruchu chrześcij.-ludowego w Galicji, poseł do sejmu krajowego i parlamentu wiedeńskiego; redagował pisma ludowe.

Stojeński Piotr — Statorius.

Stojowski Zygmunt — (* 1870), kompozytor i pianista, pod wpływem Delibesa i Mas-Liczne miniatury, większe kompozycje: koncert fortepianowy, sonata, rapsodia polska i i.

Stoke on Trent, stouk on trent

Stokłosa (Bromus) — rodzaj roślin z rodziny traw. Dwu lub wielokwiatowe kłoski w wiechach. W lasach liściastych, na trawiastych zboczach, ugorach i łąkach, u nas 13 gat.

Stokowski Leopold Antoni słynny dyrygent, dyrektor orkiestry w Filadelfii.

Stokroć, stokrotka (Bellis perennis) — gat. rośliny zielnej, trwałej, z rodziny złożonych; najpospolitsza roślina darniowa. Występuje w Europie i Azji Mn.; kwitnie od wczesnej wiosny do późnej jesieni, w różnych odmianach jako roślina ozdobna.

Stolarski Błażej — (* 1880), polityk i działacz ludowy w Małopolsce. Członek Rady Stanu w 11.    1916 — 1917, minister rolnictwa

w r. 1918. Poseł na sejm i prezes partii „Wyzwolenie" do r. 1922.

Stolberg Christian -.    (1748-1821) i

Friedrich Leopold — (1750—1819), bracia, poeci niem., zaprzyjaźnieni z Goethem, subtelni lirycy.

Stolcowa kiszka — raczej : odbytnica.

Stolin — poleskie m-to pwt. nad Horyniem. 6000 mieszk.

Stolnik — w dawnej Polsce urzędnik dworski, do którego należała piecza nad stołem i naczyniem stołowym księcia. Od XIV w. tytuł honorowy.

Stolp Słupsk.

Stolpmiinde — kąpielisko niem. w Pomeranii prus. przy ujściu Słupi do Bałtyku. Latarnia morska. 4000 mieszk.

Stolzman Karol Bogusław — (1793 — 1854), działacz niepodległościowy, uczestnik powstania listopadowego; jeden z założycieli związku „Młoda Polska ", w r. 1854 w Centralizacji Tow. Demokratycznego w Londynie.

nych" i i.

-+//, 1161. Stołypin Piotr

(pes planus) — deformacja stopy polegająca na zaniku lub zmniejszeniu się jej sklepienia. Leczy się ortopedycznie.

Stopa procentowa -»■ Odsetki.

Stopa wierszowa — nazwa cząstek czy grup regularnych, na które można podzielić wiersz iloczasowy, analogicznie do taktów w -+/L, 1350, 1351-1352.

dokładny zegarek z dużą wska-

podstawa subordy-

Stołyhwo Kazimierz — (* 1880), antropolog. Zał. pierwszą w Polsce pracownię antropologiczną w Warszawie (w r. 1905). ,.Czaszka z Nowosiółki jako dowód istnienia w okresie historycznym kształtów pokrewnych z Homo primiyeniua", ,,Analiza typów antropologicz- kacyj. Każdorazowo można awansować tylko

o jeden stopień.

Grupa

Wojska lądowe

Szeregowcy

Podoficerowie

Star- Młod-

si

szy

Oficerowie

Sztabowi

Generałowie

Marynarz

Starszy marynarz

Mat

Bosmanmat

Bosman

Starszy bosman

Chorąży

Podporucznik

Porucznik

Kapitan

Major

Podpułkownik

Pułkownik

Kontradmirał

Wiceadmirał

Admirał

Stołowa Góra, ang. Table Mountain, tejbl 'mauntan — góra o spłaszczonym szczycie pod Capetown w Afryce pd.

Stołowe dobra — od sejmu piotrkowskiego w r. 1562/1563 część dóbr rządowych, przeznaczonych na utrzymanie króla i dworu, którymi król — w przeciwieństwie do dóbr koronnych — miał prawo swobodnie zarządzać.

Stołpce — m-to pwt. w woj. nowogródzkim, nad Niemnem i gł. graniczna stacja kolejowa z Z. S. R. R. 7000 mieszk.

(1862—1911), ros. mąż stanu; w 11. 1906—1911 jako premier rozpoczął okres reakcji, mającej na celu likwidację zdobyczy rewolucji 1905 r. Przez wprowadzenie reformy rolnej, likwidującej chłopskie wspólnoty ziemskie, dążył do umocnienia warstwy zamożnych chłopów jako podpory tronu. Zamordowany.

Stomatologia — gałąź medycyny praktycznej, obejmująca choroby jamy ustnej i zawartych w niej narządów (zębów, ślinianek, języka itp.).

Stonoga (Metoponorthus major Dollf.) — gat. równonoga lądowego żyjącego w wilgotnych mieszkaniach i piwnicach. Gat. rodzaju Porcellio żyją w miejscach wilgotnych w ogrodach, koło studzien itd.

Stopa — miara dł. używana w wielu państwach przed wprowadzeniem systemu metrycznego ; dotychczas używana w krajach anglosaskich. S. paryska = 0,325 m ; S. ang. -> Foot \ S. zos. = x/₇ sążnia. S. staropolska koronna = 0,298 m; S. nowa polska = ¹j.l łokcia = 12 cali = 0,288' m.

Stopa dyskontowa -> Dyskonto.

Stopa płaska muzyce.

Stoper (z ang. to stopę, tu: stop = zatrzymywać)

zówką wskazującą sekundy i ich ułamki (z dokładnością do 0,1 —0,2 sek.), dający się puszczać w ruch i zatrzymywać za pomocą naciśnięcia odpowiedniej sprężynki. Służy do dokładnego pomiaru czasu trwania zjawisk, zwł. krótkotrwałych. Stosowany w pracowniach naukowych, w naukowej organizacji pracy, w medycynie, w sporcie.

Stopień — jednostka miary kąta: */360 kąta pełnego. S. dzieli się na 60 minut, a minuta na 60 sekund; symbolicznie: 1° — 60 =3600’.

Stopień (w muzyce) -► Diatoniczny szereg.

Stopień geotermiczny — głęb., w obrębie której temperatura pod pow. ziemi wzrasta o 1° C. Wynosi ona średnio ok. 33 m.

Stopnie wojskowe nacji wojskowej, oznaczająca kwalifikacje do spełniania pewnych funkcyj, uprawniająca do odpowiednich poborów i oznak, nadająca szereg obowiązków i praw, ustalonych przepisami. Stopień szeregowca otrzymuje żołnierz z chwilą rozpoczęcia czynnej służby wojskowej, każdy następny stopień tylko w drodze awansu, na podstawie posiadanych kwalifi-

Tabelka S. W. w wojsku polskim:

Marynarka

wojenna

Szeregowiec (strzelec, ułan, kanonier, itp.)

Starszy szeregowiec (st. strzelec, st. ułan, bombardier itp.)

Kapral (podmajstrzy wojskowy) Plutonowy (młodszy majster wojskowy) Sierżant (wachmistrz, ogniomistrz, majster wojskowy) Starszy sierżant (starszy ogniomistrz

__ itd.)

Chorąży (zbrój mistrz) Podporucznik. Porucznik

Kapitan (rotmistrz)

Komandor-pod porucznik Komandor-porucznik Komandor

Genęrał brygady

Generał dywizji Generał broni

Marszałek Polski

Stopniowanie — w przymiotnikach i przysłówkach zaznaczenie stopnia natężenia, w jakim dana cecha występuje, przez zmianę słowo-

-*> III, 578-584.

ku kawka

Storczykowate (Orchidaceac) roślin zielnych jednoliściennych. 17 000 gat. w obszarach ciepłych i umiarkowanych; u nas rośliny gruntowe, bulwiaste lub kłączowe, niektóre roztocza, w obszarach tropikalnych liczne porośla oraz pnącza. Kwiaty przeważnie duże, niekiedy oryginalne, obupłciowe, grzbie-ciste, zebrane w kłosy zapylane przez owady, iektórych tropikalnych przez ptaki. Liczne at. tropikalne hodowlane w cieplarniach; wanilia uprawiana jako przyprawa.

Storm Theodor liryk 1 nowelista niem. Jego krótkie i przepojone duchem szczerego liryzmu nowele, przeważnie ujęte w formę wspomnień, są prawdziwymi arcydziełami. Najsławniejsze „Immen-aee", „Aquia aubmersus".

Storno (wł.) — pozycja buchalteryjna wpi-do ksiąg handlowych celem unieważnienia

(1848- 1915), generał

ros.

twierdzy Port-Artur, poddał fortecę Japończykom 2 stycznia 1905 r.; skazany w r. 1908 na śmierć, zamienioną na 10 lat twierdzy, w w r. 1909 ułaskawiony.

liczb

iloraz tych

Stosunków stałych,(1) prostych(2) 1 wielo-

podstawowe prawa

Określone

twórczych części wyrazu lub przy pomocy przysłówków : bardziej, więcej, mniej, najwięcej itp. Istnieją 3 stopnie: stopień równy (łac. poaitivua) np. : szybki, szybko; stopień wyższy (łac. cornfxiralit>us) : szybszy, szybciej; stopień najwyższy (łac. 8uperlativus): najszybszy, najszybciej.

Stopy — roztwory stałe metali utworzone w stanie ciekłym przez wzajemne rozpuszczanie się. Są powszechnie stosowane w technice. Do S. zaliczamy odmiany stali. Z innych: mosiądz, brązy, alpaka, S. lekkie (S. aluminium i magnezu, jak duraluminium, elektron, magnalium), S. oporowe (m a n-ganin, konstantan i nikielin), lut do lutowania, S. drukarski, S. łatwo topliwe (niektóre poniżej 100° C) złożone z cyny, ołowiu, antymonu i bizmutu, S. łożyskowe (biały metal) odznaczające się małym spół-czynnikiem tarcia, magnetyczne S. Heuslera; S. metali z rtęcią zwiemy ortęciami lub amalgamatami.

Storczyk (Orchia) — rodzaj roślin zielnych z rodziny storczykowatych. 80 gat. występuje w Europie, Azji, pn. Afryce i Ameryce Pn.; u nas gł. na łąkach i moczarach 17 gat. Wytwarzają podziemne, całe lub palczaste bulwy korzeniowe oraz nadziemne pędy ulistnione, kilkadziesiąt cm wys., zakończone kłosem kwiatów. Najpospolitsze: S. plamisty o liściach plamistych, S. szerokolistny, S. samczy, i i. Kwitną przeważnie w maju, niektóre już w kwietniu ; bulwy niekt 'rych dostarczają sa-lepu. ->/, 781, III, 220, 232, 1101, IV, 15.

rodzina

(1817-1888), wybitny

sana

innej pozycji, mylnie zaksięgowanej.

Stos kręgowy, stos pacierzowy — inaczej kręgosłup.

Stóssel Anatolij

W czasie wojny ros.-jap. komendant

Stosunek (łac. relatio) — termin na określenie związku lub zależności m. rzeczami, faktami lub pojęciami. Pojęcie S. jest jedną z podstawowych kategoryj filozoficznych (Arystoteles, Kant); ma ono odpowiadać na pytanie : względem czego.

Stosunek dwóch liczb.

krotnych (3) prawa

stechiometryczne, na których Dalton oparł swą teorię atomistyczną. 1. związki chemiczne posiadają stały skład chemiczny (stosunki m. ilościami tworzących dany związek pierwiastków są stałe), niezależnie od sposobu ich otrzymania. Udowodnione zwł. przez prace Lavoisiera. 2. — Objętości reagujących z sobą gazów i objętość gazowego produktu reakcji pozostają w prostych stosunkach liczbowych (np. 1:1,    1:2,

2:3). Odkryte przez Gay-Lussaca, później uogólnione na ciała stałe i ciekłe (podstawienie liczby gramocząsteczek zamiast objętości). 3. — Jeśli dwa pierwiastki twrorzą więcej niż jeden związek z sobą, ilości jednego pierwiastka związane z daną ilością drugiego w różnych związkach pozostają w stosunkach wymiernych i prostych (np. 1:2:3). Sformułowane przez Daltona. Prawa 2. i 3. zatracają swą przejrzystość w przypadku skomplikowanych związków, zwł. organicznych.

Stowarzyszenie — dobrowolne, trwałe zrzeszenie ludzi o celach nie zarobkowych. W Polsce zawiązywanie S. wymaga zarejestrowania przez władze, które nie mogą odmawiać rejestracji, jeśli S. nie zagraża bezpieczeństwu i spokojowi publicznemu. Zakazane jest: tworzenie S. 1. — wymagających bezwzględnego posłuszeństwa od członków S. 2. — S. łączących cele sportowe z celami polit. Młodzież szkolna szkół niższych i średnich nie może należeć do S. bez specjalnego zezwolenia Min. W. R. i O. P. na działalność tych S. na terenie szkół. Szereg S. doznaje poparcia ze strony państwa, jako S. użyteczności specjalnej, jak L. O. P. P., Polski Czerwony Krzyż, Związek Harcerstwa Polskiego i i. Każde S. musi posiadać zarząd, zatwierdzony przez władze statut i przynajmniej raz do roku zwoływać walne zebranie członków. S. są osobami prawnymi i mogą posiadać swój majątek.

Stowarzyszenie Ludu Polskiego — tajna organizacja niepodległościowa zał. w r. 1835 w Krakowie dla wywalczenia zjednoczonej i niepodległej Polski „na zasadzie wszechwładz-twa ludu". Na czele stał Zbór Główny w Krakowie, któremu podlegały zbory dzielnicowe we wszystkich dzielnicach Polski. W r. 1836 S. L. P. przeniesione do Lwowa; w r. 1839 na skutek represyj policji austr. rozwiązane.

Stożek (Conus) — rodzaj morskich ślimaków przodoskrzelnych o stożkowatej muszli.

Stożek kołowy prosty.

Stożek Wielki

Stożkowa, przecięcie stożkowe

(1645-1682), wł. śpiewak, kompozytor sonat, oper, oratoriów

nazwa urzę-

S. celem poparcia żądań robotników innego przedsiębiorstwa lub innej gałęzi produkcji bez wysunięcia własnych żądań pod adresem własnego przedsiębiorcy. S. włoski — gdy pracownicy przebywają bezczynnie w zakładzie pracy, ale jedynie w godzinach, w których zwykle trwa praca. S. w przedsiębiorstwie użyteczności publicznej lub szpitalach, utrudniający lub uniemożliwiający prawidłowe ich działanie, stanowi przestępstwo.

-> I, 626.

Strajki szkolne — popularna nazwa strajków prowadzonych w okresie niewoli przez uczniów szkolnych w walce o polską szkołę. 1. — S. S. w r. 1902, prowadzony przez uczniów gimnazjalnych na Podlasiu, przeciw rusyfikacji nauki religii, zakończył się zwycięstwem uczniów. 2. — S. S. w r. 1905, prowadzony przez Związek Młodzieży Polskiej w Kongresówce, zakończył się ustępstwami rządu ros. na rzecz średniego szkolnictwa prywatnego. 3. — S. S. w r. 1906 we Wrześni w b. zaborze prus. skierowany prze-

Niektóre gat. jadalne. W Indiach z muszli wyrabiano pierścienie i i. ozdoby.

Stożek — bryła geometryczna powstająca, gdy' wszystkie punkty konturu dowolnej figury geometrycznej / połączymy odcinkami z pewnym punktem P przestrzeni, nie lezącym w płaszczyźnie figury /. Figura / nazywa się podstawą S., punkt P — wierzchołkiem S., odcinki łączące kontur figury / z punktemP — tworzącymi S., odcinek łączący wierzchołek z płaszczyzną podstawy prostopadły do niej — wysokością S. S., którego podstawą jest koło, ma nazwę S. kołowego. S. kołowy, w którym spodkiem wysokości jest środek podstawy, nazywamy S. kołowym prostym. Wzory: V — ¹/₃jir²h, S = jrrl, gdzie V oznacza objętość S. kołowego, r promień podstawy, h wys., S pow. boczną S. kołowego prostego o tworzącej l.

szczyt w Beskidach Śląskich koło Wisły. Schronisko. 975 m wys.

Stożek wzrostu — występuje u roślin nasiennych w pąkach liściowych na szczycie łodyżek ; u niektórych roślin, jak np. moczarka, ma kształt stożka; składa się z komórek twórczych posiadających zdolność do intensywnego podziału. Powstają na nim liście i pąki boczne.

krzywa

powstająca przez przecięcie pow. stożkowej kołowej płaszczyzną. Istnieją trzy zasadnicze rodzaje S.: elipsa, parabola i hiperbola.

Stół plastyczny — duża skrzynia otwarta, zawierająca model plastyczny terenu odtworzony na podstawie mapy. Sprzęt pomocniczy dla szkolenia podoficerów i młodszych oficerów (dla ćwiczeń aplikacyjnych).

Strabo(n) — (63 prz. Chr. — 20 po Chr.), jeden z najwybitniejszych geografów strż., Grek żyjący‘w Rzymie. Gł. dziełem S. jest ,,Geograj>hika“ w 17 księgach, zawierająca nie tylko opis krajów i zjawisk, ale i próby wyjaśnienia związków przyczynowych.

II, 547, 578, III, 111.

Stracenie — wykonanie sądowego wyroku śmierci. Wyrok śmierci musi być wykonany w miejscu zamkniętym, nie publicznym, w o-becności prokuratora, lekarza i duchownego odpowiedniego wyznania.

Strach — afekt wywołany najczęściej niebezpieczną sytuacją; objawia się szeregiem zmian organicznych i wyraźną mimiką oraz odruchami ucieczki lub ukrywania się. S. ste-niczny dodaje siły mięśniom i ułatwia u-cieczkę lub walkę, S. asteniczny obezwładnia, powoduje zahamowanie ruchów mięśni.

-> art. ,,Afekt", I, 30 — 35.

Stradella Alessandro

i kantat. Zamordowany po życiu pełnym przygód. Bohater opery Flotowa „Stradella".

Stradivari Antonio, Stradivarius — (1644 — 1737), słynny wł. (Cremona) konstruktor skrzypiec, altówek i wiolonczeli, uczeń N. Amatiego.

Stratford Thomas Wentworth, hr. ’str&fard 'tomas' uentu9:r# — (1593 — 1641), ang. polityk, rzecznik absolutyzmu; od r. 1633 namiestnik Irlandii, rządami swymi wywołał tam powstanie. Oskarżony przez Długi Parlament o zdradę stanu, stracony.

Straits Settlements (ang. = osady nad cieśniną), 'strejts 'setlmants dowa administrowanych bezpośrednio przez Anglię kolonij w Cieśninie Malakka. Uprawa kauczuku, ryżu, palm kokosowych, owoców pd. S. S. posiadają dla Anglii wielkie znaczenie strategiczne i handlowe. 3 500 km², 1 199 000 mieszk. Stolica Singapore.

Strajk, strejk — zbiorowe zaprzestanie pracy przez większą liczbę pracowników jednego lub kilku przedsiębiorstw albo całej gałęzi przemysłu w celu uzyskania od przedsiębiorcy lub związku przedsiębiorców zgody na proponowane przez pracowników warunki płacy i pracy. Sposób walki organizowany zwykle przez zrzeszenia robotnicze (związki zawodowe, partie polit.), stojące na gruncie walki klas. S. czarny — gdy robotnicy porzucają również te działy pracy, których unieruchomienie grozi zniszczeniem produkcji, maszyn lub katastrofą, np. zalaniem kopalni, zniszczeniem urodzaju. S. głodowy — porzucenie pracy połączone z głodówką strajkujących. S. okupacyjny — S. połączony z zajęciem zakładu pracy przez strajkujących, którzy go nie opuszczają aż do ukończenia zatargu. S. powszechny — S. o-bejmujący ogół robotników wszystkich gałęzi przemysłu w danej miejscowości, kraju. S. solidarności

->/, 197-198.

Alzatczycy mówiący dialektem niem., uważający się jednak za Francuzów. Liczne zabytki,m. i. katedra gotycka (XI, XII, XIII Jlij j i XV w.), muzeum malarstwa, muzeum archeologiczne i w. i.

181 000 mieszk.

Katedra

do

1922 i 1922 - 1923. w 11. 1924

Strategia

tach) oraz przy pomocy balonów-sond. Loty do S. zapoczątkował Pic car d. W Polsce wzlatywał do granic S. kilkakrotnie Burzyński w otwartej gondoli,

I, 400-401, 403, III, 980.

Stratostrat

-WF, 385-386.

2.

ciw nauce religii w języku niem.; miał wynik ujemny.

Stralsund, slow. Strzałów — port na Pomorzu Zaodrzańskim, zał. w XIII w. na miejscu twierdzy slow.; przeżył jako członek Hanzy okres swej świetności. 44 000 mieszk.

Strasburg, fr. Strasbourg, strasbur — potężna twierdza fr. w pobliżu Renu, stolica Alzacji i port reński. Uniw. zał. w r. 1567. Ludność

W strż.

rzym. kolonia; od VII w. stolica biskupstwa, od XIII n|SS Ij j 51, u w. wolne m-to Rzeszy, w    nTnlfl

XIV —XVI w. ośrodek prze- „ ... „    , ...

mysłu tkackiego, handlu, kul-tury odrodzenia, ruchu anabaptystów. W r. 1681 przyłą- w Strasburgu, czony do Francji; po anek-sji Alzacji i Lotaryngii w r. 1871    —

Niemiec; w r. 1918 wrócił do Francji.

Strasburger Edward — (1844—1912), botanik. Liczne podstawowe prace w dziedzinie anatomii i cytologii roślin oraz podręczniki oparte na własnych badaniach.

Strasburger Henryk Leon — (* 1887), polityk i dyplomata, minister przemysłu i handlu w 11. 1921

—1932 komisarz Rzpltej w Gdańsku; prezes Centralnego Związku Przemysłu Polskiego.

sztuka prowadzenia wojen. Nowoczesna S. nie ogranicza się wyłącznie do sztuki kierowania masami wojsk, ale musi uwzględniać też elementy polit., ekonomiczne, przemysłowe itd.

Stratford on Avon, ’stratfard on 'ejwan — m-to w Anglii środk. nad rzeką Avon. Miejsce urodzenia Szekspira. 9000 mieszk.

Stratosfera — górna warstwa atmosfery, odznaczająca się brakiem pionowych prądów powietrznych, zupełnym brakiem chmur, temperaturą ok. - 55° w dolnych warstwach. S. roźpoczyna się przeciętnie na wys. 11 000 m, wys. ta jednak jest zmienna zależnie od pory roku i szer. geogr. W najwyższych zbadanych warstwach S. zmienia się procentowy skład powietrza, maleje zawartość ciężkiego tlenu, wzrasta zawartość helu, pojawia się wodór. W S. panuje niskie ciśnienie (na wys. ok. 16 000 m ok. 0,1 atmosfery); nie ma praktycznie rozpraszania światła, skutkiem czego niebo jest granatowo-czarne, a księżyc i gwiazdy są widoczne w dzień. Badanie S., służące celom naukowym (m. i. badaniu promieni kosmicznych) i technicznym (możliwości lotnicze w S.), prowadzone jest przez loty (w stratostra-

balon przeznaczony do lotów stratosferycznych. Posiada wielką powłokę wypełnioną (na ziemi) tylko częściowo wodorem, który podczas wznoszenia się rozpręża się w miarę spadku ciśnienia z wzrostem wys. aż do zupełnego wypełnienia powłoki. Gondola w postaci hermetycznie zamkniętej kuli, wyposażona w butle tlenowe i szereg instrumentów badawczych.

Stratus - niskie występujące poniżej 2000 m chmury warstwowe.

Stratygrafia — dział geologii zajmujący się badaniem warstw skalnych i wyznaczaniem okresu geologicznego, z jakiego pochodzą. S. posługuje się szeregiem metod, z których najważniejsza jest metoda paleontologiczna, opierająca się na analizie t. zw. skamieniałości przewodnich, czyli wyszukiwaniem w skałach szczątków rotlin lub zwierząt, które żyły krótko, a miały szer. rozprzestrzenienie geograficzne.

Straus Oscar — (* 1870), austr. kompozytor gł. operetek. Napisał: „Ein Walzerłraum“ („Czar walca"), „Der letzte Walzer” („Ostatni walc") „Teresina“ i i.

Strauss — 1. — Johann — (1804—1849), kompozytor tańców, współtwórca wiedeńskiego walca, dyrygent; walce, kadryle, polki i i.

Johann — (1825 — 1899), syn poprz., genialny kompozytor taneczny, twórca staro-wiedeńskiej operetki. Nap. 479 utworów. Przepiękne walce m. i.: ,,An der schónen blauen Donau" („Nad pięknym, modrym Dunajem"), „ Wein, Weib, Oesang" („Wino, kobieta, śpiew), kadryle, polki, mazurki, marsze. Operetki: „Die Fledermaus" („Nietoperz"), „Der Zigeunerbaron" („Baron cygański") i i.

Strauss Richard — (* 1864), kompozytor i dyrygent, przodujący twórca muzyki niem. Po uwolnieniu się spod wpływów Brahmsa wzorował się na Berliozie, Liszcie i Wagnerze. Jeden z największych kompozytorów muzyki programowej. Niebywały wirtuoz, wypowiada się w olśniewającym przepychem barw kolorycie orkiestralnym. Do r. 1904 przeważnie symfonista, od r. 1905 dramatyk muzyczny Opery: „Guntram", „Salome”, „Elektra", ,,Ro-senlcavalier" („Kawaler srebrnej róży"), „Ariadnę auf Naxos“ i i. Poematy symfoniczne: „Till Eulenspiegel”, „Don Juan”, i i. Muzyka kameralna, koncerty, utwory chóralne.

-*///, 943, IV, 56-57.

Strawinskij Igor — (* 1882), kompozytor ros.; przejął od Rimskiego-Korsakowa błyskotliwą technikę instrumentacji. Początkowo oparł swą twórczość na pierwiastkach ludowych, w późniejszym okresie życia nawrót do

w chemii czyn-

utarte

(1878-1929), po-

klasycznej muzyki XVIII w. Napisał panto-miny baletowe: ,,Żar-ptica" („Rajski ptak"), ,,Pietruszka", ,,Le Hacre du Printemps" („Święto wiosny") i i. Symfonie, opery, koncert fortepianowy, sonaty, pieśni i i.

-+ IV, 1574.

Strawiński Stanisław — konfederat barski, sprawca porwania króla Stanisława Augusta 3 listopada 1771 r., zaocznie skazany na śmierć. Przyjął w Rzymie święcenia kapłańskie.

Straż celna -+ Clo.

Straże — ubezpieczenie wojska w marszu, na przedzie (-*■ Przednia straż), z tyłu (-*■ Tylna straż), lub z boku kolumny.

Straż graniczna — organ wykonawczy Ministerstwa Skarbu zapewniający ochronę celrją granic i zapobiegający nielegalnemu ich przekraczaniu. Pełni służbę na pograniczu pn., zach. i pd. Polski, tj. na terenie nie objętym przez K. O. P. Organizacja S. G. wzorowana jest na wojskowej, charakter pracy — podobny do służby w K. O. P. i policji państw.

Strażnik wojskowy — od XVI w. mianowany przez hetmana urzędnik wojskowy dla służby bezpieczeństwa obozu; do w. XVIII S. W. pocz. strzegli pogranicza przed Tatarami, później przeszli pod władzę króla jako urzędnicy tytularni.

Straż ogniowa, pożarna -> Pożarnictwo.

Straż Praw — organ wykonawczy utworzony przez konstytucję 3 maja, składający się z króla, prymasa, 5 min. S. P. miała nadzór nad urzęddami państwa i była podporządkowa na królowi, którego nie wiązały jej uchwały.

Strącałniki -> Precypityny.

Strącanie, wytrącanie — ność wydzielania osadów z roztworów przez dodanie odpowiednich odczynników. Stosowane szeroko dla wyodrębniania poszczególnych substancyj oraz usuwania zanieczyszczeń w laboratoriach i przemyśle; posiada wielkie znaczenie w analizie i przy wytwarzaniu produktów chemicznych.

Strączek łzawy -> Domowy grzyb.

Strączyniec (Cassia) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny motylkowatych; 450 gat. w obszarach ciepłych. Niektóre S. dostarczają liści używanych w medycynie pod nazwą senesu.

Strąk — owoc suchy, pękający, powstały ze słupka jednokrotnego, jednokomorowego. Zawiera przeważnie kilka lub więcej nasion i przy dojrzewaniu pęka wzdłuż dwóch szwów; występuje u motylkowatych. ->• III, 1188.

Strążyska Dolina — malownicza dolina na pn. zboczu Tatr Zach., zamknięta ścianą Giewontu ; posiada szereg skał wapiennych, m. i. t. zw. Kominy. Wodospad: Mała Sikława.

Strefa wolna, wolnocłowa — część portu, odgrodzona od pozostałych, przeznaczona do przechowywania nie clonych towarów zagranicznych ; obszar wyłączony pod względem celnym. Istnieje w Gdyni od r. 1934. -* IV, 318-319.

Strelitz — wsch. część Meklenburgii w Niemczech z m-tem S., będącym do r. 1712 rezydencją książąt S.

Stresa — m-to i uzdrowisko wł. nad Lago Maggiore. W r. 1932 konferencja w sprawie odbudowy gospodarczej Europy środk. W r. 1935 konferencja przedstawicieli Włoch, Francji i Wielkiej Brytanii w sprawie gwarantowania niepodległości Austrii. „Front S.“ określenie wspólnego frontu wł.-fr.-ang. przeciw Niemcom, istniejącego przez krótki czas po r. 1935. Ok. 5000 mieszk.

Stresemann Gustav lityk niem. W r. 1917 przywódca narodowo-liberalnej frakcji Reichstagu, w r. 1918 założył Niem. Partię Ludową, w r. 1923 kanclerz Rzeszy i min. spraw zagranicznych. Prowadził pojednawczą politykę w stosunku do Francji, wskutek czego uzyskał dla Niemiec szereg ustępstw. Za rządów S. przyjęcie planu Dawesa w r. 1924, układ lokarneński w r. 1925 (dzięki któremu Niemcy zostały dopuszczone do Ligi Narodów), przyjęcie planu Younga w r. 1929, zgoda Anglii i Francji na przedterminową ewakuację Nadrenii. Zwalczany przez prawicę niem. W r. 1927 otrzymał nagrodę pokojową Nobla (razem z Briandem i A. Chamberlainem).

Strindberg August —    (1849—1912), po-

wieściopisarz i największy dramatopisarz szw.; rozpoczął od naturalizmu (dramaty: „Ojciec", „Panna Julia"), po czym w całym szeregu powieści przedstawiających jego skomplikowane przeżycia i osnutych na tle motywu niechęci i nienawiści do ludzi w ogóle, a zwł. do kobiet, otworzył nowoczesnej poezji drogi do wniknięcia w najgłębsze tajniki ducha. Utwory te, w których S. reprezentuje cechy dekadentyzmu, wywarły ogromny wpływ na literaturę europ, (w Polsce — Przybyszewski). W ostatnim okresie życia twórczość S. wykazuje cechy mistycyzmu: ,,Inferno", „Taniec śmierci" i i.

-► I, 1246, IV, 786.

Stroboskop — 1. — przyrząd oświetlający lub odsłaniający (tarcza z otworami) przedmiot w szybkim ruchu na czas krótszy od czasu trwania obrazu na siatkówce oka, skutkiem czego przedmiot ogląda się w kolejnych stadiach ruchu przy pozornej nieruchomości. Służy do analizy ruchu mechanicznego itp. 2. — za- Stroboskop (zabawka), bawka oparta na tej samej zasadzie, co kinematograf; obręcz tekturowa z nalepionymi wewnątrz obrazkami przedstawiającymi kolejne stadia ruchu osoby, zwierzęcia itp. i z szeregiem szpar. Po puszczeniu obręczy w szybki ruch obrotowy widzimy przez szpary kolejne obrazki, co stwarza wrażenie poruszającego się obrazu. 3. — przyrząd obserwacyjny

stosowany w ciężkich czołgach dla zabezpieczenia obserwatora przed pociskami karabinowymi i odłamkami pocisków, oparty na zasadzie S.; gł. jego część stanowi b. szybko obracający się cylinder z wąską szczeliną obserwacyjną.

Strofa, zwrotka — forma strukturalna układu wiersza, pierwotnie tylko wiersza śpiewanego, w którym powtarza się pewien zespół wierszy tworzących właśnie S. S. jest objawem najściślejszego zespolenia wiersza z muzyką, ale pozostaje jego cechą i po odłączeniu muzyki od wiersza. S. występuje najpełniej w pieśni. Gł. elementy S.: rodzaj wiersza, powiązanie wierszy i melodia (w pieśni). — W strż. poezji gr. stroficzność występuje już w VII w prz. Chr. (Archiloch). W dalszym rozwoju liryki gr. spotykamy różne kunsztowne S., jak alcejska, saficka i i. W pieśniach gr. po S. następowała dokładnie jej odpowiadająca budową rytmiczną antystrofa. S. występuje później w śrdw. poezji łac., świeckiej i kościelnej, w poezji germ. (najkunsztowniej u skaldów), w poezji trubadurów i min-nesingerów. Z Włoch przedostają się do literatury powszechnej specjalne rodzaje S., jak tercyna, sestyna, oktawa i. i. -* IV, 1356 — 1358.

Strofantyna — związek organiczny, otrzymywany z nasion niektórych gat. roślin w rodzaju Strophanthus. Silnie działający środek nasercowy.

Strofika — w nauce o wierszu dział metryki, zajmujący się budową wiersza ze względu na składające się nań strofy oraz budową poszczególnych rodzajów strof. -y IV, 1356 — 1358.

Stroganow — ros. rodzina kupiecka, reprezentująca kolonizacyjną politykę Rosji na wschodzie w XVI —XVIII w. S. posiadali nad rzeką Kamą i na Uralu ogromne posiadłości; byli inicjatorami podboju Syberii przez Jer-maka. W XVII w. uzyskali prawo budowy twierdz, utrzymywania wojska i sądownictwa; w r. 1722 uzyskali tytuł baronów, później hrabiów. S. Paweł - (1774-1817), liberał-reformator, był przyjacielem ks. Adama Czartoryskiego i Aleksandra I.

Stroiczka (Lobelia) — rodzaj roślin z rodziny lobeliowatych, pokrewnych dzwonkowatym. 200 gat. w obszarach ciepłych, u nas w jeziorach na Pomorzu i w Świtezi rośnie S. jeziorna (Lobelia Dortmanna). Lobelia in-flata z Ameryki Pn. używana w medycynie, niektóre gat. hodowane w ogrodach jako o-zdobne.

Stroik

-y IV, 1271.

część niektórych instrumentów dętych. W klarnecie, oboju i fagocie ustnik trzcinowy zakończony w kształcie dzioba; prąd powietrza wprawia końce S. w drgania, pobudzając z kolei do drgań dźwiękowych słup powietrza w instrumencie. W harmonium, organkach i piszczałkach stroikowych organów —

Ś wiat i Życie. — V’.

języczek metalowy wprawiany w drganie prądem powietrza i wydający dźwięk o barwie i wys. zależnej od kształtu i rozmiarów S.

Stanisław 1725—1799), malarz, twórca licznych utrzymanych w stylu późnego baroku polichromij kościelnych na terenie wsch. Małopolski. 2. — Marcin — (f 1800), brat poprz., malarz; polichromia kościoła św. Marcina we Lwowie.

Strojenie instrumentów — w muzyce doprowadzenie interwałów do prawidłowego stosunku przez porównanie z pewnym dźwiękiem normatywnym o ściśle określonej liczbie drgań. (^y Kamerton).

Stroje polskie art. IV, 926 — 937.

Stromboli — wyspa wł. w grupie Wysp Liparyjskich; czynny wulkan 926 m wys.

Strongylion — (V w. prz. Chr.), rzeźbiarz gr., twórca t. zw. konia trojańskiego ustawionego na Akropolis ateńskiej, oraz posągu Amazonki.

Stroiński

1.

(ok.

Stronnictwo Ludowe — organizacja stanowiąca polit. reprezentację ludności wiejskiej na terenie całej Rzpltej Polskiej, powstała w Warszawie w r. 1931 na zjeździe delegatów „Wyzwolenia", „Piasta" i „Stronnictwa Chłopskiego". Celem S. L. jest „organizowanie do pracy polit., społeczno-gospodarczej i kulturalnej warstwy chłopskiej i tych obywateli państwa polskiego, którzy z warstwą chłopską chcą na polu polit., społeczno-gospodarczym lub kulturalnym współpracować". Hasłem programowym S. L. jest przeświadczenie, że „państwo polskie jedynie w oparciu o szerokie masy ludu wiejskiego, naturalnego gospodarza kraju, ostać się może".

Stronnictwo Narodowe

organizacja

polit. utworzona w r. 1928, jako organizacja ruchu narodowo-demokratycznego (-y Narodowa Demokracja). S. N. jest stronnictwem nacjonalistycznym, opozycyjnym wobec rządów pomajowych; występuje przeciw polityce klasowej, skupiając przedstawicieli wszystkich klas społecznych; prowadzi szeroko zakrojoną akcję wśród młodzieży. W polityce zagranicznej popiera S. N. sojusz z Francją, w polityce wewnętrznej zwalcza etatyzm, ugodową politykę z mniejszościami na wsch. Polski, dąży do wyrugowania wpływów żyd. ze wszystkich dziedzin życia przez odebranie praw polit. Żydom i do unarodowienia gospodarstwa polskiego.

Stronnictwa polityczne, partie

zorganizowane grupy społeczne składające się z jednostek posiadających pokrewne poglądy, interesy i dążenia w odniesieniu do kształtowania życia społecznego i państw.

-yart. IV, 937-946; IV, 405.

Stront — pierwiastek, metal należący do II grupy układu periodycznego (-y Wapniowce), niezbyt rozpowszechniony w przyrodzie. L. porz. 38, c. atom. 87,6, s. chem. Sr. Związki S.

64

Nasienie

strophantusa.

wysuszona

(1737-1772), duń. mąż stanu, nadworny lekarz Christiana VII; uzyskawszy wielkie wpływy polit. dzięki poparciu królowej duń. Karoliny Matyldy, organizował państwo w duchu absolutyzmu, dążył do uwolnienia Danii od ' wpływów ros., reformował finanse. Uwięziony i stracony.

Strug Andrzej ("f 1937) -> Gałecki Tadeusz.

-+ IV, 232, 336.

Strughnie — sposób obróbki metali i drzewa przez ścinanie wiórów prostoliniowo przesuwanym narzędziem tnącym, dawniej zw. heblowaniem. Ma na celu zmniejszenie grubości i wygładzenie, niekiedy kształtowanie pow. Narzędziem do S. drzewa jest strug (dawniej zw. heblem), nóż wystający nieco z oprawy drewnianej (niekiedy metalowej), poruszany ręcznie. Do metali stosuje się strugarki (dawniej zw. heblarkami) o napędzie mechanicznym.

Struma

(1840-1912), filozof,

rze

barwią płomień na piękny kolor purpurowy, stosowane do wyrobu ogni sztucznych. Tlenek S. używa się do wydzielania z melasy cukru, z którym tworzy nierozpuszczalne związki.

Stroński Stanisław — (* 1882), romanista (znawca literatury prowansalskiej), publicysta i polityk Stronnictwa Narodowego; w 11. 1922 — 1935 poseł na sejm.

Strophantus — rodzaj roślin    ;

pokrewnych barwinkowi; 43 gat. gł. w Afryce tropikalnej. Wytwarzają b. trujące korzenie i nasiona, używane do zatruwania strzał; niektóre gat. dostarczają strofantyny.

Strowski Fortunat, fortuna — (* 1866), fr. historyk literatury, syn emigranta polskiego, autor szeregu prac z zakresu literatury fr., m. i. ,,Tableau de la littłra-ture franęaise du XIX-lme silcie" („Obraz literatury fr. w XIX w.“), ,,Montaigne", ,,Pascal et ses temps" („Pascal i jego epoka") i i.

Strój bobrowy (castoreum) wydzielina gruczołów bobra. Czerwono-bru-natna masa o ostrym zapachu, zawierająca olejki i związki fenolowe, stosowana w lecznictwie jako środek w chorobach nerwowych, gl. w histerii.

-*///, 281, 1288, 1289.

Strój godowy — właściwości wyglądu zewnętrznego zwierząt występujące w okresie godów, najczęściej u samców, nieraz jednak u obu płci, np. w ubarwieniu, w upierzeniu ptaków itp.

Struensee Friedrich

rzeka wsch.-macedońska z Gór Rodope; przepływa przez Jez. Takinos, uchodzi do Morza Egejskiego, 270 km dług.

Struna — część instrumentów strunowych, wytwarzająca dźwięki przez drganie. S. wyrabia się z drutu metalowego (fortepian, mandolina), jelit baranich lub jedwabiu.

Strumień świetlny (światło) — suma światła wydzielanego przez dane źródło we wszystkich kierunkach. Mierzy się w lumenach.

Struna grzbietowa (chor da dorsalis) — łącznotkankowy elastyczny utwór w kształcie pręta, leży na stronie grzbietowej ciała strunowców i odgrywa rolę szkieletu. U bezczasz-kowców i smoczkoustych pozostaje w ciągu całego życia, u kręgowców w czasie rozwoju zarodkowego i w miarę rozwoju kręgosłupa zostaje częściowo lub całkowicie wyparta.

Strunowce (Chordonia) — zwierzęta opatrzone struną grzbietową w ciągu całego życia lub tylko we wczesnych okresach rozwojowych. Należą: osłonice (Tunicata), bez-czaszkowce (Acrania) i kręgowce ( Vertehrata).

Strunowe instrumenty -> Instrumenty muzyczne.

Strup (eschara) — kruchy twór zjawiający się na skórze lub śluzówce w miejscu uszkodzonym przez urazy lub sprawy zapalne; składa się z obumarłych tkanek, krwi, wysięku itp.

Strupieszenie (mortificatio) — obumieranie miejscowe tkanek lub narządów w żywym ustroju pod wpływem różnych czynników u-szkadzających.

Struś (Struthio camelus L.) — gat. ptaków z rzędu strusiowatych ( Struthiones), podgro-mady bezgrzebieniowców (Ratitae). Dł. ciała 2 m, wys. do szczytu głowy 2,6 m. Pozbawiony zdolności lotu. U nóg 2 palce; wewnętrzny opatrzony mocnym tępym pazurem. Obojczyków brak. Głowa, szyja i nogi nie opierzone, w ogonie i na skrzydłach duże miękkie pióra o rozstrzępionych chorągiewkach: Upierzenie samca czarne, lotki i sterówki białe, samica szaro-brunatna. S. żyje towarzysko na stepach Afryki i Arabii, żywi się pokarmem roślinnym i zwierzęcym; ma zwyczaj połykania niejadalnych przedmiotów, kamyków, żwiru itp. S. są łowione, a ostatnio hodowane gł. dla pięknych piór; mięso i jaja jadalne. Kilka pokrewnych gat. zamieszkuje różne okolice Afryki.

I, 437, II, 614.

Struś Józef, Struthius — (XVI w.), lekarz nadworny Zygmunta Augusta i innych monarchów, od r. 1557 burmistrz Poznania; autor znanej pracy o tętnie.

Struve Henryk autor licznych prac filozoficznych o charakte-informacyjnym, dydaktycznym i prope-deutycznym; przeciwnik pozytywizmu.

Strwiąż — lewy dopływ górnego Dniestru, 100 km dł.

Strycharstwo — przemysł wyrobu cegieł.

Strychnina — alkaloid występujący w niektórych roślinach egzotycznych, gł. w kulczy-bie. Należy do najsilniejszych trucizn. W lecznictwie stosuje się jako środek pobudzający nerwy.

Stryj — uprzemysłowione m-to pwt. w woj. stanisławowskim; leży na płaskim stożku na-

Karol

-* II, 263.

ryba

nazwa niektó-

-> I. 1248.

1. — w wojsku polskim nazwa szeregowca w piechocie i pułkach S. konnych;

nazwa członków organizacji „Strzelec"; 3. — w ogóle osoba strzelająca z broni palnej, np. myśliwy.

„Strzelec⁴⁴

2.

wojskowe: strzelcy, którzy wypełnią odpowiednie warunki otrzymują prawo noszenia sznurów strzeleckich. Ponadto istnieją specjalne odznaki (żetony) brązowe, srebrne i złote dla strzelców, którzy spełnili odpowiednie warunki oraz zwycięzców w zawodach strzeleckich. 2. — S! O. Związku

Strzelecka

odznaka.

Strzelecki z Komendantem

sypowym rzeki Stryj. Węzeł kolejowy; rafineria nafty, papiernie. 32 000 mieszk.

Stryj — prawy dopływ Dniestru z Bieszczadów, bystra i piękna rzeka nadająca się do uprawiania sportu kajakowego; uchodzi pod Żydaczowem. 220 km dł.

Stryjeńska Zofia (żona Karola S.) — (* 1894), malarka. Sztuka jej, oparta przede wszystkim na założeniach dekoracyjnych, objawia w swoistej stylizacji cały świat mitologii słów. i folkloru polskiego. Gł. dzieła: „Łowy bogów", „Żywioły", serie bożków słowiańskich, „Tańce polskie", „Królowie polscy" itd. Poza tym liczne ilustracje do książek.

I, 275.

Stryjeński Aleksander — (1805—1875), inżynier, kartograf, uczestnik powstania 1831 r. potem w Szwajcarii na emigracji; naczelny inżynier robót publicznych w Genewie.

Stryjeński — 1. — Tadeusz — (* 1849), architekt, wybitna postać świata artystycznego Krakowa; projektował szereg budowli, odnowił wiele kościołów krakowskich. 2.

(1889—1932), syn poprz , architekt i dekorator. Ożywiona działalność na terenie Zakopanego, gdzie jako dyrektor Szkoły Przemysłu Drzewnego przyczynił się do znakomitego podniesienia poziomu snycerstwa. Od r. 1931 — dyrektor Warsz. Instytutu Propagandy Sztuki.

Stryjkowski, Strykowski Maciej — (ok. 1547 — ok. 1582), historyk i poeta, sekretarz królewski; samouk o dużej wiedzy. Gł. dzieło S. „Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi", oparta na długoletnich badaniach i częściowo pisana wierszem, mimo braku krytycyzmu posiada wartość źródłową, odznacza się plastycznością opisów.

Strypa — lewy dopływ Dniestru z Gołogór; w dolnym biegu płynie głębokim jarem. Wzdłuż S. toczyły się w czasie wielkiej wojny długotrwałe walki. 160 km dł.

Strzałka (Sagittaria) — rodzaj roślin wodnych z rodziny żabieńcowatych. Obejmuje 31 gat., występujących gł. w Ameryce: w wodach stojących Europy i Azji rośnie tylko S. wodna o liściach zebranych w różyczkę; duże kwiaty białe, jednopłciowe, w okółkach; kwitnie latem. Bulwy jadalne po ugotowaniu.

-► III, 1190.

Strzałka, strzałkowa kość (fibula) — cienka i długa kość podudzia, leżąca na zewnątrz piszczeli.

Strzebla (Phoxinus phoxinus L.) z rodziny karpiowatych (Cyprinidae); występuje w wodach słodkich prawie całej Europy. Ubarwienie pstre. Na bokach plamy lub pręga, boki czasem o połysku złotawym, brzuch żółtawy, różowawy, lub jaskrawo czerwony. Dł. do 9 cm.

Strzelba — popularna nazwa broni palnej, używana zwykle tylko w stosunku do broni myśliwskiej.

Strzelcy konni — tradycyjna nazwa niektórych formacyj kawalerii, istniejąca od czasów Ks. Warszawskiego. Obecni S. K. w Polsce wyróżniają się od i. jednostek kawalerii tym, że mają w swych proporczykach (na kołnierzach i lancach) barwę zieloną.

Strzelcy podhalańscy rych pułków piechoty; wyróżniają się charakterystycznymi szczegółami ubioru: peleryna i góralski kapelusz z piórkiem.

Strzelec — gwzb. nieba pd. na ekliptyce i dziewiąty znak zodiaku.

Strzelec

najliczniejsza organizacja przysposobienia wojskowego w Polsce, utrzymująca tradycje przedwojennego Związku Strzeleckiego J. Piłsudskiego. Obejmuje młodzież przedpoborową i rezerwistów, prowadzi wśród członków wychowanie fizyczne i działalność wychowawczą w ścisłej współpracy z władzami wojskowymi; ponadto specjalnie zajmuje się szerzeniem sportu strzeleckiego wśród szerokich mas ludności (przeprowadzanie prób strzeleckich i nadawanie odznaki strzeleckiej).

Strzelecki Paweł Edmund — (1796—1873), podróżnik, zasłużony badaniami pd.-wsch. Australii w 11. 1839 — 1844. Odkrył górę, nazwaną przez niego imieniem Kościuszki, pierwszy znalazł bogate złoża złota w Nowej Pd. Walii.

-V I, 433-434, 436, III, 1042.

Strzeleckie odznaki: 1.

Strzeleckiego dostępna jest dla wszystkich obywateli, którzy uzyskali odpowiednie wyniki w strzelaniu z karabinu wojskowego lub małokalibrowego karabinka 4 klasy. Prawo nadawania S. O. przysługuje władzom Związku Strzeleckiego, które organizują odpowiednie strzelania dla obywateli i prowadzą ewidencję nadanych S. O.

Strzeleckie organizacje — kadry przyszłego wojska polskiego tworzone przed wielką wojną na terenie Małopolski, a następnie i w innych zaborach i za granicą. I. — Pod kierunkiem tajnego Związku Walki Czynnej w 1910 r. powstał we Lwowie Związek Strzelecki, a w Krakowie Towarzystwo „Strzelec", które stopniowo zlały się w jedną organizację: Związek

Głównym, J. Piłsudskim. 2. — W oparciu o

dział sportu obejmujący strzelanie do celu stałego lub ruchomego. W S. używana jest broń myśliwska, śrutowa, broń długa (karabin wojskowy, karabin dowolny i karabinek małokalibrowy) i broń krótka (pistolet małokalibrowy i pistolet automatyczny).

Najpopularniejsze odległości: 25, 50, 100, 200 i 300 m. W S. stosuje się zawody jednostkowe i zbiorowe. Zawody korespondencyjne polegają na zestawieniu wyników drużynowych uzyskanych tego samego dnia w różnych miejscowościach. Od XIII w. w Polsce istniały bractwa kurkowe ćwiczące się w S.

Strzemieszyce — osada górniczo-przemy-słowa w pwt. będzińskim. Kopalnie galmanu, fabryki chemiczne. 11 000 mieszk.

Strzemię, strzemionko (stapes) — jedna z trzech kosteczek słuchowych, znajdujących się w uchu środkowym.

Strzępki — u grzybów nazwa nitek, z których składa się ich ciało.

Strzęplica (Koeleria) — rodzaj roślin z rodziny traw; na piaszczystych wydmach rośnie pospolicie S. sina, trawa kępkowa o źdźbłach do 70 cm wys., zakończonych wiechą kłosków dwu- trzykwiatowych. 3 inne gat. rosną na jałowych piaskach i suchych wzgórzach.

Strzygonią choinówka (Panolis flammea Schiff.) — gat. moli z rodziny sówek, wystę- 2. pujący jako groźny szkodnik lasów sosnowych.

Strzygoń, strzyga — wg polskich wierzeń ludowych zmarły człowiek, błądzący po świecie, niepokojący żywych.

Strzygowski Józef — (* 1862), austr. historyk sztuki, pochodzenia polskiego; zajmował się przede wszystkim sztuką wschodu i jej wpływem na sztukę i kulturę zach. oraz metodologią historii sztuki. Gł. dzieła:    ,,Orient

oder Rom" („Wschód czy Rzym"), ,,Byzantische Denkmdler" („Pomniki bizant.") i i.

Strzykawka, szpryca — walec szklany lub metalowy, zaopatrzony tłokiem i zakończony cienką igłą, służący do wstrzykiwania środków lekarskich do tkanek i naczyń krwionośnych chorego, lub do pobierania próbek krwi oraz płynów fizjologicznych i patologicznych u ludzi i zwierząt.

Strzykwy (Holothurioidea) •- rząd szkar-łupni. Ciało robakowato wydłużone. Szczątkowy letnich przestępców.

szkielet wapienny. Dookoła otworu ustnego wieniec kurczliwych czułków. Żyją w morzach na dnie^ przybrzeżnie, a także na znacznych głęb. Liczne gat. rozpowszechnione na całej kuli ziemskiej.

Strzyżyk (Troglodytea troglodytes L.) — gat. ptaków z rodziny strzyżyków, rzędu wróblo-watych; charakterystyczny krótki zadarty ogonek. Żyje w parkach, lasach Europy i Azji, w Polsce rozpowszechniony. Jest ruchliwy i zwinny w ruchach, śpiew silny, przyjemny. Ptak przelotny.

Strzyżyki (Troglodytidae)

Studnia

za pomocą wiader opu-

->///, 727-728.

Studnicki - Gizbert Władysław - (* 1865), publicysta i polityk, początkowo członek P. P. S; zesłany na Syberię w 11. 1890—1896. W czasie wielkiej wojny aktywista i członek Tymczasowej Rady Stanu. Autor szeregu prac polit. i ekonomicznych.

Studzianka — wieś białoruska w Z. S. R. R.

wieś pod Skierniewicami w woj. łódzkim. Zakład poprawczy dla nie-

Zarzewie, związek, zw. Armią Polską, w 1912 r. rozwinął się w Polskie Drużyny Strzeleckie. 3. — Z czasem powstały podobni? zorganizowane organizacje mniejsze, jak Drużyny Bartoszowe, Podhalańskie i Sokole Drużyny Polowe. — W organizacjach tych prowadzono intensywne szkolenie. W miarę zbliżania się wybuchu wojny rozpoczęła się współpraca Związku Strzeleckiego i Drużyn Strzeleckich, które jednocześnie na rozkaz J. Piłsudskiego zmobilizowały się 2 sierpnia 1914 r. i stworzyły wspólnie Legiony.

->///, 257.

Strzelectwo

IV, 1173.

->IV, 178.

-*III, 715.

-> II, 618. rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Ciało krępe, dziób krótki, słaby; nogi mocne, skrzydła i ogon krótkie. Upierzenie miękkie i gęste. Liczne gat. żyją w Ameryce, Europie i Azji, w Polsce: strzyżyk, pluszcz.

Stuartowie, ang. Stuarts, ’stjuarts — stary ród szkocki, z którego pochodził szereg królów szkoc. (w 11. 1371-1688) i ang. (1603-1688); wygasł w r. 1807. Zał. dynastii S. był król szkoc. Robert II; w Anglii pierwszym królem z dynastii S. był Jakub I (jako król szkoc. Jakub VI). Ostatnim S. na tronie ang. był Jakub II.

Stuck Franz — (1863 — 1928), malarz i grafik niem. Obrazy i ilustracje S. odznaczają się fantastycznym ujęciem, często w rodzaju Bócklina. Gł. dzieła: „Walczące fauny", „Wygnanie z raju", „Grzech", „Wojna" i i.

1. — kopany lub wiercony w ziemi otwór, sięgający poniżej poziomu wody gruntowej, przeznaczony do czerpania wody (prymitywnego szczanych na łańcuchu z kołowrotem lub na „żurawiu", częściej pompami). Ściany S. kopanych są cembrowane, tj. omurowane lub wyłożone betonem dla ochrony od dopływu wody z pow. S. wiercone -> Abisyńska studnia, Artezyjska studnia. -> IV, 1424, 1427 — 1428.

urządzenie pomocnicze przy budowie fundamentów, mostów.

pod Borysowem nad Berezyną, znana z przeprawy uciekającego z Moskwy wojska Napoleona w 1812 r.

Studzianna — wieś w pwt. opoczyńskim, ze słynącym cudami obrazem Matki Boskiej w kościele z XVIII w.

Studzieniczna — sławna z odpustów (cudowny obraz Matki Boskiej) wieś w pwt. augustowskim.

Studzieniec

Stuletnia wojna

W r.

Gdy punkty

f>)

Styczna.

wojna m. Anglią i Francją, toczona w 11. 1337 — 1453; pozorną jej przyczyną były pretensje dynastyczne królów ang. do korony fr.; przyczyną istotną była niepożądana dla Anglii interwencja fr. w sprawy jej dążenia do zwierzchnictwa nad Szkocją, a zwł. w jej interesy ekonomiczne z Flandrią. Gł. momentami S. W. były: bitwa pod Crćcy w r. 1346 zakończona zdobyciem przez Anglików Calais; jacąuerie we Francji w r. 1358; zwycięstwo Anglików pod Azincourt w r. 1415; ocalenie Orleanu przez Joannę d’Arc w r. 1429 i koronacja Karola VII na króla fr. w Reims. S. W. zakończyła się w r. 1453 bez układu, przynosząc Francji zjednoczenie całego kraju około prawowitego monarchy.

-> II, 429, IV, 1308.

Stulisz (Sisymbrium) — rodzaj roślin zielnych z rodziny krzyżowych, o liściach podwójnie pierzastodzielnych i drobnych kwiatach żółtych. U nas 8 gat. S. lekarski, S. właściwy i S. Loesela — pospolite chwasty na murach i koło siedzib ludzkich.

Stuła — dł. pas noszony na ramionach przez biskupów i kapłanów w kościele kat. w czasie spełniania funkcyj liturgicznych, oznaka urzędu kapłańskiego.

Stułbia (Hydra) — rodzaj słodkowodnych stułbiopławów z rzędu Hydroidea, występujących tylko pod postacią polipa, do 2 cm dł. Rozmnażają się przez pączkowanie lub płciowo. Żywią się drobnym planktonem. -> I, 1202.

Stułbiopławy (Hydrozoa) — gromada jamochłonów o prostej budowie ciała. Występują pod postacią polipa lub meduzy. U gat. morskich zachodzi przemiana pokoleń. Niektóre gat. żyją koloniami. Dwa rzędy: Hydroidea i rurkopławy.

Stumpf Karl — (1848—1937), filozof i psycholog niem., uczeń Brentana, zasłużony badacz psychologii wrażeń słuchowych; w obrębie funkcyj psychicznych wyodrębnił: akty, stany i przeżycia.

Stiirgkh Karl, hr. - (1858-1916), polityk austr. Od r. 1911 premier, w czasie wielkiej wojny znienawidzony za reakcyjne i military-styczne rządy; zastrzelony przez socjalistę Fryderyka Adlera.

Sturmabteilung, skrót S. A. (niem.) — bojowa organizacja NSDAP., powstała w r. 1921 jako ochrona publicznych zgromadzeń partii. Ustrój wewnętrzny S. wzorowany jest na wojskowym.

Sturm und Drang Periode (niem. dosł. — okres burzy i naporu) — okres dziejów ducha niem., rozpoczynający się m. w. ok. 'r. 177Oj przygotowany przez J. G. Hamanna; drogi i cele S. u. D. P. wskazał Herder a ideały opracował poetycko młody Goethe i jego towarzysze (Lenz i Klinger). Okres ten wziął nazwę od tytułu dramatu napisanego przez Klingera 1776. Była to wielka reakcja emocjonalnych i irracjonalnych sił ducha przeciwko ciasnocie umysłowej oświecenia; wyrażała się w poezji — w kulcie genialnej i nie uznającej reguł i zasad jednostki, w życiu społecznym i polit. — w kulcie nieokiełznanej wolności, uznającej tylko siłę i potęgę wielkich jednostek, których autorzy tej epoki, a zwł. Goethe, czynili bohaterami swoich dramatycznych utworów i pomysłów. Okres wyjazdu Goethego do Włoch (1786) oznacza właściwie koniec S. u. D. P. i pocz. okresu niem. neohumanizmu i neoklasycyzmu.

Stuttgart — m-to niem., stolica Wirtembergii nad Neckarem, ośrodek organizacyjny niem. akcji opieki nad Niemcami zagranicznymi ; węzeł kolejowy i ważny ośrodek różnorakiego przemysłu ; politechnika, akademia sztuk pięknych, muzea, zamek z XVI w. 415 000 mieszk. •

Stwardnienie rozsiane (selerosis mulłi-plex) — nieuleczalna i śmiertelna organiczna choroba mózgu i rdzenia, polegająca na ogniskowych rozrostach tkanki glejowej i zaniku elementów nerwowych.

Stwiha, Stwiga — prawy dopływ Prvpeci, 130 km dł.

Stwosz Wit (niem. Veit Stoss) —    (1438 —

1533), słynny rzeźbiarz, grafik i malarz, działający w Krakowie i Norymberdze. Sżtuka jego jest szczytowym osiągnięciem plastyki późno-gotyckiej. Najznakomitsze dzieło W. S. — płaskorzeźbiony ołtarz w kościele Mariackim w Krakowie z 11. 1477 — 1489. Dzieła wykonane w Norymberdze: krucyfiks, posągi N. M. P. i św. Jana w kościelć św. Sebalda itd. Poza tym zachowane 10 miedziorytów.

I, 856, 860, tabl. 107, 110,

IV, 237, 930.

Styczna.

Pj, Pj, P₈,... położone na krzywej k zmierzają do punktu P, a sieczne PPX, PP₂, PP₃,... dążą do pewnego położenia granicznego, wówczas prosta s, znajdująca się w tym położeniu granicznym, nazywa się styczną do krzywej k w punkcie P. Prosta jest S. do okręgu, gdy jest prostopadła do promienia w jego końcu.

Styczniowe powstanie — zbrojne powstanie proklamowane w nocy 22 stycznia 1863 r. przez Komitet Centralny „Czerwonych", który nocy tej ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym, jako bezpośrednia reakcja na bezprawny ros. pobór wojskowy (brankę); podjęte dla realizacji hasła odbudowy niezależności Polski, bez należytego przygotowania i wyposażenia technicznego, poniosło szereg porażek. Wezwany na wodza Mierosławski, po klęskach pod Krzywosądzem i Nową Wsią opuścił teren boju. Powstanie trwało jako partyzantka

w podaniach gr. ptaki-potwory o żelaznych dziobach i szponach, żywiące się ludzkim mięsem; zabite przez Herkulesa.

Styria, niem. Steiermark

t. zw. kisu-

słabo uzbrojonych oddziałów. Umowa Prus i Rosji z 8 lutego 1863 r., t. zw. konwencja Alvenslebena (udzielenie pomocy przeciw powstańcom) i agitacja polska na terenie Europy skłoniła Napoleona III do wystąpienia w obronie Polski. Następstwem wytoczenia sprawy Polski na forum międzynarodowe był akces do powstania polskich żywiołów prawicowych („Hotel Lambert" i „Biali"). Pod wpływem żywiołów konserwatywnych wodzem naczelnym-dyktatorem został Langiewicz, który prowadził walkę w oparciu o Galicję. Po pocz. zwycięstwach (Chrobrza, Grochowiska) zmuszony do wycofania się na terytorium austr., został tam internowany. W następnym okresie kierownictwa Rządu Narodowego w Warszawie, opartego o umiarkowaną organizację „Białych", S. P. ogarnęło niemal cały zabór ros. z sukursem Poznańskiego i Galicji. Mimo wielkich dowodów męstwa poszczególnych oddziałów i przywódców i ofiarnej pomocy społeczeństwa powstanie upadło po półtorarocznej walce, wobec liczebnej i technicznej przewagi ros. Zawiodła całkowicie oczekiwana pomoc Anglii i Francji. Nie dopisały nadzieje poruszenia mas włościańskich aktem uwłaszczenia wydanym przez Rząd Narodowy. Ostateczny cios powstaniu zadała Austria, która po pocz. pozorach'życzliwości wystąpiła ostro przeciw powstaniu i wprowadzając w Galicji 29 lutego 1864 r. stan wyjątkowy, uniemożliwiła korzystanie z Galicji jako podstawy operacyjnej. Nie uratowało powstania przejęcie Rządu Narodowego przez żywioły skrajne, ani dyktatura Traugutta, mimo poświęcenia i wytrwałości dyktatora i jego współpracowników. Aresztowanie Traugutta (11 kwietnia 1864 r.) i stracenie go wraz z 4 towarzyszami na stokach cytadeli 5 sierpnia 1864 r. było zakończeniem S. P. -- S. P. była ostatnią próbą zbrojnego odzyskania niepodległości Polski. Po upadku. S. P. nastąpił okres wzmożonych prześladowań żywiołu polskiego w zaborze ros., w społeczeństwie zaś zapanowało przygnębienie i upadek wiary w skuteczność zbrojnego wysiłku w celu wskrzeszenia Polski. Zaczęły się odzywać coraz gwałtowniejsze głosy potępiające S. P. jako bezowocne marnowanie sił narodowych (pozytywizm, szkoła krakowska). Czynną rewizję oceny roli S. P. podjął dopiero Piłsudski, organizując ruchy rewolucyjne 1905 r. i tworząc Legiony. On też pierwszy w nauce polskiej wydobył sens właściwy S. P.

-+IV, 218.

Stygmaty — odbicia ran Chrystusa pojawiające się u pewnych świętych na rękach, nogach, głowie i boku. Pierwszą znaną osobą stygmatyzowaną był św. Franciszek z Asyżu.

Styka — 1. — Jan — (1858—1925), malarz, przedstawiciel realizmu. Współtwórca Panoramy Racławickiej. 2. — Adam — (* 1890), syn poprz., malarz. Pejzaże i obrazy rodzajowe, gł. z Maroka. 3. — Tadeusz — (* 1889), brat poprz., malarz. Cieszące się powodzeniem portrety pięknych kobiet.

Styks — w podaniach gr. rzeka podziemna, opływająca siedem razy państwo umarłych, broniąca wyjścia z Hadesu; święta rzeka bogów.

Styl art. „Style", IV, 946-961; II, 339.

Styl w sporcie — taki sposób wykonania ruchów charakterystycznych dla danego sportu, aby przy minimalnym wysiłku uzyskać najlepszy wynik. W każdym sporcie istnieje kilka S. Dobór S. często zależy od indywidualnych właściwości sportowca. -> I, 684 — 686, II, 1194.

Stylistyka — nauka o środkach wyrażania uczuć i myśli, klasyfikująca środki wysławiania i rozpatrująca czynniki tworzące styl epoki, szkoły, autora lub dzieła. Początki S. stworzyli retorowie strż.

Stylici — asceci, którzy za przykładem św. Szymona Stylity spędzali większą część życia na szczycie słupa lub kolumny. Ten rodzaj ascezy, dawniej dość rozpowszechniony na Wsch., na Zach. był prawie nieznany.

Stymfalijskie ptaki

Stynka (Osmerus eperlanus L.) — ryba z rodziny łososiowatych (Salmonidae); występuje w wodach ujściowych większych rzek. Znana w Bałtyku i Morzu Niem. Grzbiet szaro-zie-lony, na bokach srebrzysta pręga. Dł. do 30 cm.

Stypa — pogańska uczta ku czci zmarłych, odprawiana po pogrzebie lub w rocznicę śmierci. Zwyczaj częstowania uczestników pogrzebu utrzymał się dotychczas u ludu.

Styr — prawy dopływ Prypeci, wypływa z Gołogór. W dolnym biegu brzegi bagniste. Nad S. w r. 1916 toczyły się walki Legionów z Rosjanami. 460 km dł.

Styrax — półpłynny balsam otrzymywany z drzewa Liąuidambar orientalis, rosnącego w Azji Mn. i Syrii. Zawiera gł. estry kwasu cynamonowego ; używany w lecznictwie w chorobach skóry, poza tym na kadzidła i w perfumerii.

wsch. alpejski kraj niem. Marchii Wsch. (dawniej austr.) w dorzeczu Anizy i Mury; chów bydła; wielkie lasy, złoża rudy żełaznej. Pd. część S. należy do Jugosławii. 16 000 km², 1 015 000 mieszk. Stolica Graz.

-> I, 441.

Suaheli — mieszana ludność Afryki Wsch. i Zanzibaru, wyznania mahomet. Tworzą ją mieszańcy Murzynów Bantu z Arabami, Persami, Indusami i i., zatrudnieni gł. handlem lub tragarstwem. Język S., aheli, dzięki swej łatwości, jest językiem porozumiewawczym całej Afryki równikowej.

(1548-1617), filozof

Suberyna

Subiektywizm

-> 7 F, 543, 544.

w chemii:

parowanie ciał stałych bez poprzedniego stopienia (np. „znikanie" kamfory) i przejście pary bezpośrednio w stan stały, bez poprzedniego skroplenia się. Niektóre substancje, jak kamfora, arszenik i i., nie topią się nawet przy ogrzaniu, przechodząc bezpośrednio w stan pary, i osadzają się w stanie krystalicznym po ozię-¹ 2 bieniu pary. Najłatwiej sublimują substancje, których temperatura wrzenia nieznacznie tylko przewyższa temperaturę topnienia. 2. — w psych o 1 o g i i: uwznioślenie, przesunięcie się pragnienia z przedmiotu uznawanego za niegodny na przedmiot o większej wartości etycznej lub kulturalnej. Proces S. odbywa się nieświadomie. Np. u kogoś skłonność do zwyciężania innych, występująca w dzieciństwie w bójkach, subli-muje się z czasem w szlachetniejsze pragnienie rycerskiej, lojalnej walki sportowej.

7 F, 1472-1473.

Sublimat

suje się jako środek dezynfekcyjny. Znajdujące się w sprzedaży pastylki S. zabarwione są najczęściej na czerwono. Przeciw zatruciu S. stosuje się środki wywołujące wymioty i podaje się mleko, białko oraz magnezję.

Submisja — system wypuszczania pożyczki publicznej na rynek; polega na sprzedaży tej pożyczki konsorcjum bankowemu, które z kolei rozprowadza ją, sprzedając bezpośrednio publiczności.

Subnordyczny typ, sarmacki typ, bałtycka rasa, Horfio fanobrachycephalus rasy laponoidalnej i nordycznej. Średniorosły, często silnie zbudowany krótkogłowiec o szerokiej twarzy i niezbyt wąskim nosie. Skóra i oczy z reguły jasne, blondyn lub szatyn różnych odcieni. S. T. występuje b. licznie w niżowej części Europy wsch. i środk. aż po Francję pn. W Polsce stanowi najliczniejszy i najcha-rakterystyczniejszy składnik ludności.

->IV, 543, 544.

Subordynacjonizm

zobowiązanie

na).

Suakin — port sudański nad Morzem Czerwonym, niegdyś ważny ośrodek handlu, zdystansowany obecnie przez sąsiedni Port Sudan. 5000 mieszk.

Suarez Francisco i teolog hiszp., jezuita, autor koncepcji pochodzenia władzy, uzasadniającej teokratyczną ideę kościoła.

Sub (łac.) — w wyrazach złożonych = pod.

Subdiakon — najniższy stopień spośród t. zw. święceń wyższych. (-> Kapłaństwo). Kto otrzymał święcenia S., zobowiązany jest do zachowania celibatu i odmawiania brewiarza.

substancja woskowata lub tłuszczowata nasycająca tkankę korkową i nadająca jej własności nie przepuszczania wody.

pogląd filozoficzny zaprzeczający możliwości obiektywnego poznania świata. S. w etyce i estetyce sprowadza normy i wartości moralne względnie estetyczne do podmiotowych doznań psychicznych.

Subimago — stadium rozwojowe jętek (Ephemeridae), przejściowe m. larwą a owadem całkowicie wykształconym (imago). W tym stadium zjawiają się już skrzydła, lecz nie przekształcone formy nie są jeszcze zdolne do lotu. (-*• Poczwarka).

Sublaponoidalny typ — mieszaniec rasy śródziemnomorskiej i laponoidalnej. Średniorosły, silnie zbudowany podkrótkogłowiec o szerokiej twarzy i średnio szerokim nosie. Skórę posiada płową, włosy ciemne, oczy z zasady ciemne, niekiedy zielonawe lub szarawe. Występuje w całej Europie, nie tworząc nigdzie zwartego terytorium. Liczebność jego rośnie ku pd.-wsch. W Polsce dość pospolity, zwł. w pd. części kraju.

Sublimacja — 1.

mieszaniec

pogląd głoszony przez liczne sekty w pierwszych ww. chrześcijaństwa. Wg S. Druga Osoba Trójcy św. — Syn — nie jest równa 'ecz podporządkowana Pierwszej Osobie — Bogu Ojcu. S. został potępiony na I soborze powszechnym w Nicei.

Subotica — m-to w Wojwodinie w pn. Jugosławii nad granicą węg. Wielki ośrodek handlowy (zboże i bydło). Śady, winnice, plantacje tytoniu. 100 000 mieszk.

Subskrypcja — 1. — bezpośrednie przyjmowanie zapisów i wpłat na ogłoszoną pożyczkę państw, lub komunalną; także bezpośrednia sprzedaż akcyj spółki akcyjnej po uprzednim podaniu do publicznej wiadomości warunków emisji tych papierów. 2. piśmienne do nabycia mającego ukazać się wydawnictwa, przedpłata.

Substancja (z łac. sub = pod, stare — stać) — 1. — w filozofii: termin metafizyczny na określenie tego, co jest wspólnym podłożem wszystkich rzeczy, co jest w tych rzeczach trwałe i niezmienne, co stanowi ich istotę. Wg poglądów materialistycznych S. tak pojęta jest materią, wg spirytualistów trwałą S. jest tylko S. duchowa, według dualistów wreszcie w świecie są dwojakiego rodzaju S.: S. rozciągła czyli ciało, oraz S. myśląca i czująca, czyli dusza. 2. — w chemii: nazwa materii, jeśli chodzi o własności nie związane z kształtem i stanem fizycznym, zależne natomiast od jej składu chemicznego. Np. lód, ciekła woda i para wodna stanowią tę samą substancję: związek tlenu z wodorem, wodę.

^ I, 924.

Substraty reakcji -» Reakcja (chemicz-

7 V, 1497.

Substytucja — 1. — przelanie pełnomocnictwa na inną osobę. 2. — rodzaj darowizny lub zapisu testamentowego, obciążonego warunkiem przekazania go określonej osobie bez

osada górnicza i przemysłowa oraz letnisko w pwt. kieleckim. Kopalnie rudy żelaznej i odlewnie. 6000 mieszk.

Suche ogniwo -> Ogniwo.

Suche owoce — owoce o owocni suchej. W S. O. nie pękających (niełupkach, orzechach, ziarniakach) owocnia otacza nasienie aż do chwili kiełkowania; w S. O. pękających (mieszkach, strąkach, łuszczynach, torebkach) o-wocnia po dojrzeniu otwiera się.

Suchodolski Bogdan — (* 1903), historyk kultury i pedagog. Gł. dzieła: „Stanisław Brzozowski, rozwój ideologii", „Uspołecznienie kultury", „Polityka kulturalno-oświatowa w Polsce współczesnej" i i.

Suchodolski Rajnold — (1804 — 1831), popularny piosenkarz i uczestnik powstania listopadowego. Zginął na okopach Pragi; autor „Patrz, Kościuszko, na nas z nieba" i i.

Suchomlinow Władimir

rośliny wystę-

prawa zbywania i obciążania. Majorat jest formą S.

Sucha — m-to i letnisko w pwt. żywieckim nad Skawą. Zamek z biblioteką. 6000 mieszk.

Sucha (słuszniej rozkładowa) destylacja — ogrzewanie bez dostępu tlenu substancyj organicznych, gł. węgla kamiennego i drzewa, w odpowiednich piecach, t. zw. retortach. Wydzielają się gazy palne (-» Gaz świetlny), w odpowiednich urządzeniach ulegają skropleniu produkty ciekłe, jak smoła (z węgla), spirytus ośrodek chiń. przemysłu jedwabniczego. 260 000 drzewny, aceton, kwas octowy (z drzewa); mieszk. w retortach pozostaje koks lub węgiel drzewny.

Sucha igła — technika graficzna wynaleziona w XVI w. Odbitki otrzymuje się z płyty metalowej, na której rysunek wyskrobany jest całkowicie stalową igłą, bez trawienia kwasem.

Suczawa, rum. Suceava

kondominium

-►//, 135, IV, 1319. obszar nad średnim

Sudermann Hermann pisarz niem., autor licznych, pod względem artystycznym niezbyt wartościowych, ale cieszących się wielkim powodzeniem powieści i dramatów. Z powieści najsławniejsza ,,Frau Sorge" („Kuma Troska"), z dramatów ,,Die Ehre." („Honor") i „Heimat" („Ojczyzna").

Sudety — pasmo górskie, ciągnące się od przełomu Łaby do Bramy Morawskiej. Ograniczają masyw czes. od pn.-wsch., tworząc równocześnie do r. 1938 granicę niem.-czes. W zaraniu dziejów dzieliły S. plemiona polskie od czes., po wycięciu jednak puszczy leśnej przez osadników niem. stały się klinem germańskim, dzielącym nas od Czechów. Do 1605 m wys. Zamieszkałe przeważnie przez ludność niem. Nazwą S. obejmowano w ostatnich latach pograniczne obszary Czechosłowacji z większością ludności niem., które w wyniku konfe-

Suche dni — ścisły post trwający trzy dni (środa, piątek, sobota), nakazany przez Kościół kat. na pocz. każdej pory roku. W czasie S. D. w kościele kat. udziela się zazwyczaj święceń kapłańskich.

Suchedniów

(1848-1926), generał ros. Od r. 1909 min. wojny. Po klęsce armii ros. w Galicji złożony z urzędu w r.

1916    i uwięziony. Po przewrocie lutowym

1917    r. skazany na dożywotnie więzienie, zbiegł za granicę.

Suchorosty (kserofity) pujące gł. w obszarach o klimacie suchym, a więc wytrzymałe na susze; rośliny te cechuje zmniejszenie pow. parującej, a więc wytwarzanie drobnych liści, albo przekształcanie ich w ciernie; czynności przyswajania pełni często łodyga; do roślin tych należą np. kaktusy, niektóre wilczomlecze, akacje i i.

Suchorzewskl Jan — poseł na sejm wielki, znany z protestu przeciw konstytucji 3 maja, autor: „Uwag nad Konstytucją polską 3 maja".

Suchum — port czarnomorski w pd. Kaukazie, stolica sow. republiki Abchazji i kąpielisko morskie. 36 000 mieszk.

Sucre, dawniej Chuquisaca — druga stolica Boliwii we wsch. paśmie andyjskim; u niw. zał. w r. 1624. 35 000 mieszk.

m-to rum., stary gród wołoski na Bukowinie, dawna stolica hospodarów mołdawskich, dziś podupadła. Ruiny zamku hospodarów. Tu zorganizował się w 1917 r. II korpus polski. 17 000 mieszk.

Suczou — m-to chiń. w delcie Jangcy-kiangu w Chinach wsch., stary, dziś podupadły,

Sudan — kraina Afryki środk., przejściowa strefa m. Saharą a lasami tropikowymi, m. krajem czarnych a islamem. Do XIX w. obszar dość potężnych państewek murz. rządzonych przez okrutnych, handlujących ludźmi kacyków; obecnie dzieli się na Sudan Fr. i Sudan Anglo-egipski. Obszar prymitywnego rolnictwa i hodowli, przeważnie pokryty stepami i sawannami z bezodpływową kotliną Jez. Czad w centrum. Gł. rzeka Szari. B. gorący klimat. Zamieszkały przez Murzynów sudańskich. Ok. 5 000 000 km®, ok. 80 000 000 mieszk.

-* /, 40, III, 761, IV, 506.

Sudan Anglo-egipski Egiptu i Anglii obejmujące wsch. część Sudanu, faktycznie kolonia ang. zarządzana przez gubernatora mianowanego przez rząd egips. za zgodą Anglii. Na pn. przechodzi w step i pustynię. Ludność murz.-ehamicka pozostaje pod rei. i kulturalnym wpływem Arabów. Dzięki postępującemu nawodnieniu, opartemu o zapory na Nilu, podnosi się rolnictwo a zwł. uprawa bawełny, która stanowi gł. produkt eksportu. Do władania Sudanem pretenduje Egipt. 2 506 000 km®, 5 816 000 mieszk. Stolica Chartum.

Sudan Francuski

Nigrem, tworzący część Fr. Afryki Zach. m. Wybrzeżem Kości Słoniowej a Algerią. Eksport orzechów z emnych, bydła i wełny. 1 504 000 km®, 3 550 000 mieszk. Stolica: Bamako.

(1857-1928),

-*/, 1106, II, 666.

rencji monachijskiej z 29 września 1938 r. Suhak (Saiga tatarica L.) — gat. ssaka pa-przeszły z Czechosłowacji do Niemiec. Obszary rzystokopytnego z rodziny antylop. Samiec te nie ograniczają się do gór S. ale obejmują posiada rogi, samica bezroga. Nozdrza wy-Rudawy oraz Czeski Las. Ok. 23 000 km², dęte, z boków ścieśnione, wystają poza dolną i 3 583 000 mieszk.    szczękę. Uszy i ogon krótkie. Żyje na stepach

uralskich i kirgiskich; niegdyś pospolity na stepach pd.-wsch. Europy, występował również w granicach Rzpltej Polskiej.

Suisse, suis — fr. nazwa Szwajcarii.

Suita, partita — forma muzyczna wykształcona w XVII w., cykl utrzymanych we wspólnej tonacji dawnych tańców. Schemat S. fr.:

Sue Eugćne, sii eżón — (1804—1857), po-wieściopisarz fr., autor pierwszych sensacyjnych powieści felietonowych („Les Mystłres de Paris" „Tajemnice Paryża"), cieszących się u współczesnych popularnością, mimo nikłej wartości literackiej.

Sueski Kanał — łączy Morze Czerwone z    allemande (pochodzenia niem., spokojna, po-

Morzem Śródziemnym, przecina Przesmyk    godna w takcie parzystym), kurant, sarabanda

Sueski. Po raz pierwszy wykopany w XIV w.    i gigue (żywa, w takcie ®/s, ®/₈ lub ¹²/g). Często

przed Chr., ponownie w V w. prz. Chr., całko-    zamieszczano w S. i i. tańce, jak np. gawot, me-

wicie zasypany w VIII w. Obecny S. K. wy-    nuet, chaconne, pavanę, rigaudon, passacaglię,

budowany jest przez fr. inż. Lessepsa w 11.    polonez oraz ustępy nie taneczne (preludium,

1859—1869; umiędzynarodowiony. W zarzą-    rondo itp.).

dzie S. K. największe wpływy mają Anglicy. -> III, 786, 787.

Kanał ma 161 km dł., 12 m głęb., zbudowany Suits Gustaw — (* 1883), poeta est., znawca jest na jednym poziomie i nie posiada śluz. Prze-    literatury ang. i skandynawskiej; odgrywa czo-

pływa nim co roku 5 — 6000 statków o łącznej łową rolę w życiu literackim Estonii, pojemności ponad 30 000 000 t. S. K. skraca Sukcesyjna wojna — wojna o prawo na-drogę z Europy do Indyj o 8000 km.    stępstwa tronu po wygaśnięciu dynastii lub

-> I, 453, II, 134 — 135, 1128—1129, 1131.    po śmierci panującego, np. hiszp. S. W.

państwa, które

Suess Edward — (1831 — 1914), geolog    Sukcesyjne państwa

austr., twórca syntezy tektonicznej świata    stanowiły część monarchii habsburskiej, bądź

w dziele ,,Das Antlitz der Krde“ („Oblicze    w całości (Czechosłowacja, Austria, Węgry),

ziemi").    bądź w części (Polska, Jugosławia, Rumunia)

Suez — m-to egips. w pustyni u pd. wylotu    i przejęły w pewnym zakresie zobowiązania

Kanału Sueskiego. 41 000 mieszk.    i prawa byłej monarchii austr.-węg.

Suffolk, ’sufak — pd. hrabstwo ang. nad Sukiennice — w śrdw. budynki przezna-Morzem Niemieckim, rolnicze na zach., uprze-    czone na targi suknem. Słynne S. krakowskie

mysłowione na pd. 3837 km² pow.; ok. 400 000    zbudowane przez Kazimierza W. na rynku

mieszk.    krakowskim; kilkakrotnie przebudowywane.

Sufiks -> Przyrostek.    Sukkulenty — rośliny o pędach soczystych,

Sufragan — biskup dodany biskupowi die-    gromadzące w komórkach miękiszowych liści

cezjalnemu do pomocy w sprawowaniu rządów    lub łodyg znaczne ilości soków; do S. należą

nad diecezją. Biskup S., posiadający prawo    np. kaktusy, niektóre wilczomlecze i i.

następstwa po śmierci biskupa diecezjalnego, Sulejów — m-to nad Pilicą w woj. łódzkim; nosi tytuł biskupa koadiutora.    ruiny klasztoru cystersów; 6000 mieszk.

Sufrażystki (z ang. suffrage = prawo gło- Sulejówek — letnisko o 17 km na wsch. sowania) — bojowniczki równouprawnienia od Warszawy związane z pamięcią Marszałka polit. kobiet w Anglii w pocz. XX w. Lewe    Piłsudskiego, który tu przebywał stale we

skrzydło S. pod wodzą E. Pankhurst walczyło    własnym dworku w 11. 1922 — 1926, a potem

o prawo głosowania przy pomocy wszelkiego    dorywczo na wywczasach.

rodzaju demonstracyj. Po uzyskaniu prawa    Sulfonal — środek nasenny. Skompliko-

wyborczego przez kobiety S. znikły z widowni. wany związek organiczny zawierający siarkę. -* II, 313.    Sulima Stefan — (f 1635), ataman Koza-

Sugestia — proces wywoływania w kimś    ków. W r. 1633 spustoszył wybrzeża Morza

złudzeń lub przekonań, przyjmowanych bez-    Czarnego, w r. 1635 zdobył Kudak i wymor-

krytycznie, bez rozważenia argumentów, ale    dował jego załogę. Pobity przez hetmana

na podstawie zaufania, sympatii lub obawy    Koniecpolskiego, stracony w Warszawie,

przed sugerującym (wmawiającym). Za porno- Sulimierski Filip — (1843—1885), geograf, cą S. można wywołać nie tylko fałszywe spo-    przyrodnik i publicysta. W 11. 1863—1882

strzeżenia, ale i zmiany organiczne. Zasugero-    redaktor „Wędrowca". Gł. jego pracą było

wać komuś cokolwiek łatwiej w hipnozie niż    rozpoczęte w r. 1879 wydawnictwo „Słownika

na jawie. S. jest także jednym z ważnych    Geograficznego Królestwa Polskiego i innych

czynników oddziaływania estetycznego.    krajów słowiańskich" (kontynuowane po śmier-

564.

-* art. „Ilipnotyzm", II, 828—835; III,    ci S. przez Chlebowskiego i Walewskiego).

->■ III, 112-113.

(138 — 78 prz. Chr.), wódz rzym. Ujął Jugurtę w r. 106, wyróżnił się w walkach z Cymbrami i Teuto-nami, przyczynił się do zjednoczenia Italii pod władzą Rzymu. Pokonał Mariusza, 'zwycięstwem nad Mitrydatesem przywrócił handlowe i polit. znaczenie Rzymu na wsch. Jako dyktator w 11. 82 — 79 rozprawił się z demokratyczną partią popularów (proskrypcje S.), ograniczył prawa zgromadzeń i trybunałów, podniósł znaczenie senatu.

(1842—1900), kompozytor ang, ;

-+II, 430.

(1770—1798), bratanek poprz.,

ochotnicza polska

ty

Sum.

->- / F, 140.

Suma — uroczysta, śpiewana Msza św., odprawiana w niedzielę i święta w kościołach parafialnych. W czasie S. jest zazwyczaj wygłaszane kazanie.

Sumak (Rhus)

wielka wyspa archipelagu Sundajskiego, kolonia hol. Fałdowe pasmo górskie i na zach. wybrzeżu liczne wulkany do 3800 m wys. (Indrapura). Klimat tropikalny, dżungle. Ludność mai. podległa tubylczym sułtanom, pośrednio Holendrom. Plantacje kawy, tytoniu, kauczuku, pieprzu, wanilii, uprawa ryżu, kukurydzy. Gł. kopaliny: nafta, węgiel, złoto. 434 000 km². 5 000 000 mieszk. Gł. m-ta Palembang, Medan, Padang.

Sumba, hol. Soemba — wyspa w archipelagu Małych Wysp Sundajskich. Indie Hol. 11 000 km², 250 000 mieszk.; stolica Wain-

gapu.

Sumbawa, hol. Soembava

w ar-

Sulla Lucius Cornelius

-> II, 43.

Sullivan Arthur Seymur, 'seliyan ’a:r#ur ’si:mo:r

napisał 21 operetek (m: i. słynne „Mikado")., operę: ,,Ivanhoe", muzykę do dramatów Szekspira, symfonie, uwertury, oratoria, kantaty, muzykę kameralną i pieśni.

Sully Maximilien de Bśthune, stili maksi-milje da bćtiin, ks. — (1560—1641), fr. mąż stanu, marszałek, przyjaciel i min. finansów i gospodarki króla Henryka IV. Napisał „Mćmoires" („Pamiętniki").

Sully-Prudhomme Renć Franęois Armand, siili priidom renć frasua arma — (1839—1907), poeta i myśliciel fr., członek, grupy parnasi-stów, autor zbiorów poezyj lirycznych, ,,Słan-ces et pobmes", ,,Les Soliludes" („Samotności"), ,,Les destins" („Przeznaczenia"), o klasycznej formie i głębokiej, często pesymistycznej refleksji. Tłum. polskie Langego, Konopnickiej, Przesmyckiego ii. W r. 1901 został pierwszym laureatem literackiej nagrody Nobla.

Sulpicius Servius -> Golba.

Sulpicjanie — zgromadzenie zakonne zał. w Paryżu w r. 1642 celem wychowywania i kształcenia kleru kat. Prowadzą seminaria duchowne we Francji, St. Zj. A. Pn. i kanadzie.

Sułkowski — 1. — Aleksander Józef — (1695—1762), nieślubny syn Augusta II, min. saski do'r. 1738; wszechwładny faworyt Augusta III, obalony przez Briihla. 2. — August — (1729—1786), syn poprz., wojewoda gnieźnieński i poznański, w. pisarz koronny i komendant Korpusu Kadetów. Marszałek Rady Nieustającej w 11. 1775 — 1776, członek Komisji Edukacyjnej ; założył w Rydzynie kolegium pijarów i szkołę kadecką dla ubogiej szlachty; podatny na wpływy obcych dworów. 3. — Józef

oficer, dowódca brygady w wojsku fr., demokrata o skrajnych przekonaniach, niepospolitych zdolności. W r. 1792 po kampanii lit. wyemigrował do Francji, w r. 1794 przedostał się do kraju w momencie upadku insurekcji kościuszkowskiej; w r. 1796 we Włoszech w sztabie Bonapartego jako jego adiutant, w ścisłej z nim współpracy; współdziałał w przygotowaniu wyprawy egips. Wielokrotnie ranny. Zginął 22 października podczas buntu w Kairze. Pozostawił pamiętniki i pisma. Bohater dramatu Żeromskiego.

Sułtan — władca w krajach muzułm.

Sułtańscy Kozacy

formacja wojskowa w Turcji zorganizowana podczas wojny krymskiej w 11. 1853 — 1856 przez Michała Czajkowskiego.

Sum (Silurus glanis L.) — ryba denna z rodziny sumowatych (Siluridae). Występuje w basenie Morza Bałtyckiego, Czarnego, Kaspijskiego i Aralskiego.

Ubarwienie na ogół o-liwkowo-zielone, brzuch biały. Głowa olbrzymia. Ńa szczęce górnej jedna para wąsów, na dolnej dwie pary. Do 5 m dł. Pokrewnym gat. występującym w Polsce jest S. karłowaty (Amiurus nebulosus Rat.) sprowadzony do Europy z Ameryki Pn.

Suma Dodawanie.

rodzaj roślin drzewiastych z rodziny nanerczowatych; 120 gat. w obszarach umiarkowanych i ciepłych. Wiele gat. zawiera garbniki oraz sok mleczny b. ostry. S. jadowity, u nas sadzony w parkach, krzew rozesłany lub pnący się, o kwiatach zielonawych w wiechach; pochodzi z Ameryki. Pn. Wywołuje zapalenie skóry. Również sadzony S. odurzający, t. zw. octowiec. Niektóre gat. dostarczają czarnej laki i jap. wosku.

Sumaroko w Aleksandr — (1718—1777), ros. poeta i dramatopisarz, dyrektor pierwszego teatru ros. w Petersburgu. Tragedie S. są wzorowane na fr., liryki b. często pisane pod wpływem pieśni ludowych.

Sumatra

— wyspa

chipelagu Małych Wysp Sundajskich. Indie Hol. 14 000 km², 200 000 mieszk. Gł. m-to Bima.

Sum elektryczny (Malapterurus eletricus Gm.) — ryba z rodziny Siluridae; występuje w niektórych rzekach afryk. Skóra szarawa, gładka, śluzowata, z czarnymi plamami. S. E. przypomina suma, ale jest mniejszy od niego

Sumerowie

-► III, 108.

-+ I, 1017, 1018, 1155, 1156.

Sundajskie Wyspy, Sundzkie Wyspy — dwie grupy górzystych wysp: Wielkie S. W. (Sumatra, Borneo, Celebes, Jawa i kilka mniejszych) i Małe S. W., tworzące wraz z Moiuk-kami i Filipinami Archipelag Malajski. (-> Indie Wsch. Hol.).

Sundanezi, Sundajowie

szczep

zamieszkujący zach. Jawę, spokrewniony z Jawajczykami kulturą i językiem; S. trudnią się uprawą roli i rzemiosłem. Ok. 8 000 000.

Sunderland, 'snndorland — port węglowy pn. Anglii przy ujściu rzeki Wear do Morza Niemieckiego. Budowa okrętów. Ok. 188 000 mieszk.

mahometanie uznający oprócz tradycje rei., spisane w Sunnie, księdze podającej słowa i czyny Mahometa; S. uważają pierwszych trzech kalifów (Abu Bekr, Omar i Osman) za prawowitych następców proroka. Ich przeciwnikami są szyici. -> I, 265, II, 1009, 1013.

Sun Yat Sen

nie-

Super (łac.) — w złożeniach przedrostek oznaczający: nad, ponad.

Superdywidenda

typ radiowych od-

i i.

(do 1 m). Na stronie brzusznej narządy elektryczne, służące do obrony.

Sumer — pd. część Babilonii. Tytuł władców babilońskich: król S. i Akadu. -> 1,485.

lud rasy bliżej nieznanej, zamieszkujący pod koniec czasów przedhistorycznych pd. Babilonię. Wywarli wielki wpływ na późniejszą kulturę babilońską i sem.

->/, 345, 485-4.86, IV, 81.

Summus Episcopus (łac. = najwyższy kapłan) — w kościele kat. tytuł papieża, u protestantów najwyższy urzędnik zawiadujący ich sprawami wyznaniowymi w danym kraju. W Niemczech po r. 1918 godność ta została zniesiona.

Sund, duń. óresund — cieśnina m. Danią (Zelandią) i Szwecją, łączy Bałtyk z Morzem Niemieckim. Głęb. do 30 m.; szer. od 4,5 do 28 km.

mai.

->I, 710.

Sundzka Cieśnina — cieśnina oddzielająca Sumatrę od Jawy; łączy Ocean Indyjski z Morzem Jawajskim. Dł. 170 km, najmniejsza szer. 26 km, głęb. 50 — 60 m.

Sungari — prawy dopływ Amuru, gł. rzeka Mandżurii, o dużym znaczeniu komunikacyjnym, 4700 km dł.

Sunnici koranu

(1866—1925), chiń. mąż stanu, przywódca rewolucyjnego ruchu narodowego, założyciel partii Kuomintang, lekarz. Z powodu udziału w spiskach i powstaniach przeciw dynastii mandżurskiej zmuszony jednokrotnie emigrować za granicę. Po obaleniu monarchii w r. 1911 prezydent' republiki chiń.; w 11. 1921 — 1922 prezydent Chin Pd.

I, 955-957.

Soumi — fiń. nazwa Finlandii.

dywidenda uprzywilejowana ; procent wypłacany corocznie właścicielom akcyj uprzywilejowanych, mających prawo do większego udziału w zyskach spółki akcyjnej niż posiadacze zwykłych akcyj; dodatek do przewidywanej zwykłej dywidendy, wypłacony na skutek szczególnie pomyślnego przebiegu interesów spółki akcyjnej.

Superfosfat — sztuczny nawóz fosforowy. Otrzymuje się z naturalnych fosforanów wapnia (fosforytów, apatytu) przez działanie kwasem siarkowym; powstaje przy tym mieszanina kwaśnego fosforąnu z siarczanem wapnia (gipsem). O wartości nawozu stanowi zawartość rozpuszczalnych związków fosforu.

Superheterodyna biorników lampowych, opartych na zmniejszaniu częstotliwości drgań przez nałożenie na drgania elektryczne odbierane drgań wytwarzanych przez oscylator własny aparatu, podobnie jak w heterodynie. Drgania otrzymane, w tym przypadku o częstotliwości przewyższającej jeszcze znacznie częstotliwość fal dźwiękowych, ulegają następnie wzmocnieniu i demodulacji. (-> IV, 534). S. odznaczają się selektywnością i prostotą strojenia.

Superintendent — pastor protest., sprawujący władzę zwierzchnią nad duchownymi protest, pewnego okręgu.    -*■III, 108 — 109.

Supiński Józef — (1804—1893), ekonomista, uczestnik powstania 1831 r. „Szkoła polska gospodarstwa społecznego"

¹

— produkt sublimacji.

²

— chlorek rtęciowy, HgCl₂. Biała sól, rozpuszczalna w wodzie, łatwiej w gorącej. Silnie trujący; rozcieńczony roztwór (1 : 5000) sto-

Supłikacja — błagalna pieśń rei., śpiewana w kościele przez lud w intencji odwrócenia przez Boga jakiegoś nieszczęścia, (np. „Święty Boże...").

Supozycja (z łac. suppono — podstawiam, przypuszczam) — przypuszczenie; sposób, w jaki się pojmuje w logice rolę danego słowa. Odróżnia się S. zwykłą (suppositio simplez), gdy dane słowo występuje w swej roli zwykłej, S. formalną (suppositio formalis), gdy dane słowo rozumie się jako nazwę odpowiedniego powszechnika. Np. słowo „pies" w użyciu zwykłym jest nazwą każdego z brytanów, pudli itd. i w tej roli używamy go, mówiąc, że „Cezar to zły pies". Gdy jednak mówi się w logice klasycznej, że „pies" jest gat. dla „zwierzęcia", a „zwierzę" rodzajem dla „psa", używa się słów „pies" i „zwierzę" w S. formalnej. S. materialna (suppositio materialis), — gdy dane słowo występuje jako nazwa samego siebie. Gdy mówimy.: „Kopernik wznowił myśl Arystarcha z Samos o obrocie Ziemi dookoła Słońca", słowo Kopernik figuruje w roli zwykłej; gdy mówimy natomiast „Kopernik jest nazwiskiem pochodzenia śląskiego", słowo Kopernik ma rolę materialną. W psychologii — sąd przedstawiony (a nie żywiony), np. : „Dajmy na to, że Napoleon zwyciężył pod Waterloo".

Suppe Franz — (1819—1895), kompozytor melodyjnych wiedeńskich operetek, Włoch z Dalmacji. Napisał 31 operetek, m. i. ,,Die schóne Galaihea" („Piękna Galatea"), po za tym

w złożeniach przedrostek

największe

m-to wnętrza wyspy Jawy; siedziba tubylczego sułtana. 165 000 mieszk.

stosowana

->IV, 137, 143.

balety, kwartety, symfonie, Reąuiem i mszę; znaną uwerturę ,,Dichter und Bauer" („Chłop i poeta").

Supra (łac.) oznaczający: nad, powyżej.

Supranaturalizm — pogląd rei. przyjmujący, że oprócz rzeczywistości zjawiskowej, poznawanej w doświadczeniu zmysłowym, istnieje rzeczywistość nadzmysłowa, której poznać nie możemy, a o której dowiadujemy się jedynie za pośrednictwem objawienia.

Supraśl — m-to w pwt. białostockim, przed rozbiorami ognisko oświaty na wsch. dzięki bazylianom posiadającym tu swój klasztor. Dziś letnisko. Obronna cerkiew z XVI w. z ciekawym połączeniem form architektonicznych bizant. i późnogotyckich. 3000 mieszk.

Sur, w strż. Tyr — metropolia Fenicji i kolonij fenickich, podupadła od czasu wojen krzyżowych; dziś m-ko w pd. Libanie. 6000 mieszk.

Surabaja, hol. Soerabaja — port jawajski, najważniejszy punkt handlu i wywozu rolniczego (cukier, kawa, tytoń, kauczuk) wyspy. 342 000 mieszk.

Surakarta, hol. Soerakarta

Surat — niegdyś gł. port Indyj (w XVIII w. 800 000 mieszk.), z biegiem czasu podupadły wskutek zapłaszczenia i konkurencji sąsiedniego Bombaju. 120 000 mieszk., w tym ²/₃ Indusów.

Surma — dawny instrument dęty zaszyty w skórę, na którym grywano podczas pochodu wojsk lub podczas walki.

Surmia (Catalpa Kaempferi) — drzewo liściaste, o kwiatach zrosłopłatkowych, sadzone w ogrodach, pochodzące z Chin i Japonii. Duże, prawie okrągłe liście i biało-żółte kwiaty w gronach.

Surogat -> Namiastka. S. pieniężne zastępują pieniądz właściwy. Są nimi: bony, czeki itp.

Surojadki ->■ Gołąbki.

Surowce — produkty przeznaczone do dalszej przeróbki przemysłowej na półfabrykaty i fabrykaty. Źródłem S. są w dużym stopniu kolonie zamorskie. Polska posiada znaczne zapasy takich S., jak: węgiel kamienny, nikłe zapasy rud, sól kamienna, drzewo, kruszce cynku i ołowiu i i., sprowadza natomiast szereg podstawowych S. z zagranicy, jak: S. włókiennicze, rudy i kruszce, metale, skóry, kauczuk, tytoń i i., co wpływa niekorzystnie na nasz bilans handlowy. Zagadnienie podziału S. jest jednym z najbardziej zaognionych i ważnych zagadnień polityki międzynarodowej. Wielka wojna zagadnienia tego nie rozwiązała, dzieląc kolonialne źródła S. m. kilka państw posiadających je w nadmiarze i w rezultacie nieraz niedostatecznie je eksploatujących. Nowy podział źródeł S., uwzględniający interesy państw pozbawionych kolonij, poprawiłby sytuację gospodarczą poszczególnych krajów i całego świata.

-> IV, 464, 1215-1216.

Surowica (serum)'— krew pozbawiona składników komórkowych (białych i czerwonych ciałek oraz włóknika) S. lecznicza — surowica zwierzęca (rzadziej ludzka) zawierająca niweczniki przeciwko jadom lub bakteriom danej choroby. -»• arł. „Szczepionki i surowice", IV, 970-981; III, 135-136, 281-282, 561, 1500.

Surowicówki, surowicze błony (serosae) — cienkie błony wyściełające jamy opłucno we, osierdziową oraz brzuszną i pokrywające znajdujące się w tych jamach narządy: opłucną, osierdzie i otrzewną. S. wydzielają normalnie nieco surowiczego, przejrzystego płynu.

Surowiecki Wawrzyniec — (1769--1827), historyk; ,,0 początku przemysłu i miast w Polsce", „Śledzenie początków narodów słowiańskich" i i.

Surówkowa dieta — dieta oparta na pokarmach roślinnych w stanie surowym. Wskazana w niektórych chorobach przemiany materii ; bywa niekiedy stosowana dla odchudzenia. S. D. nie daje ustrojowi wszelkich potrzebnych mu składników i wyłącznie i przez czas dłuższy — jest szkodliwa.

Surrealizm, nadrealizm (z fr. surrialisme, siirrćalizm) — poglądy wyznawane przez fr. szkołę literacką, powstałą w r. 1924. Szkoła ta dążyła do swobodnego wyrażania myśli wolnych od kontroli logicznej, estetycznej czy moralnej; twórczość przedstawicieli S. polegała na automatycznym notowaniu powstających myśli.

Sursum corda (łac. = w górę serca) — słowa kapłana mówione lub śpiewane podczas prefacji w czasie Mszy św.

Suseł (Citellus) — rodzaj gryzoni z rodziny wiewiórek. Żywi się pokarmem roślinnym, częściowo zwierzęcym. Zamieszkuje otwarte przestrzenie środk. i wsch. Europy i Azji; kopie nory, w których gromadzi zimowe zapasy ziarna i korzonków, zimę przesypia. W gospodarstwie rolnym wyrządza znaczne szkody. Gat. S. moręgowany (Citellus citellus L.) — szaro-żółtawo-rdzawy z białą plamą na podgardlu, w Polsce żyje na pd.-zach. i pd.-wsch. kraju. S. perełkowaty (Citellus suslica Giild.) — szaro-żółtawy, biało uplamiony, w Polsce na wsch. kraju.

Suspensoidy — zawiesiny koloidalne.

->//, 1233.

Suszak, chorw. Suśak — przedmieście Fiume (Rjeki) z portem, przyznane Jugosławii w r. 1924. 16 000 mieszk.

Sutanna — długa po kostki, czarna szata zwierzchnia, noszona przez świeckie ducho-

całkowita niezależność

miarka

Suwmiarka.

Suwnica.

(1729—1800), wybitny wódz ros.

-* IV, 80-81.

(1840-1911), jeden

Sverige (szw.) — Szwecja.

Svinhufrud Pehr Evind — (* 1861), polityk fiń. W 11. 1914—1917 zesłany na Sybir przez rząd carski. W 11. 1917—1918 na czele rządu fiń., tłumił rewolucyjny ruch komunistyczny przy pomocy niem. oddziałów. W r. 1930 ponownie premier. W 11. 1931 — 1937 prezydent

wieństwo kat., wprowadzona jako ubiór przepisowy w XVI w.

Sutki, gruczoły mleczne (inammae) — u ssaków parzyste narządy na brzusznej pow. ciała, w rozmaitej liczbie u różnych gatunków zwierząt. W okresie karmienia młodych S. samic wydzielają mleko, co jest uzależnione od wpływów hormonalnych. W środk. części S. znajduje się ciemno zabarwiona t. zw. brodawka sutkowa (mamilla), w której uchodzą przewody wyprowadzające gruczołów zawartych w S.

Suttner Berta, baronowa — (1843 — 1914), pisarka austr. i działaczka pacyfistyczna, autorka powieści ,,Die Wnffen nieder" („Precz z orężem") i i. Nagroda pokojowa Nobla w r. 1905.

Suva — stolica wysp Fidżi, 13 000 mieszk.

Suwak — część stawidła suwakowego maszyny parowej ; ślizga się po ściankach komory suwakowej, kolejno otwierając i zamykając kanały wlotowy i wylotowy dla pary. Poruszany najczęściej przez mimośród na wale maszyny. S. stosowany jest do kierowania ruchem cieczy lub gazów, również w i. przypadkach.

Suwak logarytmiczny, rachunkowy -> Lo-garytm.

Suwałki — m-to pwt. w woj. białostockim, nad Czarną Hańczą, stolica jeziorzystej Suwalszczyzny. Drobny przemysł. 21 000 mieszk.

Suwerenność państwa od jakichkolwiek obcych czynników; prawo państwa do regulowania spraw wewnętrznych wg swojej własnej woli; najwyższa władza, przysługująca państwu; wszelkie u-prawnienia państwa oraz jego funkcje, np. ustawodawstwo, wymiar sprawiedliwości itp. wypływają z jego S.

Suwmiarka

służąca do pomiaru zwł. średnic i grubości oraz światła otworów, zaopatrzona w noniusz (najczęściej 0,1 mm dokładności).

Suwnica — urządzenie dźwigowe złożone z belki poruszającej się prostopa- M dle do swej dł. po szynach umieszczonych najczęściej na znacznej wys. Wzdłuż belki porusza się wózek z mechanizmem podnoszącym ciężary Napęd najczęściej elektryczny. Stosowana w fabrykach, portach do przeładunku.

Suworow Aleksandr, hr. Rymnicki, ks. Italski

Wyróżnił się w wojnie siedmioletniej, w walkach z konfederatami barskimi i w wojnach tur. za Katarzyny II; walcząc przeciw insurekcji Kościuszki, zdobył szturmem Warszawę (rzeź Pragi) w r. 1794. W r. 1799 dowodził armią ros.-austr. w pn. Włoszech przeciw Francuzom i wyparł Francuzów z pn. Włoch.

Suza — w II i I tysiącle-ciu prz. Chr. stolica Elamu, zburzona w r. 640 prz. Chr. przez Asyryjczyków, odbudo-wana przez królów pers. jako jedna z czterech stolic. Bardzo    S

cenne wykopaliska archeolo- (Muzeum Louvre). giczne.

Suzdal — jedno z najstarszych miast rus., stolica dzielnicowego księstwa w Rosji środk. 7000 mieszk.

Suzeren — w prawie feudalnym: senior.

Suzin Adam — (1800—1879), filareta, skazany w wileńskim procesie na zesłanie. Występuje w „Dziadów części trzeciej" Mickiewicza.

Suzin Paweł — (1839 — 1863), jeden z przywódców powstania 1863 r., przedtem profesor artylerii w szkole wojskowej w Cuneo. Zginął 21 lipca, walcząc na czele oddziału kosynierów.

Suzo Heinrich, błog. — (1280—13^65), dominikanin niem., słynny asceta i mistyk.

-*///, 651, 652.

Svedberg the Theodor — (* 1884), fizyko-chemik szw., pracuje w dziedzinie chemii koloidów. Wsławił się zastosowaniem ultracentry-fugi do wyznaczania ciężaru cząstek koloidalnych. Nagroda Nobla w r. 1926.

Śvehla Antoni — (* 1873), czes. polityk, przywódca stronnictwa agrariuszy, premier w 11. 1922-1925 i 1926-1929.

Svendsen Johann z najwybitniejszych norw. kompozytorów romantycznych. Utwory orkiestralne, kameralne, pieśni i i.

Sverdrup Otto — (1854—1930), norw. badacz okolic polarnych, towarzysz Nansena, odkrywca szeregu wysp w archipelagu swego imienia.

republiki.

Swamps, suomps — ang. nazwa bagnistych obszarów, stosowana zwł do rozlewisk Missi-ssippi.

Swan River, suort rywar (ang. = Łabędzia Rzeka) —rzeka w pd.-zach. Australii; uchodzi do Oceanu Indyjskiego. 500 km dł.

Swansea, ’suonzi — port walijski w sąsiedztwie bogatych złoży węgla; przemysł hutniczy (miedź, cyna). Ośrodek handlu cyną. 165 000 mieszk.

Swarożyc — bóstwo słoneczne, niebo, ogień niebieski, czczone u pierwotnych Słowian. Kult S. związany z „wiecznym ogniem" — przeniesiony z czasem na ogień ziemski. Gł. świątynia S. znajdowała się w Retrze.

FU*

przynależności do A- Hakenkreuz, oficjalna riów. Opierając się na tej teo- oznaka nar°dowego rii, narodowy socjalizm uczynił ze S. swoją oznakę oficjalną. S. występuje m. i. na fladze Trzeciej Rzeszy (od r. 1935).

Swaziland, ’s„a:ziland — protektorat bryt. w Pd. Afryce (Transvaal). Rolnictwo i chów bydła. 17 000 km², 113 000 mieszk., gł. Murzyni. Stolica Mbabane.

Emanuel

(1562-1621),

-> I, 902.

ver’s Travels“ („Podróże Guliwera"), w której poddał krytyce wszystkie instytucje współczesnej Europy, ujawniając małość pobudek ludzkiego postępowania. Dzięki zajmującej fabule (podróże w krajach liliputów, olbrzymów ii.) wielka satyra S. weszła po przeróbkach do literatury dziecięcej.

IV, 334, 1326, 1328.

Swinburne Algernon Charles, ’suynb3:rn ’aldżarn9n cza lz — (1837—1909), ang. poeta neoromantyczny. Poezje S. (,,Poems and Ballada“ i i.), dramaty poetyckie („Atalanta", ,,Erythreus“) i i., wyróżniają się muzycznością wiersza. Podlegał wpływom symbolizmu fr.

Swine, Świnia — środkowe gł. ujście Odry do Bałtyku m. wyspami Usedom i Wolin; stanowi gl. przystęp do Szczecina.

Swinemiinde, Świnioujście — m-to niem. w Pomeranii prus. na wyspie Usedom, przy ujściu Świni do Bałtyku; ufortyfikowany zewnętrzny port Szczecina; 21 000 mieszk.

Świr — rzeka w Rosji, odpływ z Onegi do Ładogi, 235 km dl., ważna droga wodna do Morza Białego i Wołgi.

Sworzeń — pręt metalowy łączący ruchomo części maszyn; przechodzi przez otwory łączonych części.

Swoszowice

rożm iłowany

Swarzewo — wieś w pwt. morskim, nad Zatoką Pucką; cudowna Matka Boska w miejscowym kościele. Letnisko. 600 mieszk.

Swarzędz — m-ko w woj. poznańskim. Fabryka mebli. 3500 mieszk.

Swastyka — krzyż z łamanymi ramionami; powstał najprawdopodobniej ze' znaku, który w zamierzchłej przeszłości symbolizował słońce. S. jako emblemat o kultowym znaczeniu spotyka się na ceramice neolitycznej, a jeszcze wcze- SwastykaT śniej w Mezopotamii, (ok. 3000 lat na słupie ka-prz. Chr.). Wg teoryj narodowo- Ś. socjalistycznych S. (niem. Haken-kreuz) była znana jedynie pn. ludom należącym do gru-Py językowej indoeurop. jako symbol ognia i słońca, znak

socjalizmu.

Swedenborg (Swedberg)

(1688—1772), wielki uczony szw., teozof i mistyk; głosił teorię mechanicznego i organicznego związku m. światem duchów a światem ludzi. Gl. dzieło ,,Arcana coelestia" („Tajemnice niebieskie"). Przedstawienie świata duchów przez S. zjednało mu licznych zwolenników tworzących po dziś dzień specjalną gminę, czy też sektę w Ameryce. S. oddziałał przez swoje pisma na największych poetów, m. i. na Goethego, („Faust") i na Mickiewicza.

->///, 656.

Sweelinck Jan Pieters niderl. kompozytor i organista; wykształcił formę fugi organowej. Utwrory organowe, fortepianowe, psalmy, chansons, motety, i i.

Swierdłowsk, dawniej Ekaterynburg — m-to ros. nad Isetem w Z. S. R. R., stolica Obszaru Uralskiego; przędzalnictwo, w pobliżu kopalnie złota. Ok. 400 000 mieszk. Tu w r. 1918 wymordowano rodzinę carską.

Swetoniusz, Suetonius Caius Tranąuillus — (ok. 75—130), pisarz rzym., sekretarz cesarza Adriana, jeden z twórców biografii. Zachowało się jego ,,12 Vitae Caesar.um" (biografij cezarów od Cezara do Domicjana) i ,,De gramma-ticis et rhetoribus" („Gramatycy i mówcy"), zawierające wiele cennego materiału historycznego.

Swift Jonatha n,suyft 'dżonartan — (1667 — >745), pisarz ang., najwybitniejszy satyryk XVIII w. Ogłosił szereg pism polemicznych, polit. i rei. Światową sławę uzyskał jako autor fantastycznej powieści awanturniczej „Gulli-

miejscowość w pwt. krakowskim, nad Krzywicą; źródła mineralne siarczane. Zakład kąpielowy.

Sybaris — strż. kolonia gr. w tzw. Wielkiej Grecji, czyli pd. Italii, zał. w r. 709 prz. Chr.; znana była ze zbytkownego życia mieszkańców. Stąd sybaryta — w życiu wygodnym, zbytkownym.

Syberia, ros. Sibir — w szerszym znaczeniu posiadłości ros. w Azji pn. i wsch. m. Uralem a Pacyfikiem, w węższym — ich część zach., ros. Sybirskij Kraj, podczas gdy wsch. zwie się Dalekim Wschodem, ros. Dalnie-Wostocz-nyj Kraj. Na zach. od Jeniseju po Ural ciągnie się wielki niż syberyjski odgraniczony górami Ałtaju na pd.,na wsch. zaś po Pacyfik starokrystaliczna wyżyna syberyjska, obra-miona szeregiem pasm górskich, jak Góry Jabłonawe i i. Wielkie rzeki, przeważnie spław-ne i żeglowne: Ob z Irtyszem, Jenisej, Lena i Amur, oraz jeziora: Bajkalskie, Chanka, C-zany i i. Klimat S. wybitnie kontynentalny z tnaksymalnymi amplitudami i najniższymi znanymi temperaturami. Strefy roślinne przebiegają równoleżnikowo, od czarnoziemnego stepu przez las zw. tajgą do tundry. S. jest krajem rolniczym i hodowlanym. Przemysł skupia się wokoło bogatych złóż mineralnych, zawierających złoto, platynowce, srebro, żelazo, ołów, miedź, węgiel i dopiero się rozwija. Handel futrami. Większość ludności stanowią Rosjanie, którzy rozsiedli się wzdłuż drogi na wsch. i zepchnęli tubylców: Jakutów, Tunguzów, Tatarów, Samojedów i i., na pn. i pd. Administracyjnie S. dzieli się m. obwody: Dalekiego

Wsch., Syberii Wsch. i Syberii Zach. oraz szereg republik, jak: Jakucka, Kazacka, Buria-cka ii. — S. została zdobyta dla R. przez kozaka Jermaka w XVI w., w ciągu w. XVII podbita aż do Pacyfiku. S. stała się miejscem ucieczki sekciarzy ros., później zaś zesłania więźniów polit., „krajem łez“, znanym z dziejów martyrologii polskiej. W ciągu XIX w. zesłano na S. z całej Rosji około 1 000 000 więźniów, którzy (zwł. zesłańcy polscy) odegrali doniosłą rolę w postępie cywilizacyjnym kraju. Doniosłym krokiem była budowa kolei syberyjskiej w 11. 1893—1899, co pchnęło silnie osadnictwo włościańskie na wsch. S. zaczęła się zaludniać i rozwijać przemysłowo. Po rewolucji 1917 r. S. była terenem wojny domowej, w której wzięła udział polska dywizja syberyjska. Syberyjskie dążenia separatystyczne są radykalnie tłumione przez bolszewików.

-> /, 455, 467, 469, III, 250, 266, 1036, IV, 1535, 1550, 1552.

Syberyjska kolej — wielka magistrala kolejowa przecinająca Syberię i Mandżurię; łączy Moskwę z Władywostokiem. 8678 km dł. Otwarta w r. 1903, zyskała szereg odgałęzień w czasie wielkiej wojny i za rządów sow. W budowie znajduje się druga równoległa do S. K. linia na pn. S. K. łączy się z koleją wsch.-chińską.

zamieszkana przez szczepy Sykanów, potem Sykulów, w VIII w. prz. Chr. S. była kolonizowana przez Fenicjan i Greków (Syrakuzy). Od V w. prz. Chr. kolonizacja kartagińska, która wywołała wojny m. Kartaginą a Grekami i wojny punickie z Rzymianami. W r. 241 — S. została opanowana przez Rzymian. W r. 493 S. opanowali Ostrogoci, w r. 525 — Bizancjum, w r. 827 — Arabowie, a w r. 1061 — Normanowie, którzy w r. 1130 utworzyli Królestwo Neapolitańskie z S. i Neapolu. Po nieszporach sycylijskich w r. 1282 S. oddzieliła się od Królestwa Neapolitańskiego i połączyła się z Aragonią, pozostając ' pod zarządem wicekrólów hiszp. W 11. 1713 — 1720 tworzyła państwo książąt sabaudzkich. (Dalsze dzieje -> Sycylij Obojga Królestwo).

-* IV, 1391, 1396.

Sycylij Obojga Królestwo, Królestwo Nea-w 11.    1816—1861 niezawisłe

górzysta i słabo zaludniona pro w. Chin zach. Jedynym obszarem gęściej zaludnionym jest kotlina koło Czengtu. 406 000 km², 52 064 000 mieszk. Stolica Czengtu.

minerał, węglan żelazawy (FeCOg). Tworzy najczęściej skupienia pro-mienisto-włókniste lub kuliste. Barwa szara, żółtawa lub jasno-brunatna. Cenna ruda żelaza. W Polsce występuje w postaci szarych buł zaokrąglonych (t. zw. sferosyderytów) wśród wapieni i iłów triasowych i jurajskich m. Częstochową a Zawierciem. Rocznie wyta-

IV, 1552.

Sybille — w strż. mityczne wieszczki, mieszkające w jaskiniach lub przy źródłach. Najsłynniejszą S. była w Grecji S. erytrej-ska, w Italii — S. kumejska (od m-ta Cumae w Kampanii). S. stanowiły częsty temat malarski, np. S. Michała Anioła, w kaplicy Sykstyńskiej.

Sybillińskie księgi — Sybilla Kumejska (fresk w strż. Rzymie księgi, któ- Michała Anioła), re wg podania otrzymał

król Tarkwinjusz Pyszny od Sybilli z miasta Cumae (w Kampanii), zawierające zbiór przepowiedni (w języku gr.), dotyczących narodu rzym.

Sybin, rum Sibiu — m-to rum. Siedmiogrodu przy przełęczy Czerwonej Wieży, stolica t. zw. Sasów, tj. Niemców siedmiogrodzkich. Galeria obrazów. Rozwinięty handel. 48 000 mieszk.

Sycylia — największa wyspa Morza Śródziemnego, kraj przejściowy m. Europą a Afryką, orograficznie związany z Włochami, do których należy polit. Kraina górzysta z dominującym na wsch. białym stożkiem Etny; ciepły, w lecie gorący klimat śródziemnomorski; bujna, w lecie zamierająca roślinność. Ludność, mówiąca po wł., powstała z mieszaniny szeregu nawarstwień: Sykulów, Greków, Arabów, Berberów, Normanów itd. Ubogi lud, na niskim stopniu oświaty, znany dawniej z bandytyzmu i intensywnej emigracji. S. była śpichrzem strż. Italii. Dzisiaj jest to przede wszystkim kraj kultur ogrodowych śródziemnomorskich i rybołówstwa (sardynki). Kopalnie siarki, której S. była pierwszym producentem. 26 000 km², 3 897 000 mieszk. — W strż.

politańskie

państwo obejmujące Sycylię i pd. Italię z Neapolem. Stworzone przez Normanów: Roberta Guiscarda i Rogera I ok. r. 1060, umocnione przez Rogera II, w 11. 1186—1265 pozostawało pod panowaniem Hohenstaufów, a następnie dynastii andegaweńskiej. Po nieszporach sycylijskich w r. 1282. S. O. K. utraciło Sycylię i odtąd było przedmiotem rywalizacji fr.-hiszp. W r. 1504 S. O. K. zostało włączone do Hiszpanii i było rządzone przez hiszp. wicekrólów aż do r. 1713, kiedy przeszło pod panowanie austr. W r. 1720 odzyskało Sycylię, a w r. 1735 Karol VI nadał je Burbonom hiszp. Wielka rewolucja fr. strąciła Burbonów z tronu S. O. K., gdzie w r. 1799 Championnet stworzył Republikę Partenopejską. W 11. 1806 — 1808 S. O. K. rządził Józef Bonaparte, w 11. 1808 — 1815 Murat, w r. 1815 została przywrócona władza Burbonów nad S. O. K. (Ferdynand I przyjął tytuł króla Obojga Sycylij). W r. 1861 S. O. K. zostało włączone do zjednoczonych Włoch.

Sycylijskie nieszpory -> Nieszpory sycylijskie.

Syczuan

Syderyt

pia się u nas obecnie z S. ok. 120 000 ton

scu przecięcia się nawy gł. z poprzeczną i mieszcząca dzwonek, z w. również S.

Syjam, Siam — królestwo w Indochinach nad Zatoką S. Morza Pd.' Chin., w sferze wpływów fr.; kraj górzysty i żyzny, zwł. na pn. Gł. rzeki: Mekong na wsch. i Menam na zach. Klimat monsunowy. Ludność S. składa

żelaza.

-+II, 915.

Sydney, 'sydny — stolica Nowej Pd. Walii, najstarsza osada europ, w Australii; rozwinęła się od r. 1788 z kolonii karnej nad zatoką Port Jackson na pierwsze m-to i port kontynentu i ważny ośrodek handlu zwł. wełną.

pieprz, konopie, tytoń, owoce oraz lasy. Hodowla zwierząt: słonie, bawoły. Stolica Bangkok. S. jest monarchią, rządzoną przez króla wspomaganego radą stanu i gabinetem min. S. powstał w w. XIII jako państwo lenne Chin, był pod panowaniem Birmy, od r. 1782 jako państwo niezależne pod obecną dynastią Czakri. W końcu XIX w. i pocz. XX w. Francja i Anglia zagarnęły część S.,

Potężny przemysł, oparty na miejscowym się z Syjamczyków, Malajów, Chińczyków węglu, stocznie, ufortyfikowany port wojenny, i Kambodżan. Panująca religia: buddyzm. Uniwersytet, arcybiskupstwo. Mieszka tu pra- Bogactwa mineralne nie wyzyskane, kraj przede wie połowa ludności Nowej Pd. Walii. 1 235 000 wszystkim rolniczy, gł. bogactwo stanowi ryż, mieszk.

-*/, 431, 432, IV, 316. Sydon, dzisiejsze Saida

od XVI w.

w strż. jedno z czterech wielkich niepodległych m-t fenic-kich; w r. 348 prz. Chr. zburzone przez Persów. Obecnie 15 000 mieszk.

dwukrotnie

Syfon

zgięta rura odprowadzająca wodę ze zlewów, ustępów itd.; pozostająca w zagięciu S. woda zamyka dostęp do pomieszczeń cuchnącym gwarantując jednak w układzie z r. 1896 gazom z przewodów kanalizacyjnych. 3. — butelka (również wielka butla miedziana) do napojów musujących, gł. wód mineralnych, z rurką sięgającą dna i odpowiednim zamknięciem ; po otwarciu ciecz wypływa przez rurkę pod ciśnieniem dwutlenku węgla.

Sygiet, Syhot, ruin. Sighet — stolica Mar-maroszy nad górną Cisą. 28 000 mieszk.

1. -> Leimr. 2.

niepodległość S. jako państwa buforowego. W wielkiej wojnie S. stanął po stronie Entente’y. Po wielkiej wojnie znalazł się S. pod silnym wpływem Japonii.

Syjonizm (od hebr. Syjon — nazwa symboliczna Jerozolimy) — zorganizowany ruch żyd., mający na celu odrodzenie gospodarcze i kulturalne narodu żyd. w Palestynie. Idea S. Sygietyński Antoni — (1850—1923), kry-    głoszona była od pocz. w. XIX. W r. 1895

tyk i powieściopisarz, czołowy przedstawiciel    wydał Teodor Hercl broszurę „Państwo ży-

naturalizmu w Polsce. W 11. 1881 —1883 żarnie-    dowskie", inicjując S. jako ruch polit. W r.

ścił w „Ateneum" ważne studia o pisarzach    1897 odbył się pierwszy kongres S. w Ba-

naturalizmu fr., następnie redagował „Wę-    zylei. W r. 1917 ang. min. spraw zagranicz-

drowca". Gł. dzieła: monografia „Maksymilian    nych Balfour wyraził w imieniu Anglii goto-

Gierymski", powieści naturalistyczne: „Na ska-    wość udzielenia poparcia Żydom w rozwoju

łach Calvados“ i „Wysadzony z siodła", prze-    ich siedziby narodowej w Palestynie (t. zw.

kłady Balzaka i Taine’a, nowele i i.    deklaracja Balfoura). W r. 1920 powstała

Sygnalizacja — porozumiewanie się, zwł.    Agencja Żydowska, reprezentująca interesy

na odległość, za pomocą umówionych znaków,    Żydów w Palestynie wobec mandatariusza

Anglii. Największymi przeszkodami w urzeczywistnieniu celów S. jest mała pojemność kraju oraz opór Arabów palestyńskich, który przybrał w 11. 1920, 1929, 1936, 1938 formę krwawych walk. Na tle niezadowolenia z polityki ang. w Palestynie rośnie w ostatnich latach w S. ruch „rewizjonistyczny", który spowodował powstanie Nowej Organizacji Syjonistycznej z Ża-botyńskim na czele.

-*///, 1207.

Sykatywy -► Pokost.

Sykomora (Ficus sycomorus) — gat. drzewa z rodzaju figowców; rośnie w Egipcie i Afryce wsch. Posiada drewno twarde, nie ulegające zepsuciu; Egipcjanie wyrabiali z S. trumny dla mumij.

Sykstus — imię pięciu papieży: 1. — S. IV. — (1414 — 1484), papież od r. 1471; twórca

sygnałów; stosowane są sygnały wzrokowe, dźwiękowe, przesyłane drogą telegraficzną lub radiotelegraficzną (np. S. O. S.). S. służy celom bezpieczeństwa w kolejnictwie (-> II, 1220 —

pomo-

1221), żegludze (sygnały świetlne i dźwiękowe latarni morskich, boi), w lotnictwie. S. morska, oparta gł. na dawaniu znaków o ustalonym międzynarodowo znaczeniu za pomocą specjalnych flag, umożliwia porozumiewanie się statków i okrętów. S. w wojsku cniczy środek łączności z zastosowaniem sygnałów dźwiękowych (gwizdkiem, trąbką), wzrokowych (tarczami i chorągiewkami sygnalizacyjnymi), świetlnych (np. przesyłanych za pomocą specjalnego aparatu sygnalizacyjnego, migacza, zaopatrzonego w silne źródło światła i urządzenie do przesłaniania go, rakiet różnobarwnych), płacht dla łączności z lotnikiem itd. Przekazywać można znaki alfabetu Morse’a inkwizycji hiszp., zbudował kaplicę Sykstyń-

lub o umówionym znaczeniu.

ską. ->/F, 571. 2. - S. V. - (1521-1690), Sygnaturka — mała wieżyczka znajdująca franciszkanin, papież od r. 1585; uporządkował się na dachu na kościele, najczęściej w miej- sprawy Państwa Kościelnego,

Sykstyńska kaplica, Capella Sistina — domowa kaplica papieży w Watykanie zbudowana w 11. 1473 — 1481 przez Giovanniego Dolci, z inicjatywy Sykstusa IV. W S. K. znajdują się słynne freski Michała Anioła na sklepieniu i ścianie ołtarzowej oraz freski innych sławnych malarzy, jak Peru-gina, Boticelli’ego, Ghirlandaja i i.

-► III, 466.

Sylen — w podaniach gr. towarzysz i mentor Dionizosa, przedstawiany jako otyły, podchmielony staruszek, jadący na ośle w orszaku Dionizosa.

zał. w Rzymie szkołę śpiewu liturgicznego. Fam. 31 grudnia. 2. — S. II — (J* 1003), papież w 11. 999—1003, Francuz, jeden z najbardziej w swoich czasach wykształconych ludzi. Utworzył pierwsze arcybiskupstwo w Polsce (Gniezno, w r. 1000) i na Węgrzech.

Sylweta

rysunek utworzony na kształt cienia, tj. dający tylko ciemny kontur zewnętrzny, bez rzeźby, kształtów i plam barwnych. Nazwa pochodzi od nazwiska E-tienne de Silhouette, kontrolera finansów fr. za Ludwika XV, któ

Sylfy, sylfidy — wg Paracelsusa i jego szkoły duchy zamieszkujące powietrze.

Sylistria, rum. Silistra

Sylen.

m-to

rum.

i twierdza nad Dunajem w Dobrudży. 18 000 mieszk.

Syllabus (łac. = rejestr, spis)

Piusa IX — spis 80 zdań, dołączonych do encykliki Piusa IX ,,Quanta curia." z dnia 8 grudnia 1864 r., w których zostały potępione różne nowoczesne doktryny filozoficzne i społeczne, jak panteizm, indyferentyzm, socjalizm z komunizmem, masoneria itd. 2. — S. Piusa

1.

S.

spis 65 zdań, dołączonych do dekretu Piusa X ,,Lamentabili sane" z dnia 3 lipca 1907 r., w których potępiono różne błędy modernizmu. Oba S. mają w kościele kat. moc orzeczeń dogmatycznych.

Sylogistyka — dział logiki, wprowadzony przez Arystotelesa, zasadnicza część logiki tradycyjnej, zw. też wnioskowaniem pośrednim. S. jest zbiorem tez zw. sylogizmami.

forma wnioskowania deduk-

rego karykaturalne S. były b.rozpowszechnione.

Sylwin — minerał, chlorek potasu, KC1. Kryształy często zabar- bytu w\ve°i-wione czerwonawo lub żółtawo przez domieszki. Osadza się z wody morskiej w wysychających zatokach i lagunach. S. jest jednym z naczelnych składników złoży soli potasowych. U nas w Kałuszu, eksploatowany do wyrobu nawozów sztucznych.

Sym, syn (z gr.) — w złożeniach przedrostek oznaczający: z, wespół, łącznie.

Symbioza -> Współżycie.

Symbol — (gr. symbólon — znak) znak wyrażający pewną treść duchową, np. krzyż — chrześcijaństwo, kotwica — nadzieję, lub też (w matematyce i logice) pewne pojęcie lub pewien stosunek.

Symbole chemiczne

Sylwetka

Goethego

marze w r. 1781.

skrót

Sylogizm

cyjnego, okres warunkowy, którego następnik, zw. konkluzją, jest zdaniem bądź ogólno-twierdzącym, bądź ogólno-przeczącym, bądź szczegółowo-twierdzącym, bądź szczegółowo-przeczącym, poprzednik zaś koniunkcją dwóch takichże zdań, zw. przesłań kam i; np. z ko-niunkcji przesłanek: „Wszyscy ludzie są śmiertelni" i „Katon jest człowiekiem", wynika konkluzja: „Katon jest śmiertelny".

-y IV, 656-657.

Sylt — niem. piaszczysta wyspa fryzyjska u brzegów Jutlandii; liczne kąpieliska morskie. Połączona tamą kolejową Hindenburg-damm z lądem; ważny niem. punkt wojskowy. 100 km², 5 000 mieszk.

Sylur — okres geol. w erze paleozoicznej.

->//, 553, IV, 1526-1527.

Sylwan

rzym. bóg lasów i ogrodów, zbliżony do fauna i jak on utożsamiony później z gr. Panem.

Sylwester

S. I. św. — (f 335), papież w 11. 314—335; uzyskał różne przywileje dla kościoła od Konstantyna W., wybudował pierwotną bazylikę św. Piotra i bazylikę laterańską;

imię kilku papieży. 1.

cesarza

y nazw poszczególnych pierwiastków, najczęściej pierwsze litery ich nazw łac. lub gr., np. wodór — H, tlen — O, siarka — S itp., oraz wzory związków chemicznych. S. Ch. posiada jednocześnie znaczenie ilościowe, oznacza 1 gramoatom pierwiastka. Jeśli cząsteczka zawiera więcej atomów danego pierwiastka, liczbę ich oznaczamy cyferką u dołu z prawej strony S. pierwiastka. Np. równanie reakcji: 2H₂ + 0₂ = 2H₂0 oznacza, że 2 cząsteczki wodoru (każda po 2 atomy) łączą się z 1 cząsteczką tlenu, tworząc 2 cząsteczki wody. Znając c. atom., można z równań reakcyj i z wzorów związków chemicznych obliczyć, jakie stosunki ilościowe zachodzą między reagującymi substancjami (-> Stechiometria) oraz jaka jest zawartość poszczególnych p;erwiastków w związku.

Symboliczna sztuka — sztuka, w której treść bezpośrednio przedstawiona (za pomocą środków malarskich, rzeźbiarskich, bądź literackich) reprezentuje inną jeszcze treść, ukrytą, „głębszy sens". Największy rozwój S. S. w śrdw. (przedmioty odtwarzane symbolizowały inne na ogół w sposób jednoznacznie określony, np. wąż — szatana, skorpion — filozofię itd.). Najwybitniejszy utwór śrdw. poezji symbolicznej — „Boska Komedia" Dantego. W S. S. nowoczesnej (w. XIX) interpretacja symboli znacznie swobodniejsza, często symbole służą

Świat i Życie. — V.

65

g°

W celu

Symetria względem prostej.

dem osi oraz kiedy prosta zwie się osią S. figury. W przestrzeni istnieje również S. względem płaszczyzny. — S. w biologii — swoiście prawidłowy układ przestrzenny części zewnętrznych i narządów wewnętrznych ustroju żywego, polegający na tym, że jedna płaszczyzna (S. dwu bocz na) lub też kilka płaszczyzn (S. promienista) może podzielić ciało na części symetryczne. S. dwuboczną posiadają np. stawonogi, S. promienistą — szkarłupnie.

Symferopol — stolica krymskiej republiki sowieckiej; ożywiony handel owocami i tytoniem. 99 000 mieszk. — S. powstał w XVI w. jako rezydencja tatar., Ak-meczet, na ruinach starogr. kolonii Neapolis.

Symfonia — instrumentalny kilkuczęściowy utwór muzyczny, pełen powagi, głębokiej myśli i nastroju, w formie sonaty (—► Sonata).

-*■ III, 786, 787, IV, 57.

Symonia

-> III, 888.

pocz.

tyłka do sugerowania pewnych nastrojów. Przedstawiciele nowoczesnego malarstwa symboliczne-Bócklin, w Polsce Jacek Malczewski; w literaturze -- Maeterlinck, Ibsen.

Symbolika — nauka o treści symboli, zwł. mitycznych i rei.; S. religijna, uzmysłowienia różnych prawd rei. we wszystkich wyznaniach spotyka się różne obrzędy symboliczne. B. bogatą S. rei. posiada chrześcijaństwo, zwł. zaś kościół kat. Sprawami S. rei. chrześcij. zajmuje się osobny dział teo'ogii, t. zw. liturgika. (-+ Liturgia, Liturgiczne księgi, Liturgiczne prawo, Liturgiczne szaty, Liturgika).

Symboliści — grupa poetów fr. w końcu XIX w. : Mallarmć, Verlaine, Rimbaud, Bau-delaire, Regnier i i., powstała jako reakcja przeciw formalizmowi parnasistów. S. dążyli do pełnego wyrażania w poezji świadomych i podświadomych stanów duszy przez symboliczny obraz plastyczny i swobodnie dostosowaną muzyczną formę wiersza/przy czym uprzywilejowali w swej twórczości mgliste, nieokreślone uczucia i nastroje; S. wywarli wpływ na literaturę światową, u nas zaś na literaturę Młodej Polski.

Symbol wiary — w kościele kat. nazwa oficjalnego krótkiego zbioru podstawowych prawd rei. Pierwotny S. W., pochodzący z czasów apostolskich, znany pod nazwą „Składu apostolskiego" albo ;,Wierzę w Boga" (->■ Credo), został następnie na różnych soborach powszechnych (ostatnio na soborze trydenckim) znacznie rozszerzony i uzupełniony.

Symetralna kąta — dwusieczna kąta.

Symetralna odcinka — prosta prostopadła do tego odcinka, przechodząca przez jego środek.

Symetria w geometrii. — Dwa punkty nazywają się symetrycznymi względem punktu 0 (zw. środkiem S.), gdy O jest środkiem łączącego je odcinka. Gdy każdy punkt jednej figury jest symetryczny (względem ustalonego środka S. O) z pewnym punktem drugiej (i na odwrót), wówczas figury

Ą_

•f'

Symetria względem punktu.

te nazywamy symetrycznymi (względem O). Gdy figura jest symetryczna ze sobą względem środka O, punkt O zwie się środkiem S. tej figury. — Dwa punkty nazywamy symetrycznymi względem prostej l (zw. osią S.), gdy łączący je odcinek jest prostopadły do l i przez nią przepołowiony. Dla S. osiowej, podobnie jak dla środkowej, określa się, kiedy dwie figury są symetryczne wzglę-

sprzedawanie lub kupowanie za pieniądze urzędów lub beneficjów kościelnych, święceń kościelnych itp. Prawo kanoniczne zabrania wszelkiej S. pod groźbą ekskomuniki. Nazwa pochodzi od Szymona Maga.

Sympatyczny (współczulny) układ nerwowy — część nerwowego układu wegetatywnego, spełniająca zadanie kierowania niezależnymi od naszej woli czynnościami narządów wewnętrznych.

Sympodium — rodzaj rozgałęzienia u roślin, polegający na tym, że pęd gł. przestaje rosnąć i przekształca się np. w kwiat, a rośnie dalej pęd boczny.

Sympozjon — u strż. Greków i Rzymian uczta urozmaicona winem, tańcami, muzyką, zwł. zaś lekką rozmową. Stąd tytuł dialogu Platona i nazwa rodzaju literackiej rozmowy.

->/, 386-387.

Symptom — objaw; w medycynie — objaw choroby; nauka o objawach poszczególnych jednostek chorobowych nosi nazwę symptomatologii, semiologii lub semiotyki.

Synagoga (przekład gr. wyrazu hebr. oznaczającego „dom zboru"), bóżnica nazwa zebrania Żydów dla celów kultu, później żyd. dom modlitwy i szkoła, w której się odczytuje i wykłada zakon żyd. Do gł. urządzeń S. należą: święta szafa t. zw. tebah dla przechowywania rodałów, świecznik sied-mioramienny i estrada dla odczytywania wykładu. Mężczyźni i kobiety siedzą osobno. W S. czynny jęst kantor recytujący modlitwy w imieniu zgromadzonych, lektor Tory i kaznodzieja (przeważnie rabin). Wśród S. polskich znajduje się szereg cennych budowli zabytkowych.

Synaj — płw. azjat. w pn. części Morza Czerwonego m. zatokami: Sueską i Akaba, przynależny do Egiptu; pustynia, na pd. masyw górski, z górą S., 2646 m wys., na której wg St. Test. Mojżesz otrzymał 10 przykazań. Na płw.

III, 1199.

S ynchronizac j a

Synchronizm

jach romańskich, szpanii.

Syndykat — związek, zrzeszenie zawodowe; biuro sprzedaży lub zakupów; zjednoczenie przedsiębiorców dla wspólnej zorganizowanej sprzedaży swych wyrobów. S. reguluje zbyt i ceny, ustala kontyngenty sprzedaży przysługujące poszczególnym przedsiębiorcom itd.

-> art. „Kartele, koncerny i trusty", II, 1140-1156; I, 891, II, 305-306.

Synestezje — w psychologii zjawiska występowania wrażeń, należących do dwóch różnych dziedzin zmysłowych, przy podrażnieniu jednego tylko organu zmysłowego. Najczęstsza bywa t. zw. audition coloree, tj. widzenie barw przy słyszeniu dźwięków. Przyczyna zjawiska nie jest zbadana.

Syngalezi — lud rolniczy zamieszkujący pd.-zach. i środk. część Cejlonu; powstał ze zmieszania elementu indo-aryjskiego z pierwotnymi mieszkańcami wyspy, ludem Drawida. Wyznają przeważnie buddaizm. Ok. 2 750 000.

Synge John Millington, syN dżon ’mylyNt,n — (1871 — 1909), dramaturg anglo-irl., wybitny

żyd. instytucja sądowa i ustawodawcza; istniała w Judei niepodległej od II w. prz. Chr. do upadku Jerozolimy w r. 70; składała się z 71 członków, z arcyka-kapłanem na czele.

Synklina, łęk

doktryn filozoficznych i rei., które dążą do powiązania z sobą poglądów odległych, faktycznie nie dających się z sobą połączyć w jednym systemie. Filozofią synkretyczną była doktryna szkoły aleksandryjskiej oraz niektóre systemy rene-

nazwa

w ko-

ze-

S. diecezjalny

zebranie

Synod świętobliwy

gat.

S. żyje tylko kilka tysięcy koczowniczych Arabów.

uzgodnienie w czasie dwóch (lub więcej) zjawisk, najczęściej ruchów, pod względem szybkości i fazy (jednoczesno-ści odpowiadających sobie stanów), np. uzgodnienie w czasie w filmie dźwiękowym akcji z towarzyszącymi jej dźwiękami.

-> I, 377, II, 1190.

równoczesność zjawisk; w historiografii — zestawienie, najczęściej w postaci t. zw. tablic synchronistycz-nych, wydarzeń zachodzących jednocześnie w różnych krajach i wśród różnych narodów.

Synchytrium — grzyb pasożytniczy, wywołujący na bulwach ziemniaka chorobę zw. rakiem (-> Rak roślin).

Syndyk — radca prawny izb przemysłowych, wielkich przedsiębiorstw itp. S. upadłości -- osoba mianowana przez sąd handlowy, która sporządza inwentarz upadłego majątku, składa sprawozdania prokuratorowi Sądu O-kręgowego o przybliżonym stanie upadłości i jej przyczynach, ściąga wierzytelności upadłego i spienięża jego majątek (w celu pokrycia pre-tensyj wierzycieli zgodnie z orzeczeniem sądu).

Syndykalizm — forma ruchu społecznego warstwy robotniczej; S. dąży do uspołecznienia środków produkcji — w przeciwstawieniu do socjalizmu, który dąży do ich upaństwowienia — tj. przejęcia ich przez proletariat przy pomocy tzw. akcji bezpośredniej i',,action directe”), jak np. strajki, prowadzonej przez związki zawodowe tylko drogą siły. Celem takiej akcji jest wprowadzenie ustroju anarchistycznego. Twórca i gł. przedstawicielem S. jest Jerzy Sorel. S. rozwinął się gł w kra-zwł. we Francji i w Hi-->//, 302, IV, 844.

przedstawiciel odrodzenia celtyckiego; łączył realizm z celtycką wyobraźnią. Gł. dzieła: dramaty : „The Shadow of the Glen" („Cienie na polance"), „Riders to the Sea“ („Wędrowcy morscy") i i.

Synhedrion

-V I V, 889. część fałdu skalnego, w której warstwy nachylają się w głąb ziemi i ku sobie. Istnieje szereg typów S., jak proste, pochylone, symetryczne, niesymetryczne itp.

II, 664, I V, 122.

Synkopa — w muzyce akcent przeniesiony na słabą część taktu, dający wrażenie załamania normalnego rytmu.

Synkretyzm sansowe.

Synod — 1. — S. plenarny ściele kat. zebranie wszystkich biskupów danego kraju pod przewodnictwem legata papieskiego; 2. — S. prowincjonalny branie wszystkich biskupów i delegatów kapituł danej prow. pod przewodnictwem metropolity ; 3.

członków kapituły i delegatów duchowieństwa pod przewodnictwem biskupa diecezji. Obrady S. dotyczą kościelnego prawodawstwa, karności itd. Uchwały S. musi zatwierdzić przewodniczący, a następnie papież. W wyznaniach protest. -*■ Synodalny ustrój. -> III, 109.

Synodalny ustrój — spotykany w pewnych wyznaniach protest, pochodzenia kalwińskiego ustrój gmin rei., polegający na tym, iż na czele każdej gminy stoi rada złożona z pastorów i starszych wybieranych przez ogół wiernych. Zebranie delegatów tych gmin (prezbi-teryt) stanowi synod generalny, który zarządza sprawami ogólnymi danego wyznania.

w 11. 1700-1918 najwyższa po carze władza w ros. cerkwi pra-wosł.; składała się z 7 wyznaczonych przez cara biskupów z świeckim oberprokuratorem na czele. (-*■Prawosławie).

Synodyczny miesiąc -> Miesiąc.

Synogarlica (Turtur risorius L.) ptaków z rodziny gołębi rzędu gołębiowatych. Upierzenie rdzawo-szare, lotki czarniawe. Głos nieprzyjemny. Zamieszkuje, niekiedy w olbrzymich stadach, okolice stepowe i pustynne Afryki i pd. Azji. Oswaja się łatwo.

Synonimy, bliskoznaczniki — wyrazy róż-nobrzmiące używane dla oznaczenia pojęć o zbliżonych znaczeniach, np. choroba, niemoc, słabość itp.

(1540-

Syreny wabiące Odys-Syreny (Sirenia) — rząd seusza (malowidło z wazy greckiej).

Zamieszkana

W r. 1936

Synopa, Sinope — portowe m-to tur. nad Morzem Czarnym w Azji Mn. W strż. kolonia gr. zał. przez Miletańczyków. W r. 1853 zniszczenie floty tur. przez admirała ros. Nachimowa. 8000 mieszk.

Synoptyczny — dający się równocześnie objąć wzrokiem. S. wydanie tekstu polega na wydrukowaniu obok siebie różnych redakcyj tego samego tekstu, ażeby różnice i podobieństwa tym łatwiej rzucały się w oczy. W przenośni nazywa się synoptykami trzech pierwszych ewangelistów: św. św. Mateusza, Łukasza i Marka, ponieważ na podstawie ich Ewan-gelij można objąć jednym rzutem oka całe życie Chrystusa. S. mapy — mapy dużego obszaru (np. całej Europy) z naniesionymi danymi dotyczącymi rozmieszczenia ciśnienia ba-rometrycznego (za pomocą izobar), temperatury, kierunku i siły wiatrów oraz stanu zachmurzenia na danym obszarze. Sporządzane w instytutach meteorologicznych wg telegraficznych informacyj stacyj meteorologicznych, służą jako podstawa przepowiedni pogody.

Synteza (z gr. synthesis — składanie, łączenie w całość). -> art. ,,Analiza i synteza", I, 204-213.

Syra, Syros — gr. wyspa z grupy Cykladów na Morzu Egejskim. 81 km², ok. 28 000 mieszk.

Syracuse, ’syrakju:s m-to amer. w stanie nowojorskim nad jeziorem Onondaga. Solanka; przemysł metalurgiczny. Uniw. 209 000 mieszk.

Syrakuzy, wł. Siracusa — wł. m-to w zach. Sycylii na przybrzeżnej wysepce Ortygii, stolica kolonii gr. zał. w r. 750 prz. Chr., kwitnące w V—III w. prz. Chr. pod rządami tyranów. W r. 212 prz. Chr. pierwsze m-to Wielkiej Grecji, liczące ok l/₂ miliona mieszk. Dzisiaj 50 000 mieszk.

Syr Daria — rzeka Turkestanu w Z. S. R. R., wypływająca z gór Tianszań i wpadająca do Jeziora Aralskiego. 2900 km dług., 450 000 km² dorzecza.

-> I, 463.

Syrena — przyrząd akustyczny do wytwarzania tonów różnej wys. i mocy. S., wynaleziona przez fizyka fr. Cagniard de la Tour (1777—1859), składa się z cylindra z pierścieniem otworów w dnie i umieszczonego na wprost krążka obracalnego z tą samą liczbą skośnie wierconych otworów. Do cylindra wdmuchuje się silny strumień powietrza lub pary, który obraca krążek i ulega periodycznemu przerywaniu zależnie od liczby otworów i szybkości obrotów. Wywołuje to drgania powietrza, tj. dźwięk. S. .stosuje się do badań akustycznych oraz do celów sygnalizacyjnych na statkach i okrętach (zwł. we mgle), również w fabrykach itp.

Syreniusz - Syreński Szymon 1611), lekarz i botanik, napisał dzieło bota-niczno-lekarskie „Zielnik", wydane w r. 1613.

Syreny — w podaniach gr. nimfy morskie, pół-kobiety, pół-ptaki, zamieszkujące skalistą wyspę; pięknem głosu zwabiały żeglarzy, którzy rozbijali się o skały. Później przedstawiano S. jako pół-kobiety, pół-ryby; S. w tej formie weszła do herbu

Warszawy.

morskich zwierząt ssących.

Ciało wrzecionowate, ciężkie, zakończone poziomo ustawioną płetwą. Przednie kończyny o pięciopalcowej kiści, przekształcone w płetwy, tylne uwstecznione. Ciało pokryte grubą skórą z resztkami uwłosienia. Uzębienie zredukowane; siekaczy i kłów brak Na podniebieniu i szczękach rogowe płytki. S. żyją w morzach przybrzeżnych Ameryki, zach. Afryki i pd. Azji, żywią się pokarmem roślinnym. Należą tu: lamantyn czyli brze-gowiec (Trichechus manatus L.), dugong (Halicore dugong Erxl.), morska krowa [Hydrodamalis gigas Zimm.). S. są przedmiotem polowań dla mięsa, tłuszczu i skóry.

Syria, strż. Aram — republika, do r. 1936 mandat fr. w Azji Przedniej. Niegdyś obszar kwitnących kultur i państw, obecnie podupadły. Przeważnie wyżyna kredowa z Pustynią Syryjską na wsch. i żyznymi dolinami rzek Orontes i Jordanu w środku. Ludność, S., powstała z różnych nawarstwień, jest w większości mahomet., mówi językiem ar. i jest wciągnięta w orbitę nacjonalistycznego ruchu panar. Gł. zajęcie ludności: rolnictwo i hodowla owiec. Na pn. zachowali się jeszcze koczowniczy Beduini. 112 000 km², 3 130 000 mieszk. Stolica Damaszek.

przez Semitów, S. ok. r. 2850 prz. Chr. została podbita przez Babilon. Od r. 331 prz. Chr. S„ po różnych losach, stała się ośrodkiem helleńskiego państwa Seleucydów, ze stolicą w Antiochii, a w r. 64 prz. Chr. prow. rzym. Po upadku cesarstwa rzym. przeszła pod panowanie Bizancjum, a w r. 636 Arabów, dochodząc do największego rozkwitu. Damaszek był w 11. 660-750 stolicą kalifatu. W 11. 1516-1918 znajduje się S. we władaniu Turcji. W r. 1918 w czasie wielkiej wojny opanowali S. Anglicy, ustępując okupację Francuzom. Konferencja w San Remo w r. 1920 oddała Francji mandat nad S. Nastąpił szereg powstań, po których w r. 1930 opublikowano konstytucję ustanawiającą ustrój republikański z podziałem na cztery państewka i z zachowaniem praw mandatowych Francji, przyznała Francja S. niepodległość, oddzielając od niej jako osobną republikę Liban z chrześcij. ludnością ar. oraz gwarantując autonomię sandżakowi Aleksandretty z ludnością tur.

-► /, 255, 268, 477, 482, 613, IV, 507.

Syrop kartoflany -> Skrobiowy cukier. Syrta Wielka, Sidra Śródziemnego na wybrzeżu Trypolisu w Afryce pn. S. Mała — zatoka na wsch. wybrzeżu Tunisu, nad którą leży m-to Gabes.

Syryjski kościół

Układ. 2. — Metoda,

1.

Mm

greckiej.

praca

na, bezowocna, nie uwieńczona rezultatem.

Szabla — broń biała, sieczna, pochodzi od śrdw. miecza. Stanowi uzbrojenie kawalerii do walki wręcz, należy do uzbrojenia artylerii oraz oficerów i starszych podoficerów niektórych broni (np. piechoty). W czasach szlacheckich była Sz. w powszechnym użyciu ; dobra Sz. (zwł. ze stali damasceńskiej) była w wielkiej cenie; obecnie Sz. jest w walce mało używana. Sz. jest symbolem zawodu wojskowego i cnót

— wzór, forma, wg której sporządza się rysunki, przedmioty, zwł. w większej liczbie. Np. w malarstwie pokojowym blacha, cerata lub tektura z wykrojem wzoru; płytka z otworami w kształcie liter do robienia na-

pisów na rysunkach technicznych; w for-mierstwie, garncarstwie deseczka lub blacha z wykrojem profilu modelowanego przedmiotu itp. W przenośni: banał, brak oryginalności i inwencji twórczej.    -» III, 1126.

Szach

1.

(motyl) -> Połowice.

2.

rozdrobnione

sze wsk

(ok. 1550- ok. 1611), kompozytor kościelny, członek polskiej kapeli nadwornej, a od r. 1578 kapeli rorantystów w Krakowie. Zachowały się 2 msze czterogłosowe.

Szafer Władysław pionier ochrony przyrody. Szereg prac z dziedziny geografii i socjologii roślin w Polsce".

minerał, szlachetna odmiana ko-

Syrinx — strż. flet pasterski gr., złożony z kilku piszczałek różnej wielkości i wys. dźwięku.

Syriusz — najjaśniejsza i jedna z najbliższych od ziemi gwiazd, leży w gwzb. Psa Wielkiego. Odległość od Ziemi 8,8 lat świetlnych. Masa 2,4 razy większa, promieniowanie 28 razy silniejsze od masy i promieniowania Słońca. S. jest gwiazdą podwójną, towarzysz jego należy do t. zw. białych karłów (->- II, 762—764) o gęstości ok. 60 000 razy większej, niż gęstość wody (60 kg cm³).

-> II, 757, 1107-1108.

Syrokomla Władysław -> Kondratowicz Ludwik.

zatoka Morza wspólne określenie kilku mniejszych gmin kościelnych w Syrii (melchitów, maronitów, nestorian, jakobitów). Największe znaczenie miał S. K. w IV —VI w.

System, sposób. 3. — Zbiór zasad.

Systematyka, klasyfikacja — planowe uporządkowanie; w biologii (właśc. biologia systematyczna) : kierunek nauk biologicznych rozpatrujący organizmy przede wszystkim ze stanowiska ich przynależności systematycznej.

-> art. ,, Systematyka biologiczna", I V, 961 — 970; I, 781, IV, 537, 538-542.

Systemy liczenia - różne sposoby nazywania i zapisywania liczb. Każdy S. L. opiera się na pewnej liczbie wziętej za podstawę; we wszelkich rachunkach posługujemy się tą podstawą i jej kolejnymi potęgami. Ogólnie przyjęty jest system dziesiętny; podstawą jego jest liczba 10. W dziesiętnym S. L. liczymy więc dziesiątkami, setkami, tysiącami itd.

Sywula — szczyt Gorganów, 1818 m wys.

Syzyf — w podaniach gr. król Koryntu, za zuchwałość wobec bogów , skazany po wsze czasy jp na wtaczanie na stromą A4 górę ogromnego głazu, Wektory, dosięgnąwszy szczy- ; -' tu, stacza się na dół Syzyf (malowidło z wazy z powrotem. Syzyfowa praca darem-

żołnierskich; co roku podczas promocji w szkołach podchorążych prymusi otrzymują Sz. od Prezydenta R. P. Sz. składa się z głowni i rękojeści z jelcem. Sz. nosi się w pochwie, umocowywanej na pasie przy pomocy żabki lub rapci.    -> I, 821, 822, 823 — 824.

Szablodziób (Recurvirostra anocetta L.) — gat. ptaków z rodziny bekasów, rzędu siewko-watych, 40 cm dł. Głowa mała, dziób dł., cienki, przypłaszczony, zagięty ku górze. Żyje na po-brzeżach mórz i słonych jezior w środk. i pd. Europie, w Azji i Afryce, żywi się zwierzętami wodnymi. Lata dobrze, biega szybko, pływa.

Szablon

— tytuł władcy pers.

Szachmatow Aleksiej Aleksandrowicz — (1864—1920), ros. uczony, filolog i etnograf. Zajmował się zwł. badaniami nad fonetyką i narzeczami języka ros.

-* I V, 155.

Szachownica

Szachy.

Szachownica gruntów

działki ziemi, należące do jednego właściciela, rozrzucone po różnych terenach, oddzielone od siebie obcymi działkami. (-> Komasacja).

Szachty, dawniej Aleksandrowsk-Gru-sow. m-to górnicze we wsch. części Zagłębia Donieckiego; kopalnie węgla. 91 000 mieszk.

Szachy — gra umysłowa prowadzona m. dwoma przeciwnikami na kwadratowej tablicy o 64 (8 x 8) biało-czarnych polach, zw. szachownicą, przy pomocy dwóch armii po 16 figur każda: król, królowa (hetman), 2 wieże, 2 gońce (giermki, laufry), 2 konie i 8 pionków. Każda figura porusza się wg ustalonych zasad; celem gry jest danie mata przeciwnikowi (~>Mat). Sz. powstały w Indiach ok. VI w. i przez Arabów dostały się do Europy w czasie wojen krzyżowych. Opisywane w literaturze XV i XVI w.; u nas przez Jana Kochanowskiego.

Szadek Tomasz

IV, 252. (* 1886), botanik,

Szafir rundu (A1₂0₃). . Piękne kryształy o swoistej

wieś i letnisko podhalańskie w pwt. nowotarskim nad Białym Dunajcem. 1200 mieszk.

rodzaj ro-

o-

Szafran.

m-to

sen

u po pobliżu jego

glugi na Renie, wodospadu. 34 000 mieszk.

Szajnocha Karol — (1818 — 1868), historyk, działacz niepodległościo- Wysuszony

słupek szafranu.

(1857-1928),

gat. ssaków

wys., trujący.

(1873-1938),

ros.

gat. ro-

stary dęty instru-

Szała-

IV, 130.

-> IV, 1030, 1146.

niebieskiej barwie. Używany jest jako kamień drogocenny. Najpiękniejszych Sz. dostarcza Burma i Syjam.

Szaflary

Szafran, krokus (Crocus) ślin bulwiastych z rodziny kosaćcowatych. 65 gat. gł. w obszarze śródziem- ^ . nomorskim; u nas w Tatrach iw. iWraof / Beskidzie zach. rośnie Sz. s p i s k i, Wpy o dużych niebieskawo-lila kwia-tach, tworzących na halach wczesną wiosną barwne kobierce. Sz. uprawny — w stanie dzikim nieznany, występuje w Europie pd.; z wysuszonych znamion słupka trzymujemy proszek, najczęściej czerwony, o swoistej, woni, zw. w handlu również Sż., stosowany w lecznictwie oraz jako przyprawa. Barwi na żółto ciasta, tkaniny itd.

Szafuza, niem. Schaffhau-cz. że-wy, publicysta; w 11. 1835—1837 za należenie do patriotycznych stowarzyszeń więziony przez rząd austr., w 11. 1853—1858 kustosz „Ossolineum", ustąpił z powodu utraty wzroku. Jako dziejopisarz-samouk dążył do historiozoficznego ujęcia dziejów. Napisał: „Szkice historyczne", „Jadwiga i Jagiełło", „Dwa lata dziejów 1646 — 1648" i i.

Szajnocha Władysław geolog i paleontolog, autor licznych prac ważnych dla górnictwa polskiego; założyciel Polskiego Towarzystwa Geologicznego.

Szakal (Gania aureus L.) drapieżnych z rodziny psów. Dł. ęiała do 80 cm, sierść szarawo-płowa, na grzbiecie czarniawa. Sz. zamieszkują pd. i pd.-zach. Azję, występują także na Płw. Bałkańskim. Sz. polują gł. w nocy, w sąsiedztwie osiedli ludzkich. Wyją przeraźliwie i żałośnie.

Szakłak (Rhamnus) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny szakłakowatych. Ok. 100 gat. gł. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli ; u nas w lasach i zaroślach rośnie Sz. pospolity — krzew ciernisty do 3 m wys. o liściach jajowatych i drobnych kwiatach zielonawo-białych; kwitnie w maju i czerwcu ; owoce — czarne pestkowce.

Szalej jadowity, cykuta (Cicuta virosa) — gat. rośliny zielnej, z rodziny baldaszkowatych. Rośnie w rowach, stawach Europy i pn. Azji, Posiada bulwy, tworzące wewnątrz komory powietrzne ułożone nad sobą; pęd ok. 1 m kwiaty białe; kwitnie latem. Silnie

Szaliapin Fiodor śpiewak operowy, znakomity bas i aktor, znany z ról Godunowa, Mefista i w. i.

Szalotka (Alliurn ascalonicum) śliny cebulkowej z rodzaju czosnku, niekiedy uprawiana dla jadalnych cebulek; używana jako przyprawa do konserw i marynat. Pochodzi z Azji Mn.

Szalowanie — wykładanie, obijanie ściany drzewem, np. w celu dekoracyjnym; również samo obicie drewniane. W budownictwie betonowym konstrukcja drewniana, tworząca formę dla betonu, usuwana po jego stwardnieniu.

Szalupa — duża mocna łódź wiosłowa, żaglowa, parowa lub motorowa, stosowana na statkach (okrętach) i wybrzeżach jako łódź ratunkowa oraz do komunikacji m. statkiem (okrętem) i brzegiem. Każdy statek musi posiadać Sz. zaopatrzone w żywność i słodką wodę, w liczbie wystarczającej do pomieszczenia wszystkich pasażerów i załogi.

Szałamaja

ment muzyczny, drewniany, z podwójnym stroikiem; praforma oboju.

Szałas — konstrukcja z prętów lub słupów, trzciny, pokryta ścianką z gałęzi, traw, liści, skór, tkanin. Sz. mają kształt daszkowaty, stożkowaty, ulowaty, kopulasty; rozpowszechnione u ludów prymitywnych. Przetrwały do )\ dzisiejszych czasów w budynkach mie-szkalnych (Rumunia) i gospodarskich maja. (stodoły na Wołyniu). Sz. budują harcerze, pasterze i górale Tatr i Karpat jako tymczasowe mieszkania letnie.

Szałaśnictwo — typ gospodarki pasterskiej i leśnej, polegający na zakładaniu sezonowych osad w szałasach. U nas Sz. istnieje w Karpatach.

Szałwia (Salvia) — rodzaj roślin zielnych z rodziny wargowych. Ok. 500 gat. w obszarach umiarkowanych i ciepłych; u nas 7 gat. w lasach, na łąkach, w stepach, na skałach. Rośliny zielne trwałe o pędach 30 do 100 cm wys. i dużych kwiatach jasno-żółtych lub fioletowo-niebieskich. Najpospolitsza Sz. łąkowa; Sz. lekarska, pochodząca z obszaru śródziemnomorskiego, dostarcza liści używanych w medycynie; niektóre gat. hodowane jako ozdobne.

Szamanizm — religia ludów pierwotnych Azji Pn., opierająca się na wierze w możliwość opanowania złych potęg, złych duchów, przez zabiegi i zaklęcia dokonywane przez czarodziejów, tzw. szamanów, wprawiających się w stan ekstazy często przy pomocy narkotyków lub hipnotyzmu.

Szambelan — fr. godność dworska, odpowiadająca polskiemu podkomorzemu; w Polsce za Stanisława Augusta Sz. pełnił usługi honorowe przy osobie króla. Sz. papieski — godność nadawana przez papieża wybitnym

liM,

X\

. ■ ¹ ••¹

v*** ** *,A

• .* • Pt

TJL

Wieża zamkowa w Szamotułach.

-> II, 423.

mieszk.

Szaniawski Józef Kalasanty 1843), polityk i filozof, uczestnik insurekcji 1794 r., początkowo republikanin. W Królestwie Polskim jako kierownik wydziału cenzury był narzędziem reakcji i rządu ros. Zasłużył się jako propagator filozofii Kanta w Polsce. Napisał: „Co to jest filozofia", „Rady przyjacielskie" i i.

Szaniawski Jerzy — (* 1887), dramatopi-sarz, członek P. A. L. od r. 1933, autor sztuk: „Murzyn", „Papierowy kochanek", „Lekko-duch", „Ptak", „Żeglarz", „Adwokat i róże", „Fortepian", „Krzysia", „Most" i i. oraz utworów powieściowych: „Miłość i rzeczy poważne" i „Łgarze pod Złotą Kotwicą". Twórczość Sz. cechuje romantyczny stosunek do świata, przeciwstawianie marzenia życiu real-

noszą

żyzna lessowa górzysta prow.

roz-

działania lub do zanie-

lek otrzymany przez utarcie rtęci

rodzina owa-

owad z rodziny szarańczaków.

osobistościom świeckim (Sz. świecki), bądź duchownym (Sz. duchowny).

Szamos, rum. Somes — lewy dopływ Cisy z Siedmiogrodu; 380 km dł., 19 000 km² dorzecza.

Szamotowa cegła -> Cegła.

Szamotulski Wacław -v Wacław z Szamotuł.

Szamotuły — m-to pwt. w woj. poznańskim ; kościół farny późno-gotycki z XV w., wieża zamku z przełomu XV i XVI w.

Cukrownia, fabryka mebli.

8 000 mieszk.

Szampan — wino musujące wyrabiane w pd.Szampanii.

Szampania, fr.    Champa-

gne, szapań — wapienna kraina pn.-wsch. Francji m. rzekami Aisne i Yonne, żyzna na pn. (słynne winnice), przechodząca ku wsch. w kraj nieurodzajny; stara droga wędrówek ludów i pobojowisko wielkiej    wojny. Gł.    m-ta    Reims,

Epernay, Chalons,    Sillery.

Szan — wsch.    część Birmy,    pod    władzą

licznych udzielnych książąt, pozostających pod kontrolą Wielkiej Brytanii.

Szandlerówski Antoni x. — (1878—1911), poeta, autor poezyj : „Sąd wam niosę", poematu „Paraklet",    zbioru listów    ,,Confileox"

oraz dramatów: „Maria z Magdali “ i,,Triumf". Twórczość Sz. odznacza się mistyczną żarliwością i polotem,

Szanghaj — największe m-to przemysłowe i port Chin w delcie Jangcykiangu, gł. ośrodek handlu morskiego Azji Wsch.; jeden z czołowych portów świata, rozwinął się po otworzeniu wolnego portu w r. 1842. Sz. skupia handel jedwabiem, herbatą, bawełną i ryżem w dorzeczu Jangcykiangu. Części m-ta są wyjęte jako t. zw. koncesje spod władzy chiń. i podlegają zarządowi europ. W r. 1937 w czasie wojny chiń.-jap. został Sz. zdobyty przez Japończyków. 3 259 000

I, 943. (1764-nemu, tęsknota za nieosiągalnym ideałem.

Szaniawski Klemens, pseud. Klemens Ju-(1849—1898), powieściopisarz i nowelista, autor popularnych monologów humorystycznych, redaktor Wędrowca" i „Biblioteki Dzieł Wyborowych". Celował w obrazach z życia drobnej szlachty i żydów. Gł. utwory: powieści: ,,Pan sędzia", „Syzyf", „Pająki" i i., opowiadania: „Na zgliszczach", „Łaciarz" i i.

Szaniec — dawna nazwa stosowana w fortyfikacjach dla określenia umocnień ziemnych (wałów, okopów).

Szansi

Chin pn. Bogate złoża węgla i żelaza, winięte rolnictwo i hodowla. 172 000 km², 12 000 000 mieszk. Stolica Taijuan.

Szantaż — przestępstwo polegające na zmuszaniu innej osoby przemocą lub groźbą bezprawną do pewnego chania czegoś, bądź też na wymuszeniu od niej pewnej sumy pieniędzy. Podstawą uprawiania Sz. jest najczęściej jakaś tajemnica, dokument itd., który ofiara życzy sobie z jakichś względów ukryć, a który znajduje się w posiadaniu przestępcy.

Szantung — prow. pn. Chin; obejmuje gęsto zaludnioną i żyzną część niziny chińskiej, na wsch. zaś górzysty płw. tejże nazwy, niegdyś tworzący odrębną wyspę; obfituje w złoża węgla. Przemysł jedwabniczy i szklarski. 150 000 km², 34 375 000 mieszk. Stolica Tsi-nan.

Szaraczkowa szlachta — pogardliwa nazwa zaściankowej szlachty, która ubierała się w szare kapoty z domowej wełny.

Szara maść (unguentum hydrargyri cine-rei)

z tłuszczami. Dawniej szeroko stosowany jako środek przeciwzapalny.

Szarańczaki (Acridiidae) dów z podrzędu Saliałoria, z czułkami nie przekraczającymi dł. ciała. Wydają dźwięki, pocierając udem nóg tylnych o przednie skrzydła. Ważniejsze rodzaje: szarańcza i trajkotka.

Szarańcza wędrowna (Pachytylus migrato-rius L.)

Do 5 cm dł. Żyje w Europie pd. -wsch. i Azji pd.-zach., w swych masowych wędrówkach dochodziła niegdyś do Europy środk., niszcząc po drodze wszelką roślinność.

Szare mydło — miękkie mydło potasowe, stosowane w lecznictwie w chorobach skóry oraz w gospodarstwie domowym. -*■ I V, 1115.

Szarfenbergowie — rodzina drukarzy krakowskich, obok Unglera, Hallera i Wietora najbardziej zasłużonych dla rozwoju drukarstwa polskiego w XVI i XVII w. Wydali

m. i. Nowy Testament (w r. 1556), Żywot św. Aleksego (w r. 1529) i i.

-> IV, 1275.

Szari, fr. Chari, śzari — rzeka w Sudanie fr. uchodząca deltą do jeziora Czad. Dl. 1200 km.

Szarlej — osada górnicza w pwt. święto-chłowickim; kopalnie żelaza, galmanu i ołowiu. 12 000 mieszk.

ki

-> I V, 253.

stopnia wojskowego, obecnie wychodzi z u-życia.

Szaserzy (z fr. chasseurs, szasór = strze-rzadko spotykana tradycyjna nazwa

zły duch. Wg religii

Sza-tou

m-to przemysłowe w pwt. chrzanowskim, woj. krakowskim. 5 000 mieszk.

Szczara — lewy dopływ Niemna, wyzyskany jako droga wodna do Prypeci (Kanał Ogińskiego). 320 km dł.

Szczaw (Rumex) — rodzaj roślin zielnych z rodziny rdestowatych. Ok. 100 gat., gł. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli, u nas na łąkach lub w rowach 18 gat., niektóre tylko w górach. Sz. zwyczajny i Sz. żółty posiadają liście jadalne, zawierające kwaśny szczawian potasu i są uprawiane jako jarzyna. Niektóre gat. Sz. używane są w medycynie ludowej.

Szczawiany

Szczawik (Ozalis) — rodzaj roślin zielnych i krzewów z rodziny szczawikowatych, pokrewnej bodziszkowatym. 300 gat. gł. w Afryce i tropikalnej Ameryce, u nas pospolity w cienistych lasach. Sz. zajęczy — drobna roślinka

Szczawiowy kwas

oraz w moczu

Szarłat (A maranthus) — rodzaj roślin z rodziny szarłatowatych, pokrewnej komosowa-tym. 55 gat. w obszarach ciepłych, u nas kilka gat. ozdobnych lub ruderalnych. Rośliny jednoroczne, pół m wys., o drobnych kwiatach purpurowych lub białawo-zielonych, zebranych w kłosy; kwitną w lecie i jesieni.

Szarota (Onaphalium) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych. Liczne gat. na całej kuli ziemskiej, u nas 6 gat., niektóre tylko w górach. Sz. błotna — jednoroczna, o pędzie owłosionym, do 25 cm wys. i kwiatach żółtawo-białych w koszyczkach, rośnie na wilgotnych polach i ugorach; kwitnie od czerwca do jesieni.

Szarotka alpejska (Leontopodium alpi-7iurn) — gat. rośliny zielnej z rodziny złożonych; występuje jedynie w górach Europy i Azji, u nas tylko w Tatrach. Także na Świdow-cu (Karpaty Wsch.). Niewielka roślina trwała, o pędach okrytych białymi włoskami; koszyczki kwiatów, otoczone białymi wełnistymi listkami, tworzącymi gwiazdę. Kwitnie latem ; podlega ochronie.    ->/F, 133.

Szarwark — przymusowe świadczenia ludności (gł. wiejskiej) w robociźnie i środkach przewozowych, przy budowie i utrzymaniu dróg gminnych i i. robotach publicznych; w dawnej Polsce — pańszczyzna drogowa. Szarytki, siostry miłosierdzia, wincentyn-— zgromadzenie zakonne zał. przez św. Wincentego ń. Paulo i św. Ludwikę de Marillac w r. 1633 celem opieki nad chorymi. Sz. nie składają ślubów wieczystych, tylko czasowe, które corocznie odnawiają. Najliczniejszy zakon na świecie, liczy przeszło 50 000 sióstr. W Polsce od r. 1652.

Szarzyński Sęp Mikołaj — (ok. 1550—1581), poeta, liryk, autor wydanych pośmiertnie „Rytmów abo wierszy polskich". Kunsztowne wiersze Sz., jednego z pierwszych sonecistów polskich, charakteryzuje głębia uczucia rei. i patriotycznego oraz pesymizm, który tylko gorąca wiara może przezwyciężyć; prostota formy przy bogactwie treści. Najbardziej znane utwory: sonety: „O nietrwałej miłości rzeczy świata tego", „Do Najświętszej Panny", pieśni rycerskie na cześć bohaterskiej śmierci J. Strusa i Frydrusza Herburta i i.

Szarzyński Stanisław Sylwester — (f 1700), jeden z najwybitniejszych kompozytorów polskich na przełomie w. XVII i XVIII. Pozostały po nim: msze, motety, koncerty kościelne, kantaty i i.

Szarża — 1. — uderzenie kawalerii w szyku zwartym do walki na broń białą (szable i lance), np. sławna Sz. kawalerii polskiej pod Samo-sierrą; dzisiaj wymaga wsparcia ogniem broni maszynowej i artylerii. 2. — popularna nazwa

lec)

kawalerii, m. w. odpowiednik strzelców konnych.

Sza-si — handlowe m-to Chin środk., nad Jangcykiangiem ; przemysł bawełniany; port otwarty dla handlu zagranicznego od r. 1896. 170 00Ó mieszk.

Szatan (diabeł) chrzęści), część aniołów pod wodzą Lucyfera podniosła bunt przeciwko Bogu i została za to strącona do piekła i potępiona.

Szatan — stromy szczyt w Tatrach Wysokich, 2432 m wys.

Szatański grzyb (Boletus mtanas) — trujący grzyb kapeluszowy z rodziny żagwiowa-tych; kapelusz szaro-biały, niekiedy zielonawy, rurki wewnątrz żółte, przy otworach czerwone; miąższ przy przełamaniu czerwony, staje się później ciemno niebieski. Rośnie jesienią w o-grodach, zaroślach, w lasach.

Szat el Arab — bieg połączonego Eufratu i Tygrysu nad Zatoką Perską. 110 km dł.

portowe m-to Chin pd.-wsch. nad Cieśniną Formozy; wywóz cukru i tytoniu, rybołówstwo. Ok. 115 000 mieszk.

Szauhing — m-to chiń. w prow. Czekiang w pobliżu zatoki Hangczou. Przemysł bawełniany i jedwabniczy. Ok. 200 000 mieszk.

Szawle — m-to lit. 25 000 mieszk.

Szczakowa

sole kwasu szczawiowego.

rozłogowa o liściach trój listkowych i kwiatach pojedynczych, białych. Sz. żółty — częsty chwast zawleczony do nas z Ameryki.

kwas organiczny, dwukarbonowy (—>■ Karboksylowa grapa), o wzorze (COOH)₂. Biała, krystaliczna substancja, rozpuszczalna w wodzie. Występuje w niektórych roślinach, np. szczawiu, w postaci soli wapniowej. Powstaje przy utlenianiu węglowodanów, technicznie otrzymuje

wody mineralne, zawierające

m-to nad Wieprzem

ongiś stolica u ujścia Odry, dziś gł.

m-ko nad Pilicą w pwt.

rodzina gry-

Szczep — związek pokrewnych sobie plemion, mówiących pokrewnymi językami, posiadających podobną kulturę materialną i duchową i pozostających niekiedy pod władzą jednego wodza.

Szczepan, św. — jeden z uczniów Chrystusa, wybrany przez apostołów na diakona; ukamienowany. Pierwszy męczennik chrześcij. Pam. 26 grudnia.

Szczepanowski Stanisław (pseud. Piast) — (1846—1900), działacz narodowy na połu społecznym, gospodarczym, pisarz i publicysta; poseł do sejmu galicyjskiego i parlamentu austr., pionier i organizator polskiego przemysłu naftowego, odkrywca kopalni nafty w Schod-nicy, ,,Nędza Galicji" „Idea polska wobec prądów kosmopolitycznych" i i.

Szczepański Ludwik —

-* 11, 868, III, 1091.

(* 1878), rzeźbiarz

się przez stapianie trocin z wodorotlenkiem potasu i rozkład otrzymanego szczawianu potasu. Stosuje się gł. w postaci t. zw. soli szcza-wikowej, tj. soli kwaśnej zawierającej jeden atom potasu na dwie cząsteczki kwasu, przy farbowaniu tkanin i do wywabianiu plam rdzy z tkanin.

Szczawnica — zdrojowisko i stacja klimatyczna w pwt. nowotarskim woj. krakowskiego, u stóp Pienin, nad Dunajcem. 500 m

n. p. m.; liczne źródła mineralne szczaw al-kaliczno-słonych. 4000 mieszk.

Szczawnica Bańska, słowackie Bańska * ,

Stiavnica — dawniej centrum górnictwa srebra na Słowaczyźnie, dziś podupadłe. 13 000 mieszk.

Szczawy

rozpuszczone węglany, zwł. kwaśne (dwuwęglany). Zawierające dużo dwuwęglanu sodu zw. są Sz. alkalicznymi, zawierające wolny dwutlenek węgla — Sz. kwaśnymi. Ze względu na rodzaj metali, obecnych w postaci węglanów, dzielą się na żelaziste, magnezowe, sodowe i wapniowe. Posiadają własności lecznicze. Polska posiada szereg doskonałych Sz. w uzdrowiskach, jak Krynica, Żegiestów, Muszyna, Rymanów, Nałęczów, Szczawnica, Rabka i i.

Szczątkowe narządy — narządy uwstecz-nione, które u przodków szeregu rodowego obecnych form były niegdyś dobrze rozwinięte, np. boczne palce nóg konia, resztki kończyn tylnych wielorybów itp.

Szczebrzeszyn w pwt. zamojskim; fabryki wyrobów drucianych, młyn parowy. Ok. 7500 mieszk. W Sz. w r. 1672 wojska hetmana Sobieskiego zawiązały konfederację w obronie władzy hetmańskiej przeciw zawiązanej przy królu konfederacji gołąbskiej.

Szczecin, niem. Stettin słów. Pomorza port niem. na Bałtyku; stocznie i pokaźny przemysł. Zamek budowany w 11. 1503—1538. 271 000 mieszk.

Szczeciński Zalew, niem. Stettiner Haff — zalew przy ujściu Odry zamknięty wyspami: Usedom (Uznam) i Wolin (Wołyń). 798 km2 pow.

Szczecionogi (Chaetopoda) — gromada pierścienic o dobrze wykształconej segmentacji ciała. Ciało pokryte szczecinkami. Trzy rzędy: Protochaeta, wieloszczety i skąpo-szczety.

Szczeć (Dipsacus) — rodzaj roślin zielnych z rodziny szczeciowatych, pokrewnych marza-nowatym. 12 gat. w Europie, gł. w obszarze śródziemnomorskim, i w Indiach wsch.; u nas na przydrożach i w zaroślach cztery gat. Rośliny dwuletnie o pędach kolczastych, kłujących, kwiatach liliowych lub żółtawo-białych.

Szczedrin N. -> Sałtykoiu Michaił.-* IV, 1572.

Szczekociny

włoszczowskim, woj. kieleckim, pamiętne klęską Kościuszki w bitwie z wojskami prus. i ros 6 czerwca 1794 r. 6000 mieszk.

Szczekuszki (Ochołonidae) zoni z podrzędu Duplicidentata. Małe zwierzątka do 25 cm dł., o krótkich uszach; żyją gromadnie, kopiąc nory jedne obok drugich. Występują w środk. Azji i Ameryce Pn. Zamieszkują stepy i zbocza górskie. Żywią się pokarmem roślinnym, na zimę robią zapasy z siana.

IV, 471. (* 1872), poeta i publicysta, założyciel i redaktor krakowskiego „Życia" (do czerwca 1898 r.), autor zbiorów poezyj : „Srebrne noce", „Pieśni i hymny" oraz przekładów.

Szczepienie — u roślin: zabieg, mający na celu otrzymanie odmian szlachetnych, polegający na. przenoszeniu pąka lub pędu z pąkami z jednej rośliny na pędy drugiej rośliny pokrewnej. Odcinamy pąk lub gałązkę i przenosimy na odpowiednio nacięty pęd drugiej rośliny; po pewnym czasie tkanki zrastają się i pąk lub pęd rozwija się, kwitnie i owocuje. Przeszczepianie pąków, t. zw. oczek, nazywamy oczkowaniem; przeszczepianie pędów, t. zw. zrazów, nazywamy właściwym szczepieniem. W ogrodnictwie zwykle przeszczepia się pąki lub pędy rośliny szlachetnej, otrzymanej drogą hodowli, na pędy rosnące dziko, czyli t. zw. dziczki.

Szczepionka (mccina.) — odpowiednio spreparowana zawiesina żywych (osłabionych) lub zabitych bakteryj, ew. jadów bakteryjnych; wprowadzona do organizmu, wywołuje w nim czynną odporność przeciw danym drobnoustrojom lub jadom bakteryjnym. -► art. ,,Szczepionki i surowice", IV, 970 — 981; III, 281, 561.

Szczepionka własna, (autoszczepionka) — podawana choremu szczepionka otrzymana z bakteryj wyhodowanych z jego własnego organizmu.

Szczepkowski Jan rzeźbiący gł. w drzewie. Wielkie wyczucie de-

cyjny królów polskich.

kich.

II, ,599.

łukowata,

patologiczny skurcz mięśni żwaczów, uniemożliwiający otwarcie jamy ustnej; występuje w niektórych chorobach nerwowych oraz jako jeden z pierwszych objawów tężca.

Szczodrzeniec (Cytisus) wów z rodziny motylkowatych. Ok. 50 gat. gł. w obszarze śródziemnomorskim; u nas 8 gat., niektóre tylko na stepach pd.-wsch. W słonecznych lasach sosnowych pospolity — Sz. rozesłany, krzew płożący się, o pędach ok. pół m dł., drobnych liściach i żółtych kwiatach w kątach liści; kwitnie wiosną. Szczotkowa odbitka

w drukarstwie

podrząd

gat.

koracyjne, wpływy ludowej sztuki snycerskiej. Gł. dzieła: „Kapliczka" rzezana w drzewie, która na wystawie Międzynarodowej Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu (1925 r.) stała się triumfem sztuki polskiej, pomnik Bogusławskiego w Warszawie i i.

Szczeponogi ( Schizopodn) — podrząd skorupiaków słupkookich, przeważnie morskich; nieliczne żyją w wodach słodkich. W morzach pn. występuje rodzaj Mysis, w jeziorach Europy pn. Mysis relicta Lov.

Szczerbiec — nazwa miecza koronacyjnego królów polskich, pochodząca od miecza Bolesława Chrobrego wyszczerbionego uderzeniem w „Złotą Bramę" przy wjeździe do Kijowa, używanego przy koronacji następnych królów z rodu Piastów.

Zaginął podczas rzą- „Szczerbiec", miecz korona-dów Wacława czeskiego. Miecz koronacyjny sporządzony za Władysława Łokietka i określony dla tradycji tą nazwą,używany przy koronacji królów polskich, zaginął wraz z resztą insygniów królewskich w r. 1795 podczas postoju Prusaków na Wawelu. Odnaleziony w r. 1819 jako własność prywatna, w r. 1884 zakupiony do petersburskiego Ermitażu, na podstawie pokoju ryskiego zwrócony Polsce. -> I V, 1230.

Szczeżuja (Anodonla) — rodzaj małżów z rzędu IIeterodonta, żyjących w wodach słod-Muszla wypukła, kształtu jajowatego. Szczdrk — gleba piaszczysta, zawierająca dość dużo próchnicy słodkiej, przybierająca strukturę gruzełkowatą. Rozróżnia się Sz. lekkie — na podglebiu piaszczystym i ciężkie — na podglebiu gliniastym.

Szczęki — kości wchodzące w skład szkieletu twarzy (--*■Czaszka). Sz. górna (ma-xilla superior) — parzysta, symetryczna kość tworząca część ścian nosa oraz sklepienie jamy ustnej. Sz. dolna (madibula) pojedyncza kość, tworząca szkielet dolnej części twarzy; połączona z czaszką dwoma stawami żuchwowymi. Obie Sz. — górna i dolna — posiadają t. zw. wyrostki zębodołowe, w których tkwią zęby.

Szczękościsk (trismus)

rodzaj krze-pierwsza odbitka korektorska, otrzymywana

przez przyłożenie wilgotnego arkusza papieru do pociągniętego farbą składu drukarskiego i poklepywanie za pomocą szczotki. -*■ II, 3.

Szczotlicha (Corynephorus cznescens) — gat. rośliny z rodziny traw, pospolity na wydmach piaszczystych; trawa szaro-zielona, gęsto kępkowa, o źdźbłach do 30 cm wys. i -kioskach zebranych w wiechy kłosokształtne.

Szczoty — rodzaj liczydła; składa się z drutów z nanizanymi ruchomo 10 krążkami; każdy drut oznacza poszczególną kolumnę liczb układu dziesiętnego, krążek jednostkę tejże kolumny.

Szczuczyn — 1. — S. Nowogródzki — m-ko pwt. w woj. nowogródzkim, 2000 mieszk.; 2. — S. Białostocki — m-to w pwt. szczuczyńskim w woj.białostockim. 5 000 mieszk.

Szczupak (Esoxlucius L.) — ryba z rodziny szczupakowatych; występuje w wodach słodkich Europy, zach. i pn. Azji, Ameryki Pn., wkracza również do wód słonawych (Bałtyk). Barwa szaro-zielonkawa, grzbiet ciemniejszy. Ryba drapieżna i b. żarłoczna, do 150 cm dł.

-> I V, 139.

Szczupakowate (Esociformes) ryb kościstych; należą formy o wydłużonym pysku i przesuniętej ku tyłowi płetwie grzbietowej. Ryby słodkowodne, morskie, głębinowe. Wiele Sz. prowadzi tryb życia drapieżny.

Szczur (Epimys) — rodzaj gryzoni z rodziny myszy. Ciało duże, krępe, nogi mocne i grube. Sz. śniady (E. rattus L.), żyje w Azji i Europie, u nas jedynie na wsch. kraju. Dł. ciała 16 cm, ogona 20 cm, uszy duże, sierść szarawo-czarna. Żywi się gł. ziarnem. Sz. wędrowny (E. norvegicu3 Erx.), pospolity na całej kuli ziemskiej, rozpowszechnia się b. szybko, wypierając Sz. śniadego. Dł. ciała 25 — 30 cm, ogona 20 cm, uszy małe, sierść rdzawo-brunatna, spód białawy. Wszystko-żerny, przebywa w piwnicach, składach towarów, na statkach itp. Wyrządza ogromne szkody. Sz. przyczyniają się do rozpowszechniania niektórych chorób zakaźnych.

-> I, 1202, I V, 140, 143.

Szczwół, weszka (Conium maculatum) — gat. rośliny zielnej dwuletniej z rodziny bal-daszkowatych. Występuje w ogrodach i na rumowiskach w Europie i Azji; pęd do 1 m wys., o łodygach czerwono-plamistych, kwiaty białe; kwitnie w lecie. Roślina trująca o zapachu myszy.

Szczygieł {Carduelis carduelis L.) ptaków z rodziny łuszczaków, rzędu wróblo-watych. Żyje w Europie i Azji, w ogrodach, na brzegach lasów, żywi się latem owadami, jesienią nasionami. Głos melodyjny, wesoły. Na zimę wędruje na zach. i pd. W Polsce pospolity.

Szczypawki (Carabidae) — rodzina chrząszczy. Silne cęgowate żuwaczki, nogi dł., ruchy szybkie, zwinne. Larwy wydłużone o mocnych nogach i wystających sierpowatych żu-

waczkach. Drapieżne, niektóre roślinożerne. Ważniejsze rodzaje: biegacz (Carabus), Calo-soma, Zabrus.

Szczypiorna

zwa

wieś i letnisko podgórskie

Szeged — m-to w Węgrzech wsch. przy wych. ujściu Maroszy do Cisy. Zabytki: kościół z XV w., uniw.; przemysł przędzalniczy, papiernie, budowa statków rzecznych, port lotniczy. Ok. 140 000 mieszk.

Szeik (z ar. = starzec) — wódz plemienia, rodu ar.; założyciel i przywódca- sekty, stronnictwa polit., związku, zakonu.

Szókesfehórvar

staropolska, wprowadzona przez Krzyżaków, pocz. ok.    /c

12 groszy; wartość Sz. ma-lała potem, dochodząc wre-szcie do ¹/₂ i x/₃ grosza.

Sz. był w obiegu do upadku Polski.

Szczyt płucny (apex pulmonis) — niewielki górny odcinek płuca, tworzący płaskie uwypuklenie ponad obojczykiem. Stosunkowo często bywa siedliskiem przewlekłej gruźlicy.

Szćchćnyi Stefan hr. patriota i działacz odrodzenia narodowego Węgier. Założył Węgierską Akademię Nauk. Po przewrocie marcowym r. 1848 min. robót publicznych; liberał, propagował złagodzenie poddaństwa chłopów i zniesienie wolności podatkowej szlachty.

Szeherezada — opowiadaczka baśni w „Bajkach z tysiąca i jednej nocy".

materiał wybuchowy kruszący, zawierający chloran potasu, używany w pociskach artyleryjskich itp.

Szef kompanii (baterii, szwadronu itp.) — najstarszy podoficer, kierujący z ramienia dowódcy kompanii pracą kancelarii, sprawami administracyjno-gospodarczymi, tokiem służby pow. morza.

wewnętrznej.    Szellak, szelak — produkt żywiczny wytwa-

Szef pułku — wybitna osobistość (żyjąca    rżany na różnych drzewach egzotycznych

lub nie żyjąca), często panujący (danego lub    (m. i. figowcach) przez owady z rodziny czerw-

zaprzyjaźnionego państwa), którego imię nosi ców. Po oczyszczeniu jasno- lub ciemnożółte dana jednostka wojskowa, jako honorowego przełożonego. Żołnierze takiej jednostki noszą na naramiennikach inicjały Sz. P. zamiast numeru pułku.

Szef sztabu -> Sztab.

rodzaj ro-

-► III, 1268.

-> /, 1202. wieś w pwt. kaliskim; w 11. 1917 — 18 miejsce więzienia legionistów polskich przez Niemców za odmowę przysięgi.

Szczypiorniak — gra w piłkę ręczną; na-pochodzi stąd, że legioniści polscy internowani w Szczypiornie często w nią grali. Gra o prawidłach zbliżonych do piłki nożnej. Różnica polega na tym, że piłkę wolno chwytać i rzucać rękami, nie można natomiast dotykać jej nogami poniżej kolan. W Sz. walczą dwie drużyny, po 11 graczy, dwa razy po 30 min. Zwycięża drużyna, która w czasie gry zdobędzie więcej bramek.

Szczypiorek (Allium schoenoprasum) — gat. rośliny cebulkowej z rodzaju czosnku. Małe cebulki wyrastają na kłączach, cienkie liście używane są jako przyprawa.

Szczyrbskie Jezioro, (słowackie Śtrbskć Pleso) — jezioro na pd. stoku Tatr (Czechosłowacja) z letniskiem na brzegu. 1350 m n.p. m.

Szczyrk

w pwt. bielskim; fabryki waty, tartaki.

Szczytno, niem. Ortelsburg — m-to na Mazurach prus., skupia narodowy polski ruch wśród Mazurów. 12 000 mieszk.

(1791-1860),

-> IV, 1278.

Szedyt

-*/, 263. dawna stolica Węgier i m-to koronacyjne. Groby królów dynastii Arpadów. 41 000. mieszk.

Szeklerzy — plemię pokrewne Madziarom, którego pochodzenie wywodzi się jakoby od Hunnów, żołnierzy króla Attyli. Zamieszkują wsch. część Siedmiogrodu, t. zw. Kraj Szekle-rów. Rolnicy i hodowcy bydła. Ok. 450 000.

Szeksna — lewy dopływ Wołgi; wchodzi do pn.-ros. układu kanałów. 450 km dł.

Szekspir -> Shakespeare.

Szela Jakub — (f 1886), chłop, przywódca t. zw. rabacji w r. 1846, powstania chłopów w zach. Galicji, inspirowanego przez rząd austr., po-łączonego z rzezią szlachty. ftjflTjrhS

Szeląg — srebrna i mie-dziana zdawkowa moneta

II

Szelągi z XIV i XV w. / — szeląg ziem pruskich;

Szelburg - Zarembina H - szeląg toruński. Ewa — (* 1899), powie-ścio- i dramatopisarka, autorka powieści: „Polne grusze", „Dziewczyna z zimorodkiem", „Chusta św. Weroniki" oraz sztuki ,,Ecce Homo" i „Sygnały". Z zamierzonego cyklu „Matka Judasza" ukazały się powieści „Wędrówka Joanny" i „Ludzie z wosku". Liczne utwory dla młodzieży. Celuje w opowiadaniach z życia dziecka.

Szelężnik (Alectorolophus) ślin zielnych (jednorocznych półpasożytów) z rodziny trędownikowatych. 9 gat. w Europie, Azji i Ameryce Pn. U nas na łąkich i polach 7 gat., niektóre tylko w górach; pęd do pół m wys., kwiaty dwuwargowe, żółte; najpospolitszy Sz. większy.

Szelf — cokół kontynentalny, którego Części w postaci szeregu wysp wystają ponad -> I, 325, III, 254.

okruchy rozpuszczalne w spirytusie. Stosuje się do wyrobu płyt gramofonowych, lakierów do metalu i drzewa (^-Politura), jako doskonały izolator elektryczny do pokrywania części aparatów elektrotechnicznych i radio-

Szelski (a) okres (kultura) — jedna z najstarszych kultur paleolitu, przypadająca na początek epoki lodowej ; nazwa utworzona od miejscowości fr. Chelles. Klimat jeszcze ciepły.

oraz

nowe.

Szensl — prow. pn. Chin; wkracza z pn. na pustynię Ordos. 198 000 km², 17 222 000 mieszk. Stolica Sian.

wada wymowy

(* 1867), generał

->///, 268.

00

= l.

(1833-1876),

Szermierka, fechtunek

Szeroka Jaworzyńska

Tatr Wysokich, panujący nad Doliną Jaworową. 2221 m wys.

Szerokonose

Osy.

w Anglii

pier-

-> I, 223.

Flora: laur i buk. Fauna: słoń starożytny, nosorożec, hipopotam, tygrys. Małe grupki koczowników, trudniących się zbieractwem i prymitywnym łowiectwem na grubszego zwierza. Zasłony od wiatru i szałasy. Zachowane ślady ognisk, resztki żywności duże i drobne narzędzia krzemienne wielorakiego użytku. Europa zach. po Ren, Afryka pn., Azja Przednia.

-> 1 V, 387, 389.

Szeluta Apolinary — (* 1884), jeden z współtwórców „Młodej Polski" w muzyce. Opery, symfonia, poematy symfoniczne, utwory kameralne, pieśni, utwory kościelne i fortepia-

-> / V, 256.

Szeplenienie (blaesitas) polegająca na niewyraźnym wymawianiu pewnych dźwięków, zwł. spółgłosek syczących. S. jest najczęściej skutkiem wadliwego wychowania, rzadziej zależy od wad w obrębie podniebienia, języka, mięśni jamy ustnej. Przeważnie uleczalne.

Szeptycki Andrzej — (* 1865), od r. 1900 arcybiskup metropolita lwowski wyznania gr.-kat.; polityk rus., rzecznik separatyzmu rus.

Szeptycki Stanisław broni w stanie spoczynku (od r. 1926). Oficer austr., w r. 1916 w Legionach, w 11. 1917 — 1918 generał-gubernator w Lublinie. W r. 1918 szef sztabu generalnego. W r. 1920 dowódca I armii, następnie frontu lit.-białorus. W r. 1923 minister spraw wojskowych. Prace z dziedziny wojskowości.

Szereg. — Gdy {an) oznacza dowolny ciąg liczb, wówczas ciąg, określony wzorem sn = —    + a₂ + ••• + nazywa się S. o składni

kach an. Gdy ciąg {sM} jest zbieżny, nazywamy go S. zbieżnym, a granicę jego, s — sumą S. i piszemy

a = t

lub też al -f- a₂-(- ... = s. Gdy ciąg {an} jest postępem geometrycznym, wówczas ciąg {«w} nazywamy S. geometrycznym. Jeśli {«w} jest postępem geometrycznym, którego iloraz q czyni zadość nierówności: | q | < 1, wówczas odpowiedni S. geometryczny jest zbieżny i jego sumą jest a,: (1 — q). Np. i + i + | + ...

Szeregowiec — najniższy stopień wojskowy, od którego każdy żołnierz zaczyna swą służbę. Zależnie od rodzaju broni — S. nazywa się strzelcem, ułanem, kanonierem itd.

Szermentowski Józef malarz, od r. 1858 w Paryżu. Malował gł. krajobrazy polskie, odtwarzając wiernie swojskie piękno ziemi ojczystej. Także obrazy rodzajowe. IV, 245.

sztuka władania bronią białą (szablą, szpadą i floretem), dziś uprawiana gł. jako sport. W spotkaniach szablowych wolno uderzać klingą lub kłuć końcem szabli przeciwnika w górną część tułowia, w spotkaniach na szpady (broń cięższa) i florety (broń najlżejsza) wolno zadawać pchnięcia w całe ciało przeciwnika. W zawodach Sz. walczy ze sobą dwóch zawodników — zwycięża ten, który pierwszy trafi przeciwnika pięciokrotnie (szabla, floret) lub trzykrotnie (szpada). Wszystkie używane bronie są stępione i zaopatrzone na końcu w gałkę ochronną, a zawodnicy walczą w maskach z siatki drucianej, w rękawicach i w grubych „plastro-nach", które chronią całą przednią część tułowia.

szczyt na pn.

rodzina małp Nowego Świata. Należą tu: najbardziej znane kapu-cynki, płaksy, matołki, wyjce, czepiaki.

-> III, 473, 474.

Szerokość geograficzna — kąt zawarty m. płaszczyzną równika a linią łączącą dany punkt ze środkiem ziemi.

Szerszeń

Szeryf, ang. sheriff, 'szeryf najwyższy urzędnik hrabstwa lub m-ta w zakresie władzy wykonawczej, cywilnej i karnej ; obierany na 1 rok, pełni swój urząd przeważnie honorowo. W St. Zj. A. Pn. Sz. pełni podobne funkcje na terenie okręgu, który go obiera.

Szeszupa — lewy dopływ Niemna; wypływa w pwt. suwalskim. 170 km dł.

Sześcian. — prostopadłościan o równych krawędziach, jeden z wielościanów foremnych. Sześcianu podwojenie, czyli problem de-lijski — zagadnienie geometryczne, którym zajmowali się strż. matematycy; polega na konstrukcyjnym znalezieniu krawędzi Sz., którego objętość jest dwa razy większa od objętości Sz. danego. Rozwiązanie tego zadania za pomocą liniału i cyrkla nie jest możliwe.

Sześcian liczby — trzecia potęga tej liczby: a³ = a . a . a. Np. 5³ = 125.

Sześcienny pierwiastek liczby wiastek trzeciego stopnia tej liczby.

Szetlandy (ang. Shetland Islands, 'szet-bnd 'ajbndz) — ubogi, bezleśny archipelag szkoc. na pn. od W. Brytanii. 1400 km², 21 000 mieszk. Stolica Lerwick na wyspie Main-land.

Szetlandy Południowe (ang. South Shetland Islands, sau# 'szetbnd 'ajbndz) — przybrzeżny archipelag antarktyczny koło Ziemi Grahama.

Szew (sutura) — w medycynie: nieruchome połączenie dwóch dopasowanych do siebie brzegów sąsiadujących kości; za pomocą Sz.

są połączone ze sobą np. kości puszki mózgowej.

Szewczenko Taras

18 000 km², ok. 5 000 000 -* II, 1036.

jap. port wojenny na

korzeń ro-

szen.

wyroby artystyczne, wywóz

Szkaplerz — 1. — ubiór noszony w niektórych zakonach, na wierzchu habitu; 2. — symboliczny strój zakonny, składający się z dwóch kawałków sukna na plecach i piersiach, połączonych tasiemkami. Sz. jest szony przez ludzi świeckich, członków bractw;

być poświęcony przez księdza i obowiązuje do odmawiania pewnych modlitw. Najbardziej znanym jest Sz. karmelitański.

Szkarlatyna -> Płonica. -* 7 V, 978 — 979.

Szkarłatnik (Purpura lapillus L.)

typ zwie-

noidea), strzykwy (Holoturioidea). 719.

Szkic

nienia od pory roku. Temperatura w Sz. regulowana jest za pomocą specjalnego systemu rur przewodzących ogrzane powietrze lub parę, w zależności od warunków', jakich wymagają dane rośliny. Rozróżnia się na ogół 3 rodzaje Sz. : frigidaria (2 — 3°), tepidaria (10—14°) i cieplarnie (18 —24°). Specjalne rodzaje Sz.: palmiarnie, oranżerie (pomarańczarnie; dawniej nazwę tę rozciągano niesłusznie na wszystkie rodzaje Sz.), ogrody zimowe itd.

-* III, 1081, 1083, 1086.

Szkliwo

emalia, polewa, masa szklista, którą pokrywa się wyroby ceramiczne i metalowe w celach zdobniczych, bądź ochronnych. -> 77, 290. 2. — emalia zębów, zewnętrzna warstwa ścian zęba w obrębie jego korony. f-*-Zęby).

Szkło

Dodatek

(1814-1861), czołowy poeta i artysta malarz rus. uważany za ideologa ruchu narodowego rus.; aresztowany przez władze ros. za udział w „Bractwie Cy-rylo-Metodiańskim“, uprawiającym działalność autonomiczno-kulturalną wśród ludności rus., dziesięć lat spędził na zesłaniu w stepach kirgiskich. Zbiór liryk i poematów ,,Kobzar“, poemat „Hajdamaki", dramat „Nazar Stodoła", powieści prozą i i.

Szikoku — najmniejsza z czterech gł. wysp jap., górzysta; mieszk.

Szimonoseki

Hondo, połączony tunelem z wyspą Kiusziu. 17 maja 1895 r. Japonia zawarła tu z Chinami pokój, który zakończył wojnę chiń.-jap. z 11. 1894-1895. 126 000 mieszk.    ,0

/ Szin-szen, żeń-szeń snącej w Mandżurii i na Korei rośliny J > Panax Ginseng z rodziny araliowatych. jk\ Przypomina kształtem postać człowie- V\)l ka; błędnie zw. mandragorą. Na Wsch. #f| niezmiernie ceniony powszechny śro- i\u dek leczniczy.    f V\

Szintoizm — oficjalna religia Japoń- Szin czyków oparta na kulcie sił natury i cesarza, potomka bogini słońca. -> II, 1047.

Sziraz — m-to w pd.-wsch. Persji, ojczyzna poety Hafisa; tytoniu, przędzalnie. Ok. 50 000 mieszk.

Szire, ang. Shire, ’szajar — lewy dopływ Zambezi w Afryce pd.-wsch., wypływający z Jez. Niasa; posiada szereg katarakt. 600 km dł.

Szizuoka — handlowe m-to jap. na wyspie Hondo. Siedziba pierwszego szoguna w r. 1607. 136 000 mieszk.

no-

musi

gat.

ślimaka przodoskrzelnego. Z wydzieliny gruczołowej Sz. wyrabiano w strż. barwnik purpurę. Żyje w Oceanie Atlantyckim.

Szkarłupnie (Echinodermala) rząt bezkręgowych. Symetria ciała wtórnie promienista, pięcio-, lub wielokrotnie pięcio-promienna. Szkielet wapienny składa się z licznych płytek połączonych ruchomo lub nieruchomo. Wyłącznie morskie. Dzielą się na rzędy: liliowce (Crinoidea), rozgwiazdy (Aste-roidea), wężowidła (Ophiuroidea), jeżowce (Kchi-

III, 716,

rysunek pomijający szczegóły, wykonany na poczekaniu ; rysunek, malowidło, łub rzeźba traktowane jako stadium przygotowawcze do dzieła Bardziej opracowanego.

Szkielet -+Kościec. -> arł. ,, Kościec czyli szkielet", III, 87-94; I, 1118, II, 522-623.

Szkieletowa konstrukcja — w budownictwie konstrukcja nośna, dźwigająca cały ciężar budynku. W budownictwie wiejskim drewniana, w nowoczesnym stalowa lub żelbetowa, wypełniana murem z cegieł, betonem.

Szklarnia — budynek pokryty szklanym dachem, często ze szklanymi ścianami, przeznaczony do hodowli roślin egzotycznych, lub dła uniezależnienia okresu owocowania lub kwit-

1.

przezroczysty, nierozpuszczalny materiał, bezpostaciowa mieszanina krzemianów sodu, potasu, wapnia i i. Zły przewodnik ciepła i elektryczności. W wyższej temperaturze Sz. mięknie, staje się ciągliwe, daje się wyginać, wydmuchiwać, prasować; silniej ogrzane stopniowo przechodzi w stan ciekły. Na zimno jest kruche i łamliwe, pęka również przy nagłych znacznych zmianach temperatury. Otrzymuje się w hutach szklanych przez stopienie w t. zw. donicach z gliny ogniotrwałej w temperaturze powyżej 1000° surowców: krzemionki (w postaci możliwie czystego piasku), wapienia i sody. Zamiast sody często stosuje się znacznie tańszą sól glauberską. Otrzymane tak Sz. sodowo-wapniowe jest stosunkowo łatwo topliwe, stosuje się do wyrobu szyb i naczyń codziennego użytku. Sz. trudno topliwe, potasowe, stosowane do wyrobu naczyń laboratoryjnych, otrzymuje się przez zastąpienie sody potażem, związków ołowiu podwyższa spółczynnik za-łama nia światła. Sz. potasowo-ołowiowe stosuje się n a prz yrządy optyczne i przedmioty ozdobne (-> Kryształowe szkło). Istnieje poza tym wiele gat. Sz. do celów specjalnych, z innymi jeszcze składnikami (kwas borowy, tlenek baru, glinu i i.). Związki kobaltu barwią Sz. na

III, 171, 172, IV, 431.

pd. górzysta

dramat pisany dla zwł. w szkołach kla-

IV, 1003.

niebiesko, miedzi na niebiesko-zielono, manganu na fioletowo, złoto lub miedź koloidalna na czerwono itd. Związki żelaza barwią na kolor brudno-zielony (tanie Sz. butelkowe). Sz. mleczne otrzymuje się przez dodanie kriolitu lub fosforanu wapnła (popiołu kostnego) ; matowe przez wytrawianie fluorowodorem lub mechaniczne działanie strumienia piasku, rzucanego na pow. przy pomocy sprężonego powietrza. Wyrób przedmiotów szklanych odbywa się często dziś jeszcze ręcznie przez wydmuchiwanie (przy pomocy t. zw. fajki czy cybucha szklarskiego) stopionej masy szklanej w odpowiednich formach. Szyby wyrabia się przez rozcięcie wielkiego cylindra o obciętym dnie i wyprostowanie na ogrzanej pow. lub (szyby lustrzane) przez odlanie i oszlifowanie. Istnieją maszyny do wyrobu butelek, żarówek i i. wydmuchujące Sz. za pomocą sprężonego powietrza. Gotowe przedmioty muszą być powoli studzone w specjalnych piecach, by nie pękały. Aparaty fizyczne i chemiczne (m. i. termometry) wyrabia się z gotowych rur szklanych, ciągnionych w hutach, stapiając je przy pomocy specjalnych palników gazowych.

->• Flint, Kron.

Szkło wodne — krzemian sodu lub potasu. Otrzymuje się przez stopienie krzemionki (kwarcu, piasku) z sodą lub potażem. Przezroczyste lub przeświecające szkliwo, rozpuszczalne w wodzie (stąd nazwa). W handlu przeważnie w postaci roztworu. Służy do impregnacji przeciw-ogniowej drzewa i tkanin, do apretury w przemyśle włókienniczym, do wyrobu kitów, jako domieszka do gorszych mydeł.

Szkocja (ang. Scottland, 'skotland) — pn. część Wielkiej Brytanii, z trzech stron otoczona morzem, od pd. granicząca z Anglią; kraj przeważnie górzysty (na pn. część górska — High-lands, część środk. nizinna — Lowlands, część Southern Uplands; część pn. przedziela od pd.-zach. na pn.-wsch. Dolina Kaledońska). Zachował jeszcze w pn.-zach. części ludność mówiącą po celtycku (gaelicku). Mało roli uprawnej, przewaga pasterstwa i rybołówstwa. Gospodarczo czynną częścią jest jedynie nizina, gdzie w pobliżu złoży węgla rozkwitł przemysł metalurgiczny, tkacki (wełna, len) chemiczny. 77 000 km², 4 843 000 mieszk. Stolica Edynburg, obok niego gł. m-to i centra kulturalne — Glasgow i Aberdeen. — Kraj, zamieszkały przez plemiona Piktów i celtyckich Szkotów, opar! się w strż. podbojowi rzym., a następnie najazdowi Anglosasów. W końcu XIII w. krótkotrwała utrata niepodległości, którą Sz. odzyskuje w r. 1328 dzięki Robertowi Bruce, późniejszemu królowi Robertowi I. Od tego jednak czasu rozpoczyna się długotrwały stan wojenny m. Sz. i Anglią, pragnącą narzucić jej swoje zwierzchnictwo. W r. 1371 tron szkoc. obejmuje dynastia Stuartów. W poł. XVI w. zaczął się w Sz. szerzyć protestantyzm wskutek nauk Johna Knoxa. Walki religijne doprowadziły w r. 1568 do detronizacji kat. Marii Stuart. W r. 1603 król Sz. Jakub VI Stuart obejmuje tron ang. jako Jakub I. Zamieszki rei., które rozszerzają się teraz i na Anglię, doprowadzają w r. 1637 do rewolucji, a w r. 1649 do detronizacji i ścięcia Karola I. Podczas tych walk wzrastają wpływy ang. W. r. 1651 podbita przez wojska Cromwella, staje się Sz. częścią republiki ang., w r. 1660 odzyskuje niepodległość. W r. 1707 ostatecznie złączona z Anglią. Charakterystyczny klanowy ustrój Sz. począł zanikać już w końcu XVIII w. Sz. zachowała pewną odrębność kulturalną i strój narodowy: krótkie spódniczki kraciaste, pończochy do nagicłi kolan, krótkie marynarki, czapeczki i pledy. -»■ art. „ Wielka Brytania", IV, 1294-1330; I, 316, 876, II, 1081, IV, 788.

Szkocki kościół — wyznanie protest., które oderwało się w Szkocji w XVI w. od anglika-nizmu, pod wpływem kalwinizmu. Z czasem S. K. rozpadł się na szereg sekt.

Szkodra -* Skutari.

Szkolne statki — statki przeznaczone dla odbywania praktyki morskiej przez kandydatów na oficerów marynarki. Uczniowie Szkoły Podchorążych Marynarki Wojennej odbywają pływania zagraniczne na okręcie żaglowym „Iskra", zaś Państwowej Szkoły Morskiej — na statku żaglowym „Dar Pomorza".

Szkolnictwo art. IV, 989—1004.

Szkolny dramat — teatrów szkolnych, sztornych, ale także i świeckich. Humanistyczny dramat szkolny stał przeważnie na usługach reformacji, jezuici nadali mu następnie kierunek czysto kat. W Polsce.duże zasługi około rozwoju S. D. położył Bohomolec, a zwł. Konarski, sam autor dramatu szkolnego „.Tragedia Epaminondy".

Szkoła — w najszerszym znaczeniu uczelnia, zakład naukowy, instytucja ucząca; także grupa uczonych, artystów itd. skupiona często koło jakiejś wybitnej osobistości lub pracująca na określonym terenie, posługująca się pokrewnymi metodami, pracująca nad pokrewnymi zagadnieniami (Sz. filozoficzna, malarska itd.).

Szkoła Główna — wyższa szkoła z językiem wykładowym polskim zał. w r. 1862 w Warszawie; pierwszy rektor — Józef Mianowski; przekształcona w r. 1869 na uniw. ros.

Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, S. G. G. W. — państw, wyższa szkoła akademicka zał. w r. 1906 jako wydział rolniczy przy Kursach Naukowych; od r. 1911 znana pod nazwą Kursów Przemysłowo-Rolniczych, od r. 1916 Wyższa Szkoła Rolnicza, od r. 1918 S. G. G. W. Posiada wydziały: rolniczy, leśny i ogrodniczy, ponadto stacje doświadczalne i majątki.

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie — prywatna uczelnia akademicka, mająca za cel

Skorbut. I, 327, IV, 1379-

i ozdobnych;

na-

krzewienie wyższego wykształcenia ekonomicznego i handlowego w Polsce. Powstała w r. 1906 pod nazwą Wyższych Kursów Handlowych. W r. 1914/15 przekształcona na Wyższą Szkołę Handlową o ustroju semestralnym i charakterze wyższej uczelni. W r. 1923 ministerstwo W. R. i O. P. zatwierdziło akademicki charakter uczelni i przyznało jej prawo udzielania stopni naukowych. W r. 1933 przemianowana na S. G. H'

Szkoła krakowska — szkoła historyczna utworzona przez historyków stronnictwa Stańczyków. Odegrała wielką rolę w dziejacli umy-słowości polskiej. Najwybitniejsi przedstawiciele Sz. K.: J. Szujski, W. Kalinka, M. Bo-brzyński, reprezentowali w swych dziełach pogląd, wg którego przyczyn upadku Polski doszukiwać się należy w braku silnej władzy wykonawczej w kraju, i wskazywali na samowolę jednostek jako na jeden z gł. powodów rozprzężenia. Tę tezę historyczną stosowali do celów polit., potępiając spiski i powstania jako bezcelowe i przemawiając za normalną pracą organiczną w ramach zaborów ,,w imię rozumnej miłości ojczyzny".

Szkoła Nauk Politycznych — szkoła wyższa bez praw akademickich zał. w r. 1915 w Warszawie prżez E. Reymana i pozostająca pod opieką Instytutu Społecznego. S. N. P. posiada wydziały : polit., społeczny, administracji państw, i komunalnej i finansowo-ekonomiczny.

Szkoła pracy — kierunek pedagogiczny, który za środek wychowania przyjmuje działanie praktyczne, a przede wszystkim pracę fizyczną. Główne jej hasło: „uczymy się przez działanie". Spełniając je S. P. żąda zamiast uczenia się teoretycznego i książkowego nauki praktycznej, rozwijania całego człowieka opartego o jego narodowe i indywidualne zadatki, kładąc nacisk na samodzielność, twórczość i uspołecznienie. Nie jest to kierunek jednolity, ale obejmuje wiele pokrewnych odmian. Głównymi przedstawicielami jego są: J. Dewey. A. Fer-rióre, S. Kerschensteiner.

Szkoła Sztuk Pięknych, obecnie Akademia Sztuk Pięknych (w Warszawie i w Krakowie) -> Akademia Sztuki. -*■ IV, 1003.

Szkoły katedralne Katedralne szkoły.

Szkoły klasztorne Katedralne szkoły.

Szkoły morskie — zakłady naukowe kształcące oficerów marynarki wojennej i handlowej. W Polsce istnieją dwie S. M.: Szkoła Podchorążych Marynarki Wojennej (wydział morski i techniczny) i Państwowa Szkoła Morska w Gdyni (wydział nawigacyjny i mechaniczny). W obu szkołach nauka trzyletnia, obejmująca kształcenie teoretyczne i praktykę na statkach. Od kandydatów wymagane posiadanie matury i szczególne kwalifikacje fizyczne.

Szkoły parafialne •«- Parafialne szkoły.

Szkoły specjalne — szkoły przeznaczone dla dzieci i młodzieży o nienormalnym rozwoju fizycznym, umysłowym, lub zaniedbanych mo-

ralnie, stosujące specjalny program nauczania i odrębne metody wychowawcze i dydaktyczne; np. S. S. dla ociemniałych, niedorozwiniętych umysłowo itp.    -> III, 951 — 954.

Szkoły wojskowe -> Wojskowe Szkoły.

Szkoły zawodowe — szkoły kształcące w zakresie określonego zawodu. IV, 996—1004.

Szkorbut 1.160, 1381.

Szkółkarstwo — dział ogrodownictwa obejmujący produkcję drzew i krzewów owocowych

III, 1090-1092.

Szkuner — dwu- i więcej (do pięciu) - masztowy skośno-żeglowiec.

Szkwał — w żeglarstwie nazwa porywistego wiatru, utrudniającego zazwyczaj manewrowanie.

Szlachta — uprzywilejowana warstwa społeczna istniejąca we wszystkich państwach przed procesem demokratyzacji XIX w. Składała się przede wszystkim z wojowników obdarzonych przez władcę przywilejami i ziemią. W okresie feudalnym zróżnicowała się na możnowładców i rycerstwo. Zewnętrzną cechą Sz. były herby i zawołania. Sz polska powstała już ok. XII w. po rozpadzie organizacji rodowej i zaniknięciu dawnego podziału na wolnych i nie-wolnych. Do Sz., jako warstwy najwyższej, weszli: członkowie dawnej drużyny książęcej, stworzony przez księcia stan wojów, tj. żołnierzy osadzanych na prawie rycerskim, otrzymujących ziemię za obowiązek służby wojskowej, i t. zw. ,,nobiles" czyli dawni książęta szczepów oraz możne jednostki spośród rodów, popierane przez władców. Szlachectwo było dziedziczne; przyjęcie do Sz. można było osiągnąć przez adopcję, czyli przyjęcie do herbu i rodu, nobilitację lub indygenat. już od w. XIII szlachta zaczęła otrzymywać przywileje, które od przywileju koszyckiego w r. 1374 obejmowały cały stan szlachecki. Przywileje te dotyczyły zarówno stosunków społeczno-gospodarczych, jak i polit.-prawnych. Przywulej koszycki zwolnił Sz. z podatków z wyjątkiem 2 groszy od łanów kmiecych oraz zapewnił jej odszkodowania za wojnę prowadzoną poza granicami kraju. Przywileje nadane przez Władysława Jagiełłę: czerwiński z r. 1422, brzesko-kujawski z r. 1425, jedlneń-ski z r. 1430 i krakowski z r. 1433, gwarantowały Sz. nietykalność osobistą i majątkową (Nerninem cuptiuabimus z r. 1433). Przywileje: nieszawski z r. 1454 i piotrkowski z r. 1496, zwolniły Sz. od ceł na towary przywożone i wywożone na własny użytek lub z własnych dóbr, co upośledzało stan mieszcżański. W XV w. powstało zwyczajowo przywiązywanie chłopa do roli, zatwierdzone w konstytucjach z 11. 1433, 1496 i w w. XVI. Jednocześnie pod naciskiem Sz.panujący zrzekają się na jej korzyść swych prerogatyw, jak np. prawa wyboru stępcy na tron, stanowienia podatków, zwoływania pospolitego ruszenia, a wreszcie wydawania

1.

pn.

->/, 701, 702, 1159-1160, III, 925.

Szlif

Szlifowanie

ros. m-to i twierdza na wyspie Jez. Ładoskiego, przy wypływie Newy. Mieściło się tu carskie więzienie dla polit. przestępców, zw. „ros. Bastylią". Więziono tu m. i. Łukasińskiego. Od r. 1917 muzeum. 5 000 mieszk.

w przeciwieństwie do tonu

wszelkich nowych praw (Nihil novi w r. 1505). Szczytem przywilejów S. była wolna elekcja oraz artykuły henrycjańskie, z których najważniejszy, ,,de non praeslanda oboedientiu", zwalniał Sz. z obowiązków poddańczych w razie nie dotrzymania przez króla przyjętych zobowiązań. Ten skarbiec wolności uzupełniało zwyczajowe prawo „liberum neto". Dzięki tym przywilejom Sz. stała się reprezentatywną warstwą państwa polskiego. Konstytucja 3 maja zniosła ,,liberum veto", ograniczyła wolną elekcję oraz wzięła w opiekę chłopów i podniosła znaczenie mieszczan. Jako warstwa reprezentująca państwowość i kulturę polską Sz. była przedmiotem prześladowań ze strony zaborców'. W Polsce niepodległej konstytucja z r. 1921 zniosła wszelkie przywileje i różnice stanowe. II, 252, IV, 157, 185, 262, 266.

Szlagowski Antoni Władysław x. — (* 1864), biskup sufragan warszawski, kaznodzieja i pisarz, autor monografii o Fabianie Birkowskim, licznych kazań i mów.

Szlaka -> Żużel.

Szlam — inna nazwa mułu.

Szlamowanie — oddzielanie cięższych lub grubszych cząstek proszku od lżejszych lub drobniejszych przez zamącenie wodą: cząstki cięższe lub grubsze opadają szybciej na dno. Stosuje się do oddzielania domieszek od rud, do wydzielania najsubtelniejszych części kaolinu do wyrobu porcelany itp.

Szlezwik (niem. Schleswig) część prus. prow. Sz.-Holsztyn, na pn. od rzeki Eide. W r. 1920 podzielona m. Danię i Niemcy. 2 — gł. m-to prow. Sz.-Holsztyn w Prusach nad rzeką Schlei. Zamek Gottorp. Przemysł skórzany. 21 000 mieszk.

Szlezwik-Holsztyn, (niem. Schleswig-Hol-stein) — od r. 1866 prow. prus. obejmująca Holsztyn i Szlezwik (od r. 1920 tylko pd. jego część) oraz od r. 1876 Lauenburg, od r. 1891 Helgoland. — Sz.-H. powstał w r. 1386 z połączenia Szlezwiku, stanowiącego lenno duń., z hrabstwem Holsztyn, należącym do Rzeszy Niem. W r. 1460 księciem Sz.-H. został Chrystian I, król Danii (1420—1481). W następnych w. w. Sz.-H. jest przedmiotem dynastycznych powikłań, na pow. zaś jego ścierają się wpływy duń. i niem. Po rozwiązaniu Cesarstwa Niem. w r. 1806 Sz.-H. został wcielony do Danii. W r. 1815 po kongresie wiedeńskim Holsztyn pod władzą króla duń. Fryderyka VI (1768—1839) przyłącza się do Związku Niem. Rozpoczyna słę nowy okres starć duń.-niem., zakończonych w r. 1848 wybuchem wojny m. Danią a Związkiem Niem., w wyniku której Dania otrzymała w r. 1861 cały Sz.-H. W r. 1864 wybuchła znowu wojna o Sz.-H. m. Danią z jednej a Austrią i Prusami z drugiej strony, zakończona w tymże roku traktatem wiedeńskim przyznającym Sz.-H. Austrii i Prusom. M. państwami tymi wybuchła w r. 1866 wojna o Sz.-H., która doprowadziła do klęski Austrii i wcielenia Sz.-H. do Prus. Po wielkiej wojnie w wyniku plebiscytu w r. 1920 pn. część Sz. (3983 km⁸) została przyłączona do Danii, reszta pozostała przy Niemczech. 15 000 km² pow., 1 590 000 mieszk. Stolica Kilonia.

1. — w metalografii i mineralogii oszlifowana gładko pow. metalu lub minerału przeznaczona do badania mikroskopowego, ew. po wytrawieniu. 2. — w technice szklarskiej połączenie dwóch rurek otrzymywane przez doszlifowanie do siebie odpowiednio ukształtowanych końców; również zamknięcie naczynia korkiem szklanym doszlifowanym.

ścieranie pow. materiałów (metali, szkła, drzewa, kamienia) przy pomocy środków szlifierskich (twardszych od obrabianych materiałów), jak szmergiel, kwarc, korund, pumeks, karborund i i., stosowanych w postaci proszku, papieru pokrjdego proszkiem, kamieni szlifierskich, ściernic, tj. obracanych z dużą szybkością kół z odpowiednich materiałów. Ma na celu wygładzanie pow., nadanie odpowiedniego kształtu (np. kamieniom szlachetnym), ukształtowanie pow. we wzór (wyrób t. zw. kryształów. -> Kryształowe szkło), niekiedy rozdrobnienie materiału, jak przy wyrobie masy drzewnej na gorsze gat. papieru. Często odbywa się maszynowo za pomocą t. zw. szlifierek.

Szlisselburg, Schliisselburg, dawny Orzeszek

Szmalkaldzki związek — związek zawarty przez 9 protest, książąt i 11 m-t Rzeszy w Schmal-kalden w r. 1531 dla obrony protestantyzmu przed cesarzem Karolem V, który poparł papieża i katolic5'zm. Wznowiony w r. 1535/6, co wywołało sprzeciw cesarza i szmalkaldzką wojnę; w r. 1547 w bitwie pod Muhlbergiem Karol V pokonał Sz. Z., który został rozwiązany.

Szmaragd — szlachetna przezroczysta zielona odmiana minerału berylu, używana jako kamień ozdobny. Najpiękniejsze okazy Sz. pochodzą z Uralu, Peru i Egiptu.

Szmeks, Smokowiec, Smokovec — miejscowość klimatyczna i zdrojowisko w Czechosłowacji, na Spiszu, u podnóża Tatr Wysokich ; szczawy alkaliczne.

Szmelc — złom; niezdatne do użytku przedmioty i odpadki metalowe, nadające się tylko do przetopienia na materiał. W przenośni: wszelka starzyzna, rzeczy nieużyteczne.

Szmery — dźwięki (głosy), wywołane przez drgania nieregularne, fale głosowe nie harmoniczne ; mają melodyjnego — charakter szorstki, chropowaty (np. spółgłoski w mowie). -> IV, 1177, 1180.

Szmergiel —► Korund.    Szoproń, węg. Sopron — m-to w zach.

Szminki — środki do charakteryzacji akto-    Węgrzech,    przyłączone w r. 1919 do Austrii,

rów teatralnych i filmowych oraz w kosmetyce    w 1920 r.    zaś na mocy plebiscytu zwrócone

do upiększania cery (barwy skóry). Zawierają Węgrom. 36 000 mieszk.

na ogół składniki pudrów z dodatkiem farb    Szopski    Felicjan — (* 1865), kompozytor

lub barwników, zwykle rozrobione wodą, lano-    subtelnych    pieśni i znakomicie opracowanych

liną, tłuszczem, często perfumowane. Istnieją melodyj ludowych. Opera „Lilie", utwory for-w postaci proszków, ołówków, maści.    tepianowe, pieśni na chór.

Sznury naramienne, dawniej akselban-    Szorstkolistne (Boraginaceae) — rodzina ro

ty. — W Wojsku Polskim noszą S. N. : na pra- ślin zielnych lub drzewiastych klasy dwuliścien-wym ramieniu podwójne — generałowie i ofi- nych, zrosłopłatkowych; ok. 1500 gat. Pędy cerowie dyplomowani, pracujący w sztabach; szorstko owłosione, kwiaty barwne o 5 dział-pojedyncze — adiutanci. Na lewym ramieniu kach, płatkach i pręcikach, w kwiatostanach pojedyncze — oficerowie i podoficerowie żandar- wierzchołkowych, zapylane przez owady. Owo-merii.    cem — orzeszki.

-v IV, 256.

Szober Stanisław — (1871 — 1938), językoznawca, autor dzieł naukowych i podręczników. Gł. dzieła : „Gramatyka języka polskiego",

. „Zarys językoznawstwa ogólnego", „Życie wyrazów", „Pochodzenie i rozwój polskiego języka literackiego" i i.

Szogun — dawny tytuł naczelnego wodza cesarskiego w Japonii, w czasach feudalnych zacji. dziedziczny tytuł wielkorządcy i faktycznego władcy, obok bezsilnego cesarza. Zniesiony jeziora o skorupie solnej, występujące zwł. w r. 1868.    -> II, 1037. w algerskiej części Sahary. JF, 501 — 502.

Szowinizm — ciasny patriotyzm, przybie-Szolapur — m-to w Indiach Bryt.; przemysł rający często formy fanatyzmu. Sz. odgradza bawełniany. 145 000 mieszk.    się od wszystkiego, co obce. Słowo Sz, wywodzi

Szolon, fr. Cholon, szoló — m-to portowe się podobno od żołnierza napoleońskiego Nico-w Indochinach, przedmieście Saigonu; rozwinięty przemysł i handel. Ok. 190 000 mieszk.

Szołochow Michaił — (* 1900), prozaik ros.,

Kozak z pochodzenia; zdobył sławę powieścią historyczną „Cichy Don", przypominającą rozmachem, szerokością obrazów i strukturą „Wojnę i pokój" L. Tołstoja. Poza tym napisał:

„Zorany ugór" i i.

Szopen Fryderyk -*■ Chopin.

Szopienice -Rozdzień — osada górniczo-przemysłowa w śląskim okręgu przemysłowym.

Kopalnie węgla, huty cynkowe. 24 000 mieszk.

Szopka — przenośny teatrzyk w kształcie stajenki; rodzaj wielkiego pudła oklejonego kolorowym papierem, z otwartą sceną, na której grają kukiełki, figurki z drzewa lub gałganków, poruszane przez ludzi ukrytych za sceną. Treścią przedstawienia, któremu towarzyszy śpiew

Szosa — droga bita o trwałej twardej nawierzchni z mocno ubitego (specjalnymi walcami) tłucznia, równej i szerokiej jezdni, z łagodnymi zakrętami i pochyleniami, mocnymi mostami, odwadniana bocznymi rowami. S. posiadają duże znaczenie gospodarcze i wojskowe, są nieodzownym czynnikiem rozwoju motory-

-► I. 1258, 1262. Szoty, fr. chotts, szot — słone, bezodpływowe

Szok -> Wstrząs.

łasa Chauvin, który wyrażał w przesadny sposób swoje uczucia w stosunku do Napoleona i Francji.

Szóstak — staropolska moneta srebrna = 6 gr., znana od panowania Zygmunta I.

Szpada — lekka, wąska broń biała (sieczna i kłująca). Używana gł. jako ozdoba uroczystych strojów dworskich, noszona do galowych mundurów przez dyplomatów i urzędników niektórych państw itd. Również używana w szermierce.

Szpaki (Sturnidae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Liczne gat. zamieszkują stary świat, gł. wsch. Azję. Ważniejsze : szpak pospolity, pasterz, gwarek czczony.

Szpak pospolity (Sturnus vulgaris L.) — gat. ptaków z rodziny szpaków, rzędu wróblowatych. Upierzenie czarne, na spodzie i muzyka, są sceny z Narodzenia Chr. Sz. wy-    biało nakrapiane. Żyje w Europie i Azji, u nas

wodzi się z dawnych pogańskich widowisk.    pospolity. Gnieździ się w dziuplach drzew,

Do nas Sz. przywędrować miała w XII w.    w domkach zawieszanych na drzewach przez

z Włoch za pośrednictwem franciszkanów.    ludzi. Żywi się larwami owadów, ślimakami,

Obecnie teatrzyk satyryczno-polit. z udziałem    tępi szkodniki. Łatwo się oswaja, naśladuje

kukiełek, będących zazwyczaj karykaturami    głosy różnych ptaków, uczy się gadać. Ptak

znanych osobistości.    przelotny.

Szop pracz (Procyon lotor L.) — gat. ssaków Szpalta — w drukarstwie wąski szereg wier-drapieżnych z rodziny praczy. Dł. ciała 65 cm, szy druku, bądź pojedynczy, bądź ułożony ogona — 24 cm. Sierść dł., puszysta, brunat-    równolegle z innymi takimi szeregami, które

nawo-szara. Żyje w wilgotnych lasach Ame-    są oddzielone od siebie liniami,

ryki Pn., wszystkożerny. Oswaja się bardzo Szparag (Asparagus) — rodzaj roślin kłą-łatwo, futro b. cenne.    czowych z rodziny liliowatych; duże pędy,

-* II, 465, 466.    liście łuskowate, łodygi zielone, spłaszczone,

ciała

Świat i Życie. - V.

6f>

pełniące czynności przyswajania; drobne kwiaty    tworzenia się w ustroju czerwonych ciałek

zielonawo-żółte zwieszone pojedynczo lub po    krwi; wytwarzają się w nim także ciałka białe,

dwa. 100 gat. w obszarach suchych Europy,    S. K. zapalenie (osteomyelitis) — najczęściej

Azji i Afryki. U nas gł. na Podolu kilka gat.;    powstaje skutkiem zakażenia S. K. bakteriami

S. lekarski pospolicie uprawiany jako wa-    ropotwórczymi (zapalenie ropne), rzadziej

rzywo; jadalną częścią są młode pędy, t. zw.    innymi (np. prątkami gruźliczymi) i prowadzi

klasa

wypustki, pokryte łuskami. Niektóre gat. Sz. zwykle do obumierania kości, hodowane są w doniczkach jako dekoracyjne.    III, 89 — 90,127—128, IV, 1105.

Szparka — otwór w skórce u roślin, m. Szpilkowe, iglaste (Coniferae) tzw. komórkami szparkowymi, przez który od-    roślin z gromady nagozalążkowych; drze-

bywa się wymiana gazów wnętrza liści i łodyg    wa i krzewy o liściach kształtu szpilek lub łu-

z atmosferą; zależnie od warunków Sz. może    skowatych. Należą; cis, jodła, świerk, modrzew,

być otwarta lub zamknięta. Szparkowe ko-    sosna, jałowiec i i.

mórki — komórki skórki, m. którymi po- Szpinak warzywny (Spinacia oleracea) — wstaje Sz.; różnią się od komórek skórki    gat. rośliny jednorocznej z rodziny komosowa-

kształtem, posiadaniem ciałek zieleni oraz bu-    tych pochodzący ze wsch.; powszechnie upra-

dową błon ze strony Sz.    wiany jako jarzyna dzięki pożywnym i smacz-

Szpat Spat.    nym liściom. Do t. zw. roślin szpinakowa-

Szpat — obrzęk kostny powstający na we- tych zaliczamy również niektóre łobody, ko-wnętrznej pow. stawu skokowego konia wsku- mosy i i.

tek nadmiernej pracy i wadliwej budowy nogi. Szpital — zakład zamknięty przeznaczony Powoduje zazwyczaj zapalenie wiązadła, chrzą- do leczenia obłożnie chorych. Większy Sz. składa stki i stawu, a nawet zrośnięcie stawu.    się z szeregu oddziałów dla leczenia różnych

Szperacze — zwiadowcy wysyłani (zwy-    chorób (np. oddziały wewnętrzne, chirurgiczne,

kle po dwóch) przez oddział (patrol, szpicę)    ginekologiczne), pracowni chemiczno-bakterio-

naprzód i na boki osi marszu, w celu zabezpie-    logicznej i anatomo-patologicznej, apteki, za-

czenia przed zaskoczeniem przez nieprzyjaciela,    kładu rentgenologicznego, przychodni itd. Sz. są

przeszukania zabudowań, zarośli itp.    utrzymywane przez m-ta i samorządy oraz in-

Szpica — część przedniej straży; składa się    stytucje specjalne, np. Sz. wojskowe, Sz. Czerwo-

-► III, 644.

z 1 —3 drużyn, pod dowództwem oficera, chroni nego Krzyża, ją przed zaskoczeniem przez nieprzyjaciela.    Szpitale wojenne — jednostki służby zdro-

S. ubezpiecza się szperaczami, przeszukującymi    wia funkcjonujące w czasie wojny. Sz. polo-

teren.    wy — (zwykle przy dywizji) leczy ciężko ran-

Szpic — pies pokojowy z rodziny owczar-    nych do czasu odzyskania przez nich zdolności

ków pomorskich, średniej wielkości, o ostrym    do dalszego transportu. Właściwe leczenie cho-

pysku, stojących uszach, dł. puszystej sierści,    rych i rannych odbywa się wSz. etapowych

jednobarwny, biały lub czarny; ogon zakręcony    i krajowych,

spiralnie.    Szpony -> Pazury.

Szpicberg, norw. Spitsbergen — nazwa grupy Szpinet -> Spinet. wysp norw. na Morzu Arktycznym, w większej Szpotański Stanisław — (1880—1936), po-części okrytych lodem. Składa się z 3 większych    wieściopisarz, autor pism historycznych, m. i.

górzystych wysp i wielu wysepek. Od r. 1917    monografij o Mochnackim i Mickiewiczu. Gł.

eksploatacja węgla kamiennego; ruch tury-    dzieła: „Bez miejsca na świecie", „Wróżka",

styczny.    -* I, 324, III, 1036, IV, 1162.    „Bez ziemi i bez nieba", „Synowie klęski",

Szpieg — osoba zbierająca potajemnie lub    „Prometeusze", „Odloty" i i. Ulubionym te-

pod fałszywym pozorem wiadomości dotyczące    matem powieści Sz. są czasy wielkiej emigracji,

tajemnic wojskowych, gospodarczych danego    Szprot (Clupea sprattua L.) — ryba morska

państwa, celem udzielenia ich obcemu wy wia-    jadalna z rodziny śledziowatych (Clupeidae), do

dowi. Sz. grozi kara wieloletniego więzienia,    15 cm dł. Ubarwienie grzbietu zielonkawe, boki

często kara śmierci.    srebrzyste. Występuje w Bałtyku, Morzu Niem.,

Szpiegostwo -* Wywiad.    u brzegów europ, w Atlantyku. IV, 453.

Szpik kostny (medulla oasium) — miękka    Szprychowa kość ->■ Promieniowa kość.

tkanka wypełniająca jamy szpikowe kości dł.    Szrapnel — pocisk artyleryjski o skorupie

i wolne 'przestrzenie masy gąbczastej kości pła-    wypełnionej niewielką ilością materiału wybu-

skich. Szpik składa się z dobrze unacJtynionego    chowego i kulkami metalowymi, t. zw. lotkami,

dują się rozmaite elementy komórkowe: komórki szpikowe, czerwone ciałka krwi, białe ciałka krwi i i. W zależności od wieku danego osobnika, zmienia się jakość komórek i ilość tkanki tłuszczowej w S. K., co wpływa na jego barwę. S. K. jest najważniejszym miejscem osłoniętych.

zrębu łącznotkankowego, wśród którego znaj-    W przedniej części posiada zapalnik, który

można nastawić na wybuch w określonym czasie (w powietrzu ponad celem) lub przy uderzeniu o ziemię. Wybuch w powietrzu zasypuje lotkami większą przestrzeń; dlatego Sz. nadają się do ostrzeliwania celów żywych nie

341.

Szreniawa — lewy dopływ Wisły; wypływa na Wyżynie Olkuskiej. 76 km dł.

Szreń — twarda zlodowaciała skorupa śniegu, powstająca przez częściowe stopienie i ponowne zamarznięcie.

Szron, sadź — opad atmosferyczny w postaci kryształków lub warstwy lodu, osiadającego na powierzchni ziemi i przedmiotów. Sz. tworzy się podobnie jak rosa, lecz w temperaturze niższej od 0°.

Sztab — organ pracy wyższego dowódcy od brygady i dywizji wzwyż; składa się z oficerów i personelu pomocniczego, dzieli się zwykle na oddziały: I. organizacyjny, II. informacyjny, III. operacyjny i wyszkolenia, IV. zaopatrywania i przewozów. Zadaniem Sz. jest przygotowywanie materiałów potrzebnych dowódcy dla powzięcia decyzji, opracowywanie tej decyzji w formie rozkazów, rozsyłanie wykonawcom oraz kontrola ich wykonania. Na czele Sz. stoi szef Sz. Sz. Główny — organ pracy generalnego inspektora Sił Zbrojnych; przygotowuje siły zbrojne do użycia na wypadek wojny, potrzeby obrony państwa.

Sztabowy oficer — wspólne określenie dla oficerów w stopniach: majora, podpułkownika, pułkownika.

Sztafaż

III, 981.

Sztucer — odmiana broni myśliwskiej, karabinek o krótkiej lufie, używany zasadniczo do polowania na grubszego zwierza.

Sztuczne oddychanie — zabieg mający na celu przywrócenie oddechu osobnikowi, który oddycha b. słabo lub przestał oddychać, stosowany np. u topielca, zaczadzonego itp. rego układa się na wznak na ziemi (pierś wzniesiona ku górze, głowa lekko opadnięta) i wykonuje się rytmicznie ruchy jego rękami, w tył i naprzód, uciskając mu łokciami górną część brzucha. S. O. należy stosować czasami nawet w ciągu kilku godzin.

Sztuczny horyzont — w lotnictwie przyrząd ułatwiający pilotowi kierowanie samolotem w nocy lub we mgle.

Sztuka

Cho-

w obrazie pejzażowym zespół postaci ludzkich i zwierzęcych, traktowanych jako urozmaicenie krajobrazu ; często stosowany w malarstwie hol. XVII w. i w fotografice współczesnej.

Sztafeta — 1. — łańcuch gońców konnych, pieszych, kolarzy, służący do szybkiego przekazywania wiadomości, korespondencji. 2. — wyścig sportowy na trasie złożonej z kilku odcinków, które przebywają kolejno różni członkowie drużyn współzawodniczących. Zawodnik po przebyciu swego odcinka oddaje koledze pałeczkę (lekka atletyka), opaskę (narciarstwo) itd. W Sz. bierze najczęściej udział czterech zawodników. Zwycięża drużyna, której ostatni zawodnik minie celownik przed swymi konkurentami.

Sztancowanie -> Tłoczenie.

Sztandar — wg obecnej terminologii wojskowej w ogóle chorągiew wojskowa (poprz. tylko chorągiew oddziałów kawalerii).

Sztokholm, szw. Stockholm Szwecji zw. „Północną Wenecją"; położona na ośmiu wyspach i dwóch płw. u ujścia jeziora M&lar do Bałtyku. Port, stocznia, przemysł maszynowy, elektrotechniczny, browary. Zamek królewski wybudowany w 11. 1697 — 1760. W muzeum wspaniała kolekcja malarstwa hol. 626 000 mieszk.

Sztolnia — w kopalniach chodnik poziomy lub pochyły, prowadzący z pow. ziemi w głąb, często rozgałęziony. Sz. mają na celu gł. przewietrzanie i odwadnianie kopalni. IV, 1244.

Sztorm — w gwarze marynarskiej burza na

stolica

-* I, 996, IV, 316, 777.

morzu.

-*///, 379-380. twórcza czynność ducha ludzkiego i jej wytwory służące zaspokojeniu jego potrzeby estetycznej, a zwł. zmysłu piękna. Jak wykazały badania etnologiczne i porównawcze, potrzebę Sz. odczuwają już ludy stojące na prymitywnym stopniu kultury. Twórczość artystyczna jest więc głęboko zakorzeniona w psychice indywidualnej, zbiorowej i jest też pizejawem najdoskonalszym psychiki rodowej. Istotą Sz. zajmuje się filozofia Sz. Wśród gł. kierunków filozofii Sz. zasługują na uwagę przede wszystkim dwa zasadniczo przeciwne i charakterystyczne stanowiska. Dla kierunku metafizycznego o zabarwieniu idealistycznym Sz. jest przejawem idei (Platon) lub najpełniejszym objawem ducha absolutnego (Hegel). Dla kierunku realistyczno-pozytywi-stycznego Sz. jest wyrazem przeżyć i doznań indywidualnych jednostki, twórcy pozostającego pod wpływem otoczenia, środowiska, w którym żyje oraz odbiciem instynktów, dążeń czy też ideałów, zależnie od poziomu kulturalnego zbiorowości, wśród której ta j ednostka żyje i tworzy. Teoria Sz. dzieli Sz. piękne na dwie gł. grupy: Sz. tzw. plastyczne, obejmujące malarstwo i rzeźbę, oraz Sz. muzyczne, obejmujące muzykę i taniec. Sz. plastyczne operują znakami występującymi obok siebie (barwy i bryły), Sz. muzyczne — znakami następującymi po sobie (tony i ruchy). Poezja zajmuje niejako miejsce pośrednie, zmierzając, podobnie jak Sz. muzyczne, przy pomocy znaków następujących po sobie, do wytwarzania wizyj plastycznych, jak malarstwo i dążąc do połączenia efektów plastycznych i muzycznych.

,,Sztuka“ — stowarzyszenie artystów plastyków, powstałe w Krakowie w r. 1897. Skupiło najwybitniejszych przedstawicieli różnych kierunków malarstwa, przyczyniło się do rozwoju życia artystycznego kraju. Założyciele: Axentowicz Teodor (f 1938), Chełmoński Józef, Fałat Julian, Malczewski Jacek, Mehoffer Józef, Piotrowski Antoni, Stanisławski Jan, Tetmajer Włodzimierz, Wyspiański Stanisław, Wyczółkowski Leon.

na-

-*■ IV, 246.

6fl*

,,Sztuka dla sztuki“ (fr. L’art pour l’art, lar ną techniką graficzną. Słynne Sz. ang. z pur lar) — hasło rzucone przez Teofila Gau-t i e r, propagowane przez artystów w drugiej poł. XIX w. Zmierzało do uniezależnienia sztuki od służenia jakimkolwitek celom: społecznym, moralnym itp.

-+ III, 181.

Sztygar — dozorca górników, kierujący robotami w kopalni.

Sztylet — krótka, wąska broń biała kłująca, znana od strż. Odmiany: misericordia, puginał, kordelas myśliwski itd. Ostatnio w szeregu państw przyjęto Sz. (tzw. kordzik) jako broń białą (zamiast szabli) dla oficerów i podoficerów marynarki, lotnictwa, oddziałów pancernych i zmotoryzowanych.

Sztyrmer Ludwik, pseud. Eleonora Sztyr-mer — (1809—1886), powieściopisarz; uczestnik powstania listopadowego, wzięty do niewoli, potem pułkownik ros. sztabu generalnego. Ogłaszał w czasopismach poczytne swego czasu powieści psychologiczne i fantastyczne, odznaczające się oryginalną, pełną niesamowitych efektów fabułą. Silny wpływ A. Th. Hoffmanna. „Powieści nieboszczyka Pantofla", „Katalep-tyk", „Dusza w suchotach", „Frenofagiusz i Frenolesty" i i.

Sztywność — własność ciał nie ulegających pod działaniem sił zewnętrznych odkształceniom trwałym, jakim ulegają ciała plastyczne, ani czasowym, jakim ulegają ciała sprężyste. Ciała idealnie sztywne nie istnieją; ciała stałe posiadają tę własność w różnym stopniu, zależnie od materiału, kształtu i temperatury.

Szuani

XVIII w.

Sztuka ludowa — przeważnie, ale nie wyłącznie obejmuje dziedzinę zdobnictwa. Sz. L. najbujniej rozwinęła się u narodów słów., poza tym na Węgrzech, w Rumunii itd. W drugiej poł.

XIX w. wzbudziła szczególne zainteresowanie i zyskała opiekę sfer artystycznych. Sz. L. w Polsce — różnorodna i bogata — ma odmienny charakter w każdym regionie. Największy rozkwit na: Podhalu, Polesiu, Kurpiach, Hucul-szczyźnie, Wileńszczyźnie, w Łowickim, okolicach Krakowa itd. Sz. L. stopniowo zanika.

Do zamarłych już działów należą obrazy na szkle, drzeworyty, częściowo też oryginalne budownictwo.

-> IV, 178, 179.

Sztuka stosowana, przemysł artystyczny — dziedzina wytwórczości (przedmioty codziennego użytku), nosząca piętno artystyczne. Po okresie upadku rękodzieła (maszynizacja, I poł.

XIX w.) artyści plastycy już w II poł. XIX, a zwł. w XX w. z zamiłowaniem zwrócili się do projektowania mebli, tkanin etc., poza tym do własnoręcznego zdobienia i rękodzielnictwa.

kontrrewolucyjne fr. oddziały chłopskich partyzantów w 11. 1793—1795. Operowały w Bretanii i Normandii pod wodzą Jean Cotereau (f 1794).

Szubert Michał

Działalność grupy „prerafaelitów" wywołała szczególny rozkwit Sz. S. w Anglii w II poł.

(1787-1860), botanik, założyciel i pierwszy dyrektor Ogrodu Botanicznego w Warszawie.

„Szubrawców Towarzystwo" zacja zał. w r. 1817 w Wilnie; celem jej było zwalczanie obskurantyzmu, nietolerancji, ignorancji, dumy rodowej i i. przywar i nałogów społeczeństwa. Organem Sz. T. były „Wiadomości Brukowe" (wydawane w 11. 1816—1822) pod redakcją Kazimierza Kontryma. Do Sz. T., które przetrwało do r. 1822, należeli Michał Baliński, Leon Borowski, Ignacy Chodźko, Antoni Górecki, Tomasz Zan i i. Prezesem był od r. 1819 Jędrzej Śniadecki.

Szujski Józef

organi-

XIX w. W Polsce w tej epoce wybitną działalność rozwijał Wyspiański i grono malarzy krakowskich skupionych w Stowarzyszeniu „Polska Sz. S.“ zał. w 1901 r. Obecnie w Polsce rozkwit przemysłu artystycznego. Ożywiona działalność uczniów warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, spółdzielni „Ład", „Warsztaty Krakowskie" itd.    I, 668.

Sztukateria Stiuk.

Sztuki plastyczne -> Plastyka.

Sztuki wyzwolone Artes liberales.

Sztumdorf -> Sztumska Wieś.

(1835—1883), historyk, polityk i poeta, uczestnik powstania r. 1863, od r. 1867 poseł na sejm galicyjski, od r. 1879 członek austr. Izby Panów. Od r. 1867 sekretarz generalny P. A. U., od r. 1869 profesor Uniw. Jagiellońskiego. Ok. r. 1867 zmienia — b. powstaniec — swoje poglądy niepodległościowe i w broszurze „Kilka prawd z dziejów naszych" potępia powstanie i wzywa do lojalności wobec Austrii. Był jednym z wydawców Teki

Sztumska Wieś, Sztumdorf, niem. Stuhms-dorf — wieś w Prusach Wsch., w dawnym woj. malborskim, na prawym brzegu Wisły. Tu w r. 1635 zawarty został m. Polską a Szwecją rozejm, przedłużający na 26 lat rozejm alt-marski.

Sztunda — sekta ros., swoiste połączenie prawosławia z baptyzmem; powstała w XIX w. na pd. Rosji pod wpływem kolonistów niem.

Szturm — końcowy okres natarcia, polegający na gwałtownym rzuceniu się piechoty z niewielkiej odległości na przeciwnika, celem zniszczenia go, bądź wyparcia z zajmowanej pozycji w walce wręcz (na bagnety, granaty ręczne itd.). Sz. stanowi zwykle kryzys boju Stańczyka. Sz. jest jednym z twórców histo-w danym miejscu.    rycznej szkoły krakowskiej. Syntezę swych po-

Sztych — odbitka graficzna z płyty rytej glądów dał w „Dziejach Polski", „Historii Polna metalu. W szerszym znaczeniu również ski ksiąg 12"; szereg rozpraw, szkiców i por-odbitka z płyt metalowych wykonanych in- tretów historycznych.

(* 1889), doktor medycyny i filozofii, psycholog, pedolog. łączne prace : ,,Badania nad rozwojem spostrzegawczości", „O czynnościach myślenia i ich stosunku do inteligencji", „Psychologia światopoglądu młodzieży" i i.

Szumka — taniec rus. o szybkim tempie w takcie ²/₄. Tańczony na Podolu, Wołyniu i obszarach dawnej Rusi Czerwonej.

Szupin japoński (Sophora japonica) — gat. drzewa z rodziny motylkowatych sadzony często w parkach; pochodzi z Japonii. Liście nieparzysto-pierzaste i kremowe kwiaty w gronach.

Szupinki — części kwiatu, które wchodzą w skład niektórych owoców, poza zalążnią (kielich, pręciki, dno kwiatowe, liście podkwiato-we). Szupinkowe albo rzekome owoce — owoce zawierające Sz.

Szuwaks — czernidło do obuwia z sadzy rozrobionej z syropem kartoflanym, tranem lub gliceryną z dodatkiem siarczanu żelaza lub kwasu siarkowego. Niszczy skórę.

Szwabacha — dawna nazwa, dziś zw. gotyckimi, ostrych, łamanych liter używanych w alfabecie niem.; w powszechnym użyciu w drukach staropolskich do końca XVII w.

7, 195, IV, 167.

Szwabia, niem. Schwaben — 1.

burg.

Szujski — 1. — Wasyl — (f 1612), bojar moskiewski, obrany carem w r. 1606, po śmierci Dymitra Samozwańca. Wzięty do niewoli polskiej w r. 1610, zmarł w Warszawie; 2. — Dymitr — (J⁻ 1613), brat poprz., wódz moskiewski, pobity przez Żółkiewskiego pod Kłu-szynem w r. 1610, wywieziony jako zakładnik do Polski, gdzie zmarł.

Szukalski Stanisław — (* 1895), rzeźbiarz; z wielkim rozmachem realizuje swoje pomysły, nierzadko fantastyczne. Tendencje symboli-styczne.

Szu-king — księga chiń. z XIX w. prz. Chr., w formie roczników, zawierająca dzieje Chin; jeden z najważniejszych pomników strż. literatury chiń.

Szuman Stefan

kraina

niem. po obu stronach Szwarcwaldu m. Renem i granicą szwajc. oraz rzeką Neckar; pierwotnie zamieszkiwana przez Celtów, w II w. po Chr. uległa najazdowi Germanów, w III w. — najazdowi Alemanów i Serbów łużyckich. Ludy te wytworzyły szczep szwabski ochrzczony w VII w. Do r. 1268 pozostawała Sz. pod panowaniem niezawisłych książąt, następnie wcielona do Niemiec. 2. — rejencja niem. w pd.-zach. Bawarii na pd. od Dunaju. Stolica Augs-

III, 919.

Szwadron — podstawowa jednostka organizacyjna, wyszkoleniowa i bojowa kawalerii, równorzędna kompanii piechoty.

Szwajcaria, fr. Suisse, suis, wł. Svizzera, niem. Schweiz — republika federacyjna w Europie środk., w gł. części wyżyny alpejskiej;

obejmuje ponadto na pd.-zach. wzniesienia Jury (700—1500 m n. p. m.) ; najniższą okolicę Sz. jest Wyżyna Szwajcarska (ok. 400 m n. p. m.). Sz. graniczy na zach. z Francją, na pd.-wsch. z Włochami, na pn. i pn.-wsch. z Niemcami. Pow. kraju pokrywają liczne jeziora (o łącznej pow. 1383 km²), z których do najbardziej znanych należy Jezioro Genewskie, Lugano i Lago Maggiore na pd., Bodeńskie na pn., Czterech Kantonów i i. Tu bierze początek Ren i Rodan. Ludność zajmuje się hodowlą bydła (duża produkcja mleka i serów), rolnictwem (produkcja rolnicza nie wystarcza na potrzeby kraju), w niżej położonych okolicach uprawą wina; przemysł jubilerski, zegarmistrzowski, czekolada. Duży ruch turystyczny i w związku z tym rozwój hotelarstwa. Wśród ludności największa część, zamieszkująca kantony pn., środk. i wsch., mówi po niem. (ponad 65°/₀), część zamieszkująca kantony zach. — po fr. (ponad 20°/₀), część zamieszkująca kanton pd., Tessin, po wł. (ok. 5°/₀); w kantonie Gryzonów mieszka ludność mówiąca językiem retoromań-skim (ok. l°/₀). Administracyjnie dzieli się Sz. na 25 kantonów. 7 uniw., 1 politechnika. 41 295 km² pow., 4,07 mil. mieszk. Stolica Bern. Gł. m-ta: Zurych, Bazylea, Genewa. — Zamieszkana od ery żelaznej przez celtyckich Helwetów, w r. 15 prz. Chr. została Sz. podbita przez Rzymian. W V w. i VI w. podbijali ją kolejno Alemanowie i Frankowie; traktat w Verdun w r. 843 podzielił Sz. m. państwo wsch.-frankońskie i Lotara. Od r. 1032 niemal cała Sz. należała do cesarstwa rzym. narodu niem. W r. 1291, w obronie przed uciskiem habsburskim zorganizowali się Szwajcarzy w Związek Wieczysty, który po walkach z Habsburgami w w. XIV uzyskał autonomię i przyłączył do Sz. Argau w Tyrolu. Zwycięskie wojny z Karolem Śmiałym, a następnie z Austrią (zwycięstwo pod Dornach) dały Sz. w r, 1499 w pokoju bazylejskim zupełną niezawisłość. Po przyłączeniu w r. 1501 Bazylei i Szafuzy, a w r. 1513 Appenzell objęło państwo szwajc. 10 kantonów. Reformacja, zapoczątkowana wystąpieniem Zwingliego w r. 1519, doprowadziła do wojny domowej zakończonej śmiercią Zwingliego w r. 1531 w bitwie pod Kappel. Mimo rozłamu rei. na katolików i protestantów Sz. utrzymała nienaruszoną jedność terytorialną i ustrojową do r. 1798, w którym została podbita przez wojska rewolucyjnej Francji i przekształcona na wzór fr., jako Republika Hel-wecka, rządzona przez Dyrektoriat. Jako państwo uzależnione od Francji Sz. brała udział w wojnach Napoleona, który w r. 1803 przywrócił jej ustrój kantonałny. W r. 1814 zgromadzenie kantonów zreformowało ustrój Sz., a kongres wiedeński w r. 1815 zatwierdził go, proklamując wieczystą neutralność Sz. We wszystkich wojnach europ. Sz. zachowała ścisłą neutralność, stając się miejscem azylu dla

(1831-1904), dzia-

Szwecja

Płw. Skandynawskiego.

(z czego ponad 36 000 km² zajmują wielkie jeziora), 6,1 mil. mieszk. Stolica holm.

m-to niem.

Szybkotnąca stal

->III, 383-387.

(1859—1921), praco-

(1467-1532),

II, 37.

St.

jednostek skompromitowanych polit. w i. państwach i ośrodkiem emigracji i jej działań wolnościowych. W czasie wielkiej wojny rozwijała Sz. szeroko zakrojoną akcję pomocy ofiarom wojny mimo dość silnego kryzysu ekonomicznego, który minął jednak po zawarciu pokoju. Sz. była wielokrotnie schronieniem emigracji polskiej (Rapperswil).

Szwajcaria Kaszubska -> Kaszubska Szwajcaria.

Szwarce Bronisław łącz niepodległościowy, uczestnik powstania styczniowego. Uwięziony i skazany na śmierć przez rząd ros., ułaskawiony i osadzony na siedem lat w Szlisselburgu, następnie osiedlony na Syberii, gdzie poznał się z J. Piłsudskim.

Szwarcwald -> Schwarzwald.

II, 18, 665-666, IV, 1529.

królestwo w pd.-wsch. części 447 864 km² pow.

Sztok-

art. ,,Skandynawia", IV, 774 — 789; I, 538, 541, II, 1082, 1238, III, 413, 504, 505, 506-507, 799, 924, 1224, IV, 91, 117, 214, 216, 583-584, 760.

Szwedzka gimnastyka — system gimnastyczny stworzony na pocz. XIX w. przez P. H. Linga i rozwijany przez syna jego Hjal-mara w zał. w r. 1813 Królewskim Centralnym Instytucie Gimnastycznym w Sztokholmie. Zasadą systemu było wykonywanie na specjalnych przyrządach szeregu ćwiczeń uwzględniających korzystny i harmonijny rozwój organizmu. Ćwiczenia te posiadały oznaczoną formę i rytm. Reformę Sz. G., spopularyzowanej przez system Mullera w końcu XIX i na pocz. XX w., przeprowadzili : Bukh, Thulin, Lindhard i i.

Szwejsowanie -> Spawanie.

Szweryn, niem. Schwerin nad jeziorem Sz., stolica Meklenburgii; stary zamek. 54 000 mieszk.

Szwoleżerowie (z fr. chevaux-Ugers, szwó-Ićżć = lekkie konie) — tradycyjna nazwa niektórych formaCyj kawalerii. W 1808 r. Sz. polscy okryli się nieśmiertelną sławą w szarży pod Somosierrą. Obecnie polskie pułki Sz. różnią się od innych jednostek kawalerii tylko okrągłymi czapkami.

Szyb — w kopalniach korytarz pionowy z wzmocnionymi ścianami, służący do wydobywania kopalin, zjazdu i wyjazdu obsługi, przewietrzania. I V, 1244, 1246. W kopalniach nafty otwór wiercony w ziemi w celu wydobywania nafty.    -> III, 810 — 811.

Szybikowa sól Sól kamienna.

Szybkościomierz — przyrząd do pomiaru szybkości ruchu pojazdu lub samolotu. Sz. samochodu jest to licznik szybkości obrotów (-*■ Tachometr) połączony z jednym z kół i wyskalowany w km/godz. Sz. samolotu podaje szybkość względem powietrza otaczającego; najczęściej jest oparty na pomiarze różnicy ciśnień powietrza spowodowanej w przyrządzie przez ruch. Sz. statków i okrętów. -> Log.

Szybkość, prędkość — w mechanice stosunek drogi do czasu zużytego na jej przebycie, droga przebywana w jednostce czasu. Mierzy się w cm/sek. Sz. ruchu jednostajnego jest stata, nie jednostajnego zmienna; w tym przypadku Sz. wyznaczona w powyższy sposób jest Sz. przeciętną, zaś Sz. w określonej chwili jest pochodną drogi względem czasu. (-»• Pochodna). Sz. kątowa ruchu obrotowego — kąt zakreślany w jednostce czasu przez prostą prostopadłą do osi obrotu. T, 1001, II, 216, III, 552-554, 558, IV, 1088, 1093-1096.

wprowadzona przez F. W. Taylora stal stopowa z bardzo dużą zawartością wolframu, odporna na wys. temperatury ; stosowana do noży tokarskich itp. dla b. dużych szybkości skrawania, przy których koniec narzędzia silnie się rozgrzewa.

Szybowiec — bezsilnikowy płatowiec.

Szybownictwo — gałąź lotnictwa obejmująca loty na szybowcach. Start szybowców odbywa się przez holowanie za samochodem, samolotem, lub przez wyrzucenie za pomocą specjalnej liny gumowej; loty. zwł. dłuższe, wymagają wykorzystania prądów powietrznych pionowych i poziomych, zależnych od warunków meteorologicznych i terenowych. Sz. ma znaczenie sportowe oraz jako przygotowanie do kierowania samolotami.

Szybowy piec ->• Piece.

Szycówna Aniela — wniczka na niwie pedagogicznej z okresu najcięższej rusyfikacji Kongresówki. Napisała: „Rozwój pojęciowy dziecka w okresie lat sześć — dwanaście" i i.

Szydłowiec — m-to w pwt. koneckim. Renesansowy ratusz z doskonale zachowaną piękną attyką z XVI w. Pokłady rudy żelaznej, kamieniołomy, garbarnie. 11 000 mieszk.

Szydłowiecki Krzysztof kasztelan krakowski, kanclerz w. koronny, kierownik polityki zagranicznej za Zygmunta I. Opiekun kultury i sztuki.

Szydłowski Tadeusz — (* 1884), historyk sztuki; „O Wita Stwosza ołtarzu mariackim", „O pałacach wiejskich i dworach z epoki po Auguście", „Jacek Malczewski", „Stanisław Wyspiański", „Pomniki arch. epoki piastowskiej" i i.

Szydłów — m-to w pwt. stopnickim (woj. kieleckie). Liczne zabytki: resztki starego muru obronnego, ruiny zamku Kazimierza Wielkiego, bóżnica z XVI w. Ok. 3000 mieszk.

Szyfman Arnold — (* 1882), teatrolog, reżyser teatralny. W r. 1913 założył w Warszawie Teatr Polski, którego jest dyrektorem.

Szyfr — tajny alfabet, albo sposób zniekształcenia treści korespondencją uniemożliwiający jej odczytanie osobie nie wtajemniczo-

->/, 265, II, 1013.

I V, 57, 250, 256, 274. (1859-1930),

wg Ewangelii

nej. Wobec nowoczesnych środków podsłuchu telefonicznego, radiotelegraficznego, każda ważniejsza wiadomość polit., czy wojskowa, której ujawnienie czynnikom postronnym, lub wrogim jest niepożądane, musi być szyfrowana. Jedynie specjaliści dochodzą do odtworzenia najbardziej skomplikowanych kluczów Sz.

Szyici — wyznawcy islamu (gł. pers.), którzy za prawowitych następców Mahometa uznają jedynie jego zięcia Alego i jego potomków, zrodzonych z córki Mahometa; przeciwnicy sunnitów.

Szyja (collum) — część ciała, łącząca głowę z tułowiem. U człowieka kościec Sz. jest utworzony przez siedem kręgów szyjnych.

Szyjka — część słupka roślin okrytonasiennych m. zalążnią i znamieniem.

Szyjkowski Marian — (* 1883), historyk literatury polskiej, od r. 1923 profesor uniw. w Pradze. Liczne prace: „Osjan w Polsce", „Dzieje nowożytnej tragedii polskiej", „Dzieje komedii polskiej w zarysie" i i.

Szyling, ang. shilling, 'szylyN — 1. — skrót Sh, moneta ang. = ¹/₂₀ funta sterlinga (w r. 1938 = ok. 1,30 zł); 2. — niem. Schilling, jednostka monetarna dawnej Austrii od r. 1925.

Szylkret — płytki rogowe z pancerzy niektórych gat. żółwi stosowane jako ozdobny materiał do wyrobu drobnych przedmiotów (grzebieni, guzików, papierośnic itp.). Przezroczysty, żółty z ciemnymi plamami, 3 —4 mm grubości, na zimno kruchy, na gorąco daje się giąć i spawać.

Szylka — jedna z rzek źródłowych Amuru; powstaje z połączenia rzek Ingody i Ononu w Syberii wsch. Dł. 490 km, od Nerczyńska żeglowna.

Szymanowska Maria z Wołowskich — (1790—1831), słynna swego czasu w Europie pianistka, matka Celiny Mickiewiczowej. Skomponowała muzykę do „Śpiewów historycznych" Niemcewicza, poza tym miniatury i etiudy fortepianowe, serenady, polonezy, mazurki, ballady.

Szymanowski Karol — (1883 — 1937), największy po Chopinie kompoz}dx>r polski, o potężnej indywidualności i światowej sławie. Pocz. pod wpływem Chopina i impresjonizmu fr., tworzy jednak własny oryginalny styl o charakterze wybitnie modernistycznym. Twórczość S. rozpada się na trzy okresy. Do pierwszego należą preludia, etiudy, liczne pieśni, sonata skrzypcowa ii. W drugim okresie twórczości występuje zainteresowanie zagadnieniami polifonii. Powstały wtedy trzy symfonie, trzy sonaty, koncert skrzypcowy, „Pieśni muezzina szalonego", „Stabat Mater", opery „Hagith" i „Król Roger". Na czoło wysuwa się III symfonia i „Król Roger". Ostatni okres charakteryzuje opracowanie motywów góralskich: mazurki, balet „Harnasie", drugi koncert skrzypcowy, IV symfonia zw. „koncertującą", zawiera bowiem samodzielną partię fortepianową. Muzyka S., wysoce artystyczna, nie ma charakteru „popularnego". Pierwiastek polski silnie zaznaczony, lecz motywy ludowe przetworzone, stylizowane.

Szymanowski Wacław rzeźbiarz. Sztuka jego ukształtowała się pod wpływem założeń impresjonizmu i „secesji". Gł. dzieła : pomnik Szopena w Warszawie i grupa „Pochód na Wawel".

Szymański Adam — (1852—1926), pisarz, nowelista ; wplątany w działalność niepodległościową, skazany w r. 1878 na zesłanie do Ja-kucka, spędził na Syberii 17 lat. Zasłynął jako autor „Szkiców" (wśród nich najbardziej znana nowela „Srul z Lubartowa"), w których odmalował życie skazańców polit. i ich tęsknotę do kraju.

Szymański Julian — (* 1870), doktor medycyny, działacz społeczny i narodowy wśród emigracji polskiej w Ameryce Pn. (Chicago) i Pd. (Brazylia). W 11. 1928-1930 marszałek Senatu. Liczne prace z dziedziny okulistyki.

Szymon Gyrenajczyk przygodny przechodzień, którego zmuszono do niesienia na Golgotę krzyża, gdy Chrystus upadł pod jego ciężarem.

Szymon Kanaanejeżyk, św. — (f 62), apostoł, wg tradycji umęczony w Persji wraz ze św. Judą Tadeuszem Apostołem. Pam. 28 października.

Szymon Mag — wg Dziejów Apostolskich człowiek, który przyjął chrzest a następnie chciał za pieniądze kupić od apostołów Piotra i Jana moc czynienia cudów, za co został wyklęty. Uchodzi za zał. gnostycyzmu. Od jego imienia pochodzi nazwa symonii.

Szymonowicz Szymon — (1558—1629), poeta, ostatni wybitny przedstawiciel humanizmu w literaturze polskiej. Uszlachcony mieszczanin lwowski, był wychowawcą syna hetmana Zamoyskiego. Rozpoczął od poezyj łac. (poematy, tragedie, a zwł. ody sławiące wielkich wojowników polskich i ich czyny), które wydawał pod imieniem Simon Simonides. Zasłynął jako autor najpiękniejszych w literaturze staropolskiej „Sielanek" (1614), naśladowanych z Teokryta (realistyczne) i Wergiliusza (konwencjonalne). Do najpiękniejszych sielanek realistycznych należą „Kołacze", obraz z życia dworu szlacheckiego i „Żeńcy", obraz z życia ludu. Sz. jest poza tym autorem moralitetu ,,Castus Joseph".

->//, 908, 1198, IV, 224, 225.

Szymonowicz-Siemiginowski Jerzy Eleu-ter — (XVII w.), malarz czynny na dworze Jana III. Malował obrazy rei., kompozycje dekoracyjne, portrety w stylu późnego baroku. Gł. dzieła: „Ukrzyżowanie", „Św. Anna", plafony w pałacu wilanowskim.    -*■ IV, 241.

Szymon Stylita (Słupnik), św. — (390 — 459), słynny asceta syryjski, który pierwszy

Szyny w chirurgii — listwy z drzewa lub metalu, stosowane do opatrunków w celu unieruchomienia złamanych kości.

Szyper — żeglarz upoważniony (po zdaniu wymaganego egzaminu i odbyciu praktyki) do prowadzenia drobnych statków żaglowych żeglugi przybrzeżnej.

Szypka

łodyżka, na któ-

Szyszak — hełm śpiczasto zakończony, pospolity w uzbrojeniu rycerza śrdw. -> I, 821.

kwiatostan żeński roślin igla-

wprowadził nowy rodzaj życia ascetycznego, polegającego na zamieszkaniu na wierzchu wysokiego słupa (-+ Stylici), Na takim słupie koło Antiochii Sz. spędził 27 lat życia aż do śmierci, głosząc z niego kazania i nauki, i wywierając bardzo duży wpływ na współczesnych.

Szympans (Simia satyrus L.) — gat. małp z rodziny człekokształtnych. Wys. w pozycji stojącej 1,7 m. Ciało smukłe; przednie kończyny sięgają nieco poza kolana, paluch słabo •rozwinięty. Nos szer. płaski, wargi wydatne, ruchliwe, czarna sierść sztywna i rzadka, skóra na twarzy, dłoniach i stopach naga. Sz. chodzi przeważnie na całych stopach, podpierając się na zgiętych palcach przednich kończyn. Żyje w lasach środki. Afryki, ściele rodzaj gniazda na drzewach, żywi się pokarmem roślinnym. Jest łagodny, pojętny, przywiązany do opiekunów.    ->///, 475—476.

Szynszyla (Chinchilla) — rodzaj gryzoni z rodziny Viscaciidae. Gat. Chinchilla breuicau-data Wtrh. — dł. ciała 30 cm, ogona 20 cm. Głowa duża, uszy dł., szer., sierść szarawa, gęsta, miękka i jedwabista. S. żyje w Ameryce Pd. na skalistych zboczach Andów, blisko granicy śniegów. Obecnie zwierzę rzadkie. Futro wysoko cenione.

Szyntolzm — pradawna religia Japończyków; kult przodków, zwł. przodków cesarza, i bóstw natury.

Szyny — belki stalowe o charakterystycznych profilach, stanowiące tor toczny dla lokomotyw, wagonów i wózków. Odcinki Sz. łączy się przez ześrubowanie lub spawanie. Rozstęp Sz. wynosi w większości państw europ. 1435 mm dla kolei normalnotorowych, 1000 mm dla wąskotorowych (kolejek). -* II, 1211, 1212, 1213, 1215-1217.

przełęcz w paśmie Bałkanów, 1308 m n. p. m., szlak komunikacyjny z pn. do pd. Bułgarii. W 11. 1877 — 1878 długotrwałe walki wojsk ros. z tur.

Szypszyna -> Róża.

Szypułka kwiatowa rej wyrasta kwiat; w kwiatach bezszypułko-wych Sz. K. prawie zanika.

Szyrma Lach Krystyn -> Lach Szyrma Kry-

styn.

Szyszka

stych.

Szyszko-Bohusz Adolf — (* 1883), architekt. Prowadzi restaurację zamku królewskiego na Wawelu (jego koncepcja napół historycznego wnętrza zamku spotkała się z licznymi protestami) ; kierownik prac konserwatorskich w zamku królewskim w Warszawie i pałacu w Łazienkach.

Szyszynka (epiphysis cerehri, gl/indula pine-alis) — drobny gruczoł wydzielania wewnętrznego umiejscowiony w mózgu; wydzielina Sz. posiada wpływ na wzrost i dojrzewanie płciowe człowieka.

II, 724, IV, 1582.

Ściana Płaczu — zachowane dotąd szczątki zewnętrznego muru zach., który okalał dziedziniec świątyni jerozolimskiej, zburzonej przez Rzymian w r. 70 po Chr. Żydzi odbywają tu dotąd pokutne modły, stąd nazwa Ś. P.

Ściegenny Piotr x. — (1800 — 1890), działacz niepodległościowy i reformator społeczny. Twórca planu rewolucji społecznej i narodowej, której sojusznikiem miał być kościół kat. W r. 1844, w przededniu przygotowanego przez się powstania przeciwros. chłopów w Lubelskiem, został Ś. uwięziony, pozbawiony godności kapłańskiej i zesłany na Sybir. W r. 1871 powrócił do kraju.

Ściernica -> Szlifowanie.

Ścierwnice (Sarcophagidae) — rodzina much żyworodnych. Larwy pasożytują w otwartych ranach ludzi i zwierząt, żyją w odpadkach organicznych.

Ścierwnik {Neophron percnopłerus L.)    —

gat. z rodziny sępów, rzędu ptaków drapieżnych dziennych. Dł. ciała 70 cm, upierzenie białe, lotki czarne, głowa i szyja naga. Zamieszkuje pd. Europę, pn. Afrykę, środk. i zach. Azję. Żeruje stadami często na śmietniskach, zjadając padlinę i odpadki; pożyteczny.

Ścięgna (tendines) — narządy pomocnicze, łączące mięśnie z kośćmi ew. z i. narządami poruszanymi przez mięśnie. Zbudowane z włóknistej zbitej tkanki łącznej, o włóknach równo-ległych. Niekiedy Ś. są zakończone płaskimi błonami, t. zw. rozścięgnami. -► IV, 1100.

Ściśliwość — własność zmniejszania objętości ciał materialnych pod wpływem ciśnienia.

I, 408.

rodzina roślin

krzew baweł-

450

/, 1106, II, 752, IV, 19, 124,

Charakterystyczna cecha gazów, w bardzo małym stopniu występuje w cieczach i ciałach stałych.

Ślaz (Malva) — rodzaj roślin zielnych z rodziny ślazowatych; 30 gat. w obszarach umiarkowanych półkuli pn., u nas 6 gat. Ś. dziki i Ś. zaniedbany — pospolite chwasty polne i w ruderach; pędy 50—100 cm wys., kwiaty różowe, kwitną w lecie i wczesną jesienią. Używane w medycynie.

Ślazowate (Malvaceae) okrytonasiennych klasy dwuliściennych wolno-płatkowych. Ok. 900 gat. w obszarach ciepłych i umiarkowanych; kwiaty barwne, promieniste, obupłciowe, o koronie w pąku śrubowato skręconej, przedprątne, owadopylne lub ptakopylne. U nas spotykane gat.: ślaz, prawoślaz, w obszarach ciepłych n i a n y.

Śląsk — jedno z sześciu pierwotnych terytoriów plemiennych polskich, w dorzeczu górnej Odry, m. Sudetami, Karpatami oraz Wielkopolską i Małopolską. Silnie uprzemysłowiony obszar gęstego zaludnienia u stóp gór oraz licznych skupień wokół rozrosłych w XIX w. okręgów węglowych (Wałbrzych, Ostrawa, Rybnik, a przede wszystkim Bytom i Katowice). Zapasy nadającego się do wydobycia węgla aż do głęb. 1 km obliczane są tu na 100 miliardów ton, z czego ok. 75°/₀ przypada na Polskę, reszta mw. po połowie na Czechosłowację i Niemcy. Nadto obfite złoża rudy żelaznej, cynku i ołowiu. Część niem. 36 000 km², 4 687 000 mieszk.; część czechosłow. km², 70 000 mieszk; część polska — 5000 km², 1 295 000 mieszk. Największym m-tem Ś. jest stara jego stolica, Wrocław, stolicą Ś. polskiego są Katowice.

170, 175, 278,1255. — Od Mieszka I Ś. wchodzi w obręb państwa polskiego; utracony na rzecz Czechów za Mieszka II, odzyskany przez Kazimierza Odnowiciela, testamentem Krzywoustego z r. 1138 przyznany seniorowi Władysławowi, przypadł po jego wypędzeniu (w r. 1146) Bolesławowi Kędzierzawemu. Zwrócony w r. 1163 synom Władysława, pozostał pod berłem Piastów śląskich, którzy popierając kolonizację niem., podlegali wpływom niem. Z powodu ciągle postępującego rozdrabniania swych państewek popadli Piastowie śląscy w XIV w. w zależność od królów czes. W r. 1339 Kazimierz W. zrzekł się swych praw do ksiąstewek śląskich, które po wymarciu linij panujących przeszły pod bezpośredni zarząd królów czes. W r. 1526 przechodzi Ś. wraz z królestwem czes. pod władanie Habsburgów. W następnych ww. bywał Ś. niejednokrotnie przedmiotem targów m. Habsburgami a władcami polskimi, bez istotnych zmian stanu posiadania. W r. 1742 zdobyty przez Fryderyka II, przeszedł do Prus, z wyjątkiem pozostawionego Austrii Ś. cieszyńsko-opawskiego, i podlegał systematycznej germanizacji, którą zahamowało obudzone w XIX w. na Ś. polskie poczucie narodowe. Po wielkiej wojnie na mocy traktatu wersalskiego został zarządzony plebiscyt, w którym ludność Ś. miała rozstrzygnąć o przynależności państwowej Ś. Wskutek prześladowań polskiej ludności Ś. przez Niemców, pod koniec sierpnia 1919 r. wybuchło I powstanie śląskie, zakończone niepowodzeniem. W styczniu 1920 r. zarząd kraju objęła komisja koalicyjna, terror niem. srożył się jednak dalej i w tymże samym roku wybuchło II powstanie śląskie. Plebiscyt przeprowadzony dopiero 21 marca 1921 r. dał Niemcom ponad p»ołowę głosów. Za Polską głosowało ok. ³/₇ gmin. Wynik plebiscytu wywoływał dalsze niepokoje, wreszcie w maju 1921 r. wybuchło III powstanie śląskie pod wodzą Wojciecha Korfantego. Na zasadzie ostatecznego orzeczenia Ligi Narodów z października 1921 r. Polska otrzymała x/s terytorium plebiscytowego z Katowicami i Mysłowicami. W końcu 1938 r. nastąpiło oddanie przez Czechosłowację Śląska opawskiego na rzecz Niemiec, zaś powiatu frysztackiego i cieszyńskiego na rzecz Polski.

Śląsk cieszyński — wsch. część Śląska austr., podzielona decyzją Rady Ambasadorów w r. 1920, podczas wojny polsko-bolszew., m. Czechosłowację i Polskę. Polska otrzymała 1009 km z 142 000 mieszk-, Czechosłowacja — 1273 km² z 292 000 mieszk. Stolica kraju, Cieszyn, został podzielony wzdłuż rzeki Olzy m. oba państwa, cały zaś obszar węglowy (Karwina) przypadł Czechosłowacji. Po jej stronie została też część polskiego obszaru językowego z ok. 200 000 Polaków. W październiku 1938 r. przejęła Polska z powrotem od Czechosłowacji powiat cieszyński i frysztacki, o pow. ok. 900 km² oraz z ok. 230 000 mieszk.

/, 1106, 1117, IV, 278, 1244.

Śląsk czeski — część pn. morawsko-śląskie-go kraju czechosłow. obejmująca większą część dawnego Śląska austr. oraz przyłączony z Niemiec w r. 1919 okręg hulczyński. 4450 km², 700 000 mieszk. Po oddaniu w październiku 1938 r. części opawskiej na rzecz Niemiec a powiatu frysztackiego i cieszyńskiego na rzecz Polski pozostaje przy Czechosłowacji tylko powiat frydecki.

Śląsk Dolny — prow. prus., połączona w r. 1938 z niem. Śląskiem Górnym. 26 600 km², 3 204 000 mieszk. Gł. m-to Wrocław.

Śląsk Górny -> Górny Śląsk.

Śląskie województwo — obejmuje wszystkie ziemie śląskie przyznane Polsce, stanowi nieodłączalną część składową Rzpltej i na podstawie ustawy ż dnia 15 lipca 1920 r. posiada statut organiczny zapewniający mu prawa samorządu. Organem tego samorządu jest sejm śląski, do którego kompetencyj należy szereg spraw z zakresu ustawodawstwa śląskiego, skar-bowości, administracji i wewnętrznego ustroju

-> IV, 734.

rodzaj

podrząd ryb

I, 540. rodzaj owadów z rodziny bąków (Tabanidae), rzędu muchówek, o skrzydłach ciemno nakrapianych. Żywi się krwią człowueka i zwierząt, napastuje gł. w dnie

Ślimacznica i ślimak.

Ś. W. Naczelnymi organami administracji Ś. W. są wojewoda i Rada Wojewódzka. Pow. 4126 km², 1 402 000 mieszk. Siedziba woj. i gł. m-to Katowice. W obręb Ś. W. włączone zostały odzyskane od Czechosłowacji w październiku i listopadzie 1938 r. tereny Śląska Cieszyńskiego.

Śledcza policja — potoczne wyrażenie używane dla określenia tych działów służby policyjnej, których zadaniem jest przeprowadzenie dochodzenia i ustalenie okoliczności przestępstwa na zlecenie władz prokuratorskich lub sądowych.

Śledziennica ( Chryso&plenium ) roślin zielnych, pokrewnych skalnicy; 40 gat. na półkuli pn. i w Andach, u nas na mokradłach leśnych pospolita Ś. skrętołistna, delikatna roślina kłączowa, do 15 cm wys., o drobnych żółtych kwiatach w płaskich kwiatostanach. Używana dawniej w medycynie ludowej w chorobach wątroby.

Śledziona (Hen, spień) — nieparzysty narząd w jamie brzusznej ssaków; u człowieka leży w lewej części nadbrzusza, poza żołądkiem. Kształt podłużny, barwa przekroju żywo czerwona, ciężar — ISO —200 g. Ś. zbudowana jest z tkanki limfoidalnej, tworzącej t. zw. miazgę czerwoną (bogato unaczynioną) i grudki lim-fatyczne. Rola Ś. nie jest dokładnie zbadana; wytwarzają się w niej ciałka krwi (zwł. białe), ptonadto Ś. jest miejscem rozpadu czerwonych ciałek krwi i regulatorem przepływu krwi przez narządy jamy brzusznej. W wielu sprawach chorobowych zwł. zakaźnych oraz białaczce ulega silnemu obrzmieniu.

Śledziowate (Clupeidae) kościstych występujących w morzach i wodach słodkich. Ryby morskie o miękkich promieniach płetwowych. Należy: szprot, sardynka, sardela i i.

Śledztwo — wstępna część procesu karnego, której zadaniem jest ustalenie faktu przestępstwa i jego okoliczności; zebrany materiał służy do sporządzenia aktu oskarżenia.

Śledź (Clupea harengus L.) — ryba morska z rodziny śledziowatych (Clupeidae) \ występuje w Morzu Niem., Bałtyku, na europ, i pn.-amer. wybrzeżach Atlantyku, w Morzu Ark-ktycznym; ubarwienie grzbietu zielonawe, boki i brzuch srebrzyste, do 36 cm dł. Jadalny, od dawna stanowi powszechny przedmiot rybołówstwa. Łowi się Ś. podczas tarła, kiedy * olbrzymimi ławicami wędrują na płytsze miejsca. Spożywane w konserwach, wędzone, solone itd.

Ślepak (Haenuitopota)

parne.

Ślepa kiszka -> Kątnica. Niesłusznie utożsamia się Ś. K. z jej wyrostkiem robaczkowym.

Ślepce (Spalacidae) — rodzina ssaków z rzędu gryzoni. Przystosowane do życia w ziemi: ciało krępe, głowa duża, uszy schowane w sierści, oczy b. małe, pokryte błoną, siekacze silne, wystające z pyska, służą do kopania. Nogi krótkie z mocnymi pazurami, ogon mały. Sierść gęsta i miękka. Ś. żywią się korzonkami itp., gromadzą zapasy w ziemi. Żyją w środk. Azji, pd.-wsch. Europie, u nas znany jest w pd.-wsch. części kraju Ś. polski (Spalaz polonicus Mehely), ok. 28 cm. dł.

-+IV, 137, 138, 143.

Ślepota (coecitas) — niemożność widzenia, ew. rozróżniania pewnych barw (-> Barwośle-pota). Ś. powstaje na skutek uszkodzenia nerwu wzrokowego lub ośrodków wzrokowych w mózgu, bądź też zmian w gałce ocznej utrudniających lub uniemożliwiających dostawanie się promieni świetlnych do jej wnętrza, np. przy zaćmie. Ś. należy odróżnić od niedowidzenia i Ś. kurzej. -» art. ,,Niewidomi", III, 947-955.

Ślepowron (Nycticoraz nycticoraz L.) — gat. ptaków z rzędu bocianowatych. Żyje nad wodami w środk. i pd. Europie, pn. Afryce i pd. Azji, u nas niezbyt pospolity. Żywi się rybami, płazami, mięczakami, żeruje gł. nocą. Głos przypomina krakanie gawrona.

Ślendzińskl Ludomir — (* 1889), malarz i rzeźbiarz, propagator nowego klasycyzmu; wpływy renesansu wł. Kompozycje figuralne, portrety. Ś. stosuje w swoich obrazach specjalną technikę, polegającą na położeniu gł. akcentu na problemat kształtu jako bryły o określonych właściwościach; często obrazy jego składają się z części malowanych i rzeźbionych w drzewie.

Ślepy nabój ->■ Nabój.

Ślewiński Władysław — (1854—1918), malarz; wpływ sztuki fr. Pejzaże, martwa natura, typy bretońskie, polskie itd.

ŚHga (Scincu8 officinalis Laur.) — gat. gada z rzędu jaszczurek. Dł. ciała do 20 cm. Żyje pospolicie w piaszczystych częściach Sahary, żywi się owadami. Ciało wysuszone i starte na proszek używane przez tubylców jako lek. Mięso jadalne.    fi

Ślimacznica i ślimak, ina-czej : śruba bez końca — urzą-dzenie do przenoszenia ruchu obrotowego, najczęściej ze zna-czną zmianą szybkości obrotów.

Ślimak stanowi stalową śrubę, której skręty wchodzą m. skośne zęby koła zębatego zw. ślimacznicą (zwykle z brązu). Pełnemu obrotowi ślimaka odpowiada obrót ślimacznicy o jeden ząbek.

Ślimak (cochlea) — zwinięty na kształt ślimaka przewód, stanowiący zasadniczą część ucha wewnętrznego; zawiera zakończenie nerwu słuchowego i jest właściwym narządem słuchu.

-► I V, 1174 -1175.

Ślimak (Helix) — rodzaj ślimaków płuco-dysznych o dwóch parach czułków i szer. muszli. Ś. winniczek (H. pomałia L.) — sprowadzony został w śrdw. z pd. do Europy pn. jako jadalny i hodowany w parkach, obecnie żyje również w lasach liściastych. Ś. ogrodowy (H. kortensis Muli.) — o brunatno prę-gowanej muszli, spotykany w lasach i ogrodach.

Ślimaki -*■ Brzuchonogi.

Ślina (saliva) — wydzielina gruczołów ślinowych stanowiąca sok trawienny jamy ustnej. Ciecz bezbarwna, ciągliwa, lekko opalizująca, słabo zasadowa, o c. wł. 1,002—1,008. Człowiek wydziela dziennie do półtora litra Ś. Ś. zmiękcza przyjęte pokarmy i ułatwia ich połykanie, pod wpływem składnika Ś. ptyaliny zapoczątkowuje się trawienie węglowodanów.

-> I V, 1131-1132, 1267.

Ślinianki, ślinowe gruczoły (glandulae salivares) — gruczoły wydzielające do jamy ustnej ślinę. Człowiek ma trzy pary Ś. dużych (przyusznice, Ś. podszczękowe, Ś. podjęzykowe) oraz mnóstwo Ś. drobnych.

Schemat ślizgowca.

Śliź.

-> I V, 139.

czasowe,

może zwol-

zwierzę

z gromady smoczkoustych (Cyclostomala) ; występuje na wybrzeżach pn. Atlantyku. Ubarwienie niebieskawo-białe, ciało wydłużone, roba-kowate, do 50 cm dł. Ś. napadają duże ryby i przy pomocy języka pokrytego ząbkami wwiercają się w ciało ofiary. Odżywiają się częściami miękkimi ryb, jak wątrobą, mięśniami itp.

Owocnie

-> IV, 1131.

Śliwiński Artur — (* 1877), historyk i polityk, działacz niepodległościowy. W r. 1917 członek Tymczasowej Rady Stanu, w 11. 1919 — 1922 wiceprezydent Warszawy. W r. 1922 premier. Liczne prace popularno-historyczne: „Maurycy Mochnacki", „Joachim Lelewel", „Powstanie kościuszkowskie", „Powstanie listopadowe", „Powstanie styczniowe" i i.

Śliwy (Prunus) — rodzaj roślin z rodziny różowatych; drzewa, krzewy o białych kwiatach i owocach-pestkowcach. Ok. 150 gat. występuje w obszarach umiarkowanych półkuli pn. gł. w Azji wsch. Należą m. i.: śliwy, morele, tarnina, wiśnie, czereśnie, czeremchy. Nasz gat. Ś. wywodzi się od lubaszki (Prunus institicia) i Ś. domowej czyli węgierki (Prunus domestica) ; owoce pokryte woskowym nalotem, fioletowe lub złocisto-żółte ; z licznych jadalnych odmian: renklody, mirabele i i.

Ślizgawka sztuczna — lodowisko, zazwyczaj w pomieszczeniu zamkniętym lub z pokryciem chroniącym lód przed opadami atmosferycznymi, zamrażane i utrzymywane przy pomocy rur, z krążącymi w nich roztworami silnie oziębionymi przez specjalne maszyny t. zw. oziębiarki. Ś. Sz. jest nieodzownym warunkiem rozwoju sportów łyżwiarskich, zwł. w krajach o ciepłym klimacie lub zmiennej temperaturze w czasie zimy.

Ślizgowiec, ślizgacz — łódź motorowa o dnie płaskim, zaopatrzonym w odpowiednio ukształtowany stopień. W czasie jazdy wynurza się prawie całkowicie i ślizga się po pow. wody, co znacznie zmniejsza opór i pozwala na rozwinięcie dużych szybkości. Niekiedy napędzany śmigłem powietrznym.

Śliź (Nemachilus bar-batulus L.) — ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidae) ; występuje w czystych wodach bieżących prawie całej Europy. Barwy najczęściej żółtawej z brunatnymi plamami. Na szczęce górnej dwie, na dolnej jedna para wąsów. Do 13 cm dł.

Śluby zakonne — uroczyste przyrzeczenie składane Bogu; osoba wstępująca do zakonu, składając Ś. Z. zobowiązuje się po odbyciu nowicjatu do posłuszeństwa, czystości i ubóstwa. Ś. Z. dzielą się na: 1. składane na pewien okres, i wieczyste, składane na całe życie; 2.    — „uroczyste"

i „proste". Różnica m. Ś. Z. „uroczystymi" i „prostymi" polega nie na ich-formie, lecz na skutkach prawnych. Członek zakonu, w którym obowiązują Ś. Z. „uroczyste", jest bardziej ograniczony w swych prawach niż członkowie zakonów, w których obowiązują Ś. Z. „proste". Np. od Ś. Z. uroczystych nić tylko papież, od prostych — generał zakonu.

Śluz (mucus) — wydzielina gruczołów śluzowych, okrywająca błony śluzowe u zwierząt wyższych; przejrzysta, lekko opalizująca, zasadowa, ciągnąca się ciecz; gł. składnikiem Ś. jest mu cyn a, należąca do grupy t. zw. gliko-proteidów, t. j. związków białek z węglowodanami.

Śluzica (Myxine glutinosa L.)

Śluzówce (Myxomycetes) — rośliny z grupy plechowców, o komórkach pozbawionych ciałek zieleni. Kilkaset gat. żyjących przeważnie na butwiejących organach roślinnych, barwne, małe, nieraz dostrzegalne dopiero przez lupę. W owocniach powstają zarodniki, z których tworzą się nagie pływki, przetwarzające się w komórki kształtu ameby, o zwierzęcym sposobie życia; komórki te łączą się w masy piankowate, białe lub kremowe, t. zw. ś 1 u ź n i e ; w tym stadium plazma może się poruszać: wysyła wypustki, przyczepia się nimi i podciąga pozostałe części; w śluźni wytwarzają się owocnie.

Śluzówki, śluzowe błony (mucosae) — delikatne błony wyściełające powr. wewnętrzną przewodu pokarmowego, oddechowego, przewodów wyprowadzających mocz i i. Znajdujące się w Ś. gruczoły śluzowe wydzielają śluz, zwilżając jej pow. Zapaleniu śluzowych błon towarzyszy zwykle nadmierne wydzie-

Śmierć (mors)

Sknnks.

Śmiertelność — liczba zgonów w stosunku do liczby ludności. Łącznie z liczbą żywych urodzin decyduje o przyroście naturalnym kraju. W Polsce Ś. wykazuje tendencję spadkową; wynosiła w r. 1935 14,0°/₀₀ w r. 1921 — 20,9 °/₀₀.

Śmietana, śmietanka — ciecz zbierająca się na pow. mleka, zawierająca prawie wszystek jego tłuszcz. Rozróżnia się zwykle Ś. z mleka kwaśnego i śmietankę z słodkiego. Ś. używa się na pokarm i do wyrobu masła. W wytwórniach mleczarskich oddziela się Ś. od mleka za pomocą wirówek.

Śmietka (Anthomyia pluvialis L.) — gat. owada z rzędu muchówek. Wyglądem i obyczajami przypomina muchę, domową, jest jednak od niej o połowę mniejsza. Przebywa w mieszkaniach.

Śmigło — śruba powietrzna wprawiająca samolot w ruch. Składa się z piasty umocowanej na wale silnika i dwóch (niekiedy trzech lub czterech) ramion, czyli śmig, będących w przybliżeniu wycinkami pow. śrubowej. Ś. wykonywa się z drzewa specjalnie sklejanego

warstwami lub metalu (duraluminium). Stosowane również w ślizgowcach.

komendant P. O. W.

uwiecz-

Jan - (1756-1830), matematyk, astronom i filozof, zał. obserwatorium astronomiczne w Krakowie, od r. 1806

lanie śluzu ; są to t. zw. nieżyty. -o- IV, 1133, 1136-1137, 1139.

Śluzy — urządzenia oddzielające zbiorniki wodne o różnych poziomach wody. Najczęściej podnoszone lub rozsuwane odpowiednim mechanizmem drzwi żelazne, osadzone w murze lub betonie. Ś. komorowe na kanałach umożliwiają przejazd statków przez odcinki o różnych poziomach. (-> II, 1123 —1124). Ś. dokowe służą do podnoszenia statków celem naprawy, regulowania poziomu wody podczas przypływów i odpływów. Ś. nawadniające umożliwiają gromadzenie wody w zbiornikach przy wys. stanie wody w rzece i wypuszczanie jej w miarę potrzeby.

Śmiałek (Aira) — rodzaj roślin z rodziny traw. Ś. pogięty — trawa kępkowa, o źdźble 50 cm wys. i dwukwiatowych kioskach w dużych wiechach, tworzy gęste darnie w lasach na suchych wzgórzach; kilka i. gat. rośnie na piaskach, lub w miejscach wilgotnych.

Śmiech (risus) — szczególna modyfikacja oddechu, polegająca na szybko po sobie następujących krótkich wydechach, przy jednoczesnym skurczu mięśnia śmiechowego twarzy, co nadaje jej charakterystyczny wyraz. Powstaje pod wpływem przyjemnych bodźców psychicznych lub pewnych podniet fizycznych (np. łaskotania).

Śmierci kara — rodzaj kary zasadniczej stosowany za najcięższe przestępstwa przeciwko państwu lub życiu ludzkiemu. (-*■ Kara).

trwałe zatrzymanie oddechu i krążenia krwi, pociągające za sobą ustanie wszelkich procesów życiowych ustroju. -> art. ,,Życie, i śmierć", IV, 1575 — 1590; I, 1200 -1201.

Śmierdziel

III, 412-414, 415, IV, 146-147.

-> III, 662, 663.

-> III, 372.

Śmigły-Rydz Edward — (* 1886), marszałek Polski. Od r. 1912 czynny w Związku Strzeleckim, od r. 1914 w I Brygadzie Legionów (dowódca batalionu i 1. pp.). Po kryzysie przysięgowym legionów na terenie Polski i Ukrainy. Minister wojny w rządzie lubelskim. W r. 1919 na czele 1. dywizji piechoty Legionów zdobywa Wilno, w r. 1920 przeprowadza kampanię zimową na Łotwie, zajmuje Kijów, potem dowódca frontu pd., następnie dowódca grupy uderzeniowej z nad Wieprza na Białystok, po czym dowódca 2. armii. Od r. 1921 inspektor armii, od r. 1935 generalny inspektor armii, marszałek Polski od r. 1936. Jeden z najbliższych współpracowników Józefa' Piłsudskiego, przez niego wskazany na jego następcę. Zbiór pism, mów i rozkazów p. t. „Byście o sile nie zapomnieli" i i. pisma.

Śmigus i dyngus — stary zwyczaj, znany w całej Polsce, wzajemnego oblewania się wodą w drugim dniu świąt Wielkiejnocy, powszechny zarówno u ludu wiejskiego, jak i u mieszczan i szlachty. Zwyczaj Ś. i D. występuje w bardzo dawnych czasach u różnych ludów aryjskich. W niektórych krajach zwyczaj Ś. i D. łączy się z mniemaniem, że oblewanie wodą sprowadzi pożądany podczas suszy deszcz.

Śniadecka Ludwika — (ok. 1800--1866), córka Jędrzeja Śniadeckiego, pierwsza i największa miłość Juliusza Słowackiego, niona w „Godzinie myśli", „Kordianie" (jako Laura), „Beniowskim" („Kochanka pierwszych dni") i i. W r. 1850 zaślubiła w Konstantynopolu Michała Czajkowskiego.

Śniadecki — 1.

profesor, w 11. 1807 — 1815 rektor uniw. wileńskiego. Ogłosił liczne prace z dziedziny matematyki („O nauk matematycznych początku" i i.), geografii, filozofii (o metafizyce) i astronomii (rozprawa o Koperniku); na rozprawę Brodzińskiego, „O klasyczności i romantyczno-ści i romantyczności" odpowiedział pismem „O pismach klasycznych i romantycznych", w których wypowiedział się jako zdecydowany przeciwnik romantyzmu. -->/F, 270, 357. 2. — Jędrzej — (1768—1838), brat poprz., znakomity przyrodnik, chemik, i filozof, profesor chemii w uniw. wileńskim od r. 1797. Liczne prace: „Początki chemii", „Teoria jestestw organicznych", „O niepewności zdań i nauk na dQŚwiadczeniu fundowanych" i i. Ś. był współpracownikiem „Wiadomości Brukowych" i czynnym członkiem, od r. 1819 prezesem Towarzystwa Szubrawców.

-> II, 356-357, IV, 270.

Śniardwy, niem. Spirdingsee — największe jezioro na Mazurach prus. (Prusy Wsch.).

11 000

rodzaj roślin

pąki, które w normalnych warunkach nie rozwijają się, ale mogą latami zachować zdolności do rozwoju; rozwijają się w odpowiednich warunkach u drzew, np.

podrząd

liczba

harmoniczna dwóch liczb

= 2 ab : (a -f- b).

ł (t + t)

⁵h <

B. rybne. Przez Pisę połączone z Narwią. 106 km² pow., do 25 m głęb.

Śniatyn — m-to pwt. na Pokuciu w woj. stanisławowskim na granicy rum. mieszk.

Śnieć (Tilletia) — grzyb pasożytniczy, pokrewny głowni. Zaraża ziarna pszenicy, wywołując tym wielkie szkody w rolnictwie; po roztarciu palcami zarażone ziarna wydają nieprzyjemny śledziowy zapach.

Śniedek (Ornithogalum) cebulkowych z rodziny liliowatych; 70 gat. w Europie, Afryce i Azji Mn. Ś. baldaszko-waty — rzadka roślina o liściach równową-skich, odziomkowych i kwiatach białych z zielonym paskiem ; rośnie na trawiastych zboczach, w zdziczałych ogrodach.

Śniedź — produkt korozji miedzi, niebiesko^ zielona warstwa zasadowego węglanu miedzi, tworząca się na pow. metalu pod wpływem tlenu, wilgoci i dwutlenku węgla z powietrza.

Śnieg -> Opady atmosferyczne. -> III, 398— 399, 984, 987.

Śniegowa linia — granica wiecznego śniegu, linia, powyżej której śnieg na górach nie topnieje przez cały rok. Wys., na której Ś. L. przebiega, zależy od klimatu. -> III, 398 — 399.

Śniegowy (odśnieżny) pług — urządzenie do odgarniania śniegu popychane przez lokomotywę lub samochód, niekiedy umocowane na lokomotywie lub samochodzie. Składa się z odpowiednio umieszczonych skośnych lemieszy, niekiedy również ze skrzydeł obracanych rozrzucających śnieg.

Śnieguliczka ( Sym/phoricarpus racemosus) — gat. krzewu, pokrewnego wiciokrzewowi. Pochodzi z pn.-zach. Ameryki, sadzony u nas w ogrodach; liście eliptyczne, kwiaty drobne, różowe, owocem — białe jagody. Kwitnie w czerwcu i lipcu.

Śnleguła (Plectrophenax nivalis L.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków, rzędu wróblowatych. U samca wierzch ciała brązowy, lotki i sterówki czarne, spód biały. Żyje na dalekiej pn. w Europie i Azji, na zimę wędruje na pd. U nas widywana w cięższe zimy w pn. części kraju.

Śnieżka, niem. Schneekoppe — najwyższy szczyt Gór Olbrzymich. 1605 m wys.; na szczycie stacja meteorologiczna i dwa schroniska turystyczne.

Śnieżyca (Leucojum) — rodzaj roślin cebulkowych z rodziny amarylkowatych. 9 gat. w obszarze śródziemnomorskim i w środk.

Europie. U nas w cienistych 'lasach podgórskich i w górach rośnie Ś. wiosenna o kwiatach białych, zwieszonych; kwitnie w marcu, kwietniu.

Śpiące pąki u roślin u dębów, które rosły w zwartym drzewostanie i po wyrąbaniu drzew sąsiednich, mają pnie oświetlone.

Śpiączka — 1. (coma) — stan głęb. i długotrwałego snu, połączony z zupełną utratą świadomości i nie reagowaniem na bodźce świata zewnętrznego. Powstaje przede wszystkim w chorobach połączonych z ciężkim samo-zatruciem organizmu, np. w cukrzycy, mocznicy. 2. — nagminne zapalenie mózgu. (-> Mózg), 3. — Ś. afrykańska (lelhargia africana) — przewlekła, ciężka choroba, występująca gł. na zach. wybrzeżu Afryki, wywoływana przez świdrowca (Trypanosoma gam-biense), przenoszonego przez muchę tse-tse. Okres wylęgania może trwać lata całe. Choroba prowadzi w ciągu P/2 — 2 lat do śmierci. Na Ś. afryk. chorują zarówno Murzyni, jak i biali.

Śpiew — muzyka wokalna, najczęściej połączona ze słowami; również sama czynność śpiewania. Ś. stanowi przypuszczalnie pocz. wszelkiej muzyki: powstał w zamierzchłych czasach z mowy jako wyraz uczuć ludzkich; był i jest jednym z ważnych elementów rytuałów rei. Utworami na Ś. są pieśni. Przejściowe formy m. mową a Ś. stanowi recytaty w i wprowadzony przez R. Wagnera Ś. deklamacyjny. Powstawanie dźwięków przy Ś. -> Glos. Rozróżnia się Ś. solowy i chóralny, z towarzyszeniem instrumentów lub bez (a capella).

Śpiewające ptaki (Oscines) ptaków wróblowatych, charakteryzujących się specjalną strukturą krtani, w której budowie biorą udział tchawica i oskrzela. Krtań zaopatrzona jest w pięć par mięśni, napinających struny głosowe. Należy tu większość ptaków wróblowatych.

Śpiwór — szczelny worek do spania zabezpieczający przed utratą ciepła; stanowi część ekwipunku turystycznego, niezbędny zwł. w turystyce zimowej, wysokogórskiej ito.

->JF, 1441-1442.

Średnia arytmetyczna dwóch liczb a i b — połowa ich sumy, liczba x/₂ (0 + 6). Ś. geometryczna dwóch liczb nieujemnych a i b — pierwiastek kwadratowy z ich iloczynu,

Vab. Ś.

a i b — liczba

Między Ś.: arytmetyczną £a, geometryczną sg, harmoniczną «h dwóch różnych od siebie liczb dodatnich zachodzi zawsze nierówność:

Średnica koła (ogólniej : każdej stożkowej) lub kuli — cięciwa przechodząca przez środek.

Średnik — znak przestankowy kończący zdanie samodzielne, ale nie końcowe. Oznacza, że następujące po nim zdanie samodzielne jest

art. I V,

Neumarkt

(3,7%). Z Atlantykiem łączy je głęb. Cieśnina Gibraltarska. Klimat t. zw. śródziemnomorski, charakteryzujący się zimowymi opadami. Wybrzeża stanowią obszar starych kultur. Ś. M. ma duże znaczenie komunikacyjne po przekopaniu Kanału Sueskiego. Powierzchnia 3 080 000 km², w tym M. Czarne 424 000 km², Adriatyk 135 000 km², 105 000 km² wyspy. -> I, 392, III, 502, 1200, IV, 1364, 1391-1392.

Śródziemnomorska flora

Śruba

tein i z nakrętką.

śruba o dużym skoku, stosowana do przesuwania lub podnoszenia ciał sypkich, papkowatych oraz cieczy; stosowana np. w maszynkach do mielenia mięsa i jarzyn.

Śruba okrętowa — śruba zbliżona działaniem do śmigła, umieszczana w wodzie z tyłu okrętu, statku, łodzi motorowej i wprawiająca

ze zdaniem poprzedzającym w bliższym związku logicznym niż z innymi.

Średniowiecze, średnie wieki — okres historii od upadku cesarstwa zach.-rzym. w r. 476, wzgl. od pocz. wędrówki ludów ok. r. 375, do odkrycia Ameryki w r. 1492.

1005-1022; II, 648, III, 49-50, IV, 555-556, 568, 675-676.

Średniówka — w wierszu przedział między-wyrazowy, nie rozdzielający stopy wiersza, a przypadający stale po określonej liczbie sylab. Ś. jest więc diarezą, tj. przedziałem między-wyrazowym przypadającym przeważnie na granicę stopy, np. : „Skąd Litwini wracali = z nocnej wracali wycieczki".

->IV, 1349, 1352, 1359.

Śrem — m-to pwt. nad Wartą w woj. poznańskim. 8000 mieszk.

Środa — 1. — czasem zw. Nowytarg, niem.

m-to pwt. na Śląsku prus„ w rejencji wrocławskiej. 4416 mieszk. Ś. była dawniej m-tem polskim i w r. 1235 otrzymała z Halli prawo, t. zw. prawo średzkie, na wzór którego były potem lokowane liczne osady. 2. — m-to pwt. w woj. poznańskim; cukrownia, fabryka włókiennicza. 8000 mieszk.

Środki płatnicze — ogólna nazwa znaków pieniężnych: monet, banknotów, w szerszym znaczeniu również weksle, czeki, przekazy.

Środkowa Europa — termin geopolit. stworzony i używany przede wszystkim w Niemczech. Ś. E. obejmuje terytorium m. Alpami, Karpatami, Morzem Niem. i Bałtyckim; w skład jej wchodzą: Niemcy (wraz z Austrią), Szwajcaria, Czechosłowacja, w szerszym zaś zakresie także i Węgry, Rumunia, Polska, Holandia, Belgia. Zarówno polityka, jak i ekonomia niem. uważają Ś. E. (Mitteleuropa) za twór przeznaczony na domenę przeważających wpływów niem. i od powstania Rzeszy Niem. (1871) dążą do utrwalenia tu wpływów niem.

Środek zapobiegawczy — środek prawny przysługujący sądowi, a mający na celu zapobieżenie lub uniemożliwienie dalszego przestępstwa lub ucieczki oskarżonego (podejrzanego) przed wymiarem sprawiedliwości. Stosowany bywa wobec osób podejrzanych lub oskarżonych o przestępstwo. Ś.Z. są: dozór policji, kaucja, poręczenie i areszt.

Środkowa — w'trójkącie: odcinek łączący wierzchołek ze środkiem boku przeciwległego; w trapezie odcinek łączący środki boków nie-równoległych. Trzy Ś. trójkąta przecinają się zawsze w jednym punkcie, zw. środkiem ciężkości trójkąta.

Śródborów — letnisko i uzdrowisko dla chorych na płuca o 2 km od Otwocka, wśród sosnowych lasów.

Śródziemne Morze — morze m. Europą, Afryką i Azją, ponad 4000 m głęb., powstałe na skutek zapadliska pod koniec trzeciorzędu. Część pn. silnie rozczłonkowana. Duże zasolenie

składa się

gł. z drzew i krzewów zimo-zielonych, jak oliwki, oleandry, mirty i i. Nad brzegami zioła lub krzewy wonne, jak rozmaryn, pistacja, lawenda, tymiany, czystki ii., tworzą gęste zarośla, t. zw. macchie.; z drzew rosną pinie i sosny nadmorskie. Poza tym szereg roślin i. obszarów, jak kaktusy, cyprysy, palmy i wiele i.

Śródziemnomorska rasa — jeden z czterech zasadniczych składników rasowych Europy. Niskorosły długogłowiec o harmonijnej budowie ciała, wydłużonej twarzy i dość wąskim prostym nosie. Skóra śniada, włosy i oczy ciemne. Ś. R. występuje w Europie pd. najliczniej na Półwyspie Iberyjskim, we Włoszech i na pn. wyspach Morza Śródziemnego. W postaci znacznej przymieszki sięga ona wzdłuż fr. wybrzeży Atlantyku aż po Walię i Irlandię, poza Europą do afryk. i azjat. wybrzeży Morza Śródziemnego. Terytorium ekspansji Ś. R. jest Ameryka Pd. i Środk. oraz Afryka. U nas jest ona nielicznie reprezentowana i występuje w postaci nikłej przymieszki gł. w zach. i pd.-wsch. części kraju.

-> I, 230, II, 849, III, 915, IV, 153, 154, 157, 543, 544.

Śruba — maszyna prosta działająca na zasadzie równi pochyłej. Można sobie wyobrazić, że Ś. powstaje przez owinięcie równi pochyłej dookoła walca; skok Ś., tj. odległość

m. dwoma skrętami, odpowiada wys. równi pochyłej, obwód walca — jej podstawie, dł. jednego skrętu — jej dł. W wykonaniu praktycznym Ś. składa się z trzpienia metalowego opatrzonego gwintem. Służy (wraz z nakrętką) do przekształcania ruchu obrotowe- zgwin-go w postępowy, wywierania ciśnienia (np. w prasach śrubowych) oraz jako najczęstszy element łączący (przez dociśnięcie do siebie części łączonych). Ś. do drzewa posiadają gwint na trzpieniu stożkowym, przy wkręcaniu żłobią w drzewie gwint odpowiadający jak gdyby nakrętce.

Śruba Archimedesa

dokument

osoba obecna

ogół świadomych faktów psychicznych danego osobnika; 2. — wiedza o tym, że się przeżywa własne fakty psychiczne; w tym sensie mówi się np., iż ktoś nie uświadomił sobie (nie miał Ś.) własnego bólu w zamęcie walki. -► III, 1214, I V, 487, 496. Ś. próg — domniemana granica, której zjawiska nieświadome mogą być dalej lub bliżej i po przekroczeniu której dopiero stają się świadome. Np. niektórzy sądzą, że zjawiska psychiczne, które kiedyś były świadome, po

1.

je w ruch. Zwykle trój- lub cztero-ramienna, metalowa (najczęściej ze stali lub brązu).

->III, 1122, 1131-1132.

Śrubowiec — polska nazwa helikoptera.

Śrut — drobne kulki ołowiane (w zależności od przeznaczenia jeden do kilku mm średnicy), stosowane w nabojach myśliwskich zamiast pocisku celem zwiększenia rozsiewu i tym samym prawdopodobieństwa trafienia przy polowaniu na ptactwo i drobną zwierzynę.

Świadczenia wojenne — przymusowe przyczynianie się obywateli do powodzenia państwa w prowadzonej wojnie przez popieranie i zaspokajanie bądź bezpośrednich potrzeb wojska, bądź potrzeb przemysłu, ludności itd. związanych pośrednio z toczącą się wojną. Obowiązek ponoszenia Ś. W. ujęty jest w formy ustawowe i może dotyczyć: Ś. W. osobistych (wypełnianie nakazanych prac) lub rzeczowych i materiałowych (dostarczanie kwater, środków przewozowych, odstępowanie pewnych surowców itd.).

Świadectwo pochodzenia określający kraj, z którego pochodzi towar, wymagany gł. w związku z zniżkami celnymi przysługującymi towarom o określonym pochodzeniu oraz z ograniczeniami przywozu z niektórych państw.

Świadek — 1. — osoba powołana przez sąd celem stwierdzenia określonych faktów lub okoliczności sprawy. Ś. nie może być duchowny, jeśli chodzi o fakty, zawierzone mu na spowiedzi, wojskowy lub urzędnik w sprawach objętych tajemnicą służbową, jeśli nie jest zwolniony od zachowania tajemnicy urzędowej. Odmowa zeznań przysługuje: małżonkom, krewnym wstępnym i zstępnym, rodzeństwu i niektórym powinowatym strony, odmowa zaś odpowiedzi na poszczególne pytania osobie, którą może to narazić na hańbę lub odpowiedzialność karną. 2. przy jakimś zdarzeniu, zwł. przy podpisywaniu pewnego aktu prawnego i później go podpisująca. 3. — sekundant w pojedynku i w sprawie honorowej.

Świadomości pole — ogół przeżyć, które w pewnej chwili wypełniają świadomość; o treściach, które są szczególnie żywe i wyraźne, mówi się, iż znajdują się w centrum lub ognisku Ś. P. (pola uwagi), o treściach szczególnie nieuchwytnych, mglistych, mówi się, iż są na obwodzie Ś. P.

Świadomość

zniknięciu ze Ś. nie giną, lecz trwają w podświadomości, a przy przypominaniu sobie „wypływają" z niej ponadŚ. próg i stają się znowu świadome, potem zaś znów wracają pod Ś. próg.

Światła pozycyjne — światła umieszczane w nocy na statkach i okrętach. W ruchu obowiązuje zielone światło z lewej, czerwone z prawej strony; ponadto stosuje się światła umożliwiające rozpoznanie rodzaju statku.

Światła siła, jasność — dla soczewek, zwł. obiektywów fotograficznych, stosunek średnicy soczewki do jej ogniskowej. Wyraża się stosunkiem o poprzedniku 1, np. 1 : 6,3, 1 : 2. Im większa Ś. S. (im mniejszy następnik), tym jaśniejszy obraz rzuca obiektyw, tym krótszy może być czas naświetlania.

-* II, 408.

Światło — wrażenie odbierane za pośrednictwem zmysłu wzroku oraz bodziec mogący to wrażenie wywołać, promieniowanie świetlne. Fizyka (optyka) operuje pojęciem Ś. wyłącznie w drugim znaczeniu. Najważniejsze własności Ś. : Promienie Ś. rozchodzą się prostoliniowo z szybkością wynoszącą w próżni 300 000 km na sek (wg teorii względności jest to największa możliwa szybkość; IV, 1094— 1096). W przezroczystych ośrodkach materialnych szybkość Ś. jest mniejsza, dzięki czemu Ś., przechodząc z jednego ośrodka do innego, ulega na granicy załamaniu. Gładkie pow. zwł. ciał nieprzezroczystych odbijają Ś., pow. chropowate i ośrodki mętne rozpraszają je. Ś. białe nie jest jednorodne, lecz złożone z promieni różnobarwnych; przy przejściu przez pryzmat ulega rozszczepieniu na barwy proste. Ciała materialne pochłaniają, absorbują Ś., przy czym ciała barwne pochłaniają Ś. różnobarwne w różnym stopniu, przepuszczając lub odbijając promienie Ś. tej barwy, jaką posiadają same. W pewnych warunkach Ś. ulega interferencji, uginaniu, polaryzacji. Na własnościach załamania i odbicia Ś. oparta jest większość optycznych przyrządów, powszechnie stosowanych w nauce, technice i życiu codziennym. Ś. wywiera często działanie chemiczne Fotochemia; najważniejszym zastosowaniem jest fotografia), a w związku z tym i biologiczne; należy tu zaliczyć umożliwiające widzenie działanie Ś. na oko, rolę Ś. w przebiegu przyswajania, zjawisko fototropizmu, lecznicze działanie Ś. (-+ IV, 814). W poglądach na istotę Ś. ścierały się z sobą dwie teorie: kor-puskularna czyli emisyjna teoria Newtona, wg której ciała świecące wysyłają (emitują) drobniutkie poruszające się cząstki( kor-puskuły) świetlne, i falowa teoria Huygensa, opracowana przez Fresnela, wg której Ś. stanowi ruch falowy w eterze kosmicznym. Maxwell stworzył elektromagnetyczną teorię Ś.. zgodnie z którą Ś. stanowią fale elektromagnetyczne o dł. od ok. 4000 do ok. 8000

Angstrómów. Barwa Ś. zależy od dł. fali. Teoria falowa tłumaczy zjawiska polaryzycji, interferencji i uginania, nie dające się objaśnić teorią korpuskularną; w ostatnich czasach odkryto jednak szereg zjawisk odnoszących się do zależności m. Ś. a materią (fotoelektrycz-ne zjawisko, promieniowanie Ś. przez atomy i cząsteczki i i.), z których wynika, że energia przenoszona jest przez Ś- w sposób nie ciągły, nie dający się objaśnić teorią falową. (-> II, 398 — 400). Teoria kwantów wróciła więc do koncepcji korpuskularnej, przyjmując, że Ś. składa się z fotonów o różnych energiach dla różnych barw. Wg fizyki współczesnej Ś. posiada dwoistą naturę (-> II, 299 — 300, IV, 433 — 434), przejawiając, w zależności od rozpatrywanych zjawisk, charakter falowy lub korpuskularny.

-> I, 403-405, II, 166-169, 297-300, 364-366,    411-412, III, 210-215, IV,

426-430, 480-481, 612-614, art. „Światło spolaryzowane", IV, 1022—1028.

Światłocień

osada podmiejska i letnisko pod Warszawą nad rzeką tejże nazwy, dopływem Wisły (84 stolarski, km dł.).

Świdnica, niem. Schweidnitz — stary gród śląski nad Bystrzycą, siedziba Piastów; twierdza na drodze przez Sudety u stóp Sobótki. 34 000 mieszk.

Świdrak okrętowiec (Teredo navalis L.) — gat. małża z rzędu IIeterodonta o wydłużonym ciele i małych muszlach. Wkręca się głęb. w drzewo, niszcząc statki, mosty i i. budowle drewniane. Żyje w morzach europ.

Świdrygiełło — (1370 — 1452), ks. lit., najmłodszy brat Jagiełły. Po śmierci Witolda w r. 1430 w. ks. lit.; dążył zbrojnie w porozumieniu z zakonem krzyżackim i cesarzem niem. do zerwania unii polsko-lit. Pobity pod mierzem w r. 1435, zaprzysiągł wierność Polsce ; od r. 1442 książę wołyński.

Świdrzyk (Clausilia)

w obrazach lub rycinach zestawienie, ustosunkowanie wzajemne świateł i cieni.

Światłodruk — fotodrulc, fototypia. Druk z płyty szklanej, powleczonej wilgotną żelatyną. Rysunek powstaje przez zgarbowanie uczulonej solami chromu żelatyny pod działaniem światła. Miejsca zgarbowane przyjmują drukarską farbę. Dziś wychodzi z użycia.

Światłolecznictwo, fototerapia — zastosowanie promieni świetlnych do celów leczniczych. Stosuje się w postaci kąpieli słonecznych i świetlnych, naświetlań lampą kwarcową itp. Zwiększa ogólną odporność organizmu, leczy wiele spraw zapalnych.

Światłowstręt, foto fobia — chorobliwa obawa światła; objaw niektórych schorzeń oczu oraz szeregu chorób nerwowych i umysłowych.

Światowa wojna -> Wielka wojna.

Światowid — czterotwarzowy bóg rządzący ludźmi i bogami, którego kult był silnie rozpowszechniony wśród Słowian; gł. świątynia Ś. znajdowała się w Arkonie na Rugii. Posąg Ś. kuty w jednym głazie wapiennym odkryty w Zbruczu pod Husiatynem znajduje się w zbiorach Akademii Umiejętności w Krakowie.

Światowy Związek Polaków z Zagranicy — instytucja powołana do życia w r. 1934 na II zjeździe Polaków z zagranicy, skupiająca Polonię zagraniczną. Ś. Z. P. z Z. prowadzi działalność przez opiekę nad szkołami polskimi za granicą, organizowanie wycieczek do Polski, kolonij i obozów, fundowanie stypendiów na pobyt w kraju; prócz tego prowadzi akcję prasową, biblioteczną, radiową itd.

-+IV, 287-288.

Świąd, świerzbienie (pruritus) — choroba skóry, spowodowana podrażnieniem jej zakończeń nerwowych przez jady lub czynniki zapalne; polega na stałym lub napadowym łaskotaniu i bólu skóry.

Świca — prawy dopływ Dniestru z Beskidów Wsch.; uchodzi poniżej Żurawna. 100 km dł.

Świder — narzędzie uderzeniowe lub obrotowe do drążenia otworów w ziemi, skale, drzewie itp., płaskie lub śrubowe.

Nazwa Ś. obejmuje niekiedy całość narzędzia świdrującego wraz z mechanizmem napędowym (Ś. stolarski korbowy, Ś. pneumatyczny górniczy, napędzany sprężonym powietrzem). Ś. wiertniczy -» Wiertnictwo, III, 810.

Świder

Świder

Wiłko-

rodzaj lądowych ślimaków płucodysznych o dwóch parach czubków i wydłużonej muszli o licznych skrętach. Żyje przeważnie w terenach górzystych.

Świeca — walec z łatwo topłiwego i łatwopalnego materiału (niegdyś łój, wosk pszczeli, obecnie gł. parafina, stearyna, cerezyna oraz ich mieszaniny) z przechodzącym przez środek knotem, który paląc się, daje światło. Ś. wyrabia się maszynowo przez wlewanie stopionego materiału do form z przeciągniętym knotem.

Świeca dymna -» Dymne świece.

Świeca zapłonowa — w spalinowym silniku wybuchowym łatwo wymienna część z elektrodami, m. którymi przeskakuje iskra elektryczna Magneto) zapalająca mieszankę w cylindrze.    I V, 713.

Świecie — m-to pwt. w woj. pomorskim, na lewym brzegu Wisły. Ruiny zamku krzyżackiego z XIV w. Cukrownia. Odegrało dużą rolę historyczną w śrdw. jako siedziba, osobnego księstwa w XII w., a w XIII —XV w. siedziba komturii. Ok. 9000 mieszk.

Świergotek (Anthus pratensis L.) — gat. ptaków z rodziny pliszek, rzędu wróblowatych. Dł. ciała 14 cm, upierzenie brązowawo-szare. Zamieszkuje mokre łąki w pn. i środk. Europie

choroba skóry wywo-

rodzaj roślin

u nas

Świetlik,

świętojański

oraz

i w zach. Azji, u,nas rozpowszechniony, przelotny. Śpiewa melodyjnie. Pokrewne gat.: Ś. polny (A. campestris L.) — zamieszkuje piaszczyste ugory o skąpej roślinności; S i-werniak (A. spinoletta L.) — żyje w górach Europy i Azji, w Polsce w Tatrach w strefie kosodrzewiny i nagich skał.

Świerk (Picea excelsa) — drzewo z klasy szpilkowych; do 40 m wys., żyje do 1000 lat. Korona stożkowata, na szczycie ostra, liście zimotrwałe, szpilkowate, na pędach wydłużonych szyszki zwisie. Rośnie w Europie, u nas w Karpatach i w Tatrach w reglu górnym tworzy drzewostany; występuje również na niżu pn. i pd. Do rodzaju⁻ Ś. należą 32 gat. z obszarów umiarkowanych półkuli pd.; niektóre gat. hodowane. -*■ III, 220, 232, 233, IV, 128, 129, 132.

Świerszczak (Locustella naevia Bodd.) — gat. 'ptaków z rodziny pokrzewek, rzędu wróblo-watych. Ciało smukłe dł. 13 cm, wierzch brązowawy, plamisty, spód rdzawy. Żyje ukryty na łąkach i w trawie. Zamieszkuje środk. i pd. Europę, u nas pospolity. Żywi się owadami, przelotny. Głos podobny do głosu świerszcza.

Świerszcz domowy (Acheta domestica L.) — owad z rodziny świerszczowatych; żyje w szczelinach zabudowań ludzkich, w miejscach ciepłych, wieczorami głośno ćwierka. Ś. polny (Oryllus campestris L.) spotykany na polach, łąkach, wyrządza szkody przez ogryzanie roślin.

Świerszczowate (Gryllidae) — rodzina o-wadów z podrzędu Saltatoria o budowie krępej i krótszych skrzydłach pierwszej pary. Dzień spędzają w ukryciu. Wydają dźwięki przez pocieranie skrzydeł. Ważniejsze gat. : świerszcz polny, świerszcz domowy i turkuć podjadek.

Świerząbek (Ghaerophyllum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny baldaszkowatych; 36 gat. w obszarach umiarkowanych półkuli pn., u nas 4 gat. Ś. zwisły o pędzie do 80 cm wys. występuje w zaroślach i ogrodach, kwitnie wiosną i latem, trujący. Ś. bulwiasty rośnie dziko w zaroślach Europy i Azji, niekiedy uprawiany dla jadalnych bulwiastych korzeni.

Świerzb (scabies) ływana przez świerzbów ca; polega na silnym swędzeniu powstającym wskutek tworzenia przez samice świerzbowca kanałów w naskórku. Ś. jest chorobą zaraźliwą, przenoszącą się za pośrednictwem rąk.

Świerzbiączka (prurigo) — przewlekła choroba skóry u dzieci, nieznanego pochodzenia, przeważnie w postaci pokrzywki połączonej ze znacznym swędzeniem.

Świerzbienie -* Świąd.

Świerzbnica (Knautia) zielnych, pokrewnych szczeci. 44 gat. w Europie, gł. w obszarze śródziemnomorskim; u nas trzy gat. Ś. polna — pospolita roślina

Świat i Życie. — V.

kłączowa suchych łąk i przydroży, o pędzie kilkadziesiąt cm wys. i kwiatach drobnych lila lub czerwonawych w dużych koszyczkach; kwitnie od maja do jesieni.

Świerzbowiec (Sarcoptes scabiei L.) — gat. małego roztocza (0,2 —0,4 mm), pasożytującego w skórze człowieka. Rozmnaża się b. szybko. (-> Świerzb).

Świetlica — miejsce kulturalnego odpoczynku ; lokal zaopatrzony w książki, czasopisma, gry towarzyskie, nieraz salę do przedstawień teatralnych, kinematograficznych. Znamy Ś. uczniowskie, żołnierskie, dla bezrobotnych i i. Ś., w których praca odbywa się pod kierownictwem fachowego personelu, są ważnym czynnikiem wychowania i dokształcania pozaszkolnego. -> I, 641 — 642.

Świetlik (Euphrasia) — rodzaj roślin jednorocznych z rodziny trędownikowatych. Występują w obszarach pozatropikalnych; na łąkach, w lasach kilkanaście gat., niektóre tylko w górach. Półpasożyty do pół m wys., o kwiatach dwuwargowych białych, liliowych lub niebieskawych z barwnymi plamami. Ś. lekarski stosowany w medycynie ludowej jako środek przeciwko chorobom oczu. III, 1268.

robaczek

(Lampyris) — rodzaj chrząszczy z rodziny Cantharidae. Samiec o miękkich pokrywach, samice bezskrzydłe. Na brzusznej stronie odwłoka narządy świetlne. Żyją w lecie w lasach, drapieżne.

Świetlna antena — oświetleniowa sieć elektryczna włączona do odbiornika radiowego jako antena. Włączenie musi być uskutecznione przez kondensator odpowiedniej pojemności, który przepuszcza drgania szybkozmienne, wywołane przez fale radiowe, zatrzymuje natomiast w zupełności prąd elektrowni.

Świetlne narządy — narządy wysyłające światło; występują u różnych gromad zwierzęcych. W najprostszym przypadku świeci -wydzielina, wytwarzana przez specjalny gruczoł. We właściwych Ś. N. wydzielina świecąca pozostaje wewnątrz gruczołu. Bardziej złożone Ś. N. posiadają urządzenia do pełniejszego odbijania światła, soczewki do skupiania promieni itp.

Świeżenie — proces usuwania nadmiaru węgla oraz szkodliwych domieszek z surowca żelaznego dla przeróbki na stal, przez działanie tlenu powietrza na roztopiony metal. Ś. prowadzono niegdyś w fryszerkach przez pudlowanie, obecnie stosuje się metody Bessemera, Martina, Thomasa.

->//, 913-914.

Świeżyński Józef — (* 1868), doktor medycyny, polityk. Premier w r. 1918 (październik — listopad).

Świeży Zalew, Wiślany Zalew, niem. Fri-sches Haff (stąd często niesłusznie zw. Fryskim Zalewem) — płytkie jezioro nadmorskie Bał-67

->1II, 97.

(1848-1932),

Święcona woda

niemieckiego

niemieckiego.

Świętego Anioła Zamek

tyku m. Elblągiem, Królewcem a Piławą, oddzielone od morza wąską Mierzeją Świeżą. 860 km² pow. Do Ś. Z. uchodzi Nogat, Pre-goła i Pasłęka.

Święcenia kapłańskie — udzielanie sakramentu kapłaństwa (—> Kapłaństwo chrześcijańskie), dzięki czemu mężczyzna otrzymujący święcenia staje się kapłanem. Ś. K. może udzielać wyłącznie biskup.

Święciany — m-to pwt. na Wileńszczyźnie. 6000 mieszk.

Święcicki Julian Adolf historyk literatury, Pisał o literaturze chiń., jap., ar., pers., także o literaturach romańskich. Wydał „Dzieje literatury powszechnej".

woda, poświęcana zwykle w Wielką Sobotę, którą w kościele kat. i w kościołach wsch. używa się przy różnych obrzędach liturgicznych.

Święta — prawy dopływ Wilii na terytorium lit., z jeziora Święte; przepływa po drodze kilka jezior. 215 km dł.

Święta Anna — 1. — niem. Annaberg — wieś na Śląsku prus. Tu znajduje się góra tej samej nazwy (zw. czasem Chełmową Górą) z kościołem i dawnym klasztorem reformatów z XVI w., miejsce pielgrzymek (słynący cudami obraz N. M. P.). 2. — osada klasztorna w pwt. częstochowskim, zbudowana przy drodze wiodącej na Jasną Górę, miejsce wypoczynku pielgrzymów. Kościół i klasztor bernardynów z 1606 r.

Święta Katarzyna — wieś w pwt. i woj. kieleckim, u stóp Łysicy. Kościół i klasztor, pocz. bernardynów, później bernardynek, zbudowany w XV w.

Święta katolickie — uroczyste dni uznane oficjalnie za świąteczne przez kościół katolicki i święcone przez wszystkich wiernych przez wstrzymanie się od ciężkiej pracy i wysłuchanie Mszy św. Są związane z wielkimi wydarzeniami w życiu Chrystusa, N. M. P. i świętych, bądź w dziejach kościoła. Najuroczystsze Ś. K. : Nowy Rok (1 stycznia), Trzech Króli (6 stycznia), Oczyszczenie N. M. P. Matki Boskiej Gromnicznej _ (2 lutego), Wielkanoc, Wniebowstąpienie Chrystusa, Zesłanie Ducha św. (Zielone Świątki), Boże Ciało, św. św. Piotra i Pawła (29 czerwca), Wniebowstąpienie N. M. P. (15 sierpnia), Wszystkich Świętych (1 listopada), Niepokalane Poczęcie N. M. P. (8 grudnia), Boże Narodzenie (25 i 26 grudnia) i wszystkie niedziele. (Święta, przy których nie podano dat, są ruchome).

Święta narodowe — oficjalne święta obchodzone przez poszczególne państwa, związane z rocznicą wielkich wydarzeń w życiu narodu. Polskim Ś. N. jest dzień 3 maja — rocznica ogłoszenia konstytucji 3 maja i dzień 11 listopada — rocznica odzyskania niepodległości (święcona w rocznicę powrotu J. Piłsudskiego z Magdeburga). Fr. Ś. N. przypada 14 lipca — w rocznicę zburzenia Bastylii w 1789 r.; niem. — 1 maja — narodowe święto pracy (od czasu zwycięstwa narodowego socjalizmu) ; amer. — 4 lipca — w rocznicę ogłoszenia niepodległości St. Zj. A. Pn. itd. W monarchiach Ś. N. związane jest najczęściej z dniem urodzin panującego.

Święte cesarstwo rzymskie narodu

Cesarstwo rzymskie narodu -> III, 924, IV, 1008.

zbudowany

przez cesarza Adriana w Rzymie, nad Tybrem, grobowiec przeznaczony dla niego samego (moles Hadriani); był najokazalszą budowlą Adriana w Rzymie; w śrdw. przerobiony na warownię. Mieściło się w nim słynne więzienie papieskie.

Święte Przymierze — sojusz polit. zawarty 26 września 1815 r. w Paryżu po zwycięstwie nad Napoleonem, pocz. przez cara Aleksandra I, cesarza austr. Franciszka I i króla prus. Fryderyka Wilhelma III; z czasem do Ś. P. przystąpili i i. monarchowie europ. Ś. P. miało na celu podtrzymanie w Europie porządku opartego na chrześcij. rządach, legi-tymizmie i równowadze europ. W praktyce stało się narzędziem reakcji zwróconym przeciw ruchom narodowym i rewolucyjnym.

-> II, 51, 52, 775.

Świętochłowice — przemysłowe m-to pwt. w woj. śląskim. Kopalnie węgla kamiennego, wielkie piece i huty żelazne. 30 000 mieszk.

Świętochowski Aleksander, pseud. Wł. Okoński, Poseł prawdy — (1849—1938), znakomity pisarz, najświetniejszy publicysta i wódz duchowy okresu pozytywizmu. Przyjąwszy za naczelne hasło bezwzględną walkę z ideałami romantyzmu i z kultem bohaterskiej przeszłości, głosił konsekwentnie w swych pismach potrzebę kierowania się w życiu chłodnym rozsądkiem. Występując przeciwko społeczeństwu szlacheckiemu i przywilejom rodowym, bronił praw przedstawicieli klas poniewieranych, lekceważonych — mieszczaństwa i chłopów („Pod-danka", „Aspazja"). Ś. umieszczał artykuły programowe od r. 1870 w „Przeglądzie Tygodniowym" ; w r. 1881 założył i redagował przez dwadzieścia kilka lat postępowy tygodnik „Prawda" (drukując w nim swoje ,.Liberum veto" podpis3rwane pseudonimem „Poseł prawdy"). Wydał poza tym dramaty: „Piękna", „Duchy" (zawierające syntezę jego poglądów na treść życia) i i., powieści, nowele, „Historię chłopów polskich", „Genealogię teraźniejszości" i i. -> II, 93, IV, 362, 553.

Świętojański chleb -> Chleb świętojański.

Świętojańskie ziele -> Dziurawiec.

Świętojański robaczek -> Śiuietlik.

Świętojurcy — odłam Rusinów galicyjskich, którzy od r. 1848 pod patronatem rządu austr. występowali wrogo przeciw Polakom, domagając się podziału Galicji na polską i rus.

-> IV, 162.

noc -> Sobótka.

(* 1881), fizyko-

Święty, łac. sanctus

Saint Bernard.

europ.

-+II, 874-875. szczyt w Tatrach, m. Doliną Pięciu Stawów Polskich a Halą Gąsienicową, na granicy m. Polską a Czechosłowacją. 2301 m

IV, 316.

gat.

porosły trawą grzbiet tatrzański wys. 1774 m. Biegnie tędy najpopularniejszy szlak turystyczny z Morskiego Oka do Doliny Pięciu Stawów Polskich.

Świstunka -* Wójcik.

Świt -> Zmierzch.

Świtalski Kazimierz

Świętokradztwo — przestępstwo polegające na publicznym znieważeniu uczuć rei. ludności przez znieważenie osób, miejsc lub rzeczy poświęconych kultowi Boga, bądź też kradzież przedmiotu otoczonego czcią rei.; surowo karane.

Świętokrzyskie Góry, zw. też Łysogórami — pasmo górskie, dł. 70 km, szer. 30 km, na wyżynie kielecko-sandomierskiej, szczątek wielkiego górotworu powstałego w erze pale-ozoicznej; składa się z falistych garbów i łagodnych kopie biegnących równoległymi grzbietami w kierunku z pn.-zach. na pd.-wsch. i oddzielonych od siebie podłużnymi dolinami oraz porozdzielanych dolinami poprzecznymi. Najwyższy i najdłuższy grzbiet Łysogórski. (-->■ Łysogóry). Stoki Ś. G. pokryte są borem jodłowym. -> II, 663, 664, III, 632, IV, 121, 122-123, 124.

Świętokrzyskie kazania Kazania świętokrzyskie.

Świętojańska

Świętopełk I W. — (j* 1266), książę pomorski. Po objęciu władzy nie uznał zwierzchnictwa Leszka Białego; zagrożony koalicją książąt polskich: Leszka, Laskonogiego i Henryka Brodatego, napadł na nich niespodzianie w Gąsawie w r. 1227. W czasie walki zginął Leszek Biały. Ś. jedyny z ks. pomorskich występował przeciw Krzyżakom.

Świętopietrze — danina składana przez diecezje kat. Stolicy Apostolskiej. W Polsce płacona od czasów Mieszka I.

Świętosławski Wojciech chemik. Liczne prace w dziedzinie termochemii, ebuliometrii (pomiary temperatur wrzenia cieczy, ich mieszanin i roztworów oraz zastosowania, m. i. do oczyszczania i badania stopnia czystości cieczy), chemii węgla aktywnego i kamiennego i w. i. Od r. 1928 wiceprezes Międzynarodowej Unii Chemicznej. Od r. 1935 min. Wyznań Rei. i Oświecenia Publicznego.

wg nauki kat., każdy zmarły, który został zbawiony, w ściślejszym rozumieniu osoba zmarła, o której kościół orzekł, że została zbawiona, a dusza jej przebywa w niebie. Ceremonie towarzyszące ogłoszeniu nowego Ś. nazywają się kanonizacją, a badania ją poprzedzające beatyfikacją i kanonizacyjnym procesem. Cześć Ś. uznają także kościoły wsch., odrzucają wyznania protest.

Święty Bernard

Świętych obcowanie — dogmat kościoła kat., wg którego zmarli przebywający w niebie opiekują się żywymi, żywi zaś mogą swymi modlitwami ulżyć duszom czyśćcowym.

Święty Gotard -> Sankt Gotthard.

Świnia (Sus) — ssak z rzędu kopytnych, nie przeżuwających. Różne rasy Ś. domowych (Sus scrofa domestica) pochodzą od dzików:

i pd. - wsch.-az jat. Hodowla Ś. (czyli

t. zw. trzody chlewnej) dostarcza mięsa (do jedzenia na świeżo i wędzenia), tłuszczu (słonina i smalec), szczeciny (używanej do wyrobu pędzli i szczotek). Zależnie od kierunku użytkowania rozróżnia się typy Ś. tłustomięsne, tłuszczowe, boczkowe. Mięso Ś. posiada dużą wartość odżywczą.

Świnica

n. p. m.

Świnka, zapalenie nagminne przy-usznicy (parotilis epidemica) — łagodna choroba zakaźna przeważnie wieku dziecięcego. Obrzmienie ślinianki przyusznej (poniżej ucha), z jednoczesną niewielką gorączką. Otwieranie ust, jedzenie i połykanie sprawia ból. Choroba trwa 5 — 8 dni. Chore dzieci należy odosab-niać ze względu na trwającą do sześciu tygodni zaraźliwość choroby.

Świnka Jakub Jakub Świnka.

Świnka morska Morska świnka.

Świnoujście Swinemiinde.

Świr — 1. — jezioro w pwt. święciańskim (woj. wileńskie). 19,9 km² pow., 14 km dł. i ok. 2 km szer. 2. — rzeka w Rosji pn., wypływa z Jeziora Onega, uchodzi do Jeziora Ładoga; stanowi część maryjskiego systemu kanałowego. 233 km dł.

Świsłocz — 1. — m-to w pwt. wołkowyskim (woj. białostockie) nad rzeką tejże nazwy, wśród lasów stanowiących część Puszczy Białowieskiej. zw. Puszczą Świsłocką, Ok. 3000 mieszk. 2. — lewy dopływ Niemna; wypływa koło m-ta tejże nazwy. 118 km dł. 3. — prawy dopływ Berezyny, uchodzi koło Ś- 270 km dł.

Świstak (Marmota marmola L.) gryzoni z rodziny wiewiórek. Ciało krępe do 60 cm dł., sierść gęsta, na grzbiecie czarniawa, spód rudo płowy, pysk siwawy. Żyje w Pirenejach, Alpach i Karpatach, u nas w Tatrach, w pasie hal. Kopie głęb. nory. Żywi się pokarmem roślinnym, zimę przesypia. W razie niebezpieczeństwa wydaje charakterystyczny gwizd. W Polsce Ś. znajdują się pod ochroną.

IV, 142.

Świstówka

(* 1886), polityk; uczestnik walk legionowych; w 11. 1926—1928 min. Wyznań Rei. i Oświecenia Publicznego, w 11. 1928—1929 premier, w r. 1930 marszałek sejmu, od 11. 1935—1938 wicemarszałek senatu.

Świtezianka (Calopteryz) — rodzaj owadów z rzędu ważek o cienkim silnie wydłużonym odwłoku i barwnych skrzydłach o metalicznym połysku. Żyje w wodach płynących.

Świtezianki — nimfy wodne zamieszkujące, wg wierzeń ludowych, jezioro Świteź. Opiewane w balladach Mickiewicza.

jezioro w pwt. nowogródzkim, prawie koliste, otoczone lasem. B. ciekawa flora. Rezerwat. Opiewane w balladach Mickiewicza. 1,5 km² pow., do 13 m głęb.

Świteź

Świtkowski Piotr, x. — (1744—1793), eksje-zuita, jeden z najbardziej zasłużonych publicystów epoki stanisławowskiej. W 11. 1782—1792 wydawał redagowany w duchu bardzo postępowym „Pamiętnik historyczno-polityczny"; w 11. 1784 — 1785 — „Magazyn Warszawski", w 11. 1792—1793 — „Zabawy obywatelskie".

t — 1.— symbol używany w fizyce i technice na oznaczenie temperatury, czasu. 2.— skrót oznaczający tonę (1000 kg).

T — symbol używany w fizyce i technice na oznaczenie temperatury bezwzględnej.

Ta — s. chem. pierwiastka tantalu.

Taaffe Eduard, hr.

(1833-1895), polityk austr., kilkakrotny min. i premier w 11. 1868—1870 i 1879—1893. Zwolennik federa-

lizmu, którego formy realizacji nie cieszyły się jednak poparciem Polaków i Czechów.

Tabaka — sproszkowany i odpowiednio zaprawiony tytoń zażywany przez nos, zwł. w XVIII w., dla pobudzania do kichania.

Tabernaculum — szafka stojąca pośrodku ołtarza, w której przechowuje się konsekrowane Hostie.

Tablica rozdzielcza -> Rozdzielcza tablica.

czonego osobnika, np. kapłana. Prawo T. stanowi u ludów pierwotnych ważny organizacyjnie czynnik społeczny, reguluje m. i. prawo własności, stosunki m. poszczególnymi członkami rodziny, gromady społecznej itd.

Tabula rasa (łac. = gładka tablica) — w strż. Rzymie gładka tabliczka woskowa przeznaczona do rycia. Przenośnie — w ogóle nie zapisana karta. Wg sensualistów dusza człowieka w chwili jego przyjścia na świat jest T. R., której dopiero przeżycia i doświadczenia nadają charakter i oblicze.

Tabulatura

1. — rodzaj ruchomej twierdzy, obóz otoczony wozami spiętymi łańcuchem; taborowy szyk w walkach stosowali strż. Galowie, śrdw. husyci, w Polsce posługiwano się nim często, m. i. w bitwie pod Cecorą w r. 1620. 2. — kolumny wozów wojskowych zajmujące się przewozem wszelkiego materiału i sprzętu, potrzebnego dla zaopatrzenia danej jednostki wojskowej, zwł. pokrycia potrzeb części walczącej .T. kolejowy — ogół parowozów i wagonów wszelkich typów, którymi rozporządza dana kolej.    -*-///, 4, IV, 1435.

Tabor — m-to czes. nad Lużnicą, stara twierdza husycka, owiana podaniami o Żiżce. 14 000 mieszk.

Tabor

Tabor — góra w pn. Palestynie, w pobliżu Jeziora Tyberiadzkiego. 561 m wys. Tu nastąpiło Przemienienie Chrystusa.

Tabora — m-to w Afryce wsch. bryt., na terytorium Tanganiki. 25 000 mieszk.

Tabory ci -> Husyci.

Tabu

— (polinezyjskie tapu = zabronio-zwyczaj charakterystyczny przede wszystkim dla ludów Oceanii polegający na tym, że pewne przedmioty czyni się niedostępnymi dla powszechnego użytku ; niektóre przedmioty uważane są za T. na podstawie przypisywanych im magicznych właściwości, inne stają się T. przez dotknięcie wtajemni-

ne)

w śrdw. piśmie nutowym odrębne notacje dla muzyki wokalnej oraz dla rozmaitych instrumentów.

Tacety (Narcisus Tazelta) — gat. rośliny ozdobnej z rodzaju narcyza; kwiaty drobne pachnące, żółte lub białe z żółtym przykoron-kiem.

Tachimetr, tacheometr — przyrząd mierniczy, zbliżony do teodolitu, zaopatrzony w podziałkę odległościową w polu widzenia lunety.

Tachograf urządzeniem zapisującym.

Tachometr, obrotomierz — przyrząd do pomiaru szybkości obrotów części maszyn. W często stosowanych T. odśrodkowych siła odśrodkowa odchyla ciężarek od położenia równowagi, a połączona odpowiednio z ciężarkiem strzałka wskazuje szybkość obrotów (liczbę obrotów na minutę). W T. elektrycznych miarą szybkości obrotów jest najczęściej napięcie małej prądnicy. Liczniki szybkości pojazdów (proporcjonalnej do szybkości kół) są to T. wyskalowane w km/godz.

Tacna — oaza na pustyni pd. Peru, odstąpiona w r. 1929 z okolicą przez Chile Peru; bawełna, trzcina cukrowa. 17 000 mieszk.

Tacoma, taTouma — m-to i port St. Zj. A. Pn. nad Pacyfikiem, w zatoce Puget Sund. 107 000 mieszk.

Tacyt, Tacitus Publius Cornelius 55—120), znakomity historiograf rzym. W r. 88 pretor, w r. 97 — konsul. Sławę zdobył dwoma dziełami historycznymi: ,,Historiae“ w 14 księgach, obejmującym dzieje Rzymu

-> IV, 306-307.

tachometr z samoczynnym

(ok.

rzeka we Włoszech; wy-

Tajemnica bankowa — obowiązek zachowania przez banki tajemnicy stanu majątkowego swych klientów, zakaz udzielania informacji w tej dziedzinie.

Tajemnica korespondencji — wg art. 68, punkt 2 konstytucji Rzpltej „poręcza się wolność osobistą, nietykalność mieszkania i T. K. Ustawy określą warunki, w jakich T. K. może być naruszona".

Tajemnica przedsiębiorstwa

Naruszenie

gwałtowny wiatr tropikalny.

w 11. 69 — 96, znakomicie oddającym dramatycz-ność tej burzliwej epoki i „Annales” w 16 księgach, przedstawiającym galerię portretów cesarzy rzym. od Tyberiusza do Nerona w 11. 14 — 68, uderzającym realizmem, żywością, wnikliwością psychologiczną. Całość twórczości T., w przeciwieństwie do twórczości Liwiusza, cechuje pesymizm. Układ dzieł T. rocznikarski. Na język polski przełożył dzieła T. Naruszewicz w 11. 1772— 1783.

-> I, 902, II, 578, 841, III, 422.

Taczanowski Władysław — (1819—1890), wybitny ornitolog. W podstawowym dziele: „Ptaki krajowe" opracował systematykę i biologię ptaków żyjących na ziemiach Polski.

Tadeusz Apostoł św. ->• Juda Tadeusz Apostoł św.

Tadżykistan — związkowa republika sow. na Pamirze z aryjską ludnością Tadżyków. 144 000 km², 1 333 000 mieszk. Stolica Stali-nabad, dawny Diuszambe.

Tael — jednostka ciężaru = ok. 38 g, wzgl. moneta srebrna w Chinach, o różnej wartości.

Taft Wilhelm Howard, taft '„yljam ’haurd — (1857—1930), 27 prezydent St. Zj. A. Pn. w 11. 1909—1913, republikanin.

Tag, Tajo — rzeka iberyjska; wypływa z pn. Kastylii, uchodzi pod Lizboną. 830 km dł., 83 000 km² dorzecza.

Taganrog — port ros. nad Morzem Azow-skim; dawniej zbożowy, dziś obsługuje doniecki okręg węglowy. 150 000 mieszk.

Tagliamento pływa z Alp Friulskich (Włochy pn.-wsch.), uchodzi do Adriatyku. 170 km dł., 2590 km2 dorzecza.

Tagore Rabindranath — (* 1861), ind. pisarz i filozof, odznaczony w r. 1913 nagrodą Nobla. W utworach lirycznych, dramatach i opowieściach (przeważnie z życia ind.) występuje T. jako piewca piękności świata, umiłowania prostoty, uwielbienia i wiary w Boga. W dziedzinie polit. T. reprezentuje, w przeciwieństwie do Gandhiego, pogląd o potrzebie porozumienia

m. Wschodem a Zachodem. Gł. dzieła (w narzeczu bengalskim, tłumaczone przez T. na język ang.) — ,,Gitaniali‘‘, „The Crescent Moon" („Wschodzący księżyc"), „One Hundred Poems of Kabir" („Sto pieśni Kabira"), „Fruit-Gathe-ring“ („Owocobranie"), „The Home and the World" („Dom i świat") i i.

Tahiti — największa z fr. Wysp Towarzyskich w Polinezji, wulkaniczna, słynna z piękności krajobrazu. 1042 km², 17 000 mieszk. Stolica Papeete.

Taihoku, chiń. Tai-pe — stolica Formozy, w pn. części wyspy. Handel (herbata, tytoń). Uniw. 230 000 mieszk.

Tai-hu — płytkie rybne jezioro we wsch. Chinach. 4000 km² pow.

Taine Hippolyte, ten ipolit — (1828—1893), krytyk fr., uczeń A. Comte’a, pozytywista, twórca teorii zależności literatury od rasy, epoki i środowiska, w którym powstaje. Gł. dzieła T. : „Histoire de la Litterature A nglaise“ (,, Historia literatury angielskiej)" „Les ori-gines de la France cantem pominę" („Pochodzenie Francji współczesnej") „Philosophie de Vart“ („Filozofia sztuki"), „Lafontaine et ses fables‘, („Lafontaine i jego bajki) i i.

-> II, 448, III, 852-853.

Tai-ping — 1. — m-to chiń. w prow. Anhwei nad jangcykiangiem; handel i przemysł bawełniany. Ok. 100 000 mieszk. 2. — komuni-styczno-chrześcij. sekta pd.-chiń. Ok. r. 1850 zorganizowała powstanie przeciw dynastii mandżurskiej i ogłosiła Nankin stolicą nowego państwa. Powstanie T. w r. 1864/1865 zostało zgniecione przy pomocy wojskowej Francji i Anglii.

Tairow Aleksandr, właść. Kornbliet — (* 1885), ros. reżyser i reformator teatru w duchu ekspresjonizmu. W r. 1914 wraz z Meyer-holdem założył Moskiewski Teatr Kameralny. Napisał: „Teatr wyzwolony".

-> IV, 1053, 1057.

Taiwan -> Formoza.

dotyczy

faktów, danych, których wyjaśnienie szkodziłoby interesom przedsiębiorstwa.

T. P. przez pracowników jest karalne.

Tajemnicy zawodowej obowiązek — obowiązek zachowania przez duchownego, lekarza, adwokata itd. w tajemnicy faktów, wiadomości uzyskanych przez nich z tytułu pełnienia czynności zawodowych. Szczególną odmianę tajemnicy stanowi tajemnica wojskowa, do której przestrzegania obowiązani są w myśl przysięgi wszyscy żołnierze, nie tylko w czasie pełnienia czynnej służby, ale i po przejściu do rezerwy (pospolitego ruszenia itd.). Naruszenie tajemnicy wojskowej grozi nieobliczalnymi skutkami, podrywając siłę obronną państwa, a w razie wojny może spowodować klęskę — to też podlega b. surowym karom, do kary śmierci włącznie.

Tajfun

I, 459, 563.

Tajga — bagnista strefa leśna niżu syberyjskiego, przechodząca na pd. w step, na pn. w tundrę.

-> I, 468, I V, 101, 1549.

Tajga — m-ko ros. i stacja tejże nazwy przy odgałęzieniu linii kolejowej na Tomsk. Pamiętne ciężkim bojem stoczonym przez 5

piaszczysta pustynia w

4/

I 2-

Talent

Twierdzenie Talesa.

Talia (z gr. = kwitnąca) — gr. muza komedii.

Talizman

->//, 51.

Tallin, dawniej Rewel — gł. port i stolica Estonii nad Zatoką Fińską, 139 000 mieszk. Talma Franęois Joseph, talma frasua żó-(1763 — 1826), znakomity tragiczny

->/, 76.

Dywizję Syberyjską z przeważającymi siłami bolszew. 23 grudnia 1919 r.

Tajmyr — bezludny płw. pn. Azji, pokryty tundrą, przecięty pasmem Gór Byrranga.

Tajność rozprawy. — Sąd ze względu na dobro państwa lub ze względu na dobre obyczaje może zarządzić rozprawę przy drzwiach zamkniętych, t. zn. usunąć z sali rozpraw wszystkie osoby, których obecność nie jest konieczna dla sprawy. Przebieg takiej rozprawy nie może być publikowany w prasie, ani przedostać się do wiadomości publicznej.

Tajo -> Tag.

Takelunek — zespół lin i łańcuchów utrzymujących omasztowanie i żagle na łodziach i statkach żaglowych i umożliwiający manewrowanie żaglami.

Takla Makan Turkestanie Wsch.

->/, 455, 456.

Taksonomia — to samo, co systematyka; termin używany zwł. w krajach anglosaskich.

Takt — jednostka stale powracającego, regularnego podziału metrycznego. W T. przejawia się jednorazowo metrum, panujące w danej kompozycji. Poszczególne grupy są w piśmie nutowym oddzielone od siebie kreską taktową.

T. prosty jest wyrazem jednego pojedynczo wziętego metrum. T. złożone powstają z podstawowych, prostych T. drogą ich sumowania. Wszystkie rodzaje i formy T. oznacza się znakiem w postaci ułamka, którego licznik wskazuje liczbę cząstek T., a mianownik — wartość każdej cząstki T. Dwumiarowe T.: z/s> ²li- ²!2’ trzymiarowe: ⁸/₁₆, ®/₈, */₄, ³/₂, cztero-miarowe: ⁴/₁₆, ⁴/„, ⁴/₄,

Taktomierz Metronom.

Tal — pierwiastek, dość rzadki metal; L. porz. 81, c. atom. 204,4, s. chem. Tl. Związki trujące, stosowane do wyrobu niektórych szkieł optycznych.

Talar — moneta srebrna o ciężarze ok. 15 g, od r. 1519 bita w Czechach; jednostka monetarna wielu krajów europ. Najdłużej — do r. 1875 — utrzymał się T. w Niemczech. W Polsce do drugiej połowy XIX w. T. = 6 zł.

1. — jednostka ciężaru (= 60 minom = 30,3 kg) oraz jednostka monetarna w Babilonii, używana w następstwie przez cały świat antyczny. 2. — szczeg. uzdolnienie w pewnym kierunku.

Talerze (instrument muzyczny) Żele.

Tales z Miletu — (ok.

640 — 546 prz. Chr.), filozof i matematyk gr., zał. pierwszej szkoły filozoficznej, t. zw. jońskiej ; twierdził, że świat powstał z płynnej, ożywionej materii i z wody. -*■ I, 345. Twierdzenie T.: dwie proste równoległe odcinają na ramionach dowolnego kąta odcinki O A,

OB, OC, OD, których dł. tworzą proporcję: O A : OC — OB : OD.

przedmiot mający rzekomo zabezpieczać od przykrych wypadków lub przynosić szczęście. T. odznaczają się zazwyczaj jakimś niezwykłym kształtem, albo są wykonane z surowca, któremu przypisywane są specjalne właściwości (bursztyn, opal, koral), bądź też są barwione na kolor mający takie zalety (np. czerwony).

Talk, łojek — minerał, uwodniony krzemian magnezu. Skupienia drobnych blaszek lub łusek. Bezbarwny, biały lub zielonkawy, z połyskiem tłustym, b. miękki. Występuje gł. w Tyrolu i Szwajcarii oraz w Norwegii i Szwecji. Stosuje się do wyrobu pudrów, kredek, specjalnych smarów itd.

Talko-Hryncewicz Julian — (1850—1936), antropolog i archeolog, prowadził badania nad ludami Azji Środk., a następnie nad mieszkańcami Polski. Utworzył fundusz dla popierania prac antropologicznych. Ogłosił ok. 300 prac z zakresu antropologii.    -> II, 1161.

Talleyrand-Pćrigord Charles Maurice, ta-lćra perigor szarl moris, ks. Beneventu — (1754—1838), wybitny fr. dyplomata, b. biskup. W r. 1789 członek Zgromadzenia Narodowego, przeprowadził sekularyzację dóbr kościelnych. W r. 1791 obłożony klątwą papieską, złożył urząd duchowny. Min. spraw zagranicznych za dyrektoriatu, konsulatu i cesarstwa i za Ludwika XVIII. T. zdradził Napoleona i współdziałał w restauracji Burbonów. Na kongresie wiedeńskim jako gł. reprezentant Francji dążył do rozbicia koalicji zwycięzców. W 11. 1830 -1835 poseł w Anglii. T. był wrogiem Polski. Napisał: ,,Memoires.“ („Pamiętniki") i inne. T. uchodzi za wcielenie przebiegłości, zręczhości i nieuczciwości dyplomatycznej.

zćf aktor fr.

Talmud — pełny kodeks żyd. prawodawstwa rei., cywilnego, karnego i obyczajowości żyd.

T. składa się z dwóch części: Miszny (pocz. ustnych uzupełnień i wyjaśnień Pięcioksięgu Mojżesza, spisanych ostatecznie w II w.) i G e m a r y, stanowiącej komentarze i wykładnię Miszny przez licznych uczonych szkół palestyńskich (T. jerozolimski, zakończony w IV w., mniej wartościowy) i babilońskich (T. babiloński, zakończony około r. 500, obszerniejszy od jerozolimskiego, miarodajny dla późniejszego rozwoju judaizmu).

Tamaryndowiec indyjski (Tamarindus in-dica) — gat. drzewa z rodziny motylkowatych, występujący w tropikalnej Afryce. Uprawiany

Tamary udowiec indyjski.

lek

Przedstawiany jako smutny młodzieniec z pochodnią, zwróconą ku ziemi.

Tandem

m-to

w 11. 618-907.

mandat

dla owoców używanych w medycynie w postaci powidła, zw. pulpa tamarin-dorum (środek przeczyszczający zawierający cukier i znaczne ilości soli kwasów organicznych).

Tamaryszek, września (Alyricaria) — rodzaj krzewów z rodziny tamarysz-kowatych, pokrewnej fioł-kowatym. T. po brzeżny — krzew o liściach drobnych łuskowatych, gęsto dachówkowato ułożonych; kwiaty blado różowe w gronach na końcach pędów; występuje na żwirowiskach nadrzecznych w Karpatach.

Tamatawe, fr. Tamatave, tamataw — gł. port Madagaskaru na wsch. wybrzeżu. Ośrodek handlu. Ok. 15 000 mieszk.

Tambow — m-to środk. Rosji w rolniczym okręgu. 102 000 mieszk.

Tamerlan -> Timur.

Tamiza, ang. Thames, temz — rzeka pd. Anglii, uchodząca do morza szer. lejkiem, tworzącym port Londynu. 350 km dł.

I V, 1298.

Tampa, 'tampa, lub Espiritu Santo — m-to portowe St. Zj. A. Pn. nad Zatoką Meksykańską w stanie Floryda. Przemysł tytoniowy, kąpielisko, port lotniczy. Ok. 100 000 mieszk.

Tampere, szw. Tammerfors — gł. m-to przemysłowe Finlandii. Przemysł włókienniczy, papiernie. 59 000 mieszk.

Tampico —- m-to portowe w Meksyku wsch. przy ujściu rzeki Pamuco. Wywóz złota i skór, w okolicy ropa naftowa. Zniszczone przez orkan w r. 1933. Ok. 70 000 mieszk.

Tamponowanie, — wprowadzanie do naturalnych lub sztucznie wytworzonych jam w ciele — zwiniętych kawałków gazy, t. zw. tamponów. T. ma na celu: tamowanie krwotoku, wprowadzenie w głąb rany lub jamy ciała środków leczniczych.

Tana — jezioro abisyń., z którego wypływa Nil Błękitny (Abai). 3630 km², do 72 m głęb.

Tana — 1. — rzeka w Kenii w Afryce Wsch., uchodzi do Oceanu Indyjskiego; dł. 580 km.

2. — rzeka w Norwegii, uchodząca do Morza Arktycznego, w dolnym biegu rzeka graniczna m. Norwegią i Finlandią. Ok. 300 km dł.

Tanagra — strż. m-to w Beocji, słynne z wykopalisk licznych figurek terakotowych, zw. tanagryj skimi.

Tanalbina, tanninum albuminatum otrzymywany w postaci brunatnego proszku przez strącenie białka kwasem garbnikowym. Środek przeciwbiegunkowy.

Tananarive, tananariw stolica Madagaskaru, 101 000 mieszk.

Tanatos — gr. bóg śmierci, syn Nocy, brat bliźni Hypnosa; mieszkał w podziemiach.

układ podłużny części maszynowych, umieszczonych jedna za drugą (cylindry maszyny parowej, siodełka roweru dwuosobowego, zw. potocznie T.).

Tandżur, ang. Tanjore, ’tandż9r w Indiach Bryt. w prow. Madras. Przemysł jedwabniczy, wyroby srebrne i miedziane. 60 000 mieszk.

Tanew — prawy dopływ Sanu; wypływa z Roztocza, płynie wśród wielkich nizinnych lasów. 110 km dł.

Tang, T'Ang — dynastia chiń.; panowała

->/, 950-951.

Tanganjika — 1. — jezioro w Afryce środk., 31 000 km², do 800 m głęb.; 2. bryt., do r. 1919 kolonia niem., w Afryce wsch. ; ludność murz. 942 000 km², 5 065 000 mieszk. Stolica Dar-es-Salaam.

Tangara (Tangara paradisea Sw.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków, rzędu w 1>6-blowatych. Dł. ciała 12 cm. Upierzenie niesłychanie barwne: czarno-zielono-szafirowo-błękitno-pomarańczowo-żółte. Żyje w Ameryce Pd., żywi się nasionami.

Tangens -> Trygonometryczne funkcje. Tan-gensów wzór lub wzór Napiera: [a + b) : (a — b) = tg | {A -f B) : tg {A — B), gdzie a, b oznaczają dł. dwóch boków dowolnego trójkąta, A, B — kąty położone odpowiednio naprzeciwko tych boków.

Tanger — port marokański nad Cieśniną Gibraltarską, obecnie umiędzynarodowiony wraz z okolicą (pod opieką Francji, W. Brytanii i Hiszpanii). Strefa ta ma 373 km² i 51 000 mieszk., samo m-to 46 000 mieszk.

Tangla — pasmo górskie we wsch. Tybecie, skąd wypływają rzeki Jangcykiang, Mekong i Saluen; do 7000 m wys.

Tango — taniec salonowy, pochodzący z Argentyny, o powolnym takcie •$■; od r. 1910 rozpowszechniony w Europie.

Taniec — ruch ciała uregulowany przez mniej lub więcej kunsztowny rytm, również towarzyszący mu utwór muzyczny. T. powstał na tle wiary w demony i symbolikę płci. Na wyższym stopniu towarzyszy mu muzyka. Z czasem T. zmienia zupełnie swój pierwotny charakter, stając się sam przez się sztuką. W ostatnich czasach rozwinął się T. bez muzyki, zbliżający się do aktorskiej mimiki. — U ludów pierwotnych T. przedstawia jedynie mimiczno-rel. akcję, radość, smutek, wydarzenie wojennne. Rytm jest podany przez bębny i i. instrumenty perkusyjne. U strż. Greków rytmiczno-mimiczny T. był czynnikiem wychowania, a śpiew chóralny i T. były równorzędnymi czynnikami tragedii. Rzymianie oprócz później wprowadzonych T. azjat. pielęgnowali pantominę. Kościół chrześcij. daremnie starał się wytępić zamiłowanie do tańca.

Pląsawica.

Tanina — garbnik znajdujący się w galasówkach, korze dębowej i i. roślinach. Stosuje się w lecznictwie jako środek ściągający, przeciwbiegunkowy i przeciwgnilny oraz w far-biarstwie jako zaprawa.

Tank.

1. — zbiornik na płyny, okręt-cy--> I, 460, III, 811. 2. ->Czołg.

Tannenberg

graniczne pasmo górskie m. Mongolią i Tuwą. 3550 m. wys.

Tannu-tuwa -> Tuwa.

udział w zyskach przedsiębiorstwa handlowego, przemysłowego, wypłacany jako dodatek do stałego wynagrodzenia kierownikom i wryższym urzędnikom przedsiębiorstwa ; procentowy udział autorów dramatycznych i kompozytorów w dochodach z przedstawienia icłi utworów. Także nazwa wynagrodzenia pobieranego przez członków rady w spółkach akcyjnych.

Taoizm — mistyczny ruch chiń.

-*///, 30-31.

Taormina — m-ko sycylijskie w prow. wł. Messyna; ruiny amfiteatru gr.

Tapajoz — prawy dopływ Amazonki. Wypływa z Matto Grosso. 1700 km dług.

Tapioka — nazwa skrobi odżywczej otrzymywanej z bulw rośliny, zw. manihot.

Tapiry (Tapiridae) — rodzina ssaków z rzędu nieparzystokopytnych. Zwierzęta średniej wielkości, pokryte krótką przylegającą sierścią. Pysk wydłużony w krótką ruchliwą trąbę. Żyją w wilgotnych tropikalnych lasach, w pobliżu rzek; żywią się pokarmem roślinnym. Dobrze pływają i nurkują. Należą: Tapirus terrestris L. (w Ameryce Pd.) i Tapirus indicus Cuv. (w Azji Wsch. i na Sumatrze).

Tapsus, Thapsus

m-to fr. w delcie

Dworskie i chłopskie T. w śrdw. tańczono, śpiewano oraz wykonywano na instrumentach, W XVIII w. był najbardziej charakterystycznym T. menuet, w XIX w. walc, poza tym polka, mazurka, polonez, kadryl i i. W. XVIII jest też pocz. rozwoju baletu. W XX w. wprowadzone zostały nowe T.: pd.- i środk. amer. tango, pn.-amer. T. murzyński cakewalk ang. T., jak onestep, twostep, boston, walc ang., foxtrott. Styl ich ustalił jazz. Odrodzenie T. artystycznego zapoczątkowała ok. r-.    1900

Amerykanka Isadora Duncan. Właściwym twórcą nowoczesnego T. artystycznego jest Rudolf v. Laban (*    1879), którego teorie

wprowadziła w życie jego uczenica, Mary Wigman (* 1886). Próby renesansu baletowego w duchu nowoczesnego T. artystycznego podjął Rosjanin Sergiusz Diagilew (1872-1929).

->/, 428, IV, 179, 251.

Taniec św. Wita

Sterna.

Tankietka — mały, b. ruchliwy czołg rozpoznawczy. (Nazwa wychodząca z użycia).

Tankred — (*J 1112), jeden z wodzów pierwszej wyprawy krzyżowej. Pierwszy z hufcami swymi uderzył na mury Jerozolimy w r. 1099. Bohater „Jerozolimy Wyzwolonej" T. Tassa.

wieś w Prusach Wsch.; 15 lipca 1410 r. m. T. a Grunwaldem Polacy i Litwini pod wodzą Jagiełły i Witolda odnieśli walne zwycięstwo nad Krzyżakami; 23 — 30 sierpnia 1914 r. Niemcy pod wodzą gen. Hin-denburga zadali tu ciężką klęskę przeważającym siłom Rosjan pod dowództwem gen. Sam-sonowa (bitwa nad Jeziorami Mazurskimi):

Tannhauser — (XIII w.), minnesinger niem.; zachowały się jego rubaszne pieśni taneczne. Postać T. jest tematem podania o jego wędrówce do bogini Wenus, potępieniu i zbawieniu po śmierci. Podanie to stanowi treść dramatu mu-

zycznego R. Wagnera. Tannu, Tannu-oła

Tantal — pierwiastek, rzadko spotykany ciężki metal; twrardy, trudno topliwy, stosuje się do wyrobu drucików do żarówek elektrycznych, nierdzewnych instrumentów chirurgicznych. L. porz. 73, c. atom. 180,88, s. chem. Ta.

Tantal — w podaniach' gr. król frygijski, syn Zeusa. Chcąc sprawdzić wszechwiedzę bogów, podał im pieczeń z własnego syna, Pelopsa. Oburzony Zeus wskrzesił Pelopsa, a T. strącił do Tartaru, gdzie znosi straszliwe męki: cierpiąc głód i pragnienie, nie może dosięgnąć znajdujących się przed jego oczami owoców i wody. („męki Tantala").

Tantiema

strż. m-to w pn. Afryce. Zwycięstwo Cezara nad Pompejuszem w r. 46 prz. Chr.

Tara (wł.) — waga opakowania towarów czyli różnica m. ich wagą brutto a wagą netto.

Taran — strż. i śrdw. maszyna oblężnicza, dł. belka, zaopatrzona w mocne okucie, zawieszona na odpowiednim rusztowaniu, służąca do burzenia murów oblężonych twierdz.

I, 815.

Tarantella — wł. taniec ludowy z akompaniamentem tamburina, o charakterze żywym i ognistym, w takcie -f.

Tarantula (Lycosa) — rodzaj pająków żyjących w norach ziemnych Europy pd. i środk. Ukąszenie T. jest bolesne, lecz jad ich nie jest groźny dla człowieka.

• Tarascon, taraskó Rodanu, uwiecznione w „Tartarinie" Daudeta. Zamek obronny z XV w. 10 000 mieszk.

Taraskowie — szczep .Indian w Meksyku, spokrewniony z Aztekami i posiadający odrębny język. Ok. 40 000 głów.

Tarasy Terasy.

Tarchomin — wieś w pwt. warszawskim na prawym brzegu Wisły; fabryka przetworów chemicznych.

Tarcie — opór powstający m. pow. styku dwu ciał ślizgających się po sobie. Siła T., F. jest proporcjonalna do siły dociskającej, P : F = fP, gdzie / jest to spółczynnik T„ zależny od materiału, stopnia gładkości pow. trących itd. Energia zużyta na pokonanie T. zamienia się gl. w ciepło. Opór T. zmniejszamy

-W, 1247-1248.

zawiązana

Targul Mures

T. Priscus

z Kazimie-

prawy dopływ rzeki Garonny w pd. Francji, 375 km dł.; płynie przez Causses, znany jar o głęb. do 500 m.

przez stosowanie smarów oraz kół, kulek lub rolek, ponieważ opór toczenia jest znacznie mniejszy od T. -> III, 845 — 846, IV, 757.

T. wewnętrzne -> Lepkość.

Tarcza — płyta metalowa lub drewniana służąca ludziom pierwotnym i śrdw. rycerzom do osłony przed ciosami nieprzyjaciela. Często przyozdabiano T. herbem rycerza. Obecnie używa się T. przy strzelnicach fortecznych, przy działach i karabinach maszynowych. W wielkiej wojnie stosowano stalowe T. ruchome, dla osłony strzelców w szczególnie niebezpiecznych miejscach. T. takich używa też policja.

Tarcza Nipkowa -> Telewizja.

Tarcza Sobieskiego — gwzb. nieba pd. w Drodze Mlecznej.

Tarczownica (Xantoria parietina) — roślina rosnąca na drzewach, z klasy porostów; posiada pomarańczowe plechy kształtu pomarszczonych blaszek.

Tarczyca (Scutellaria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny wargowych; u nas 4 gat. T. pospolita — roślina kłączowa o pędzie ok. pół m wys., liściach karbowanych, kwiatach niebiesko-fioletowych; rośnie nad brzegami wód leśnych, kwitnie w lecie.

Tarczyca, tarczycowy gruczoł (glan-dula thyreoidea) — gruczoł wydzielania wewętrz-nego mieszczący się na szyi, złożony z dwóch płatów, przylegających do górnej części tchawicy. Wydziela hormon T., zw. tyroksyną. Niedomoga T. powoduje u ośobników młodych ogólne zahamowanie rozwoju, zarówno fizycznego, jak i umysłowego (-*■ Kretynizm). Nadczynność T. wywołuje pobudzenie przemiany materii (-*■ Basedowa choroba). Zaburzeniom czynności T. towarzyszy często jej powiększenie; powiększona T. nosi nazwę wola (łac. struma).

-* II, 720-721, 880-883, III, 69, IV, 449, 455, 1582.

Tarde Gabriel, tard gabrićl — (1843—1904), socjolog fr. Gł. dzieła: ,,Les lois de l’imitation" („Prawa naśladownictwa"), ,,L’opinion et la foule" („Opinia i tłum") i i.

Tardieu Andre, tardjo adrć — (* 1876), prawicowy polityk fr., pocz. pracował w dziennikarstwie. W r. 1919 brał udział w redakcji traktatu wersalskiego; kilkakrotny min. i premier.

Tarent, wł. Taranto — w strż. potężne m-to Wielkiej Grecji na Płw. Apenińskim, założone przez spartańskich wychodźców w VIII w. prz. Chr. Obecnie podupadły port wojenny wł. w zatoce tejże nazwy. 106 000 mieszk.

Targi — miejsce zebrań sprzedawców i kupujących, gdzie dokonywane są transakcje handlowe. Urządzane jeszcze w czasach strż. i w śrdw., zdobywają znaczenie wraz z rozwojem handlu międzynarodowego (słynne T. w Lyonie, Frankfurcie n/M., Lipsku, Niżnim Nowogrodzie). Rozróżniamy T. gminne — przeważnie miejscowe, gdzie przywożone są towary przeznaczone na sprzedaż oraz T. wzorcowe, gospodarcze, gdzie transak-cyj dokonywa się na zasadzie prób i wzorów towarów. T. gospodarcze: ogólne i specjalne (branżowe), lokalne, ogólnokrajowe, międzynarodowe. W Polsce rok rocznie organizowane są na wiosnę: Międzynarodowe Targi w Poznaniu, odbywające się od r. 1921, oraz na jesieni, Targi Wschodnie we Lwowie, (od r. 1920) i i.

-> III, 597.

Targowica — m-to ukr. nad Siniuchą koło Humania; tu w r. 1792 zawiązana została konfederacja targowicka.

Targowicka konfederacja 14 maja 1792 r. przez Szczęsnego Potockiego, Seweryna Rzewuskiego i Ksawerego Branic-kiego pod opieką Katarzyny II dla obalenia konstytucji 3 maja. Po przystąpieniu do niej króla Stanisława Augusta 23 sierpnia 1792 r. uzyskała przewagę w kraju; rezultatem działalności T. K. był drugi rozbiór Polski; 15 września 1793 r. rozwiązana

Targu- Jiul — m-to rum. nad rzeką Jiulu; przemysł węglowy, naftowy i drzewny. W r. 1916 teren decydujących walk wojsk rum. z niem. i austr. Ok. 20 000 mieszk.

m-to siedmiogrodzkie nad rzeką Marosz w Kraju Seklerów. 38 000 mieszk.

Tarifa — hiszp. ufortyfikowane m-to portowe w Andaluzji w Hiszpanii pd., na wyspie T. w pobliżu Gibraltaru; skrajny pd. punkt Europy. Ok. 13 000 mieszk.

Tarkwiniusze — etruski ród, który wydał dwóch rzym. królów: 1. podaniowy piąty król Rzymu. 2. — T. S u-perbus (Pyszny) — (VI w. prz. Chr.), syn poprz., ostatni król Rzymu; tyran, obalony w. r. 510 prz. Chr.

Tarło — okres godowy u ryb odbywający się masowo. Na T. niektóre ryby wybierają sobie określone tereny, odbywając w tym celu nawet olbrzymie i bardzo uciążliwe wędrówki (np. ryby łososiowate w górę rzek).

Tarło — 1. — Jan — (1684—1750), wojewoda sandomierski, wytrawny i popularny działacz polit. doby saskiej; stronnik Leszczyńskiego, uczestnik spisków przeciw Augustowi II, zagorzały przeciwnik Czartoryskich. 2. — Adam — (1713—1744), synowiec poprz., wojewoda lubelski, b. popularny wśród szlachty. Wraz z Janem występował przeciw Czartoryskim. Zginął podczas pojedynku rzem Poniatowskim (pojedynek ten jest tematem słynnej teki szkiców Aleksandra Gierymskiego).

Tarn

opiekun sztuk i nauk.

m-to pwt. i biskupie w woj. krakowskim ; pokaźny przemysł. Piękny ratusz renesansowy z XVI w. 51 000 mieszk.

Tarok — stara gra w karty na 3 osoby, rozgrywana 78 kartami, w których, obok normalnych 52 kart, występują specjalne karty tarokowe.

Tarpan (Equus caballus gmelini Ant.) — dziki koń, wymarły w końcu ubiegłego stulecia. Zamieszkiwał stepy pd.-wsch. Europy, wystę-

św.

(1692-1770), wł.

Taryfa — urzędowy cennik pewnych artykułów, wykaz obowiązujących w przedsiębiorstwie stawek płac, zwł. urzędowy spis opłat za pewne czynności, usługi publiczne. T. celna

Tarnawski Władysław — (* 1886), anglista, autor dzieł: „Historia literatury ang.", „Krzysztof Marlowe", „Szekspir katolikiem" i i.

Tarnina (Prunus spinosa) — pospolity ciernisty krzew z rodzaju śliw; białe kwiaty rozwijają się przed liśćmi w końcu kwietnia; owoce-pestkowce kuliste, sine, cierpkie. Rośnie na miedzach, brzegach lasów.

Tarnobrzeg — m-to pwt. nad Wisłą w woj. lwowskim, 4000 mieszk.

Tarnogrodzka konfederacja — zawiązana 26 listopada 1715 r. w Tarnogrodzie pod laską Stan. Ledóchowskiego, przeciw wprowadzaniu przez króla Augusta II wojsk saskich do Polski. Wojnę domową m. królem a T. K. zakończyła interwencja Piotra W., który narzucił Polsce ograniczenie siły zbrojnej i zakaz zawiązywania konfederacyj.

Tarnopol — m-to woj. nad górnym Seretem, stolica polskiego Podola; skupia handel rolniczy. Zamek rokokowy, kościół dominikanów z XVIII w. 36 000 mieszk.

Tarnowski Jan — (1488—1551), kasztelan krakowski, hetman w. koronny. Znakomity wódz, organizator i strategik, wsławiony w walkach z Tatarami i Moskwą; zwycięzca spod Obertyna w r. 1531 i Starodubia w r. 1535. Przeciwnik wpływu szlachty na rządy. Wzorowy administrator, kolonizował i fortyfikował kresy,

IV, 1210.

Tarnowski Stanisław — (1837—1917), znakomity historyk literatury polskiej i krytyk literacki, od r. 1891 prezes Akademii Umiejętności w Krakowie, od r. 1867 poseł do sejmu galicyjskiego, od r. 1885 członek austr. Izby Panów. Uzdolniony mówca i pisarz, wywierał znaczny wpływ na kulturalne życie Krakowa i Polski. Założył pismo : „Przegląd Polski", był podporą pozytywistycznej grupy Stańczyków i współautorem pamfletu polit. „Teka Stańczyka". T. reprezentował poglądy konserwatywne i kat. i wg. nich, czasami stronniczo, oceniał zjawiska literatury. Gł. dzieła: „Historia literatury polskiej", „Romans polski na początku XIX w.“, „Komedie Aleksandra Fredry", „Pisarze polityczni XVI w.“, „Henryk Rzewuski", „Jan Kochanowski", „Zygmunt Krasiński", „Henryk Sienkiewicz", „O Adamie Mickiewiczu", „Czyściec Słowackiego" i i. III, 45.

Tarnowskie Góry — m-to pwt. na Śląsku; kopalnie oraz huty żelaza i ołowiu. 16 000 mieszk.

Tarnów pował również i na ziemiach Polski. Miał ciało smukłe, pysk krótki, nogi cienkie. Ostrożny, płochliwy, nie dawał się oswajać. Od T. pochodzą najprawdopodobniej szlachetne rasy koni gorącej krwi: ar., ang., nasza rasa biłgorajska, zapewne także konie huculskie.

Tarpejska Skała — skała na pd. zboczu Wzgórza Kapitolińskiego, miejsce, skąd w strż. Rzymie strącano przestępców winnych zdrady i fałszywego świadectwa.

Tarpon (Megalops atlanticus C. V.) — ryba z rodziny Elopidae. Występuje w ciepłych morzach, gł. w Zatoce Meksykańskiej. Do 2 m dł. Ciało pokryte olbrzymimi srebrzystymi łuskami, używanymi na wyroby ozdobne.

Tarragona — port kataloński, niegdyś ważne m-to rzym. 31 000 mieszk.

Tarrasa — m-to hiszp. w prow. Barcelona; przemysł włókienniczy, handel winem i owocami. Ok. 30 000 mieszk.

Tarsus, Tarsos — m-to tur. w Azji Mn., w strż. stolica Cylicji. Miejsce urodzenia Pawła. 22 000 mieszk.

Tartak — zakład przeróbki drzewa na deski, zaopatrzony w traki, z napędem mechanicznym, zwykle parowym lub wodnym.

Tartar — w wierzeniach strż. Greków kraina podziemna, miejsce pośmiertnej kary grzeszników (Elizejskie Pola).

Tartarin de Tarascon, tartare da taraskó — bohater kilku powieści A. Daudeta, obywatel m-ka Tarascon, myśliwy i podróżnik. Obdarzony zdolnością południowca do fantazjowania i wiarą we własne kłamstwa; przeżywa szereg przygód, wnoszących humor i tchnienie romantyzmu do bezbarwnej rzeczywistości.

Tartini Giuseppe skrzypek, kompozytor i teoretyk muzyczny, odkrywca t. zw. tonów kombinacyjnych, twórca nowego systemu harmonicznego. Zapoczątkował nową technikę skrzypcową i palcową. Największy skrzypek wł. przed Paganinim.

Tartu -> Dorpat.

Tartuffe, tartiif — postać z komedii Molió-re’a „Tartuffe" („Świętoszek"); obłudny na-bożniś, hipokryta, pokrywający pobożnością niskie instynkty.

Taryba — rada krajowa Litwy; sprawowała władzę w 11. 1917—1918 w czasie okupacji niem.

T. ogłosiła niepodległość Litwy oraz ścisłą łączność z Niemcami.

— zestawienie w celowym porządku towarów z uwidocznieniem wys. cła, jakie jest pobierane przy ich przywozie, wywozie. T. kolejowa — wykaz opłat pobieranych przez kolej za korzystanie z jej usług. T. różniczkowa — w kolejnictwie — przewiduje niższe stawki przy przebyciu dłuższych przestrzeni,

->III, 7.

gł. rzeka Turkestanu Wsch.; wypływa z Gór Kuenłuń, wpada do „wędrującego" jeziora Łob-nor. Wzdłuż niej jechał do Chin Marco Polo.

III, 1036.

1642 przez Tasmana, ok. r. 1800 ang., w r. 1901 przyłączyła się do Australii.

-> I, 420, 439, III, 1036.

Tasmańczycy

oficjalna prasowa

(1544—1595), wielki

gat.

fabryczne

czerwona

w przeciwieństwie do T. kilometrowej. T. pocztowa, telefoniczna, telegraficzna — wykaz opłat, jakie pobiera poczta, przedsiębiorstwo telefoniczne, telegraf za różnego rodzaju usługi, jakie świadczy na rzecz klienteli.

Tarym

I, 463.

Tasiemce (Cestodes) — rząd płazińców pasożytniczych, silnie wydłużonych. Przeważnie składają się z czerwiocha (główki) i członów (proglotidów). Czerwioch przy pomocy przyssawek i haczyków przytwierdza się do ścianek przewodu pokarmowego żywiciela.

Tasiemiec, zw. soliterem (Taenia) — rodzaj płazińców z rzędu tasiemców. W człowieku pasożytują w jelitach: T. uzbrojony (T. solium L.) i T. nie uzbrojony (T. saginata Goeze).

T. uzbrojony dochodzi do 3,5 m dł., składa się z ok. 1000 członów, czerwioch jego opatrzony jest czterema przyssawkami i wieńcem haczyków. Ostatnie człony z dojrzałymi jajami odrywają się i z kałem wydostają na zewnątrz, Z jaj, które dostaną się do żołądka świni, wylęgają się larwy, które wędrują do mięśni, tworząc tam t. zw. finny czyli wągry. Po spożyciu niedo-gotowanego mięsa świńskiego, wągry w przewodzie pokarmowym człowieka przekształcają się w T. T. nie uzbrojony nie posiada haczyków na czerwiochu, osiąga 10 m dł., finny żyją w mięśniach bydła domowego. T. bąblowiec (Taenia echinococcus Sieb.) — pasożytuje w psach, osiągając 6 mm dł. Człowiek zakaża się przez obcowanie z psami, finna osiedla się w wątrobie, mózgu człowieka, dochodząc wielkości głowy dziecka i powoduje niekiedy śmierć swego gospodarza.

III, 1261, 1265.

Tasiemnice (Zostera) — rodzaj roślin wodnych pokrewnych rdestnicom; 6 gat., rosnących wyłącznie na brzegach morskich. T. morska, t. zw. trawa morska, rośnie u nas na brzegu Bałtyku; używana do wypychania materaców i poduszek.

Tasiueszań — przedłużenie Himalajów na wsch. od Brahmaputry aż do Chin; szczyty ponad 8000 m.

Tasman Abel — (1602—1659), żeglarz hol., odkrywca Tasmanii, Nowej Zelandii, Tonga, Fidżi'.

Tasmania, dawniej Ziemia van Die-mena — wyspa na pd. od Australii, oddzielona od niej Cieśniną Bassa; najmniejszy kraj związkowy Australii, urodzajny górzysty obszar. Przedeurop. ludność została w ciągu XIX w. wyniszczona, obecni mieszkańcy są z pochodzenia Anglikami; przeważnie rolnicy, zajmują się też hodowlą owiec i górnictwem. 68 000 km². 228 000 mieszk. Stolica Hobart. Odkryta w r.

pierwotni mieszkańcy Tasmanii, lud pokrewny Australczykom, stojący na b, niskim poziomie kulturalnym. Ok. r. 1870 wymarli całkowicie.

Tass (skrót z ros. Telegraficzeskoje Agentstwo Sojuza Sowietów = Telegraficzna Agencja Związku Sowieckiego) agencja telegraficzna Z. S. R. R.

Tasso Torąuato poeta wł. renesansu; przebywał na dworze w Ferrarze i Turynie. W Ferrarze stworzył swe arcydzieło: ,,La Gerusalemme liberała" („Jerozolima Wyzwolona"), epopeję rycerską, która wywarła silny wpływ na poezję europ., m. i. na poezję polską XVII w. Inne dzieła T. : dramat pasterski ,,Amynta“ (polski przekład Andrzeja Morsztyna), tragedie ,,Torrismondo" i ,,Ri-naldo", poematy rei., pisma filozoficzne i listy. Świetny polski przekład „Jerozolimy Wyzwolonej" Piotra Kochanowskiego z r. 1618 i przekład L. Kamińskiego z r. 1846. Bohater dramatu Goethego.

->1I, 232, 622, 1197, IV, 1414.

Taszkent — największe m-to Turanu i stolica republiki sow. Uzbekistanu; początki nowoczesnego przemysłu. 491 000 mieszk.

Tasznik (Capsella bursa pastoris) roślin zielnych z rodziny krzyżowych, jeden z najpospolitszych chwastów na polach, przy-drożach, ulicach całej kuli ziemskiej. Pęd do pół m wys., drobne kwiaty białe, łuszczynki sercowato-trójkątne. Kwitnie od wiosny do późnej jesieni.

Taszycki Mikołaj — przywódca szlachty za Zygmunta Starego, doskonały mówca i prawnik, współautor t. zw. statutu T., kodeksu praw, odrzuconego przez sejm w r. 1534.

Taśma ruchoma, konwejer urządzenie transportowe przesuwające obrabiane lub montowane przedmioty; posiada ruch przerywany lub powolny ciągły. Szybkość T. R. reguluje tempo pracy ludzkiej, np. robotnicy rozmieszczeni wzdłuż T. R. wykonują ściśle określone czynności, najczęściej montażowe. Praca na T. R., stosowana na wielką skalę np. wamer fabrykach samochodów (Ford), jest możliwa tylko przy produkcji masowej i daleko posuniętym podziale pracy; wymaga od robotnika pracy b. wydajnej i monotonnej.

Tatarak, tatarskie ziele, aj er (Acorus Cala-mus) — gat. wodnych roślin kłączowych z rodziny obrazkowatych. Grube aromatyczne kłącza i pędy do 1 m wys., o liściach mieczowatych i drobnych, obupłciowych kwiatach w zielonych kolbach szczytowych; owoc jagoda. Pochodzi ze wsch. Azji', u nas nie wykształca owoców i rozmnaża się wegetatywnie. Kłącza używane jako aromatyczny środek leczniczy oraz w perfumerii i kosmetyce.

Tatarka (Fagopyrum tataricum) jednoroczna z rodzaju gryki, uprawiana owoców dających kaszę i jako zielona pasza łub zielony nawóz; różni się od gryki zielona-wymi kwiatami i chropowatymi, mniejszymi owocami.

Tatarkiewicz

->

(1816-

1895), wydawca niem., założyciel wielkiego popularnego wydawnictwa dzieł literatury ang. w języku ang. t. zw. „Tauchnitz Edition". (Lipsk).

Tauler Johannes — (ok. 1300—1361), niem. mistyk, dominikanin; działał w Strasburgu jako uczeń Eckharta. Kazania.

Taunus — pd. część Gór Nadreńskich m. Menem a Lahn, do 880 m wys. (Feldberg); źródła mineralne, solanki, miejscowości klimatyczne : Wiesbaden, Nauheim i i.

Taurogi, lit. Taurage — m-to lit. nad rzeką Jurą; w XVII w. posiadłość Radziwiłłów. W r. 1807 miejsce zawarcia rozejmu Napoleona z Aleksandrem I i w r. 1812 konwencji ros.-niem. przeciwko Napoleonowi. Ok. 6000 mieszk. Taurus

Gł.

roślina

dla

1. - Jakub - (1798-1854), rzeźbiarz, uczeń Thordwaldsena. Klasyk o wielkiej jasności kompozycji. Gł. dzieła w Muzeum Narodowym w Krakowie, pomnik Potockiego w Wilanowie. 2. — Władysław — (* 1886), wnuk poprz., filozof i historyk sztuki, redaktor „Przeglądu Filozoficznego". Gł. dzieła: ,,Die Disposition der Aristotelischen Prinzipien", „Rządy artystyczne Stanisława Augusta", „Pięć studiów o Łazienkach Stanisława Augusta", „O bezwzględności dobra", '„Historia filozofii", „Postawa estetyczna, poetycka i literacka" i i.

Tatarów — letnisko karpackie nad górnym Prutem w pwt. nadwórniańskim, woj. stanisławowskim; ok. 700 m n. p. m. 1000 mieszk.

Tatarska jazda — chorągwie lekkiej jazdy, utworzone w w. XVI, pocz. w obu komputach, a od r. 1717 w wojsku litewskim. Dotrwały aż do ostatniego rozbioru. W r. 1812 stworzono szwadron T. J. przy pierwszym pułku szwoleżerów. W 11. 1919—1920 istniał również ochotniczy pułk T. J.

Tatarska Przełęcz, Jabłonicka Przełęcz — stary szlak komunikacyjny przez Karpaty m. Prutem a Cisą, 931 m wys.

Tatarstan — sow. autonomiczna republika Tatarów nad Wołgą. 67 000 km², 2 700 000 mieszk. Stolica Kazań.

Tatarzy — dzisiaj : naród zamieszkały w Rosji wsch. nad Wołgą, na Krymie, na Kaukazie oraz na stepach na wsch. od Morza Kaspijskiego, zaliczany do grupy ludów ałtajskich.

art. IV, 1029-1038; II, 1017, 1085, III, 1149, 1271, IV, 150, 156, 210, 216, 506, 1146, 1223, 1559, 1560.

Taternictwo — odłam alpinizmu uprawiany na terenie Tatr. ->■ art. IV, 1038 —1047; IV, 1162.

Tatler, The, fla ’tatlar (ang. = gaduła) — ang. czasopismo tzw. moralne, wydawane w 11. 1709—1711 przez R. Steele’a (pseud. Isaac Bickerstaff) przy współudziale Addisona. W T. Steele pierwszy wprowadził formę essay’u moralnego.

Tatry — wyodrębniony wysokogórski masyw krystaliczny w zach. Karpatach na granicy Polski i Słowacji, o 1000 km² pow., 52 km dł. W epoce lodowej- były T. kilkakrotnie pokryte lodowcami, którym zawdzięczają gł. uroki swego krajobrazu: poszarpane granie skalne i liczne stawy (największy — i najgłębszy Wielki Staw w Doi. Pięciu Stawów Polskich). Zbudowane na wsch. z granitów, na zach. z gnejsów i łupków krystalicznych, na pn. ze skał osadowych. T. posiadają właściwą wys. górom szatę roślinną i świat zwierzęcy z kilkoma charakterystycznymi gat. Z flory osobliwością są limby, z fauny — kozice, świstaki (na pn.). T. są granicą języka polskiego i słowackiego ; resztki osadnictwa niem. w Kotlinie Spiskiej. Dawne górnictwo tatrzańskie już zanikło, ludność żyje z lasu i przede-wszystkim z bardzo ożywionej turystyki letniej i zimowej. Zachowało się tu sezonowe pasterstwo górskie bydła z kotlin okolicznych, Nowotarskiej i Orawskiej na pn., Liptowskiej i Spiskiej na pd. T. dzielą się na: T. Wysokie o najwyższych szczytach: Gierlach 2663 m, Łomnica 2634 m; T. Zachodnie — najwyższy szczyt: Bystra 2250 m; T. Bielskie — najwyższy szczyt: Hawrań 2154 m. Do Polski należy m. w. ¹/₃ T. Ze szczytów najwyższe po polskiej stronie są: Lodowy 1630 m, Zach. Gierlach 1620 m, Kopa Lodowa 2611 m, Rysy 2499 m.

-> art. ,,Taternictwo", IV, 1038 —1047; II, 665, III, 632, IV, 126, 132, 1534.

Tatry Niżne, Liptowskie — równoległe do Tatr Wysokich pasmo górskie w Słowacji, 75 km dł., na pd. od doliny Wagu ; sięga do 2045 m wys. (Dziumbir). W T. N. zachowały się jeszcze leśne osady górali, mówiących po polsku.

Tatuowanie — zabieg kosmetyczny polegający na nakłuwaniu skóry ludzkiej i zapuszczaniu kolorową farbą miejsc nakłutych. Zwyczaj

T. istnieje jeszcze u wielu ludów prymitywnych oraz często u marynarzy, apaszów itd.

Tauchnitz Christian Bernard

III, 652.

pasmo górskie, na pd. Azji Mn. m. M. Egejskim a Persją, do 4000 m wys. i starą drogą przez T., wyzyskaną dziś przez kolej, jest t. zw. Brama Cylijska.

I, 268i

Taury — alpejskie gł. pasmo gór w Austrii na wsch. od Brenneru; dzielone na T. Wysokie — z Grossglocknerem na czele (3798 m) i T. Ni.skie — do 2863 m wys.

Tauryda -► Krym.

Taurydy — rój meteorów okresowych pojawiających się w listopadzie, biegnących z kierunku gwzb. Byka.

lit.

(* 1884), ekonomista.

->///, 1140-1142.

Tchawki

-+III, 1007-1008.

Te

I—i -

i—i

Plan teatru greckiego (najstarszego typu).

II, 1188-1189.

techników. Nale-

Tautinnicy (z lit. łautia = naród) nacjonaliści. Do r. 1924 nazywali się partią „postępu", na której czele stali Smetona (obecny prezydent) i Waldemaras. W r. 1926 zdobyli władzę drogą przewrotu faszystowskiego.

Tautologia — zdanie nie dające żadnej nowej informacji, np. : „Pewien człowiek jest człowiekiem".

Tawuła (Spiraea) — rodzaj krzewów z rodziny różowatych; 60 gat. w obszarach pn., zwł. licznie występuje w Azji wsch. i Himalajach. Drobne kwiaty białe, żółtawe, różowawe, tworzące wiechy wierzchołkowe. U nas na suchych zboczach pd. Polski rośnie — T. średnia, nad brzegami Dniestru na Podolu — T. polska; T. dziura w colistna i bawolina — często sadzone jako ozdobne krzewy. ->/ V, 132.

Taxis Franz — (1460—1517), twórca międzynarodowej komunikacji pocztowej, Włoch ; stworzył pierwsze połączenie pocztowe Wiedeń-Bru-ksela. Poczty rodziny T. przetrwały w Niemczech i w Niderlandach do XIX w'. (Ód XVII w. rodzina T. przyjęła nazwisko Thurn und T.).

Tay, tej — gł. rzeka Szkocji; wypływa z Gór Grampian, przepływa przez jeziora: Do-ehart i Tay i wpada do Morza Niem. przez Firth of T. Dl. 193 km.

Taylor Deems, ’tejl9r di:mz — (* 1885), amer. kompozytor i krytyk muzyczny, uważany za najzdolniejszego obecnie kompozytora amer. Opera „The King's IIenchmanu („Paź królewski"), suita orkiestrowa ,,Trough the Looking-glass“ („Poprzez zwierciadło") i i.

Taylor Edward Napisał: „O istocie współdzielczości", „Inflacja polska" i i.

Taylor Frederick Winslow, ’tejl3r Tredryk „ynslou — (1856—1915), inżynier i przemysłowiec amer. Stworzył system naukowej organizacji pracy nazwany od jego imienia taylo-r y z m e m.

Tayloryzm — termin wywodzący się od nazwiska F. W. Taylora. Jedna z metod racjonalizacji pracy. Istota T. polega na ścisłym wyznaczaniu robotnikowi sposobu pracy, na dokładnym określaniu czasu, w którym dana praca musi zostać wykonana, na specjalnego rodzaju kontroli i wynagradzaniu pracowników (premie). Celem

T. jest maksymalne spotęgowanie wydajności pracy. T. budzi obecnie szereg poważnych zastrzeżeń. (-> Racjonalizacja pracy, Naukowa organizacja pracy). III, 1140 — 1142.

Tb — s. chem. pierwiastka terbu.

Tchawica (trachea) — odcinek dróg oddechowych łączący płuca z krtanią. U dołu dzieli się na 2 gł. oskrzela. Posiada wygląd rury dł. 9—15 cm., utworzonej przez pierścienie chrzęstne i mięsistą błonę. T. zapalenie (tracheilis) łączy się często z zapaleniem krtani lub oskrzeli; najczęstszą postacią jest nieżyt. T. zapalenie powoduje kaszel oraz ból w okolicy mostka.

narządy oddychania u wielu stawonogów' należących do t. zw. grupy tchawko-dysznych (pazurnice, wije, owady i pajęczaki). T. są to różnej grubości rurki posiadające wewnątrz spiralnie skręconą nitkę chitynową uniemożliwiającą zapadanie się ścianek. Rozpoczynają się po bokach ciała jako przetchlinki, mogące się zamykać i otwierać. T. umożliwiają wymianę gazów wewnątrz ciała, m. poszczególnymi narządami.

Tchórz (Mustela putorius L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kun. Sierść ciemno brunatna. T. zamieszkuje Europę, często blisko osiedli ludzkich, nawet w m-tach; prowadzi tryb życia nocny. Żywi się ptactwem, drobnymi ssakami, czyni spustoszenia w kurnikach. Futro cenione, w handlu zw. elkami.

-+II, 466, IV, 141.

Tczew — stare m-to pomorskie, dziś pwt., port rzeczny nad Wisłą, ważny węzłowy punkt kolejowy. 23 000 mieszk.

s. chem. pier-

wiastka telluru.

Teatr art. IV, 1047—

1063.

Teatyni — zakon zał. w r. 1524 przez św. Kajetana di Tiene i Jana Piotra Caraffę (późniejszego papieża Pawła IV) celem odrodzenia życia rei. Położyli duże zasługi w okresie reformacji; obecnie istnieją tylko we Włoszech i w Hiszpanii. Do Polski przybyli T. w r. 1664.

Tebriz — stolica pers. Azerbejdżanu w pobliżu Jez. Urmia, -w śrdw. potężne m-to handlowe, później podupadłe, obecnie na nowo się rozwijające. 220 000 mieszk.

Teby — 1. — starogr. m-to-państwo. Stolica Beocji, wg podania zał. przez Kadmosa, miejsce, w którym rozgrywa się mit o Edypie. Po wojnie peloponeskiej T., dzięki zwycięstwu Epaminondasa pod Leuktrą i Mantineą, wysuwają się na czoło państewek gr. W r. 335 prz. Chr. zburzone przez Aleksandra W. Dziś podupadłe. 2. — T. egips. — m-to w pd. Egipcie, w 11.    1600—1000 prz. Chr. stolica Egiptu,

ośrodek kultury rei. Obecnie znajdują się tu najwspanialsze i najrozleglejsze ruiny egips., położone przy wsiach: Karnak, Luksor, Medi-net.

Technicolor — jedna z metod sporządzania filmów barwnych.

Techniczne wojska — nazwa używana na określenie rodzajów broni, wykonujących specjalne prace techniczne, mających znaczny odsetek żołnierzy-specjalistów, żą tutaj oddziały: saperów (lub pionierów), łączności, kolejowe itp. Mylnie zaliczane są w niektórych państwach również jednostki lotnictwa i broni pancernych, które należą do broni gł. (walczących).

Technika

gogj

rodowym.

jest Zygmunt Kaczkowski.    y "y,

m #

/'I

Indiańskie kobiety m-ta Tehuantepec w strojach narodowych.

IV, 284, 502, 901.

gat. maliny

Tektonika, geotektonika — dział geologii zajmujący się badaniem rozmieszczenia skał w skorupie ziemskiej.

Tektura — b. gruby (ponad 0,3 mm) papier, zwykle wyrabiany z gorszego surowca na specjalnych maszynach papierniczych.

Tel Awiw — m-to w Palestynie koło Jaffy; gł. skupienie emigracji żyd. 120 000 mieszk.

III, 1208.

Tele (z gr.) oznaczający: daleko...

Telefon

1. — formalna, czysto metodyczna strona wykonywania wszelkich czynności wymagających wprawy (w muzyce, malarstwie, sporcie itd.). 2. — metodyka wytwarzania dóbr materialnych; nauki techniczne, opierając się na zdobyczach nauki czystej, dążą do ich praktycznego zastosowania.

-> art. IV, 1063-1073.

Technologia — nauka o metodach produkcji, przeróbki surowców na półfabrykaty i produkty gotowe. Dzieli się na T. mechaniczną, obejmującą zmiany postaci zewnętrznej materiałów (cięcie, rozdrabnianie, odlewanie, przędzenie, tkanie itd.), oraz chemiczną (-> I, 928), obejmującą działy produkcji związane z chemicznymi zmianami przerabianych materiałów. Podział ten nie jest ścisły, ponieważ w produkcji występują przeważnie procesy i mechaniczne i chemiczne; każdy dział produkcji posiada właściwie własną T.

Tedeum (łac.) — stary kościelny hymn zwycięstwa z III w. przypisywany niesłusznie św. Ambrożemu; nazwa od słów początkowych ,,Te Deum laudamus" (Ciebie, Boga, chwalimy).

Tegernsee — wieś w górnej Bawarii nad jeziorem tejże nazwy (9 lcm² pow., do 71 m głęb.); uzdrowisko klimatyczne. Zamek ,w którym mieściło się opactwo benedyktynów i znana śrdw. niem. pracownia malarska, -i- IV, 609.

Tegetthoff Wilhelm — (1827—1871), admirał austr.; zwyciężył flotę włoską pod Liśsą, w r. 1866.

Tegnśr Esaias — (1782—1846), szw. poeta narodowy; ulegał wpływom filozofii idealistycznej, klasycyzmu i humanitaryzmu, Gł. dziełem T. jest poemat pt. „Frithiofssaga", w którym, szczególnie w postaci bohatera, dochodzą do głosu idealizujące tendencje poety. Jasność myśli i wspaniałość o-brazów cechują większość wierszy okolicznościowych T.; także i jego pisma prozą (listy, mowy) należą do arcydzieł literatury szw.

Tegucigalpa — stolica republiki Honduras; 28 000 mieszk.

Teheran — młoda stolica

współczesnej Persji u stóp Gór__

Elburs. 360 000 mieszk.

->. IV, 2.    __

Tehuantepec — 1. miedzy-morze m. Pacyfikiem a Zatoką Meksykańską, 210 km szer., do iferanu^w³ per-207 m wys. Przecina je kolej, skim stroju na-

2. — m-to okręgowe w Meksyku pd.-zach., w stanie Oaxaca.

Palmy, drzewa pomarańczowe. 10 000 mieszk.

Teichmann (Stawiarski) Ludwik — (1823 — 1895), anatom; odkrywca kryształów heminy.

Teina — alkaloid zawarty w herbacie, identyczny z kofeiną.

Teizm — kierunek filozoficzny, w którym przyjmuje się istnienie Boga i stworzenie przez

Niego świata. T. uznaje ponadto rządy Boże nad światem, Opatrzność. (-*■ Deizm). Chrześcijaństwo jest teistycznym poglądem na świat.

Tejrezjasz — w mitologii gr. sławny ślepy wieszcz tebański, obdarzony przez Zeusa życiem siedem razy dłuższym niż zwykły wiek ludzki.

Teka Nieczui — pismo polemiczne przeciw stańczykom krakowskim, wydane bezimiennie w r. 1883. Autorem T. N.

czycy.

Teksas, ang. Texas, ’t.ek-sos — największy stan amer., odebrany Meksykowi w r.

1845. Gł. obszar uprawy bawełny St. Zj. A. Pn. Uprawa roli, na suchych stepach (preriach) hodowla bydła, górnictwo, eksploatacja nafty, węgla, żelaza. Ludność o silnym udziale Murzynów (15 °/₀) i Meksykańczyków (12°/₀), w starych koloniach rolniczych ok. 20 000 Polaków. 689 000 km², 5 825 000 mieszk. Stolica Austin.

Tekszla (Rubus arcticus) występujący na torfowiskach pn.-arktycznych. U nas tylko na Wileńszczyźnie i koło Pińska.

Tektoniczna jednostka -> Jednostka tektoniczna.

w złożeniach przedrostek

aparat do przesyłania dźwięków (mowy ludzkiej) na odległość za pomocą przewodów elektrycznych. Mikrofon, zasilany stałym prądem elektrycznym z centrali, przetwarza drgania dźwiękowe na odpowiednie prądy elektryczne docierające przewodami sieci telefonicznej do słuchawki drugiego aparatu, gdzie przekształcają się ponownie w dźwięki. T. połączony jest z centralą najczęściej za pomocą dwóch przewodów napowietrznych, rozpiętych na słupach z izolatorami, lub podziemnych, których większa liczba łączy się w jeden kabel. Odpowiednie urządzenia sygnalizacyjne umożliwiają wezwanie centrali, która łączy przewody T. wzywającego z przewodami żądanego numeru. Połączenie odbywra się bądź ręcznie, bądź (w coraz bardziej rozpowszechniających się centralach zautomatyzowanych) samoczynnie przy pomocy skomplikowanej aparatury, sterowanej przez wzywającego przez

obracanie umieszczonej na aparacie tarczy z cyframi. Rozmowy na dalsze odległości (międzymiastowe) wymagają wzmacniania prądów płynących w przewodach. Uskutecznia się to co 75-175 km

plusem jest mniejsza ilość

Teleologizm, finalizm (gr. telos — cel) — pogląd metafizyczny utrzymujący, że w naturze wszystkie rzeczy i zjawiska uzależnione są od pewnego celu, ku któremu zmierzają. T. przeciwstawia się tłumaczeniu wszystkich zjawisk jedynie na zasadzie związku przyczynowego. Tak zw. teleologiczny dowód istnienia Boga polega na założeniu, że świat jest całością doskonałą i celową, którą można wytłumaczyć tylko przez przyjęcie istnienia Boga. -> I, 872.

Telepatia — rzekome bezpośrednie odczytywanie myśli innych osób, bez spostrzeżeń zmysłowych (słuchu, wzroku itp.). Fakt istnienia tego zjawiska nie został dotąd stwierdzony naukowo.

Teleskop -*■ Luneta, Reflektor, Refraktor.

IV, 821.

Teletechnika

przy pomocy wzmacniaczy lampowych. T. na mniejsze odległości (np. wojskowe) mogą być używane przy pomocy tylko jednego przewodu i uziemienia; w tym wypadku rolę drugiego przewodu spełnia ziemia. Używanie jednego przewodu ułatwia jednak podsłuch materiału (kabla), co przyspiesza budowę połączeń. T. został wynaleziony przez Reisa ok. r. 1860 i Bella w r. 1876 (niezależnie od siebie) ; nie posiadał pocz. mikrofonu, prądy zmienne powstawały w urządzeniu zbliżonym do dzisiejszej słuchawki. Pierwszą sieć założono w r. 1878 w St. Zj. A. Pn. (21 abonentów). Wprowadzenie mikrofonu (Hughes, 1878 r.) umożliwiło praktyczne zastosowanie T. na wielką skalę. T. w Polsce eksploatowane są przez przedsiębiorstwo państw. „Polska Poczta, Telegraf i Telefon" oraz „Polską Akcyjną Spółkę Telefoniczną". (Pasta).

Telefonogram — to samo, co fonogram.

Telegraf — urządzenie do przesyłania wiadomości na odległość. Sygnały wzrokowe (np. rozpalanie ognisk) stosowano w tym celu od najdawniejszych czasów. Ok. r. 1790 zbudowany został m. Paryżem a Lille T. optyczny

S₂

'B

Iz

Schemat telegrafu Morse’a : Z — uziemienie, B — bateria (źródło prądu), A — odbiorczy aparat piszący, K — klucz, S1 — S2 — stacje, P — przewód.

złożony z 20 semaforów kolejno powtarzających umówione znaki. Dziś jeszcze stosuje się niekiedy sygnalizację optyczną Heliograf). Pierwszy T. elektryczny zbudowali w r. 1833 Gauss i Weber; silniejsze lub słabsze wychylenia galwanometru, przez który przepuszczano ze stacji nadawczej mocniejsze lub słabsze prądy, stanowiły umówione znaki. Pierwszy T. o szerokim zastosowaniu skonstruował Morse w r. 1837. Aparat nadawczy stanowi w T. Morse’a źródło prądu i klucz, przez którego naciśnięcie włącza się prąd na krótsze lub dłuższe chwile. Prąd biegnie po przewodzie na stację odbiorczą (drugi przewód zastępuje ziemia), gdzie uruchamia czuły przekaźnik, włączający prąd z miejscowego źródła do elektromagnesu ; elektromagnes przyciąga kotwicę z piórkiem, znaczącym (zależnie od dł. czasu włączenia prądu) kropki lub kreski na przesuwanej mechanizmem zegarowym taśmie papierowej. Odpowiednie kombinacje kresek i kropek oznaczają poszczególne litery. T. Hug-hesa, Siemensa i i. przesyłają na odległość bezpośrednio litery. Istnieją też aparaty pozwalające mechanicznie, bardzo szybko, nadawać depesze, których tekst został uprzednio „zapisany" na taśmach kartpnowych w postaci układu dziurek. T. bez drutu — T. przesyłający sygnały za pomocą fal elektromagnetycznych (radiowych). T. w Polsce eksploatowany jest przez przedsiębiorstwo państw. „Polska Poczta, Telegraf i Telefon".

Telegramy listowe (skr. ELT) — depesze listowe; wysyłane w nocy, gdy aparaty telegraficzne są wolniejsze, doręczane adresatom wraz z pierwszą pocztą ranną. Opłata za T. L. jest niższa niż za zwykłe.

Telemach, Telemak — w podaniach gr. syn Odysseusza i Penelopy; wyprawy T. w poszukiwaniu zaginionego ojca stanowią treść powieści Fenelona: ,,Les Aventures de Tćlćma-que“ („Przygody Telemaka").

Telemann Georg Philipp — (1681 — 1767), niem. kompozytor, obok J. S. Bacha najsłynniejszy niem. muzyk swego czasu. Kantaty, 44 pasje, 600 suit orkiestrowych, oratoria, 40 oper, symfonie, sonaty, pieśni, utwory fortepianowe, koncerty skrzypcowe i i.

Telemark — ewolucja narciarska, stosowana dla zmiany kierunku lub zahamowania jazdy; polega na wykonaniu łuku przy przeniesieniu ciężaru ciała na zgiętą nogę wysuniętą naprzód. W nowszych szkołach narciarskich rzadko stosowana.

technika przesyłania na odległość dźwięków i znaków ((telefon, telegraf, radiotelegraf, radiotelefon), obrazów nieruchomych lub ruchomych (telewizja) itp.

Telewizja — tecłmika przesyłania na odległość obrazów ruchomych za pomocą przewo-

nek rzeczywistości istotnej lub przez autora wymyślonej czy też przejętej (np. od innego artysty), ale w swoisty sposób przez niego ujęty, więc np. humorystycznie, ironicznie, tragicznie czy lirycznie. W muzyce: ustęp wyrażający samoistną i plastyczną myśl muzyczną.

dów elektrycznych lub fal elektromagnetycznych (radiowych). W jednym z systemów T. obraz rozkłada się na stacji nadawczej na poszczególne punkty bardziej lub mniej naświetlone przy pomocy tarczy Nipkowa (od nazwiska wynalazcy), tj. szybko wirującej tarczy z otworami. Światło z coraz to innego punktu obrazu działa na komórkę fbtoelektryczną, zmieniając natężenie płynącego przez nią prądu. Wirowanie tarczy odbywa się tak szybko, że w ciągu ¹/₁₀ sek. (czasu, w ciągu którego siatkówka oka zachowuje wrażenie wzrokowe) światło wszystkich punktów obrazu dociera do fotokomórki. Wahania prądu przesłane zostają drogą drutową lub bezdrutową na stację odbiorczą, gdzie pod ich wpływem zmienia się odpowiednio natężenie światła lampy neonowej, oświetlającej ekran poprzez drugą tarczę Nipkowa, ściśle zsynchronizowaną w swym ruchu z tarczą stacji nadawczej. Skutkiem tego o-świetlane punkty ekranu odpowiadają pod względem czasu, miejsca i jasności odpowiednim punktom obrazu przesyłanego, dając w sumie wrażenie tego obrazu. W nowszych systemach zamiast tarczy Nipkowa stosuje się i. metody „analizy" i „syntezy" obrazu. T. znajduje się jeszcze w stadium doświadczalnym, choć w niektórach krajach istnieją już instalacjfe obsługujące abonentów.

Tell Wilhelm — podaniowy szwajc. bojownik z czasów walk z Habsburgami (Austrią) o niepodległość M Szwajcarii, znakomity łucznik. W r. 1354

Temeszwar, rum. Timisoara — rum. m-to

w banacie nad Kanałem Bega. Do r. 1919 stolica komitatu węg. Temes i twierdza. Ożywiony przemysł i handel. 92 000 mieszk.

Temida (Temis), Dike — gr. bogini sprawiedliwości i porządku, córka Uranosa i Gai, małżonka Zeusa (przed Herą). Wyobrażana z zasłoną na oczach („ślepa sprawiedliwość"), z wagą w jednej, mieczem w drugiej ręce.

Temistokles — (ok. 525— ok. 459 prz. Chr.), mąż stanu i wódz ateński, stworzył morską potęgę Aten; założył port Pireus, który połączył dł. murami z Atenami. W r. 480 prz. Chr. odniósł zwycięstwo nad flotą pers. pod Salaminą. W r. 471 prz. Chr. wygnany (ostracyzmem), uciekł do Persji.

II, 698.

Tempelhof — pd. część Berlina, z portem lotniczym.

Tempera — 1. — technika malarska: farby rozrabia się przy pomocy gumy, żółtka lub białka od jajka; używana w malarstwie, zwł. przed wynalezieniem farb olejnych. 2.    —

->■ III, 460. zespół cech człowieka,

obraz tą techniką wykonany.

Temperament

na

U\

który składają się: pobudliwość, siła i trwałość jego reakcyj uczuciowych.

I, 910-911.

rzekomo utonął, ratując dziecko. Z postacią T. wiąże się wiele podań, m. i. słynne podanie o zestrzeleniu jabłka z głowy syna, pochodzące z kroniki XII w. Bohater dramatu Schillera.

Tell albo Tellski Atlas

Tell zestrzeliwuje jabłko z głowy swego syna (rycina z XVI w).

Temperatura — stan cieplny ciała, dzięki któremu zetknięcie się z nim powoduje powstanie wrażenia ciepła, zimna, gorąca itd. W myśl kinetycznej teorii materii T. jest energią kinetyczną ruchu cząsteczek danego ciała. Pomiar T. -> Termometr. -> I, 1006 — 1008. T. bezwzględna, T. absolutna — T. liczona od zera bezwzględnego, tj. ok. — 273° C (w T.

zera

bezwzględnego zanika całkowicie — w myśl teorii kinetycznej — ruch cieplny cząsteczek). — pn. pasmo Atlasu. Temperatura krytyczna -> Krytyczna tem-Tell el Amarna — miejscowość w Egipcie, peratura. gdzie w r. 1887 odnaleziono egips. dyploma- Temperatura zapłonienia, zapłonu — tem-tyczne archiwum; wykopane tabliczki pocho-    peratura, w której oleje mineralne lub nafta

dzą z 11. 1500—1300 prz. Chr.    zaczynają wydzielać gazy, zapalające się od

Tellur — pierwiastek należący do VI grupy    płomienia. Nafta powinna być ze względów bez-

układu periodycznego (—> Tlenowce); prawie    pieczeństwa tak oczyszczona od lotniejszych

bez zastosowania praktycznego. L. porz. 52,    składników, by jej T. Z. była wyższa, niż 21°.

c. atom. 127,6, s. chem. Te.    Oleje mają T. Z. znacznie wyższe, do 300° (oleje

bogini rzym.,

Tellus (łac. = Ziemia) utożsamiana z gr. Gaią. '

Temat — w literaturze (malarstwie) przed-

Tellurium — przyrząd do poglądowego cylindrowe), przedstawienia zjawisk związanych z krążeniem Temperatura ziemi — w warstwach po-Ziemi dookoła Słońca.    wierzchniowych jest zmienna, zależna od pory

roku i klimatu. Na pewnej głęb. staje się niezależna od pory roku i wzrasta w miarę posuwania się w głąb. Gradient geotermiczny, tj. miot opracowany przez pisarza (malarza), bądź    przyrost temperatury na określony przyrost

głęb., wynosi w Europie ok. 0,03°/m, w Afryce pd. poniżej 0,01°/m.

->IV, 1521-1523.

wzięty z życia czy przeżycia autora, bądź też przez niego wymyślony. T. jest to więc wyci-

Teniers

Temperatury zmysł -> Ciepła zmysł.

Templariusze (od łac. tempłum — świątynia,. pierwszy bowiem zamek T. stał na ruinach świątyni Salomona w Jerozolimie) — zakon rycerski zał. w Jerozolimie w r. 1120 przez rycerzy burgundzkich celem obrony pielgrzymów przed Saracenami. Reguła T. była krajobrazy, połączeniem klasztornej ascezy z duchem ry-cersko-wojowniczym. Od r. 1291 na Cyprze, potem we Francji, doszli do wielkiej potęgi i bogactw. W r. 1307 król fr. Filip IV wytoczył T. proces o herezję, zakończony wyrokiem śmierci na wielu T. i konfiskatą ich majątku.

W r. 1312 papież Klemens V rozwiązał zakon dla utrzymania spokoju w kościele, a nie z racji stwierdzenia ich winy.

1.

Dawid (starszy) — (1582 — 1649), malarz niderl. Krajobrazy, sceny mitologiczne. -> III, 907. 2.

(młodszy) — (1610—1690), syn i uczeń poprz., malarz, zał. akademii w Brukseli. Liczne obrazy z życia chłopów, sceny rodzajowe, biblijne,

-»• III, 907.

Tenis, ang. ławn-tennis, ’lo:n 'tenys (= T. na trawie) — stara gra sportowa; w formie zbliżonej znacznie do obecnej ukazała się w Anglii, w II poł. XIX w. W T. gra się na korcie ze strzyżonej trawy, ubitej ziemi, betonu lub drzewa. Dł. kortu wynosi 23,80 m, a szer. (razem z obu „korytarzami" — każdy po 1,137 m szer. — stosowanymi przy grze podwójnej) — 10,96 m. Przez środek kortu Tempo (wł. = czas) — w muzyce szybkość    biegnie siatka sznurkowa, wys. 1,05 m. Gra

wykonania utworu ; do oznaczenia T. służy    się piłkami obszytymi (oklejonymi) suknem, od-

metronom. Średnia szybkość odpowiada    bijając piłkę rakietami. Wygrywa się gema,

średniemu biciu pulsu. Pięć gł. rodzajów T. :    gdy przeciwnik nie odesłał kolejno 4 piłek,

largo, andante, moderato, ałłegro, presto.    lub gdy po kilkakrotnym zagraniu posiada się

,,Temps, Le“, la ta — pismo fr., umiarko-    o 2 błędy mniej. Kolejne wygranie sześciu

wanie republikańskie, zał. w Paryżu w r.    „gemów" decyduje o wygraniu „seta". Aby

1829. W 11. 1842 — 1861 wychodziło pod i.    zdobyć seta, należy wygrać co najmniej o 2 gemy

nazwami. T. jest uważany za najpoważniejszy    więcej od przeciwnika. Zdobycie dwu setów

fr. dziennik informacyjny, zwł. w zakresie fr.    spośród 3, lub 3 spośród 5 decyduje o wygraniu

polityki zagranicznej.    całego spotkania. Grę rozpoczyna się „serwo-

Temuczin -* Czingiz-chan.    waniem" (podaniem) piłki spoza własnego pola

Tenczyn, Tęczyn — malownicze ruiny zamku    na odpowiedni prostokąt (na    krzyż) na polu

z XIV w., dawnego gniazda rodowego Tęczyń-    przeciwnika. Błąd popełnia    się wtedy, gdy

skich, w pwt. chrzanowskim (woj. krakowskie),    piłki nie odbija się w ogóle,    lub gdy odsyła

na wys. 400 m n. p. m.    się ją w siatkę, lub poza poje przeciwnika. W T.

Tenczynek, Tęczynek — wieś w pwt. chrza- gra albo dwóch przeciwników (gra pojedyncza), nowskim (woj. krakowskie). Kopalnia węgla,    albo dwie pary (gra podwójna), lub wreszcie

browar, kamieniołomy. Ok. 2000 mieszk.    dwie pary, każda złożona z pana i z pani (gra

Tendencja (z łac. tendo — natężam, nastra-    mieszana). Najsłynniejsze turnieje tenisowe to

jam) — dążenie w pewnym określonym kie-    turniej w Wimbledon i gry o Puchar Davisa.

runku. T. w utworach literackich, w dziełach    Tenis stołowy -* Ping Pong.

sztuki itd. — celowe zabarwienie ich, często    Tennessee, tene’si: — 1. — rolniczy stan

ze szkodą dla wartości artystycznej, w ten spo- amer. m. Mississippi a pasmem Alleghenów. sób, że stają się, mniej lub więcej wyraźnie,.    135 000 km², 2 617 000 mieszk, w tym 524 000

narzędziem propagandy na rzecz jakiegoś    Murzynów. Stolica Nashville.    2. — lewy do-

hasła.    pływ rzeki Ohio (St. Zj. A. Pn.), wypływa z

Tender — przyczepka parowozu zawiera-    Alleghenów. 1300 km dł., z czego 420 km

jąca zapas wody i paliwa. Najczęściej napeł-    żeglownych.

niany podczas postoju; istnieją jednak narzę- Tennyson Alfred, 'tenys,n 'alfryd — (1809 — dzia do pobierania wody w ruchu, z koryta    1892), czołowy poeta ang. okresu wiktoriań-

umieszczonego m. szynami.    -*■ II, 1212,    skiego; autor rei,-filozoficznych poematów

Tendrzak — parowóz bez oddzielnego ten-    ,,Th6 Princeaa" („Księżniczka"), „In Memoriam"

dra, posiadający pomieszczenia na niewielki za-    („Dla pamięci"); jego znane dzieło ,,Idylla of

pas wody i paliwa. Stosuje się zwłaszcza do    iha Kinga" („Sielanki królewskie") jest cyklem

ruchu stacyjnego i podmiejskiego,    opowieści na tle podań o królu Arturze. Drama-

Tenedos — wyspa tur. na Morzu Egejskim, ty;. „Harold", „Becket", popularna idylla ,,E-w pobliżu dawnej Troi. Winnice. Tu w r. 1822 noch Arden” i w. i. Utwory T. łączą liryzm flota gr. odniosła zwycięstwo nad flotą tur. treści z doskonałością techniczną.

42 km², 6000 mieszk.    Tenor — wys. głos męski; śpiewak o głosie

Teneryfa, hiszp. Tenerife — największa tego rodzaju.    -> II, 798.

wśród Wysp Kanaryjskich, z wulkanem Pico Tenuto (wł.), skrót; ten. — wytrzymać, de Teyde, 3730 m wys.; 2000 km², 140 000    przetrzymać.

mieszk. Stolica Santa Cruz.    Teo — (z gr. teós = bóg, boski)

Tengri-nor — największe ze słonych jezior Tybetu, uważane za święte przez krajowców.

Dawid

w złożeniach przedrostek oznaczający związek z Bogiem.

Świat i Życie. — V.

68

Teobromina — alkaloid występujący w nasionach kakao, zbliżony do kofeiny. Stosuje się w lecznictwie jako środek moczopędny.

Teodolit —

Teodolit.

(602-690),

(ok. 508 — 548), była

(III w. prz. Chr.), najznakomitszy poeta gr. epoki aleksandryjskiej, twórca poezji pasterskiej. Zbiór poezyj T. zatytułowany „Idylle" (z gr. eidyllion = drobny poemat) zawiera poematy epickie, epigramaty,

-* II, 344.

lutnia basowa z dł.

szyją, podwójnym mechanizmem kołkowym, przeważnie o szesnastu strunach, rozpowszechniona zwł. w XVI — XVIII w. gł. na Ukrainie.

Teoretyczny — będący, w przeciwieństwie do praktycznego, jedynie wynikiem dociekania rozumowego i badania.

Teoria — (z gr. thóaomai — pa-postawa człowieka wobec

a- Teorban.

przyrząd

stosowany w miernictwie i astronomii do wyznaczania kątów poziomych i pionowych; składa się ze statywu, lunetki ruchomej i dwóch kół (poziomego i pionowego) z podziałką kątową i noniuszami do dokładniejszego odczytywania kątów. Zw. również przyrządem uniwersalnym.

-> I V, 300.

Teodor św. z Canterbury arcybiskup ang. i pisarz rei. Apostoł Anglii.

Teodora — imię cesarzowych bizant.: 1. — żona Justyniana I tancerka; mądra, ambitna, wywierała duży wpływ na rządy; 2. — (J⁻ 867), w 11. 842 — 856 regentka; przywróciła kult obrazów w r. 842.

Teodorowicz Józef Teofil x. — (1864—1938), arcybiskup-metropolita obrządku ormiańskiego we Lwowie; brał czynny udział w życiu polit. jako poseł na sejm galicyjski, członek Izby Panów w parlamencie austr.; w 11. 1919—1922 poseł na sejm, w 11. 1922 — 1923 senator.

Teodoryk W. — (454 — 526), król Ostrogotów od r. 471; po zwyciężeniu Odoakra pod Weroną opanował Italię; świetny organizator. Pochowany w Rawennie w istniejącym dotąd mauzoleum.

Teodozja, ros. Fieodosja (Feodozja) — port krymski, założony w V w. prz. Chr. przez Greków, odnowiony przez Genueńczyków pod nazwą Kaffy, zniszczony przez Turków. Dziś kąpielisko morskie. 28 000 mieszk.

Teodozjusz I Wielki — (346 — 395), ostatni cesarz zjednoczonego cesarstwa rzym. Tępił pogaństwo i arianizm. Podzielił cesarstwo m. dwóch synów, zapoczątkowując tym podział jego na wsch. i zach.

Teodyceja — nauka filozoficzna wykazująca, że świat jest najlepszy z tych, jakie mogą istnieć, a pewne zjawiska tylko nam się wydają złe, bo nie rozumiemy ich sensu w celowym ustroju stworzonego przez Boga świata.

Teogonia (z gr.) — nauka o pochodzeniu bogów; także tytuł poematu Hezjoda.

Teokracja — ustrój państwowy, w którym najwyższą władzę dzierżą kapłani jako przedstawiciele Boga na ziemi. (Egipt strż., żyd. państwo biblijne, Rzym cezarów, cesarstwo bizant).

Teokryt a przede wszystkim mimy, tj. dramatyczne scenki obyczajowe. Wśród mimów miejskich znajdują się dwie perły poezji T. „Czary" i „Syrakuzanki". Najliczniejsze są mimy wiejskie, pasterskie, zw. później idyllami, czy bukolikami, które zawdzięczają swoją sławę przede wszystkim temu, że na nich wzorował się Wergiliusz, pisząc swoje „Bukoliki". II, 808.

Teologia — nauka o Bogu, o prawdach rei., objawionych przez Boga ludziom i o stosunku człowieka do Boga. T. chrześcij. dzieli się na: T. dogmatyczną, traktującą o prawdach objawionych, T. moralną, pouczającą o moralności i etyce chrześcij., T. mistyczną i ascetyczną, nauczające o zasadach mistyki i ascezy chrześcij., T. pasterską, wykazującą, jak duchowni winni spełniać swe obowiązki względem wiernych i i. Osobnymi działami nauk teologicznych są biblistyka, tj. nauka o Piśmie św. i prawo kanoniczne.

Teorban trzę)

rzeczywistości, jej zjawisk i przej wów, wyrażająca się w patrzeniu na nią, w rozpatrywaniu jej i badaniu i rozważaniu tzw. czystym, tzn. nie kierowanym żadnym interesem lub względem na pożytek. T. może znaleźć zastosowanie w praktyce. Istnieje więc szereg nauk tzw. stosowanych, jak np. mechanika, technologia. Od postawy teoretycznej człowieka odróżnić należy postawę praktyczną, zmierzającą do działania i o-siągania pewnych wyników przydatnych w życiu, oraz postawę estetyczną, którą cechuje zarówno brak zainteresowania praktycznego, jak i chęci naukowego zgłębienia istoty zjawisk a jedynie tylko poddanie się jego urokowi, pięknu, wzniosłości czy też grozie. Zdaniem Platona i T. jednak jest też wynikiem zdziwienia i zachwytu rzeczywistością.

Teoria liczb — dział matematyki zajmujący się własnościami liczb całkowitych. Zagadnienia podzielności liczb, rozkładu liczb na czynniki, rozmieszczenia liczb pierwszych wśród liczb całkowitych, rozwiązalności równań w dziedzinie liczb całkowitych należą do T. L. Dział T. L. posługujący się metodami rachunku nieskończonościowego zwie się analityczną T. L.

Teoria muzyki — nauka dająca podstawy teoretyczne muzycznej praktyki; dzieli się na następujące części: ogólna nauka o muzyce wraz z akustyką muzyczną, harmonia, kontra-

wyrabiano z T. słynne tanagryjskie figurki. Wielki rozkwit w XVIII w. -*■ III, 170.

leczenie chorób, lecznictwo.

nauka o potwornościach

(1617 — 1681), malarz

głosy.

lub mo-

wraz z cz

zakonach:

wiersz

(1515-1582),

punkt, nauka o formach, instrumentacja, kompozycja.

Teoria poznania, epistemologia — jedna z gł. nauk filozoficznych; bada zagadnienie źródeł, istoty, wartości i granic naszego poznania rzeczywistości. -> art. ,,Poznanie", IV, 345 — 354 i ,,Teoria poznania", IV, 1073 — 1086.

Teoria względności -*■ art. 1 V, 1086 —1097 ; I, 1005, 1096-1097, 1102, III, 533.

Teozofia (z gr. — wiedza boska) — zbiór wierzeń o zabarwieniu mistyczno-panteistycz-nym, wywodzącym się z neoplatonizmu, gno-stycyzmu i buddyzmu. Wierzenia te usystematyzowała i nadała im w XIX w. charakter sekty Helena Bławatsky. Obecnie istnieje kilka zwalczających się kierunków teozoficznych.

Teozoficzne towarzystwa — towarzystwa, których zadaniem jest krzewienie i uprawianie teozofii. Pierwsze T. T. założyła w r. 1875 Helena Bławatsky.

Teplitz-Schónau Sanov — przemysłowe m-to niem. u stóp Rudaw w Kraju Sudeckim i znane uzdrowisko; kopalnie węgla brunatnego. 31 000 mieszk.

Ter — rzeka w Katalonii. Posiada kręty bieg, nie żeglowna lecz wyzyskana jako siła wodna do napędu młynów i fabryk. 175 km dl.

Terakota — wyroby z słabo palonej gliny, nie pokryte polewą; porowate, o barwie czerwonej lub żółtej, najczęściej ozdobne. W strż.

<s

fa „dli B⁵

Wyroby terakotowe : 1-2 — wazy z Krety z XVII/XVI w. prz. Chr., 3 — figurka pogrzebowa wojownika chińskiego z VII/X w., 4 — wojownik meksyk, z XV/XVI w., 5 — terakota peruwiańska.

Terapia

III, 270, 559-563.

Terasy, tarasy — 1. — poziomy erozyjne rzek, lub abrazyjne jezior i mórz; są wynikiem siły ' rzeźbiącej rzeki działającej w kierunku pionowym i poziomym (T. rzeczne) lub są śladami zasięgu fal jeziora lub morza (T. jeziorne, morskie). T. rzeczne biegną mw. równolegle do koryta rzeki i obniżają się w miarę jej spadku. Na podstawie studium T. można odczytać przeszłość rzeki. -> II, 237. — 2. rodzaj szerokiej nie-krytej werandy, płaski dach otoczony balustradą.    ,

Teratogenia — nauka o powstawaniu postaci nieprawidłowych, obejmująca wszelkie potworności występujące w okresie życia zarodkowego.

Teratologia organizmów ludzkich, zwierzęcych i roślinnych.

(-> Potwory).

Terb — pierwiastek z grupy metali ziem rzadkich, bez zastosowania. L. porz. 65, c. atom. 159,2, s. chem. Tb.

Terborch Gerard hol., pozostający pod wpływem van Dyclca, Velasqueza; odtwarzał w obrazach rodzajowych atmosferę życia wykwintnego. „Lekcja gry na gitarze", „Koncert", „Konsultacja".

Terceira — wulkaniczna wyspa w grupie Azorów. 421 km², ok. 50 000 mieszk.

Tercet — muzyczny utwór wokalny na trzy

III, 779.

Tercja — w muzyce: odległość m. danym dźwiękiem i trzecim, będącym na trzecim stopniu skali diatonicznej; ważny interwał, tworzący ystą kwintą akord durowy Iowy, zależnie od wielkości T.: wielkiej (np. c-e) lub małej (np. c-es).

IV, 1178.

Tercjarstwo — przy zakonach żebrzących bractwa kościelne ludzi świeckich, zobowiązanych ślubem układać swe życie prywatne wg specjalnych reguł, będących modyfikacją reguły danego zakonu. Inicjatorem powstawania T. był św. Franciszek z Assyżu. Najbardziej rozpowszechnionym jest T. przy franciszkańskim, dominikańskim i karmelitań-skim.

Tercyna — rodzaj strofy wierszowej, składającej się z trzech wierszy jedenastozgłosko-wych rymowanych: a b a, przy czym środkowy każdej strofy rymuje się z pierwszym i trzecim następnej : aba, bcb, cdc itd.; całość zamyka wiersz pojedynczy, rymujący się ze środkowym ostatniej strofy. T. do literatury wprowadził Dante w „Boskiej komedii". W polskiej literaturze użył jej Porębowicz w przekładzie Dantego, Asnyk w „Śnie grobów" i i.

Terek — rzeka pn.-kaukaska, u stóp Ka-zbeku. Nad nią skupienia kozaków terskich. 610 km dl.

Terencjusz, Terentius Publius Afer — (ok. 190— 159 prz. Chr.), ostatni wielki komediopisarz rzym. Zastąpił rubaszność komedyj Plauta wdziękiem. Zachowało się 6 komedyj T., z których 4 są zmodyfikowanymi w duchu rzym. tłumaczeniami z Menandra. Najbardziej znane: „Bracia", „Eunuch".

I, 1242, II, 1256, III, 421.

Teresa od Jezusa, św patronka Hiszpanii, karmelitanka; zał. wraz z św. Janem od Krzyża zakon karmelitów bosych. Autorka szeregu dziel mistycznych i po-ezyj. Pam. 15 października

-> III, 649, 651, 652, 654, 656.

obejmujący prawa przemiany ciepła dzaje energii i na odwrót. Opiera się na podstawowych prawach, zw. zasadami T. I zasada T. jest to zasada zachowania energii; wg. II zasady T. — wszelkim procesom zachodzącym w przyrodzie towarzyszy przyrost entropii, tj. rozpraszanie się energii w danym układzie; III zasada T., zw. teorematem

Termodynamika — dział nauki o cieple,

w i. ro-

Teresa od Dzieciątka Jezus, św. — (1873 — 1897), w r. 1888 wstąpiła do karmelitanek bosych w Lisieux. W „Dziejach duszy" opisała swe przeżycia wewnętrzne. Kanonizowana w r. 1925. Pam. 3 października.

Teresa Jadwiga — pseud. Jadwigi Papi.

Terespol — m-to w pwt. bialskim (\voj. lubelskie), nad Bugiem. Fabryka wyrobów cementowych, młyny. Ok. 2000 mieszk.

Termiczne prądy — prądy powietrzne powstające skutkiem różnic temperatury mas powietrznych nad różnymi terenami. Mają wielkie znaczenie w szybownictwie.

->III, 384-385.

Termin

N e r n s t a, orzeka, że w temperaturze zera bezwzględnego (ok. — 273° C) entropia posiada wartość równą zeru i że w miarę obniżania temperatury ciepło właściwe ciał maleje, dążąc do zera w temperaturze zera bezwzględnego, skutkiem czego temperatura ta jest praktycznie nie osiągalna. Znaczenie T. wybiega znacznie poza granice nauki o cieple; rozumowanie metodami T. stosuje się z korzyścią w chemii fizycznej, zwł. teorii roztworów, elektrochemii i i. T. techniczna — dział T. obejmujący teorię kotłów i silników parowych, silników spalinowych, urządzeń chłodniczych itd.

Termoelektryczne zjawiska

1.

powstawanie siły elektrobodźczej w obwodzie złożonym z dwu różnych metali, gdy miejsca spojenia posiadają różne temperatury. Wys. napięcia zależy od rodzaju metali i różnicy temperatur. Obwód taki zw. jest termoogni-wem. Jako źródło prądu termoogniwa nie mają praktycznego znaczenia, stosowane są natomiast w postaci drutów zlutowanych końcami (wolne końce połączone są z miliwolt-metrem), zw. termoparami, do pomiaru temperatur, zwł. jako pirometry; z wartości wytworzonego napięcia, mierzonego czułym miliwoltmetrem, można obliczyć temperaturę. Najczęściej używane termopary: platyna i stop platyny z rodem, żelazo i konstantan. Odwrotnym T. Z. jest tzw. efekt Peltiera, ogrzewanie się lub ochładzanie styku dwóch metali pod wpływem prądu elektrycznego (zależnie od kierunku

określenie obowiązujące w pewnym zakresie pojęć, np. T. matematyczny. Terminologia — ogół T., jakimi posługuje się dana nauka. 2. — granica, kres; czas ściśle wyznaczony; czas nauki rzemiosła (wg polskiego prawa przemysłowego zasadniczo 3 lata); data dostawy towaru, płatności weksla, rachunku lub regulacji i. zobowiązania. Terminator — praktykant uczący się rzemiosła. Terminowe interesy, transakcje — interesy (w odróżnieniu od kasowych, natychmiast wykonalnych), których realizacja następuje w późniejszym, z góry określonym czasie (np. zakup-sprzedaż towarów albo walorów na giełdzie z warunkiem, że sfinansowanie transakcji nastąpi po dziennym kursie tego a tego dnia). Są to przeważnie interesy spekulacyjne.

T. prekluzyjny Prekluzyjny termin.

Terminus — w strż. Rzymie bóg granic, stróż prawa własności. Poświęcone mu były słupy graniczne.

Termograf -> Termometr.

Termoluminiscencja — świe-

Termit — mieszanina sproszkowanego glinu metalicznego z tlenkiem żelaza. Po silnym podgrzaniu mieszaniny w jednym miejscu zachodzi reakcja odtlenienia tlenku do żelaza metalicznego, rozprzestrzeniająca się na całą masę; glin utlenia, się do trójtlenku. Wywiązuje się duża ilość ciepła, mieszanina rozgrzewa prądu), się do ok. 3000°, żelazo wydziela się w stanie stopionym. T. stosuje się do spawania (np. szyn)

i napełniania lotniczych bomb zapalających. cenie niektórych ciał spowodowa-Glin może być częściowo lub całkowicie zastą- ne słabym ogrzaniem, piony przez magnez; zastosowanie zamiast tlen- Termometr — przyrząd do ku żelaza i. tlenków, np. krzemu, chromu, man- pomiaru temperatury. Najczęściej ganu, umożliwia otrzymanie tych pierwiastków w wolnym stanie.

Hr i

Termlty, bielcę (Isoptera) — rząd owadów.

Termograf.

Termometr

normalny.

Samce i młode samice są uskrzydlone, a osobniki niedorozwinięte płciowo, tj. robotnicy i żołnierze, są bezskrzydłe. T. żyją społeczeństwami; wznoszą kopce, dochodzące do 5 m wys. lub wygryzają korytarze w drzewach, niektóre żyją w ziemi. Wyrządzają szkody w lasach i budowlach drewnianych. Występują w klimacie ciepłym i gorącym. Przeobrażenie niezupełne.    stosowane T. rtęciowe składają się ze zbiornika

Termochemia

dział chemii fizycznej    z dotopioną kapilarą z podziałką; rtęć w zbiór-

zajmujący się badaniem efektów cieplnych    niku rozszerza się lub kurczy w zależności od

temperatury, koniec słupka rtęci w kapilarze

towarzyszących procesom chemicznym.

nadmorski wąwóz na dro-

urządzenie do samo-

zwiększa dopływ gazu lub za-

m-to wł. w Umbrii nad Nerą, siedziba biskupia, zabytki rzym., katedra z XIII w.; przemysł przędzalniczy, fabryki broni. Ok. 65 000 mieszk.

Terpentyna — mieszanina terpenów otrzymywana przez destylację z żywic drzew iglastych, gorsze gat. (np. T. rosyjska) z żywicznego drewna. Żółtawa ciecz o charakterystycznym zapachu. Stosuje się jako rozpuszczalnik, zwł. w przemyśle lakierniczym, do rozcieńczania farb olejnych; w lecznictwie do nacierań i do użytku wewnętrznego w bron-chicie, newralgii, zatruciu fosforem. T. francuska

gr-

Terramara — osiedle składające się z chat na palach budowane na sztucznym wzniesieniu z piasku, kamieni i ziemi, otoczone obronnymi wałami, palisadą i rowami wypełnionymi wodą. Epoka brązu (2500—1000 r. prz. Chr.).

7, 284.

Terra rossa

Terrier — pies pocz. używany do polowań na lisy, borsuki, króliki i szczury, 'obecnie przeważnie pokojowy lub obronny. Wzrost niewielki lub średni. Odznacza się ruchliwością

przesuwa się, wskazując temperaturę mierzoną. T. te można stosować do temperatur od punktu krzepnięcia rtęci ( — 39° C) do ok. 700° C. Zamiast rtęci stosuje się, zwł. do b. niskich temperatur, ciecze organiczne (alkohol, pentan i i.). T. maksymalny lekarski posiada kapilarę przewężoną lub prawie zatkaną włosem szklanym tuż nad zbiornikiem; skutkiem tego słupek rtęci odrywa się podczas stygnięcia T. od gł. masy i nie opada, wskazując najwyższą temperaturę; zostaje wprowadzony z powrotem do zbiornika przez wstrząśnięcie. T. gazowy jest to zbiornik z gazem (powietrze, wodór i i.) połączony z manometrem ; o temperaturze wnioskujemy z prężności gazu. W T. metalowym wydłużenie pręta metalowego (lub wygięcie zespołu złączonych końcami dwóch taśm z metali o różnych spółczynnikach rozszerzalności) przenosi się na wskazówkę, wskazującą na skali temperaturę. T. metalowy z wskazówką zakończoną piórkiem, rysującym krzywą zmian temperatury na przesuwanej mechanicznie taśmie papierowej z podziałką, zw. termogra-fem, stosuje się w meteorologii, technice i pracowniach naukowych. T. elektryczne pozwalają wnioskować o temperaturze z oporu przewodnika lub siły elektrobodżczej ogniwa termoelektrycznego (-> Termoelektryczne zjawiska). Istnieją trzy skale termometryczne — Celsiusa (skala obowiązująca obecnie w Polsce w większości państw), Rćaumura i Fahrenheita.

Termometria — dział nauki o cieple, obejmujący metody pomiaru temperatury.

-*/, 1007.

Termoogniwo Termoelektryczne zjawiska.

Termopara -> Termoelektryczne zjawiska.

Termopile

dze z Tesąlii do Attyki, pamiętny bohaterską obroną i śmiercią Leonidasa, który w 480 r. prz. Chr. na czele 300 Spartan usiłował tu powstrzymać wojska pers.

Termoregulator czynnego utrzymywania stałej temperatury, najczęściej w termostatach. Opiera się przeważnie na wykorzystaniu rozszerzalności cieplnej cieczy lub ciał stałych, jak termometr, przy czym rozszerzenie powoduje zmniejszenie dopływu gazu do płomienia lub przerwanie ogrzewającego prądu elektrycznego, skurczenie — myka obwód.

Termos Dewar.

Termostat — przyrząd, w którym utrzymuje się stałą temperaturę. Najczęściej stosuje się T. wodne lub powietrzne (naczynia z wodą lub zamknięte szafki) ogrzewane gazem lub grzejnikami elektrycznymi, przy czym temperaturę utrzymują termoregulatory. Często osiąga się stałą temperaturę przez zastosowanie topniejącego lodu (0°), wrzącej wody lub pary wodnej (100°) lub i. wrzącej cieczy. T. stosuje się gł. w pracowniach fizycznych, chemicznych, bakteriologicznych i i. w badaniach naukowych.

Termosyfonowe chłodzenie — chłodzenie oparte na samoczynnym (dzięki różnicy ciężaru właściwego wody gorącej i zimnej) obiegu wody w układzie chłodzącym, często stosowane w samochodach.

Termoterapia — leczenie za pomocą ciepła, np_ ciepłych kąpieli, ciepłych okładów, nagrzewania. T. wpływa korzystnie zwł. na gojenie się spraw zapalnych.

Termy — 1. — inna nazwa cieplic. 2. — łaźnie publiczne z czasów cesarstwa rzym. Słynne T. Tytusa, Nerona, Hadriana, Caracalli. -> orf. ,,Akwedukty i termy", I, 83 — 89.

Terni

T. z żywicy niektórych gat. sosny. T. wenecka — żywica modrzewia, przejrzysta ciągliwa masa; stosowana do lakierów, kitów, laków.

Terpeny — grupa węglowodorów o budowie pierścieniowej, zajmujących pośrednie stanowisko m. węglowodorami aromatycznymi a naftenami, Terpentyna jest mieszaniną T.; kamfora, mentol, większość olejków eterycznych stanowią ich pochodne.

Terpsychora (gr. = „rada z tańca") muza tańca.

ciężka czerwona glina, składająca się z tlenków żelaza i substancji ilastej. Powstaje w klimacie ciepłym na wapieniach jako produkt ich wietrzenia. Najczęściej spotykana u pn. brzegów Morza Śródziemnego, gdzie stanowi cenną glebę.

Terre Haute, ter ót — m-to St. Zj. A. Pn. w stanie Indiana nad rzeką Wabash; kopalnie węgla, przemysł metalurgiczny i młynarski. Ok. 60 000 mieszk.

Tertium comparationis (łac.)

kraina pn.-wsch. Grecji m. Morzem Egejskim a pasmami Olimpu i Pindos. W r. 344 prz. Chr. podbita przez Filipa Macedońskiego, w r. 196 prz. Chr. uwolniona spod panowania macedońskiego, od r. 146 prz. Chr. prow. rzym. Od r. 1393 należała do Turcji, od r. 1881 prow. gr. 13 000 km², 493 000 mieszk.

(* 1857), fizyk chorw.-amer. Pierwszy badał prądy szybkozmienne wys. napięcia, skonstruował aparaturę do otrzymywania ich.

Tespis

(XVII w.),

hetman kozacki od r. 1663, jeden z zaufanych pułkowników Chmielnickiego; po jego śmierci dążył do porozumienia z Polską i przyczynił się do zawarcia ugody hadziackiej. Wobfcc wrogich Polsce nastrojów na Kozaczyźnie, zrzekł się hetmaństwa i osiadł w Warszawie pod nazwiskiem Morzkowski.

Teterew — prawy dopływ Dniepru wypływający spod Żytomierza, 300 km dł.

Tetmajer-Przerwa mierz

1.

i inteligencją. Rozróżnia się T. szorstkowłose i gładkowłose, ang., irl., airedaleterriery.

Terror — metoda walki najczęściej polit., posługująca się gwałtem, wzgl. groźbą gwałtu. T. odgrywa w okresach rewolucyjnych prawie zawsze b. wielką rolę (rewolucja fr., rewolucja bolszew., przewrót faszystowski, hitlerowski itd.). T. mogą posługiwać się zarówno grupy będące u władzy, jak też grupy zwalczające panujący stan rzeczv.

-► /, 216-217.

Tersytes — wg Homera najbrzydszy i najnikczemniejszy z wojowników gr. walczących pod Troją; zabity przez Achillesa. Imię T. jest symbolem szpetoty fizycznej i moralnej.

pojęcie

logiczne. T. C. powstaje wówczas, gdy porównujemy jakieś dwa przedmioty ze względu na cechę, którą posiada jakiś inny, trzeci przedmiot.

Tertium non datur (łac. = trzeciej możliwości nie ma) — prawo logiczne głoszące, że z dwóch zdań sprzecznych m. sobą jedno musi być prawdziwe. (-> Prawo wyłączonego środka).

Tertulian, Kwintus Septymiusz Florens — (ok. 160— ok. 220), prawnik, pisarz kościelny. T. dowodził znaczenia tradycji w kościele, bronił chrześcijan przed zarzutami pogan. Z pism najważniejsze: ,,Apologeticus“.

Teruel — m-to hiszp. w pd. Aragonii nad rzeką Guadalaviar; teren zaciekłych walk w wojnie domowej w r. 1938.

Tesalia

Tesla Nikola

(VI w. prz. Chr.), poeta gr. uważany za protoplastę tragedii. Udramaty-zował dytyramb dionizyjski, wprowadzając aktora, który mógł występować w różnych rolach i którego występy przeplatały się z partiami chóru-

Tessyn, wł. Ticino — 1. — rzeka wł„ dopływ Po z Alp Lepontyjskich, przepływający przez Lago Maggiorę; dł. 260 km. 2. — pd. kanton szwaj c. na granicy Włoch, z ludnością mówiącą językiem wł. 2800 km², 160 000 mieszk.

Test (ang. = próba) — zadanie służące do stwierdzenia czy badana osoba, wykonująca je, posiada pewną zdolność i w jakim stopniu. Najbardziej rozpowszechnione są T. inteligencji; istnieją też T. do badania uwagi, pamięci, zdolności potrzebnych w poszczególnych zawodach itp.

-> II. 996-997, IV, 488, 1207.

Testament — akt, którym spadkodawca (te-stator) rozporządza całością lub częścią swego majątku, na czas, gdy już żyć nie będzie. Dla ważności T. spadkodawca w chwili sporządzania T. musi posiadać zdolność prawną. T. musi posiadać własnoręczny podpis testatora. T. urzędowy — T. spisany przez notariusza w obecności świadków. T. prywatny — napisany własnoręcznie przez spadkodawcę.

Testament Nowy i Stary -> Nowy Testament. Stary Testament.

Tetera-Morzkowski Paweł

Włodzi-

(1862—1923), malarz. Jeden z zał. krakowskiego stów. „Sztuka". Tematy jego obrazów, odznaczających się jasnym żywym kolorytem, przeważnie oparte o folklor; pod względem formalnym wpływy impresjonizmu. GL dzieła: „Wesele", „Oberek", tryptyk „Kolęda". Brał udział w życiu polit. b. Galicji jako poseł do parlamentu austr. 2. — Kazimierz — (* 1865), brat poprz., wybitny poeta i epik okresu Młodej Polski, autor niezwykle popularnych aż do wielkiej wojny zbiorów poezyj lirycznych odznaczających się rzadką muzykalnością wiersza, odzwierciedlających impulsywną, egocentryczną naturę poety; piewca przyrody i miłości zmysłowej oraz melancholii, wypływającej z poczucia osamotnienia i bezcelowości bytu („Na Anioł Pański", „Hymn do Nirwany"). Mocny, męski ton posiada twórczość epicka T., zrośnięta podobnie jak liryczna, np. świetna „Melodia mgieł nocnych", z Tatrami i Podhalem, którego gwarę wprowadził T. wraz z Witkiewiczem do literatury polskiej. W opowiadaniach „Na Skalnem Podhalu" i w powieściowej „Legendzie Tatr" stworzył T., w ścisłym oparciu o regionalizm podhalański, mityczne wizje bohaterów Podhala. Inne dzieła : powieści obyczajowe: „Panna Mery", „Romans panny Opolskiej", powieść historyczna o r. 1812 „Koniec epopei", nowela „Ksiądz Piotr", powieść fantastyczna „Król Andrzej", utwory dramatyczne: „Zawisza Czarny", „Judasz", opowiadanie „O żołnierzu polskim", utwory krytyczno-literackie i i.

Tetra (z gr.) — w złożeniach przedrostek = cztero..., np. tetralogia = cykl utworów literackich, składający się z czterech członów.

Tetrachord

Tetuan

I)

yJE

mm

cean

-> II, 668.

pasmo wzgórzy w Westfalii, do 470 m wys. Pamiętne klęską legionów rzym. pobitych tu w r. 9 przez szczepy germ. pod wodzą Arminiusza (wg innych wersyj bitwa ta odbyła się na pn. koło Osnabriick).

Teutonł

1. — starogerm. szczep zamieszkały w Holsztynie; brali udział w wyprawie Cymbrów na Rzym w r. 102 prz. Chr. i pobici zostali przez Mariusza. Osiedlili się później nad Menem. 2. — nazwa nadawana Niemcom w ogóle.

Texas, 'teksas Teza

rsM

fania bądź do waluty, bądź do stosunków polit. danego kraju. -> III,

1156-1157, IV, 33.

Tezeusz — w podaniach gr. heros, największy bohater ateński; zabił Prokrusta, z pomocą Ariadny zgładził Minotaura ; jako król

ima

Tezeusz

-+III, 1108. (XVI w.), wojewoda

naczynia krew z serca do na-

w muzyce = grupa cztero-tonowa w ramach kwarty czystej.

Tetraedr — czworościan foremny. Tetrarcha — w państwach hellenistycznych władca czwartej części kraju (np. Judei), stolica Ma-rokka hiszp., w pobliżu Morza Śródziemnego. 48 000 mieszk.

Tetyda — w podaniach gr. jedna z nereid, małżonka Peleusza, matka Achillesa.

Tetyda — olbrzymi o-

równoleżnikowy, któ> "pdeusz i Tetyda. Malo-ry powstał w okresie kar- widło z wazy greckiej, bońskim i rozciągał się

od Gibraltaru do Archipelagu Malajskiego. T. była środowiskiem, w którym osadzały się grube pokłady skalne. Z biegiem czasu T. kurczyła się, a jej osady spiętrzały się coraz bardziej, tak że w końcu okresu trzeciorzędowego utworzyły wys. pasma górskie, należące do systemu łańcuchów alpejskich (Alpy, Karpaty, Himalaje itd.). Resztką T. jest dziś Morze Śródziemne.

Teutoburski Las

Teksas.

zdanie uznane za prawdziwe; w nauce dedukcyjnej: pewnik, twierdzenie, lub definicja. Matematycy używają terminu T. w innym znaczeniu (-*■ Twierdzenie). T. nazywa się również rozprawę doktorską.

Tezauryzacja — gromadzenie skarbu; gromadzenie bogactw, dóbr, kapitałów, zwł. pieniędzy, kruszców, kosztowności, chowanie o-szczędności bez korzyści u siebie w domu, a nie składanie ich w banku, kasie oszczędnościowej wypłacającej posiadaczowi procenty i obracającej powierzonymi oszczędnościami, co przyczynia się do ożywienia życia gospodarczego. T. powstaje jako rezultat braku zau-

broni Antiope przed centaurem.

Malowidło z wazy greckiej.

Aten po śmierci ojca, Egeusza, zjednoczył państewka Attyki w jedno państwo, zaprowadził nowe ustawodawstwo, nadał prawa obywatelskie przybyszom, ustanowił Panatenaje; pokonał centaurów, walczył z Amazonkami, a ich królową, Antiope — poślubił. -*■ II, 115, III, 1108.

Tęcza — zjawisko meteorologiczne, wielobarwny łuk ukazujący się na niebie na wprost słońca, jeśli słońce świeci podczas, lub bezpośrednio po deszczu. Powstaje przez załamanie, rozszczepienie i odbicie promieni słonecznych w kroplach deszczu. Niekiedy na zewnątrz T. widoczna jest T. wtórna, słabsza, o odwróconej kolejności barw; powstaje wskutek dwukrotnego załamania i dwukrotnego odbicia promienia słonecznego od wewnętrznej ściany kropelek wody. T. nie powstaje, gdy słońce znajduje się zbyt wysoko nad horyzontem.

Tęcznik (Calosoma) — rodzaj chrząszczy z rodziny Carabidae, o metalicznych pokrywach. Dorosłe i larwy pożyteczne; polują na drzewach na owady.

Tęczówka (iris) — przednia, okrągława część środk. warstwy (jagodówki) ściany gałki ocznej, zawierająca barwnik, od którego ilości zależy kolor oczu. W środku T. znajduje się niewielki otwór — źrenica.

Tęczyński Jan sandomierski; wysłany w poselstwie do Szwecji w r. 1561, pozyskał miłość księżniczki Cecylii, siostry Eryka XIV. Podczas powtórnej podróży do Szwecji został schwytany przez Duńczyków i uwięziony w Kopenhadze, gdzie zmarł. Bohater powieści Niemcewicza ,,Jan z Tęczyna" i wiersza Kochanowskiego.

Tęgopokrywe (Coleoptera) *-> Chrząszcze.

Tętna niemiarowość, arytmia (arrythmia) — nieregularność uderzeń tętna; występuje w szeregu schorzeń serca, w związku z zaburzeniami w węzłach nerwowych i pęczku mięśniowo-ner-wowym serca.

Tętniak, anewryzm (aneurysma) — workowate uwypuklenie ściany tętnicy lub serca, połączone ze zmniejszeniem grubości ściany worka. Powoduje ciężkie, niekiedy śmiertelne krwotoki. Najczęstszą przyczyną T. bywa miażdżyca, gościec, gruźlica.

Tętnice, arterie (arteriae) krwionośne, prowadzące rządów organizmu. (—>■ Krwionośne naczynia, Krwiobieg). -> IV, 744, 746.

Tętno, puls (pulsus) — rytmiczne rozszerzanie się ścian tętniczych, przenoszące się w postaci fali z tętnicy gł. (aorty) na tętnice mniejsze. Fala T. powstaje na skutek nagłego rozszerzania początkowego odcinka aorty przez wpadającą do niej krew z kurczącej się lewej komory serca; zasadniczą rolę w powstawaniu fali tętna odgrywa sprężystość ścian tętniczych, która umożliwia przenoszenie się fali z jednej części tętnicy na odcinki sąsiednie. T. badamy bądź przez wyczuwanie go na tętnicach leżą-

-+ II, 883.

Thar

(975-1019), bi-

związek organiczny, pochodna gwajakolu; środek wykrztuśny, stosowany w chorobach płucnych.

Thionville, tjówil

zbli-

cych powierzchownie pod skórą (najczęściej na tętnicy promieniowej, w okolicy nadgarstka, po stronie dłoniowej, u podstawy palucha), bądź za pomocą przyrządu, zw. sfimgogra-fem. Odróżniamy T. częste i rzadkie, duże i małe, twarde i miękkie, szybkie i wolne, miarowe (regularne) i nie miarowe (nie regularne). Z charakteru T.wyprowadzamy wnioski o stanie serca i naczyń krwionośnych. Normalne T. u dorosłego mężczyzny 60—80 uderzeń na minutę, u kobiety 80, u dziecka 90, u oseska — 100.

Tężec (tetanus) — 1. — długotrwały skurcz mięśnia; 2. — ostra choroba zakaźna, wywoływana przez swoiste laseczniki, mogące zachować przez szereg lat swą żywotność i zjadli-wość, zarówno w warunkach naturalnych (np. w ziemi), jak i sztucznych. Laseczniki T. dostają się do organizmu przez skaleczenia i rany, najczęściej przy zanieczyszczeniu miejsc uszkodzonych ziemią. Okres wylęgania laseczników trwa od 4—14 dni. Laseczniki T. wytwarzają toksyny, uszkodzające rdzeń kręgowy i powodujące tężcowe skurcze mięśni. Dawniej T. często kończył się śmiercią, obecnie leczy się go skutecznie swoistą surowicą.T. występuje najczęściej u żołnierzy na wojnie, jak również u robotników ziemnych.

->I, 508, IV, 1507.

Tężnie -> Sól kuchenna.

Tężyczka (tetania) — choroba spotykana u dzieci i ludzi młodych (do 11. trzydziestu), charakteryzująca się powtarzającymi się napadami skurczów mięśniowych i drgawek. T. powodowana jest zaburzeniami przemiany materii, związanymi z niedomogą gruczołów przytarczycznych.

Th — s. chem. pierwiastka toru.

Thackeray William Makepeace, 'Makary ’uyljam ’mejkpi:s — (1811 — 1863), pisarz i krytyk ang., jeden z najwybitniejszych powieścio-pisarzy XIX w. Powieści: ,,The Vanity Fair" („Jarmark próżności") i i. oraz essay’e. Twórczość T. znamionuje odwrót od romantycznej idealizacji, realizm i temperament satyryczny.

->I, 854, IV, 1329.

Thaer Albrecht — (1752 —1828), lekarz niem., z zamiłowania rolnik. Pierwszy zwrócił uwagę na znaczenie nauk przyrodniczych w nauczaniu rolnictwa. Z licznych dzieł najważniejsze: ,,Orundsatze der rationellen Landwirtschaft" („Podstawy racjonalnego rolnictwa").

Thames, temz -> Tamiza.

bezludna pustynia ind. w Radż-putanie; bardzo mały opad. 295 000 km2 I, 467.

Thasos — wyspa gr. na pn.-wsch. wybrzeżu Grecji; oliwki, uprawa wina; ok. 400 km², 15 000 mieszk.

Thermidor, tćrmidor — jedenasty miesiąc fr. kalendarza rewolucyjnego (od 19 lipca do 17 sierpnia); w skrócie nazwa przewrotu 9 T.

(27 lipca 1794 r.)., który robalił dyktaturę Robespierre’a i jego stronników.

Thibaut (Te o bal d) de Champagne, tibó da szapań — (f 1253), truwer fr.; brał udział w wyprawie krzyżowej przeciw albigensom. Poezja T. odznacza się kunsztownością formy.

Thiers Adolphe, tjćr adolf - (1797-1877), fr. mąż stanu i historyk, pierwszy prezydent Trzeciej Republiki w 11. 1871 — 1873, ideolog liberalizmu w walce z restauracją. W 11. 1836 i 1840 premier; po r. 1848 republikanin (przeciwnik Napoleona III), od r. 1863 deputowany, w opozycji do drugiego cesarstwa. Po upadku cesarstwa wybrany przez Zgromadzenie Narodowe w Bordeaux szefem egzeku-tywy, zawarł pokój z Prusami w r. 1871; wybrany na prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe. Napisał: „Histoire de la róvólution franęaise", ,,Histoire du Consulat et de l’Empire" ii.; w dziełach swych wielbił Napoleona I.

Thietmar, Dietmar skup w Merseburgu, kronikarz niem. Kronika T. stanowi ważne źródło dla poznania epoki pierwszych Piastów.

Thiocol

m-to w Lotaryngii, ośrodek silnych umocnień fr. nad granicą niem. 15 000 mieszk.

Thoma Hans — (1839—1924), malarz i grafik niem. Obrazy T. są realistyczne, oparte przeważnie na tematach chłopskich; poza tym malował sceny rei. i mit. pod silnym wpływem Bócklina.

Thomas Albert, toma albór — (1878—1932), polityk fr., socjalista, czynny w ruchu zawodowym. W 11. 1915 — 1917 min. przemysłu wojennego, w 11. 1921 — 1932 dyrektor Międzynarodowego Biura Pracy w Genewie. „Justice sociale et paix universelle" („Sprawiedliwość społeczna i pokój powszechny") i i.

-* I, 632.

Thomas Ambroise, toma abruaz — (1811 — —1896), kompozytor fr.; pisał gł. opery, żonę w stylu do Gounoda. Gł. dzieła : „ Mignon", „Hamlet".

Thomas Sidney Gilchrist, 'tomas 'sydny 'gylkryst —    (1850—1885), wynalazca ang.

Przystosował metodę Bessemera wytwarzania stali do żeliwa o dużej zawartości fosforu przez wyłożenie gruszki Bessemera dolomitem i dodatek wapna palonego do żeliwa. W tych warunkach fosfor przechodzi do żużla (zw. żużlem T.) w postaci fosforanu wapnia. Zmielony żużel T. (mączka T., tomasyna.) jest cennym nawozem fosforowym.

Thomasius Christian — (1655—1728), prawnik i filozof niem., pionier oświecenia, szermierz tolerancji i racjonalizmu; zwalczał tortury i procesy o czary.

-> I, 412, II, 161, 368, 1022-1023. Thomson William, ’toms,n ’uyljam (od r.

(1824—1907), wybitny

->IV, 778.

na konfe-

Ihot.

v g Rzymian Wyspy Szetlandzkie, potem Slcan-(1859—1907), ang. poeta kat., autor poematu ; • dynawia. Ultima Thule — najdalsza wyspa „The Hound of Heaven“ („Pies gończy niebios").

Thompson Seton, ’toms,n ’si:t,n, właściwie Seton Ernest — (* 1860), przyrodnik i powie-ściopisarz kanad., autor popularnych opowieści z życia zwierząt.

Thompson William, ’toms,n ’uyljam —

(1785 — 1833), ang. socjalista utopijny, uczeń Owena.

Thun

(1773-1853), romantyczny poeta i krytyk niem.; rozpoczął pracę literacką od pisania płytkich opowieści dla szerokiej publiczności; wzniósł się potem poprzez autobiograficzne i psychologiczne powieści na szczyty romantyzmu w komediach baśniowych i dramatach o zacięciu raczej epickim (,,Okłavianus“). Umiłowanie przeszłości, zwł. poezji i sztuki śrdw., wyczucie tajemnych sił przyrody i jej uroku są charakterystyczne

I, 598, IV, 596.

Tiedeman Christoph — (1836—1907), polityk niem., przeciwnik Polaków, założyciel i pierwszy prezes Hakaty, inicjator Prus. Komisji Kolonizacyjnej. (-> Hakatyaci).

Tien-tsin — m-to i gł. port pn. Chin u ujścia Kanału Cesarskiego do rzeki Peiho; awan-port w Taku. Liczne koncesje europ. Port ryżowy i bawełniany.

Tiepolo Giovanni Battiste — (1696—1770), malarz wł. Celował w wielkim malarstwie de-

w zamku królewskim w Ma

Tigellinus Tofonius

Thompson Francis, ’toms,n ’fra:nsys —t

-*■ IV, 837-838.

Thomson James, ’toms,n dżejmz — (1700 — 1748), poeta ang., autor poematu opisowego „The Seasons" („Pory roku"), nacechowanego szczerością opisów natury.

Thomson Joseph John, ’toms,n 'dżouzyf dżon — (* 1856), fizyk ang. Badał przewodzenie elektryczności przez gazy rozrzedzone; stwierdził, że promienie katodowe składają się z elektronów; wyznaczył stosunek ładunku elektrycznego do masy elektronu oraz jonów, stanowiących promienie anodowe. Nagroda Nobla w 1906 r.

1892 lord Kelvin) fizyk ang. Liczne prace teoretyczne i doświadczalne z dziedziny termodynamiki, elektryczności i i. Skonstruował szereg precyzyjnych przyrządów: galwanometrów, elektrometrów, ulepszył telegraf transatlantycki. -* II, 363, 367.

Thor, Thorr — jeden z gł. bogów staronor-dyjskich, czczony przede wszystkim przez Norwegów jako obrońca ludzi przeciw złym mocom : wielkoludom, potworom itp. Wyobrażany jako olbrzym z czerwoną brodą i potężnym głosem.

Thorwaldsen Bertel — (1770 — 1844), rzeźbiarz duń. Surowo klasyczna sztuka T. wzorowana jest na ideałach strż. Gł. dzieła: „Pochód Aleksandra W.‘‘, „Chrystus błogosławiący" i i. W Polsce — pomniki: konny ks. Józefa Poniatowskiego i Mikołaja Kopernika w Warszawie, Włodz. Potockiego w Krakowie i i. •-> I, 1162-

Thot — egips. bóg księżyca, twórca ładu, mowy i pisma, bóg czasu; przedstawiany z głową ibisa.

Thugutt Stanisław — (* 1873), polityk, od r. 1922 prezes stronnictwa „Wyzwolenie"; działacz niepodległościowy i legionista, minister spraw wewnętrznych w t. zw. rządzie lubelskim i gabinecie Mo-raczewskiego, delegat rencję pokojową w r. 1919. Działacz spółdzielczy.

Thugutt Stanisław Józef —

(* 1862), mineralog. Liczne prace z dziedziny chemii minerałów, zwł. krzemianów.

Thule — wg wierzeń strż. najdalej na pn. położona szczęśliwa wyspa: wg Greków Islandia,

u kresu świata.

uzdrowisko Szwąjc. w kantonie berneńskim nad rzeką Aar, przepływającą przez jezioro tejże nazwy; przemysł metalowy, największe pole ćwiczeń wojsk szwajc.

Ti — s. chem. pierwiastka tytanu.

Tianszań — potężny łańcuch górski w środk. Azji, sięgający do 7000 m (Chan Tengri), z silnym zlodowaceniem, miejscami pustynny. Ludność: Kirgizi i Tadżykowie.

Tiara — nakrycie głowy papieża, będące oznaką jego wda-dzy nad kościołem. Papież używa T. przy różnych uroczystościach kościelnych, ale nie w czasie odprawiania nabożeństwa, kiedy wkłada infułę biskupią.

Tibesti — masyw górski po- Tiara papieska, chodzenia wulkanicznego w środk.

Saharze, do 3425 m wys. (Emi Kussi).

Tibullus Albius, — (J⁻ 19 prz. C.hr.), poeta rzym. Zachował się jego zbiór elegij, będących apoteozą sentymentalnej miłości. -> III, 422.

Ticińo -> Tessyn.

Tieck Ludwig dla twórczości T.

1 387 000 mieszk.

koracyjnym. Jego freski, a zwł. plafony cechuje kompozycja dynamiczna. Gł. dzieła: plafony w kościele jezuitów i kościele dei Scalzi w Wenecji, heski w pałacu Labia w Wenecji, w rezydencji arcybiskupiej w Wiirz-burgu oraz d rycie.

Tiers ćtat, tjćrzćtń (fr. = „stan trzeci") — przedstawiciele mieszczan we fr. Stanach Generalnych ; w czasie wielkiej rewolucji fr. tak nazywano wszystkie nie uprzywilejowane warstwy w odróżnieniu od szlachty i duchowieństwa.

(J- 69), ulubieniec cesarza Nerona, miamrwany przezeń prefek-

— imię królów (panował w 11. ok.

i Damaszek.

wyżynna kraina w pn. Abisynii

m-to hol. w pn. Brabancji; przemysł przędzalniczy i maszynowy; opa.ctwo trapistów. Ok. 85 000 mieszk.

Tilly Johann Tserelaes, hr. — (1559—1632), niem. wojownik, gorliwy katolik; stał na czele wojsk cesarskich podczas wojny trzydziestoletniej. W r. 1620 zwyciężył protestantów pod Białą Górą, w r. 1631 zdobył Magdeburg. Pobity przez Gustawa Adolfa szw. pod Breiten-feldem w r. 1631.

Timbre, tebr (fr.) — barwa dźwięku (-> Dźwięk), zwl. głosu ludzkiego.

Timbuktu — m-to w Sudanie fr., dawniej centrala handlu Sahary (sól) z Sudanem (złoto, niewolnicy), ważny ośrodek ar. nauki i sztuki, dziś podupadłe. 5000 mieszk.

-> III, 763.

„Timeo Danaos et dona ferentes“ (łac. = „obawiam się Danajówr (Greków) nawet przynoszących dary") — słynny cytat z „Eneidy" Wergiliusza (2, 49), włożony w usta kapłana Laokoona, przestrzegającego Trojan przed wprowadzeniem do Troi słynnego „konia trojańskiego".

„Times, The“, tajmz (ang.).

Indie aż do ujścia Gangesu, Egipt, zwyciężył Turków.

Tintoretto (właść. Jacopo Robusti) — (1518—1594), malarz wenecki epoki późnego renesansu. Uczeń Tycjana. Obrazy jego cechuje gwałtowny dynamizm, asymetria kompozycji, żywy koloryt, siła ekspresji. Gł. dzieła w Wenecji, m. i. : „Cud św. Marka", „Wesele w Kanie".

-► III, 469, IV, 1413.

Tiosiarczan sodu

Tirpitz Alfred von — (1849—1930), admirał niem., twórca niem. floty wojennej; domagał się w czasie wielkiej wojny stosowania bez ograniczeń łodzi podwodnych w walce z flotą bryt.

-> I, 708.

Tisserand Franęois Fćlix, tisara frasua feliks — (1845 — 1896), astronom fr. Gł. dzieło: czterotomowy „Traitć de mćcanique celeste" („Traktat o mechanice niebieskiej").

Kalman

Tisza

1.

1, 326.

— jezioro na Wyżynie Andyjskiej na granicy Peru i Boliwii, największe w Ameryce Pd. 8200 km², do 272 m głęb.

Titulescu Nicola — (* 1883), polityk rum., profesor prawa; w 11. 1919—1920 reprezentował Rumunię w czasie rokowań pokojowych w St. Germain i Trianon. Wielokrotny premier i min., zwolennik zbliżenia z Francją i Z. S. R. R.

Tiutczew Fiodor

ros.

poj

one

i dzień", „Zmierzch" i i.

Tivoli

tem pretorianów. Jeden z bohaterów ,,Quo-vadis" Sienkiewicza.

Tiglat-Pileser (Pilezar) asyryjskich : 1. — T. I —

1116— ok. 1090 prz. Chr.), podbił górną Mezopotamię i zniszczył Babilon; 2. — T. III — (panował w 11. ok. 746 — 727 prz. Chr.), twórca potęgi asyr., uzależnił od siebie Babilon, pokonał Aramejczyków podbił Syrię, Palestynę

-> IV, 693:

Tigranes Wielki — (ok. 140 — 55 prz. Chr.), król Armenii, jeden z najpotężniejszych władców Wsch., „król królów"; walczył z Lukullusem w r. 69, w r. 66 poddał się Pompejuszowi.

Tigre z gł. m-tem Aduą.

Tik — mimowolne, często powtarzające się ruchy pewnych grup mięśniowych (twarzy, ramion itp.), szczeg. silne w stanach podniecenia i wzruszenia, najczęściej obiaw lub pozostałość chorób nerwowych.

Tilburg

najpoważniejszy dziennik ang., załóż, w r. 1783, redagowany w duchu konserwatywnym.

Tłmiszoara, dawniej z węgierska Temesz-war — gł. m-to Banatu rum., z przemysłem metalowym i przędzalniczym. 92 000 mieszk.

Timok — prawy dopływ Dunaju we wsch. Serbii; w dolnej części tworzy granicę m. Jugosławią a Bułgarią. Dł. 171 km.

Timor — wyspa wśród Małych Wysp Sun-dajskich, podzielona na część hol. i portug. 31 000 km², ok. 500 000 mieszk.

Timur, Timur Leng, Tamerlan — (1336—1405), władca mong., założyciel wielkiego środk.-azjat. imperium z Samarkandą jako stolicą. Podbił Persję, dotarł do Moskwy, zmusił do uległości chana Złotej Hordy, zajął

Na₂S₂Os, sól sodowa nie istniejącego w wolnym stanie kwasu tio-siarkowego. Przezroczyste kryształki, łatwo rozpuszczalne w wodzie. Wiąże wolne chlorowce, stosuje się do niszczenia resztek chloru po bieleniu oraz jako utrwalacz w fotografii, ponieważ rozpuszcza chlorek, bromek i jodek srebra.

Tirana — stolica Albanii, 31 000 mieszk.

Tiro — (I w. prz. Chr.), wyzwoleniec Cycerona, jego biograf i zbieracz jego listów; wynalazł skróty stenograficzne t. zw. nołae Tiro-nianae.

(1830-1902), węg. mąż stanu, liberał; w 11. 1875—1890 jako premier rządził w duchu wzmocnienia łączności Austrii i Węgier; 2. — Istvan — (1861 — 1918), syn poprz., polityk, zwolennik unii z Austrią; przywódca liberałów, kilkakrotny premier; zamordowany przez żołnierzy.

„Titanic", taj’tanyk — wielki parowiec ang. (pojemności 47 000 ton), który zatonął na Atlantyku 15 kwietnia 1912 r. po starciu się z olbrzymią górą lodową. W katastrofie T. zginęło ponad 1500 ludzi (z 2220 znajdujących się na pokładzie).

Titicaca

(1803-1873), poeta-liryk, dyplomata, słowianofil. Liryki T. są przenikliwe i głębokie, liryki miłosne prze-tragizmem fatalizmu i udręki: „Noc „Wieczór jesienny", „Silentium", IV, 1365.

— m-to w prow. rzym. (Włochy środk.). Siedziba biskupa. Liczne zabytki (rzym. świątynia Mi nerwy, willa Adriana). Przemysł papierniczy. 19 000 mieszk.

2°/₀ krosien

II, 619.

Tkanina

w dwu-

istoty, które mogą

Tlenowy aparat

Tkactwo — dział przemysłu włókienniczego, wyrabianie tkaniny z przędzy przez wielokrotne krzyżowanie nici wątku z nićmi osnowy. T. wywodzi się z techniki plecionkarskiej, której jest udoskonaleniem przez zastosowanie mechanizmu, tj. warsztatu tkackiego (~>Krosna). T. powitało jako wynik zmienionych warunków gospodarczych, wśród ludów, które odczuwając brak skór na odzież, musiały znaleźć materię zastępczą. T. z przędzy roślinnej (konopie, len) powstało wśród osiadłych plemion prymi-tywno-rolniczych. T. z wełny zwierzęcej — u plemion pasterskich. Bawełna, hodowana dawno w Azji i w Ameryce, w Europie rozpowszechniła się dopiero w w. XVIII. Udoskonalenie dawnych prymitywnych krosien ręcznych i zastosowanie napędu mechanicznego przetworzyło T. w przemysł fabryczny na wielką skalę. Tkacki przemysł — dział włókienniczego przemysłu. Obejmuje przemysł wyrobu tkaniny z przędzy. Rozmiary T. P. danego kraju określamy liczbą uruchomionych krosien, Najlepiej rozwinięty T. P. posiada Anglia, St. Zj. A. Pn, Francja, Niemcy. Polska w r. 1936 zatrudniała 66,1 tys. krosien świata, w tym 46,6 tys. bawełnianych krosien, 13,7 tys. wełnianych, 1,8 tys. lnianych, 1,7 jutowych, 0,1 konopnych. T. P. polski skoncentrowany jest w okręgu łódzkim, białostockim i śląskim (Bielsk, Biała).

-> I, 271, II, 64, 426.

Tkacze, wikłacze (Ploceidae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Ptak niewielki, dziób krótki, gruby, stożkowaty. Upierzenie dość jaskrawe. Żyją towarzysko, wiją misterne gniazda w kształcie worka zwieszające się z gałęzi. Zamieszkują Afrykę, pd. Azję i Australię, żywią się nasionami i owadami. Spośród licznych gat. ważniejsze: Ploceus ahyssi-nicus Gm., Amadina fasciata Gm.

Tkalnia — samodzielny zakład przemysłowy, lub oddział fabryki włókienniczej, w którym przerabia się przędzę na tkaninę. W zależności od rodzaju przerabianej przędzy rozróżnia się T. bawełny, wełny, lnu, jedwabiu.

ostateczny produkt przemysłu włókienniczego, otrzymywany z przędzy. T. służą na ubiory i do wielu i. celów. Większość T. składa się ze skrzyżowanych i przeplecionych z sobą nici osnowy i wątku, zalicza się do nich również dziane wyroby. (-> Krosna, Tkactwo).

Tkanki — w organizmach roślinnych lub zwierzęcych zbiory komórek o podobnej budowie i jednakowej czynności. -> art. IV, 1097-1108; III, 88, IV, 649, 805, 1589.

Tkankowce (Metazoa) — podkrólestwo zwierząt o ciele zbudowanym z wielu komórek, tworzących tkanki. Komórki te składają się w najprostszych przypadkach z ekto- i -ento-dermy, w bardziej złożonych i z mezodermy.

-+IV, 645, 1097-1098.

Tl — s. chem. pierwiastka talu.

Tlemcen — stare handlowe m-to Algerii, dziś podupadłe. 46 000 mieszk.

Tlen — najbardziej rozpowszechniony pierwiastek. L. porz. 8, c. atom. 16, s. chem. O. T. jest gazem bezbarwnym i bez zapachu, nie pali się, lecz podtrzymuje palenie. W stanie wolnym występuje w powietrzu (23°/₀ masy), w stanie związanym w wodzie (88,8°/₀) i skorupie ziemskiej (47,3°/₀). T. otrzymuje się laboratoryjnie przez ogrzewanie pewnych związków, najczęściej chloranu potasu; technicznie przez odparowanie skroplonego powietrza: najpierw ulatnia się azot, a potem T. Mniejsze ilości T. wytwarza się przez elektrolizę wody, równocześnie z wodorem. T. jest gazem dwuatomo-wym, zawiera 2 atomy w cząsteczce, posiada jednak odmianę alotropową, trój atomowy o-zon. T. łączy się z wszystkimi prawie pierwiastkami (oprócz gazów szlachetnych i fluoru) na związki, tlenki, w których występuje zawsze jako pierwiastek dwu wartościowy. Tlenek wodoru, woda, jest obojętny, i. tlenki rozpuszczalne w wodzie tworzą po rozpuszczeniu kwasy (tlenki metaloidów) lub zasady (tlenki metali). T. jest niezbędny dla życia (-> Oddychanie), bierze udział w procesach palenia się. Stosuje się w przemyśle chemicznym (np. do wyrobu syntetycznego kwasu azotowego), do spawania i cięcia metali, w lecznictwie. -»■ /, 398, 403, 934-936, II, 1024, III, 131; art.

,.Oddychanie" i,.Oddychanie roślin", III, 1005 — 1020, IV, 482, 484, 485-486.

Tlenek węgla — CO, bezbarwny, bezwonny gaz, powstający przez spalanie węgla lub sub-stancyj zawierających węgiel przy nie dostatecznym dopływie tlenu (powietrza). Pali się niebieskawym płomieniem, przechodząc tlenek węgla. Jest silnie trujący; gaz świetlny i czad mają własności trujące z powodu zawartości T. W.

Tlenki Tlen.

Tlenkiem węgla zatrucie -> Zaczadzenie.

Tlenowce, aeroby żyć tylko w powietrzu, w obecności wolnego tlenu.

Tlenowce — pierwiastki należące do VI grupy układu periodycznego: tlen, siarka, se-' len i tellur. Pierwiastki dwuwartościowe względem wodoru, cztero- i sześciowartościowe względem tlenu. W miarę wzrostu c. atom. zmniejsza się trwałość związków z wodorem oraz moc kwasów tlenowych (siarkowy należy do najmocniejszych, tellurowy jest b. słaby).

aparat ratowniczy umożliwiający oddychanie tlenem czerpanym z butli. Składa się ze źródła tlenu (zwykle butli z gazem sprężonym), zaworu redukcyjnego i regulującego dopływ oraz maski. Stosowany w obronie przeciwgazowej, pożarnictwie, górnictwie; pod nazwą inhalatora w lotnictwie do lotów na dużych wys. Podobne

1. Tłok maszyny parowej. 2. Tłok silnika spalinowego.

m-ko w pwt. radzymińskim (woj. warszawskie), nad rzeką Jasionką. Letnisko. Ponad 1000 mieszk.

części składowe ustrojów ro-

swoista odmiana

Tobolsk

lewy dopływ Irtysza, wypływa z pd. Uralu, uchodzi pod Tobolskiem. 1290 km dł., z tego 620 żeglownych.

Tobołki (Thlaspi) — rodzaj roślin zielnych z rodziny krzyżowych, o oskrzydlonych łusz-

aparaty stosuje się w medycynie dla zwiększenia ilości tlenu doprowadzanego do płuc chorego.

Tłoczenie, sztancowanie, wytłaczanie — masowe kształtowanie przedmiotów najczęściej z blachy metalowej przy pomocy pras. Narzędzia do tłoczenia (t. zw. potocznie sznyty), wykonane z bardzo twardej stali, składają się zasadniczo z matryc (M), zawierających obrys wytwarzanego przedmiotu i stempli, cz. tłoczników (W) wpasowanych ściśle z |||I małym luzem w otwór matrycy. Najprostszą operacją Narzędzie do tłoczenia. T. jest przebijanie otworów w blasze. Prasy służące do wywierania nacisków T. (dochodzących przy T. dużych przedmiotów do 1000 ton) bywają mechaniczne, przy małych siłach niekiedy ręczne.

Tłocznia brzuszna — całość mięśni brzucha wraz z przeponą, które, kurcząc się, wywierają ciśnienie na zawartość jamy brzusznej i klatki piersiowej. T. B. odgrywa ważną rolę przy oddychaniu, oddawaniu stolca, wymiotach, porodzie.

Tłocznie -+Prasy.

Tłok — element maszynowy poruszający się szczelnie wewnątrz c y-lindra. Służy do zamiany ciśnienia na energię ruchu postępowego (w silnikach) lub na odwrót (w pompach). I, 1020 — 1021, 1023-1024, IV, 755, 757, 761-762.

Tłuczeń — materiał do budowy dróg bitych, otrzymywany przez rozłupywanie kamieni, ręczne lub za pomocą mechanicznych łamaczy.

Tłumacz — m-to pwt. w woj. stanisławowskim w pobliżu t. zw. krasu pokuckiego, z licznymi grotami. 7000 mieszk.

Tłumik, surdynka (z wł. sordino) — 1. — przyrząd zmniejszający siłę dźwięku i często zmieniający przez to i barwę tonu ; w użyciu przy fortepianie (lewy pedał), instrumentach smyczkowych (nasadka drewniana, którą nakłada się na podstawkę) i blaszanych (przyrząd, najczęściej drewniany lub metalowy, w kształcie stożka). — 2. — w silnikach samochodowych i motocyklowych urządzenie umieszczane na drodze gazów wydechowych (spalinowych), służące do zmniejszania szybkości ich wypływu i skutkiem tego do osłabiania hałasu.

Tłustosz (Pinguicula) — rodzaj roślin zielnych z rodziny pływaczowatych, pokrewnych trędownikowatym. Niewielkie rośliny owado-żerne, o liściach pokrytych z wierzchu gruczoł-kami, w różyczce; występują w obszarach pozatropikalnych półkuli pn. T. pospolity o pędach do 25 cm wys. i kwiatach niebiesko-fioletowych, spotykany na torfowiskach; T. alpejski o kwiatach żółtawo-białych, pospolita roślina górska, u nas rośnie w Tatrach i Karpatach Pokuckich.

Tłuszcz

Tłuszczak (lipoma) — łagodny nowotwór, zbudowany z tkanki tłuszczowej.

Tłuszcze

ślinnych i zwierzęcych, estry glicerynowe wyższych kwasów tłuszczowych; nierozpuszczalne w wodzie, lżejsze od niej. -> art. IV, 1108 — 1116; II, 1272, 1273, III, 1060, 1061-1062, 1064, 1065, 1067, 1070, 1077, 1078, IV, 446, 447, 451, 452, 453, 454, 455, 479, 1131, 1137, 1138, 1264, 1270-1271.

Tłuszczowate ciała -> Lipidy.

Tłuszczowa tkanka — tkanki łącznej, której komórki zawierają znaczne ilości tłuszczu. Komórki takie gromadzą się zwykle w spore skupienia, zw. zrazikami tłuszczowymi. W organizmie spotykamy także komórki tłuszczowe występujące w skupieniach bardzo drobnych, lub nawet pojedynczo rozrzucone wśród tkanki łącznej. Istnieją jednak miejsca, w których T. T. osiąga znaczny stopień rozwoju (tkanka łączna podskórna, dół pachowy i pachwinowy itd.).

-> IV, 1100, 1113.

Tłuszczowe kwasy — kwasy organiczne pochodzące od węglowodorów alifatycznych, zawierają grupę karboksylową COOH. Sole sodowe i potasowe wyższych T. K. stanowią mydła, ich estry glicerynowe — tłuszcze (stąd nazwa). Najprostsze: kwas mrówkowy i octowy. Z wyższych wymienimy kwas masłowy, palmitynowy i stearynowy. -> / F, 1108 — 1109.

Tłuszczowe związki -> Alifatyczne, związki.

Tłuszczyca Lipemia.

Tobago, to’bejgou — ang. wyspa u brzegów Wenezueli w grupie Małych Antylów. 300 km², 25 000 mieszk. Gł. m-to: port wojenny Scar-borough.

Tobiasza księga — biblijny utwór apokryficzny, którego bohater Tobiasz, bogobojny i dobroczynny Żyd, wygnany do Niniwy, po wielu cierpieniach zostaje przez Boga nagrodzony. Temat opracowany przez St. H. Lubomirskiego : „Tobiasz wyzwolony”.

m-to syberyjskie u ujścia Tobołu do Irtysza, dawniej miejsce zesłania więźniów polit. W pobliżu ruiny Sybiru, stolicy chanatu tatar. 20 000 mieszk.

Toboł

Toce

Toczenie

1.

(1826-1864), działacz

tri

bitwie pod Cuszimą.

(s#ps. jjg*

maszyna

do obróbki metali, drzewa itp. za pomocą skrawania.

Przedmiot obrabiany wprawia się w ruch obrotowy; narzędzie (nóż tokarski) prowadzi się w prymitywnej T. do drzewa ręcznie, w T. do metali nóż jest umocowany w uchwycie poruszanym za pomocą t. zw. śruby pociągowej.

Tokarz Wacław — (1873 — 1937), historyk, uczestnik walk legionowych. Liczne prace: „Ostatnie lata Hugona Kołłątaja”, „Armia Królestwa Polskiego 1815—1830”, „Wojna polsko-rosyjska 1831 r.” i i.

Tokarzewski Szymon — (1821 — 1890), działacz niepodległościowy. Brał udział w spisku księdza Ściegiennego i w powstaniu styczniowym. Dwukrotnie zesłany na Sybir. Napisał: „Siedem lat katorgi”, „Ciernistym szlakiem" i i.

m-to na wsch.

czynkach kształtu spłaszczonego, jajowatego lub eliptycznego; 60 gat. w Europie i Azji. T. polne — roślina jednoroczna, pachnąca czosnkiem, o białych kwiatach rozwijających się wiosną i latem, pospolity chwast na roli, w ogrodach.

Tocantins — rzeka brazyl., uchodząca do lejka Amazonki pod nazwą Para. 2640 km dł.

Toccata, to kat a — utwór muzyczny na instrumenty klawiszowe, ułożony w stylu imita-cyjnym, z ustępami akordowymi i pasażowymi.

rzeka we Włoszech pn., w Piemoncie ; uchodzi do Lago Maggiore. Dł. 80 km.

Tocqueville Alexis, tokwil aleksi — (1805 — 1859), wybitny historyk i polityk fr. Zwalczał Ludwika Napoleona; w r. 1849 min. spraw zagranicznych. Napisał: „De la dćmocrafie en Am6rique“, ,,L’ancien rógime et la r6volution" (,,Dawne rządy i rewolucja") i i.

Toczek (Volvox) — rodzaj wiciowców z rzędu Euflagellata. Żyją kolonialnie, tworząc kuliste pęcherzyki, ¹/₂ mm średnicy. Liczba osobników w kolonii przekracza niekiedy 20 000. Występują w wodach słodkich.

ruch ciała walcowego, kulistego itp. po pow. stycznej w taki sposób, że kolejno coraz to inne punkty ciała toczącego się dotykają toru. Opór T. jest znacznie mniejszy, niż opór tarcia, stąd stosowanie kół w pojazdach, łożysk kulkowych itd. 2. — obróbka metali i i. tworzyw na tokarniach.

Toczeń -> Wilk.

Toczyski Józef niepodległościowy; w 11.    1848—1857 na ze

słaniu, za powstania styczniowego dyr. Wydziału Skarbowego Rządu Narodowego. Stracony 15 sierpnia.

Todi Jacopone, da -* Ja-copone da Todi. -* III, 652.

Toga — w strż. Rzymie narodowa szata wierzchnia, długa wełniana drapowana, najczęściej biała płachta, pozostawiająca prawą rękę wolną. Urzędnicy i młodzieńcy nosili T. obramowaną czerwonym szlakiem (T. praetexta), kandydaci na urzędy Toga rzymska, białą (T. candida). Obecnie długa, najczęściej czarna luźna suknia, strój urzędowy sędziów i adwokatów, profesorów (podczas uroczystych występów) i i.

Togo — dawna kolonia niem. w Afryce ^ach. na Wybrzeżu Niewolników; podzielona po wielkiej wojnie na mandat ang. na zach. (34 000 km*, 317 000 mieszk., stolica Jendi) i fr. na wsch. (56 000 km*, 763 000 mieszk., stolica Lomć). Obszar plantacyjny, wywóz kakao, bawełny, oleju palmowego. Ludność: przeważnie Murzyni sudańscy.

Togo Heihachiro, hr. — (1847 — 1934), admirał jap. W czasie ros.-jap. wojny w 11. 1904 —

1905 dowódca floty; rozgromił ros. flotę w

II, 1044.

Tojad (Aconitum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych; 60 gat. w pn. obszarach umiarkowanych. Duże kwiaty barwne, grzbieciste, jeden z listków okwiatu tworzy rodzaj hełmu, w którym znajdują się miodniki (przekształcone płatki). U nas w górach i na stepach występuje ok. 10 gat., niektóre hodowane jako ozdobne. Rośliny trujące, używane również w medycynie.

Tojeść (Lysimachia) — rodzaj roślin zielnych z rodziny pierwiosnkowatych; 110 gat. występuje w obszarach umiarkowanych pn. półkuli oraz w górach obszarów tropikalnych, u nas na łąkach i w lasach 5 gat. T. rozesłana, t. zw. pieniążek, o pędzie płożącym się, liściach okrągławych i kwiatach żółtych, rośnie na mokrych łąkach, kwitnie w lecie i w jesieni; T. pospolita — o pędzie wys. przeszło 1 m, częsta w wilgotnych zaroślach.

Tokaj — m-to węg. u ujścia Bodrogu do Cisy, znane z win. 6000 mieszk.

Tokarnia

Tokarnia.

Tokio, dawniej Jeddo wybrzeżu wyspy Hondo, nad Zatoką Tokijską; portem T. jest Jokohama. Od r. 1868 stolica Japonii, jedno z największych m-t świata. Zniszczone przez trzęsienie ziemi i pożar w r. 1923, po odbudowaniu nabrało nawskroś europ, wyglądu. Wielkie i szybko wzrastające skupienie ludzi z potężnym i ciągle rozwijającym się przemysłem metalurgicznym, włókienniczym, szklanym. Pałac cesarski, świątynie, uniw. Ok. 6 200 000 mieszk.

-> II, 1038, 1043.

Tokowanie — charakterystyczne zachowanie się (w okresie godowym) samców niektórych ptaków (np. głuszca, cietrzewia) z rzędu grzebiących (Ra8ore8), wabiących samice silnym głosem i ruchami przypominającymi tańce. W czasie T. niezwykle ostrożne ptaki dają się łatwiej podejść, co wykorzystują myśliwi.

Toksykologia

jady pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, które, wprowadzone do ustroju żywego, wywołują powstawanie w nim swoistych niwecznilców, przeciwciał, tzw. anty-toksyn. Najlepiej poznane są T. bakteryjne, tj. jady wydzielane przez bakterie. T. bakteryjne są bądź produktami przemiany materii żywych drobnoustrojów (t. zw. egzotoksyny), bądź też zostają uwalniane z martwych bakteryj przy ich rozpadzie (t. zw. endotoksyny). Składu chemicznego T. dotychczas nie znamy. T. bakteryjne powodują w organizmach żywych charakterystyczne dla danego rodzaju bakteryj zmiany chorobowe.

Toland John, 'touland dżon — (1670—1722), filozof ang., wolnomyśliciel, twórca poglądu zw. deizmem, sformułowanego w dziele ,,Christia-nity not Mysterious“ („Chrześcijaństwo bez tajemnic") ; poglądy jego wywarły wpływ na filozofię oświecenia, również w Polsce.

III, 1166.

Toledo

Hisz-

ii

Toledo : most i Alkazar.

staromeksyk. lud, pochodzący wg podań z pn. części tego kraju. W VIII w. podbili Meksyk centralny.

Toluen (toluol) — węglowodór podobny do benzenu, otrzymuje się przy destylacji smoły pogazowej. Jest to metylobenzen, C#H₆CH₃.

Stosuje się do wyrobu barwników, materiałów wybuchowych (-*■ Trotyl) i i.

Tołstoj Aleksiej

(1828-1910), ros. po-

nauka o jadach, o ich składzie, własnościach, wywoływanych przez nie objawach, o wykrywaniu jadów w produktach spożywczych itp.

Toksyny

I, 509.

1. — stare m-to hiszp. nad Tagiem, sięgające czasów rzym., kiedy kwitło handlem, później stolica Wizygotów, Maurów i Habsburgów, rezydencja prymasa panii. Dziś m-to zabytków ; najpiękniejsze :

„Brama Słońca" (mau-rytańska brama miejska), katedra zbudowana przez Alfonsa VI, słynny Alkazar. Słynne fabryki broni (stal to-ledańska) i wyroby jubilerskie (brąz nakładany złotem). 27 000 mieszk. 2. — przemysłowe m-to nad jez. Erie w stanie Ohio w St. Zj. A. Pn. 291000 mieszk., w tym 20 000 Polaków.

-> I V, 285.

Tolerancja (z łac. tolero = wytrzymuję, znoszę) — 1. — wyrozumiałość dla cudzych poglądów, choćby nie zgadzających się z własnymi. Tolerancyjne edykty — rozporządzenia wydawane w różnych okresach, zwł. rozpowszechnienia się wojen rei., przez różnych panujących, zawierające zapewnienie swobody wyznawania religii, której wyznawcy znajdują się w danym państwie w mniejszości.    Edykt).

2. —W technice — największe dopuszczalne odchylenie od przepisowych ciężarów, wymiarów; np. T. śrub, otworów, monet itp.

-> III, 839.

Toltecy

(* 1882),    pisarz ros.

Autor    poezyj    w stylu    ludowym    oraz nowel

realistycznych, powieści z życia ziemian czasów przedwojennych. („Dzieciństwo Nikity") i i. Do r. 1923 emigrant polit. Po powrocie do Z. S. R. R. szereg dzieł o nowym sow. zabarwię; niu ideologicznym, m. i. „Aelita", „Siostry", „Rok    1918",    „Ibicus", „Czarne    złoto" oraz

świetna powieść historyczna „Piotr I".

Tołstoj Aleksiej — (1817 — 1875), poeta ros., dramatopisarz i prozaik, w młodości przyjaciel cara Aleksandra II. W balladach (z których część zatytułował „byliny") czerpał natchnienie z epickiej poezji ludowej oraz z dziejów historycznych Rusi Kijowskiej. Swą „Trylogią dramatyczną" („Śmierć Iwana Groźnego", „Car Fiodor", „Car Borys") T. zapoczątkował w literaturze ros. rozwój dramatu historycznego (po „Borysie Godunowie" Puszkina). Popularna powieść historyczna z czasów Iwana Groźnego „Książę Srebrny", poemat dramatyczny „Don Juan", satyry, w których zwalczał reakcję i przerost biurokracji.

Tołstoj Lew wieściopisarz i myśliciel światowej sławy. Pierwszy utwór T., autobiograficzny, „Dzieciństwo, pacholęctwo i młodość", zawiera już głębokie momenty samoanalizy i podstawową myśl o miłości do człowieka. Te same myśli znalazły wyraz w opowiadaniach o życiu na Kaukazie („Kozacy", „Najazd"), o oblężeniu Sewastopola i i., jak również w powieści z czasów napoleońskich „Wojna i Pokój". T. spędził większą część życia w swojej sadybie Jasnaja Polana, gdzie zakładał wzorowe szkoły, pracował nad oświeceniem chłopów. Głosił pogląd, wg którego dzieje historyczne podlegają okolicznościom, niezależnym od bohatera, pozostającego w mylnym przekonaniu, że to on kieruje nimi. Do, arcydzieł T. należy poza wymienionymi powieść „Anna Karenina", przedstawiająca obraz społeczeństwa ros. w drugiej połowie XIX w. Od r. 1880 twórczość T. ulega ograniczeniu tematycznemu i pisarz w szeregu dzieł głosi swój pogląd etyczno-rel. oparty na Ewangelii i wstrząsa sumieniem społeczeństwa, nawołując do naprawienia krzywd, jakie wielcy tego świata wyrządzili maluczkim. („Spowiedź", „Czym jest moja wiara" i i.). Utwory beletrystyczne z tego czasu są wyraźnie moralizatorskie : „Sonata Kreuzterowska" jest analizą współczesnego małżeństwa, „Zmartwychwstanie"—zagadnienia miłości zmysłowej i stosunku do kobiety jako do istoty ludzkiej itp. Pod koniec życia zerwał z rodziną i naraził się rządowi, który wydał zakaz rozpowszechniania jego pism ; umarł w drodze do klasztoru, gdzie mieszkała jego siostra. I, 215, 305, IV, 335, 552, 1556, 1565, 1572, 1573.

Tołwiński Tadeusz

’ tomaho: k

siekiera kamienna Id

lomahawk indiański z żelaznym ostrzem.

szczyt w Tatrach

(1225-1274),

I, 607, II, 1074.

III, 583. (1464—1535), biskup

-> II, 37, 906.

jednostka ciężaru. T.

II, 802-803.

środki

wyczerpania i rekonwalescencji; należą : gorycze, związki arsenu, fosforu i żelaza, lecytyna, fityna i i.

(* 1887), architekt. Liczne artykuły i prace z dziedziny architektury i urbanistyki oraz monografia „Urbanistyka". Gmach Muzeum Narodowego i gimnazjum im. Batorego w Warszawie, liczne projekty.

Tomahawk,

(ang.)

lub brązowa na dł. drzewcu; broń bojowa i myśliwska Indian Ameryki Pn.

Toman — dawna złota moneta pers.

Tomanowa Polska

zach., na pd. od Czerwonych Wierchów. 1979 m

n. p. m.

Tomanowa Przełęcz — przełęcz w Tatrach Zach., m. Doliną Kościeliską a Doliną Cichą. 1689 m n. p. m.

Tomasyna —>■ Thomas Sidney Gilchrist.

Tomasz Apostoł, św. — rodem z Galilei. Nie wierzył w Zmartwychwstanie Chrystusa, dopóki mu się Chrystus sam nie objawił. Apostołował na Wsch., miał być umęczony w Indiach. Pam. 21 grudnia.    -»■ I, 244.

Tomasz k Kempis, błogosławiony — (1380 — 1471), niem. kanonik regularny, autor traktatów ascetycznych i dzieła: „De imitatione Chri-sti" („O naśladowaniu Chrystusa"), będącego do dziś jednym z najsłynniejszych dzieł asce-tyki kat.

Tomasz Becket,'bekyt, św. — (1118 — 1170), arcybiskup Canterbury i prymas Anglii, zamordowany z rozkazu Henryka II za obronę praw kościoła Pam. 29 grudnia.

Tomasz z Akwinu, św. filozof i teolog wł., najwybitniejszy scholastyk, systematyk filozofii scholastycznej; przystosował filozofię Arystotelesa do dogmatów chrześcij., tworząc kierunek filozoficzno-teologiczny zw. tomizmem. T. z A. określił filozofię i teologię, rozum i objawienie, jako dwie różne metody poznawcze, z których jedna, wychodząc od doświadczenia, zmierza do poznania świata i Boga, druga postępuje odwrotnie: od objawionej nauki o Bogu do doświadczenia. Przyjmując arystotelesowską naukę o celowości, oparł na niej naukę o Bogu, oraz swój system etyki chrześcij.; opracował t. zw. dowody istnienia Boga. Gł. dzieło T. z A. ,,Summa Theologiae“ jest dotychczas podstawą dogmatyki kat., jego filozofia zaś oficjalną doktryną kościoła. Pam. 7 marca. ->■ II, 144, 929, I V, 1011, 1014, 1017.

Tomaszów Lubelski — m-to pwt. w woj. lubelskim na Roztoczu. 10 000 mieszk.

Tomaszów Mazowiecki, Rawski — m-to w pwt. brzezińskim; silny przemysł tkacki, największa w Polsce fabryka sztucznego jedwabiu. 38 000 mieszk.

Tombak — stop zawierający powyżej 80% miedzi, 10 do 18% cynku i kilka procent cyny.

Stosowany jako imitacja złota, które przypomina barwą.

Tomicki Piotr krakowski, podkanclerzy, sekretarz i doradca Zygmunta I, wybitny humanista. Zdolny dyplomata, był właściwym kierownikiem polityki zagranicznej Zygmunta I. Akta kanclerstwa T., t. zw. Tomiciana, stanowią cenne źródło historyczne.

Tomizm -> Tomasz z Akwinu.

Tomka wonna (Anthoxanthum odoratum) — gat. roślin z rodziny traw, pospolity w lasach i na glebach piaszczystych Europy, Azji, Ameryki Pn. Trawa kępkowa o źdźbłach do pół m wys. i kłoskach jednokwiatowych zebranych w wiechy kłosokształtne; kwiaty o dwóch pręcikach. Wysuszona T. W. wydziela mocny, przyjemny zapach siana.

Tomkowicz Stanisław — (1850—1936), historyk sztuki i konserwator zabytków, autor prac; „Wawel", „Style w architekturze kościelnej", „Tyniec" i i.

Tomsk — dawniej gł. m-to handlowe i przemysłowe Syberii, dziś usunięte na drugi plan przez Nowosybirsk; ośrodek kulturalny kraju. 128 000 mieszk.

Ton — składnik dźwięku. T. prosty powstaje wskutek drgań regularnych czyli okresowych, prostych, nie złożonych ; nie występuje w muzyce, ponieważ prawie zawsze towarzyszą mu jego alikwoty. -> II, 103, 104. T. cały — interwał m. dwoma sąsiednimi dźwiękami dia-tonicznej skali lub gamy w odległości dwu półtonów, np.: c —d, d —e, g —a, cis —dis, des —es, itd. Podział na diatoniczny i chromatyczny T. C., jak w półtonie (chromatyczny T. C.: c —cisis, g —geses). T. prowadzący — (fr. notę sensible, niem. Leitton), nuta charakterystyczna, przewodnik; ma tendencję do rozwiązania się, do przejścia na inny stopień, od którego jest oddalony o diatoniczny półton.

Tona, skr. t. metryczna =    1000 kg. T. ang. = 1016

kg. T. rejestrowa — jednostka objętości używana przy pomiarach statków = 283 m³.

Tonacja — kompleks dźwięków nadający utworowi muzycznemu pewien charakter. Gama jest dla T. jej uporządkowanym materiałem dźwiękowym.

Tonaż — pojemność okrętu, wyrażona w tonach rejestrowych.

Tonga, Przyjacielskie, Wyspy — archipelag polinezyjski, tworzący królestwo pod protektoratem ang. Eksport kopry. 1000 km², 31 000 mieszk. Stolica Nukualofa.

-> III, 1036.

Tonica (łac.), środki 'toniczne lecznicze wzmacniające czynność całego ustroju, bądź niektórych narządów, stosowane gł. w stanach

-> II, 800, 802-803.

wyższej.

-► II, 1093.

Tor — pierwiastek, dość rzadki ciężki metal. L. porz. 90, c. atom. 232,1, s. chem. Th. Posiada słabe własności promieniotwórcze (czas zaniku do połowy ok. 15 miliardów lat). Tlenek T. stanowi gł. składnik siatek gazowych.

Oazowo-żarowe oświetlenie). -> I, 1051, IV, 413, 424.

Tora — hebr. nazwa pięcioksięgu Mojżesza czczonego przez Żydów jako księga święta.

Torbacze (Marsupialia) ssących. Samice T. posiadają na podbrzuszu fałd skórny w kształcie worka; młode rodzą się b. małe, niedołężne i pozostają czas dłuższy w tym worku. T. zamieszkują Australię, wyspy z nią sąsiadujące i Amerykę Pd. Liczne gat. różnią się znacznie m. sobą i przypominają ssaki z i. rzędów, np. gryzonie, drapieżne, owa-dożerne. Do T. należą: kangury, lotopałanka, koala, wilk workowaty i i.

Torbiel, cysta (cystis) — patologiczna jama w jakimś narządzie; pusta lub zawierająca treść płynną, śluzową, krwawą, mazistą. T. powstają najczęściej w gruczołach, na skutek zatkania przewodu wyprowadzającego.

Tordenskjold Peter — (1691 — 1720), duń. bohater narodowy, dowódca floty duń. w czasie wojny pn., pogromca Szwedów. I V, 783.

Toreador

Tonika — pierwszy stopień (dźwięk) gamy, dający nazwę gamie i tonacji; gł. akord tej gamy.

Tonkin — protektorat fr. w pn. Indochinach; ludność annamicka. 116 000 kma, 8 096 000 mieszk. Stolica Hanoi, gł. port Haifong.

Tonsura — u księży i zakonników wygolony krążek na wierzchu głowy, będący oznaką ich przynależności do stanu duchownego.

Topaz — minerał, fluorokrzemian glinu; zwykle żółty, niekiedy inaczej zabarwiony, bardzo twardy. Ładne okazy stosowane jako kamienie szlachetne.

Topeka, 'toupika — in-to St. Zj. A. Pn., stolica stanu Kansas nad rzeką Kansas; w okolicy kopalnie węgla oraz fabryki wagonów i samochodów. Ok. 65 000 mieszk.

Topielnica (Ranatra) — rodzaj drapieżnych, wodnych pluskwiaków różnoskrzydłych z rodziny Nepidae, o wydłużonym ciele, chwytnych nogach przednich, z rurką oddechową przy końcu odwłoka.

Topik (Argyroneta aguatica Clerck.) — gat. pająka słodkowodnego. Żyje wśród roślin wodnych ; buduje z pajęczyny gniazdo w kształcie dzwonu i przechowuje w nim powietrze atmosferyczne do oddychania.

Topinambur -> Bulwy.

Topnienie — przemiana ciała stałego w ciecz, zachodząca w określonej temperaturze (temperatura T.) przy ogrzewaniu ciała stałego; zostaje przy tym pochłonięta pewna ilość ciepła (ciepło T.). T. jest procesem odwrotnym do krzepnięcia.

Topografia (z gr. tópos = miejsce, okolica) — dział geodezji obejmujący pomiary terenu (najczęściej metodą tri angulac j i), niwelację czyli przedstawianie rzeźby terenu i sporządzanie b. dokładnych planiW oraz map z uwzględnieniem właściwości gruntu, wód, zadrzewienia, dróg, mostów, linij kolejowych, telegrafów, zabudowań i ludności. -* III, 492.

Topola (Populus) — rodzaj drzew wiatro-pylnych z rodziny wierzbowatych; ok. 30 gat. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli, u nas kilka gat., m. i.: osika, białodrzew, so-k o r a oraz często sadzone: T. włoska, pochodząca z pd.-wsch., T. kanadyjska i T. balsamiczna, pochodzące z Ameryki Pn.

Topologia, analysis situe — nauka matematyczna; zajmuje się takimi własnościami figur geometrycznych, które zachowują się przy dowolnym ich wyginaniu i rozciąganiu, ale bez rozrywania i zlepiania (własnością taką jest np. zamkniętość linij). Jako osobny dział T. powstała w XIX w., a obecnie przeżywa okres bujnego rozwoju; m. i. owocnie pracują w tej dziedzinie matematycy polscy. T. stosuje metody zaczerpnięte z teorii mnogości i algebry III, 520-521, 525.

Toponomastyka — gałąź nauki o języku; zajmuje się badaniem historii nazw miejscowych, pisowni tych nazw, sposobu ich wymawiania i praw, jakimi się kierowano przy ich nadawaniu.

rząd zwierząt

w Hiszpanii zawodowy zapaśnik występujący w walkach byków.

Torebka — owoc suchy pękający, powstały ze słupka zrośniętego z dwóch lub więcej owocolistków, jedno lub wielokomorowy, przeważnie wielonasienny. Po dojrzeniu pęka ząbkami, dziurkami, lub wieczkiem. Należą również makówki.

-> III, 1188, tabl. 149, 3.

Torebki policzkowe — spotykane u niektórych ssaków, zwł. u chomika, boczne rozszerzenia jamy ustnej, tzw. T. P. wewnętrzne. T. P. zewnętrznymi nazywamy takie uchyłki, które nie komunikują się z jamą ustną, lecz uchodzą między wargami. T. P. umożliwiają gromadzenie i przechowywanie pokarmu jeszcze nie strawionego.

Torf — produkt powstający przez butwienie roślin bagiennych, zwł. mchów (-*■ Torfowce). Tworzy grube warstwy na t. zw. torfowiskach. Pokrajany lub prasowany w cegiełki i wysuszony stosuje się jako (mało wartościowy) materiał opałowy, niekiedy jako materiał izolacyjny w budownictwie. Sucha destylacja T. dostarcza koksu i gazu torfowego oraz produktów ubocznych (smoły, alkoholu metylowego, soli amonowych). -> I, 496 — 497, 499, II, 601.

Torfowce (Sphagnum) — pospolite mchy, tworzące białawo-zielone lub rudawe miękkie poduszki na wilgotnych glebach bezwapien-nych. Rozgałęziające się pędy na szczycie skupiają się i tworzą rodzaj główki, z której

największe m-to

->///, 433-434, 1124.

Wagon motorowy.

ii

Torpedowiec.

m-to przemysłowe po obu brzegach Wisły, stolica woj. pomorskiego. Bogate w zabytki architektury gotyckiej: kościół św. Jana z XIII w., kościół franciszkański i św. Jakuba z XIV w., ratusz podobny z planu do zamków krzyżackich. Miejsce urodzenia Mikołaja Kopernika. T. założyli Krzyżacy w r. 1231 na nadanej im przez Konrada Mazowieckiego Ziemi Chełmińskiej, w r. 1466 włączony do Rzpltej, w 11. 1792 — 1806 i 1815 — 1918 należał do Prus. Fabryki maszyn, wyrób słynnych pierników. 75 000 mieszk.

II, 395, IV, 189.

Toruński pokój — pokój zawarty m. Polską a zakonem krzyżackim z 19 października 1466 r., mocą którego włączono do Polski Prusy Królewskie, pozostawiając w posiadaniu Krzyżaków Prusy Wsch. z Królewcem, z obowiązkiem składania z nich hołdu królowi polskiemu.

wyrastają puszki na szczecinkach. Łodyżki i listki T. posiadają komórki wodochłonne, utrzymujące wilgoć; wzrost jest nie ograniczony: gdy dolne części roślinki butwieją, górne rosną dalej. Z nagromadzonych butwiejących gałązek tworzą się wys. torfowiska.

Torfowe gleby — gleby powstałe, wzgl. powstające na torfowiskach. Wartość ich zależy od rodzaju torfowiska. Rozróżnia się T. G. nizinne, wyżynne i przejściowe. T. G. nizinne leżą zazwyczaj w dolinach rzek i posiadają duże ilości soli mineralnych. Po odwodnieniu mogą dawać niezłe gleby. T. G. wyżynne leżą na gruntach ubogich w sole mineralne; gł. użytkuje się je na opał. Wartość glebotwórcza T. G. przejściowych zależy od zawartości soli mineralnych.

->/, 496-497, II, 601.

Torgau — m-to niem. w prus. Saksonii na lewym brzegu Elby; zamek z XVI w., cegielnie; tu w 11. 1526 i 1530 istniał ośrodek ruchu protestanckiego Lutra. Ok. 14 000 mieszk.

Torgpredstwo (skrót z ros. Torgowoje Pred-stawitielstico == Przedstawicielstwo Handlowe) — handlowe przedstawicielstwo Z. S. R. R. za granicą, urzędowy organ sprzedaży i zakupów sow. monopolu handlu zagranicznego.

Toricelli Evangelista — (1608—1647), fizyk i matematyk wł. W r. 1643 wykonał doświadczenie, które doprowadziło do skonstruowania barometru rtęciowego. T. próżnia-*- Barometr.

Tor kolejowy — droga o specjalnej nawierzchni, umocniona i wytrzymująca duże obciążenia, po której poruszają się wozy kolejowe. Składa się z szyn, umocowanych na podłożu za pośrednictwem podkładów.

-»• II, 1214-1217.

Tornado — trąba powietrzna o dużej sile niszczycielskiej, powstająca na preriach Ameryki Pn.; T. przebiega czasem kilkaset km.

Tornealv — rzeka Szwecji pn. na granicy z Finlandią; uchodzi do Zatoki Botnickiej. 408 km dł.

Toronto, tahontou i stolica kanad. prow. Ontario; ludność ang. Stolica Kanady w 11. 1849—1852. Przemysł metalurgiczny, maszynowy. 631 000 mieszk.

Torpeda — pocisk podwodny w kształcie cygara, 5 do 9 m dł., z silnym ładunkiem kruszącego materiału wybuchowego, wybuchającego (specjalny zapalnik) po uderzeniu T. w cel, podwodną część okrętu. Wyrzucane przez okręty (podwodne, torpedowce, kontrtorpe-dowce itd.) przy pomocy specjalnych wyrzutni, posiadają jednak własny mechanizm napędowy (śruby poruszane ścieśnionym powietrzem zawartym w zbiorniku T.) i stery samoczynne utrzymujące ją na pożądanej głęb. i w pożądanym kierunku.

Torpeda (kolejowa)

Torpedowiec — okręt wojenny przeznaczony do wykonywania napadów torpedowych.

Świat i Życie. — V.

Wyporność od 150 do 600 t, uzbrojenie: 2 — 3 działa 75 —100 mm oraz do

6 wyrzutni torpedowych. Obecnie T. zastępowane są stopniowo przez kontrtorpedowce. Używa się jeszcze T. w morzach zamkniętych oraz jako traulerów.

III, 1124.

Tor pocisku —► Balistyczna krzywa.

Torquemada Thomas de — (1420—1498), przeor klasztoru dominikanów, wielki inkwizytor hiszp. od r. 1483.

Torresa Cieśnina — płytka cieśnina m. Australią i Nową Gwineą; liczne rafy koralowe.

Tortula subulata — pospolity mech liściasty, wys. kilku cm. Posiada puszki walcowate, lekko zgięte, występuje gromadnie na korze drzew, ziemi, murach, skałach.

Tortury — w' dawnym przewodzie sądowym męki stosowane dla wymuszenia zeznań na oskarżonym. W strż. stosowane niemal wyłącznie wobec niewolników, rozpowszechniły się w śrdw., pochłaniając wielką liczbę ofiar. Od XVI w. stopniowo ograniczane, T. zniknęły z ustawodawstwa karnego dopiero w końcu XVIII w., w niektórych zaś państwach dopiero w pocz. XIX stulecia.

Toruń

-> II, 1029, III, 504, IV, 211.

Torysi, ang. tory, ’to:ry — powstałe w końcu XVII w. wielkie ang. stronnictwo konserwatywne rojalistów i wyższego duchowieństwa, oparte o ziemiaństwo; T. sprzyjali Stuartom, zwalczali whigów. Doszli do władzy w r. 1784 za rządów Pitta Młodszego. Po reformie parlamentu w r. 1832, której T. byli przeciwnikami, zaczęto ich nazywać konserwatystami. Dzisiejsza partia konserwatystów ang. uważa się za spadkobierców i następców T.

->/F, 942, 1.314.

Toscanini Arturo — (* 1867), wł. dyrygent wszechświatowej sławy, znakomity interpre-69

IV, 1407.

w o-

,ae.

Figurka

przed

stawia

jąca

totema.

twierdza fr. nad Mo-

dawna prow. środk.

stare m-to belg. nad

tator m. i. Verdi’ego i Wagnera. Prowadził przez wiele lat słynne festivale salzburskie.

Toskania — górzysty kraj Włoch środk. nad Morzem Tyrreńskim; obszar rolniczy i ogrodniczy. Obejmuje prow. : Arezzo, Florencję, Grosseto, Livorno, Lucca, Massa-Carrara, Piza, Pistoia, Siena. Gł. m-to: Florencja. 23 000 km*. 2 892 000 mieszk.

Totalizator — zorganizowana forma zakładów przy wyścigach konnych, przy której towarzystwo organizujące T. pobiera pewien procent od złożonych w jego kasach sum zakładowych, resztę zaś rozdziela m. tych, którzy stawiali na zwycięskiego konia (w T. zwykłym) lub konie (w t. zw. T. francuskim).

Totalizm — kierunek teorii państwa, wg którego zadaniem państwa jest kształtowanie i regulowanie, a więc popieranie lub hamowanie wszystkich objawów życia narodu. W myśl tej teorii wszystkie dziedziny życia publicznego objęte są kierownictwem państwa i przeniknięte jego ideą. Wg tego ujęcia poszczególny obywatel jest tylko członkiem wspólnoty w organizmie państw. Zarys takiej teorii państwa znajdujemy już u Platona; T. jest cechą rządów w epokach absolutystycznych, a w dziedzinie gospodarczej — w okresach merkanty-lizmu, poddającego całe życie gospodarcze władzy państwa. Totalistyczny system łączy się zazwyczaj z autorytatywnym, wg którego o-środek dyspozycji poczynań państwa we wszystkich dziedzinach życia znajduje się w rękach wodza i związanej z nim najściślej partii (monopartii) a zwł. wyłonionej przez nią elity. Przykładem realizacji państwa totalnego kresie po wielkiej wojnie jest Trzecia Rzesza pod rządami Hitlera, Włochy pod rządami Mussoliniego i Z, S. S. R. pod rządami Stalina.

Totem — w wierzeniach ludów pierwotnych zwierzę, roślina, kamień, drzewo itp., od którego pochodzi dany człowiek, rodzina, plemię, wzgl. z którym jest związany węzłami pokre- lt wieństwa genetycznego. Nie w'olno (O T. jeść, dotykać, zabijać, należy go otaczać specjalną czcią i chronić.

Wiarę w T. spotykamy u Indian pn.-amer., Australczyków, Malajów ii.

-» I, 427-428.

Tottenham, 'totnam — m-to ang. w pobliżu Londynu, wchodzące w jego okręg policyjny. 156 000 mieszk.

Toul, tul

zelą w Lotaryngii. 13 000 mieszk. -* II, 391.

Toulouse-Lautrec Henri de, tuluz lotrók ari da -r- (1864—1901), malarz, rysownik i litograf fr., impresjonista. Tematy swych obrazów czerpał T.-L. ze świata teatru oraz z życia mętów społecznych.

Touraine, turón

Francji nad Loarą; gł. m-to: Tours.

Tourcoing, turk„e — m-to w pn.-fr. okręgu przemysłowym, (włókiennictwo) zrośnięte w jedną całość z Roubaix. 82 000 mieszk.

Tour de France, tur da fras — wielki kolarski międzynarodowy wyścig szosowy, rozgrywany w ciągu całego miesiąca w szeregu trudnych etapów, biegnących poprzez równiny i drogi górskie dookoła całej Francji na przestrzeni 5l/₂tys. km. Start i meta znajdują się w Paryżu. T. d. F. cieszy się dużą popularnością. Na wzór T. d. F. zorganizowano u nas wyścig kolarski „Dookoła Polski".

Tournal, turne Skaldą, w śrdw. stolica Merowingów i ruchliwe m-to przemysłowe. Dużo interesujących starych kościołów, m. i. katedra z XI — XIV w.; wyrób dywanów, fajansu, porcelany. 35 000 mieszk.    -► I, 269, 272.

Tours, tur — m-to fr. nad Loarą; przeżyło swój rozkwit w XV w., kiedy było jednym z pierwszych m-t Francji. 79 000 mieszk.

Tóurville Annę Hilarion, turwil an ilarjó — (1642—1701), admirał fr., bohater narodowy. W r. 1690 pokonał flotę ang.-hol. pod Beachy Head. Pobity po bohaterskiej obronie w r. 1692 pod La Hogue, pomścił porażkę w r. 1693 zwycięstwem na Morzu Śródziemnym. Marszałek Francji od r. 1693.

Toussaint l’Ouverture Franęois, tuse lu-wertlir fras„a — (1743 — 1803), generał fr., dowódca fr. sił zbrojnych na Haiti, Murzyn; wódz powstania murz. na Haiti przeciw białym plantatorom z r. 1800, nazywany „czarnym Napoleonem". W r. 1802 pobity przez gen. Leclerc, uwięziony i wysłany do Francji.

Towarowe domy -► Domy towarowe.

II, 782-783.

Towarzyskie Wyspy — fr. archipelag polinezyjski, pochodzenia wulkanicznego, częściowo koralowego; górzysty, słynny z piękności krajobrazu i gościnności mieszkańców. Ludność polinezyjska T. W- jest wypierana przez chińskich przybyszów. Gospodarka plantacyjna. 1600 km², 28 000 mieszk. Stolica Papeete na wyspie Tahiti.

Towarzystwo Czytelni Ludowych — zasłużona organizacja oświatowa, zał. w r. 1880 w byłym zaborze prus.; szerzy oświatę wśród ludu gł. przez zakładanie bibliotek i czytelni. W r. 1935 T. C. L. liczyło ok. 18 000 członków i posiadało ponad 500 bibliotek.

Towarzystwo Demokratyczne — związek polit., utworzony przez odłam demokratyczny wielkiej emigracji w r. 1832 w Paryżu. Działalnością T. D. kierował wydział zw. Centralizacją. T. D. szerzyło hasło walki o Polskę niepodległą, demokratyczną i ludową i wciągnięcia do tej walki ludu wiejskiego. Hasło to rozpowszechniano w kraju za pośrednictwem emisariuszów, z których najwybitniejszym był Zaliwski. Gł. członkowie T. D.: Wiktor Helt-man, Teofil Wiśniowski Ludwik, Mierosławski,

Zygmunt Miłkowski ii. W r. 1836 T‘. D. wydało swój manifest programowy zredagowany gł. przez Heltmana. Przetrwało do wybuchu powstania styczniowego. (Emigracja Wielka).

Towarzystwo Krajoznawcze -> Polskie Towarzystwo Krajoznawcze.

Towarzystwo Kredytowe Miejskie — instytucja kredytu długoterminowego : udziela pożyczek pod zastaw nieruchomości miejskich. T. K. M. w Warszawie powstało w r. 1870 w Warszawie.

Udziela pożyczek pod zastaw dóbr, nieruchomości ziemskich.

Polskich w Warszawie

-> III, 1003.

-* III, 121.

Towarzystwo Kredytowe Przemysłu Polskiego — zrzeszenie właścicieli przedsiębiorstw przemysłowych zał. w r. 1921 celem wzajemnego udzielania kredytu w listach zastawnych Towarzystwa, zabezpieczonych hipotecznie na nieruchomościach, maszynach i urządzeniach zakładów przemysłowych znajdujących się w granicach Polski. Zaciągający pożyczkę w T. K. P. P. zostaje jego członkiem i odpowiada całym swym majątkiem za regularną wpłatę rat pożyczki.

Towarzystwo Kredytowe Ziemskie —

stowarzyszenie właścicieli nieruchomości wiejskich, które zajmuje się organizacją długoterminowego kredytu. T. K. Z. w Warszawie — instytucja kredytu hipotecznego założona w r. 1825 z inicjatywy ks. K. Druckiego-Lubeckiego i Dominika Kalinowskiego, zreorganizowana w r. 1922.

->///, 121.

Towarzystwo Ksiąg Elementarnych —

towarzystwo zał. w r. 1775 z inicjatywy Ignacego Potockiego, jako organ Komisji Edukacji Narodowej ; miało na celu zaopatrzenie szkół w dobre podręczniki polskie. Do T. K. E. weszli najzdolniejsi członkowie Komisji, jak Potocki, Piramowicz, Kopczyński i i. Rozwiązane w r. 1794, T. K. E. zostało wznowione w r. 1810 pod prezesurą S. B. Lindego; przetrwało do r. 1831.

Towarzystwo Literatów i Dziennikarzy

najstarsza w b. zaborze ros. instytucja literacko-dziennikarska. Powołana do życia w r. 1908, miała na celu „obronę interesów zawodowych, materialnych i moralnych literatów i dziennikarzy polskich". T. L. i D. dysponuje szeregiem stypendiów i nagród literackich. Ok. 300 członków.

Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych, T. N. S. W. — organizacja powstała w r. 1919 z połączenia T. N. S. Ś. i W. działającego od r. 1884 na terenie b. Galicji i Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego działającego od r. 1905 na terenie b. Kongresówki. Skupia nauczycieli szkół średnich i wyższych ; ma na celu pogłębianie wykształcenia naukowego i pedagogicznego członków, obronę ich interesów zawodowych i pieczę nad rozwojem szkolnictwa. Siedzibą T. N. S. W. jest Warszawa, zarządy okręgowe zaś odpowiadają terytorialnie kuratoriom. T. N. S. W. posiada Muzeum Szkolne we Lwowie, bibliotekę w Warszawie i Instytut Pedagogiczny w Łodzi. Prowadzi szereg wydawnictw; gł. organ : tygodnik „Przegląd Pedagogiczny", poza tym „Muzeum", „Kultura i wychowanie" i i.

Towarzystwo Naukowe Warszawskie — organizacja stworzona w r. 1907 dla rozwoju i popierania badań naukowych we wszystkich dziedzinach wiedzy. Posiada wydziały : językoznawstwa i historii literatury, nauk historycznych, społecznych i polit. oraz matematyczno-fizyczny, poza tym szereg instytutów, pracowni oraz Muzeum Archeologiczne i Bibliotekę Centralną. Organami T. N. W. jest: „Rocznik" i „Sprawozdania z Posiedzeń". T. N. W. współpracuje z Kasą im. Mianowskiego.

-*///, 526.

Towarzystwo Naukowe we Lwowie —

organizacja popierająca rozwój nauki we wszystkich gałęziach wiedzy, zał. w r. 1901 jako Towarzystwo Popierania Nauki Polskiej. Posiada trzy wydziały: filologiczny, historyczno-filozo-ficzny i matematyczno-przyrodniczy. Gł. publikacje : „Archiwum Naukowe", „Zabytki dziejowe", „Zabytki piśmiennictwa polskiego", „Sprawozdania" Prace Naukowe i i.

Towarzystwo Patriotyczne — tajny związek niepodległościowy utworzony w r. 1821 z połączenia wolnomularstwa narodowego z i. związkami patriotycznymi pod hasłem niepodległości Polski. Działalność T. P. zamarła po aresztowaniu w r. 1822 jego głównego przywódcy, Waleriana Łukasińskiego.

Towarzystwo Popierania Budowy Szkół Powszechnych — instytucja społeczna, która drogą składek prywatnych zbiera fundusze na budowę szkół powszechnych na terenie całej Rzpltej. Zał. w r. 1933.

Towarzystwo Przyjaciół Nauk — pierwsza polska akademia umiejętności, gł. ośrodek ruchu naukowego i literatury pseudoklasycznej w Polsce w 11. 1800—1831. Zał. w r. 1800 z inicjatywy St. Sołtyka dla utrzymania języka i literatury ojczystej, dzieliło się na 4 wydziały: matematyczno-fizyczny, historyczny, literacki i sztuk pięknych. Organ T. P. N. stanowiły „Roczniki" ; poza tym T. P. N. wydało wiele dzieł naukowych. Prezesami T. P. N. byli: do r. 1808 Jan Albertrapdi, do r. 1826 St. Staszic i aż do zamknięcia Towarzystwa przez władze ros. w r. 1831 J. U. Niemcewicz.

I, 48-49.

Towarzystwo Przyjaciół Nauk Poznańskie — organizacja zał. w r. 1857 dla pielęgnowania nauk. sztuki i literatury. Prowadzi szereg wydawnictw naukowych. Gł. organ: „Prace".

Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie — towarzystwo zał. w r. 1907; ma na celu popieranie rozwoju nauk, literatury i sztuki, zwł. zaś badań regionalnych. Gł. wydawnictwa: „Ateneum Wileńskie" i „Rozprawy" poszczególnych wydziałów.

oświatowa zał. w r. 1891 w Kra-

zamek we wsch. części starego Londynu, zbudowany w XI w.; do XV w. rezydencja królów ang., później obrócony na więzienie. Od r. 1820 mieści się tu skarbiec koronny, muzeum i arsenał.

Towianizm -> Towiański.

Towiański Andrzej

III, 656.

pd.-wsch. część Płw. Bałkań-

war-

I V, 1287, 1288.

rodzaj roślin

Towarzystwo Rolnicze — organizacja zał. w Warszawie w 1858 przez Andrzeja Zamoyskiego jako placówka gospodarcza i narodowa. W r. 1861 oświadczyło się za uwłaszczeniem włościan. Na skutek konfliktu z Wielopolskim, mimo manifestacyjnego protestu społeczeństwa zamknięte w r. 1862.

Towarzystwo Szkoły Ludowej, T. S. L. —

organizacja

kowie z inicjatywy Adama Asnyka dla organizowania powszechnego szkolnictwa ludowego. Obok szkół T. S. L. zakładało biblioteki i czytelnie. W Polsce niepodległej działa na terenie woj. pd., prowadząc czytelnie, biblioteki stałe i punkty biblioteczne, przedszkola, szkoły powszechne, bursy; siedziba w Krakowie.

Towarzystwo Uniwersytetów Robotniczych, T. U. R. — socjalistyczna organizacja kulturalno-oświatowa, zał. w r. 1923, działająca wśród robotników. T. U. R. organizuje dokształcanie, biblioteki, prowadzi teatry amatorskie i chóry, udostępnia kulturalne rozrywki itp. Pozostaje w sferze wpływów P. P. S.

Towarzystwo Wiedzy Wojskowej — instytucja zał. w r. 1919; skupia oficerów pracu-cujących na polu wiedzy wojskowej, prowadzi akcję wydawniczą, organizuje odczyty fachowe i kursy języków obcych dla oficerów oraz prowadzi akcję popularyzującą wojsko na terenie społeczeństwa.

Towarzysz — 1. — kolega, wspólnik; w organizacjach socjalistycznych przyjęta forma zwracania się do siebie ich członków; w Z. S. R. R. tyle, co członek partii kom. 2. — w dawnym wojsku polskim żołnierz pochodzenia szlacheckiego, mający swój poczet złożony z pewnej liczby koni; rycerz. T. pancerny — rycerz zaciągający się do wojska pancernego, tj. odzianego w pancerz i misiurkę.

Towarzyszka — i. nazwa ćmy korowódki.

Tower, ’tauar

(1799-1878), mistyk i działacz rei. na emigracji, założyciel sekty mistycznej. Nauka T. czyli t. zw. towianizm, nie zmieniając zasadniczo wierzeń i form rei. kat., głosiła ciągły czynny udział świata duchów w życiu ludzkim i dążyła do realizacji nauki Chrystusa przez przebudowę stosunków społecznych i narodowościowych w duchu liberalnym i demokratycznym. Mickiewicz widział w T. realizatora swych idei mesja-nistycznych i udzielił mu swego poparcia, głosząc naukę T. w Collćge de France. Towiań-czycy wzbudzili podejrzenie reakcyjnych władz fr.; T., dwukrotnie wydalany z Francji, zmarł w Szwajcarii, opuszczony przez większość swych uczniów.

Tracheotomia — zabieg chirurgiczny polegający na przecięciu przedniej ściany tchawicy i wprowadzeniu przez powstały otwór rurki metalowej; wykonywa się w celu umożliwienia dopływu i odpływu powietrza z płuc — w przypadkach zwężenia • lub niedrożności krtani (np. przy dławcu, gruźlicy, nowotworach, zadławieniach).

Trachit — magmowa skała wylewna. Barwa jasna, struktura wybitnie porfirowa. Gł. składniki skalenie.

Tracja

skiego nad Morzem Egejskim, podzielona obecnie m. Turcję, Grecję i 13ułgarię. -*■ I V, 397.

Tracz (Mergus albellus L.) — gat. ptaków z podrodziny T. rzędu błaszkodziobych. Dł. ciała 50 cm. Upierzenie samca białe, plecy i lusterko czarne. T. żyje w okolicach podbiegunowych półkuli pn., na zimę wędruje na pd. U nas w czasie przelotów dość pospolity. Żywi się rybami, płazami, mięczakami itp.

Trade-mark, trejd ma:rk (ang.) — marka ochronna, znak fabryczny, towarowy.

Trade Unions, trejd 'jumjanz (ang.) — ang. zw. zawodowe; powstała na pocz. XIX w. masowa organizacja robotnicza, wywierająca duży wpływ na życie polit. kraju. Wchodzi od r. 1906 w skład Labour Party.

Tradycja — przekazywane z pokolenia na pokolenie zwyczaje oraz dorobek społeczny i kulturalny pewnej wspólnoty (rodziny, stwy społecznej, państwa, kościoła).

IV, 1007-1008, 1469.

Tradycja kościelna — nauki kościelne nie zawarte w Piśmie św., a przechowywane ustnie i występujące przede wszystkim w pismach ojców kościoła. Kościół kat. stawia powagę T. K. na równi z Pismem św., protestantyzm odrzuca ją zupełnie.

Tradycjonalizm — postawa silnego związania uczuciowego z przekazanymi zwyczajami, przeszłością. Istnieją społeczeństwa o charakterze wybitnie tradycjonalistycznym (np. ang.) i społeczeństwa o charakterze wybitnie antytradycjonalistycznym (np. amer. w St. Zj. A. Pn., zwł. w życiu gospodarczym).

IV, 592.

Trafalgar — przylądek w Hiszpanii na pn.-wsch. od Cieśniny Gibraltarskiej; tu 21 października 1805 r. odbyła się bitwa morska m. połączonymi flotami fr. i hiszp., pod dowództwem admirała de Villeneuve'a, i flotą ang., dowodzoną przez admirała Nelsona. Zwycięstwo Anglii i zupełne zniszczenie floty fr.-hiszp. pozbawiły Napoleona możności wykonania planu przeprowadzenia desantu na wyspy ang. i ugruntowały panowanie Anglii na morzach świata na przeciąg XIX w.

Traganek (Astragnlus) zielnych lub krzewów z rodziny motylkowatych; ok. 1600 gat. gł. w wsch. części obszaru śródziemnomorskiego i na stepach zach. Azji;

(53-117),

-+/, 898, IV, 668.

rodzaj owadów z rodziny szarańczaków, o niebieskich skrzydłach tylnych.

Trak, gater — maszyna do piłowania (tarcia) drzewa na bale prostokątne lub deski; posiada kilka lub kilkanaście pił we wspólnej ramie o posuwistym ruchu i mechanizm przesuwający piłowany kloc.

Trakcja — rodzaj siły pociągowej używanej w komunikacji; np. T. parowa, elektryczna, konna itp.

Traktat

Ty

tarcze

Trałowa:’’*.

kierunek

T ranscedentny

u nas 10 gat. T. szerokolistny — o pędach rozesłanych, do 1 m dł., liściach nieparzy-sto-pierzastych, kwiatach zielonawo-żółtych, pospolity w słonecznych lasach. Niektóre gat. pd. dostarczają gumy t. zw. tragantu (Tragacantha), używanej w technice aptekarskiej jako środek zastępujący gumę arabską.

Tragedia — dramatyczny rodzaj literacki. -> art. ,,Tragizm i tragedia", IV, 1116 — 1124; -* III, 346.

Tragikomedia — rodzaj literatury dramatycznej łączący elementy tragedii i komedii, tragizm i komizm. Tragifarsa — rodzaj literatury dramatycznej, łączący ilementy tragedii i farsy, tragizm i groteskę.

Tragizm — forma ujęcia rzeczywistości, jej cech charakterystycznych, przebiegu zdarzeń itp.

-> art. ,,Tragizm i tragedia", I V, 1116—1124.

Trajanus Marcus Ulpius cesarz rzym. od r. 98, adoptowany przez cesarza Nerwę. Rządy T. to okres największej potęgi Rzymu, świetnego rozkwitu sztuk i nauk. T. rozbudował sieć dróg, Wzniósł forum swego imienia (Forum T.) i kolumnę T. (na cześć zwycięstwa nad Dacją).

Trajana wał — umocnienia rzym. w Mezji w pn. części Płw. Bałkańskiego, dl. 60 km; wzniesione pod koniec cesarstwa dla obrony przed najazdem z pn. Resztki T. W. istnieją do dziś dnia w Dobrudży (Rumunia).

Trajkotka (Oedipoda)

1. — obszerna rozprawa. 2. — umowa m. państwami. T. handlowy — konwencja, umowa handlowa, zawarta m. dwoma państwami, regulująca ich wzajemne stosunki gospodarcze, zwł. obroty towarowe, sprawy kolejowe, tranzytu, żeglugi.

Traktatowy port — port chlń. otwarty dla handlu eurrp.

Traktor -* Ciągnik.

Tr&lleborg — port pd. Szwecji nad Bałtykiem, z promem kolejowym do Niemiec (Sass-nitz). 13 000 mieszk.

Trał — lina stalowa    _

zaopatrzona w nie to-nące pływaki, kierujące i nożyce, ciągniona za dwa końce przez jeden lub dwa traulery; służy do wyławiania min podwodnych.

Tramwaj elektryczny — kolej elektryczna do komunikacji miejskiej, bez scentralizowanego kierownictwa ruchu oraz sygnalizacji. Szyny T. E. posiadają specjalny profil i są wpuszczone w nawierzchnię ulic. T. E. (wóz motorowy) pobiera prąd najczęściej z przewodnika rozpiętego na wys. 4,5 m nad ziemią za pomocą umieszczonego na dachu wozu pałąka lub urządzenia rolkowego (ang. trolley), odprowadzanie prądu odbywa się przez szyny. Silniki umieszczone są pod podłogą, urządzenia do ich sterowania na pomostach. Hamulce elektryczne lub pneumatyczne oraz ręczne.

Tran — ciekły tłuszcz, olej zwierzęcy otrzymywany z niektórych ryb i ssaków morskich, zamieszkujących pn. Atlantyk i okolice podbiegunowe. T. stosuje się na pokarm i do oświetlania (u Eskimosów), do wyrobu mydła, natłuszczania skór, utwardzony służy do wyrobu margaryny. T. leczniczy — otrzymywany z wątroby wątłuszy, Oadus Morr-hua i Morrhua vulgaris\ dzięki zawartości witamin A i D używany jako środek odżywczy i leczniczy dla dzieci, zwł. przeciw krzywicy.

Trani — portowe m-to wł. nad Adriatykiem, siedziba arcybiskupia; katedra z XII w. Ok.-35 000 mieszk.

Trans (z łac.) — w złożeniach przedrostek oznaczający: za-, poza-.

Trans — w spirytyzmie stan hipnotyczny, w czasie którego media jakoby pośredniczą

m. żywymi ludźmi a duchami zmarłych; w szerszym znaczeniu stan zbliżony do snu, wywołany bądź hipnozą, bądź nienormalnościa-mi nerwowymi lub psychicznymi.

Transcedentalny idealizm filozoficzny stworzony przez Kanta a rozwinięty przez Schellinga; opiera się na założeniu, iż istnieje sfera t. zw. transcedentalna, tj. niezależna od doświadczenia, ale wszelkie doświadczenie umożliwiająca, a więc sfera form poznania takich, jak kategorie, przestrzeń, czas, przyczynowość, jedność, które są poniekąd jak gdyby wrodzone umysłowi ludzkiemu. Opracowaniem tej sfery rzeczywistości zajęła się w XIX w. t. zw. szkoła badeńska z W. Windelbandem i H. Rickertem na czele.

termin filozoficzny na określenie czegoś, co pozostaje na zewnątrz, np. przyczyna działająca z zewnątrz (causa trans-iens, opp. immanens). Na gruncie filozofii Platona świat idei jest T. w stosunku do świata zjawiskowego. U Kanta T. oznacza tyle, co przekraczający wszelkie możliwe doświadczenie.

Transfer, transfert (z łac. transfero = przenoszę, przekazuję) — przekazanie pieniędzy, należności do i. kraju w obcej walucie, przenoszenie kapitałów z jednego kraju do drugiego wg ustalonych norm ; cesja, czyli ustąpienie praw do dokumentu imiennego, przekazanie ich innej osobie; ogólna suma w księgach handlo-

przyrząd

==

Transformator elektryczny (schemat).

-► II, 290, 495-496, IV, 969. — zalew lądu przez morze, spowodowany podnoszeniem się dna morskiego, albo zapadaniem lądu i związany zwykle z powstawaniem gór. Niektóre T. obejmowały tylko niewielkie obszary, i. były zjawiskiem powszechnym i wtedy większa część lądów dostawała się pod wodę. Opp. : regresja.

IV, 1531.

Transhimalaje — równoległe do Himalajów pasmo górskie w Tybecie, na pn. od Tsangpo, sięgające do 7300 m wys.

Transjordania, Zajordania —► Kerak.

Transkrypcja

1. -> Pędnia. Transmi-dł. najczęściej podwieszony

Transpadańska Rzeczpospolita

publika utworzona we Włoszech pn. w r. 1796 przez zwycięskiego generała Bonapartego jako jedna z „republik-cór", zależna od Francji. W r. 1797 weszła w skład Republiki Cisalpiń-skiej.

Transplantacja -> Przeszczepianie. -*■ art. IV, 1124-1130; II, 891.

Transport

jedna z prow.

-W, 40, IV, 1319.

Transylwania — łac. nazwa Siedmiogrodu (Transsilvania).

Tranzyt

nego państwa towarów pochodzenia zagranicznego przeznaczonych dla i. państwa. Tranzytowe cła — opłaty od przewożonych przez dany kraj towarów zagranicznych. Tranzytowy handel — handel towarami sprowadzonymi z zagranicy, przeznaczonymi do dalszego transportu do i. kraju.

Trapani — portowe m-to wł. na zach. wybrzeżu Sycylii; katedra z XVI w.; wywóz soli, wina, sardynek i bawełny. Ok. 70 000 mieszk.

Trapez Czworokąt.

Trapezunt, Trebizonda, tur. Tirabson — port tur. nad Morzem Czarnym ; żywy handel. 59 000 mieszk.

wych, którą należy przenieść na następną stronę.

Transformator elektryczny

do przetwarzania napięcia i natężenia zmiennego prądu elektrycznego. Składa się z dwóch cewek, pierwotnej i wtórnej ; prąd płynący w cewce pierwotnej indukuje we    r

żeniu stosunkowi, natężenie — odwrotności stosunku liczby zwojów. Moc prądu wtórnego jest mniejsza, niż pierwotnego, różnice stanowią straty zamieniające się na ciepło. T. E. stosowane do prądów o niskiej częstotliwości posiadają rdzenie z blach żelaznych, do prądów szybkozmiennych (w radiotechnice) nie mają rdzeni. T. E. dużej mocy zanurzone są zwykle w oleju dla polepszenia izolacji i chłodzenia.

Transformizm — zjawisko zmienności gat. zwierzęcych i roślinnych oraz ustawicznych transformacyj świata żywego na pow. ziemi, odkryte i opracowane w r. 1859 w formie t. zw. teorii T. przez Karola Darwina i Alfreda Wallace’a.

Transgresja

przeróbka; przełożenie utworu muzycznego na i. obsadę niż w oryginale (np. T. utworu orkiestrowego na fortepian). T. fonetyczna — system zapisywania głosek mowy ludzkiej przy pomocy liter i znaków specjalnych, odpowiadających poszczególnym dźwiękom'; stosowana zwł. przy nauce języków obcych i obcych wyrazach oraz przy badaniach zjawisk fonetycznych. Ostatnio ustaliła się t. zw. europ. T. .fonetyczna, uwzględniająca wszystkie dźwięki występujące w językach europ.

Transmisja

syjny wał pod sufitem warsztatu wał, na którym osadzone są koła pasowe do napędu poszczególnych maszyn. 2. — przekazywanie przez radiostację audycji innej stacji nadawczej lub koncertu, akademii, uroczystości itp. odbywających się we własnym studio.

re-

przewóz, dowóz, wysyłka, przesyłka towarów, ludzi; partia towaru, przesłana jakąkolwiek drogą komunikacyjną. W wojsku — oddział wojska, grupa ludzi lub zwierząt, partia sprzętu lub materiału, złączona w jedną całość celem przewiezienia z jednego miejsca na drugie. Na czele T. stoi komendant. Do przewozu T. używa się różnych środków przewozowych : kolei, samochodów itp.

Transpozycja (z łac. transpositio = przeniesienie, zamiana) — w muzyce: przeniesienie kompozycji lub części utworu muzycznego z danej tonacji do i. Przechodzenie w ciągu utworu z jednej tonacji do drugiej — modulacja. Zmiana tonacji na krótki przeciąg czasu — zboczenie modulacyjne.

Transvaal, ’tr&nzwa:l Unii Pd. Afryki; wyżyna górzysta, stepowa

m. rzekami Vaal i Limpopo. Eksport złota, diamentów, wełny. Kraj skolonizowany przez Burów w 11. 1836/37, w r. 1877 podbity przez Anglię, w r. 1880, po powstaniu Burów, republika pd.-afryk.; w r. 1889 wojna ang.-burska, w której Burowie ulegli; w r. 1900 aneksja T. Jako bryt. kolonia T. otrzymał w r. 1906 własny parlamentarny rząd, od r. 1910 wchodzi w skład Unii Pd.-Afryk. 286 000 km². 2 656 000 mieszk., w tym 696 000 białych. Stolica Pretoria.

przewóz przez terytorium da-

Trapiści — surowy zakon kontemplacyjny, odłam cystersów; powstał w La Trappe (Normandia) w r. 1669. Zakładają swe klasztory także w krajach misyjnych — w Azji i Afryce. Trapistki — żeńska gałąź zakonu zał. w r. 1688.

Trasernia — w stoczni pomieszczenie (często cały budynek) z równą i gładką podłogą,

najczęściej czarną, na której wykreśla się kredą części kadłuba okrętowego naturalnej wielkości.

-► III, 1125.

Traszka, tryton (Molge) — rodzaj płazów' ogoniastych z rodziny salamander. Ciało smukłe, ogon z pletwowatą obwódką. Wiosenną porę lęgową spędzają w wodzie. Samce w okresie godowym jaskrawo ubarwione, z zazębionym grzebieniem na grzbiecie. T. większa (M. cristata Laur.) — dł. do 15 cm, T. mniejsza (M. vulgaris L.) — dł. do 8,5 cm, występują w Europie i zach. Azji, u nas wszędzie pospolite. T. górska (M. alpestris Laur.) i T. karpacka (M. monthandoni Boul.) — żyją w górach Europy, w Polsce w Tatrach, Karpatach i na Podkarpaciu.

-+ IV, 141, 142.

Trata, trasowany weksel — weksel ciągniony, wystawiony w formie przekazu; zawiera polecenie wypłaty, skierowane do osoby drugiej,

t. zw. trasata i zarządzające zapłatę kwoty wekslowej na rzecz osoby trzeciej (r emitenta). T. musi być podpisana przez wystawcę i trasata.

Tratwa — pomost ze zbitych lub związanych ze sobą pni drzewa, belek, spławianych z prądem rzek. (-»• Flis, flisactwo).

Traugutt Romuald — (1826—1864), naczel-nik-dyktator powstania styczniowego, podpułkownik wojsk ros. Dowodził partią powstańców w woj. brzesko-lit., gdzie stoczył szereg pomyślnych potyczek. 261ipca 1863 r. mianowany generałem, zajął się organizacją sił zbrojnych; dążył do przeobrażenia partyzantki w wojnę regularną i do skoordynowania luźnych oddziałów powstańczych. 17 października objął dyktaturę powstania. Na skutek zdrady aresztowany 10 kwietnia 1864 r. i stracony na stokach cytadeli warszawskiej 5 sierpnia tegoż roku. -> II, 42.

Trauler (ang. trawler, ’tro:l3r) — niewielki statek rybacki o małym zanurzeniu. T. stosowane są jako pomocnicze okręty do wyławiania min podwodnych (-* Trał).

Traun — prawy dopływ Dunaju z Alp, przepływa jeziora: Hallstackie i T., uchodzi pod Linzem. Dł. 180 km.

Trawa, niem Trave — rzeka niem. w Holsztynie; uchodzi do Bałtyku; połączona kanałem z Łabą. 112 km dł.

Trawa morska (Zostera marina) — roślina podwodna z rodziny rdestnicowatych; występuje w morzach pn. T. M. rosnąca w Bałtyku o liściach wstęgowatych do 1 m dł. używana jest do wyściełania materaców.

->///, 716-717.

Trawankur, ang. Travancore, trawaN’ko:r — państwo hołdownicze w Indiach Bryt. o pow. ok. 18 500 km² i 5 milionach ludności. Stolica: Trivandram.

Trawestacja — rodzaj literacki o tendencjach humorystycznych, ośmieszający poważny utwór literacki przez przekształcenie jego formy, lub nadanie jej cech przesadnych, karykaturalnych. W T. celowali zwł. pisarze fr. XVII i XVIII w., jak Scarron, Marivaux i i.

Trawienie (digedio) — w organizmie zwierzęcym, całość procesów mająca na celu rozkład przyjmowanych pokarmów i przetwarzania ich na ciała proste, rozpuszczalne, które następnie mogą zostać wchłonięte do krwi i limfy i przyswojone przez organizm.

-+arl. IV, 1131-1144.

Trawienie, wytrawianie — częściowe rozpuszczanie pow. metali, szkła itd. celem otrzymania napisu lub rysunku. Przedmiot trawiony pokrywa się warstwą ochronną, np. wosku lub asfaltu, którą zdrapuje się w odpowiednich miejscach i poddaje działaniu kwasu, najczęściej azotowego (metale), fluorowodorowego lub fluorowodoru gazowego (szkło). -*■ IV, 172. W zależności od tego, czy od warstwy ochronnej została uwolniona pow. rysunku czy tła, powstaje rysunek wklęsły lub wypukły. Metale można trawić galwanicznie, rozpuszczając elektrolitycznie pozbawione warstwy o-chronnej miejsca.

Trawienny sok u roślin — sok rozpuszczający białko, podobny do soku żołądkowego u zwierząt; wydziela się z gruczołów roślin owa-dożernych, zabija i trawi schwytane owady.

-> II, 620, 621.

Trawienny typ -* Pykniczny typ.

Trawy (Gramineae) — rodzina roślin zielnych i drzewiastych jednoliściennych. Pęd T. zw. źdźbłem, składa się z łodygi z kolankami oraz z liści naprzemianległych. Liście naszych T. są wydłużone, o dł. pochwach i języczku w miejscu przejścia blaszki liściowej w pochwę. Kwiaty drobne, u większości gat. obupłciowe, wiatropylne, w kioskach tworzących kłosy lub wiechy; każdy kwiat składa się z plewki wewnętrznej, dwóch łuszczek, przeważnie trzech pręcików i jednego jednozalążkowego górnego słupka z ściankami zalążni zrośniętymi z zalążkiem; owocem ziarniak. Należą liczne rośliny występujące na całej kuli ziemskiej, tworzące darnie stepowe i łąkowe oraz zboża uprawne: żyto, jęczmień, pszenica, owies, proso, ryż i i.

Trazybul — (f 388 prz. Chr.), ateński wódz i przywódca demokratów; w r. 403 prz. Chr. obalił oligarchiczne rządy 30 tyranów w Atenach; wskrzesił przewagę Aten na morzu. Zamordowany.

Trazymeńskie Jezioro — jezioro w Umbrii we Włoszech środk., znane ze zwycięstwa Hannibala nad Rzymianami w r. 217 prz. Chr. 130 km².

Trąba — u słoni przedłużenie nosa, służące jako narząd chwytny. T. jest przedzielona przegrodą (nosową) i opatrzona parą nozdrzy. Na końcu T. znajduje się palcowaty, ruchomy wyrostek. Podobnie zbudowany, krótszy jednak od T. jest ryj*

®SjH

Trąba powietrzna.

Trecento, wł. = trzechsetlecie — nazwa przyjęta do oznaczania okresu sztuki wł. XIV w. Treltschke Heinrich von

m. 1.

gród

Trąba Mikołaj — (1358—1422), arcybiskup gnieźnieński, pierwszy prymas polski, doradca Jagiełły, reprezentant Polski na soborze w Konstancji. Ustanowił polską organizację kościelną, obowiązującą do końca niepodległości Rzpltej.

Trąba powietrzna — silny wir powietrzny dookoła m. w. pionowej osi.

Masy powietrza napływają w dolnej części ku środkowi, unoszą się w górę i rozchodzą we wszystkich kierunkach. T. P. u-noszą z sobą chmury pyłu (na morzu porywają wodę, tworząc t. zw. trąby wodne lub morskie), wyrywają drzewa, walą zabudowania. Posiadają średnicę 10 — 20m, wys. do 1000 m. (-*■ Tornado).

Trąba wodna, morska -* Trąba powietrzna.

Trąbka — dęty instrument blaszany, dziś wentylowy; rozwinął się z T. pocztowej.

Trąbka Eustachiusza -> Eustachiusza trąbką.

-* IV, 1173.

Trąd (lepra) — przewlekła, nie uleczalna choroba zakaźna skóry wywoływana przez swoiste laseczniki odkryte przez Hansena; sposób zakażenia nie jest dotychczas dokładnie znany. Dwie postaci: T. guzowaty — charakteryzuje się powstawaniem dużych guzów w skórze, tkance podskórnej i błonach śluzowych. T. plamisty, nerwowy — objawia się zaczerwienieniem lub wysypką, ze znieczuleniem i późniejszym odbarwieniem zajętych odcinków ciała. Powszechna choroba w strż. i śrdw. Obecnie T. panuje w niektórych krajach Azji (zwł. w Indiach), Afryki i Australii; w Europie spotyka się T. b. rzadko, gł. w krajach nadbałtyckich (Łotwa, Skandynawia), na Bałkanach. Trędowaci są odosobniani w specjalnych koloniach, t. zw. trędowiskach (leprosoria).

Trądzik (acne) — grupa chorób skóry charakteryzujących się występowaniem w skórze drobnych guzków, które ulegają następnie ropieniu. T. powstaje najpospoliciej na twarzy i plecach i jest często związany z tworzeniem się t. zw- wągrów Czyli zaskórników; powstaje na tle zapalnym; często wywoływany zaburzeniami przemiany materii, działaniem niektórych leków itd.

Trąmpczyński Wojciech — (* 1860), polityk i prawnik, działacz narodowy w Wielko-polsce; w 11. 1912 — 1918 jako poseł w Reichstagu obrońca praw polskich; w 11. 1919—1922 marszałek Sejmu Ustawodawczego, w 11. 1922 — 1927 marszałek senatu; w 11. 1928—1935 poseł do sejmu ze Stronnictwa Narodowego.

Trebbła — prawy dopływ Padu; w r. 218 prz. Chr. pobił tu Hannibal Rzymian; w r. 1799 Suworow na czele wojsk ros. i austr. zwyciężył Francuzów. 110 km. dł.

Trebizonda -> Trapezunt.

(1834-1896), historyk prus. Ideolog nacjonalizmu niem. i zjednoczenia Niemiec pod hegemonią Prus. Napisał: ,.Deutsche Oeschichte im XIX Jahr-hundert“ (,,Dzieje Niemiec w XIX w.“) i i.

-* III, 933.

Trema, rozłącznik — znak w formie dwóch kropek, stawiany nad samogłoską, która ma być wymawiana bez łączenia z towarzyszącą samogłoską, np. fr. Noel.

Trembecki Stanisław - (ok. 173Q-1737-1812), wybitny poeta doby stanisławowskiej, szambelan i sekretarz Stanisława Augusta; po śmierci króla osiadł w Tulczynie u Szczęsnego Potockiego. Człowiek dużego rozumu, przy małej wartości moralnej, racjonalista, materialista i wolterianin, w polityce był zwolennikiem Rosji i idei panslawizmu. Jako poeta odznaczał się jędrnością wysłowienia i świetnym stylem, opartym na języku staropolskim, a nawet i gwarach ludowych. Gł. dzieła: poematy opisowe: „Polanka", „Powązki" i najobszerniejszy, wzorowany na „Ogrodach" Debilek poemat „Zofiówka"; doskonałe narracyjne „Bajki", zawierające świetną charakterystykę zwierząt; anakreontyki, wiersze ulotne i okolicznościowe ; wiersze polit., wśród których najlepszy: „Do moich współziomków"; listy poetyckie i tłumaczenia.

-»■ I, 595, II, 234, IV, 226.

Trembowla — m-to pwt. nad rzeką. Gniez-ną na Podolu, wsławione bohaterską obroną przed Turkami w r. 1675 (Chrzanowska). W pobliżu łomy czerwonego piaskowca dewoń-skiego. Ruiny zamku. 8000 mieszk.

Tremolo (wł. = drżąc, trzepocąc) — w muzyce : szybkie powtarzanie (na instrumentach skrzypcowych i fortepianie) lub szybko powtarzające się wzmacnianie i osłabianie (w śpiewie) jednego dźwięku.

Tren, albo lament — rodzaj liryki, powstały w Grecji strż. w VI w. prz. Chr., opiewającej zmarłego. Najwybitniejszym i najwcześniejszym twórcą T. był Simonides młodszy, autor T. na cześć bohaterów spod Termopil. T. występują potem w poezji rzym. i humanistycznej. W literaturze polskiej najwspanialszym okazem T. są „Treny" Kochanowskiego po śmierci Urszulki, naśladowane później przez Kochowskiego, Klonowicza i i. — Nazwę T. nosi też księga St. Test. przypisywana prorokowi Jeremiaszowi, zawierająca lamenty z powodu upadku Jerozolimy.

-* III, 330.

Trenczyn, słowackie T r e n ći n słowacki nad Wagiem pochodzący z czasów rzym. Dziś uzdrowisko. Kościół gotycki z XIV w ruiny zamku. 10 000 mieszk.

Trening, ang. training, trejnyN — ang. nazwa sportowa, przyjęta na całym świecie,

wej“ i i.

Trepanacja (trepanatio) giczny, polegający na wypiłowywaniu za pomocą specjalnych narzędzi chirurgicznych — tre-panów — otworów w ścianie czaszki, w celu dotarcia do głębi ściany czaszkowej lub wnętrza jamy czaszkowej.

Tretiak

1.

Tretko Jan, Tricius — (XVII w.), malarz krakowski; malował portrety, zwł. królów polskich oraz obrazy rei. (znany obraz przedstawiający św. Floriana w kościele św. Floriana w Krakowie), pod wpływem niderl. i fr.

IV, 241.

Treuga Del Pokój Boży.

Treviso

siedziba biskupia; katedra z XV — XVI w.; przemysł sukienniczy i metalurgiczny. Ok. 55 000 mieszk.

Trewir, niem. Trier

Trębacz (Stentor)

ro-

dwa pałace w parku

w r. 1766, ulubiona rezydencja Marii Antoniny. W. T.

Wielkim podpisano 4 czerwca 1920 r. traktat pokojowy m. koalicją a Węgrami. II, 776, IV, 1239, 1273, 1279-1280, 1341, 1342.

Trias

czasopismo polit. w

oznaczająca zaprawę i ćwiczenia konieczne do uzyskania przez sportowca dobrej formy.

IV, 1159.

Trent, 'trent — rzeka Anglii wsch.; wraz z Ouse tworzy estuarium Humber. Połączona kanałami z Mersey, Severn i Tamizą. 240 km.

Trenton, trentan — przemysłowe m-to w stanie New-Jersey. 123 000 mieszk., w tym 10 000 Polaków.

Trentowski Bronisław Ferdynand — (1808 — 1869), filozof i pedagog. Doskonały teoretyk i zamiłowany praktyk, wywarł duży wpływ na rozwój myśli pedagogicznej w Polsce. Napisał: „Chowanna czyli system pedagogiki narodo-

—> III, 654. zabieg chirur-

Józef - (1841-1923), historyk literatury i krytyk literacki, autor dzieł o młodych latach Mickiewicza, monografij o Kornelu Ujejskim, Słowackim, Zaleskim oraz prac: „Najświętsza Maria Panna w poezji polskiej", „Dawna poezja ruska", „Adam Asnyk jako wyraz swej epoki" i i. 2. — Andrzej — (* 1886), syn poprz., anglista, autor dzieł: „Literatura angielska w okresie romantyzmu", „Lord Byron", opracowań dzieł Szekspira, Byrona i W. Scotta i i.

m-to wł. w pobliżu Wenecji,

m-to niem. nad Mozelą; stary gród celtycki, później bogate m-to rzym. i stolica cesarzy zach.-rzym. Od X w. siedziba arcybiskupów, mających od XIII w. godność elektorów. Wiele interesujących zabytków, także z czasów rzym. (piękna brama miejska Porta Nigra z I w.). Wyrób słynnych win mozelskich. 77 000 mieszk.

rodzaj wymoczków z rzędu Ileterotricha, o barwie zielonej i niebieskiej. Zmieniają kształt ciała od kulistego do lejkowatego. Żyją w wodzie słodkiej, swobodnie pływając lub przytwierdzając się do podjoża. Urzęsione nierównomiernie.

Trędownik (Scrophularia) — rodzaj roślin zielnych z rodziny trędownikowatych;    114

gat. w obszarach umiarkowanych półkuli pn., u nas 4 gat. Pęd przeszło 1 m wys., kwiaty kształtu 2 warg. T. bulwiasty — okwiatach

brudno-purpurowych, pospolity w lasach i przy-drożach. T. skrzydlaty — nad brzegami wód.

Trędownikowate (Scrophulariaceae) dżina roślin zielnych lub drzewiastych klasy dwuliściennych zrosłopłatkowych. Ok. 2600 gat., wśród nich liczne roślin polnych, ruderal-nych, również półpasożyty i pasożyty. Kwiaty barwne, przeważnie owadopylne, niektóre ro snące w obszarach gorących zapylane przez kolibry. Owoc — torebka lub jagoda.

Tri (z gr. trls = trzykroć) — w złożeniach =* trzy, trzykroć.

Triangulacja — metoda miernictwa polegająca na pokryciu obszaru mierzonego siecią przylegających do siebie trójkątów (t. zw. siecią lub siatką triangulacyjną) i pomiarze kątów tych trójkątów; z kątów tych i zmierzonej jednej lub kilku odległości można obliczyć trygonometrycznie wszystkie inne odległości.

-+III, 491-492, IV, 291-296.

Trianguł (wł. triangolo) — instrument perkusyjny w kształcie trójkąta z sztabki stalowej, uderzanej pałeczką metalową; brzmienie zbliżone do ostrego dzwonka.

Trianon, trjanó

wersalskim: Wielki T. (Grand T.), zbudowany w 11. 1687—1688 przez J. H. Mansarta z polecenia Ludwika XIV dla pani deMaintenon, i Mały (Petit T.) zbudowany za panowania Ludwika XV

Wielki Trianon.

nazwa najstarszego okresu geol. ery mezozoicznej. W pierwszej poł. T. morze cofnęło się z kontynentów, osadziły się czerwone piaskowce pustynne. W drugiej połowie T. morze zalało ponownie opuszczone przedtem obszary, na piaskowcach osadziły się morskie wapienie muszlowe. W świecie organicznym zjawiły się nowe formy zwł. w grupie głowonogów (amonity) i liliowców. Wśród kręgowców ukazały się pierwsze ryby kostnoszkieletowe oraz potworne gady. Prawdopodobnie w T. pojawiły się pierwsze ssaki. -> II, 554, IV, 121, 123, 1531-1532.

„Trlbune .des peuples“, tribun de pepl (fr. = trybuna ludów) języku fr., redagowane w r. 1849 przez Adama Mickiewicza w Paryżu.

Trichotomii prawo -> Nierówność.

Triclinium (łac.) — sala jadalna w domu rzym.; nazwa pochodzi od trzech łóż ustawionych w podkowę dookoła stołu.

Tridacna — rodzaj małżów z rzędu Hetero-donta, o muszlach żeberkowanych. Wyłącznie

-*/F, 1388.

Triglav, Terglau

wys.

Trimestr

łMfi

hfi

a!

PI

gów Wenezueli; ludność mulacka, hinduscy robotnicy roln. Bogata kolonia; eksport nafty, cukru, kakao i asfaltu (słynne jezioro asfaltowe, Pitch Lakę). 5000 km², 387 000 mieszk. Stolica Port of Spain.

Trio (wł.)

trzy instrumenty, zespół trzech instrumentów; 2. — część środk. w tańcach (menuetach) i marszach.

Triola

kunsztowna zwrotka, złożona

grupa wysp ang. na

Thomasa i niem. — Gottfryda

śrdw. stolica Buł-

dwuzgłoskowa miara

IV, 1351.

grupa malowniczych jezior z wyspami pod Trokami koło Wilna. Ośrodek sportów wodnych.

Trockij (właśc. Bronstein) Lew — (*1879) rewolucjonista ros., jeden z czołowych przywódców rewolucji październikowej. Za caratu kilkakrotnie więziony i zsyłany. W r. 1917 komisarz spraw Zagranicznych, na czele bolszew. delegacji pokojowej w Brześciu. W 11. 1918 — 1925 jako komisarz wojny organizował czerwoną siłę zbrojną i kierował obroną nowego ustroju. Za antypartyjną działalność usunięty

morskie; w Oceanie Indyjskim żyje T. gigaa Lm., której muszla dochodzi do 1,5 m dł., waga do trzech cetnarów. Jadalna.

Triest, wł. Trieste — port wł. na pn. Adriatyku, do r. 1919 gł. port Austrii, po przyłączeniu do Włoch pozbawiony zaplecza — podupadł. 251 000 mieszk.

Trigemina — związek organiczny, pochodny chloralu i antipiryny, stosowany jako lek przeciwgorączkowy i przeciwko nerwobólom, zwłaszcza przy bólu zębów.

Triglaw — trzygłowy bóg słów., którego świątynia znajdować się miała w Julinie, wielkim grodzie nadbałtyckim ; wspomniany u Saxo Grammatikusa.

najwyższy szczyt w Alpach Julijskich, m. Jugosławią a Włochami, lodowce;    2864 m

kres szkolny, ¹/₃ ro-ku szkolnego, aka- i demickiego.    U.

Trinidad, ’try- nj nydhd — ang. wy- w spa w Małych An- w tyłach na Morzu świątynia hinduska na Trinidad. Karaibskim u brze-utwór muzyczny na

rytmiczna figura trzech równowartościowych nut, która zastępuje dwie, a rzadziej cztery nuty tej samej wartości; oznacza się kursywną ,,3“.

Triolet

z 8 wierszy o dwóch rymach; wiersz 1, 3, 4, 5 i 7 posiadają wspólny rym, wiersze 2, 6 i 8 — drugi, przy czym wiersze 1, 4 i 7 oraz 2 i 8 są identyczne, co upadabnia zwrotkę do utworu muzycznego o ciągle powracającym temacie.

Trirema — gr. statek z trzema rzędami wioseł; jako okręt bojowy T. posiadała na dziobie ostrogę dla rozbijania okrętów nieprzyjacielskich.

Tristan da Gunha

pd. Atlantyku. Nazwane na cześć odkrywcy, portug. żeglarza T. d. C., odkryte w r. 1506, należą do Anglii od r. 1816.    116 km², 163

mieszk.

Tristan i Izolda — celtycka epopeja miłosna z cyklu brytańskiego, b. popularna w śrdw. Europie. Wg podania T. po wypiciu zaczarowanego napoju zakochał się w I., żonie swego stryja Marka. Najlepsze opracowanie śrdw.: fr.

ze Strasburga. W r. 1859 stworzył Wagner dramat muzyczny: ,.Tristan i Izolda".

-*/, 882.

Triumf — w strż. Rzymie uroczysty wjazd zwycięskiego wodza (triumfatora) do stolicy po skończonej wojnie. Triumfator jechał na wozie zaprzężonym w 4 białe konie z Pola Marsowego na Kapitol, gdzie składał ofiary bogom. W szerszym znaczeniu — zwycięstwo, świetne powodzenie w ogóle.

Triumwirat — w strż. Rzymie polit. sojusz trzech wodzów, zawarty dla wspólnego rządzenia państwem. Pierwszy T. Cezara, Pompe-jusza i Krassusa w 11. 60 — 56 prz. Chr.; drugi Antoniusza, Oktawiana i Lepidusa zawiązany w r. 43.

Trivium — w szkolnictwie śrdw. pierwsze lata nauki szkolnej, w czasie których nauczano gramatyki, dialektyki i retoryki, czasem początków innych nauk.

Trląg, Jezioro Pakoskie — jezioro na granicy pwt. inowrocławskiego i mogoleńskiego. 806 ha pow., do 16 m głęb.

Trnowa, Tirnowo garii na pd. stoku Bałkanu. 13 000 mieszk.

Trocadśro — fort w Andaluzji. Na pam. zdobycia go przez Francuzów w r. 1823, nazwano T. plac w Paryżu. W r. 1878 obok placu T. wzniesiono pałac wystawowy T., w r. 1936 przerobiony.

Trochej, chorej wierszowa, składająca się w metryce strż. ze zgłoski długiej i następującej po niej zgłoski krótkiej: - w, w nwż. — akcentowanej i nie akcentowanej.

Trochophora — stadium larwalne charakterystyczne dla pierścienic i niektórych spokrewnionych z nimi form bezkręgowców. T. jest kształtu kulistego i posiada wzdłuż równika wieniec rzęsek.

Trochu Louis Jules, troszii lui żul — (1815 — 1896), generał fr. Wojskowy gubernator Paryża w czasie wojny fr.-prus. 1870—1871 r. i głowa rządu obrony narodowej.

Trocinłarka czerwicą (Cossus cossus L.) — wielka ciemno zabarwiona ćma z rodziny Cos-sidan. Mięsisto-czerwona gąsienica żyje kilka lat w pniach drzew, żywi się drewnem. Przeobraża się w poczwarkę w trocinach. Wyrządza szkody.

Trockie Jeziora

strż. m-to

Trojak lit z r. 15sl.

GROSZ

POLS

1831

na Gór-

Trojak miedziany z okresu powstania listopadowego.

wojna stoczona m.

(panował w 11. 1313 — 1341),

Trojden — (daty nieznane), w ks. lit. w 11. 1272 — 1282; wróg chrześcijaństwa i Krzyżaków, walczył z książętami polskimi, rus.. Tatarami i Krzyżakami. Pobity przez Leszka Czarnego.

Troki

Ośrodek

centrali

dolna warstwa atmosfery zawarta m. pow. ziemi a dolną granicą strato-

w r. 1925 z kierowniczych stanowisk. W r. 1927 wykluczony z partii komunistycznej i zesłany do Turkestanu, w r. 1929 wydalony z granic Z. S. R. R. Napisał: „Moje życie i dzieła" i szereg publikacyj, w których zwalcza Stalina.

Troć (Salmo trulta L.)    — ryba z rodziny

łososiowatych (Salmonidae), ponad 1 m dł.; występuje w Bałtyku, Morzu Niem., u wybrzeży europ. Atlantyku i w Morzu Arktycznym. Na tarło wchodzi do rzek. Grzbiet niebieskawo-szary, boki i brzuch srebrzysto-białe upstrzone plamami.

Troicko-Siergiejewskaja Ławra — klasztor prawosławny pod Moskwą, zał. w XIV w.; jeden z najważniejszj^ch ros. zabytków śrdw., dawniej cel pielgrzymek, dziś muzeum.

Troja gr. Ilios albo Ilion w Troadzie w Azji Mn., którego oblężenie i zdobycie było gł. tematem starogr. eposu, zwł. „Iliady". Wykopaliska Schliemanna z r. 1871 i po nim Dórpfelda w r. 1894 odkryły na wzgórzu Hissarlik leżące jedne pod drugimi ruiny kilku m-t, które istniały tu, kolejno, począwszy od czasów najdawniejszych do gr.-rzym. Ruiny szóstego z kolei m-ta przedstawiają zdaniem wielu badaczy Homerową Troję w drugiej poł.

II tysiąclecia prz.

Chr. -> II, 115,

116, 118, 121-122,

IV, 391.

Trojak — dawna moneta polska ; wprowadzona jako srebrna w XVI w., od XVIII w. miedziana = 3 gr.

Trojak — taniec ludowy;

nym Śląsku znany jako „trojok", na Śląsku Cieszyńskim jako „zagrodnik"; składa się z dwóch części: I — trójdzielny takt, wolny, krok prawie chodzony, II — dwudzielny takt, szybki, bieg figurowy z obrotami. Tańczą trzy osoby.

Trojanek -> Przylaszczka

Trojańska wojna Grekami a Trojańczykami w XII w. prz. Chr.; dzieje jej są tematem wielu epickich utworów, z których najbardziej popularne są Homerowe poematy „Iliada" i „Odysseja". Przyczyną wybuchu T. W. miało być porwanie pięknej Heleny, żony spartańskiego króla Menelausa, przez królewicza trojańskiego Parysa. Dla pomszczenia hańby wojsko gr. pod wodzą Agamemnona, brata Menelausa, obiegło Troję i po dziesięcioletnich bojach zdobyło ją podstępem i zburzyło. Zaledwie garstka Trojańczyków z Eneaszem na czele zdołała się uratować.

Trój den

książę czerski, władca na Czersku, Warce i Warszawie; w r. 1329 złożył hołd Władysławowi Łokietkowi.

m-to nad Jeziorem Trockim, pod Wilnem; ruiny starolit. zamków.

Karaimów polskich. 2600 mieszk. W pobliżu wieś T. Stare, podaniowa stolica Gedymina.

Trolhattan — m-to szw. nad rzeką Gota; wodospady na rzece i zakłady wodnoelektrycz-ne. Statki omijają wodospady, jadąc kanałem T., dł. 84 km, o 4 śluzach. 15 000 mieszk.

Trolit — masa plastyczna (-> Masa) podobna do celuloidu, lecz otrzymywana z acetylocelulozy i dlatego trudno palna. Doskonały izolator, stosuje się m. i. do wyrobu części radiotechnicznych ; ostatnio wypierany przez bakelit.

Trolleybus — autobus o napędzie elektrycznym różniący się od tramwaju gł. brakiem szyn. T. może oddalać się o kilka m od przewodnika doprowadzającego prąd z i przejeżdżać małe odległości samodzielnie, pobierając wówczas prąd z akumulatorów.

Trombita — i. nazwa liga w ki.

Tromso — gł. port pn. Norwegii. 10 000 mieszk.

Trondheim, dawniej Nidaros — stary port norw. nad fiordem tejże nazwy, niegdyś m-to koronacyjne ; przemysł drzewny. 54 000 mieszk.

Tropikalne choroby — choroby spotykane w krajach podzwrotnikowych, występujące u ludzi białych na skutek szczeg. właściwości tamtejszego klimatu, bądź też na skutek zakażeń żyjącymi w krajach tych drobnoustrojami. Ważniejsze zakaźne T. Ch, : czerwonka pełzakowa, malaria tropikalna, żółta febra,

. śpiączka afryk., trąd.

Tropikalne kraje — określenie krajów położonych m. zwrotnikami Raka i Koziorożca.

Tropikowy klimat, ściślej : klimat między-zwrotnikowy — klimat cechujący się nie wys. (ok. 26°), ale przez cały. rok się utrzymującą temperaturą, dużym opadem i dużą wilgotnością oraz właściwą mu szatą roślinną (puszcza podzwrotnikowa). Bardzo niekorzystny dla białego człowieka.

Tropizm — zdolność do wykonywania ruchów pod wpływem podniet fizycznych u roślin i niższych zwierząt. Odróżnia się T. dodatnie (ruchy zbliżania się do podniety) i T. ujemne (ruchy oddalania). Znane są : fototropizm (wra-* żliwość ruchowa na światło), chemotropizm (na podniety chemiczne), geotropizm (dążenie w kierunku środka ziemi) i i.

-> II, 985, IV, 612-617.

Troposfera

sfery. W miarę wznoszenia się ciśnienie i tem-    prostopadły do niego, nazywa się wysokością T.

peratura spadają; np. na wys. 6000 m ciśnienie    T. sferyczny — część pow. kuli ograniczona

wynosi średnio 353,7 mm słupa rtęci, tempera-    trzema tukami jej wielkich kół.

-> I, 399—400. Trójmian kwadratowy nazwa argumentów zebranych    — ax² -f- bx + c (np. y = 2 x² — 3 x — 5; y —

przez strż. sceptyków; T. mają wykazać, że    = x² — x). Gdy a = 0, T. K. redukuje się do

żadne twierdzenie nie może być ani udowodnio-    funkcji liniowej. Liczbę b² — 4 ac nazywa się

ne, ani też obalone.    wyróżnikiem T. K. i oznacza się literą A. Za-

Trotyl — materiał wybuchowy kruszący, kładając, że a:jr 0, stosuje się przekształcenie: trójnitrotoluen, C₆H₂CH₃(N0₂)₃. Otrzymuje się    r/ fr \2    ^

przez nitrowanie toluenu. (-> Materiały wybu- y —_ax² -f b x + c = a \ x + -z— chowe).

Trouville, truwil — fr. port w Normandii nad Kanałem La Manche, ze znaną plażą atlantycką. W sąsiedztwie Deauville.

Troy, trój — przemysłowe m-to w St. Zj.

A. Pn. nad Hudsonem w stanie nowojorskim.

73 000 mieszk.

tura zaś — 24°C.

funkcja y —

Tropy

. Otrzy-

manę wyrażenie zwie się postacią kanoniczną T. K. Gdy A 0, można ją przekształcić w dal-

/    —b — VT \,    -b+VT

szym ciągu y = a [x--

skąd, oznaczając

— b — V'£

-b + VX

dawna stolica Szampanii otrzymujemy y=a(x—xy) (x—x₂). Jest to t. zw.

postać iloczynowa T. K. Liczby x₁ i x₂ są pierwiastkami równania kwadratowego: ax² + bx + c = 0.

Trójnitrotoluen (trójnitrotoluol) -> Trotyl. Trójpolówka, trójpolowe gospodarstwo — system gospodarki rolnej, przy której ziemie danego gospodarstwa dzieli się na trzy części, przy czym co rok na przemian jedną pozostawia się ugorem dla wypoczynku, drugą zasiewa się zbożami ozimymi, trzecią — zbożami jarymi i okopowizną. T. rozwinęła się w Polsce w w. XIII, w w. XIX ustąpiła miejsca płodo-zmianowi.

Troyes, trua nad górną Sekwaną; piękna katedra z XIII w. 59 000 mieszk.

Trujące rośliny — rośliny zawierające składniki chemiczne o silnym ujemnym działaniu na ustrój ludzki i zwierzęcy; liczne z nich mają w b. drobnych dawkach zastosowanie w medycynie, np. pokrzyk, wilcza jagoda, naparstnica.

Trójbój

zawody lekkoatletyczne, składające się z trzech konkurencyj : biegu, skoku (w dal lub wzwyż) i rzutu (dyskiem, oszczepem lub kulą). T. uprawiany jest zwł. przez młodzież i kobiety.

Trójca Przenajświętsza dogmat chrześcij.: Bóg jest jeden co do natury, lecz jest ona w trzech osobach sobie równych i wspólistotnych. Pierwszą jest Bóg-Ojciec, drugą Bóg-Syn, trzecią Bóg-Duch św.

Trójdźwięk

podstawowy

w muzyce podstawa harmonicznego systemu: akord składający się z dźwięku podstawowego (prima), wielkiej lub małej tercji i kwinty. Rodzaje T. : durowy, mollowy, zmniejszony, zwiększony.

II, 798-799.

Trójfenylometan

Trójporozumienie -> Entente. Trójprzymierze

1882 m. Niemcami, Austro-Węgrami i Włochami; gwarantował pomoc zbrojną w razie napaści na któregoś z kontrahentów; wznawiany co 5 lat, po raz ostatni w r. 1912. Rozpadł się w czasie wielkiej wojny po przyłączeniu się Włoch do Entente’y. -> 1V, 1333. Trójskok -► Skoki.

Trójząb

układ zawarty w r.

węglowodór aromatyczny CH(C₆H₆)s, substancja macierzysta szeregu cennych barwników, jak fuksyna, zieleń malachitowa ii., otrzymywanych jednak w technice z pominięciem T., ze związków prostszych.

Trójkąt — wielokąt o trzech bokach. T.

T. o dwóch bokach

równoramienny równych, zw. ramionami; trzeci bok nazywa się podstawą. T. równoboczny — T. o trzech bokach równych. T. ostrokątny — T., którego wszystkie kąty są ostre, T. roz-wartokątny — T., w którym jeden kąt jest rozwarty, T. prostokątny — T., którego jeden kąt jest prosty; bok leżący naprzeciw kąta prostego zwie się przeciwprostokątną, boki leżące przy kącie prostym — przyprostokąt-nymi. Odcinek łączący wierzchołek T. z bokiem przeciwległym lub jego przedłużeniem,

laska Neptuna zakończona trójzębem, symbol jego władzy nad morzami.

Trubadurzy — śrdw. poeci liryczni na pd. Francji (Tuluza i Prowancja, XII — XIII w.); uprawiali muzykę i poezję o kunsztownych konwencjonalnych formach, lecz nie pozbawdoną delikatności i smaku. Podobny charakter twórczości mieli niem. minnesingerzy.

-y IV, 1016.

Trubeckoj Sergiej, ks. pułkownik gwardii, przywódca spisku dekabrystów z r. 1825. Zesłany na Sybir, w r. 1856 dzięki amnestii zwolniony. Pozostawił „Zapiski" (notatki, pamiętniki).

Trucizny, jady (toxica) — ciała chemiczne działające chorobotwórczo na ustroje żywe. T. żrące powoduj ą obumieranie tkanek w miej -scu wprowadzenia; należą tu mocne kwasy, ługi żrące, niektóre sole mineralne (np. miedzi, ołowiu i rtęci). T. uszkadzające działają w pierwszym rzędzie na komórki tzw. na-

(1790-1860)

-+II, 740.

zane

do r. 1938

instytucja

Rzpltej na pięć lat.

w Mińsku, Nowogródku

IV, 898.

w strż.

ludowi

wzro-

pocz.

sła do dziesięciu u schyłku republiki rzym. Urząd T. ludowych zanikł za cesarstwa rzym. Usiłował go wznowić ćola di Rienzi. 2. — wojskowi

rządów miąższowych, tj. wątroby, nerek, mięśnia sercowego: związki fosforu i arsenu. T. uszk ad zające krew łączą się z hemoglobiną krwi, co uniemożliwia jej związanie się z tlenem : tlenek węgla czyli czad, niektóre związki azotowe i utleniające, cyjanek potasu. T. działające na układ nerwowy: alkohole, chloroform oraz alkaloidy: morfina, kokaina, strychnina, nikotyna i i. Osobną grupę T. stanowią jady bakteryjne, czyli toksyny, wytwarzane prezez bakterie chorobotwórcze, oraz jady pochodzenia wewnątrzustrojowego, powstające przy zaburzeniach przemiany materii (np. w cukrzycy, mocznicy).

Trufle (Tuber) — grzyby klasy workowców, rosnące w ziemi, w lasach, pod butwiejącymi liśćmi; owocnie bulwiaste, worki z zarodnikami wytwarzają się wewnątrz owocni. Grzybnia T. często współżyje z korzeniami drzew. Grzyby jadalne b. smaczne, trudne jednak do znalezienia. T. rzekome (Scleroderma vul-gare) — grzyby pokrewne purchawkom, o owocni w kształcie niedużej bulwy ziemniaczanej. Niedojrzałe T. rzekome, często brane za prawdziwe T., spożyte w większej ilości wywołują zatrucie. Występują na brzegach lasów, przy drogach leśnych, na pastwiskach, na glebie piaszczystej.

Trupia główka (Acherontia atropos T.) — jeden z największych motyli europ, i krajowych (ok. 12 cm) z rodziny zmierzchni-k o w c ó w ; rysunek na tułowiu przypomina czaszkę ludzką. Gąsienica zielona w ukośne pręgi, żyje na ziemniakach.

Truskawiec — stacja klimatyczna i zdro jowisko dla chorób przemiany materii u stóp Karpat koło Borysławia; przeszło 400 m n. p. m. Liczne źródła mineralne solankowe i siarczane, również radioaktywne. 3000 mieszk.

Truskawka (Fragaria hybrida) — roślina z rodzaju poziomki uprawiana w różnych odmianach dla jadalnych owoców (jadalne dno kwiatowe). T. ananasowa — pochodzi ze skrzyżowania dwóch gat. : Fragaria uirginiana (Ameryka Pn.) i Fragaria chiłoensis (Chile) ; z owoców soki, konfitury, kompoty, powidła.

Trust, trust (ang.) — zjednoczenie szeregu przedsiębiorstw jednej gałęzi przemysłowej pod jednolitym kierownictwem finansowym w celu uzyskania odpowiedniego wpływu na rynek. Strustowanie — odbywa się często w formie fuzji, przez utworzenie tow. akcyjnego wymieniającego swe akcje na udziały różnych przedsiębiorstw, mających wejść w skład T.

—> art. ,,Kartele, koncerny i trusty", II, 1140-1156.

Truteń — samiec pszczoły miodonośnej (A pis mellijica L.). Większy, niż pszczoła-ro-botnica i bardzo ociężały. T. pozbawione są zupełnie narządów do zbierania miodu i pyłku oraz żądła. Na jesień, kiedy ilość pożywienia maleje, T. zostają przez robotnice wypęd z ula, a nawet zakłuwane. T. rozwijają się z niezapłodnionych jaj, składanych przez królową do specjalnych komórek, większych niż dla robotnic.

Trutnov niem. Frautenau gł. ośrodek czes. przemysłu lnianego na pd. stokach Sudetów. Obecnie niem. 15 000 mieszk.

Truwerzy — śrdw. poeci epiczni i liryczni na pn. Francji; poezja ich miała charakter bohaterski. W w. XII ulegli wpływom trubadurów.

Trwałe rośliny — rośliny, których życie trwa więcej niż jeden lub dwa lata. Wśród T. R. wyróżniamy: byliny i rośliny drzewiaste.

Tryb — forma czasownika wyrażająca stosunek osoby mówiącej do treści znaczeniowej zawartej w orzeczeniu; rozróżnia się T. : oznajmujący, warunkowy, życzący.

„Trybuna Ludów" -» ,,Tribune des peu-ples".

Trybunał Haski Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej.

Trybunał Kompetencyjny sądowa powołana do rozstrzygania sporów kompetencyjnych m. władzami administracyjnymi a sądami. Skład: dwóch prezesów (prezes N. T. A. i Sądu Najwyższego) i czternastu członków, mianowanych przez Prezydenta

IV, 897.

Trybunał koronny i litewski — najwyższe sądy apelacyjne Polski przedrozbiorowej. Utworzone dla Korony w r. 1578, dla Litwy w r. 1581. Zbierały się: koronne w Piotrkowie i Lublinie, lit. lub Wilnie. W skład T. wchodzili deputaci szlachty, wybierani na dwa lata na t. zw. sejmikach deputackich. T. sądziły na zasadzie prawa pisanego i zwyczajowego, rozstrzygały sprawy cywilne i karne.

IV, 890-891.

Trybunał Stanu — sąd powołany do orzekania w sprawach min., senatorów i posłów, pociągniętych do odpowiedzialności konstytucyjnej ; składa się z pierwszego prezesa Sądu Najwyższego, jako przewodniczącego, oraz sześciu sędziów. Sędziów i ich zastępców powołuje Prezydent Rzpltej na okres trzyletni spośród sędziów sądów powszechnych, przedstawionych w liczbie podwójnej w połowie przez sejm, a w połowie przez senat.

Trybunowie — 1.

Rzymie przedstawiciele i obrońcy plebejuszów. Ustanowieni w czasie walk plebej uszów z pa-trycjuszami, ok. r. 494 prz. Chr., byli nietykalni i mieli prawo zakładania veta przeciw zarządzeniom senatu. Liczba ich z dwóch

— oficerowie, dowódcy legionu rzym. Tryby — koła zębate lub ich zespoły.

ur

-w

to

Tryby planetarne.

(-*■ Sobór).

Tryglif — część fryzu doryckiego; ozdobna płyta prostokątna podzielona na trzy części dwoma pionowymi rowkami.

Trygonometria — dział geometrii elementarnej, którego zasadniczym zadaniem jest znajdowanie wszystkich elementów trójkąta, gdy dane są miary niektórych spośród nich.

II, 572.

Trygonometryczne funkcje. — Obierzmy na płaszczyźnie koło i układ spółrzędnych o początku w środku tego koła. Mając dowolny kąt o mierze a, poprowadźmy półprostą, tworzącą z dodatnim kierunkiem osi OX

■»«

Try gonoine try cz ue funkcje.

Ir

-fhy

Sinusoida.

i*

my

-i ■

Tangensoida.

tg a =

cos a =

ctg a = -.

dzieł literackich :

Trypanosoma — rodzaj pasożytniczych wiciowców z rzędu Euflagellata. T. gambiense Dutton wywołuje nagminne epidemie śpiączki w Afryce podzwrotnikowej. T. brucei Plimm. powoduje chorobę naganę u bydła (również w Afryce tropikalnej). Przenoszone są do krwi przez różne gat. much tse-tse.

Trypla -* Okrzemkowa ziemia.

Trypolis

Libii wł. nad zatoką W. Syrty, powstała w czasach fenickich; w 11. 1551—1911 pod rządami tur. 102 000 mieszk.: 2. — port syryjski w republice Libanu (mandat fr.), zdystansowany przez Bejrut. 37 000 mieszk.

Trypolitania

1.

wł. T r i p o 1 i, stolica

Tryby planetarne — zespół kół zębatych, w których duże koło (t. zw. korona) zazębia się z kołem wewnętrznym (t. zw. kołem słonecznym) za pośrednictwem kilku małych trybów, zw. satelitami. Stosowane w dyferencjałach samochodów, silnikach lotniczych i i.

Trychina -> Włosień spiralny.

Trychinoza -> Włośnica.

Trydent, wł. Tren-m-to wł. w Alpach nad Adygą;

57 000 mieszk.

Trydencki sobór — obradował w 11. 1545—1563.

AY

kąt a (ryc.). Niech ta pół-prosta przecina okrąg kola w punkcie M. Sinus kąta a jest to stosunek rzędnej punktu M do promienia koła, c o s i n u s kąta a jest to stosunek odciętej punktu M do promienia koła, tangens kąta a jest to stosunek rzędnej punktu M do odciętej , cotangens kąta a jest to stosunek odciętej punktu M do rzędnej.

Promień koła uważa-zawsze za dodatni, spółrzędne punktu M mogą zaś być dodatnie i ujemne.

Funkcje sinus, cosi-nus, tangens i cotangens nazywają się T. F. Oznaczając przyprostokątne i przeciwprostoką-tną trójkąta prostokątnego kolejno: a, b i c, a kąt między b i c przez «, mamy:

a

sin a — —

Kąt,, którego sinus równa się danej liczbie l, oznacza się: arcsin l (arcus sinus l). Krzywe, będące wykresami funkcyj : sinus i tangens, nazywamy:    sinusoidą i tangensoidą.

Dział trygonometrii badający własności T. F. zwie się goniometrią.

Tryl — szybkie kolejne powtarzanie nuty gł. z jej sąsiednią górną. W nutach oznaczony przez ,,tr.“ albo znak~*«~ nad nutą gł.

Trylobity — podgromada kopalnych skrzelo-dysznych o jednej parze czułków. Ciało do pół m dł., pokryte pancerzem rogowym, składało się z trzech części: głowy, tułowia i odwłoku, ponadto dwie podłużne bruzdy dzieliły ciało na część środk. i dwa boczne płaty. Oczy złożone. T. żyły w morzach; charakterystyczne są dla ery paleozoicznej okresu kambryjskiego.

Trylogia — w teatrze Eschilosa cykl trzech tragedyj, które łącznie z jedną komedią tworzyły tetralogię, składającą się na całość przedstawienia teatralnego. Obecnie cykl złożony z trzech lirycznych, dramatycznych lub epickich, np. T. powieściowa Sienkiewicza.

Trynitarze — zakon zał. w r. 1198 przez św. Jana z Mathy i św. Feliksa Vałois we Francji celem wykupywania jeńców i niewolników chrześcij. u mahometan. Obecnie prowadzą misje wśród Murzynów w Afryce. Istnieją we Włoszech, Hiszpanii i Ameryce. W Polsce od XVII do XIX w.

część wł. kolonii Libii ; pustynna i stepowa, na wybrzeżach kwitnie rybołówstwo. Stolica Trypolis. Ok. 600 000 mieszk. 100 000 km². — W strż. pod panowaniem Kartaginy, od r. 46 prz. Chr. — Rzymu. Od r. 1551 prowincja tur., wł. kolonia od r. 1911.

-> I V, 1387.

Trypsyna — zaczyn trawienny soku trzustkowego, rozkładający ciała białkowe.

IV, 1137, 1138, 1501.

Tryptyk — 1. — ołtarzyk albo ołtarz szafiasty z dwoma bocznymi skrzydłami do zamykania albo otwierania części środkowej ; także obraz złożony z trzech części, tworzących tematycznie całość. -* I, 856. 2. — dokument, upoważniający do wielokrotnego wyjazdu i wjazdu z kraju samochodu lub motocyklu bez uiszczania cła.

Trysekcja kąta

gat.

III, 1194.

Tryskawka — przyrząd laboratoryjny, kolba zatkana korkiem z dwiema rurkami, z których jedna zwężona, u wylotu sięga do dna kolby. Przy dmuchaniu w krótszą rurkę ciśnienie powietrza wypycha przez dłuższą cienki strumień wody destylowanej zawartej w kolbie.

Tryton.

Trzcina

cukrowa.

-*//, 619. rodzaj roślin

przemysłowe m-to w pwt.

odmiana

-► II, 554, IV, 1533.

trzech mędrców ze Wschodu (Kasper, Melchior i Baltazar), którzy złożyli w Betleem hołd Dzieciątku Jezus. Święto T. K. 6 stycznia.

Trzemeszno

wew-

*r.'

Trzewikodziób.

zagadnienie matematyczne, postawione już w strż., polegające na konstrukcyjnym podziale dowolnego kąta na trzy równe części. W XIX w. udowodniono metodami algebraicznymi, że ogólne rozwiązanie tego zagadnienia za pomocą liniału i cyrkla nie jest możliwe.

Tryskawiec (Ecballium elaterium) rośliny zielnej z rodziny dyniowatych pochodzący z obszaru śródziemnomorskiego ; wytwarza soczyste owoce pękające, przy czym wraz z sokiem wy trysku ją na kilka metrów nasiona.

Tryskawka.

Tryton — w podaniach gr. bóstwo morskie, syn Posejdona i Amfitryty, olbrzym o ciele zakończonym rybim ogonem, zamiast nóg.

Trzcina cukrowa (Sac-

charum officinarum) — gat. roślin z rodziny traw. Powszechnie uprawiana w obszarach tropikalnych ; pochodzi z wilgotnych i gorących miejscowości Indyj. Wytwarza duże źdźbła, podobne do kukurydzy, dostarczające soku o zawartości 12 — 20% cukru trzcinowego. Kwitnie b. rzadko, rozmnaża się wegetatywnie; liczne odmiany.

-* I, 1040-1041, IV, 1187.

Trzcina pospolita (Phragmites communis) — gat. rośliny z rodziny traw; występuje w wodach obszarów ciepłych i umiarkowanych. Kłącze czołgające się na dnie wód i grube źdźbła do 4 m wys., zakończone dużymi wiechami kiosków kilku-kwiatowych. Kwitnie w sierpniu, tworzy zarośla przy brzegu wód stojących.

Trzciniak (Acrocephalus arundinaceus L.) — gat. ptaków z rodziny pokrzewek, rzędu wróblo-watych. Dl. ciała 20 cm, upierzenie rdzawo-szare, nogi mocne. Żyje nad wodami, w zaroślach trzciny, wijąc m. jej łodygami misterne gniazdka. Żywi się owadami. Zamieszkuje pd. i środk. Europę i pn. Afrykę, u nas rozpowszechniony. Trzcin nic z ek (A. streperus Yieill) — podobny z wyglądu i obyczajów do T., lecz znacznie mniejszy.

Trzcinnik (Calamagrostis) z rodziny traw. T. lądowy — trawa rozłogowa o źdźbłach do półtora m wys. i jednokwiato-wych kłoskach w dużych wiechach, pospolita w zaroślach, na porębach; i. gat. na łąkach, torfowiskach, brzegach wód.

Trzebinia chrzanowskim. 6000 mieszk.

Trzebnica, niem. Trebnitz — m-to na Dolnym Śląsku. W XIX w. sięgały dotąd polskie wsie. 9000 mieszk.

Trzebiński Józef — (* 1867), botanik; liczne prace w dziedzinie fizjologii roślin, grzybów, geografii roślin.

Trzech ciał problem — zagadnienie mechaniki niebieskiej, polegające na obliczeniu orbit trzech ciał niebieskich, poruszających się pod działaniem wzajemnego przyciągania. O-gólne rozwiązanie T. C. P. jest niemożliwe.

Trzeciaczka (febris terłiana) malarii, przy której ataki gorączkowe występują co trzeci dzień.

Trzecia Rzesza Rzesza Niemiecka.

-*///, 918, 920, IV, 853.

Trzeciorzęd — okres geol. ery cenozoicznej m. kredą i dyluwium. T. cechują ruchy górotwórcze, które doprowadziły do wypiętrzenia najwyższych łańcuchów górskich: Alp, Himalajów, Andów. Rozległy, ongiś równoleżnikowy ocean, zw. Tetydą, maleje i przybiera postać Morza Śródziemnego. Powstają typy i gat. flory i fauny b. zbliżone do dzisiejszych. Polska była w ciągu młodszego T. pokryta płytkim morzem, które zwolna cofało się ku wsch. w obszar kaspijski.

Trzej Królowie

m-to w pwt. mogileńskim, woj. poznańskim, nad jeziorem T.; fabryka mebli, browar; zabytki. Ok. 5000 mieszk.

Trzewła (viscera) — zespół narządów nętrznych w obrębie jam ciała ludzkiego.

Trzewikodziób (Balaeniceps rex Gould.) — gat. ptaków z rzędu bocianowatych. Dł. 1,4 m, ciało krępe, szyja gruba, dziób wielki, szer., górna szczęka na końcu hakowato zakrzywiona, nogi wys.

Upierzenie brunatno-szare, lotki i sterówki czarniawe. Zamieszkuje dorzecze Białego Nilu, żywi się gł. rybami.

Trzęsidło (Nostoc) — pospolite glony klasy sinic; paciorkowate ich komórki połączone są w rodzaj nie rozgałęzionych nitek poskręcanych w kłębek i otoczonych galaretą. Występują w wodzie wśród glonów nitkowatych, na łąkach i wilgotnej ziemi.

rodzaj roślin

gat.

Trzonowe zęby ~>

Trzpiennik (Sirex) z rodziny Siricidae o dł., nitkowatych czułkach, Larwy wyrządzają szkody w pniach drzew iglastych.

Trzustka (pancreas) wydzielania wewnętrznego i zewnętrznego leżący poza żołądkiem w jamie brzusznej ; u człowieka waży ok. 70 g, dł. 14—18 cm. Wydzielina zewnętrzna T., t. zw. trzustkowy sok, odprowadzany przez specjalny przewód do dwunastnicy, zawiera wiele zaczynów i odgrywa zasadniczą rolę w procesach trawienia jelitowego. Z wydzielin dokrewnych T. najważniejsza jest insulina. ->• II, 718, 723, 885-887, IV, 454, 455, 1113, 1137-1139, 1264.

(ok. 1530-1584),

nazwa oligarchicznego kolegium rządzącego w Atenach z ramienia zwycięskiej Sparty, po wojnie pelopone-skiej od r. 404 prz. Chf. Obaleni w r. 403 prz. Chr. przez Trazybula, wodza demokracji ateńskiej.

Trzy Korony — gł. szczyt Pienin nad Dunajcem, 982 m wys.

Trzykrotka (Tradescantia) — rodzaj roślin zielnych, pokrewnych ananasowatym; 32 gat. w Ameryce; Tradescantia nirginica często hodowana jako roślina pokojowa.

Trzynastoletnia wojna — wojna m. Polską a Krzyżakami w 11. 1454—1466 rozpoczęta

Trzęsienia ziemi — drgania skorupy ziemskiej, których źródło i przyczyna leży w głębi ziemi. Rozróżnia się T. Z. tektoniczne, skutek przemieszczeń mas skalnych w głębi ziemi (najczęstsze), wulkaniczne, spowodowane przez wybuchy wulkanów, oraz zapadowe, których przyczyną jest zapadanie się podziemnych pieczar.

art. IV, 1537-1544.

Trzęślica (Molinia) — rodzaj roślin z rodziny traw. T. jednokolankowa — trawa gęsto kępkowa o źdźble do 1 m wys., zakończonym wiechą; kwitnie w lipcu, rośnie nad brzegami wód, na mokfych łąkach. T. letnia — częsta w lasach słonecznych.

Trzmiel (Bombus) — rodzaj żądłówek z rodziny pszczołowatych, rzędu błonkówek. Na ogół duże, grube, silnie owłosione. Żyją gromadnie, gniazda zakładają w ziemi lub m. korzeniami. Zimuje tylko samica, która na wiosnę buduje nowe gniazdo. Zapylają rośliny motylkowate.

Trzmielina (Evonymus) drzewiastych z rodziny trzmielinowatych; 70 gat. w obszarach umiarkowanych, u nas 3 gat. T. zwyczajna — krzew do 3 m wys., o liściach eliptycznych i drobnych kwiatach jasno-zielo-nych, zebranych w zwisłe baldachogrona, rośnie w lasach prawie całej Europy. Kwitnie w maju i czerwcu, owocem — torebki, przypominające biret; trujące nasiona otoczone są czerwoną osnówką.

Trznadel (Emberiza citrinella L.) ptaków z rodziny łuszczaków, rzędu wróblo-watych. 17 cm dł.; upierzenie samca na grzbiecie szaro-brązowe, głowa i spód ciała żółte. Żyje w Europie i Azji, u nas rozpowszechniony, nie przelotny. Zamieszkuje pola i łąki, żywi się w lecie owadami, zimą nasionami i ziarnem. W zimie zbliża się do osiedli ludzkich. Pokrewne gat.: ortolan (E. hortulana L.), spotykany w pd. Europie, w Polsce rzadki; po-trzos (K. schoeniclus L.) żyje w Europie i Azji nad brzegami wód, u nas pospolity, przelotny.

Trzoda chlewna -> Świnia.

Zęby.

rodzaj rośliniarek podłużny gruczoł

Trzycieski Andrzej pisarz (w języku polskim i łac.) dworzanin Zygmunta Augusta i sekretarz Batorego, działacz reformacyjny, współtwórca przekładu t. zw. biblii brzeskiej. Napisał szereg poezyj rei. i wierszy okolicznościowych, elegię łac. o wzroście protestantyzmu w Polsce oraz cenny ,,Żywot Mikołaja Reja".

Trzydziestoletnia wojna — wojna wyznaniowa w Niemczech prowadzona w 11. 1618 — 1648 m. protest, unią pn.-niem. książąt i m-t, a kat. świętą ligą z cesarzem na czele. W T. W. brała udział również Dania i Szwecja, walcząc o przewagę na Bałtyku, Czechy — o swą narodową i rei. niezawisłość, Francja — o opanowanie reńskiej drogi handlowej. Bezpośrednią przyczyną wybuchu T. W. stała się słynna defenestracja (wyrzucenie przez okno) w Pradze radców cesarskich, dokonana w r.

1618 przez czes. kalwinów, którzy obrali na króla Czech elektora Fryderyka IV z Pa-latynatu. W r. 1620 klęska Czechów pod Białą Górą, która stała się grobem reformacji czes. i upadkiem narodu czes. na dwa wieki, pociągnęła za sobą reakcję kat. Protestanci znaleźli pomoc w duń. królu Chrystianie IV oraz w Anglii i Holandii, obawiających się konsolidacji Niemiec pod berłem cesarza. Po pokonaniu Chrystiana IV przez Tilly’ego i Wal-lensteina cesarz Ferdynand II wydał w r. 1629 edykt restytucyjny, którym przyznawał katolikom sporne ziemie. Nowym sojusznikiem protestantów został Gustaw Adolf szw., który zwyciężył Tilly’ego pod Lipskiem i nad Lecłiem w r. 1631, poległ jednak pod Liitzen w zwycięskiej bitwie z Wallensteinem w r. 1632. W 11. 1636—1648 pomoc Francji udzielona Czechom, liczne klęski wojsk cesarskich. T. W. została zakończona pokojem westfalskim w r. 1648. Skutkiem T. W. był upadek kulturalny i polit. Niemiec i wzmocnienie władzy cesarza w dziedzicznych krajach austr.; najznaczniejszym księciem w Niemczech pd. stawał się elektor bawarski, w Niemczech pn. — elektor brandenburski. Szwecja stała się pierwszą potęgą militarną na północy. Wzrosła potęga Francji kosztem zupełnego upadku Hiszpanii.

->III, 923, IV, 565.

Trzydziestu tyranów

Tuberoza (Polianthes tuberosa) — gat. rośliny cebulkowej z rodziny amarylkowatych. Pochodzi z Ameryki Środk., hodowana w ogrodach jako ozdobna. Trawiaste liście i pęd do 70 cm wys., zakończony kłosem białych, pachnących kwiatów; u nas kwitnie w sierpniu.

Tubingen — stare m-to uniwer. w Wirtembergii. 29 000 mieszk.

Tubuał — wulkaniczny archipelag fr. w Polinezji, 124 km², 1400 mieszk.

Tuchaczewskij Michaił marszałek sow., dowódca na froncie zach.

przyłączeniem się m-t Prus i Pomorza do Polski. Prowadzona ze strony polskiej przy pomocy wojsk zaciężnych jako wojna przeważnie podjazdowa, odznaczała się T. W. brakiem wielkich bitew (największą z nich było zwycięstwo Piotra Dunina pod Puckiem w r. 1462).

T. W. zakończyła się w r. 1466 pokojem toruńskim.

->//, 1029, III, 504, IV, 211.

Trzynasty punkt Wilsona -> Czternaście punktów Wilsona.

Trzyniec, — osada przemysłowa nad Olzą w pow. cieszyńskim na Zaolziu; wielkie huty    w czasie wojny polsko-ros. Wydał tendencyjny

żelazne, stalownie. Od 1 października 1938 r.    opis tej wojny: „Pochód za Wisłę", sprosto-

— polski. 8000 mieszk.    wany przez Marszałka Piłsudskiego w dziele

Tsangpo — nazwa górnego biegu rzeki Bra-    „Rok 1920". Zastępca komisarza wojny od r.

maputry w Tybecie.

Tse-tse (Glossina) — rodzaj mnch z rodziny Muscidae. Żyją w Afryce tropikalnej, przenoszą trypanosomy.

Tsinan — stolica prow. Szantung w Chinach; przemysł włókienniczy. 250 000 mieszk.

Tsinling szan, C’inling — łańcuch górski będący wsch. przedłużeniem gór Kuentuń w Chinach; dzieli Chiny pn. od pd., do 3500 wys.

->/, 942, 943.    .    .

Tsingtau — chiń. m-to portowe w zatoce Kiau-Czau, punkt wyjścia kolei szantuńskiej ; znaczny handel i przemysł. W 11. 1898—1914 stanowiło ośrodek niem. dzierżawy Kiau-Czau ; zdobyte przez Japończyków w r. 1914, pozostawało pod ich rządami do r. 1922. Obecnie (1938) znów w rękach jap. Ok. 80.000 mieszk.

Tsuga — drzewa z klasy szpilkowych; 10 gat. w Ameryce Pn„ Azji wsch. i w Himalajach. T. canadensis, zw. jodłą kanadyjską — często sadzona w parkach.

Tu, — s. chem. pierwiastka tulu.

Tuamotu, albo Wyspy Niskie — archipelag fr. na Oceanie Spokojnym w Polinezji;

860 km², 5000 mieszk.

Tuaregowie — koczowniczy lud berberyj-ski wyznania mahomet., zamieszkujący środk.

Saharę. Trudnią się pasterstwem, rzadziej rolnictwem ; żyją w niezgodzie z Arabami; tworzą kilka grup pozostających pod zwierzchnictwem osobnych naczelników. Ok. 80 000 głów.

->/, 41, IV, 505.

Tuba — dęty instrument muzyczny ; mosiężny, wentylowy. T. barytonowe, basowe i kontrabasowe stanowią w orkiestrze instrumenty dęte o najniższym dźwięku. U Rzymian Tu Fu — (ok. 712—770), znakomity poeta nazwę T. nosiła szer. prosta trąbka sygnałowa. chiń. Popadłszy w niełaskę u dworu, pędził

Tuberkulina — odpowiednio przygotowany roztwór jadu gruźliczego, otrzymany z zabitych prątków. Pierwszą T. otrzymał Koch w r.

1890. Pocz. uważano T. za lek zwalczający gruźlicę, okazało się jednak, że nie posiada ona większego znaczenia leczniczego; obecnie stosuje się T. do wykonywania odczynu Pirąueta.

Tuberkuloza (z łac.) szczenię terminu łac. tuberculosis (gruźlica).

(1893-1937),

1931. Rozstrzelany.

Tuchanowicze — wieś pod Nowogródkiem; tu przebywał Mickiewicz ha wakacjach w 11. 1819—1820 i tu poznał Marylę Wereszczaków-nę. Podczas wielkiej wojny zniszczone — pozostała tylko altana.

Tuchla

-* 1, 719-720.

podgórska stacja klimatyczna w pwt. skolskim, woj. stanisławowskim; 540

m n. p. m.

Tuchola — m-to pwt. na Pomorzu, stolica wielkiego kompleksu leśnego, Tucholskich Borów o pow. ok. 3000 km², zamieszkanych przez t. zw. „Borowiaków". 5000 mieszk.

-► II, 751.

Tucuman — m-to arg. u stóp Andów; potężny przemysł cukrowniczy. 124 000 mieszk.

Tucydydes — (ok. 460— ok. 400 prz. Chr.), Ateńczyk, znakomity historyk strż. Grecji; od jego czasów dialekt attycki stał się językiem historiografii i w ogóle prozy gr. Brał udział w wojnie peloponeskiej jako strateg; za niefortunne wykonanie powierzonego mu zadania skazany na wygnanie, spędził 20 lat w Tracji. Tam też opracował historię wojny peloponeskiej do r. 411. T. uważany jest za ojca krytyki historycznej. Dzieło jego odznacza się ścisłą rzeczowością, trzeźwą krytyką i bezstronnością.

Tudor, ’tju:d9r — ang. dynastia panująca w Anglii w 11. 1485—1603; za rządów T. królewski absolutyzm osiągnął szczyt rozwoju. Pierwszym królem z tej dynastii był Henryk VII (1457 — 1509). Najwybitniejsi przedstawiciele: Henryk VIII i Elżbieta.

Tuf -> Martwica.

-+I1, 698, 841.

życie wędrowne. Przekłady niem. i fr.

Tugurt — oaza daktylowa w pd. Algerii. Tuilleries, tiijleri — królewski pałac w Paryżu zbudowany w XVI w. przez Katarzynę Medici, od Ludwika XVI rezydencja panujących fr. Spalony w czasie komuny paryskiej w r. 1871. Ogród T. — wokół dawnego pałacu brzydkie spoi- zał. w r. 1664 przez Le Nótre’a.

Tuja -> Żywotnik.

Świat i Życie. — V.

70

Tulcza, rum. Tulcea

Tulczyn

śródziemno-

m-to w

pd. Francji nad Garonną, w V w. stolica państwa Wizygotów, od VIII w. stolica niepodległego hr.; znany ośrodek trubadurów. W wiekach nowszych podupadła. 195 000 mieszk.

Tuła — m-to środk.-ros.; przemysł wojenny i metalurgiczny. 200 000 mieszk.

Tułów (truncus) — największa, podstawowa część ciała zwierząt i ludzi (bez głowy i koń-

kościół katedralny lub kolegiata, zwł. w Niemczech i Włoszech.

-*■ IV, 606.

lud grupy uralsko-ałtajskiej,

krótka odzież zwierzchnia do kolan bez rękawów ściśnięta pasem, przeważnie z wełny. Noszona w strż. Grecji i Rzymie.

Tukan, pieprzojad ( Rhamphaatos toco Miill.) — gat. ptaków z rodziny T., rzędu kraskowatych. Ciało ciężkie dł. 48 cm, dziób wielki, gruby i dł. o zazębionych krajcach. Skrzydła krótkie, ogon duży. Upierzenie czarne z białym, dziób pomarańczowy. Pospolity w lasach Ameryki tropikalnej, żywi się gł. pokarmem roślinnym. Jest ruchliwy, b. ostrożny. Mięso jadalne. Pokrewny gat. ar a kar i (Ptero-glossu8 aracari L.), wyróżniający się znacznie mniejszym dziobem, zamieszkuje lasy Brazylii. Mięso jadalne.

Tul — pierwiastek z grupy metali ziem rzadkich, bez zastosowania. L. porz. 69, c. atom. 169,4, s. chem. Tu.

Tularemia — ostra choroba zakaźna, wywołana przez swoisty zarazek. T. przenoszą chorujące na nią zwierzęta, gł. gryzonie. Okres wylęgania: 1 — 10 dni. U ludzi T. występuje w dwóch postaciach: gruczołowej (owrzodzenie na skórze i zapalenie okolicznych gruczołów limfatycznych) lub tyfoidalnej (przypominającej dur). Choroba uporczywa, powoduje znacznie wyniszczenie. Śmiertelność —

4°/₀-m-to rum. w Dobrudży przy początku delty Dunaju; port, znaczny przemysł. Ok. 30 000 mieszk.

m-to na Podolu ukr., przed rozbiorami znana siedziba Potockich. 20 000 mieszk.

Tulipan (Tulipa) — rodzaj roślin cebulkowych z rodziny liliowatych, o dużych ozdobnych kwiatach. 60 gat. w pd. Europie i w Azji; niektóre gat. hodowane powszechnie, zwł. w Holandii, w licznych odmianach jako rośliny ogrodowe lub doniczkowe.    -> III, 220.

Tulipanowiec (Liliodendron Tulipifera) — ozdobne duże drzewo pokrewne magnolii, często sadzone w parkach. Pochodzi z atlantyckich obszarów Ameryki Pn.; liście na wierzchołku wycięte, kwiaty duże, zielonawo-żółte, nieco podobne do kwiatów tulipana; drewno b. cenne, użytkowe.

Tulle, tiil — m-to Francji środk. nad rzeką Corrćze; biskupstwo, szkoła sztuk pięknych, fabryka broni. 15 000 mieszk.

Tulon, fr. Toulon, tuló morski port wojenny Francji w Prowancji; powstał w czasach fenickich. 133 000 mieszk.

Tulsa, 'telsa — młode m-to w St. Zj. A. Pn., w Oklahomie nad rzeką Arkansas, wyrosłe obok bogatych złoży nafty. 141 000 mieszk.

Tuluza, fr. Toulouse, tuluz czyn); składa się z części piersiowej (grzbietowej), brzucha oraz miednicy. W obrębie znajdujących się w T. jam ciała mieści się znaczna większość narządów wewnętrznych ustroju.

Tum

Tum — wieś pod Łęczycą; kościół (kolegiata) z XII w.

Tumak -> Kuna leśna.

Tundra — bezdrzewne obszary roślinności arktycznej: mchów, porostów, karłowatych wierzb, olch i brzóz, ciągnące się wzdłuż Morza Arktycznego poprzez Europę pn. i Syberię oraz pn. część Ameryki. T. przedstawia krajobraz b. monotonny; przez 9 miesięcy pokryta jest śniegiem. Faunę T. stanowi przede wszystkiem renifer, lis polarny. Ludność b. nieliczna: Sa-mojedzi, Tunguzi, Jakuci, Czukcze, Eskimosi i i.

-> I, 468, IV, 1549.

Tunel — podziemny korytarz przechodzący poprzez masyw górski, pod dnem rzeki itp. T. mają na celu przeprowadzenie toru kolejowego, drogi, kanału wodnego, przewodu wodociągowego itp. Ściany T. zabezpiecza się przez Wyłożenie kamieniem, cegłą, betonem lub żelazem. Najsłynniejsze T. kolejowe: św. Go-tarda (16 km) i Simplon (20 km) w Szwajcarii; wodny — Rove w pobliżu Marsylii (7 km) ; drogowy — m. Nowym Jorkiem a New Jersey (2,8 km pod rzeką Hudson).

Tunel aerodynami- / czny — urządzenie do l badania sił i momentów

działających na model samolotu zawieszony na t. zw. wadze aerodynamicznej W strumieniu Tunel aerodynamiczny In-powietrza, wprawianego stytut'^ ^^wafc“ego w szybki ruch przez wielki wentylator śmigłowy. W Ameryce i we Francji istnieją T. A. pozwalające na badanie całych samolotów naturalnej wielkości.

Tungsten -> Wolfram.

Tunguzi

zamieszkujący stepy i puszcze. Syberii na wsch. od Jeniseju. Lud koczowniczy, trudni się myślistwem, rybołówstwem, hodowlą koni i renów; tworzy szereg grup; religią T. na ogół jest szamanizm, poza tym prawosławie i buddyzm. Ok. 90 000 głów.

—► II, 1085.

Tunguzka Wierchna, Podkamienna, Niżna — trzy prawe dopływy Jeniseju. Pierwszy (1300 km dł., 600 000 km² dorzecza) wypływa z Bajkału pod nazwą Angary i jest przedłużeniem Selengi; drugi (1550 km dł.) przepływa przez tajgę, trzeci płynie na jej skraju (2800 km'dł., 476 000 km² dorzecza).

Tunika

Tupi

T. U. R.

botniczych.

Tur (Bos primigenius Boj.) — wymarły ssak z rodziny pustorożców, należący do rzędu pa-rzystokopytnych. Zamieszkiwał wilgotne lasy środk. Europy do r. 1620. Odznaczał się ogromnymi rozmiarami ciała, potężnymi rogami. Od T. pochodzi nasze bydło podolskie.

najwyższy szczyt Gorców,

E-

T.

gazowa

sprę-

-> I V, 765.

republika rządzona autoryta-

Tunis, Tunezja, fr. Tunisie, tiinizi —

1.    — sułtanat nad W. Syrtą, od r. 1881 pod protektoratem fr. Obszar przejściowy od strefy śródziemnomorskiej do stepu i pustyni, rolniczy i pasterski, z silnym górnictwem (fosforyty, cynk, ołów, żelazo). Ludność tworzą zarabizowani potomkowie Berberów. T. po wiekach zaniedbania rozwija się dobrze pod rządami fr. 125 000 km², 2 411 000 mieszk., w czym 195 000 Europejczyków (gł. Włochów)

1    56 000 Żydów. Stolica Tunis. — W strż. historia T. jest historią Kartaginy. W 11. 429 — 533 pod panowaniem Wandalów, od VII w. — Arabów. W 11. 1574—1881 pod zwierzchnictwem Turcji (w r. 1871 otrzymuje autonomię) w r. 1881 zajęty przez Francuzów i związany gospodarczo z Francją. Wytężona kolonizacja wł., dorównująca, fr., stała się ostatnimi czasy powodem naprężenia stosunków fr.-wł.

2.    — stolica sułtanatu T., stara przedfenicka osada, która dopiero w XIII w. stała się stolicą kraju. Po zajęciu przez Francuzów rozwinął się T. jako port. 202 000 mieszk., w tym 87 000 Europejczyków.

Tuńczyk (Thynnus thynnus L.) — ryba morska z rodziny makrelowatych (Scombridae), od

2    do 4 m dł.., 600 kg wagi. Grzbiet czarno-błękitny, brzuch biały. Ojczyzną T. jest Morze Śródziemne, w Atlantyku rzadko spotykany. Mięso jadalne, b. smaczne; połów T. stanowi dużą pozycję w rybactwie wł.

Tupadły — wieś i letnisko w pobliżu morza w pwt. morskim, koło Rozewia.

wielka grupa językowa Indian Ameryki Pd. na pd. od Amazonki m. górną Paraną a Paragwajem. Język T. jest potocznym językiem obszarów nadamazońskich.

Towarzystwo Uniwersytetów Ro-

Tur Jan — (* 1875), biolog teratolog, autor licznych prac i rozpraw. Gł. dzieło: „Potwory i ich rozwój".

Turako (Turacus leucotis Riipp.) — gat. ptaków z rzędu ku kulkowatych. Ciało 45 cm dł., dziób krótki, gruby; nogi silne, dość wys. Skrzydła krótkie, ogon dł. Upierzenie szmarag-dowo-zielone, lotki czerwone, na głowie niewielki czubek. Żyje gromadnie w lasach Afryki tropikalnej, żywi się gł. pokarmem roślinnym.

Turan — nizina m. Morzem Kaspijskim, Iranem i górami środk. Azji, pustynna i stepowa.

Turati August — (* 1880), polityk i dziennikarz wł., w 11. 1926—1930 generalny sekretarz partii faszystowskiej.

Turbacz 1311 m wys.

Turbina — silnik wirnikowy, wykorzystujący energię kinetyczną cieczy (T. wodna), pary (T. parowa) lub gazu. T. parowa — T. napędzana parą wodną, zwykle przegrzaną, nergia pary rozprężającej się w dyszach lub kierownicach zamienia się w łopatkach szybko-obracającego się wirnika w pracę mechaniczną. T., w których całkowite rozprężenie następuje przed łopatkami, nazywamy akcyjnymi; o ile para rozpręża się częściowo w łopatkach, a częściowo w kierownicach, T. nazywamy reakcyjnymi. Obecnie stosuje się przeważnie T. wielostopniowe, o wielu wieńcach łopatkowych, którym para kolejno oddaje swą energię. T. parowe (zwł. duże) odznaczają się w porównaniu z maszynami tłokowymi mniejszym zużyciem pary i mniejszymi rozmiarami. Stosowane najczęściej w dużych elektrowniach oraz do napędu statków i okrętów. T. wodna — udoskonalony silnik wodny wprawiany w ruch spadkiem wody (stosowany często do napędu elektrowni). T.

napędzana spalinami gazów palnych lub paliwa ciekłego, spalanych w odpowiednich komorach. Nie wyszła jeszcze poza stadium doświadczalne. IV, 756, 758, 759 — 760, 765, tabl. 75, 78, 82 a.

Turboalternator ->• Turbogenerator.

Turbodynamo -r Turbogenerator.

Turbogenerator — zespół złożony z prądnicy sprzęgniętej bezpośrednio z turbiną parową lub wodną. Nosi nazwę turboalternator a, jeśli prądnica wytwarza prąd zmienny, turbodynamo, jeśli wytwarza prąd stały.

-*■ I V, tabl. 82 a.

Turbokompresor, turbosprężarka żarka wirnikowa sprzęgnięta z turbiną parową lub napędzaną gazami wydechowymi silnika spalinowego.

Turbowóz — lokomotywa z parowym napędem turbinowym. Nie wyszła dotąd poza stadium, doświadczeń.

Turcja

tywnie; zajmuje w Europie pd.-wsch. część Tracji na Płw. Bałkańskim, w Azji całą Azję Mn., pd. i zach. Armenię oraz zach. i środk. Kurdystan. Wyżyna stepowa z rolnictwem typu śródziemnomorskiego, rozmieszczonym w dolinach. W hodowli tur. wyróżniają się owce i kozy (angorskie). Przemysł szczeg. po wielkiej wojnie rozwija się b. intensywnie. Górnictwo; węgiel, żelazo, miedź, cynk, antymon, srebro. 763 000 km², 16 189 000 mieszk. Stolica Angora. Gł. porty: Konstantynopol (Istanbul) i Smyrna. -*■ art. ,,Turcy", IV, 1144-1153; 1, 11, 266-269, 482, 530-531, 532, 533, 535, II, 134, 135, 1017, 1085, III, 671, 731, IV, 2, 216, 934, 1029-1030, 1033, 1274, 1276, 1277, 1278, 1335, 1338, 1342, 1^388.

Turenne Henri de, tiiren ari da — (1611 — 1675), marszałek Francji, zw

Turfan

Turgeniew Iwan —    (1818—1883), poeta

i powieściopisarz ros., pierwszy wprowadził literaturę ros. do literatury europ. Ulubioną formą poezji T. były krótkie ustępy, pisane prozą rytmiczną, przepojone liryzmem, z których każdy zawiera obraz poetycki o głębokim znaczeniu filozoficznym lub życiowym. Powieści: „Rudin", „W przededniu", „Ojcowie i dzieci", cykl obrazów natury i życia wiejskiego „Notatki myśliwego"! wiele i., dają szeroki realistyczny obraz życia ros., przede wszystkim ros. wsi i sfery ziemiańskiej; postaci bohaterów ujęte głęboko psychologicznie.

-> IV, 335, 1556, 1565, 1572, 1573.

Turgot Annę Robert Jacąues, tiirgo an robćr żak — (1727—1781), ekonomista fr., fizjo-krata, min. finansów za Ludwika XVI ; ogłosił edykt znoszący ustrój cechowy.

chym i surowym. Ludność osiadła skupia się w oazach, ko-

— graniczna stacja polsko-łot. w pwt. brasławskim.

Turner William, ’ta:rnar ’uyljam — (1775 — 1851), malarz ang., pejzażysta zbliżony do impresjonistów. Autor słynnego powiedzenia: „maluję nie to, co wiem o przedmiocie, ale tak, jak go widzę".

Turnie —

Turek — m-to pwt. w woj. łódzkim; przemysł włókienniczy, w okolicy rozwinięte chałupnictwo tkackie. 9000 mieszk.

ycięski wódz wojsk fr. w wojnie trzydziestoletniej, uczestnik Frondy, potem w pierwszych dwóch wojnach Ludwika XIV.

oaza w Turkestanie Wsch. u stóp gór Tianszań, w depresji 278 m poniżej p. m.; liczne ślady historycznych kultur. Ok. 50 000 mieszk.

-> II, 209.

Turla — prawy dopływ Prypeci, 176 km dł.

Turka n. Stryjem — m-to pwt. w Karpatach nad górnym Stryjem, z liczną ludnością drobnoszlachecką w okolicy. 10 000 mieszk.

Turkawka (Turtur turtur L.) — gat. ptaków z rzędu gołębiowatyćh. Ciało dł. 30 cm, smukłe, głowa mała, dziób cienki. Żyje w lasach pd. i środk. Europy, zach. Azji i pn. Afryki, u nas pospolita, przelotna. Żeruje na polach, żywi się drobnymi nasionami. Charakterystyczny głos.

Turkestan — wielka kraina Azji Środk. m. Morzem Kaspijskim na zach. i pustynią Gobi na wsch., podzielona przez Pamiry i Tianszań na T. Wsch. obejmujący kotlinę Tarymu i T. Zach. obejmujący Nizinę Tu-rańską. Pod względem polit. T. Wsch. tworzy od r. 1935 autonomiczne państwo (-> Turkestan Wschodni),

T. Zach. zaś i Pamiry obejmują szereg republik sow. (-+ Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan,

Kazachstan). I, 469, 941, IV, ,

501, 506, 1547.    j

Turkestan Wschodni, Chiń- / ski — stary, dziś podupadły ob- ^ szar kulturowy w środk. Azji, w rozkwicie na przełomie strż. i śrdw. Kraj pustynny i stepowy, poprzecinany licznymi pasami górskimi, o klimacie su- . Kupiec z Tur-

kestanu Wschodniego w stroju narodowym.

czownicza na stepie zajmuje się gł. rolnictwem ; także górnictwem (wydobywanie węgla i złota) oraz hodowlą. Ludy aryjskie, potur-czone wskutek najazdu Turków w X w., większość wyznaje mahometanizm. T. W. wyzwolony spod władzy chiń. dzięki powstaniu ludności w r. 1935 i stanowiący dziś państwo autonomiczne, znajduje się pod silnym wpływem sow. 1 425 000 km², 2 700 000 mieszk. Stolica Urumtsi.

Turkmenistan — sow. republika związkowa w zach. części Turanu, czyli t. zw. Turke-stanu zach., z ludnością tur. (Turkmeni) ; hodowla bydła, uprawa zbóż i bawełny, zasoby ropy naftowej, 444 000 km², 1 269 000 mieszk., stolica Aszchabad.

II, 1081, IV, 1146.

Turksib (skr.: turkestańsko-syberyjska droga żelazna) — sow. linia kolejowa uruchomiona w r. 1930, 1442 km dł.; łączy Azję Środk. z Syberią. Obsługuje ogromne obszary Azji Środk. i zaopatruje je w zboże, drzewo i węgiel z Syberii, która otrzymuje w zamian bawełnę, ryż, tytoń, owoce, jedwab itd.

Turku, szw. Abo — m-to i najstarsza twierdza Finlandii. 67 000 mieszk.

Turkuć podjadek (Oryllotalpa gryllotalpa L.) — owad z rodziny świerszczowatych, 4 do 5 cm dł., o silnie rozszerzonych nogach przednich, przystosowanych do kopania, nawet w naj -twardszej ziemi. Wyrządza duże szkody przez rycie i podgryzanie korzeni. . ŻyWi się korzeniami, dżdżownicami i owadami.

Turkus, kalait — minerał, uwodniony fosforan glinu, barwy niebieskiej, używany jako kamień ozdobny.

Turmalin — minerał, glinokrzemian boru o skomplikowanym składzie chemicznym. Występuje w skałach magmowych w postaci kryształów różnorodnie zabarwionych, często pokaźnych rozmiarów. Wykazuje podwójne załamanie światła i powoduje polaryzację światła przechodzącego.

Turmont

-> I V, 1325. skały o spadzistych ścianach i ostrym wierzchołku, sterczące ponad grzbietami ; stanowią produkt erozji oraz wietrzenia skał. Częste w Tatrach.

Turniej — zawody rycerskie, przeważnie konne, uprawiane w śrdw., najwcześniej spotykane we Francji (w XI w.). T. zanikły wraz z upadkiem rycerstwa.

Turnu Severin — rum. port rzeczny nad Dunajem, poniżej Żelaznej Bramy; 21 000 mieszk.

Turon — epoka geol. w okresie kredowym.

Tutuila — największa wyspa amer. archipelagu Samoa z ważnym portem Pago-Pago. 135 km², 8000 mieszk.

Tuwa, Tannutuwa, dawniej Urianchaj — republika azjat. nad górnym Jenisejem, wyzwolona spod panowania chiń. w r. 1912; pozostaje pod silnym wpływem sow. Ludność koczownicza sojocka czyli Tuwa i koloniści ros. 165 000 km², 62 000 mieszk. Stolica Kzył, dawniej zwany Chem Belder.

Tuwim Julian — (* 1894), poeta liryczny, jeden z zał. „Skamandra". Pozostaje pod dość Turyński Las, niem. Thuringer Wald —    wydatnym wpływem wielkich poetów ros.

grzbiet górski w Turyngii do 1000 m wys.;    (liczne przekłady Puszkina, Balmonta, Briu-

ośrodek przemysłu ludowego i turystyki.    sowa, Majakowskiego i i.); silnie związany z tra-

Turystyka — wycieczkowanie, zwiedzanie dycjami artystycznymi poezji polskiej („Rzecz krajów, podróżowanie, dział sportu pozbawiony czarnoleska"). Zbiory wierszy lirycznych: „Czyhanie na Boga", „Sokrates tańczący", „Siódma jesień", „Słowa we krwi", „Biblia cygańska" i i„ satyrycznych zebranych w tomie „Jarmark ry-Ok. mów", „Polski słownik pijacki", „Antologia ba-chiczna" i i.

strż. m-to

Turoń — w polskich obrzędach ludowych kolędnik przebrany za fantastyczne zwierzę. Gł. częścią przebrania jest głowa potwora z ruchomą szczęką i rogami, osadzona na długim kiju i trzymana tak, aby tworzyła całość z przebraniem sporządzonym z futer i kożuchów.

Turów — m-ko białoruskie nad Prypecią, w śrdw. stolica udzielnego księstwa rus. 2000 mieszk.

Turyn, wł. Torino — prastare m-to wł. z czasów rzym. nad Padem. Od r. 1562 rezydencja książąt sabaudzkich, w 11. 1718—1860 stolica królestwa Sardynii, w 11. 1860—1865 stolica Włoch. Dziś m-to handlowe i przemysłowe (zakłady Fiat, słynne wina). 625 000 mieszk.

-> I V, 1393.

Turyngia — kraj środk.-niem. Wyżyna położona przeciętnie 300 m n. p. m. przecięta szeregiem pagórków i grzbietem Lasu Turyng-skiego. Gł. rzeka Sala. Ludność zajmuje się gł. rolnictwem, warzywnictwem i ogrodnictwem oraz przemysłem (wyroby szklane, papiernie, zabawki). 12 000 km², 1 660 000 mieszk. Stolica Weimar. — T., jeden z najstarszych ośrodków kultury niem., od czasów śrdw. nie stanowi jednolitego organizmu państw. Część jej należy cbecnie do Prus, z pozostałych części, tworzących niegdyś oddzielne ksiąstewka i hrabstwa, utworzono w r. 1920 Wolne Państwo T. Od r. 1933 zunifikowana z Rzeszą Niem.

elementu współzawodnictwa.

~+art. I V, 1153-1162.

Turzyca (Carex) — rodzaj roślin zielnych kłączowych z rodziny turzycowatych.

800 gat., gł. w obszarach umiarkowanych i chłodnych. Łodygi trójkańciaste, liście równo-wąskie, często szorstkie na brzegach; kwiaty drobne, przeważnie jednopłciowe, zebrane w kioski. U nas nad brzegami wód, na torfowiskach, w lasach, na wydmach rośnie ok. 90 gat. ; tworzą t. zw. łąki kwaśne, nie nadające się na pastwiska dla bydła.

-> IV, 131.

Turzycowate (Cyperaceae) — rodzina roślin jednoliściennych, podobnych do traw; ok. 2600 gat. występuje przeważnie na mokradłach całej kuli ziemskiej. Rośliny zielne o drobnych niepozornych, wiatropylnych kwiatach, zebranych w kłosy lub wiechy; owoc orzeszek. Należą m. i.: cibora, wełniańka, sitowie,

turzyca.

Tusculum (dziś. Frascati) willowe w Latium (Italia środk.), w którym Cycero pisał swój znany traktat filozoficzny „Tusculanes". Potocznie: wiejska miejscowość odpoczynkowa w ogóle.

Tusze — farby (atramenty) nie rozpuszczające się w wodzie po zaschnięciu. T. chiń. w tabliczkach składa się z sadzy i kleju rybiego; do użytku rozciera się z wodą. T. płynne zawierają najczęściej jako środek wiążący szelak z boraksem, zabarwione są sadzami (T. czarne) lub barwnikami organicznymi (T. kolorowe). Używane do rysunków piórkowych i kreślenia.

Tutanchamon — król egips. ok. 1350 prz. Chr.; przywrócił cześć Amonowi. Wspaniały grobowiec T. z jego mumią i skarbem odnalazł w r. 1922 Carnavon w pobliżu Teb w Egipcie.

Tutmosis — imię czterech egips. faraonów XVIII dynastii. Najwybitniejszy T. III — (ok. 1514—1461 prz. Chr.), twórca potęgi egips.; podbił Syrię i Nubię.

Tutti (wł. = wszyscy) — wszystkie głosy chóru lub orkiestry, w przeciwieństwie do solo.

Twain Mark, t„ejn ma:rk — pseudonim S. Clemensa.

Twardość — odporność ciał stałych na powierzchniowe odkształcenia trwałe. Ciało rysujące inne ciało przy potarciu jest od niego twardsze; w mineralogii wyznacza się T„ próbując, który minerał z tworzących t. zw. skalę Mohsa, rysuje minerał badany. Skala Mohsa (wg wzrastającej T.) : 1) talk, 2) gips, 3) kal-cyt (spat islandzki), 4) fluoryt, 5) apatyt, 6) skaleń (ortoklaz), 7) kwarc, 8) topaz, 9) korund, 10) diament. T. metali przemysłowych oznacza się szeregiem metod.

IV, 575-576.

Twardość wody — zespół własności wody naturalnej związany z obecnością w niej soli wapnia i magnezu. Twarda woda nie pieni się z mydłem, pozostawia dużo kamienia kotłowego. Dopuszczalna zawartość soli wapnia i magnezu w wodzie do picia wynosi do ok. 0,5 g/l. Do celów technicznych (do kotłów,

IV, 1425-1426.

Krakowie w XVI w. Posiada

(1866-1938), filozof, uczeń Brentana; jego zasługą jest wytworzenie środowiska filozoficznego w Polsce. T., zgodnie z koncepcją filozofii naukowej, uważa za zadanie filozofii opracowywanie przy pomocy określonych metod szczegółowych zagadnień, przede wszystkim psychologii i logiki. T. kładzie nacisk na jasne i ścisłe formułowanie twierdzeń, świadome i jednoznaczne używanie terminów, unikanie werbalizmu.

gena.

Twardzina skóry (sclerodermia)

komórki

pełne plazmy, posiadające zdolność dzielenia się; występują w stożku wzrostowym, również w miazdze korkotwórczej i wiązkowej.

w przemyśle chemicznym, farbiarstwie itd.) zmiękcza się wodę dodatkiem odpowiednich ilości wapna i sody, które wytrącają wspomniane sole w postaci osadu węglanów, lub przy pomocy permutytu.

Twardowski, pan T., mistrz T. — w podaniach polskich czarnoksiężnik, szlachcic, który miał żyć w wiele rysów wspólnych z Faustem niem. Zapisał duszę diabłu za posiadanie skarbów i możność używania rozkoszy życiowych; uwolniony spod władzy diabelskiej, ponieważ udał się pod opiekę Matki Boskiej, zawisł aż do dnia Sądu Ostatecznego na księżycu, m. niebem a ziemią. Bohater licznych klechd ludowych, utworów literackich (Mickiewicz, Kraszewski, Staff, Sieroszewski, Wołoszynowski) ; balet Różyckiego ,.Pan T.“.

Twardowski Kazimierz

-*/F, 270, 273.

Twardowski Samuel ze Skrzypny — (ok. 1600—1660), poeta barokowy; dworzanin i sekretarz ks. Krzysztofa Zborowskiego, towarzyszył mu w tur. wyprawie poselskiej, którą opisał w kronice wierszowanej „Przeważna legacja...". Najbardziej znane utwory: satyra „Satyr na twarz Rzeczypospolitej", na wzór „Satyra" Kochanowskiego, jeden z najśmielszych utworów satyrycznych XVII w.; „Władysław IV, król polski i szwedzki" i „Wojna domowa z Kozaki i Tatary, Moskwą, potem z Szwedami i z Węgry" — dwa poematy historyczne, a raczej kroniki rymowane. Do popularności T. przyczyniły się najbardziej sielanka dramatyczna (czyli komedia pasterska) „Dafnis w drzewo bobkowe przemieniła się", oparta na „Metamorfozach" Owidiusza i „ro-mania", powieść poetycka na wzorach hiszp., „Nadobna Paskwalina z hiszp. świeżo w polski przemieniona ubiór", jeden z najciekawszych polskich okazów poezji barokowej. -► I, 579.

Twardówka -> Bialkówka. III, 1107

Twardzica, sklerenchyma — komórki wzmacniające w organach roślinnych. Są przeważnie martwe i posiadają grube zdrewniałe błony; tworzą np. skorupy w owocach takich, jak orzechy, pestkowce.

Twardziel — w drewnie niektórych drzew starsze słoje, zamarłe, twarde i często o i. barwie.

^ IV, 1101.

Twardziel (seleroma) — przewlekła choroba zakaźna górnych dróg oddechowych, wywoływana przez swoisty lasecznik; często powoduje duszenie się chorego. Występuje pospolicie w Rosji; w Polsce — spotyka się ją gł. w Mało-polsce Wsch., na Wołyniu i Podolu. Obecnie T. leczy się za pomocą promieni Rónt-przewlekła choroba skóry, charakteryzująca się ogniskowym stwardnieniem, zesztywnieniem i napięciem skóry. Prawdopodobnie T. S. stoi w związku z zaburzeniami w odżywianiu oraz w wydzielaniu wewnętrznym.

Twardzioszek (Boletus variegatus) — jadalny grzyb kapeluszowy pokrewny borowikowi; posiada kapelusz brunatno-żółty o brzegu nieco podwiniętym, warstwę z rurkami żółtą lub brunatną, miąższ żółtawo-biały, przy przełamaniu niebieszczejący. Występuje w jesieni w lasach, na piaskach.

Twaróg — wilgotny sernik, nie odciśnięty od serwatki, otrzymywany przez ogrzanie kwaśnego mleka lub działanie podpuszczki na mleko. Stosowany do celów spożywczych i wyrobu serów oraz sernika (kazeiny).

-+IJI, 664-665.

Tweed, tui:d — rzeka w Szkocji, w dolnym biegu stanowi granicę szkoc.-ang. Uchodzi do Morza Niemieckiego. 156 km dł.

Twer ->■ Kalinin.

Twierdza, forteca, warownia — miejsce stale umocnione, zwykle ważny punkt strategiczny, zamykający drogę w głąb kraju. T. składa się z cytadeli i licznych fortów, połączonych przejściami, otoczonych przeszkodami itd., zbudowanych z b. trwałych materiałów (stal, beton). T. stanowi podstawę, oparcie do działań dla wojsk walczących; posiada silną załogę; bogato wyposażona w artylerię, karabiny maszynowe i magazyny, zdolna też jest do dłuższej walki — nawet mimo odcięcia (oblężenie). Pojedyncze samodzielne T. odegrały dużą rolę w śrdw. (zamki) i do XIX w. W nowoczesnej wojnie rola ich zmieniła się: muszą być włączone w ogólny system fortyfikacyj broniących granic kraju (np. linia Maginota). art. „Fortyfikacje", II, 384 — 395.

Twierdzenie — w nauce zdanie, które wymaga udowodnienia. W systemach dedukcyjnych, np. w naukach matematycznych, dowód każdego T. opiera się jedynie na przyjętych bez dowodu pewnikach i udowodnionych wcześniej T. Gdy T. ma postać okresu warunkowego : jeżeli..., to..., wówczas poprzednik tego okresu zwie się założeniem, a następnik tezą.

II, 558-561.

Tworki — wieś koło Pruszkowa pod Warszawą ze znanym zakładem dla umysłowo chorych.

Tworząca -> Stożek.

Twórcze komórki u roślin

-* III, 1203.

Myśliwy

tybetański.

czasopismo

Na bokach

Tyber, wł. Tevere — największa rzeka Ptw. Apenińskiego, przepływająca przez Rzym. 450 km. 17 000 km² dorzecza.

Tyberiadzkie Jezioro, Genezaret — jezioro na granicy Syrii i Palestyny. Było widownią działalności Chrystusa. Dziś nad T. J. są liczne kolonie żyd. 175 km².

Tyberiusz, Tiberius Claudius Nero — (42 prz. Chr. — 37 po Chr.), cesarz rzym. w 11. 14 — 37, pasierb Oktawiana Augusta, usynowiony w 4 r. Zdolny wódz i dzielny administrator; T. zachowywał wobec zagranicy pokojową politykę Augusta (zaniechał podboju Germanów). Złą sławę wyrobiły T. procesy polit., które wytaczał przed senatem przeciwko zbrodniom o obrazę majestatu. T. opuścił Rzym w r. 26 i osiadł do końca życia na Capri, zdając rządy prefektowi pretorianów, Sejanowi. Parę lat przed śmiercią, podejrzewając spisek, zarządził okrutne prześladowania.

-*/, 896-897, 899.

Tybet, tybetańskie Bodżul — kraina wysokogórska na granicy pd. i środk. Azji; obszar wyżynny, m. Himalajami, Karakorum, Kuen-tuniem i Chinami, poprzecinany licznymi, ponad 8000 m wys. sięgającymi pasmami górskimi, o surowym klimacie. W zach. części pustynia z bezodpływowymi jeziorami słonymi.

Nikła roślinność, chów bydła (wielbłądy, jaki, woły piżmowe), uprawa pszenicy, owoce.

Wywóz wełny wielbłądziej, skór, piżma, złota. Ludność mong. (Tybetańczycy mówią- ^ cy własnym językiem) rządzona przez mnichów z Dalaj-Lamą na czele (mnisi stano- , wią ¹/i część ludności). Lud- ** ność ta przez długi czas nie dopuszczała do T. obcych przybyszów i żyła w odosobnieniu od obcych ośrodków kultury. Nominalnie należy T. do Chin, faktycznie tworzy państwo samodzielne, pozostające pod wpływem Anglii.

1 150 000 km², ok. 1 500 000 mieszk. Stolica Lhasa. W VII w. T. był potężnym państwem z buddyzmem (który później przekształcił się w lamaizm) jako religią panującą. W XVI w. dostał się pod władzę Mongołów-, w XVII' w. — Chin. W 11. 1903—1904 ai^g. ekspedycja do Lhasy dla umocnienia w T. wpływów ang. W r. 1913 T. ogłosił swą niezależność, nie uznaną przez Chiny. -> I, 455, 456, 462, 467, 469, 941, II, 1086, III, 644.

Tychon, Tichon — (1865—1925), patriarcha ros., rektor seminarium duchownego w Lublinie, arcybiskup wileński. Po rewolucji bolszew. patriarcha kościoła prawosławnego w- Rosji, w r. 1922 pozbawiony godności.

Tychy — wieś w pwt. pszczyńskim (woj. śląskie). Znany browar. 8000 mieszk.

Tycjan, Ti ziano Vecellio — (ok. 1477 — 1576), wielki malarz wł. epoki rozkwitu renesansu. Uczeń G. Belliniego; najświetniejszy kolorysta szkoły weneckiej, tworzył swe obrazy przede wszystkim barwą, nie rysunkiem. W późniejszej epoce twórczości ujęcie impresjonistyczne. T. malował obrazy ołtarzowe, kompozycje, portrety. Gł. dzieła: „Madonna ze świętymi", „Ziemska i Niebiańska Miłość", „Grosz czynszowy", „Assunta", „Flora", „Lawina", „Chrystus w Emaus", „Jupiter i An-tiope", „Autoportret", słynne portrety panujących (Karol V) i wiele i. -> IV, 574, 1413 tabl. 39.

Tyflis — stolica Gruzji nad Kurą. Ważne m-to handlowe i przemysłowe, ośrodek kulturalny kraju. 406 000 mieszk.

Tyfus -> Dur.

Tygiel — naczynie w kształcie naparstka, do prażenia (silnego ogrzewania) substancyj, topienia metali itp. W laboratoriach stosuje się małe T. najczęściej porcelanowe i platynowe, w technice — duże T. grafitowe i szamotowe.

Tyglowy piec — piec metalurgiczny, używany w odlewnictwie metali półszlachetnych i w produkcji stali szlachetnej, t. zw. tyglowej. T. P. stalowni, opalany zwykle gazem generatorowym, zawiera kilkadziesiąt tygli z materiału ceramicznego z domieszką grafitu, w których rafinuje się stopioną stal.

„Tygodnik Ilustrowany" kulturalno-łiterackie wydawane w Warszawie od r. 1869. Redaktorzy: Ludwik Jenike, Ignacy Matuszewski (ojciec), Artur Oppman, Zdzisław Dębicki i i. Współpraca najwybitniejszych pisa-rzów, zwł. okresu pozytywizmu.

Tygrys — rzeka wypływająca z armeńskiego Taurusu i przedzierająca się do Mezopotamii, gdzie dorzecze jej (wraz z dorzeczem Eufratu) tworzy jeden z najstarszych obszarów kulturowych świata. Po połączeniu się z Eufratem jako Szatt el Arab wpada do Zatoki Perskiej. T. choć krótszy, ma więcej wody niż Eufrat. 2000 km. dł. I, 362, 461.

Tygrys (Felis tigris L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny kotów. Sierść rdzawo-żółta z czarnymi poprzecznymi pręgami, głowy i szyi dłuższa sierść tworzy rodzaj bokobrodów. T. żyje w pd., środk. i wsch. Azji, aż po rzekę Amur. Najchętniej przebywa w dżungli, wśród zarośli i wys. traw. Poluje na większe ssaki, napada bawoły i dziki, także człowieka. Wśród szeregu podgat. wielkością i pięknością futra odznacza się T. mandżurski.

Tyka — znak nawigacyjny rzeczny, ustawiony na miejscach płytkich. T. biała (kij gładki) oznacza lewy, T. zaś czerwona (kij z wiechą) prawy brzeg szlaku żeglownego.

Tykocin — m-to w woj. białostockim, nad Narwią, 10 km od Knyszyna. Stary gród podlaski z zamkiem, w którym często przebywał

Tykwa (Layenaria)

rząd śli-

w ar-

ne. 2.

Tympanon

(instrument).

-> I V, 968.

Zygmunt August. W r. 1657 zmarł tu Janusz Radziwiłł, oblegany przez Sapiehę. W r. 1661 nadano T. Czarnieckiemu, któremu hetman Branicki wystawił tu w r. 1770 pomnik. Ok. 3000 mieszk.

roślina jednoroczna z rodziny dyniowatych; pochodzi z Azji i Afryki zwrotnikowej. Posiada duże białe kwiaty i owoce, t. zw. kalebasy, o dziwacznych kształtach: dzbankowate, maczugowate itd., do 1 m dł., służące do wyrobu naczyń.

Tylman (Tilma di Camerini) — (XVII w.), architekt niderl. ; działał w Polsce na dworze Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Budował pałac w Ujazdowie (Warszawa), częściowo pałac Krasińskich w Warszawie, kościół św. Anny w Krakowie i i.

Tylna straż, dawniej używana nazwa: ariergarda (z fr.) — ubezpieczenie od tyłu wojska w marszu. Ważne zadanie spełnia zwł. w odwrocie.

Tyłoskrzelne (Opistohranchia) maków morskich. Muszla szczątkowa lub brak jej zupełnie; oddychanie skrzelami, lub całą pow. ciała. Obojnaki, rozwój złożony. Żywią się jamochłonami lub pobierają pokarm roślinny albo szczątki organiczne. Denne, rzadziej planktonowe.

Tymczasowa Rada Stanu -> Rada Stanu Tymczasowa.

Tymol — związek organiczny, należący do grupy fenoli. Stosuje się w lecznictwie jako środek wykrztuśny i łagodnie odkażający.

Tymotka -> Brzanka pastewna.

Tymowski Kanterbery Tomasz — (1790 — 1850), poeta-legionista; walczył pod Napoleonem w Hiszpanii, brał udział w powstaniu listopadowym, na emigracji występował za reformą prawa włościańskiego w Polsce. „Dumania żołnierza polskiego w starożytnym zamku Maurów nad Tagiem", przekłady Schillera, Horacego i i.

Tympanon — 1. chitekturze gr. trójkątne lub półkoliste pole nad portalem fasady, zwykle bogato rzeźbio-(z włi timpano) — perkusyjny instrument muzyczny w kształcie kotła obciągniętego skórą.

Tyndale William, 'tyndl ’uyl-jam — (f 1536), jeden z propagatorów reformacji w Anglii, tłumacz biblii na język ang.

Tyndall John, 'tyndl dżon — (1820—1893), przyrodnik i fizyk ang. Gł. prace nad absorpcją i rozpraszaniem światła i promieni cieplnych w parach i gazach. T. zjawisko -► II, 1930.

Tyne, tajn — rzeka w Anglii pn.-wsch. Wypływa z Gór Cheviot i Pennińskieh jako North T. i South T., uchodzi do Morza Niemieckiego. Poniżej Newcastle liczne porty. 129 km dł.

Tynf — staropolska moneta srebrna z XVII i XVIII w., wartości 1 zł polski i 6 gr.

Tyniec — wieś w pwt. krakowskim, nad Wisłą. Ruiny grodu, znanego z podania o Walgierzu Wdałym, i opactwa benedyktyńskiego z XI w. 1200 mieszk.

Tynk — wygładzona warstwa zaprawy wapiennej lub cementowej nakładana na pow. muru.

Typ — 1. — (z gr. typoa — piętno) — coś, czego wygląd i charakter” ma swoiste jak gdyby piętno narzucające się obserwatorowi. Istnieją więc T. psychiczne i T. charakterów, to jest pewne charakterystyczne formy zachowania się, reagowania i postępowania ludzkiego. Chętnie posługuje się T. sztuka, a zwł. komedia, kreśląc np. T. skąpca, świętoszka lub mizantropa. Od komedii T. odróżnić należy komedię charakterów, w której dążeniem autora jest uwypuklenie właściwości indywidualnych, a więc to, co odróżnia dany charakter od innych. Pojęcie T. odnosi się nie tylko do charakterów ludzkich, ale i do tworów umysłu i ducha ludzkiego, odróżniamy więc pewne T. poglądu na świat, posiadające pewne wspólne piętno, pewne T. poezji czy liryki, np. T. refleksyjny i uczuciowy. 2. — w systematyce jedna z (najwyższych) jednostek w układzie (systemie) świata zwierzęcego, wprowadzona do nauki przez znakomitego badacza fr. J. Cuviera, a odpowiadająca odrębnemu planowi budowy morfologicznej. Tak więc spokrewnione ze sobą zwierzęta, należące do różnych gromad (classis), złączone być mogą w jeden typ (typus). W niektórych razach T. dzielimy jeszcze na podtypy. Tak np. w obrębie T. strunowców (Chordata) — ryby, plaży, gady, ptaki i ssaki łączą nowocześni systematycy w podtyp kręgowców ( Vertehrata).

Typograf — maszyna zecerska do składania czcionek, rodzaj linotypu.

Typografia — drukarnia, drukarstwo. Chro-motypografia — drukowanie barwami, kolorami.

Typologia — 1. — metoda badań archeologicznych, dzięki której można uzyskać względną chronologię zabytków archeologicznych; T. o-piera się na przekonaniu, że wyroby przed-dziejowe, np. narzędzia i broń, rozwijają się od form prymitywnych ku postaciom coraz doskonalszym. T. do studiów archeologicznych wprowadził Monteliusz. -> IV, 386 — 389. 2. —kierunek nauk humanistycznych, który nie zajmuje się rozpatrywaniem zjawisk duchowych z punktu widzenia ich rozwoju, lecz przedstawia różne ich typy, np. typy poglądu na świat, typy ujęcia rzeczywistości w sztuce itd.

Tyr, obecnie Es-sur — jedno z najstarszych i najpotężniejszych m-t-państw w Fenicji, z licznymi koloniami (m. i. Kartaginą). Wielki ośrodek przemysłowy, kulturalny. W r.

w strż. Grecji forma władzy,

(!>

narodowym.

czynny hormon tarczycy,

ar.

Tysłącznik (Centaurium)

-* II, 42.

(1806-1868),

Tyszowce — m-ko w pwt. tomaszowskim nad Huczwą; tu zawiązana została w r. 1655 konfederacja tyszowiecka. 5000 mieszk.

Tyszowiecka konfederacja — konfederacja zawarta w Tyszowcach 29 grudnia 1655 r. w obronie Jana Kazimierza przeciw Szwedom.

Tytan — pierwiastek, stosunkowo rzadko spotykany metal; stosuje się jako domieszka do niektórych stali szlachetnych. L. porz. 22, c, atom. 47,9, s. chem. Ti.

Tytani — w podaniach gr. ród bogów; wg Hezjoda najstarsze pokolenie dzieci Uranosa i Gai; wg Homera T.: Oceanos i Tetyda są praojcami wszystkich bogów.

Tytoń (Nicołiana)

tytoniu.

332 prz. Chr. T. został zdobyty przez Aleksandra W. Obecnie m-to portowe w pd. Syrii. Ok. 7000 mieszk. Wywóz tytoniu i bawełny.

Tyralierka — luźny szyk stosowany przez piechotę w walce; ułatwia wykorzystanie terenu i posuwanie się pod ogniem przeciwnika; wpływa na zmniejszenie strat. Wygląda jak nieregularny szereg; m. poszczególnymi żołnierzami odstęp 5 lub więcej kroków.

Tyran — 1. — w strż. Grecji samowładca, który zdobył władzę w państwie przy pomocy przewrotu; 2. — potocznie — okrutny władca. Tyrania

nieco zbliżona do nwż. dyktatury, w której kierownictwo państwem sprawował T. Tyranie, jak np. w Atenach w 11. 560 — 510 prz. Chr. tyrania Pizystrata i jego synów, T. syraku-zażskie w V—III w. prz. Chr. i. i., stanowiły często okres b. pomyślnego rozkwitu państw gr.

-*//, 41.

Tyraspol — stolica sow. republiki mołdawskiej nad Dniestrem. 32 000 mieszk.

Tyrol — dawny kraj austr. w Alpach środk. ograniczony od pd. Dolomitami; niem. ludność góralska (charakterystyczne stroje) zajmuje się obróbką drzewa i hodowlą bydła. W części pd. liczne uzdrowiska (Meran, Bożen i i.). Ponad 26 000 km², ok.

1 000 000 mieszk. • Na zasadzie pokoju w St.-Germain w r. 1919 pd. część T. po przełęcz Brenneru przyzna- l no Włochom (13 700 km²,

660 000 mieszk., stolica Try- r~*S?. dent), pn. z Innsbruckiem jako stolica pozostała przy Tyrolczyk w stroju Austrii 12 645 km², 314 000 mieszk. -> I, 441, IV, 1381.

Tyroksyna skomplikowany związek o dużej zawartości jodu. Wpływa na procesy wzrostu i psychiczne.

-> II, 881.

Tyrreńskie Morze, wl. Marę Tireno — zach. część Morza Śródziemnego m. Płw. Apenińskim, Korsyką, Sardynią i Sycylią. Do 3700 m głęb.

Tyrs, tyrsos — w mitologii gr. atrybut Dionizosa : laska owinięta bluszczem i winoroślą.

Tyrteusz, Tyrtaios — (VII w. prz. Chr.), gr. poeta elegijny, śpiewak-rycerz. W swoich natchnionych wierszach, pisanych w okresie niefortunnych dla Sparty wojen meseńskich, wzywał Spartan do wytrwania w wojnie i wysławiał bohaterskich wojowników.

Tysiąc i jedna noc (ar. Alf laila wa lui'la) — najpopularniejsze w czasach nwż. słynne bajki

-► I, 596-598. rodzaj roślin zielnych, pokrewnych goryczce;    30 gat. gł.

w obszarach umiarkowanych. T. pospolity, u nas na łąkach i suchych zboczach, roślina dwuletnia o pędzie do pół m wys. i kwiatach różowych, używana w medycynie ludowej; T. pomorski rośnie na słonych łąkach Pomorza.

Tyssowski Jan — (1817—1857), dyktator powstania galicyjskiego z r. 1846. Po stłumieniu powstania więziony w Saksonii; uwolniony, osiadł w Ameryce.

Tysyfona -+ Erynie.

Tyszkiewicz Eustachy — (1814—1873), historyk i archeolog; napisał: ,,Badania archeologiczne nad zabytkami w dawnej Litwie i Rusi lit.“. „Trofea szwedzkie" i i.

Tyszkiewicz Konstanty archeolog i geograf. Prace naukowe o zabytkach budownictwa i sztuki na Litwie i Rusi.

Tyszkiewicz Ludwik — (*}" 1808), marszałek i hetman wielki lit., spowinowacony z królem Stanisławem Augustem; podpisał akt drugiego rozbioru Polski.

roślina zielna, roczna lub dwuletnia z rodziny psiankowatych, o wielkich czerwonych albo białych kwiatach. Pochodzi z Ameryki Pd. Uprawiana gł. ze wgl. na liście, które po wysuszeniu i sfermentowaniu dają rozpowszechnioną na całym świecie u-żywkę, T. do palenia w postaci papierosów, cygar, T. do fajek, do żucia i tabakę. T. zawiera od 0,7 do 4,5°/0 trującego alkaloidu nikotyny oraz olejek lotny, któremu zawdzięcza zapach. Nadużywanie T. powoduje ostre lub przewlekłe zatrucie. Baku ń — pośledni gat. T.

Polska produkcja T. wzrosła w 11. 1921 — 1937

(z 851 do 12 583 t). Gałązka z kwiatami i liść W Polsce udają się tylko gorsze gat. T. oraz machorka. Polska sprowadza średnie gat. T. z Włoch i Jugosławii, lepsze — z krajów bałkańskich, Z. S. R. R., Turcji, Egiptu. Największym producentem T. są St. Zj. A. Pn. Produkcja i handel wyrobami tytoniowymi jest w Polsce monopolem państw. Uprawa T.

odebranie lub o-graniczenie zdolności do działania prawnego na mocy uchwały sądowej. Podstawą U. może być choroba umysłowa, rozrzutność, nałogowe pijaństwo itd. Ubezwłasnowolniony otrzymuje kuratora.

w Polsce wymaga koncesji państw. -+ I, 812, II, 1238, IV, 617, 910, 1195, 1548.

Tytuł wykonawczy

dokument wydawany przez sądy, polecający odpowiednim organom wykonanie prawomocnego wyroku lub orzeczenia.

Tytus, Titus Flavius Vespasianus — (41 — 81), cesarz rzym. w 11. 79—81. W r. 70 zdobył i zburzył Jerozolimę. Dla uczczenia tego zwy-

cięstwa wzniesiono w Rzymie triumfalny łukT. (-> Rzym).

Tyzenhaus Antoni skarbi nadworny lit., zarządca dóbr królewskich; rozwinął na Litwie szeroko zakrojoną działalność przemysłową, która rychło upadła, nie dostosowana do istotnych potrzeb kraju.

-* III, 613.

(1733-1785), pod-

U — s. chem. pierwiastka uranu.

Uadaj, fr. Ouadai, uade, ang. Wadai, „ody — dawny sułtanat w Sudanie środk., m. Saharą a górnym biegiem rzeki Szari; w r. 1903 zajęty przez Francję, wchodzi w skład Fr. Afryki Równikowej. Gł. m-to Abeszr.

Uadi, ang. Wadi, 'uody — 1. — U. Draa — rzeka w Marokku pd. Dorzecze jej tworzy od r. 1912 część hiszp. kolonii Rio de Oro. 2. — U. Halfa — stolica prow. tejże nazwy w Anglo-egips. Sudanie. Ok. 3000 mieszk.

Ubangi — największy prawy doływ Konga, graniczna rzeka m. Kongo a koloniami fr. 2400 km dł.

Ubangi-Szari, fr. Oubangui-Chari, ub&gilji szari — kolonia należąca do Fr. Afryki Równikowej. 493 000 km*, 1 090 000 mieszk., stolica Bangui.

Ubarwienie ochronne -»■ Mimikria.

Ubezpieczalnia społeczna Ubezpieczenia

społeczne.

Ubezpieczenia społeczne — ustawowo przewidziane zbiorowe zabezpieczenie pracowników fizycznych i umysłowych oraz ich rodzin przed następstwami wydarzeń losowych, w szczególności od choroby, bezrobocia, wypadków przy pracy, inwalidztwa, od starości. U. S. w Polsce scentralizowane są od r. 1934 w Ubezpie-czalni społecznej, która wypłaca ubezpieczonym odnośne świadczenia oraz posiada zorganizowany dział lecznictwa (dawne Kasy Chorych). Ubezpieczenie obowiązkowe dotyczy każdego pracownika z wyjątkiem urzędników państwowych, żołnierzy, duchownych. Pracownicy z pensją ponad 700 zł. miesięcznie mogą być zwolnieni z obowiązku U. S.

-+IV, 1167-1168, 1169-1172.

Ubezpieczenie — asekuracja; zabezpieczenie osób, obiektów i placówek gospodarczych przed materialnymi następstwami wydarzeń losowych, jak: pożar, powódź, kradzież, gradobicie lub choroba, śmierć, przez wypłatę w tych wypadkach ustalonych świadczeń społecznych.

-+art. IV, 1163-1172; I, 633-634.

Ubezpieczenie w wojsku — postępowanie mające na celu : zapewnienie dowódcy każdego oddziału czasu i przestrzeni, niezbędnych dla wydania i wykonania rozkazów w każdym wypadku, ochronę oddziałów przed zaskoczeniem i obserwacją nieprzyjaciela. U. osiąga się przez rozpoznanie, oddziały ubezpieczające (straże w marszu, czaty na postoju), odpowiednie u-grupowanie sił, łączność.

Ubezwłasnowolnienie

Ubi bene, ibi patria -► Ibi patria, ubi bene.

Uborć — prawy, poleski dopływ Prypeci tuż za granicą Polski. 260 km dł.

Ubój — zabijanie zwierząt domowych w celu uzyskania mięsa do spożycia. U. dozwolony jest w większych m-tach jedynie w rzeźniach pod dozorem weterynaryjnym. Dokonuje się

U. po ogłuszeniu zwierzęcia, wykrwawienie dozwolone jest po utracie przez zwierzę przytomności, oprawianie — po stwierdzeniu śmierci. Wszystkie przygotowania do U. muszą być wykonane przed wprowadzeniem • zwierzęcia do rzeźni. Mięso po U. musi być zbadane, czy jest zdatne do użytku.

Ubój rytualny (żydowski) — ubój bydła i ptactwa wg rytuału żyd. przez przecięcie tchawicy i przełyku ostrym nożem celem gruntownego wykrwienia. Ze względu na manipulacje towarzyszące U. R., zabroniony w Szwajcarii, Finlandii i Niemczech jako niehumanitarny. W Polsce ograniczony uchwałą sejmu z r. 1938 w tym sensie, iż cała ilość mięsa z U. R. musi odpowiadać potrzebom konsum-cyjnym ludności żyd.

Ubóstwa świadectwo — zaświadczenie wydane przez władzę administracyjną pierwszej instancji lub gminę, stwierdzające niezamoż-ność danej osoby. U. Ś. potrzebne jest m. i. do przedstawienia władzom sądowym celem uzyskania zezwolenia na prowadzenie sprawy na prawie ubogich.

Ucayalł — prawy źródłowy dopływ górnej Amazonki w Peru. Znany jest z nieudałej poi-

(1397-1475),

III, 465.

ną-to w pwt. hrubieszowskim (woj. lubelskie). Ruiny zamku z XV w. Ok. 2000 mieszk.

(1502-1581), arcybi-

parzysty narząd słuchu

zmysłu równowagi — zawroty głowy itp.

-> art. IV, 1172-1182.

Uchwyt

Uchwyt.

-+ III, 837.

Uczucie — termin w psychologii. U. proste (elementarne)

niedowład lub

skiej próby kolonizacji po wielkiej wojnie. 1235 km dł.

Uccello (Paolo di Dono) malarz wł. wczesnego renesansu. Tendencje realistyczne, ujęcie postaci rzeźbiarskie, pełne skrótów perspektywicznych. Tematy obrazów batalistyczne.

Uchanie

Uchański Jakub skup gnieźnieński, wybitny prawnik, zaufany królowej Bony. Po śmierci Zygmunta 'Augusta interrex, podczas I elekcji popierał kandydaturę Walezego, po jego ucieczce zwolennik Habsburgów, proklamował królem Maksymiliana.

Ucho (auris) i równowagi u zwierząt kręgowych i człowieka, mieszczący się w obrębie kości skroniowych czaszki. U. dzieli się na: zewnętrzne (auris ezternu), środkowe (auris media) i wewnętrzne czyli błędnik, labirynt (auris interna, labirinthus). Zapalenie U. .zewnętrznego (otitis erlerna) polega najczęściej na tworzeniu się czyraków zewnętrznego przewodu słuchowego. Zapalenie U. środkowego (otitis media) polega na powstawaniu wysięku, który w przypadkach ropnych, szukając ujścia, przebija często błonę bębenkową, powodując przewlekły wyciek ropny z ucha. Ostrym postaciom towarzyszy gorączka i silny ból głowy w okolicy zajętego U.; w cięższych przypadkach sprawa wymaga zabiegu operacyjnego (przekłucie błony bębenkowej lub trepanacja kości skroniowej — celem stworzenia ujścia dla ropy). Z a p al e n ie U. wewnętrznego (otitis interna, laby-rinthitis) towarzyszy zwykle zapaleniu ucha środkowego, wywołuje upośledzenie słuchu oraz zaburzenia

urządzenie do umocowania przedmiotu, zwł. podczas obróbki maszynowej w produkcji masowej.

U-czang — stolica prow. Hu-pe w Chinach środk., na prawym brzegu Jangcykiangu. Uniw., przędzalnie jedwabiu i bawełny. 620 000 mieszk.

Uczenie się — proces nabywania przyzwyczajeń, umiejętności lub wiadomości; w ogóle wszelkie procesy, dzięki którym czyjeś zachowanie się w tych samych sytuacjach zmienia się pod wpływem poprzednich doświadczeń. Najprostszą formą U. s. jest wytwarzanie się odruchów warunkowych. Bywa U. s. nie zamierzone (np. u zwierząt U. s. drogi do gniazda, u ludzi nabywanie nawyków przez naśladownictwo) oraz U. s. zamierzone (np. U. s. na pamięć lub zapoznawanie się z nowym przyrządem). U. s. zamierzone bywa mechaniczne, przez samo tylko powtarzanie czynności, np. odczytywanie tekstu, lub rozsądkowe (logiczne), polegające na uprzednim zrozumieniu treści, która ma być zapamiętana.

->■ art. ,,Kształcenie", III, 190 — 198.

Uczep (Bidens) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 90 gat. w obszarach umiarkowanych, gł. w Ameryce. U nas nad brzegami wód rosną pospolicie U. dwuzębny i U. zwisły, rośliny jednoroczne do 90 cm wys., o liściach naprzeciwległych i kwiatach żółtych; kwitną w lecie.

U-czou — m-to w prow. Kuang-si, w Chinach pd., nad rzeką Si-kiang. Wywóz bydła i skór. 90 000 mieszk.

stan psychiczny, prze-żywany tylko wraz z innymi przeżyciami; przede wszystkim z wrażeniami zmysłowymi; najczęściej przyjmuje się, że istnieją tylko dwa rodzaje U. prostych: przykrość i przyjemność.

U. złożone — wszelkie przeżycie złożone, w którym składniki przykrości lub przyjemności są szczególnie wyraźne, np. zadowolenie, smutek, obawa, ukojenie, zachwyt estetyczny, obrzydzenie. U. złożone bardzo intensywne nazywa się afektem.

-+/, 908-909, IV, 490, 491.

Uczulenie ->■ Anafilaksja. U. klisz fotogra-. ficznych -> Sensybilizacja.

Udajpur — stolica państwa hołdowniczego tejże nazwy w Radżputanie (33 000 km² pow., 1 500 000 mieszk.) Ok. 50 000 mieszk.

Udar mózgowy, apopleksja (apoplexia ce-rebri) — organiczna choroba mózgu, powstająca nagle, na skutek zamknięcia światła tętnicy doprowadzającej krew, lub też na skutek krwotoku do mózgu; w obu przypadkach następuje zniszczenie pewnych części tkanki mózgowej, co pociąga za sobą mniej lub więcej poważne zaburzenia ew. zupełne ustanie czynności odnośnych ośrodków mózgowych i dróg przewodzących. U. M. powoduje porażenie pewnych części ciała, często nawet śmierć.

Udarnik (ros. = szturmowiec) — wZ.S. R. R. określenie wzorowego robotnika lub żołnierza spełniającego pracę pionierską lub przodowniczą w jakiejkolwiek dziedzinie.

Udar słoneczny, porażenie słoneczne (inso-latio, heliosis) — zespół objawów chorobowych u człowieka i niektórych zwierząt (przede wszystkim u koni), występujący przy zbyt intensywnym lub długotrwałym działaniu promieni słonecznych na ustrój, zwł. na głowę i okolicę karku. Lekkie postaci U. S. wyrażają się w uczuciu ogólnego niedomagania i osłabienia, ociężałości, bólach i zawrotach głowy, przyśpieszeniu czynności serca i wysokiej ciepłocie ciała (do 40° C). Ciężki U. S. prowadzi

(1595—1672), malarz

Udo (femur) — odcinek kończyny dolnej (ew. tylnej) zawarty m. pasem miednicowym a podudziem. Szkielet U. stanowi długa i silna kość udowa (os femoris), której główka tkwi w panewce stawowej kości biodrowej (staw biodrowy) ; w dole kość udowa łączy się stawem kolanowym z kością piszczelową.

Udrżal Frantiśek

Pałac Uffizi.

Stolica Entebbe.

w procesie cywilnym

(1848—1911), malarz niem., wybitny przedstawiciel malarstwa plenerowego. Obrazy rei. (tematy z Pisma Św. przedstawione w otoczeniu współczesnym), portrety.

Uhland Ludwik

chiń. port rzeczny nad dolnym Jangcykiangiem, otwarty od r. 1877 dla handlu europ. 135 000 mieszk.

Uistiti -> Mai pęczki.

czasem do śmierci. Podobne objawy co U. S. daje t. zw. U. cieplny, zależny od przegrzania ustroju pod wpływem ciepła, bez szczególnego udziału promieni słonecznych (np. u palaczy okrętowych).

Uden Lucas van i grafik niderl., współpracownik Rubensa.

Udłne — stolica prow. tejże nazwy we Włoszech pn.-wsch. Siedziba arcybiskupa ; przemysł metalurgiczny, bawełniany i jedwabny. 66 000 mieszk.

(1866-1938), polityk czechosłow., członek rewolucyjnego zgromadzenia narodowego w r. 1918. Dwukrotnie minister obrony narodowej, w 11.    1929—1932

premier.

Udział — wkład wspólnika spółki do kapitału przedsiębiorstwa w gotówce lub i. walorach. W Polsce U. w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nie może wynosić mniej niż 500 zł., w spółce akcyjnej zależy od liczby posiadanych akcyj.

Ued Wadi. -> I V, 501.

Uezan, fr. Ouezzane, ućzan — święte m-to we fr. Marokku ; część ludności wywodzi się od Mahometa. 16 000 mieszk.

Uen-czou, ang. Wenchow, '„enczou — m-to portowe w prow. C-ze-kiang (Chiny wsch.). Wywóz herbaty. 630 000 mieszk.

Ufa — stolica sow. republiki Baszkirii nad rzeką Białą (dopływ Kamy) i Ufą, u stóp Uralu. 168 000 mieszk.

Uffizł — późnorenesansowy pałac we Florencji, zbudowany w 11. 1560— 1574 przez architekta Vasariego. Obecnie muzeum sztuki, jedno z najbo-    I

gatszych na świecie.    L

->/, 235, II, 372, 381. S Uganda, ju’g&nd3 — od r. j 1894 protektorat ang. nad kil- ji koma murz. państewkami w Afryce wsch. m. Sudanem An-    (fjprat

glo-egips., Abisynią, kolonią Kenia, terytorium Tanganiika    (| ||S«|jjj|jM

i Kongiem Belg. Terytorium wyżynne pokryte lasem. Plantacje bawełny, trzciny cukrowej, kawy, tytoniu. Ludność murz., w dużej części chrześcij. 244 000 km², 3 640 000 mieszk.

I, 38.

Uginanie się (ugięcie, dyfrakcja) światła — odchylenie promieni światła z drogi prostoliniowej, zachodzące, gdy światło napotyka przeszkodę o rozmiarach nie przekraczających dł. fali, przy przejściu światła przez wąskie szczeliny, drobne otworki itd. Po przejściu światła przez szczelinę, na ekranie ustawionym za nią powstaje nie tylko jasny prążek na wprost szczeliny, lecz (skutkiem U. s. S. i interferencji) szereg prążków jasnych (coraz słabszych) z prawej i lewej strony obrazu szczeliny. W przypadku światła białego (złożonego) prążki te posiadają barwy tęczy, ponieważ U. s. S. zachodzi w stopniu tym mniejszym, im mniejsza jest dł. fali światła, a więc promienie czerwone uginają się silniej, niż fiołkowe. Zostało to wykorzystane w celu wytwarzania widm w siatkach dyfrakcyjnych. Zjawiska U. s. S. mogą być objaśnione wyłącznie na podstawie falowej teorii światła, wg której każdy punkt fali można uważać jako źródło nowej fali. Ze względu na U. s. S. nie można oglądać przez mikroskop cząstek mniejszych, niż 0,2 mikrona. Zjawiska ugięcia wykazują również wszystkie inne rodzaje fal (np. na wodzie; głosowe). Promienie Róntgena ulegają ugięciu w kryształach, których sieć przestrzenna odgrywa rolę siatki dyfrakcyjnej.

Uglicz — m-to nad Wołgą, w XIV w. stolica księstwa rus. 8000 mieszk.

Ugoda sądowa układ zawarty przez strony wobec sądu. Stanowi tytuł egzekucyjny na równi z wyrokiem.

Ugolino delła Gherardesca — (ok. 1220 — 1289), potężny magnat pizański, jeden z przywódców gibellinów. Oskarżony o zdradę, został wraz z dwoma synami i z wnukami wtrącony do wieży, gdzie umarli z głodu. Jeden z bohaterów „Piekła" Dantego.

Ugór — pole nie obsiane przez cały rok lub część roku, lecz przez cały ten czas uprawiane. Najbardziej typowy jest całoroczny U. Przez ugorowanie osiągamy spulchnianie roli (nadanie struktury gruzełkowatej), odchwaszczenie, uruchomienie zawartych w glebie pokarmów, rozwój życia drobnoustrojów. Nie należy mieszać pojęcia U. z pojęciem odłogu, który jest polem nie obsianym i nie uprawianym. -> I V, 1195.

Ugrofińskie ludy -> Finnougryjslcie ludy.

Ugrowie — jedno z dwóch rozgałęzień ludów finnougryjskich; do U. zalicza się Węgrów, Ostiaków, Wogułów.

Uhde F'ritz von

(1787-1862), sławny poeta szwabski, autor popularnych ballad pełnych wdzięku wierszy lirycznych; zasłu żony jako autor cennych prac o śrdw. literaturze niem., a zwł. jako badacz pieśni ludowych.

U-hu

Ujazdów (Jazdów) — zamek ks. mazowieckich, wzniesiony w Warszawie w XIII w. przez ks. Konrada I, wielekroć przebudowywany (gruntownie za Zygmunta III, za St. Augusta), zeszpecony przybudówkami przez Rosjan. Stanowił część szpitąla wojskowego (ujazdowskiego).

Ujejski - 1.

Ukelele — rodzaj gitary hawajskiej ze strunami stalowymi; gra się na nim, szarpiąc kół. kiem ; U. wchodzi w skład orkiestry jazzowej. Uklej -► Polip.

Ukleja (Alburnus alburnus L.)

uznano

gii - erg -

o m.

nazwa nadawana, w przeciwieństwie do „szkoły litewskiej" (Mickiewicz, Słowacki), poetom romantycznym

Ujazd — wieś w pwt. opatowskim (woj. kieleckie); ruiny potężnego zamku Ossolińskich.

Kornel - (1823-1897), poeta liryczny, jeden z najwybitniejszych epigonów romantyzmu na terenie zaboru austr. Zasłynął zwł. jako autor „Skarg Jeremiego" (wśród których znajduje się chorał „Z dymem pożarów"), w których wyraża swoje uczucia po rzezi galicyjskiej. Podobne uczucia odzywają się także w rei.-patriotycznych „Melodiach biblijnych", w których U. występuje jako prorok idei patriotycznych. Znane także „Tłumaczenia Chopina", „Maraton" (1845) i i. W innych lirykach U. („Zwiędłe liście", „Kwiaty bez woni" i i.) odzwierciedla się tragedia

U. — poety, który przeżył swoją epokę. 2. — Józef — (1883—1937), wnuk poprz., historyk literatury polskiej, od r. 1936 podsekretarz stanu w Ministerstwie W. R. i O. P. Napisał m. i. „Główne idee w Anhellim Słowackiego", „Antoni Malczewski. Poeta i poemat", „Baj-ronizm i skotyzm w Konradzie Wallenrodzie", „Dzieje polskiego mesjanizmu do powstania listopadowego włącznie", „O Conradzie-Korze-niowskim" i i.

Ujemne liczby    Liczba.

Ujpest — pn.-przedmieście Budapesztu. Ożywiony przemysł. Targ jarzynowy. 70 000 mieszk.

Ujście — m-to w pwt. chodzieskim (woj. poznańskie) przy ujściu Głdy do Noteci, na granicy niem. Tu w r. 1655 pospolite ruszenie pod Krzysztofem Opalińskim poddało się Szwedom. Ok. 3000 mieszk.

ryba

z rodziny karpiowatych; występuje w wodach słodkich basenu Morza Czarnego i Bałtyku. Grzbiet z odcieniem zielonawym, boki srebrzyste. Dł. do 17 cm.

Układ narządów — zespół anatomiczny szeregu narządów, które spełniają wspólnie pewną określoną czynność w ustroju ludzkim, zwierzęcym lub roślinnym (np. U. nerwowy!. III, 696.

Układ nerwowy ->■ Nerwotoy układ.

-+I, 1128-1130.

Układ periodyczny (okresowy) Periodyczny uklad.

Układy jednostek fizycznych — celowo dobrane zespoły jednostek, przy pomocy których wyraża się wartości wielkości fizycznych (jak: długość, energia, siła, ilo ść ciepła, ładunek elektryczny i w. i.). Prawa fizyczne wiążą ze sobą te wielkości w taki sposób, że wystarczy ustalić jednostki dla trzech z nich przyjętych za zasadnicze, a i. dadzą się określić przy ich pomocy. Za najbardziej celowy wybór długości, czasu i masy jako wielkości zasadniczych i ustalono ich jednostki — centymetr, gram (masy, nie ciężaru!) i sekundę. I. jednostki wyznaczono jako pochodne zasadniczych (np. szybkości — —j^-> ener-

^^1 > s^v — dyna — itd.). W ten

sposób powstał tzw. bezwzględny czyli absolutny układ jednostek, zw. również układem C. G. S. (od pocz. liter, jednostek zasadniczych) . Dla wygody zachowano jako pomocnicze jednostki stosowane w praktyce (np. kilogram, joule, kalorię itd.). — W związku z układem bezwzględnym pozostają również trzy układy jednostek używanych w nauce o elektryczności. Podstawową jednostką tzw. elektrostatycznego układu jednostek jest jednostka elektrostatyczna ładunku określona jako ładunek, który (zgodnie z prawem Coulomba) przyciąga lub odpycha równy mu ładunek umieszczony w odległości 1 cm z siłą jednej dyny. I. jednostki układu wyprowadza się z podstawowej . Podstawową jednostką układu elektromagnetycznego jest elektromagnetyczna jednostka natężenia, zdefiniowana jako natężenie prądu wytwarzającego w określonych warunkach określone pole magnetyczne. Trzeci wTreszcie układ, praktyczny, zawiera jednostki wygodne pod względem ich wielkości do praktycznego stosowania w elektrotechnice. Jednostką ładunku jest w tym układzie kulo mb (równy trzem miliardom jednostek elektrostatycznych), jednostką napięcia — wolt, natężenia prądu — amper, oporu

Ukośnica begonia (Begonia) — rodzaj ro ślin z rodziny ukośnicowatych ( Begonia,cene) powszechnie hodowanych dla ozdobnych, asymetrycznych liści i pięknych kwiatów. Liście U. nawet pokrajane, lub z poprzecinanymi nerwami, wytwarzają pączki. Ok. 400 gat. rośnie w obszarach tropikalnych; w hodowli wytworzyły się liczne odmiany, jak np. U. bulwiasta (B. hybrida) o olbrzymich kwiatach pojedynczych Jub pełnych, przypominających kamelie, ciągle kwitnąca. U. drobnokwiatowa (B. semperflorens), często sadzona na klombach i i.

Ukośnik -*• Czworokąt.

Ukraina — od r. 1919 sow. republika związkowa. 443 000 km², 31 900 000 mieszk. Stolica Kijów. art. IV, 1182-1186; IV, 216, 281, 1337-1338, 1340, 1551-1552.

Ukraińska szkoła

(1860-1919), historyk, badacz gł. kościoła w śrdw.; sekretarz P. A. U. Wydał: Acta capitulorum ; Wizytacje dóbr arcyb. i Kapituły gnieź., Księgi wiejskie, „Dokumenty kujawsko-mazowieckie XIII w.“

m-to portowe

62 000

-> III, 802, 804.

w buchalterii oznaczenie

-►//, 109-114, 363.

pochodzącym z Ukrainy i przedstawiającym w swej twórczości tło ukr. Najwybitniejszymi przedstawicielami U. S. byli Malczewski, Goszczyński, J. B. Zaleski i Michał Grabowski.

-► III, 344.

Ukwap (Anłennaria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych. 15 gat. w obszarach umiarkowanych i arktycznych. U nas w suchych lasach, często na piasku rośnie U. dwupienny, roślina rozłogowa; używany do wianków lub w bukietach, nie więdnie (zw. również nieśmiertelnikiem).

Ukwiały (Actiniaria) — grupa koralowców z rzędu Zoanthactiniaria. Żyją pojedynczo, są nagie, żywo zabarwione, przypominają swym wyglądem różnobarwne kwiaty. -> III, 715.

Ul — domek dla pszczół; rozwinął się z barci dłubanej w pniu (Słowiańszczyzna pn.). Inny rodzaj przedstawiają U. stożkowate splatane z powrósła słomianego (Słowianie pd.). Całkiem późną formą są drewniane U. w kształcie dom-ków na palikach.

Ulanowski Bolesław i i.

Ularburong (Dipsadomorphus dendrophilus Reinv.) — gat. węży z grupy pełnozębnych (Colubriformia). Dł. ciała do 2 m. Czarny, poprzecznie żółto pręgowany. Zamieszkuje wyspy Archipelagu Malajskiego, żyje na drzewach. Poluje w nocy na ptaki, płazy i gady.

Uleaborg, fiń. Oulu w Finlandii nad Zatoką Botnicką. Przemysł drzewny i skórzany. 25 000 mieszk.

Ulfilas (Wulfila) - (ok. 310-383), apostoł Wizygotów, ariański biskup wizygocki w Dacji i Tracji, tłumacz Biblii na język gotycki.

->//, 583.

Ulianow — 1. — Władimir -* Lenin. 2. — Aleksandr — (1866—1887), ros. rewolucjonista, brat poprz. Jeden z zał. terrorystycznej partii ,,Narodnaja Wola". Wziął udział w nieudanym zamachu na cara Aleksandra III w 1887 r. Skazany na śmierć i powieszony w Szlisselburgu.

Ulianowsk, dawniej Simbirsk — m-to nad Wołgą, gł. ośrodek buntu Stieńki Razina w XVII w. Miejsce urodzenia Lenina nazwane

U. na jego cześć. 74 000 mieszk.

Ulicówka — wieś, w której domy są budowane frontem wzdłuż obu stron jedynej ulicy, stanowiącej część drogi przebiegającej przez osiedle. Na powstanie tego typu osiedla wpłynęły szlaki (arterie) komunikacyjne. IV, 182.

Ulisses -* Odysseusz.

Ulm — m-to niem. nad górnym Dunajem; rozkwitł w śrdw. na handlu z Włochami, w wiekach nwż. jednak podupadł. Odżył w XIX w., dzięki rozwojowi przemysłu. W r. 1805 zwycięstwo Napoleona nad wojskami austr. mieszk. Katedra gotycka z XIV w. -> II, 18.

Ulmanis Karlis — (* 1877), łot. mąż stanu, pierwszy prezes rządu łot. utworzonego w r. 1918, kilkakrotny minister i premier. W maju 1934 r. dokonał przewrotu i wprowadził rządy dyktatorskie.

Ulothrix żonata — glon nitkowaty klasy zielenic, występujący często w stawach i potokach ; przyczepia się do zanurzonych przedmiotów*. Rozmnaża się albo przez pływki bezpłciowe, albo pływki rozrodcze. -+ IV, 640.

Ulpianus — (ok. 170 — 228), prawnik rzym., uczeń Emiliusza Papinianusa; za ces. Aleksandra Sewera wywierał duży wpływ na sprawy państwa.

Ulster, ’«lsta, — dawniej pn. prow. Irlandii. W r. 1921 U. rozpadł się na 2 cz.: Pn. Irlandię (13 565 km² pow., 1 300 000 mieszk., stolica Belfast), która pozostała przy Anglii, ponieważ była przeważnie zamieszkana przez protest, ludność poch. ang. oraz złożoną z 3 hrabstw prow. U. (8 011 km², ponad 300 000 mieszk), która przypadła Irlandii.

IV, 1300.

Ultima Thule (łac.) -> Thule.

Ultimatum (z łac. ultimum = ostatnie) — w stosunkach dyplomatycznych sformułowanie przez jakieś państwo ostatecznych warunków lub żądań pod adresem innego państwa, z określonym ostatecznym terminem przyjęcia; odrzucenie U. grozi zerwaniem stosunków dyplomatycznych lub wypowiedzeniem wojny. Np. odrzucenie U. wystosowanego przez Austrię 23 lipca 1914 r. pod adresem Serbii spowodowało wybuch wielkiej wojny.

Ultimo (wł.) ostatniego dnia miesiąca jako terminu regulacji rachunków, dostaw i innych zobowiązań handlowych.

Ultra (łac. = więcej; ponad miarę) — w złożeniach przedrostek oznaczający: najbardziej, krańcowo, zdecydowanie; np. ultrarady-kalny — zdecydowanie radykalny, więcej niż radykalny.

Ultraczerwone promienie — to samo, co podczerwone promienie.

Ultradźwiękowe fale — fale o tym samym charakterze, co głosowe (akustyczne), lecz o wyższej częstości.

Ultrafiltry -► Ultrasączki.

Ultrafioletowe promienie -> Nadfiolknwe promienie.

Ultrakrótkie fale — nazwa fal elektromagnetycznych (radiowych) o dł. fali poniżej 10 m. -y IV, 530, 531, 532-533, 535-536.

Ultramikroskop — mikroskop do obserwacji cząstek mniejszych od 0,2 mikronów niewidzialnych w zwykłym mikroskopie. Oświetlenie przedmiotu (roztworu koloidalnego) w U. jest prostopadłe do kierunku obserwacji, obserwuje się światło rozproszone przez cząstki.

dzialne nawet w U.

błony (najczęściej z odpowiednio przygotowanej celulozy) o tak drobnych porach, że nie przepuszczają cząstek koloidów z roztworów koloidalnych, są natomiast przepuszczalne dla rozpuszczalnika i substancyj rozpuszczonych.

-►//, 1229-1230.

Ulugh Beg

(1394—1449), książę tatar, i astronom, wnuk Timura; wybudował w Sa-markandzie olbrzymie obserwatorium.

Ułamek, ułamkowa liczba, wymierna liczba — liczba, która da się przedstawić w postaci p : q, gdzie p jest liczbą całkowitą, a q — naturalną. Liczbę p : q zapisuje się rówmież w postaci plq; liczbę p nazywa się licznikiem, mianownikiem U. U. o liczniku

Jest to skrócenie czyli u-

i c z n y — iloraz dwóch wielomianów, np

rodzaj roślin

Tektonika.

urządzenia stoso-

Cząstki mniejsze od 4 milimikronów nie są wi-

-+/J, 1230-1231, Ultramaryna — mineralna farba niebieska o nieznanej budowie. Naturalna w minerale lazurycie, sztuczną wyrabia się przez wypalanie mieszaniny białej gliny, sody lub siarczanu sodu, węgla drzewnego lub smoły i siarki. Stosowana jako farba do malowania i barwienia papieru oraz jako t. zw. „farbka" do bielizny.

Ultramontanie (z łac. ultra montes — za górami, za Alpami, tj. w Rzymie) — zwolennicy nie ograniczonego rozszerzenia władzy papieskiej na sprawy kościelne i świeckie, wg wzoru śrdw. papieskiej teokracji.

Ultrasączki, ultrafiltry a q

1 nazywają się jednostkami ułamkowymi; ^ (połowa), | (jedna trzecia) itd. Jednostka

ułamkowa i jest to więc wynik podzielenia

jedności na n części równych. Każdy inny U. powstaje z pomnożenia jednostki ułamkowej przez liczbę całkowitą, np. $ (trzy piąte),

U., którego wartość bezwzględna jest mniejsza od 1, nazywa się właściwym, np. if-; w przeciwnym razie — niewłaściwym: np. y, Jeżeli licznik i mianownik U. posiadają wspólny podzielnik v, to można napisać: p p'v_pr

7 = ^-7-proszczenieU. U. dziesiętny — U., którego mianownik jest potęgą liczby 10. U. algebra-

a + 26 o—36* '

Ułamkowe liczby -> Ułamek, Wymierne liczby.

Ułan — szeregowiec kawalerzy sta. Potocznie: w ogóle kawalerzysta.

Ułan Bator Choto, dawniej Urga — stolica Mongolii; ośrodek lamaizmu mong. 40 000 mieszk.

Ułani — jazda lekka o świetnej tradycji; powstała w Polsce z dawnych chorągwi tatar., przy czym nazwa U. ustaliła się w w. XVIII. Na wzór Polski i Saksonii pułki U. powstawały i w i. państwach, które przejmowały również i ułańską broń, tj. lancę oraz ubiór: rogatą czapkę i kurtkę z wyłogami.' Szczególnie wsławili się U. Ks. Warszawskiego w czasie kampanij napoleońskich. Tradycję tę wskrzesiły pułki

U. Legionów Polskich w 11. 1914—1917. Obecnie nazwa tradycyjna, którą w Polsce nosi większość pułków kawalerii; różnią się one m. sobą barwą otoka u czapek i barwą proporczyków.

Ułanka, fuksja (Fuchsia) zielnych, pokrewnych wiesiołkowi; 60 gat. w Ameryce Środk. i Pd. i Nowej Zelandii; popularna roślina doniczkowa o barwnych ozdobnych kwiatach; w hodowli liczne mieszańce i odmiany.

Ułaskawienie — darowanie lub złagodzenie kary, po przejściu sprawy przez wszystkie instancje; prawo U. przysługuje głowie państwa, która (w Polsce) decyduje na podstawie wniosku ministra sprawiedliwości.

Ułaszkowce — m-to w pwt. czortkowskim nad Seretem, na Podolu; znane jarmarki letnie. 2500 mieszk.

Ułaszyn Henryk — (* 1874), filolog-języko-znawca i publicysta. Liczne prace, m. i. „Runy słowiańskie", „Słowotwórstwo", „Język staro-cerkiewnosłowiański", „J. Baudouin de Cour-tenay" i i.

Ułożenie warstw skalnych

Umbra — naturalna farba brązowa, składająca się z wodorotlenków glinu, żelaza i manganu. Znajduje się na Sycylii, Cyprze i w Turcji.

Umbria — kraina wł. w Apeninach, 8500 km², 694 000 mieszk. Dzieli się na dwie prow.; Perugię i Terni. Uprawa wina i oliwek.

Umbrowie — strż. lud osiadły w środk. Italii, należący do indo-europ. grupy językowej. Zagrożeni przez Gallów i Etrusków, sprzymierzyli się ok. 310 r. prz. Chr. z Rzymianami i ok. r. 90 prz. Chr. otrzymali prawo rzym. obywatelstwa.

Um6a-Elf — rzeka w Szwecji; uchodzi do Zatoki Botnickiej pod m-tem Umea (10 000 mieszk.). 380 km dł.

Umiński Jan Nepomucen — (1780—1851), generał, uczestnik powstania kościuszkowskiego, walczył w legionach Dąbrowskiego i brał udział w wyprawie moskiewskiej Napoleona. Za działalność spiskową skazany w r. 1826 na sześć lat twierdzy, zbiegł w r. 1831 i walczył w powstaniu. Po powstaniu ha emigracji.

Umiński Władysław — (* 1875), popularny autor powieści dla młodzieży, zwł. podróżniczych, pisanych pod silnym wpływem Verne’a.

Umlaut (niem.) -> Przegłos.

Umocnienia połowę wane w czasie walki dla zwiększenia skuteczności własnego działania i utrudnienia działania przeciwnika, wykonywane przez oddziały walczące, a częściowo saperów i robotników, przy użyciu materiałów podręcznych. U. P. obejmują budowę stanowisk obserwacyjnych i ogniowych, oczyszczanie przedpola z przeszkód utrudniających obserwację i prowadzenie ognia

(strzelanie), dostosowanie przeszkód do sieci ognia, budowę sieci komunikacyjnej, okopów i schronów, wszelkiego rodzaju przeszkód — i maskowanie tych urządzeń itd. Podczas długotrwałej obrony, coraz bardziej rozbudowywane

U. P. stają się pozycjami o wytrzymałości zbliżonej do fortyfikacyj stałych.

Umysłowe choroby — choroby polegające na zaburzeniach czynności umysłowych; wywoływane przez określone zmiany anatomiczne nazywają się organicznymi (np. porażenie postępujące), powstające bez uchwytnego podłoża anatomicznego noszą nazwę czynnościowych (np. schizofrenia, psychoza mania-kalno-depresyjna).

Umysłu tępota, niedorozwój umysłowy — osłabienie władz umysłowych, zjawiające się na skutek wrodzonych lub później doznanych uszkodzeń mózgu; w powstawaniu U. T. mogą też odgrywać rolę zaburzenia w gruczołach dokrew-nych (zwł. tarczycy) oraz niewłaściwy dobór rodziców. Znamy 3 stopnie U.T.: lekki — ograniczenie umysłowe, przy którym zachowana jest zdolność mechanicznego zapamiętywania wyuczonych wyrazów i pojęć; silniejszy, t. zw. głuptactwo — charakteryzujący się słabą zdolnością nabywania wiadomości i bardzo

Umorzenie postępowania sądowego — zaniechanie rozpatrzenia sprawy cywilnej lub karnej, znajdującej się w sądzie. Następuje w wypadkach określonych prawem (np. gdy śledztwo wykaże niewinność oskarżonego, w razie śmierci oskarżonego, niekiedy na podstawie amnestii) i jest stosowane przez sąd z urzędu lub na wniosek stron.

Umowa — zgodne oświadczenie woli dwóch stron, z których jedna zobowiązuje się do świadczenia, a druga zobowiązanie to przyjmuje. O ile obie strony zobowiązują się wzajemnie tak, że świadczenie jedno może być odpowiednikiem drugiego — U. jest w z a- prymitywnym sposobem wyrażania pojęć; naj-jemna.    silniejszy, t. zw. idiotyzm — cechujący się

Umowa gwarancyjna — w prawie między-    zupełną niemożnością przyswojenia jakichkol-

narodowym umowa m. dwoma państwami,    wiek wiadomości i porozumiewania się z oto-

Unam Sanctam (łac.)

bulla papieża

w której umawiające się państwa poręczają czeniem. sobie wzajemnie istniejący stan prawny.

Umowa społeczna, fr. contrat social, kótra Bonifacego VIII z r. 1302, określająca stosu-sosjal — teoria powstawania państwa, stwo- nek kościoła do państwa.

rzona przez prawników XVII i XVIII w. Wg. Unamuno Miguel — (1864—1936), pisarz teorii U. S. powstanie państwa było wynikiem hiszp., filozof i publicysta; przeciwnik dykta-umowy zawartej m. wolnymi ludźmi.    tury wojskowej Primo de Rivery, po jego za-

-> III, 48 — 49.    machu stanu spędził kilka lat na wygnaniu,

Umowy o pracę — umowy regulowane    pocz. przymusowym, potem dobrowolnym (w Pa-

w Polsce rozporządzeniami Prezydenta Rzpltej    ryżu). Utwory U. zawierają zawsze głęboką

z dn. 16 marca 1928 r. o U. o P. pracowników    myśl filozoficzną i są odbiciem rozległej eru-

umysłowych oraz o U. o P. robotników. U. na    dycji autora. Zbiór sonetów: ,,Rosario de

czas określony lub na czas określonej roboty    Sonelos liricos", poemat: „El Ctislo de Valas-

rozwiązuje się po upływie czasu, na który była    quez", powieści: ,,Niebla“ i i.

zawarta, lub po ukończeniu określonej roboty. Unanimiści — fr. szkoła literacka utworzona

U. na czas nie określony może być roz-    przez J. Romainsa (w r. 1908 wydał zbiór powiązana z robotnikami po dwutygodniowym wy-    ezyj „La Vie Unamine"). Szkoła U. zrywa z odpowiedzeniu, z pracownikami umysłowymi po    twarzaniem psychiki jednostek, dąży do odmalo-

trzymiesięcznym wypowiedzeniu. U. o P. mogą    wania pragnień, woli i psychiki grupy, którą

być rozwiązane bez wypowiedzenia, lub przed    uważa za podstawową całość duchową w świe-

upływem ich terminu z winy strony przeciwnej,    cie współczesnym.

bądź z ważnych określonych przyczyn. Wypo- Uncja — jednostka ciężaru. 1. — aptekar-wiedzeriie nie może nastąpić podczas urlopu    ska = ¹/₁₂ część funta aptekarskiego, 30 g.

lub choroby pracownika ani podczas odby-    2. — ang. = ¹/lt funta ang., 28,35 g.

wania ćwiczeń wojskowych.    Uncle Sam, eNkl sam (ang. = Wuj Sam) —

-* art. „Ochrona pracy", IV, 372 — 376.    żartobliwa nazwa St. Zj. A. Pn.; pochodzi ze

Umowy zbiorowe — umowy pisane zawie- skrótu : Un. S. Am. = United States of America. ranę na podstawie bezpośredniego układu lub UNDO, skrót z „Ukraińskie Narodowo-De-w drodze arbitrażu m. związkami pracowników    mokratyczne (Objedinenie) Zjednoczenie" —

z jednej a jednym lub kilkoma pracodawcami,    najbardziej wpływowe ze stronnictw rus. na

wzgl. związkami pracodawców, z drugiej strony.    terenie Polski. Wysuwa żądanie autonomii

U. Z. ustalają warunki, jakim powinny odpo-    wszystkich ziem zamieszkałych przez Rusinów

wiadać indywidualne umowy o pracę. Na ogół    oraz zupełnego równouprawnienia Rusinów

U. Z. objęte są w Polsce wielkie przemysły, jak    we wszystkich dziedzinach życia publicznego,

górnictwo, hutnictwo, przemysł włókienniczy, Undset Sigrid — (* 1882), norw. powieścio-budowlany; w mniejszym zakresie tyczą one pisarka odznaczona w r. 1928 nagrodą Nobla; przemysłu średniego i drobnego.    w swoich powieściach współczesnych przed-

-* art. ,,Ochrona pracy", IV, 372—376.    stawia duchowe zmagania się bohaterek. W po-

I, 1274.

-> IV, 210-211, 213.

Unia Pd.-Afrykańska -> Związek Pd. Afryki. -* I, 1198-1199, IV, 1254, 1320. Unici -► Unia.

Uniejów

Union Jack.

II, 727.

wieściach historycznych, jak sławna „Krystyna córka Lawransa" i i., U. połączyła obrazy wielkiej przeszłości śrdw. Norwegii z opisami piękna jej krajobrazu i odtworzyła w bohaterach typy wiecznie ludzkie. U. jest katoliczką i problem katolicyzmu i chrześcijaństwa w przeciwstawieniu do ducha germ. zajmuje ją nieustannie. „Jenny", „Wiosna" i i. -> IV, 336, 786, 788.

Ungvar -> Uthorod.

Ungler Florian — (f 1543), drukarz krakowski. Z jego drukarni wyszła pierwsza drukowana książka polska: ,,Horłulus" czyli „Raj duszny" Biernata z Lublina, wydana w r. 1514 (1513), „Zachowanie żywota panieńskiego" (1530), „Herbarz czyli zielnik" Stefana Falimierza (1534) ii.'

Unia (z łac. unio = jedność) — związek, połączenie ; połączenie dwóch lub więcej państw bądź pod berłem jednego monarchy (U. personalna), bądź też na zasadzie wspólnych insty-tucyj prawno-polit. (U. realna), przy jednoczesnym zachowaniu państwowej samodzielności każdego z państw. Zjednoczenie pn.-amer. kolonij, które oddzieliły się od Anglii (St. Zj. A. Pn.), otrzymało w r. 1787 nazwę U. W nowszych czasach — porozumienie państw, mające określone cele gospodarcze, komunikacyjne, zdrowotne, ideowe, nosi nazwę U. międzynarodowych, np. U. międzynarodowa dla miar i wag. U. kościelna — połączenie z kościołem kat. schizmatyckich wierzeń wsch. na podstawie uznania przez nie całej dogmatyki kat. i prymatu papieskiego, a zachowania swojego własnego obrządku i obyczaju kościelnego. U. były zawierane począwszy od soborów w Lyonie (1274) i Florencji (1439); z biegiem lat powstało w kościele kilka obrządków unijnych. Największy rezultat dała tzw. U. brzeska, zawarta w r. 1596 gł. dzięki staraniom Piotra Skargi. Unici prześladowani byli po rozbiorach przez Rosję. (-> Chełm). W Małopolsce Wsch. jest ich dzisiaj ok. 3 800 000 głów. Na czele kościoła unijnego w Małopolsce Wsch. stoi metropolita gr.-kat. we Lwowie.

Unia celna — układ dwóch państw, przedstawiających sobą dwa odrębne organizmy polit. i gospodarcze, o zniesieniu m. nimi granic celnych i ustaleniu wspólnej jednolitej taryfy celnej w obrocie z państwami trzecimi.

Unia horodelska -* Horoddska Unia.

Unia jagiellońska — związek Polski z Litwą (i przynależnymi do niej ziemiami ruskimi) dokonany przez Jagiellonów. U. J., zapoczątkowana zjazdem krewskim (->■ Krewo), przyjęła w dalszym rozwoju obu państw formę związku dwóch równorzędnych jednostek państw. Ostatecznym aktem U. J. była unia lubelska w r. 1569.

Unia kalmarska -* Kalmar.

Unia lubelska Lubelska unia.

Unia międzyparlamentarna — międzynarodowy związek parlamentarzystów różnych

świat i Życie. — V.

krajów zał. w r. 1888 w Paryżu przez Anglika R. Cremera i Francuza Fr. Passy. Ma na celu współdziałanie w łagodzeniu lub rozstrzyganiu konfliktów m. państwami dla celów pokoju światowego.

Unia monetarna -> Moneta.

m-to w pwt. tureckim (woj. poznańskie), nad Wartą. Dawny zamek arcybiskupów gnieźnieńskich z końca XIII w. (w ruinie), kościół z XIV w. Ok. 4000 mieszk.

Unioniści — 1. -- w St. Zj. A. Pn. stronnictwo polit., istniejące od pocz. istnienia niepodległych Stanów, dążące, w przeciwieństwie do zwolenników samodzielności poszczególnych Stanów, do rozszerzenia zakresu władzy rządu centralnego. (-*■ Secesyjna wojna). 2. — w Anglii: grupa liberałów, która w r. 1886 oddzieliła się od stronnictwa Gladstone’a, ponieważ była przeciwna homerule'owi i opowiadała się za całkowitą łącznością (unią) W. Brytanii i Irlandii. W 1912 r. U. połączyli się ostatecznie z konserwatystami.

IV, 1314.

Union Jack, ’ju:njan dżhk (ang.) — popularna nazwa flagi Wielkiej Brytanii. U. J. jest kombinacją trzech krzyżów: św. Jerzego (patrona Anglii), św. Andrzeja (patrona Szkocji) i św. Patryka (patrona Irlandii).

Unisono (wł.) — współbrzmienie kilku dźwięków o tej samej wys.

Unitariusze, unitarianie — sekty protest., odrzucające dogmat Trójcy św. Oprócz Polski (-> Bracia polscy) byli w Siedmiogrodzie, w r. 1774 powstali w Anglii, następnie zaś w A-meryce i Norwegii.    -* I, 312.

Unitaryzm — w państwach związkowych system polit., którego tendencją jest ujednostajnienie władzy i scentralizowanie jej w ręku nadrzędnej władzy państw. Opp.: federalizm.

United Kingdom, ju:’najtyd 'kyNgam (ang. =5 zjednoczone królestwo) — Anglia, Szkocja i ang. część Irlandii; U. K. pozostaje w stosunku równorzędnym do dominiów i stanowi jednolity obszar celny i paszportowy.

United Press, ju:’najtyd pres — amer. agencja prasowa zał. w 1907 r. Koncern 25 wydawców czasopism St. Zj. A. Pn.

United States of America, ju:’najtyd stejts aw a’meryka (ang), skrót: U. S. A. albo: U. S. — Stany Zjednoczone Ameryki (Pn.).

Uniwersalia, powszechniki — w scholastyce pojęcia ogólne, jak np.: rodzaju, gat. itp. Spór o U., który zaprzątał umysły scholastyków, dotyczył istoty U. : czy U. posiadają byt niezależny od rzeczy, jak idee platońskie.

71

zwoływał sejmy i pospolite ruszenie, konfederacje — swych zwolenników.

Uniwersytet

z a wo

Jt

li

a na.)

Uniwersytet Jana Kazimierza.

czy istnieją w rzeczach jako ich formy, czy też są tylko nazwami, które dodaje się, mówiąc o rzeczach.

Uniwersalizm — kierunek wykazujący tendencje do ogarnięcia w jakiejś dziedzinie ogółu zjawisk, w przeciwieństwie do partykularyzmu, który ogranicza się do uchwycenia tylko poszczególnych części. Uniwersalistyczne ujęcie dziejów — traktowanie ich jako jednej wielkiej jedności i całości. U. katolicki — pogląd, wg którego z dogmatu, że kościół jest powszechny, tj. że jego nauki powinny obowiązywać wszystkich ludzi wszystkich czasów i narodów, wypływa wniosek, iż na każdym przejawie życia ludzkiego czy pojedynczego, czy też społecznego, musi być wyciśnięte piętno nauki i etyki kat.

-* IV, 1013, 1017.

Uniwersalny przyrząd ->• Teodolit.

Uniwersał połaniecki, połaniecki manifest — manifest wydany przez Kościuszkę w o-bozie pod Połańcem, 7 maja 1794 r. U. P. uzupełniał postanowienia sejmu wielkiego o włościanach i rozszerzał je : zapewniał chłopom wolność opuszczenia gruntu pod pewnymi warunkami, a panom zabraniał samowolnego rugowania chłopów z ziemi; na czas wojny redukował wszystkim chłopom dni pańszczyzny, a uwalniał od niej zupełnie wstępujących do wojska i ich rodziny; ustanawiał tzw. „dozorców włościańskich", którzy mieli pośredniczyć m. dworem a chatą.

Uniwersały — w dawnej Polsce listy królewskie skierowane do ogółu, potem proklamacje hetmanów do wojska, ew. do ludności cywilnej, wojewodów do województw. U. poborowe były wezwaniem do płacenia uchwalonych przez sejm podatków. Przy pomocy U. król

szkoła wyższa dostępna w Polsce dla absolwentów liceów ogólnokształcących, zawodowych, pedagogicznych i dla wychowawczyń przedszkoli. Zadaniem -U. jest studium, tj. połączenie badawczej i twórczej pracy naukowej lub artystycznej z kształceniem i wychowywaniem słuchaczów na świadomych swych obowiązków obywateli Rzpltej oraz przygotowanie ich do wykonywania dów wymagających naukowego opanowania danej gałęzi wiedzy i samodzielnego sądu o wchodzących w ich zakres zagadnieniach teoretycznych i praktycznych. — Pierwsze U. powstały we Włoszech (Bolonia, Rawenna, Padwa, Neapol) i w Anglii (Oxford, Cambridge) w XII i na pocz. XIII w.; były to szkoły prawnicze U. w dobie swojego powstania w śrdw. był instytucją korporatywną, której istotę stanowiła ,,Universitas docentium. et discentium", tj. ogół i jedność nauczających i uczących się. Korporacja ta rządziła się swoimi statutami i dzieliła się na wydziały, z których jeden zazwyczaj stanowił ośrodek organizacyjny najstarszych U. Najwcześniej zał. uczelnią wszech nauk był U. paryski, zał. w r. 1250, który posiadał już trzy wydziały: teologii, prawa i medycyny. Z czasem powstał jeszcze wydział sztuk wyzwolonych, który stanowił pierwszy etap studiów, obowiązujący dla studentów jednego z trzech wyższych wydziałów. W XVI w. powstają U. protest, (w Królewcu, Marburgu i i.). W końcu XVII w. U wprowadzają język narodowy jako wykładowy. Pierwszy U. w Polsce powstał w Krakowie w r. 1364 (-*■ Akademia Krakowska, U. Jagielloński). Obecnie istnieje w Polsce 6 U.: w Krakowie, Lublinie, Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie, z ogólną liczbą ok. 30 000 słuchaczów.

Uniwersytet Jagielloński (w Krakowie) — zał. w r. 1364 przez Kazimierza W. jako Akademia Krakowska (bez wydziału teol.), uzupełniony w r. 1400 przez Władysława Jagiełłę zgodnie z wolą Jadwigi. Miał okres swej świetności jako uczelnia humanistyczna w końcu XV i na pocz. XVI w. ; uległ następnie konserwatyzmowi scholastycznemu i podupadł. W r. 1773 został zreformowany przez Hugona Kołłątaja z polecenia Komisji Edukacji Narodowej. W r. 1818 otrzymał od rządu Rzpltej Krakowskiej autonomię i nazwę U. J. Po r. 1846 pozbawiony został uprawnień przez rząd austr.; okres wzmożonej germanizacji trwał aż do r. 1861 ; od r. 1867 otoczony troskliwą opieką Rady Szkolnej, był aż do ogłoszenia niepodległości (wraz z U. lwowskim) ośrodkiem polskiej pracy naukowej i narodowej. Posiada obecnie wydziały: teologiczny, prawa i administracji (ze szkołą nauk polit.), lekarski (ze studium wychowania fizycznego i uniwer. szkołą pielęgniarek i higienistek), filozoficzny (ze studium farmaceutycznym i pedagogicznym), rolniczy. W r. 1936/37 posiadał 6124 słuchaczów.

-> III, 82, 175, IV, 24, 193, 262, 1003, 1224.

Uniwersytet Jana Kazimierza (we Lwowie) — zał. w r. 1784 przez ces. Józefa II na miejsce pojezuickich kursów akademickich we Lwowie, przekształconych w r. 1661 przywilejem fundacyjnym Jana Kazimierza z zał. w r. 1608 kolegium jezuickiego ; po ciężkim okresie germanizacji w końcu XVIII i poł. XIX w. spolszczony w 11. 1871 —

1874, stał się od końca XIX w. drugą, obok Uniwersytetu Jagiellońskiego, ostoją kultury i nauki polskiej, w b. Galicji. Od r. 1918 nazwany U. J. K. Posiada wydziały: teologiczny, prawny, lekarski z oddziałem farmaceutycznym, ’ humanistyczny, matematyczno-przy-

-> IV, 1003.

prywatna szkoła akademicka zał. w r. 1918. Posiada

uniw. zał. w

/ V, 1003.

-* II, 907.

niewypłacal-

przejęcie

rodniczy. W 1936/37 r. 5289 słuchaczów. I V, 1003, 1038.

Uniwersytet Józefa Piłsudskiego — uniw. zał. w r. 1816 w Warszawie, zamknięty po powstaniu listopadowym w 1832 r. Na jego miejsce otwarta została w r. 1857 ros. Akademia Medyczno-Chirurgiczna, która w r. 1862 przekształcona została na polską wyższą uczelnię „Szkołę Główną". Szkoła Główna przetrwała do r. 1869, wychowując duży zastęp uczonych i wybitnych działaczów obozu pozytywistycznego; w r. 1869 przekształcona na U. ros. o krańcowo rusyfikatorskim charakterze, zwł. w okresie działalności kuratora okręgu naukowego Apuchtina. U. wraz z gimnazjami ros. był terenem wytężonej pracy konspiracyjnej młodzieży polskiej. W r. 1915 w czasie okupacji niem. otwarty został U. polski. W r. 1935 U. nazwano Uniw. Józefa Piłsudskiego. Posiada obecnie wydziały : teologii kat., teologii protest., studium teologii prawosławnej, prawa, lekarski, humanistyczny, matematyczno - przyrodniczy, farmaceutyczny i weterynaryjny. W r. 1936/37 liczył 8503 słuchaczów.

Uniwersytet Lubelski Katolicki obecnie wydziały: teologiczny, prawa kanonicznego, prawa i nauk społeczno-ekonomicznych, nauk humanistycznych. W r. 1936/37 liczył 1201 słuchaczów.

Uniwersytet Poznański 1919 r. Posiada obecnie wydziały: prawno-ekonomiczny, lekarski (ze studium wychowania fizycznego), humanistyczny, matematyczno-przyrodniczy (z oddziałem farmaceutycznym), rolniczo-leśny. W r. 1936/37 liczył 4983 słuchaczów.

Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie — pierwotnie akademia jezuicka przekształcona w 1578 r. przez Stefana Batorego na U. ; po okresie rozkwitu, a następnie upadku' zreformowana przez Komisję Edukacji Narodowej, w 11. 1797—1803 ulega silnej rusyfikacji; w r. 1803 przekształcona ustawą Aleksandra I na U. autonomiczny, któremu poruczone zostaje kierownictwo szkolnictwa średniego i elementarnego na Litwie, gdzie w okresie 1803 — 23 jest potężnym ośrodkiem kultury polskiej. W 11. 1823—1832 stopniowo pozbawiany uprawnień i rusyfikowany, wreszcie w r. 1832 zamknięty. Wskrzeszony przez Marszałka Józefa Piłsudskiego w r. 1919 jako U. S. B. Posiada obecnie wydziały ; humanistyczny, teologiczny, prawa i nauk społecznych, matematyczno-przyrodniczy (ze studium rolniczym), lekarski (z farmacją), sztuk pięknych. W r. 1936/37 liczył 3415 słuchaczów.

Uniwersytety ludowe — instytucje oświatowe bądź związane ściślej ze szkołami akademickimi i stanowiące niejako „wydłużenie" działalności tych szkół na szerokie warstwy ludności, bądź też tworzone i organizowane, niezależnie od szkół akademickich zwł. po wsiach, instytuty mające na celu szerzenie oświaty wśród ludu. Typ pierwszy wyszedł z Cambridge, jako tzw. Universily Extension („wydłużenie uniw.") i znalazł także w Polsce naśladownictwo w formie tzw. powszechnych wykładów uniw. Typ drugi najświetniej rozwinął się w Danii pod wpływem M. Grundtviga. Polska ma też liczne U. L. przede wszystkim wiejskie, najczęściej utrzymywane przez instytucje społeczne różnego rodzaju i kierunku, np. U. L. w Gaci, w Szycach i i.

-*• I, 1158, IV, 784.

Unterwalden — jeden z czterech „leśnych" kantonów Szwajcarii, nad Jeziorem Czterech Kantonów. 765 km² pow.; dzieli się od w. XIII na dwa półkantony: U. ob dem Wald (Obwal-den), ze stolicą Sarnen oraz U. nid dem Wald (Nidwalden) ze stolicą Stans.

Uodpornianie, immunizacja (immunitatio) — wywoływanie odporności ustroju na pewne bakterie lub ich toksyny, ew. na pewne substancje chemiczne. U. czynne polega na wprowadzaniu do ustroju osłabionych drobnoustrojów lub toksyn (-*■ Szczepionka), U. bierne na podawaniu gotowej surowicy odpornościowej i. osobnika (-*■ Odporność, Surowica lecznicza).

Upadłość, bankructwo ność, niemożność wywiązania się z przyjętych zobowiązań, zawieszenie spłaty zobowiązań przez firmę handlową, przemysłową. Ogłoszenie U. — orzeczenie sądu o zawieszeniu spłaty zobowiązań przez firmę figurującą w rejestrze handlowym. Wniosek o ogłoszenie U. składać mogą wierzyciele firmy, również jej właściciel. Kupiec, któremu ogłoszono U., tzw. upadły, traci prawo zarządu majątkiem oraz możność korzystania z niego. Majątek ten stanowi masę U. .zarząd nad nią przechodzi w ręce syndyka. Postępowaniem upadłościowym z ramienia sądu kieruje sędzia-komisarz; po ustaleniu przez niego listy wierzytelności i likwidacji majątku upadłego zostaje dokonany podział funduszów masy U. m. wierzycieli.

Upaniszady — teksty filozoficzne wchodzące w skład ksiąg Wedy. -> I, 793, 795—796.

Upaństwowienie, etatyzacja danego przedsiębiorstwa albo gałęzi produkcji przez państwo, drogą wykupu, wywłaszczenia, ustanowienia monopolu państw., np. U. kolei, żup solnych, banków, szkół.

Upita, lit. Upytć — m-ko na Litwie, nad rzeczką tejże nazwy, dopływem Niewiaży, znane z utworu Mickiewicza „Popas w U". Tu jest pochowany w miejscowym kościele Władysław Siciński.

Upomnienie — wezwanie dłużnika przez wierzyciela do wykonania świadczenia. Upominawcze postępowanie — specjalne skrócone postępowanie w sprawach cywilnych, wg którego sąd bez rozprawy nakazuje dłużnikowi zapłacić należność (do 1000 zł).

-► I, 485, 591.

Ural

424.

„niebiańska", gr. muza astro-

wg Freuda jakieś

Uporządkowany zbiór — w matematyce zbiór, którego elementy zostały uporządkowane. Mówiąc ściśle: 1) z każdych dwóch różnych elementów zbioru jeden jest uznany za „wcześniejszy" od drugiego, 2) żaden element nie jest „wcześniejszy" od siebie, 3) jeżeli a jest „wcześniejszy" od b, a b od c, to a jest „wcześniejszy" od c. Uznając np. za „wcześniejszą" tę z dwóch liczb całkowitych, która jest mniejsza, tworzymy ze zbioru liczb całkowitych U. Z. Mówimy inaczej, że stosunek: a < b porządkuje zbiór liczb całkowitych.

Uprawne rośliny — rośliny, nad którymi człowiek roztacza stałą opiekę w tym celu, aby je następnie zużytkować bądź bezpośrednio jako pokarm dla ludzi i zwierząt domowych, bądź jako surowce do przerobu na pokarmy i na inne potrzeby człowieka. —»• art. I V, 1186 — 1196.

Uprząż — wiąże konia z pojazdem, umożliwia skupienie sił konia i przeniesienie ich na ciężar, który ma być uruchomiony. Używa się U.: chomątową, w której koń ciągnie za pomocą chomąta, tj. obłęku zakładanego koniowi na szyję; szorową (szlejową), w której koń o-piera się o napierśnik (szleję). U. z pojazdem łączą pasy i postronki, przenoszące siłę konia na urządzenie pojazdu.

Uprzywilejowane akcje — akcje o szczególnych uprawnieniach określonych w statucie spółki akcyjnej, dotyczących prawa głosu, wys. dywidendy i rozdziału majątku w razie likwidacji przedsiębiorstwa. Są to przeważnie akcje imienne, o wartości wyższej niż zwykłe akcje danego' przedsiębiorstwa.

Upsala, szw. Uppsala — stare m-to uniwer. szw. i dawne m-to koronacyjne królów szw. Katedra gotycka z XIII w., uniw. z 1477 r., znana biblioteka. 32 000 mieszk.

Upust, bocznik (ang. shunt, szunt) — opór przyłączony równolegle do danego oporu (przyrządu elektrycznego, np. amperomierza) w obwodzie elektrycznym. W powstałym rozgałęzieniu część prądu (zależna od stosunku obu oporów) płynie przez U., skutkiem czego spada natężenie prądu w przyrządzie.

Ur — strż. m-to w pd. Babilonii; odegrało poważną rolę w rozwoju sztuki i potęgi polit. państwa. Zachowały się wykopaliska (z II połowy IV tysiąclecia prz. Chr.) wielkich kamiennych grobów królewskich o kunsztownych kopułach,arcydzieła sztuki, przede wszystkim złotniczej (głowy zwierząt z drzewa obite blachami złotymi z kamiennymi oczami; statuetki zwierząt lane z metali i i.).

Uragoga, wymiotnica lekarska (Uragoga Ce-phali-s ipecacuanha) — gat. drzewa z rodziny marzanowatych; występuje w Brazylii; korzenie jej dostarczają tzw. ipekakuany.

1. — dawniej J a i k, rzeka wpadająca do Morza Kaspijskiego; wypływa z Gór Uralskich, bywa uważany za granicę Europy i Azji. 2400 km dł., 250 000 km* dorzecza;

2. — fałdowe pasmo górskie wieku hercyń-skiego, m. płytą nadwołżańską i niziną syberyjską, konwencjonalna granica Europy i Azji, przedłużająca się na pn. na Nowej Ziemi, sięga na pd. aż w strefę pustynnych stepów. Obejmuje wiele stref roślinnych. Znany przede wszystkim dzięki złożom mineralnym z żelazem, platyną, złotem, miedzią itd. na czele, których eksploatacja zaludniła kraj i spowodowała powstanie miast. Dł. ok. 2400 km, szer. 70 km, najwyższy szczyt Narodnaja (1870 m) w pn. części pasma.

-► I, 1198, II, 264, IV, 1550.

Uraloałtajskie języki -* Ałtajskie ludy.

Uralsk — m-to nad rzeką Ural w Republice Kirgiskiej; ludność przeważnie kirgiska. 52 000 mieszk.

Uran — planeta siódma od Słońca (średnia odległość 2870 milionów km) ; zwykle nie widoczny gołym okiem. Średnica 50 000 km, gęstość 0,22 gęstości Ziemi. Okres obiegu dookoła Słońca 84,02 lat. Posiada atmosferę i 4 satelity o orbitach prawie prostopadłych do orbity U.

IV, 1511, 1513.

Uran — pierwiastek, ciężki metal, ostatni w układzie periodycznym pierwiastków. L. porz. 92, c. atom. 238,2, s. chem. U. Posiada własności promieniotwórcze. Znajduje się w minerale uraninicie/-> Blenda smolista), gł. w Sudetach. W związkach jest cztero- lub sześciowartościowy. Soli U. używa się do barwienia szkła (-*■ Uranowe szkło).

I, 1051, II, 1050, IV, 410, 413-417,

Urania

nomii.

Uraninit Blenda smolista.

Uranos (Niebo) — w mitologii gr. władca świata, wg Hezjoda jeden z najstarszych bogów gr., powstał z Chaosu; mąż Gai, ojciec tytanów i cyklopów, których strącił do Tartaru, bojąc się o władzę; pozbawiony tronu przez Kronosa.

Uranowe szkło — szkło zabarwione tlenkiem uranu. W świetle przechodzącym żółte, w odbitym wykazuje zieloną fluorescencję. Używano na wyroby ozdobne.

Uraz (trauma) — każde obrażenie ciała, spowodowane przez czynniki zewnętrzne. U. może sprzyjać rozmaitym zakażeniom, nierzadko też bywa przyczyną chorób nerwowych, najczęściej o charakterze nerwic (tzw. nerwice urazowe) .

Uraz psychiczny

przeżycie, pragnienie, myśl, która dostaje się do świadomości dorosłego człowieka, a zwł. dziecka, z czym świadomość ta żadną miarą pogodzić się nie może i co w następstwie zostaje z niej wyparte.    -> I V, 497.

Urban — imię ośmiu papieży. — 1. — U. I św. (f 230), papież od r. 222, męczennik. Pam. 25 maja. 2. - U. II - (+ 1099), papież

na tle

(1568-1625), pisarz fr., autor słynnego romasu „Astrie", którego treścią jest sentymentalno-pasterska miłość Celadona i Astrei.

zgromadzenie zakonne pod wezwaniem św. Urszuli, zał. w r. 1535 celem wychowywania dziewcząt. Prowadzi liczne gimnazja i pensjonaty dla panien. Do Polski U. przybyły w r. 1857. W r. 1908 siostra Urszula Ledóchowska zał. nowy odłam U., U. Serca Jezusa Konającego.

Urugwaj — 1. — rzeka, wypływająca w pd. Brazylii (w górach Serra do Mar) i wpadająca do Rio de La Plata. W części biegu stanowi granicę'm. Argentyną a Brazylią i Urugwajem. 1600 km dł. (600 km żeglownych), 358 000 km2 dorzecza; 2. — Republica Oriental del Uru-guay — najmniejsza republika Ameryki Pd., nad Atlantykiem; płyta granitowa do 300 m wys., o krajobrazie stepowym; na pn.-wsch. graniczy z Brazylią, na zach. z Argentyną (oddzielona od niej rzeką U.) ; liczne potoki i rzeki. Klimat podzwrotnikowy. Ludność biała, wzgl. metyska. Liczni imigranci. Pasterstwo, rolnictwo, hodowla bydła; fabryki ekstraktów mięsnych. 187 000 km² pow., 2 020 000 mieszk. Stolica Montevideo.

od r. 1088, zakonnik z Cluny, kontynuował walkę Grzegorza VII przeciwko ces. Henrykowi IV. W r. 1095 zwołał do Clermont sobór powszechny, który uchwalił podjęcie pierwszej krucjaty. 3. — U. VI — (1318—1389), papież od r. 1378. Za jego panowania rozpoczęła się wielka schizma, zapoczątkowana wyborem antypapieża, Klemensa VII. 4. — U. VIII — (1568—1644), papież od r. 1623. Dbał o zbrojną potęgę papiestwa. Potępił jansenistów w r. 1644.

Urbanistyka — dział architektury zajmujący się, planową budową miast i osiedli miejskich. -* art. IV, 1196 — 1202 i art. ,, Miasta", III, 595-606.

Urbanizacja — zjawisko socjologiczne, polegające na rozroście i bogaceniu się miast i ludności miejskiej kosztem rozwoju wsi i poziomu życia ludności wiejskiej, co powoduje masowe przenoszenie się ludności wiejskiej do ośrodków miejskich.

Urbanowska Zofia — (* 1849), popularna powieściopisarka dla młodzieży. ,,Gucio zaczarowany", „Księżniczka", powieść „dla dorastających panien", napisana w duchu pozytywistycznym; „Róża bez kolców" przyrody tatrzańskiej, „Cudzoziemiec" i i.

Urbi et orbi (łac. = miastu i światu) — formuła rozpoczynająca orędzie papieża do wiernych, po udzieleniu im błogosławieństwa z bazyliki św. Piotra (miastu = Rzymowi).

Urbłno — m-to wł. w prow. Pesaro. Uniw. zał. w r. 1564. Przemysł jedwabniczy, wyrób kapeluszy. W 11. 1459 — 1773 istniała tu słynna fabryka majoliki i fajansów. 20 000 mieszk.

Urey Harold, jury harald — (* 1893), chemik amer., odkrywca ciężkiego wodoru. Szereg prac w dziedzinie badań ciężkiego wodoru. Nagroda Nobla w r. 1934.

Urdzik, jaślinek (Soldanella) — rodzaj ro-. ślin zielnych z rodziny pierwiosnkowatych; 6 gat. w górach Europy; u nas w Karpatach i Tatrach 2 gat.: U. górski i U. karpacki.

Urfa -> Edessa.

Urfć Honorć, iirfć onorć

Urga -> Ułan Bator.

Uri — jeden z pierwotnych kantonów (niem.) Szwajcarii, na pd. od Jeziora Czterech Kantonów, na wyżynie alpejskiej. W r. 1291 U. wraz z kantonami Schwyz i Unterwalden zawarł wieczyste przymierze skierowane przeciw Habsburgom. 1076 km² pow. Stolica Altdorf. 26 000 mieszk., przeważnie katolików.

Uriel — wg starych podań żyd. jeden z czterech archaniołów, stojący po lewej stronie Bożego tronu.

Urle — wieś i letnisko podwarszawskie (w pwt. radzymińskim) wśród lasów sosnowych nad rzeką Liwiec.

Urlop — czasokres, w ciągu którego pracownik pobiera od pracodawcy wynagrodzenie, choć nie jest obowiązany do pracy. W czasie U. nie można pracownikowi wymówić pracy. Długość corocznego U. przysługującego pracownikowi wynosi dla pracowników umysłowych — miesiąc (lub sześć tygodni), dla pracowników fizycznych — osiem dni po roku pracy i piętnaście dni po trzech latach pracy.

Urmia, zw. także Jeziorem Tebryjskim — bezodpływowe słone jezioro w pn.-zach. Persji. (Azerbejdżan). Ok. 4000 km² pow.

Urobilina — barwnik brunatnawy, występujący normalnie w moczu ludzkim, pochodna Darwnika żółci — bilirubiny.

Urojenie (jictio) — wyobrażenie lub przekonanie, które nie zgadza się z zasadami zdrowego rozsądku i nie może być uzasadnione w sposób zrozumiały i logiczny. Typowym przykładem U. jest U. wielkości. U. należą do częstych objawów chorób umysłowych.

Urojone liczby ->■ Zespolone liczby.

Urologia — 1. — nauka o moczu ; 2. — gałąź medycyny praktycznej, obejmująca choroby narządów moczowych (nerek i dróg wyprowadzających mocz).

Urotropina — (CH₂)#N₄, związek organiczny otrzymywany z aldehydu mrówkowego i amoniaku ; środek moczopędny.

Ursus — osada przemysłowa na pd.-zach. od Warszawy. Fabryka samochodów.

Urszula św. — wg legendy córka króla bryt., zamordowana w Kolonii przez Hunnów, wraz z 11 000 dziewic, towarzyszących jej w pielgrzymce do Rzymu. Pam. 21 października.

Urszulanki

-► III, 647.

W XVII w. U. stanowił

przedmiot rywalizacji kolonialnej Hiszpanów i Portugalczyków. W r. 1811 U. oddzielił się od Hiszpanii i ogłosił niepodległość. W 11. 1817—1825 zajęty przez Portugalczyków. W r.

/, 165, 170, 804, 808.

-* I, 485. stolica Turkestanu Wsch.

cych do U. K. U.

Urzet

barwierski.

nych.

tzw. pragmatyką

stałych i kontraktowych za-

3000 mieszk.

akt prawny, który nadaje małoletniemu (nie poniżej jednak lat 15) pełną zdolność prawną zarządzania swoim majątkiem oraz kierowania swoją osobą. Następuje z prawa w wypadku zawarcia związku małżeńskiego, na które rodzice dali swoje pozwolenie, lub przez oświadczenie osób do tego uprawnionych (rodziców, w razie śmierci obojga rodziców — rady familijnej, nie poniżej jednak w tym wypadku lat 18). Z chwilą U. rodzice tracą prawo użytkowania majątku dziecka.

Usedom, slow. Uznam — niem. wyspa bałtycka u ujścia Odry, z kąpieliskami morskimi. Tu był stary gród slow. Uznam. 408 km². 65 000 mieszk.

1830 U. przy pomocy Anglii odzyskał niepodległość jako republika demokratyczna. W czasie wielkiej wojny U. opowiedział się po stronie Entente’y.

Uruk (biblijny Erek) — strż. m-to w pd. Babilonii. Kilkakrotnie stolica Sumeru. Kilkanaście warstw wykopalisk przedhistorycznych. W jednej z nich wspaniała świątynia z murami i kolumnami, pokrytymi czerwono czarną mozaiką.

Urumtsi 50 000 mieszk.

Urundi -> Ruanda i Urundi.

. Urycz — wieś w pwt. stryjskim, z pięknymi Skałami. Tu leżał w śrdw. gród Tustań. 1400 mieszk.

Uryna -*■ Mocz.

Urząd celny -> Cło. I V, 323, 790.

Urząd Długów Państwa — instytucja sprawująca zarząd nad długami państw. : przyjmuje, przechowuje, rozsyła obligacje, ogłasza tabele wygranych, zajmuje się wymianą papierów przy konwersjach, prowadzi księgę długów i gwaran-cyj udzielonych przez państwo. Podlega Ministerstwu Skarbu.    -»■ IV, 790.

Urząd Kontroli Ubezpieczeń (Państwowy) — władza nadzorcza nad zakładami ubezpieczeniowymi, oprócz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zakres i zasady działalności U. K. U. zostały uregulowane dekretem Prezydenta R. P. ze stycznia 1928 r. U. K. U. wchodzi w skład Zarządu Centralnego Ministerstwa Skarbu. Przy U. K. U. istnieje Rada Ubezpieczeniowa, która opiniuje w sprawach projektów ustawodawczych dotyczących ubezpieczeń, należą-zakresu działania IV, 790.

Urząd Patentowy R. P.

-> Patent.

Urzet barwierski (Isatis tinc-toria) — gat. rośliny dwuletniej z rodziny krzyżowych, występujący gł. w Europie pd. Dawniej uprawiany jako roślina far-bierska, zbliżona do indygo; uprawę zarzucono po uruchomieniu produkcji indyga syntetycznego; dziś rośnie jako zdziczała gł. na gruntach wapien-I V, 1264.

Urzędnik — funkcjonariusz państw, sprawujący czynności administracyjne; potocznie każdy pracownik umysłowy instytucji prawno-publicznej i prywatnej. Praca U. państw, jest jego służbą, przez którą rozumie się wykonywanie obowiązków czyli sprawowanie urzędu. Stosunek państwa do U. określany jest specjalnymi ustawami służbową. Rozróżniamy U. państw etatowych

trudnionych na określony czas. Przestępstwa przeciwko U. podczas pełnienia przezeń czynności urzędowych stanowią specjalną grupę przestępstw (opór władzy, przekupywanie U. i i.); również szereg przestępstw popełnionych przez U. w związku z jego czynnościami urzędowymi stanowi specjalną grupę przestępstw tzw. urzędniczych (nadużycie władzy, ujawnienie tajemnicy urzędowej i i.).

Urzędnik stanu cywilnego — osoba powołana przez prawo do prowadzenia ksiąg stanu cywilnego. W Polsce dla wyznań chrześcij. U. S. C. jest duchowny danego wyznania, dla wyznań nie chrześcij. — przełożony gminy. Odmiennie jest ta sprawa unormowana na terenie b. zaboru pruskiego, gdzie U. S. C. jest zawsze przełożony gminy.

z Urzędowa Marcin — (f 1573), botanik i lekarz, profesor Akademii Krakowskiej w 11. 1525—1534. Opracował dzieło botaniczno-le-karskie pt. „Herbarz polski, tj. o przyrodzeniu ziół i lekarstw rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje" (wydane w 1595 r.).

Urzędowej tajemnicy obowiązek — obowiązek zachowania przez funkcjonariuszy państwowych w tajemnicy pełnionych przez nich czynności, o ile czynności te nie są oficjalnie komunikowane na zewnątrz.

Urzędów — m-ko w pwt. janowskim (woj. lubelskie). Ożywiony handel, młyny. Ponad

III, 262.

Urzędy skarbowe — urzędy podległe Izbom skarbowym; do zakresu działania U. S. należy wymiar i ściąganie podatków bezpośrednich i opłat skarbowych, ćzuwanie nad należytym przestrzeganiem ustaw obowiązujących w dziedzinie podatków oraz wymierzanie kar za ich przekroczenie. U. S. istnieją w każdym mieście pwt., w większych m-tach jest ich po kilka.

-> IV, 790.

U. S. A,, ju es ej — skrót z ang. United States of America — Stany Zjednoczone Ameryki (Pn.).

Usambara — kraina w Afryce wsch. bryt. na terytorium Tanganjiki, wyżynna (800 — 2000 m n. p. m.). 5000 km² pow. 18 000 mieszk.

Usamowolnienie

Ushuaia

przeobrażenie prywatnych przedsiębiorstw w zakłady kierowane przez społeczeństwo, organizacje społeczne, związki, spółdzielnie, pracowników danych przedsiębiorstw; usunięcie prywatnej własności środków produkcji; nacjonalizacja.

Socjalistyczna Republika.

Ussuri

tzw.

Ustiug Wielki — stare m-to pn. Rosji nad Suchoną. Przemysł drzewny. 20 000 mieszk.

Ustna jama (cavum oris) — pocz. odcinek przewodu pokarmowego, u kręgowców ograniczony szczękami, policzkami i podniebieniem. W U. J. znajduje się język oraz umocowane w tzw. wyrostkach zębodołowych szczęk zęby. W U. J. pokarm ulega rozdrabnianiu i zwilżaniu .śliną. Otwór ograniczony wargami, komunikujący U. J. ze światem zewnętrznym nosi nazwę ust (os, słoma).

Ustonogi (Stomatopoda)

Ustroń

wszelkie obraże-

stolica arg. terytorium Ziemi Ognistej, najbardziej na pd. wysunięte m-to na kuli ziemskiej (55° szer. geogr.). Kolonia karna. 1600 mieszk.

Uskok — pęknięcie w skorupie ziemskiej, wzdłuż którego warstwy skalne przesunęły się względem siebie w kierunku prostopadłym do kierunku warstw, tj. zapadły lub podniosły się albo przesunęły się w kierunku poziomym względem warstw po drugiej stronie pęknięcia.

Usolie — 1. — m-to nad górną Kamą; eksploatacja soli. 6000 mieszk. ; 2. — wieś w pobliżu Irkucka, znane miejsce katorgi ros. więźniów polit., m. i. Polaków.

Uspallata — przełęcz andyjska na pd. od Aconcaguy; poniżej przełęczy przechodzi tunelem kolej transandyjska. 3927 m wys.

Uspołecznienie, socjalizacja

Usposobienie, predyspozycja ( praedisposi-tio) — w patologii: szczególna wrodzona lub nabyta skłonność do pewnych chorób; często związane z pewnymi typami konstytucji (np. choroby przemiany materii) .W psychologii: ogół dyspozycyj właściwych danemu osobnikowi.

U. S. S. R. — skrót z : Ukraińska Sowiecka graniczna rzeka mandżursko-sow., prawy dopływ Amuru ; uchodzi pod Chaba-rowskiem. 800 km dł.

Ustawa — akt prawodawczy władzy ustawodawczej (w Polsce sejmu i senatu), uchwalony i ogłoszony w sposób przepisany konstytucją, lub też dekret Prezydenta wydany z mocą U. Do kompetencyj tylko Prezydenta należy wydawanie U. administracyjnych. Konstytucja wyłącza te dziedziny, w zakresie których Prezydent nie może wydawać dekretów' z mocą U., Sejm jednak może przyznać Prezydentowi prawo wydawania dekretów z mocą U. i w tych dziedzinach, z jedynym wyjątkiem dotyczącym dekretowania takiej U., która by zmieniała konstytucję. U. powstaje jako wyraz ogólnej, suwerennej woli i stwarza normę ogólną, która wiąże społeczność.

Ustawodawcza inicjatywa -> Inicjatywa ustawodawcza.

Ustawodawcza władza — jeden z trzech (wg Montesquieu’go ,,L'esprit des lois") rodzajów władzy państw. U W. powołana jest do wydawania ustaw. W państwach o ustroju parlamentarnym U. W. sprawuje sejm i senat, czyli izby ustawodawcze. Ustawodawcze ciało — organ U. W.; przedstawicielstwo ludu powołane do wykonywania władzy ustawodawczej.

-> IV, 725.

Usti niem. Aussig — przemysłowe m-to niem. nad Łabą w Kraju Sudeckim. W pobliżu znaczne kopalnie węgla brunatnego. 44 000 miesrk.

Ustianowa — miejscowość w Bieszczadach. Mieści się tu ośrodek szybownictwa.

III, 387.

Ustica — wyspa na Morzu Tyrreńskim w grupie Wysp Liparyjskich, stara kolonia fenicka, dziś wł. kolonia karna. 8 km².

rząd skorupiaków o pancerzu nie pokrywającym nawet gło-wotułowia. Żyją na dnie mórz, drapieżne. W morzach europ, występuje rawka kątowa ta (Sąuilla maniis L.), poławiane przez rybaków w Morzu Śródziemnym.

Ustrojowe (organiczne) wrażenia — wrażenia, dla których podnietą są zmiany w organach wewnątrz ustroju, np. w narządach trawienia, oddychania, gruczołów itd. Do U. W. zalicza się: głód, pragnienie, sytość, duszność, rześkość, mdłości, bicie serca, dreszcze itp.

stacja klimatyczno-turystyczna w pwt. cieszyńskim (woj. śląskiego) ; kąpiele mineralne i borowinowe. 5000 mieszk.

Ustrzyki Dolne — m-to w pwt. leskim nad Strwiążem; kopalnie nafty i rafinerie. 4000 mieszk.

Ust-Urt — wyżyna (200 m n. p. m.) m. Morzem Aralskim a Kaspijskim; pustynny step ze słonymi jeziorami. Zamieszkana przez koczowniczych Kirgizów.

U-sung — port zewnętrzny Szanghaju.

Usza — 1. — lewy dopływ Niemna w pwt. nieświeskim (woj. nowogrodzkie); przepływa pod Nieświeżem. 67 km dł. 2. — dwa lewe dopływy Wilii: w pwt. wileńskim i wilejskim, dł. 75 km i w pwt. oszmiańskim, dł. 64 km.

3. — prawy dopływ Prypeci na Polesiu wołyńskim. Ok. 180 km dł.

Uszatki (Otariidae) — rodzina ssaków z rzędu pletwonogich. Posiadają niewielkie muszle u-szne. U. żyją stadami w pd. morzach podbiegunowych i pn. części Pacyfiku. Gat.: lew morski (Eumetopias jubatus Schreb.), Arcto-cephalus ursinus L.; futro, zw. selskiny, wys. cenione na rynkach futrzarskich.

Uszkodzenia cielesne nia ciała; z punktu widzenia prawa — obrażenia zadane przez osobę drugą bądź rozmyślnie, bądź nierozmyślnie wskutek zaniechania ostrożności. U. C. pod względem prawnym

bohater babilońskiego poematu o Gilgameszu, w nagrodę za cnoty uratowany wraz z rodziną podczas potopu i obdarzony nieśmiertelnością.

I, 493.

Utonięcie fsubmersio) — uduszenie spowodowane dostaniem się cieczy do dróg oddechowych. Śmierć z U. może nastąpić już w kilka minut po zanurzeniu głowy do cieczy. Ratowanie topielca polega na odwróceniu twarzą ku dołowi dla wylania wody z dróg oddechowych — Oastępnie zaś na długim i cierpliwym stosowaniu sztucznego oddychania oraz podawaniu mocnych środków nasercowych.

polit., wzgl. społeczny ideał, którego zrealizowanie nie jest możliwe. Słowo U. wywodzi się od tytułu powieści polit. Thomasa More’a. U. są wyrazem niezadowolenia * istniejącego stanu rzeczy oraz idealnych dążeń i pragnień, równocześnie jednak zazwyczaj oznaką pewnego braku zmysłu realistycznego.

Utrakwistyczna szkoła rej nauka odbywa się w dwóch językach, np. w języku polskim i rus. U. Sz. wprowadza się na terytoriach zamieszkałych przez ludność mieszaną (tam, gdzie jest co najmniej 20 dzieci polskich i co najmniej 40 dzieci rus.). W Polsce istnieją na niektórych terenach Małopolski Wsch. i Wołynia.

Utrakwiści Husyci.

Utrata — 1.

gło.ści Holandii.

Utrechcki kościół

przez Piotra Koddego,

Utrecht

lowe i przemysłowe (tkactwo) m-to hol. w delcie Renu. Tutaj podpisano w

Wieża katedralna w Utrechcie.

wy-

-> IV, 1174, 1175, 1180.

{* 1883),

Tiosiarczan sodu. -> II, 412.

Utrwalanie — w fotografii usuwanie nie zmienionych po naświetleniu i wywołaniu sub-stancyj światłoczułych z tzw. emulsji klisz, błon i papierów przez rozpuszczanie w roztworze tiosiarczanu sodu.    -> II, 412.

Utwardzanie (uwodornianie, hydrogeniza-przetwarzanie tłuszczów

dzielimy na ciężkie, średnie i lekkie. W zależności od stopnia uszkodzenia kodeks karny przewiduje rozmaite kary.

Uszlachetnianie stali — obróbka termiczna, polegająca na hartowaniu (czasem dwukrotnym), odpuszczaniu itp. celem zwiększenia wytrzymałości stali.

Uszyca — lewy dopływ Dniestru na Podolu ukr.; płynie przeważnie głęb. parowem. 112 km dług.

Uśpienie -> Narkoza.

Uświat, ros. Uświaty — m-ko nad jeziorem tejże nazwy w Rosji zach. Ok. 3000 mieszk.

Utamaro Kitagawa — (1753—1806), słynny drzeworytnik jap. Postacie kobiece, zwierzęta i i.

Utah, ’ju:ta: — półpustynny równinny stan amer. (St. Zj. A. Pn.) w Wielkiej Kotlinie; do r. 1848 należał do Meksyku. Hodowla bydła, rolnictwo tylko na obszarach nawodnionych, górnictwo. 220 000 km², 508 000 mieszk., gł. mormonów. Stolica Salt Lakę City.

Utica, ’ju:tyka — m-to w stanie New York (St. Zj. A. Pn.), nad kanałem Erie. Przemysł metalowy, tkacki; młyny, garbarnie. 102 000 mieszk., w tym ok. 6000 Polaków.

Utlenianie — reakcja chemiczna odwrotna do odtleniania, przyłączanie tlenu do danego związku lub pierwiastka. Nazwą U. obejmuje się również przyłączanie i. pierwiastków mogących zastępować tlen, np. chloru, oraz odszcze-pianie wodoru. Na U. polega palenie się, oddychanie.

Ut Napisztlm

Utopia

szkoła, w któ-— prawy dopływ Bzury. 78 km dł. 2. — dawna nazwa dzisiejszego Piastowa.

Utrechcka unia — unia zawarta w Utrechcie w r. 1579, m. siedmiu pn. prow. niderl. w odpowiedzi na wzmagający się ucisk hiszp. Filipa II, a także w związku z prześladowaniami rei. U. U. zastrzegała poszczególnym prow. wolność rei. oraz zobowiązywała wszystkie prow., które do niej przystąpiły, do ponoszenia wspólnych ciężarów na utrzymanie wojska. Inicjatorem U. U. był Wilhelm Orański. U. U., wraz z poprzedzającą ją unią w Dord-rechcie (w r. 1572), stanowi zawiązek niepodle-

~> III, 893. sekta utworzona w

Utrechcie w r. 1702 zbliżona do jansenizmu, istniejąca i obecnie w Holandii. Liczy ok. 10 000 członków.

stare hand

Utriculus (łac.) pełniony endolimfą pęcherzyk znajdujący się m. uchem środkowym i u-chem wewnętrznym; jeden z organów zmysłu równowagi.

Utrillo Maurice, iitrillo moris znakomity malarz fr. Naiwny w swoim wiernym realizmie, bliski jest kierunkowi ,,nowej rzeczowości". U. maluje z fotograficzną niemal dokładnością, a jednak ze swoistym czarem ulice i zaułki Paryża.

Utrwalacz cja) tłuszczów ciekłych w cenniejsze stałe przez przyłączenie wodoru do zawartych w tłuszczu ciekłych kwasów nienasyconych. W tym celu ogrzewa się oleje pod ciśnieniem z wodorem w obecności katalizatorów, najczęściej rozdrobnionego niklu. Utwardzone tłuszcze (z olejów roślinnych i tranu) stosuje się w mydlarstwie, do wyrobu margaryny, świec.

Utwardzanie stali — zwiększenie twardości powierzchniowej stali przez cementowanie i następne hartowanie.

Utyka, łac. Utica — najdawniejsza kolonia fenicka na pn. wybrzeżu Afryki, na pn.-zach.

od Kartaginy. Od upadku Kartaginy w 146 r. do IV w. po Chr. kwitnące m-to handlowe rzym. prow. Africa. Tu skończył samobójstwem Katon Młodszy (tzw. Utycki) po zwycięstwie Cezara nad pompejańczykami w r. 46 prz. Chr.

Utylitaryzm — kierunek w etyce, którego twórcą jest Bentham (1748—1832). Twierdzi, iż miarą słuszności i niesłuszności jest największe szczęście największej liczby ludzi. J. St. Mili, niesłusznie właściwie uchodzący także za utylitarystę, zaznacza jednak, że szczęście nie jest równe szczęściu.

Uwaga — przejściowy stan gotowości do pewnej czynności umysłowej (najczęściej spostrzegania) .

związkowa republika sow. na prawym brzegu Amu Darii w Turkiestanie zach. 172 000 km², 5 044 000 mieszk. (Uzbeków). Stolica Taszkent.

Uzbrojenie

-> art. IV, 1209-1220.

całkowity układ

art. IV, 1202-1209; IV, 491.

Uwertura (fr. ouverture, uwśrtur) — utwór orkiestrowy, rozpoczynający operę, osnuty na jej motywach. Jeśli motywy i tematy opery są luźno obok siebie uszeregowane, powstaje potpourri. Na ogół jest pisana w formie sonatowej. W dalszym rozwoju formy U. powstała usamodzielniona od opery — U. koncertowa.

Uwiąd starczy -»• Marazm.

Uwierzytelniające listy -> Listy uwierzytelniające. I, 13 9 — 141.

Uwierzytelnienie — poświadczenie autentyczności pisma przez osobę zaufania publicznego, np. notariusza, lub władze państwowe.

Uwłaszczenie — nadanie praw własności; np. U. chłopów pańszczyźnianych — nadanie im praw własności w stosunku do uprawianej ziemi.    -> I, 961 — 962.

Uwodornianie — polska nazwa hydroge-nizacji. U. tłuszczów -> Utwardzanie tłuszczów.

Uziembło Henryk —    (* 1879), malarz.

Wpływy impresjonizmu. Pejzaże, typy ludowe. Poza tym U. działał jako dekorator. Był członkiem — założycielem krakowskiego Towarzystwa Polskiej Sztuki Stosowanej, na którego czele stał Wyspiański i St. Witkiewicz.

Uziemianie — łączenie z ziemią niektórych urządzeń elektrycznych lub ich części w celu zrównania ich potencjałów z potencjałem ziemi lub odprowadzenia atmosferycznych wyładowań elektrycznych (piorunochron). Do U. stosuje się niezbyt cienkie przewody miedziane, przylutowane do rur wodociągowych, wodnego ogrzewania centralnego lub płyty metalowej głęb. zakopanej w wilgotnej ziemi. Przewodniki uziemiające zw. są uziemieniem. Przeważnie stosowane również w odbiornikach radiowych.

Uxmal — ruiny m-ta w Meksyku pd. (Ju-katan). Resztki kultury Tolteków. Wspaniałe budowle.

Uzbekistan

IV, 1146.

ogół środków walki, broni należących do (lub obsługiwanych przez) pojedynczego żołnierza (U. osobiste, indywidualne) albo przez zespół żołnierzy czyli obsługę (U. zespołowe). Całokształt spraw związanych z zaopatrywaniem wojska w U., naprawą, dostarczaniem amunicji itd. należy do służby U., kierowanej przez odpowiednio wyszkolony fachowy personel.

Uzdrowisko — miejscowość o szczególnych własnościach gruntowych lub klimatycznych stwarzających dobre warunki dla leczenia chorych oraz ozdrowieńców; U. dzielimy na stacje klimatyczne (miejscowości górskie, lesiste itp.) oraz zdrojowiska, posiadające zdroje mineralne o własnościach leczniczych. Szczególnym typem U. są miejscowości kąpielowe. Najbardziej znane U. polskie: Krynica, Truskawiec, Ciechocinek i i.

Uzębienie (dentutura) zębów w szczęce. Rodzaj U. jest charakterystyczny dla danego gat. zwierząt. (-> Zęby).

Uznać, zapisać na dobro — w buchalterii : wpisać pewną pozycję na konto Credit (ma); opp. obciążyć, wpisać pewną pozycję na konto Debet (winien).

Uznanie za zmarłego — orzeczenie sądu uznające za zmarłą osobę zaginioną, która przez dłuższy czas (wg kodeksu Napoleona 10 lat) nie dawała znaku życia i nie została odnaleziona pomimo starań w tym kierunku. U. z. Z. powoduje wszelkie skutki prawne przewidziane w wypadku śmierci.

Uzupełniająca służba wojskowa -> Wojskowa służba.

Użhorod (węg. Ungv£r) — do 2 listopada 1938 r. stolica Rusi Podkarpackiej nad rzeką Uh, następnie przyłączony do Węgier, na granicy terenów zamieszkałych przez Słowaków, Rusinów i Węgrów. 27 000 mieszk.

Użocka Przełęcz — przełęcz w Karpatach Wsch., na granicy Polski i Czechosłowacji. W 11. 1914/5 teren zaciętych walk austr.-ros. o dostęp na Węgry. 889 m wys.

Użyteczności publicznej przedsiębiorstwa -> Przedsiębiorstwo.

Użytkowanie — prawo używania rzeczy lub prawa własności; czasowe ciągnienie korzyści z jakiegoś dobra, stanowiącego cudzą własność, z obowiązkiem zachowania nienaruszonej substancji tej własności. (-> Dzierżawa).

Używki — substancje, najczęściej pochodzenia roślinnego, polepszające smak potraw, sprzyjające trawieniu, bądź pobudzające układ nerwowy i działalność serca. U. dzielą się na: narkotyczne (kawa, herbata, kakao, tytoń), alkoholowe (piwo, wino) i przyprawy korzenne (pieprz, imbir, cynamon). U. nie są niezbędne dla ustroju; stosowane często i w znacznych ilościach, są szkodliwe dla zdrowia.

(* 1871), po-

1. — wysepka na

czy myśli na poezję o wypracowanej, klasycznej formie wiersza. Gł. dzieła: ,,Les Odes" („Ody"), ;,Charmes“ („Powaby"), ,,Le serpent" („Wąż"), szkice krytyczne i utwory prozaiczne.

Yaletta

(1407—1457), humani-

Yalmy, walmi

górzysta

1.

r-

z wodzów

V    — s. chem. pierwiastka wanadu.

V    — skrót oznaczający wolt.

V    — cyfra rzym. = pięć.

Vaal — rzeka w pd. Afryce, prawy dopływ Oranie. 680 km dł.

-> 1, 1198.

Vacuum Oil Company, 'wakjuam oil 'kem-pany (ang.) — amer. przedsiębiorstwo naftowe. Posiada w Polsce rafinerię w Czechowicach.

Vaida-Voevod Alexandre lityk rum. W 11. 1906—1918 jako poseł rum. partii narodowej do parlamentu węg. z Siedmiogrodu walczył o jego autonomię, później o przyłączenie do Rumunii. W 11. 1919—1920 premier rządu rum. i min. spraw zagranicznych, uzyskał na konferencji paryskiej uznanie aneksji Besarabii. W 11. 1932—1933 ponownie premier.

Vaillant Edouard Marie, waja ćduar mari — (1840—1915), socjalista fr., jeden z bojowników Komuny paryskiej w r. 1871; współpracownik ..Humanitó", od r. 1888 redaktor ,,L’homme librę".

Valencia, walenszja zach. brzegu Irlandii; odgrywa dużą rolę w komunikacji kablowej przez Atlantyk; znana stacja meteorologiczna. 26 km², 2000 mieszk. 2. -> Walencja.

Valenciennes, walasjen — twierdza pn.-fr. nad górną Skaldą; przemysł tkacki i metalurgia. Dawniej wyrób słynnych koronek, tzw. walansjenek. 42 000 mieszk.

Valentinianus — zach.-rzym. cesarze: 1. V. I. Flavius — (321 — 375), obwołany cesarzem przez wojsko w r. 364, oddał Wsch. bratu Valensowi, zabezpieczył granice zach. nad Renem przed Germanami. 2. — V. II — (f 392), syn poprz., rządził razem z bratem Gracjanem ; zamordowany. 3. — V. III — (419 — 455), cesarz Zach. od r. 425. Za jego rządów podbita została Afryka przez Wandalów, Brytania przez Saksów, Attyla wtargnął do Italii; zamordowany.

Valera Eammon de, wa’ljara ’i:man da — (* 1883), polityk irl., bojownik niepodległości Irlandii, przywódca partii republikańskiej; w r. 1916 za udział w powstaniu antyang. skazany na śmierć, potem ułaskawiony, uwolniony na zasadzie amnestii. W r. 1917 wybrany do parlamentu irl., w 11.    1919—1922 prezydent irl.

republiki. W r. 1922 złożył urząd prezydenta, nie godząc się na jakąkolwiek łączność Irlandii z imperium bryt. W r. 1923 ogłosił zaprzestanie walki zbrojnej, w r. 1927 bojkotu parlamentu. Od r. 1932 premier rządu irl.

Valćry Paul, walćri pól — (* 1871), czołowy poeta fr., neoklasyk; reprezentuje uniwersalny intelektualizm, dążność do przetopienia zdoby-

stolica i gł. port Malty nad Morzem Śródziemnym; ang. baza flotowa. Niegdyś siedziba zakonu kawalerów maltańskich. 60 000 mieszk.

Valla Lorenze sta wł., twórca historyczno-filologicznej krytyki tekstów; tłumacz Homera, Herodota, Tu-cydydesa. Zwolennik filozofii Epikura.

Valladolid — gł. m-to prow. V. w Hiszpanii środk.; dawna stolica Starej Kastylii. W V. zmarł w r. 1506 Kolumb. 91 000 mieszk.

fr. wieś w Szampanii, pamiętna zwycięstwem wojsk fr. nad prus., 20 września 1792 r.

Valois, walua, Walezjusze — 1. — boczna linia Kapetyngów, królewska dynastia, która panowała we Francji w 11. 1328— 1589; dzielili się na gł. linię V., której pierwszym przedstawicielem na tronie Francji był Filip VI, ostatnim Karol VIII, na linie V.-Orlćan, reprezentowaną przez Ludwika XII i na linię V.-Angouleme, której pierwszym przedstawicielem był Franciszek I, ostatnim — Henryk III. — 2. — kraina w pn. Francji, od r. 1406 księstwo. Stąd pochodziła dynastia V.

Valona, Vlora — port alb.; 9000 mieszk.

Valparaiso — gł. port Chile nad Pacyfikiem. 193 000 mieszk.

Van (hol.) — w nazwiskach hol. przedrostek, pisany łącznie lub rozdzielnie z nazwiskiem, oznaczający pochodzenie danego rodu z miejscowości wymienionej po V.

Vancouver, wan’ku:var i lesista wyspa Kolumbii Bryt. u wybrzeży Kanady, nad Pacyfikiem. 33 000 km², 30 000 mieszk. Stolica Victoria; 2. — gł. pacyficzny port Kanady w Kolumbii Bryt. 247 000 mieszk.

Vanderbilt Cornelius, ’wa,nd3rbylt ko: ’ni:ljas —    (1794—1877), pn.-amer. finansista

i przemysłowiec, przedsiębiorca kolejowy, zwany „królem kolei".

Vandervelde Emile — (* 1866), belg. działacz socjalistyczny, polityk, jeden Drugiej Międzynarodówki. Min. spraw zagranicznych w 11.    1925—1927, min. bez teki

w 11. 1935—1936. W r. 1925 podpisał układ lokarneński z ramienia Belgii. Autor licznych dzieł społecznych.

Varangerfjord — zatoka norw. na Morzu Arktycznym, wysunięta najbardziej na pn.-wsch. Jej pn.-wsch. wybrzeże należy od r. 1920 do Finlandii. 110 km dł., 53 km szer.

Varazdin, węg. Varazd — m-to w Jugosławii, na prawym brzegu Drawy; do r. 1918 stolica komitatu węg. tejże nazwy. 14 000 mieszk.

poglądów La Rochefoucauld, choć mniej pesymistyczne.

Vaux, wó — fort fr. na pn.-wsch. od Verdun, przedmiot krwawych walk niem.-fr. od marca

Vega Felix Lope de Carpio — (1562—1635), wielki pisarz hiszp., twórca hiszp. dramatu narodowego i b. płodny autor we wszystkich dziedzinach literatury. Pozostawił 470 komedyj, 56 misteriów, liczne utwory liryczne, powieści, nowele, eposy odznaczające się znakomitą formą i opanowaniem języka. -> I, 1243, II, 855.

Veii — strż. m-to etruskie na pn.-zach. od Rzymu; w r. 396 prz. Chr. zdobyte przez Rzymian. Cenne wykopaliska.

Velasquez Diego Rodrigues de Silvay — (1599—1660), malarz hiszp., czynny na dworze Filipa IV; malował portrety, kompozycje figuralne. Sztuka V., nawskroś realistyczna, wykazuje wnikliwą obserwację psychologiczną, świetne operowanie efektami światła i powietrza; znakomity kolorysta. Gł. dzieła: ,,Las Meninas“ (infantka Margarita ze swoim dworem), liczne portrety Filipa IV, błaznów królewskich, ,,Sa-ragossa" i i. -* II, 861, III, 467, 470.

Velde van de — rodzina malarzy niderl. — Willern

Varese — wł. m-to okręgowe w Piemoncie, u stóp Alp, nad jeziorem tejże nazwy. Uprawa do- listopada 1916 r. wina i drzew morwowych, przemysł jedwabni-czy. 43 000 mieszk.

Vargas Getulio Dornellas — (* 1883), polityk brazyl., w r. 1927 prezydent Stanu Rio Grandę do Sul; od r. 1934 prezydent republiki.

Variete, warjetć (fr. = rozmaitości) — nazwa teatrzyku, często tylko sezonowego, w którym odbywają się lekkie wesołe przedstawienia, urozmaicone występami śpiewaczymi, tanecznymi, akrobatycznymi i i.

Vasari Giorgio (di Toldi) — (1511 — 1574), architekt i malarz wł. epoki rozkwitu renesansu, biograf artystów. Wsławił się budową pałacu Uffizi we Florencji (dziś słynna galeria sztuki).

Vasco da Gama -+ Gama.

-> III, 1022, 1031.

Vasogen — wazelina utleniona dla ułatwienia wchłaniania jej przez skórę. Rozpuszcza w sobie szereg leków i daje z wodą trwałe emulsje, w których postaci stosuje się do wcierań (z jodem, kamforą, preparatami salicylowymi i i.).

(1633 — 1707), znakomity 2. - Adriaen (1636-1672),

Vasteras, Westeras — m-to okręgowe w 1.

Szwecji, stolica prow. Vastmanland, przy uj- marynista. ściu rzeki Svarta do jeziora Malar. Katedra    brat poprz. Malował przeważnie stada pasą-

z XIII w.; zamek. Przemysł metalurgiczny.    cego się bydła, poza tym sceny mitologiczne.

32 000 mieszk.

Vendśe, wadó -» Wandea.

Vaterlandische Front (niem. = Front Ojczyźniany) — stronnictwo polit. w dawnej Austrii zał. w r. 1933, stojące na gruncie ideologii chrześcij., o zabarwieniu autorytatywno stanowym, zorganizowane na modłę wojskową. Miało gł. na celu utrzymanie niezawisłości Austrii. Zlikwidowane w r. 1938 po aneksji Austrii przez Niemcy.

Vau le Louis, wó la lui — (1612—1670), dworny architekt Ludwika XIV. Rozpoczął rozbudowę Wersalu na rezydencję monarszą.

-► IV, 1231.

Vauban Sćbastien Le Prestre de, wóba

pierwszy mie-

Vendśmaire, wadćmór siąc fr. rewolucyjnego kalendarza (22 września do 21 października).

Venezia Euganea, Venezia propria — kraina we Włoszech pn.-wsch.; obejmuje prow. Bel-luno, Padwę, Rovigo, Treviso, Udine, Vicenzę i Wenecję. 18 314 km⁸, 4 000 000 mieszk. Venezia Giulia — kraina we Włoszech pn.-na- wsch., utworzona w r. 1923 z części ziem należących przed wielką wojną do Austrii. Obejmuje prow. Fiume, Gorycję, Połę, Triest i Zarę. 15 814 km², 979 000 mieszk.

Venezia Trldentina — kraina we Włoszech sćbastje la prestr da — (1633—1707), inżynier, pn., utworzona w r. 1923 z części ziem należą-marszałek Francji za Ludwika XIV; genialny cych przed wielką wojną do Austrii. Obejmuje zdobywca i konstruktor twierdz, zbudował 33 Trydent i Tyrol pd. 13 913 km², 659 000 mieszk. fortece i naprawił 300. Autor szeregu dzieł woj- (duży °/₀ Niemców).

Veneziano Domenico di Bartolommeo

skowych.

-> II, 387.

(ok. 1410—1461), malarz wł. epoki renesansu. Przeważnie portrety kobiece.

Venezuela -> Wenezuela.

Vaud, niem. Waadt — kanton w pd.-zach.

Veni Creator Spiritus (łac.= przyjdź, Duchu Stworzycielu) — początek starego przypisywanego papieżowi Grzegorzowi W. hymnu do Ducha Św., śpiewany w czasie uroczystych

Szwajcarii, m. Jeziorami Genewskim i Neucha-tel. Rozwinięty przemysł (zegarki, czekolada, instrumenty muzyczne). 3250 km² pow.,

328 000 mieszk., przeważnie Francuzów, ewangelicko-reformowanych. Gł. m-to: Lozanna. —

Kanton V. do r. 1798 tworzył część kantonu

berneńskiego, od r. 1803 należy do Związku nabożeństw, np. podczas ślubów.

Veni, vidi, vici (łac. = „przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem") — słowa, w których

Szwajc. jako osobny kanton.

Vauvenargues Luc de Clapiers, wówenarg luk da klapjć — (1715—1747), pisarz fr., mora- Cezar doniósł Rzymowi o swym zwycięstwie nad lista. Autor aforyzmów pt. ,,Maximes", w któ- królem pontyjskim Farnacesem^w r. 47 prz. rych zawarł swe poglądy na świat, zbliżone do. Chr.

Yenizelos Eleutherios

Ventdse, watóz — szósty miesiąc fr. kalendarza rewolucyjnego, od 19 lutego do 20 marca.

Yenus, Wenus

rzym. bogini wiosny, kwiatów i ogrodów, później utożsamiana z gr. Afrodytą. Czczona w Rzymie, zwł. od czasów Cezara, który uważał się za jej potomka.

Venus z Milo.

Cezarowi. Stracony.

Traktat w V. — traktat zawarty w r. 843 m. trzema synami Ludwika Pobożnego: Lotariu-szem, Ludwikiem Niem. i Karolem Łysym. Podzielił państwo frankońskie na trzy części, z których z czasem wytworzyły się Włochy, Niemcy i Francja.

Verga Giovanni — (1840—1922), powieścio-pisarz wł., rodem z Sycylii- W powieściach autobiograficznych i wiejskich opowiadaniach opisuje swoją ziemię rodzinną. -> I V, 1404.

Vergennes Charles Gravier hr., werżen szarl grawjć — (1717 — 1787), dyplomata fr.; w 11. 1754—1768 poseł w Konstantynopolu, wykazał życzliwość wobec spraw Polski. Od r 1774 minister spraw zagranicznych, prowadził politykę porozumienia z Rosją.

Yerhaeren Emile

III, 900.

(1828-1905),

V.:

(1864-1936), gr. mąż stanu, twórca związku bałkańskiego przeciw Turcji, której kosztem rozszerzył granice Grecji po wojnie bałkańskiej. Od r. 1899 min., w 11. 1910—1915 premier. W czasie wielkiej wojny spowodował abdykację króla Konstantyna i wypowiedzenie się Grecji po stronie koalicji; w 11. 1917—1920 faktyczny dyktator kraju, następnie kilkakrotnie premier. W r. 1935 kierował nieudałym powstaniem wojskowym na Krecie.

Ventimiglia — m-to portowe we Włoszech pn.-zach., na wł. Riwierze, niedaleko granicy fr. Zimowe uzdrowisko. 17 000 mieszk.

/O

W strż. Grecji słynął posąg V. knidyjskiej, dłuta Praksytelesa, znany z licznych ko-pij rzym. (najlepsza w Watykanie).

V. miloń ska — posąg V., rzeźba gr. z I w. prz. Chr., znajduje się w Luwrze (uszkodzona, bez rąk).

Yeracini Francesco Maria —

(1685—1750), słynny wł. skrzypek i kompozytor utworów skrzypcowych, oper i i.

Vera Gruz — gł. port Meksyku na wsch. wybrzeżu kraju. 67 000 mieszk.

Vercelli — stolica wł. prow. V., 39 000 mieszk., w strż. pamiętna zwycięstwem Mariusza nad Cymbrami w r. 101 prz. Chr.

Vercingetorix — (J- 46 prz. Chr.), wódz powstania Gallów przeciw Cezarowi w r. 52. Oblężony w Alezji po uporczywej obronie uległ

I, 879.

Verdaguer y Santaló Jacinto — (1845 — 1902), poeta-kataloński, od r. 1870 ksiądz kat. Zasłynął jako autor eposu ,,La Ałlantida". Pisał poza tym liczne utwory rei.

Verdi Giuseppe — (1813—1901), wł. kompozytor operowy,- obok Wagnera największy dra-matyk muzyczny XIX w., reformator opery wł. Napisał opery: „Rigoletto", „Trubadur", „Traviata", „Don Carlos", „Aida", „Otello", „Falstaff" i i. poza tym: „Stabat Mater", „Kwartet e-moll", „Reąuiem" ii. -»■ I V, 1421.

Verdier Jean, x., werdjć ża — (* 1864), filozof fr., od r. 1929 arcybiskup Paryża. Zorganizował fr. akcję kat.

Verdun, werde — silna twierdza fr. nad Mozą w Lotaryngii. Tutaj rozegrała się w r. 1916 (21 lutego — 18 grudnia) najkrwawsza bitwa w dziejach ludzkich, która pochłonęła prawie milion ludzi po stronie niem. i fr. M-to posiada, jedyne obok Lwowa, polski order ,,Virtuti Militari". 17 000 mieszk. -> II, 389-392, 428.

(1855—1916), poeta belg. z grupy symbolistów fr., o mocnym zacięciu społecznym. Poezje liryczne V. odznaczają się siłą plastycznego wyrazu i wielkimi zaletami kolorystycznymi. Przez swój styl, wyróżniający się zwł. śmiałością metafory i przez użycie wolnego wiersza V. wywarł wielki wpływ na poezję współczesną. Poematy,- poezje, dramaty: ,,Les Auhes" („Zorze"), ,,Le Cloitre" („Klasztor"), utwory prozaiczne i krytyczne.

Verlaine Paul, wórlćn pól — (1844—1896), poeta fr., parnasista, potem symbolista i deka-dent. Poezje V. : ,,Romanc.es sans paroles" („Romanse bez słów"), ,,Sagesse“ („Mądrość") i i., odznaczają się siłą przeżycia osobistego i muzycznością wiersza.

Vermeer Jan van Delft — (1632—1675), jeden z najznakomitszych malarzy niderl. XVII w. Wnętrza, sceny rodzajowe, o charakterystycznym kolorycie srebrzystym. Gł. dzieła: ,.Malarz w pracowni", „Czytająca list", „Sznur pereł" i i.

Vermont, w3:r’mont — stan amer. na pn.-wsch. w tzw. Nowej Anglii. 25 000 km², 360 000 mieszk., w tym 4000 Polaków. Stolica Mont-pelier.

Verne Jules, wern żul pisarz fr., autor licznych powieści dla młodzieży, w których z proroczym wręcz darem jasnowidzenia popularyzował przyszłe zdobycze nauki, wiążąc je z fantastyczną fabułą powieściową. Stworzył rodzaj literacki podróży fantastycznych. Najbardziej znane powieści „Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi", „Dzieci kapitana Granta", „Podróż dookoła świata w dwadzieścia cztery godziny", „Podróż do środka ziemi" i i.

Vernet, wernć — rodzina malarzy fr. — 1. — Joseph, żózef — (1714—1789), pejzaże, przeważnie morskie. Gł. dzieła: „Port marsylski", „W kąpieli" ii. — 2. — Horace, oras — (1789 — 1863), wnuk poprz., uczeń ojca swego (Carle’a

V., 1758—1835). Liczne obrazy batalistyczne, przeważnie z epoki Napoleona. Poza tym portrety. Gł. dzieła: ,',Bitwa pod Jeną", „Bitwa pod Wagram" i i. Szereg portretów Napoleona.

Veronese Paolo (właśc. Paolo Ca li ar i) — (1528—1588), malarz wenecki rozkwitu renesansu. Sztukę jego cechuje: upodobanie do przedstawiania świetności życia, uroczystości, godów itp.; zmysł dekoracyjny, bogaty koloryt. Gł. dzieła: ,.Wesele w Kanie", ,,Gody w domu Lewi", , .Porwanie Europy", „Triumf Wenecji".

Yerrocchio Andrfea del

Verrocchio : pomnik Colleoniego w Wenecji.

Verviers, werwjć —

m-to we wsch. Belgii; rozwinięty przemysł tkacki;    43 000 mieszk.

Vesalius Andreas — (1514—1564), anatom niderl.; stworzył podwaliny nowoczesnej anatomii. Gł. dzieło: ,,De corporis humani fabrica" („O mechanizmie ciała ludzkiego"). I, 980.

Vespucci Amerigo — (1451 — 1512), żeglarz wł.; zwiedził i opisał wybrzeża Zatoki Meksykańskiej i Brazylii. Nazwisko V. uwiecznił w nazwie odkrytego przez Kolumba kontynentu (Amervka) kartograf niem. Waldseemuller w r. 1507.

szących się przy niej licznych świątyń od podnóża Palatynu do Forum.

Via triumphalis (łac.) — droga triumfalna, która w strż. Rzymie prowadziła z Pola Marsowego przez Forum na Kapitol; była drogą czystego wjazdu zwycięskich wodzów.

Viborg — 1. — gł. m-to okręgu tejże nazwy w Danii (Jutlandia), nad jeziorem V. Katedra z XII w. 17 000 mieszk. 2. Wyborg.

Yibrato (wł. = wibrując)

na instrumentach

Yłckers, ’wykarz

Ł. Znane są zwł. czołgi typu V.

-► II, 841.

Yictoria regia.

kwiaty początkowo białe, później różowe. Nasiona jadalne.

Victor-Perrin Claude, wiktór pere kłód — (1764—1841), od r. 1808 ks. Belluno, marszałek Francji; odznaczył się pod Frydlandem. W r. 1809 zwyciężył Wellingtona w Hiszpanii. W r. 1814 przeszedł na stronę Burbonów, w 11. 1821-1823 min. wojny.

Vida Marco Girolamo — (ok. 1489—1566), pisarz wł.-łac. Najsłynniejszym jego dziełem jest ,,Christias", poemat o życiu Chrystusa, napisany na polecenie papieża Leona X. Poe-

V. wywarł wybitny wpływ na polskich batalistów.

-> IV, 1413. (1435- 1488), znakomity rzeźbiarz i malarz wł. wczesnego renesansu ; rzeźby jego mają linie niespokojne.

Gł. dzieła rzeźbiarskie: pomnik konny kondo- < tiera Colleoniego w We- I necji, „Dawid", „Niewierny Tomasz", malarskie : „Chrzest Chrystusa". V. był nauczycielem Leonarda da Vinci.

II, 381, IV, 691.

Versailles, wersaj ->

Wersal.

-*> I. 156, III, 1034.

Veto (łac. = zabraniam) — w strż. Rzymie formuła! przez wygłoszenie której trybun ludowy mógł unieważnić uchwałę Senatu. W nwż. państwach konstytucyjnych monarcha lub prezydent posiada w pewnych okolicznościach prawo V. absolutnego lub tylko zawieszającego przeciwko uchwałom przedstawicielstwa ludowego. (-> Liberum veto).

Vevey — szwajc. miejscowość klimatyczna na pd. brzegu Jeziora Genewskiego. Tu zmarł Sienkiewicz, który w czasie wielkiej wojny zał. w V. polski komitet ratunkowy z udziałem I. Paderewskiego, A, Osuchowskiego i i. 21 000 mieszk.

Vśz£re, wćzór Wezera.

Via (łac.) — droga, ulica, u Rzymian oznaczała także drogę wojskową, szosę. Na listach tyle co „przez", np. v. Warszawa.

Via Appia -* Appiusza droga.

Viareggio — port wł. i kąpielisko w Toskanii, nad Morzem Śródziemnym. Uzdrowisko zimowe. 33 000 mieszk.

Via sacra (łac. = „droga święta") — w strż. Rzymie droga, która prowadziła wzdłuż wzno-uro-w muzyce:

określenie dźwięków wibrujących, drżących, u-zyskiwanych zwł. w grze strunowych przez prawie niedostrzegalne, szybkie skracanie i przedłużanie struny.

Vice (łac.). wice — przedrostek oznaczający: na miejscu, w zastępstwie, np. wiceminister, wiceprezes.

Vicenza — stolica prow. tejże nazwy we Włoszech pn.-wsch. Siedziba biskupa. Katedra gotycka, pałace projektu Palladia. Ożywiony przemysł. 65 000 mieszk.

Vichy, wiszi — zdrojowisko fr. i cieplice; liczne źródła szczaw alkalicznych, skuteczne w chorobach przemiany materii. 22 000 mieszk.

jedna z największych ang. fabryk żelaza i stali; buduje okręty, lokomotywy i skupia w swym ręku większość ang. przemysłu uzbrojeniowego. Zał. w r. 1828, jako niewielka fabryka stali. W r. 1927 połączona z towarzystwem Armstrong Co Ltd.; w r. 1928 kapitał zakładowy wynosił 12 500 000

-y IV, 1214.

Vico Giovanni Battista — (1668—1744), filozof wł., autor dzieła „Nowa nauka", którym zapoczątkował filozofię kultury.

Vicomte, wicót (fr.), Viscou nt'waikaunt (ang.) — wicehrabia; pierwotnie zastępca hrabiego, dziś tytuł szlachecki we Francji i Anglii.

Victoria, wyk’to:rja — ang. nazwa m-ta chiń. Hong-kong.

Victoria — rzym. bogini zwycięstwa, odpowiednik gr. Nike.

Victoria regia — gat. rośliny wodnej, pokrewnej grzybieniowi. Występuje w tropikalnej Ameryce, gł. w wodach Amazonki, niekiedy hodowana w cieplarniach; olbrzymie (do 2 m średnicy), grube i mięsiste liście, podniesione przy brzegach, duże wonne

(1820-

port w* hiszp. Galicji; 65 000

wł. Yilla-

1.

(fok. 1264),

dawna łac. nazwa Wiednia.

(1846-1912), czes.

(1753-1824),

mat V. ,,Scacchia ludus" („Gra w szachy") naśladował Kochanowski w swoich „Szachach".

Viebig Klara — (* 1860), popularna powieściopisarka niem.; od powieści w stylu realistycznym przeszła do powieści patriotycznych, jak np. ,,Die Wacht am Rhein" („Straż nad Renem").

Vienne, wjćn — lewy dopływ Loary, 350 km dł. 21 000 km² dorzecza.

Vienne, wrjćn — m-to okręgowe we Francji pd.-wsch. na lewym brzegu Rodanu. Uprawa wina i jarzyn. Budowle romańskie, m. i. katedra z XII w. 26 000 mieszk.

Vieuxtemps Henri. wjeta ari 1881), belg. wirtuoz i kompozytor skrzypcowy. Napisał: sześć koncertów skrzypcowych, sześć etiud koncertowych, uwerturę, hymn i i.

Vigće Lebrun F.lisabeth Louise -► Lebrun (Elisabeth Vigće).

Vigeland Gustav — (* 1869), rzeźbiarz norw. Monumentalne kompozycje figuralne. Wpływ Rodina, później ekspresjonizmu. Gigantyczna kompozycja, składająca się z szeregu posągów obrazujących życie, stanąć ma w Trogner-parku w Oslo. V. był przyjacielem Przybyszewskiego.

Vignola Giacomo Barozzi da — (1507 — 1573), słynny architekt wł. Po śmierci Michała Anioła prowadził budowę kościoła św. Piotra w Rzymie. Poza tym twórca kościoła del Gesń w Rzymie, pałacu Farnese w Piacenzy i i. V. pisał też dzieła teoretyczne. Najważniejsze: ,,Regole delle cinąue ordini d'archite.ttura“ („Zasady pięciu porządków architektonicznych").

Vigny Alfred,de,wini alfrćd,da — (1797— 1863). poeta romantyczny, dramaturg i powieścio-pisarz fr. Twórczość V. opiera się na pesymistycznej filozofii i posiada charakter refleksyjny. Gł. dzieła: ,,Po&me,s antiąues et modernes" („Poematy antyczne i współczesne") ; powńeść historyczna ,,Cinq- Mars” i dramat ,,Chatterton“.

-> 7, ,527, I V, 598.

Yigo mieszk.

Villach — niem. m-to w Karyntii. nad rzeką Drawą. Źródła gorące. Ożywiony przemysł. 22 000 mieszk.

Villafranca — m-to wł. niedaleko Werony; 14 000 mieszk. W V. zawarty został w r. 1859 pokój m. Napoleonem III a austr. cesarzem Franciszkiem Józefem I. Austria ustąpiła Piemontowi Lombardię, FYancja uzyskała Niecę i Sabaudię.

Villars Claude Louis, wilar kłód lui — (1653 — 1734), książę, marszałek fr. i dyplomata za Ludwika XIV. W czasie wojny o sukcesję hiszp. odniósł kilka zwycięstw (pod Denain w r. 1712 i i.).

Villefranche, wilfrasz franca, m-ko na Riwierze fr. Zimowa stacja klimatyczna, mały port morski. 5000 mieszk. 2. — m-ko fr. nad Saoną, we Francji wsch.

Przemysł włókienniczy i maszynowy; handel winem. Zabytki renesansowe. 18 000 mieszk.

Villers-Cotterets, wilćr kotarę — m-to fr. w dep. Aisne (Francja pn.). Dom Dumasa -ojca. W lipcu 1918 r. natarcie czołgów fr. na pozycje niem. w lesie V.-C. 4000 mieszk.

Villehardouin Geoffroy, de, wilardue żofrua, da — (ok. 1150 — 1213), fr. kronikarz, uczestnik wyprawy krzyżowej, opisał ją w dziele ,,La Conquite de Constantinople" (,,Zdobycie Konstantynopola"), które stanowi jeden z najstarszych i najcenniejszych zabytków prozy fr.

VilHers de L’Isle-Adam Philippe, wiljć da lii ada filip — (1840—1889), poeta fr., poprz symbolistów i modernistów, autor dramatu ,,Axel“ (tł. Miriama-Przesmyckiego) i i.

Villon Franęois, wijó frasua —(1431 — ok. 1463), pierwszy wielki poeta fr. ; prowadził życie kryminalisty, z trudem unikając szubienicy. Poezje V. : ,,Le Petit Testament“ („Mały testament"), ,,Le Grand Testament“ („Wielki testament"), ballady i i., cechuje dowcip, ironia i głęboki liryzm. Tłumaczenie polskie Boya-Żeleńskiego.

Vincennes, wesen — m-to fr. w dep. Seine, obecnie wsch. przedmieście Paryża; pole wyścigowe, zamek, park. 47 000 mieszk.

Vincentius Bellovacensis polihistor śrdw., dominikanin; wychowawca na dworze Ludwika IX, autor największej „encyklopedii" śrdw. : „Speculum mains" („Największe zwierciadło").

Vinci Leonardo da -> Leonarda da Vinci. -> I, 292. III, 88. 465.

Vindobona

Vinter Zygmunt prozaik, jeden z wielkich pisarzy czes. XIX w.; studia, nowele „Mistrz Kampanus" i w. i.

, Viotti Giovanni Battista wł. skrzypek, wirtuoz i kompozytor. Napisał 29 koncertów skrzypcowych, 51 duetów skrzypcowych, 18 sonat, 21 trio smyczkowych, 2 kwartety smyczkowe i i.

Virchow Rudolf — (1821 — 1902), znakomity patolog niem., twórca anatomii patologicznej ; stworzył tzw. patologię komórkową, wg której przyczynę każdej choroby stanowią zmiany zachodząc w komórkach.

I. 981, III, 974-975.

Virginia -* Wirginia. -► I, 184, IV, 1319.

Viritim (łac. = na każdego z osobna; powszechnie) — rodzaj elekcji, w której udział bierze najszerszy ogół. W Polsce elekcję V., tj. przez całą szlachtę, wprowadzono w r. 1573 za sprawą Jana Zamoyskiego (który* chciał w ten sposób uniknąć przeprowadzenia nie popularnej wśród mas szlacheckich kandydatury habsburskiej) i odtąd obowiązywała już aż do rozbiorów.

Virtuti Militari (łac. = cnocie wojennej) — order wojskowy nadawany za wybitne czyny wojenne. Ustanowiony w r. 1792 przez króla Stanisława Augusta, odnowiony w r. 1919.

Uiil

Krzyż srebrny orderu Yirtuti Militari (V klasa).

rodzina rze

źbiarzy norymberskich. 1 — Peter

Militari.

(ok. 1486-1517),

(*1876), znakomity

W:U

Krzyż wielki orderu Virtuti Militari na wstędze (I klasa).

Posiada pięć klas. Oznaka V. M.: krzyż cztero-ramienny na wstążce ciemnoniebieskiej, z szer. czarnymi paskami na brzegach. Dewiza: „V. M.“ o-raz „Honor i Ojczyzna".

Kawalerowie orderu otrzymują dożywotnią pensję 300 zł rocznie.

Yischer

(1460 - 1529), twórca szeregu grobowców we Wrocławiu, Magdeburgu Gwiazda orderu Virtuti ii. 2. — Hermann młodszy

syn poprz. W Polsce kilka jego dzieł: płyta nagrobna Piotra Kmity w katedrze krakowskiej i i. 3. — Hans — (ok. 1488—1550), brat poprz. Posąg Apollina w ratuszu norymberskim, posąg młodzieńca w Muzeum Narodowym w Monachium i i.

Vischer Friedrich Theodor — (1807—1887), estetyk niem. (poch. ze Szwabii). Zrazu pod wpływem Hegla, rzecznik tzw. estetyki za wartościowej, tzn. uważającej ideę za istotę piękna, później w bystrych i ciętych krytykach rzecznik realizmu, autor humorystycznej powieści >tAuch einer" („Także jeden¹").

Visconti — arystokratyczna rodzina wł.; panowała w Mediolanie w 11. 1277—1447 (od r. 1395 jako książęta). Skoligacona ze Sforzami, do . których przeszła władza po wygaśnięciu rodu V.

Viś, wł. Lissa — jugosł. wyspa na Adriatyku, należąca do Archipelagu Dalmatyńskiego. Uprawa wina. W r. 1866 flota austr. odniosła tu zwycięstwo nad flotą wł. Gł. m-to V. 100 km* pow., 5500 mieszk.

Visby, Wisby — m-to na szw. wyspie Got-land i port bałtycki. W XII —XIII w. m-to hanzeatyckie z ożywionym handlem i przemysłem, spalone przez Duńczyków w 1361 r., odtąd podupadłe. 10 500 mieszk.

Vis maior (łac.) Siła wyższa.

Vistula — łac. nazwa Wisły.

Vita brevis, ars longa (łac. — życie krótkie, sztuka długa) — zdanie, przypisywane Hipo-kratesowi, wyrażające myśl, że życie jednostki jest niczym wobec wiecznej wielkości sztuki.

Viterbo — m-to we Włoszech środk. (prow. rzym.). Źródła siarczane. Liczne zabytki architektury. 37 000 mieszk.

Viti Levu — najpiękniejsza górzysta wyspa w archipelagu Fidżi, otoczona rafami koralowymi. 10 397 km², ponad 50 000 mieszk.

Vitoria — stolica pn.-hiszp. prow. Alava. Stare zabytki architektury. 41 000 mieszk. W r. 1813 Wellington po zwycięstwie nad Francuzami pod V. wyparł ich z Hiszpanii.

Vittorio Veneto — m-to w pn.-wsch. Włoszech u stóp Alp nad Livenzą, pamiętne klęską wojsk austro-węg., zadaną przez wojsko wł. w październiku r. 1918. Klęska ta przyczyniła się w dużym stopniu do likwidacji monarchii habsburskiej. 24 000 mieszk.

Vivace (wł.) — w muzyce: żywo, prędko; vivacissimo — b. żywo, jak najżywiej.

Vivaldi Antonio - (1680-1743), wł. kompozytor i skrzypek; przyczynił się do rozwoju i urozmaicenia solowego koncertu. Napisał: triosonaty, sonaty skrzypcowe, koncerty orkiestrowe, koncerty skrzypcowe, 38 oper i i.

Vives Juan Luis —    (1492—1540), filozof

pochodzenia hiszp.; przeciwstawił się metodzie scholastycznej, a przez swoje trzytomowe dzieło ,,De anima et vitn" („O duszy i życiu") stał się faktycznym twórcą nowoczesnej psychologii.

Viviani Renć, wiwjani renć — (1863 — 1925), fr. mąż stanu, adwokat, socjalista; wielokrotny min., w 11. 1914—1915 premier.

Vlaminck Maurice malarz i rysownik fr. Maluje przeważnie pejzaże o rozległym widnokręgu i wyraźnej konstrukcji. Wpływ Cćzanne’a. Charakterystyczny dla obrazówV. jest kolor soczystej zieleni. Wywarł wpływ na współczesne malarstwo europ. V. jest także autorem powieści z życia chłopów.

Ylissingen — port hol. na wyspie Walche-ren; ma znaczenie dla komunikacji z kontynentu do Anglii. 23 000 mieszk.

Vogel Zygmunt —    (1764—1826), malarz.

Uczeń Bacciarelli’ego, malarz nadworny Stanisława Augusta. W pokaźnej serii widoków Warszawy odtworzył wiernie architekturę współczesnej stolicy, obraz jej ulic, placów itd. Większość obrazów w warszawskim Muzeum Narodowym.

Volapiik — jeden z najwcześniejszych języków międzynarodowych, stworzony sztucznie w r. 1879 przez Niemca Schleyera (1831 — 1912). Nie przyjął się.

Volkstag — jedno z dwóch, obok Senatu, ciał ustawodawczych W. M. Gdańska. Składał się pocz. ze 120 (obecnie 72) posłów, wybranych w pięcioprzymiotnikowym głosowaniu, na przeciąg lat czterech. V. nie może być rozwiązany.

Volney Constantin Franęoi, hi. de, wolnej kó-state frasua, da — (1757— 1820), filozof, podróżnik i polityk fr.; zwiedził Egipt, Syrię i Amerykę

2600 km²,

o niepodległość.

Vo8S Johann Heinrich — (1751 —1826), poeta niem., znakomity mistrz wiersza; autor słynnych sielanek, z których ,,Luise" przypomina ,,Hermann und Dorothea" Goethego. Przekładał na niem. „Odyseję" i „Iliadę" Homera.

Vrbas

Pn. W r. 1789 członek Zgromadzenia Narodowego. Napisał: „Les ruinea ou mćrlitations sur les rSolutions des empirea“ („Ruiny albo rozmyślania nad rewolucjami w cesarstwach") ,,CaUchisme du citoyen fmnęnis" (.,Katechizm obywatela fr.“) i i.

Volo — gł. port Tesalii w Grecji nad zatoką

V. na Morzu Egejskim ; 48 000 mieszk.

Volpl di Misurata Giuseppe — (* 1877), polityk wł., ekonomista. Brał udział w lozańskiej konferencji pokojowej w r. 1912, która przyznała Włochom Dodekanez. W 11. 1925 — 1928 minister skarbu, zajmował się sprawą amer. i ang. długów Włoch.

Volta Alessandro — (1745—1827), fizyk wł. Gł. prace w dziedzinie elektryczności. Objaśnił zjawiska rzekomej elektryczności zwierzęcej, odkryte przez Galvaniego. Skonstruował ogniwo V., elektrofor, ulepszył elektroskop.

~> II, 366.

Voltaire, woltćr (właśc. Franęois Marie Arouet, frasua mari aruć) — (1694—1778), pisarz, filozof i historyk fr., gł. reprezentant o-świecenia fr.; pisma V. wywarły decydujący wpfyw na ukształtowanie się kultury XVIII w. i — obok pism Rousseau — przygotowały grunt pod wybuch rewolucji fr. W 11. 1726 — 1729 przebywał V. w Anglii, w 11. 1734—1739 w Lotaryngii na zamku Cirey, w 11. 1750—1752 w Poczdamie u Fryderyka W., od r. 1758 w swej szwajc. rezydencji w Ferney (stąd zw.,,mędr-cem z Ferney"). Zacięty wróg kościoła, zwolennik tolerancji i filozoficznego deizmu. Wśród bogatej i wszechstronnej twórczości pisarskiej

V., odznaczającej się znakomitym stylem i ciętością pióra, znajduje się epopeja narodowa ,,La Henriade", traktaty filozoficzne (..Lettres phi-losophigues" — „Listy filozoficzne" i i.), poezje filozoficzne i okolicznościowe, satyry (m. i. epos satyryczny ,,La pucelle d’Orl4an" polskim przekładzie Mickiewicza „Darczanka"), ody, tragedie (,,Brutus", ,, Zatrę", ,,M6rape" ii.) , powieści (m. i. ,,Candide"), dzieła historyczne (,,Charles XII” i i.). Jeden z współpracowników Wielkiej Encyklopedii fr., utorował drogi nowocześnie pojętej historii kultury („Le siłcle do Louis XIV", „Wiek Ludwika XIV").

-► I. 519, II, 206,¹ 211, 212, 213, II, 841 III, 293, 1170.

Volty ogniwo -> Ogniwo.

Volturno — gł. rzeka wł. Kampanii; wpada do Morza Tyrreńskiego. 160 km dł., 5600 km2 dorzecza.

Volumina Legum (łac.) — ogólny ośmio-tomowy zbiór praw dawnej Polski, wydany w XVIII w. V. L. zaczęli opracowywać Stanisław Konarski i biskup Józef Załuski, ukończyli pijarzy w r. 1782. W 11. 1859 — 1860 nastąpiło powtórne wydanie V. L. w Petersburgu; kontynuacją V. L. zajęła się Polska Akademia Umiejętności w Krakowie.    -* I, 295.

Vondeł Joost van den — (1587 — 1679), znakomity poeta niderl. Dramaty i liryki opiewające piękno kraju rodzinnego V. i wyrażające jego przeżycia osobiste. Pisał także satyry, zwł. przeciwko fanatykom kalwinizmu. -*■ I, 1244.

Vorarlberg, Przedarulania — dawny górzysty austr. kraj związkowy nad Jeziorem Bodeńskim, od marca r. 1038 wchodzi w skład Rzeszy, połączony z Tyrolem;

155 000 mieszk. Stolica Bregencja.

Vorttsmarty Mih&ly — (1800—1855), węg. poeta romantyczny. Pisał liryki erotyczne i patriotyczne, potem poświęcił się twórczości dramatycznej, tworząc szereg wartościowych dramatów odzwierciedlających węg. walki

-► I V, 1280.

Wrbas.

Vrchlicky Jaroslav (właśc. Emil Frida) — (1853 — 1912), poeta czes., uznany za największego, jeden z „wielkiej trójcy poetów" XIX w. (V., Cech, Zeyer). Napisał ok. 500 poematów, 33 dramaty, prace naukowe, liryki („Głosy w puszczy", „Czarowny ogród", „Sny o szczęściu" i wiele i.); tłumacz (m. i. „Dziadów" Mickiewicza).

de Vriendt Cornelis -> Floris. -*■ III, 905.

de Vries Hugo — (1846—1935), znakomity botanik hol., twórca teorii mutacji. IV, 578.

W — skrót z West (niem. i ang. = zachód). W — skrót oznaczający wat.

W — s. chem. pierwiastka wolframu (tungstenu).

Waal — 1. — nazwa dolnego biegu Renu. 2. -»■ Vaal

Waals Johannes Diderik van der — (1837 — 1923), fizyk hol. Gł. prace w dziedzinie teorii kinetycznej płynów (cieczy i gazów). Sformułował równanie, wyrażające ściśle zależność m. objętością, ciśnieniem i temperaturą gazów rzeczywistych. Nagroda Nobla w r. 1910.

Wabash, ’uo:b&sz — m-to w stanie Indiana (St. Zj. A. Pn.). 10 000 mieszk.

Wace, „ejs — (f 1171), truwer anglonor-mandzki; napisał „Roman de Rrut", fr.-nor-mandzką wersję łac. kroniki Geoffrey’a of Mon-mouth.

Wachholz Leon — (* 1867), lekarz, specja-

Waddington, 'uodyNtan— najwyższy szczyt lista medycyny sądowej. Napisał: „Medycyna Gór Nadbrzeżnych w Kolumbii Bryt. 4034 m wys. sądowa", „Psychopatologia sądowa" i i.    Wadi, u ad i lub ued (ar.) — sucha dolina na

Wachlarzoskrzydłe (Słrepsiplera) — rząd pustyniach, z odwodnieniem jedynie po silnym owadów. Samice bezskrzydłe, o kształtach ciała    opadzie deszczowym. Niekiedy jest to wyschła

robakowatych, pasożytują w ciele niektórych    dolina dawnej rzeki, płynącej w poprzednim,

błonkówek. Samce, wolno żyjące, mają przed- ■wilgotniejszym okresie, nią parę skrzydeł zmarniałą, drugą silnie roz- Wadium — suma składana w gotowiźnie, winiętą, składającą się wachlarzowato. Samce papierach pupilarnych jako gwarancja dotrzymają szczęki słabo rozwinięte; żyją krótko, nie mania warunków przetargu, oferty, umowy; pobierając pożywienia.    zastaw, kaucja, rękojmia.

Wachmistrz — starszy podoficer kawalerii Wadowice — i żandarmerii, stopień wojskowy odpowiada-    skini. 8000 mieszk.

jący sierżantowi w i. broniach.    Wafd — egips. stronnictwo nacjonalistyczne ;

Wachowiak Stanisław — (* 1890), ekono-    głosi hasło zupełnego uniezależnienia kraju od

mista, uczestnik powstania wielkopolskiego.    wpływów ang.

Poseł na sejm ustawodawczy; w 11. 1924—1926 Wag, słów. Vah - lewy dopływ Dunaju, gł. wojewoda pomorski. Dyrektor Powszechnej Wy- rzeka Słowacji; stara i doskonała, droga przez stawy Krajowej.    Karpaty. 400 km dł., 78 000 km* dorzecza.

Wachta — w terminologii morskiej — 1. — Waga — gwzb. nieba pd. na ekliptyce i siód-okres służby na okręcie trwający cztery godziny; my znak zodiaku.

2. — część załogi okrętowej (jedna zmiana) Waga — przełęcz w Tatrach Wysokich, in. obejmująca wszystkie specjalności, pełniąca jed-    Wysoką a Rysami. W r. 1935 zbudowano tu

nocześnie służbę na okręcie. Wachtowy —    najwyżej położone schronisko tatrzańskie,

marynarz pełniący służbę. Oficer wachto-    2343 m n. p. m.

wy — oficer pełniący służbę.    Waga — przyrząd do wyznaczania ciężaru

Wacht am Rhein (niem. = „Straż nad Re-    ciał. Najczęściej składa się z dźwigni dwura-

nem") — niem. pieśń patriotyczna. Słowa na-    miennej, tzw. belki, podpartej po środku; na

pisał w r. 1840 Max Schneckenburger, muzykę—    końcach umieszczamy przedmiot badany i od-

w r. 1854 K. Wilhelm. Po wojnie fr.-prus. W.    ważniki o znanym ciężarze (W. szalkowa,

a. R. był przez jakiś czas niem. hymnem naro-    talerzowa). W. znajduje się w równowadze

dowym.    (b^lk^. przyjmuje położenie poziome), gdy mo-

Wacław — imię książąt i królów czes. z dy-    menty statyczne obu ramion, a więc ich obcią-

W. Święty —    żenią są równe. W W. pomostowych, prze-

(ok. 910 — 929), ks. od r. 921, gorliwy krzewiciel    znaczonych do ważenia dużych ciężarów, ramię

chrześcijaństwa; zamordowany przez swego    obciążane odważnikami jest 10 (W. dziesiętna,

brata Bolesława, wodza partii narodowo-po-    decymalna) lub 100 (W. do ważenia wozów, wa-

g kiej. Od niego wywodzi się nazwa korony    gonów) razy dłuższe od drugiego, skutkiem czego

św. W. Pani. 28 września. 2. — W. I. — (1202—    ciężar odważników jest 10 lub 100 razy mniejszy

1253), król od r. 1228. W r. 1241 odparł najazd    odważonego. W. lekarska (doważenia osób)

tatar, na Morawy. Krzewił kulturę niem. 3. — W.    równoważy się przez przesuwanie ciężarków

II. — (1271 — 1305), syn Ottokara II, król czes.    wzdłuż belki. W W. wskazówkowych ciężar

od r. 1283 i polski od r. 1300, Walczył z Łokiet-    ważony wychyla dźwignię kątową obciążoną sta-

kiem, w r. 1291 zajął Kraków i Małopolskę. Po-    łym ciężarem z położenia równowagi; wielkość

jąwszy za żonę córkę Przemysława Wielkopol-    ciężaru odczytuje się na podziałce W. Po-

skiego, zajął w r. 1300 Wielkopolskę i po wygna-    dobnie urządzone są W. do listów. W W. sprę-

niu Władysława Łokietka koronował się w Gnie-    żynowych ciężar ważony

źnie na króla Polski. Krzewił kulturę niem.    ściska lub rozciąga spręży-    TT

-*• IV, 1223. 4. — W. III — (1289—1306), syn    nę, przy czym odkształce-

poprz., od r. 1301 król węg., od r. 1305 król czes.,    nie jest proporcjonalne do

pretendował do korony polskiej; zamordowany    ciężaru. W pracowniach na-    |

w Ołomuńcu. Na nim wygasła dynastia.    ukowych używane są b.

Wacław z Szamotuł — (f 1572), jeden    czułe W. analityczne,

z największych mistrzów polskiej muzyki wie-    pozwalające ważyć z do-

logłosowej XVI w., od r. 1547 nadworny kom-    kładnością do 0,0001 g przy

pozytor Zygmunta Augusta. Z licznych dzieł, pi-    użyciu dokładnych odważ-    4

sanych n capella i należących wyłącznie do muzy-    ników i tzw. konika, tj.

ki rei., zachowały się tylko nieliczne utwory: mo-    ciężarka (zwykle 0,01 g)

tety i pieśni z tekstem polskim. / V 252. przesuwanego wzdłuż belki (z podziałką na Waco, '„ejkou — m-to w Teksasie (St. Zj. setne części). Jeszcze czulsze są mikrowagi. A. Pn.) nad rzeką Brasos. tJniw. Handel bawełną. Waga — lewy dopływ Dwiny w Rosji pn. 53 000 mieszk.    W dolnym biegu żeglowny. 500 km dł.

nastii Przemyślidów: 1.

świat i Życie — V,

IV, 501

m-to pwt. w woj. krakow-

Waga analityczna.

72

sił ni. ładunkami

,Siegtried",

,,Gólterddmmerung"

sekta mahomet. przedstawicieli czystego islamu, zał. przez kupca Abdul Wahaba (1703—1787). W. odrzucali kult świętych, grobów, wszelki zbytek, propagowali odrodzenie islamu w duchu prostoty i skromności. W XX w. W. zjednoczyli w jedno państwo prawie całą Arabię pod wodzą Ibn Sauda. Dziś wpływy ich ograniczają się do państwa Nedżd.

Wahadło —

1.

okresem wahań. Okres wa-

Waga Teodor — (1739—1801), ksiądz-pijar, pedagog i historyk, autor b. popularnego podręcznika historii: ,,Historia książąt i królów polskich krótko zebrana" i i.

Waga hydrostatyczna -* Hydrontat yczrui waga.

Waganci (z łac. vagor — błąkam się, tułam się) — w śrdw. wędrowni szkolarze, śpiewacy. Przeważnie klerycy z nie dokończonymi studiami. Byli przedstawicielami lekkiego repertuaru, aktualnych piosenek swawolnej treści, opiewających używanie i urodę życia. Kontynuowali tradycję strż. mimów.

Waga skręceń — przyrząd do mierzenia sił, zwł. małych. Zawieszona na sprężystym drucie lub nici (np. kwarcowej) belka z ciężarkami na końcach; siły badane działają na ciężarki w ten sposób, że skręcają drut. Z kąta skręcenia (b. dokładnie mierzonego za pomocą umieszczonego na drucie lusterka i podziałki z lunetką) można obliczyć wielkość sił działających. Stosowana do pomiaru elektrycznymi lub biegunami magnetycznymi (Coulomb, w r. 1785), wyznaczenia stałej ciążenia powszechnego (Cavendish, w r. 1798) i i. celów.

Wagner Cosima — (1837 — 1930), druga żona (od r. 1870) Ryszarda W., córka Liszta i hr. Agoult; w 11. 1857—1869 była żoną Hansa Bu-lowa. Po śmierci Wagnera aż do r. 1908 kierowała festivalami w Bayreuth.

Wagner Richard — (1813—1883), kompozytor niem., genialny mistrz dramatu muzycznego, jego kompozytor, poeta i teoretyk, świetny dyrygent. Od r. 1872 w Bayreuth, gdzie przy pomocy Ludwika II bawarskiego zorganizował własną scenę operową. Długie lata łączyła W. zażyła przyjaźń z Fr. Nietzschem. W twórczości W. można odróżnić 3 okresy; 1. — wczesne opery pod wpływem „wielkiej opery" wł. i fr., 2. — nowy rewolucyjny styl operowy, 3. — ostateczna, konsekwentnie przeprowadzona reforma operowa: „śpiew deklamacyjny" (Sprech-gesartg), „nieskończona" melodia, motyw przewodni. Gł. dzieła; ,,Rienzi", ,,Der fliegende Hol-lander" („Holender tułacz"), ,,Tannhduser", ,,Lo-htngrin", ,,Tristan und Isolda", ,,Die Meistermn-ger von Nilrnberg" („Śpiewacy norymberscy"), tetralogia „Der Ring der Nibelungen („Pierścień Nibelungów") : ,,Rheingold“ („Złoto Renu"), „ Walkilre",

(„Zmierzch bogów") ; „Parsifal". Poza tym: ntwory chóralne, pieśni i szereg pism kry-tyczno-muzycznych. W. stworzył, jako przeciwstawienie do szablonu opery wł., szereg dzieł scenicznych, w których powaga oraz głębsza ideowość treści łączy się z piękną i oryginalną formą literacką, muzyka jest uzależniona od tejże formy i treści. Deklamacja słowa jest zasadniczym czynnikiem wyrazu muzycznego; muzyka, na równi z innymi sztukami: poezją, malarstwem (dekoracją), rzeźbą (mimika i plastyka) oraz architekturą (odpowiedni teatr) składają się na nierozłączną całość. Środkiem do tego jest u W. symfoniczność muzyki, zastosowana do tzw. „Leitmotive" — motywów przewodnich, który to środek, jako charakterystykę osób i sytuacyj, doprowadził

W. do mistrzostwa. Jako twórca niem. opery narodowej; do której wprowadził świat mitologii germ. i którą ożywił niem.-narodowym duchem, jest W. uważany za prekursora narodowego socjalizmu i otoczony w Trzeciej Rzeszy specjalnym kultem i czcią.

-> I, 321, 882, III, 942-943.

Wagner von Jauregg Julius — (* 1857), psychiatra i neurolog austr.; twórca metody leczenia porażenia postępującego i wiądu rdzenia przez zakażenie chorego zimnicą. Laureat Nobla z r. 1927.

Wagon — wóz kolejowy toczący się po szynach. Składa się z podwozia z kołami i nadwozia. Posiada po dwie osie sztywne albo cztery osie zgrupowane po dwie w wózki przegubowe. Nadwozia różnią się zależnie od przeznaczenia.

W. towarowe (nośność najczęściej 10 do 20 ton) bywają otwarte (platformy, węglarki) lub zamknięte; istnieją W.-chłodnie, W.-cysterny i i. W. osobowe posiadają nadwozia najczęściej metalowe; zależnie od wykończenia wewnętrznego rozróżnia się W. I, II, III klasy, sypialne, restauracyjne, salonowe. Ponadto W. pocztowe, bagażowe, sanitarne i i.

Wagon motorowy — wagon kolejowy zaopatrzony we własne silniki, poruszający się samodzielnie. W. M. z silnikami spalinowymi (najczęściej Diesla) rozwijają b dużą szybkość (do 170 km/godz.) i są znane pod nazwą 1 u x-torped y i i.

Wagotonina — hormon trzustki, wydzielany niezależnie od insuliny, zwiększający pobudliwość nerwu błędnego i regulujący gromadzenie glikogenu w wątrobie.

Wagram — wieś pod Wiedniem; 5 i 6 lipca 1809 r. rozstrzygające zwycięstwo Napoleona nad Austriakami.

Wahabicl

-* I, 268.

matematyczne — ciężki punkt materialny zawieszony na nieważkim łączniku (jako przybliżenie: kulka na cienkiej nici); wychylone z położenia równowagi, waha się m. skrajnymi położeniami. Największe wychylenie kątowe nazywa się amplitudą, czas pełnego (podwójnego) wahnięcia (np. od położenia skrajnego do przeciwnego skrajnego i z powrotem)

OL

W.

Wahadło matematyczne

; a -

amplituda

wahań.

Walcarka.

zagrzebywania się w piasku. Rozdzielnopłciowe ; larwy wolno pływające.

Walcownia — zakład przerabiający przy walcarek surowe bloki metali na

W.

do naśladowania

hań jest dla niewielkich wychyleń niezależny od amplitudy (tzw. izo-chronizm W., odkryty przez Galileusza) . 2. — W. fizyczne — jakiekolwiek ciało stałe zawieszone na osi nie przechodzącej przez środek masy. wahające się pod wpływem siły ciężkości. Izochronizm W. znajduje praktyczne zastosowanie w zegarach wahadłowych. 3.

Foucaulta -> Foucault.

Waikato — rzeka Nowej Zelandii; przepływa przez jezioro Taupo, uchodzi do Pacyfiku. 380 km dł., ok. 75 km żeglownych.

Wajdelota — kapłan i pieśniarz u pogańskich Litwinów i Prusów.

Wakcyna -»■ Szczepionka. IV, 971 — 972.

Wake, uejk — amer. wyspa na Pacyfiku; projektowana baza flotowa St. Zj. A. Pn. 8 km*.

Wakefield, '„ejkfidd — m-to w Anglii pn.-wsch. w hr. York. Wyroby lniane, handel zbożem i bydłem. 60 000 mieszk.

Wakuola, wodniczka — banieczka występująca w niektórych komórkach roślinnych i zwierzęcych, wypełniona płynem (W. pulsująca, u wymoczków) lub pokarmem (W. trawienna). -> II, 1273, 1274-1275, IV, 45.

Walc, fr. valse, niem. Walzer — spokojny, melodyjny taniec w takcie */«, pochodzenia niem. Od XIX w. taniec towarzyski i jako ,.powolny

W." rozpowszechniony przez Lannera i J. Straussa. Stylizowany, stanowi samoistny u-twór muzyczny (Chopin, Schumann, Liszt, Brahms i i.).

Walcarka — maszyna do walcowania metali; składa się zasadniczo z dwu twardych, b. gładkich walców (W.) obracanych w odwrotne strony.

Blok lub wlewek (-+ Wlewnice) metalu zostaje zgnieciony m. dwoma walcami i przybiera profil zależny od kształtu szpary m. walcami. Drogą walcowania

Walcowane profile.

uzyskuje się tzw. żelazo profilowe, blachy, taśmy i profile ze stali, mosiądzu, metali lekkich.

W. skośne, wynalazku Mannesmanna, pozwalają również walcować rury.

Walcheren — wyspa hol. m. Skaldą a Morzem Niemieckim. 209 km*.

Walconogł (Scaphopoda) — gromada mięczaków morskich o szczątkowej głowie, muszli z dwóch stron otwartej i kształcie lekko wygiętego stożka; walcowata noga służy do pomocy

blachy i i. wyroby walcowane.

II, 920.

Waldeck — kraj w Niemczech zach., od r. 1929 część Prus, przedtem samodzielny kraj związkowy (od r. 1918). Kraj górzysty (odnogi łupkowych Gór Nadreńskich). Rolnictwo i hodowla bydła, przemysł mało rozwinięty. 1055 km* pow., 56 000 mieszk., gł. ewangelików. Stolica Arolsen.

Waldeck-Rousseau Pierre Marie Renć, waldek ruso pjćr mari renć — (1846—1904), fr. polityk demokratyczny; kilkakrotny minister; w 11. 1899—1902 premier. Zwolennik oddzielenia kościoła od państwa i ustawodawstwa laickiego.

Waldemar — imię królów duń.: 1.

I. — (1131 — 1182), król od r. 1157; zjednoczył państwo, zwyciężył pogańskich Wendów, zdobył Rugię w r. 1168. 2. — W. II — (1170—1241), syn poprz., król od r. 1202; rozszerzył panowanie nad Bałtykiem, pobity jednak pod Born-hóved w r. 1227 przez Adolfa IV ks. Holsztynu, musiał zrzec się części swych zdobyczy.

3. - W. IV Atterdag - (1317-1375), król od r. 1340; zdobył Wisby w r. 1361, uległ w wojnie z Hanzą w r. 1368.

Waldemaras, Voldemaras Augustyn — (* 1883), polityk lit.; w r. 1917 prezydent lit. Zgromadzenia Narodowego, premier i min. spraw zagranicznych w 11. 1919—1922, sprawował władzę dyktatorską w 11. 1926—1929. Prowadził ostrą politykę antypolską, uniemożliwiając na forum Ligi Narodów normalizację stosunków polsko-lit. (W r. 1927 spotkanie w Genewie z Marszałkiem Piłsudskim). Za próbę wojskowego przewrotu w r. 1934 skazany na 12 lat więzienia. Ułaskawiony.

Waldenburg, Wałbrzych — m-to pwt. na Dolnym Śląsku, w rejencji wrocławskiej. Kopalnie węgla; fabryka porcelany. 45 000 mieszk.

Waldensi — sekta chrześcij., zał. w Lyonie w r. 1176 przez Piotra Valdez. W. odrzucali wiele dogmatów kat , nawoływali życia pierwszych chrześcijan. W. wyklęci przez kościół, prześladowani przez inkwizycję, zachowali się w Sabaudii, ulegając silnie wpływom protest.

Waldteufel Emil - (1837-1915), fr. kompozytor, nadworny muzyk Napoleona III i cesarzowej Eugenii. Znane jego melodyjne walce.

Walec — bryła geometryczna ograniczona przez pow. walcową i dwie. równoległe płaszczyzny. Pow. W. składa się więc z dwóch równych figur płaskich (zw. podstawami

W.) i pow. krzywej (zw. pow. boczną czyli pobocznicą W.). Odległość m. płaszczyznami podstaw nazywa się jego wysokością.

Gdy podstawy są prostopadłe do pow. bocznej, wówczas W. nazywa się prostym. Gdy podstawy są kołami — nazywa się kołowym.

Wzory: V = nr^h, 8 = 2 nrh, gdzie V oznacza objętość W. kołowego, r — promień podstawy, h — wys., S — pole pow. bocznej W. kołowego prostego.

Walgierz Wdały; drzeworyt Zygmunta Kamińskiego do „Powieści o Udałym Walgierzu" St. Żeromskiego.

Walec drogowy parowy (schemat).

wielokrotnie tematem opracowań literackich. W r. 1906 ukazała się „Powieść o Udałym Walgierzu" Stefana Żeromskiego.

— w mitologii germ. góra, na którą wstępowali polegli w bitwie bohaterowie. Bóg Wotan był panem W., walkirie częstowały tu bohaterów piwem i miodem.

Walia, ang. Wales, uejlz, strż C ambr i a i Siluria —płw. na zach. brzegu W. Brytanii o ludności celtyckiej; w śrdw. samodzielne księstwo. W r. 1283 podbite i przyłączone do Anglii przez Edwarda I, który w r. 1301 oddał W. swemu synowi Edwardowi II (od tego czasu tytuł ks. W. nadawany jest następcy tronu). W r. 1536 ostatecznie wcielona do Anglii. Górzysty kraj krajobrazowo pięknych nieużytków, stanowiących dzisiaj obszar turystyczny. Na pd.-wsch. W., koło złoży węgla kamiennego skupił się przemysł i handel, powstały porty. 19 000 km², 2 158 000 mieszk., w tym zaledwie 4°/₀ mówi po walijsku.

Walec drogowy — powoli poruszający się ciężki pojazd, napędzany parą lub silnikiem spalinowym, zaopatrzony w b. ciężki

Wal hal la

walec o dużej średnicy. Służy do wałowania dróg bitych, czyli wgniatania i wyrównywania kamieni oraz szutru, do wygładzania nawierzchni asfaltowej.

II, 582.

Walencja, hiszp. Valencia — 1. — przemysłowe i handlowe m-to hiszp. z awaripor-tem Gra o. W śrdw. ośrodek królestwa mau-rytańskiego W., w r. 1319 połączonego z Ara-gonią unią personalną. 320 000 mieszk, 2. — przemysłowe (bawełna) m-to w Wenezueli.

Miejsce zwycięstwa Bolivara nad Hiszpanami w r. 1821. 38 000 mieszk.

-> I V, 1299 Walłszewski Kazimierz '—    (1849—1935),

historyk i literat; napisał, przeważnie po fr., liczne monografie historyczne, gł. z historii Polski i Rosji. „Sobiesciana", „Marysieńka", ,,Pierre le Grand" („Piotr Wielki"), ,,Le fils de la Grandę Catherine, Paul I" („Syn Katarzyny Wielkiej, Paweł I"), ,,Catherine II" („Katarzyna II") i i.

Walka francuska

Walenie, dwupletwowce (Cetacea) — rząd zwierząt ssących. Przystosowane do życia w wodzie: ciało wydłużone, wrzecionowate, zakończone poziomą płetwą. Głowa bezpośrednio przechodzi w tułów; część mózgowa czaszki mała, szczęki mocne. Oczy małe, otwory nosowe przesunięte na czoło. Przednie nogi przekształcone w płetwy, tylne zanikły. Skóra naga, pod skórą warstwa tłuszczu znacznej grubości.

W. żyją towarzysko w morzach. Należą rodziny: wielorybów, piet wal i, ka szalo tów, narwali, delfinów.

III, 716, IV, 144.

z kł

ą-

naj popularniej s zy w Europie rodzaj zapasów ręcznych, uregulowany szeregiem przepisów. Zasadniczo przy W. F. wolno jedynie atakować korpus przeciwnika bez stosowania bolesnych chwytów i uderzeń.

Walerianowe krople — środek uspokajający w chorobach nerwowych i niektórych sercowych, wyciąg alkoholowy bądź eterowy czy i korzeni kozłka lekarskiego, Valeriana offi-cinalis. Posiadają swoisty zapach.

—>■

III, 280.

Walewska Maria hr., z domu Łączyńska —

(1789—1817), szlachcianka polska, ukochana Napoleona I.

Walewski Aleksander hr. — (1810—1868), Walka klas — wg teoryj socjalistycznych polityk fr., naturalny syn Napoleona I i Marii    podstawowe zjawisko życia społecznego, które

Walewskiej. Uczestnik powstania listopadowego.    kieruje biegiem historycznych wydarzeń. Wg

W 11. 1855—1860 minister spraw zagranicznych    poglądów liberalizmu natomiast W. K. nie jest

Napoleona III. Przewodniczył w r. 1856 na    bynajmniej nieuchronnym zjawiskiem społecz-

kongresie paryskim, kończącym wojnę krym-    nym, ponieważ istnieje podstawowa harmonia

ską.    i wspólnota interesów wszystkich warstw spo

Walezjusze -* Valois.

Walgierz Wdały, Walgierz Udały — bohater opowieści, opartej częściowo na podaniach niem., częściowo na bylinie rus., włączonej do „Kroniki Wielkopolskiej" Janka z Czarnkowa; rycerz na Tyńcu, małżonek pięknej Helgundy, córki króla Franków. Opowieść o Wr. W. była

łecznych.

Walka o byt — współzawodnictwo bezpośrednie lub pośrednie m. istotami żywymi zwł. należącymi do tego samego gat., o możność egzystencji. Wszystkie organizmy wydają na świat w normalnych warunkach znacznie więcej potomstwa niż pozwalają na to możliwości

egzystencji, zwł. wyżywienia, na zamieszkiwanym obszarze; z potomstwa tego tylko część może się rozwinąć i osiągnąć z kolei dojrzałość, reszta ginie, czyli ulega w W. o B.; utrzymują się przy życiu osobniki najlepiej przystosowane do danych warunków życiowych. Sprawa W. o B. odgrywa dużą rolę w teoriach trans for mi stycznych.

Walki byków (hiszp. Corridns de toros) — narodowe widowisko hiszp., znane zwł. w Hiszpanii od XII w. i cieszące się ogromną popularnością, a wzorowane na strż. walkach gladiatorów. Torreador, pieszy lub konny, stacza w wielkim amfiteatrze walkę ze specjalnie w tym celu hodowanym bykiem, którego rozdrażnia się pchnięciami lancy i czerwoną chustą. W innych krajach znane są walki i. zwierząt, np. w Japonii walki kogutów.

Walkirie

Walkiria. Rzeźba St. Sindinga.

(ok.

(* 1885),

-* I V, 257.

W r. 1630 usunięty od dowództwa, w r. 1632 z powrotem powołany. Posądzany o zdradę po klęsce pod Lutzen, zamordowany przez własnych oficerów w Chebie. Bohater trylogii dramatycznej Schillera ,, Wallenstein".

Wallis, wali Spokojnym, koło wysp Tonga. Pod władzą Francji od r. 1887. 255 km², 6000 mieszk.

Wallonowie

w germ. wyobrażeniach rei. uskrzydlone dziewice, stanowiące orszak Wotana. W. wprowadził Wagner do swojej tetralogii muzycznej „Pierścień Nibelun-gów".

Wallace Alfred Russel, ’uolas ’&lfryd ’resl — (1822—1913), geograf i przyrodnik ang. Specjalnie zasłużył się na polu zoogeografii, jako jeden z pierwszych badaczów na tym polu.

-* II. 495.

Wallace William '„olos '„yljam 1276—1305), szkoc. bohater narodowy, wódz powstania przeciw Anglii; pochwycony i stracony z rozkazu króla ang. Edwarda I. Bohater pieśni ludowych.

Wallach Otto — (1847— 1931), chemik niem.; pracował w dziedzinie chemii organicznej, gł. nad terpenami i ich zastosowaniem technicznym (olejki eteryczne). Nagroda Nobla w 191Q r.

Wallasey, ’uol»sy — m-to portowe w hr. Chester (Anglia zach.), właśc. pn. przedmieście m-ta Birkenhead. 97 500 mieszk.

Wallek-Walewski Bolesław kompozytor, jeden z najświetniejszych przedstawicieli kompozycji chóralnej : „Pogrzeb Kazimierza Wielkiego", „Bajka o Kasi i królewiczu", „Zielone Świątki na Bielanach", opery „Dola", „Pomsta Jontkowa" i i.

Wallenrod Konrad (XIV w.)- wielki mistrz zakonu krzyżackiego w 11. 1391 — 1393; przedsięwziął w przymierzu z Witoldem dwie nieu-dałe wyprawy na Litwę. Bohater utworu Mickiewicza „Konrad Wallenrod".

Wallenstein, Waldstein Albrecht — (1583 — 1634), ks. Frydlandu i Meklenburgii, wybitny wódz niem. w wojnie trzydziestoletniej, walczył po stronie cesarza Ferdynanda II i partii kat. W 1620 r. rozstrzygnął na korzyść cesarza bitwę pod Białą Górą. Jako naczelny wódz cesarskich wojsk zdobył prawie całe Niemcy pn.

fr. archipelag na Oceanie

potomkowie zromanizowa-nych Celtów, zamieszkujący dziś. Belgię pd. (stanowią ok. 40°/₀ ludności Belgii) i pograniczne dep. fr.-belg. Mówią ludowym dialektem fr. z dość znaczną przymieszką celtycką i germ. Ok. 3 000 000 głów.

Wall Street, uo:l stri:t — ulica w Nowym Jorku, gdzie mieszczą się' giełdy, wielkie banki i gdzie skupiają się interesy finansowe St. Zj. A. Pn. W przenośni — wielka finansjera amer. potentaci przemysłu.

Walory -> Papiery wartościowe.

Waloryzacja — przerachowanie zobowiązań pieniężnych, wyrażonych w jednej jednostce monetarnej, na nową jednostkę monetarną, w tym samym kraju. W. następuje w przypadkach zmiany waluty, znacznej zmiany wartości pieniądza itp. Dotyczy zwł. zobowiązań długoterminowych.

Walpole Horatio, ’uo:lpoul ho’rejszjou — (1717 — 1797), ang. polityk i pisarz. Wydał w r. 1764 słynną powieść ,,Castle of Otranto" (,,Zamek Otranto“), która zapoczątkowała tak modną w XVIII w. powieść grozy. Pisał także tragedie, dzieła historyczne, wydał „Pamiętniki", listy.    -> IV, 1328.

Walpole Hugh, ’uo:lpoul hju: — (* 1884), powieściopisarz ang., autor powieści na tle wielkiej wojny, w której brał udział jako członek ros. Czerwonego Krzyża. ,,The Wooden Horse" („Drewniany koń"), ,, Wintersmoon" („Zimowy księżyc"), ,,The Darie Forest" („Ciemny las"), ,,The Secret City“ („Tajemnicze miasto") i i.

-> IV, 1329.

Walpole Robert, ’uo:lpoul ’robart — (1676 — 1745), ang. mąż stanu, przywódca wigów; w 11. 1721 — 1741 lord skarbu i kanclerz. W polityce gospodarczej złagodził ograniczenia przemysłu i handlu.

Walpurgia (Walpurga) św. — (*}• 779), ksieni klasztoru w Heidenheim (Niemcy) ; kult jej był b. rozpowszechniony w śrdw., przypisywano jej bowiem umiejętność leczenia najróżniejszych chorób. W. noc — noc z 30 kwietnia na 1 maja; wg niem. wierzeń ludowych w tę noc czarownice odprawiają sabat na Górze Brocken (obraz nocy W. dał Goethe w I części „Fausta").

Walsall, ’uo:lso:l —• przedmieście Birmingham, dawniej odrębne m-to w hr. Stafford. Przemysł metalurgiczny. 103 000 mieszk.

Walthamstow, ’uo:l$amstou — m-to ang. w hr. F.ssex, przedm. Londynu. 135 500 mieszk.

Walther von der VogeIweide — (fok. 1230), największy liryk śrdw. Niemiec; pochodził naj-

prawdopodobniej z Austrii. W liryce miłosnej wyswobodził się z pęt konwenansu minnesangu, tworząc bezpośrednią lirykę erotyczną. W wierszach polit. (tzw. Spruche) stał niezłomnie po stronie cesarstwa w jego walce przeciw papieżowi i dawał wyraz poglądom imperialistycznym.

Waltornia (z niem. Waldkom) — dęty instrument blaszany, rozwinięty z rogów myśliwskich, dziś wentylowy, o miękkim dźwięku; używany zwł. w orkiestrach symfonicznych i woj skowych.

ustawowy środek płatniczy; potoczna nazwa pieniędzy zagranicznych w odróżnieniu od krajowych; W. pozłacana

Wały

Wał gładki.

Wanilia z kwiatami.

m-to niem. w Westfalii,

Waluta

Waltornia.

Gold exchange standard. W. równoległa — druga W. w ustroju pieniężnym, w którym dwie albo więcej jednostek monetarnych mają nie ograniczoną moc zwalniania od zobowiązań. Różni się tym od bimetalizmu, że relacja wzajemna jednostek monetarnych nie jest ustalona ustawowo. W. złota odpowiada ang. Gold standard.

-* I, 551-552, IV, 35, 36, 41.

Wał — 1. — element maszynowy, ‘najczęściej stalowy, obracający się dookoła swej osi i przenoszący ruch obrotowy, np. w pędniach. 2. — nasyp ziemny, stosowany w dawnej sztuce fortyfikacyjnej dla obrony przed nieprzyjacielem    II, 387 — 388) oraz (również dziś)

wzdłuż brzegów rzeki w celu zabezpieczenia od powodzi (-*■Regulacja rzek).

Wałbrzych, niem. Waldenburg — m-to śląskie u stóp Sudetów, ośrodek dolnośląskiego zagłębia węglowego; przemysł włókienniczy i żelazny. 67 000 mieszk.

Wałdaj — wyżyna w Z. S. R. R. u źródeł Wołgi, Dźwiny i Dniepru, do 321 m wys.; opada stromym stopniem ku zach.

Wałk, lot. Valka, est. Valga — m-to inflanckie, przecięte granicą na większą część — est. i mniejszą — lot. W 11. 1561 — 1621 należało do Polski. 10 000 mieszk.

Wałkarz (Polyphylla fullo Fabr.) — chrząszcz z rodziny Smrabaeidae, czarny lub brunatny, biało hakrapiany, spotykany w okolicach piaszczystych ; pędraki żyją na korzeniach.

narzędzia służące do ugniatania roli, częściowo do niszczenia brył na jej pow. Rozróżnia się W. u-gniatające pow. roli, lecz powodujące pod-

Wał Campbella.

siąkanie i parowanie wody z roli w stopniu większym (W. gładkie) lub mniejszym (W.

pierścieniowe) oraz ugniatające spodnią warstwę roli bez niszczenia struktury pow. (W. Campbella).

Wampir -> Nietoperze listkonose.

Wampir — wg wierzeń ludowych duch człowieka zmarłego lub tzw. żywy trup, błądzący po świecie, wysysający krewr lub znęcający się nad żywymi ludźmi, aż do zamęczenia ich na śmierć.

Wan — słone, bezodpływowe jezioro w tur. części Armenii. 3700 km².

Wanad — pierwiastek, stosunkowo rzadki ciężki metal; 1. porz. 23, c. atom. 51, s. chem. V. Stosuje się jako domieszka do niektórych stali szlachetnych.

Wanda —. podaniowa królowa Polski, córka Krakusa. Ubiegać się o nią miał ks. niem. Rydygier, a gdy go odtrąciła — wyprawił się z wojskiem na Polskę. W., nie Chcąc być przyczyną wojny, rzuciła się do Wisły. Rzekomo na pam. W. usypano kopiec W. pod Krakowem. Podanie to po raz pierwszy występuje u Długosza.

-* IV, 1221.

Wandalowie — szczep germ. W czasie wędrówki ludów w pocz. V w. przenieśli się na zach. Europy i wtargnęli do Hiszpanii, gdzie zostali pobici przez Wizygotów w r. 418. W r. 429 pod wodzą Genzeryka podbili rzym. Afrykę i założyli królestwo ze stolicą w Kartaginie; w r. 455 zdobyli Rzym, niszcząc wiele dziel sztuki (stąd: wandalizm, nazwa o tyle niesłuszna, iż sami W. reprezentowali wys. kulturę). W r. 534 pokonani przez bizant. wodza Belizariusza.

Wandea, fr. Vendee, wadę — kraina fr. na pd. od ujścia Loary, z ubogą chłopską ludnością, gorliwie kat. i do dzisiaj rojalistyczną; w 11. 1793—1800 wybuchło tu, krwawo przez Paryż stłumione powstanie przeciw rewolucji, mające na celu przywrócenie monarchii .

Wandsbek — m-to pwt. w Niemczech, w re-jencji szlezwickiej. Fabryki czekolady, browary, gorzelnie. 46 000 mieszk.

Wan-hsien, Uan-hsien — m-to w Chinach środk., w prow. Seczuan, nad Tangcykiangiem. 211 000 mieszk.

Wanilia (Vanilia planifolia) — gat. rośliny-pnącza z rodziny storczykowatych; pochodzi z Meksyku, uprawiana jest w obszarach tropikalnych. Z owoców otrzymujemy powszechnie używaną przyprawę zw. również W.

Wanilina — substancja zapachowa owoców w a-nilii, pochodna benzaldehydu. Białe kryształki o silnym charakterystycznym zapachu. Otrzymuje się syntetycznie z gwajakolu, również z pewnych substancyj roślinnych.

Wannę Eickel nad kanałem Ren-Herne. Kopalnie węgla. Ożywiony przemysł. 92 000 mieszk.

nazwa epoki geol.

wa

Sidney Gilchrist) i i.

Wapno — wieś w pwt. Wągrówiec (woj. poznańskie). Pokłady gipsu i kopalnie soli.

-> IV, 123, 1531.

Wapno chlorowane —

bielącego. Podchloryny).

Wański Jan — (1762 — 1810), skrzypek i kompozytor utworów rei. oraz popularnych mazurków, polonezów i symfonij.

Wapienniki Wapno.

Wapień, wapniak — pospolita skała osadowa drobnoziarnista lub zbita, złożona z kalcytu (węglanu wapnia, CaCOs). Biała łub zabarwiona przez domieszki. Rozróżniamy kilkadzie- przemyski zabity w czasie koronacji Henryka siąt W. zależnie od domieszek (np. ilaste, krze- Walezjusza przez Samuela Zborowskiego, który mionkowe, piaszczyste, dolomityczne, bitu- za tę zbrodnię został skazany na banicję, miczne) lub pochodzenia (np. W. organiczne, nummulitowe, kreda i i.). Służą do wyrobu

(•(• 1573), kasztelan

-> IV, 101.

Wapniowce (metale ziem alkalicznych) —    chodzą do 2 m dl. Nad-

pierwiastlci II grupy układu periodycznego:    zwyczaj zwinne i szyb-

beryl, magnez, wapń, stront, bar i rad. Metale    kie w ruchach; gat. nad-

dwuwartościowe. Łatwo łączą się z tlenem,    wodne i lądowe. Żywią

w stanie wolnym nie występują w przyrodzie.    się drobnymi ssakami,

Najpodobniejsze są do siebie wapń, stront i bar. ptakami, jedzą żaby, węże, ślimaki, owady, Wodorotlenki ich (i tlenki, w dawnym słownie-    również jaja ptaków i krokodyli. Mięso    i    jaja

twie „ziemie" — stąd nazwa) posiadają własno-    W. są jadalne, bardzo    smaczne, także    skóry

ści alkaliczne; rozpuszczalność wodorotlenków    znajdują zastosowanie,

wzrasta, rozpuszczalność siarczanów maleje ze wzrostem c. atom.

Nobla w r. 1931.

dawniej popularna, dziś już

Wańkowicz Melchior — (* 1891), literat, publicysta ; działacz niepodległościowy, członek P. O. W. ,.Strzępy epopei", „Opierzona rewolucja", „Szczenięce lata", „Na tropach Smętka", „C. O. P.” i i.

Wańkowicz Walenty — (1799 — 1842), malarz. Przedstawiciel kierunku romantycznego. Gł. dzieła: „Mickiewicz wsparty na skale Aju-dahu” i i.

wapna.

Wapień muszlowy — nazwa epoki geol. w okresie triasowym.

Wapień węglowy w okresie karbońskim.

Wapno — tlenek CaO (W. palone) lub wodorotlenek Ca (OH) ₂ (W. gaszone) wapnia. W. palone otrzymuje się przez ogrzewanie („wypalanie") wapienia (węglanu wapnia) w piecach zw. wapiennikami do ok. 800° C. Wydziela się dwutlenek węgla, pozostają białe bryły W. Zalane -wodą W. palone łączy się z nią, przechodząc w wodorotlenek wapnia. Wydziela się przy tym dużo ciepła, woda ogrze-się do wrzenia. Czynność ta nazywa się gaszeniem lub lasowaniem W. Roztwór W. gaszonego w wodzie, zw. wodą wapienną (do ok. 0,13% W.), jest alkaliczny. W. daje z wodą trwałą zawiesinę, mleko wapienne, stosowane do bielenia ścian. W. stosuje się w budownictwie (-*■ Zapraun), w przemyśle chemicznym do wyrobu sody, chlorku bielącego (-+ Podchloryny), węgliku W. (karbidu) , do defekacji w cukrownictwie, w hutnictwie (-> Thomas

i. nazwa chlorku

Wapń — pierwiastek, metal z grupy wap-niowców. L. porz. 20, c. atom. 40,08, s. chem. Ca. Związki W., jak węglan (wapień, kalcyt, ara-gonit, marmur, kreda), siarczan (gips) i fosforan (fosforyt, apatyt), są b. rozpowszechnione. Zawartość związków W. nadaje wodzie twardość. Kości kręgowców, skorupy mięczaków utworzone są z fosforanu i węglanu W. W. jest metalem srebrno-białym, łatwo się utlenia. W związkach występuje jako pierwiastek dwu-wartościowy. Najważniejsze związki: tlenek i wodorotlenek (-+ Wapno), siarczan (-> Gips), fosforan (-> Fosforyty), chlorek bielący (-> Podchloryny) i krzemian, wchodzący w skład szkła.

-> III, 1068, 1073, 1074, IV, 820, 1460, 1520.

Wapowski Andrzej

Wapowski Bernard x. — (ok. 1450—1535), kanonik krakowski, historyk; autor kronik o-bejmujących okres od pocz. Polski do w. XVI oraz pierwszych map Polski.

Warany ( Va.ranid.ae) — rodzina z rzędu jaszczurek. Należą liczne gat., szeroko rozsiedlone w okolicach tropikalnych wsch. półkuli. Do-

Waran.

Warburg Otto Heinrich — (* 1883), biochemik niem., specjalnie zasłużony na polu badań nad procesami oddychania. Laureat nagrody

III, 977.

Warcaby

wyszła z użycia gra, zbliżona nieco do szachów. Grają dwie osoby, posuwając w określony sposób po szachownicy o 64 polach białe i czarne krążki. Każdy z graczy używa 12 białych lub czarnych krążków.

Warchałowski Jerzy — (* 1874), krytyk sztuki, propagator rzemiosła artystycznego. Monografia o Zofii Stryjeńskiej, Janie Szczep-, kowskim, liczne artykuły w czasopismach.

Ward Edward Mathew, „o:rd ’eduard matf ju: — (1816—1879), malarz ang. Pracował na dworze królewskim. Obrazy historyczne, m. i. dla Izby Gmin.

Ward James, uo:rd dżejmz — (1769—1859), malarz i grafik ang. Najbardziej znane rysunki zwierząt.

Wardar — gł. rzeka Macedonii, uchodząca do Zatoki Salonickiej; stara droga komunikacyjna prowadząca z krajów śródziemnomorskich na nizinę węg. 370 km dł.

Waregowie — starorus. nazwa odłamu skandynawskich Normanów, którzy w r. 862 pod

war-czarna dł.

W. dolna, są obficie unaczynione

rodzina roślin o-

rozluź-

z ne

zbiory uporządkowane złożone ze

kraina wsch

70 000 mieszk.

Warnemiinde

burgii u ujścia Warnawy do Bałtyku ; promy kolejowe (przewożące pociągi) do Danii. 8000 mieszk.

m-to portowe

wodzą Ruryka podbili Ruś, a wg. tradycji historii ros. zostali wezwani na Ruś przez miejscową ludność, aby położyć kres walkom wewnętrznym.

Wareniusz Bernard (Varen) — (1622—1650), geograf niem., najwybitniejszy geograf XVIIw., zmarły z nędzy i zapomniany przez współczesnych. Autor pierwszej w dzisiejszym tego słowa znaczeniu geografii fizycznej (Oeographia Generalia).

Wargacz (Melursus ursinus Shaw) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny niedźwiedzi, do 1,8 m dł. Pysk wydłużony o ruchliwych gach, tworzących rodzaj ryja. Sierść i kudłata. Zamieszkuje Indie; żywi się pokarmem roślinnym, również ślimakami, owadami itp.

Wargi (lubią) — mięsiste narządy, ograniczające otwór ust od góry — W. górna i od dołu

i unerwione. W. zajęcza -> Zajęcza warga.

Wargowe (Ijabialae) krytonasiennych klasy dwuliściennych-żrosło-płatkowych. Obejmuje 3000 gat. roślin zielnych łub krzewów, występujących gł. w obszarach ciepłych i umiarkowanych, najliczniej w obszarze śródziemnomorskim; łodygi cztero-kańciaste, liście niepodzielone naprzeciwległe, kwiaty grzbieciste, barwne, o koronie zrosło-płatkowej kształtu dwóch warg, często wonne, zapylane gł. przez owady; słodycz u-kryta jest u podstawy słupka i dostępna tylko dla ow-adów długopyszczkowych. Owoc suchy, rozpadający się na cztery orzeszki. Wiele gat. wydziela olejki i ma zastosowanie w medycynie i w przemyśle.

Wariacje — zmiany, odmiany. W muzyce— utwór instrumentalny, złożony z licznych ustępów, opartych na tym samym, lecz inaczej ujętym temacie; W. figuracyjne — opleće-nie tematu pasażami, figurami ornamentacyj-nymi; W. charakterystyc nienie struktury tematu, zmiany rytmiczne, harmoniczne, wprowadzanie nowych motywów, zmiany metrum, tonacji itd. W. w matematyce

wszystkich elementów ustalonego zbioru skończonego. Np. W. układu cyfr 1 2 3 są układy: 1,2,3; 1,3,2; 2,1,3; 2,3,1; 3,1,2; 3,2,1. Liczba W. zbioru złożonego z n elementów wynosi Wn = 1 • 2 • 3 • ...n. Zachodzi wzór

Wj. • C* = P^ (-*■ Kombinacje, Per mutacje).

Wariacyjny rachunek — jeden z działów analizy matematycznej, zajmujący się pewnymi zagadnieniami extremalnymi.

Wariolacja — stosowane dawniej zwł. na wsch. szczepienie ludzi zawartością prawdziwych krost ospowych, dla wywołania ospy i następnie odporności przeciwko tej chorobie.

Wariometr — układ dwóch cewek o wypadkowej samoindukcji regulowanej przy pomocy zmiany ich wzajemnego położenia, a skutkiem

tego ich sprzężenia (sprzężności). Stosowane w radiotechnice nadawczej, dawniej również w odbiornikach.

Warka — m-ko nad Pilicą w pwt. grójeckim, woj. warszawskim; zwycięstwo Czarnieckiego nad Szwedami 7 kwietnia 1656 r. 5000 mieszk.

Warmbrunn, poi. Cieplice — miejscowość lecznicza u podnóża Gór Olbrzymich na Śląsku prus.; cieplice siarczane. 5000 mieszk.

Warmia, niem. Ermeland prus.; w r. 1239 zdobyta przez Krzyżaków, odebrana im w r. 1466 i do pierwszego rozbioru należąca do Polski jako księstwo warmińskie pod władzą biskupów rezydujących w Licbarku lub Fromborku. W pd. części W. koło Olsztyna i Reszla zachowała się we wąiach do dziś dnia ludność polska. 4287 kma, 250 000 mieszk.

IV, 211, 278.

Warna, strż. Odessos — gł. port Bułgarii i kąpielisko morskie nad Morzem Czarnym. W pobliżu, koło wsi nazwanej Władysławowem, mauzoleum poległego tu w r. 1444 w bitwie z Turkami króla Władysława Warneńczyka.

-> IV, 1152. port niem. w Meklen-

Warrant — dowód zastawniczy; jeden z dokumentów podwójnego dowodu składowego (składającego się z W. i rewersu), wydanego na złożony w składzie towar. Na podstawie W. właściciel może zaciągnąć pożyczkę pod zastaw towaru.

Warrington, ’uoryNtan w hr. Lancaster, w .Anglii pn.-zach. Przemyśl metalowy i włókienniczy, garbarnie. 82 000 mieszk.

Warro Marcus Terentius^- (116 — 27 prz.Chr.), uczony rzym.; napisał ok. 720 ksiąg rozpraw naukowych z zakresu historii, filozofii, literatury i języka. W. jest autorem największego dzieła o języku łac.: ,,Ge lingua latina". Z ogromnego dorobku W. zachowały się jedynie trzy księgi o rolnictwie i sześć ksiąg o języku łac.

II, 199.

Warsaw, ’uo:rso: — ang. nazwa Warszawy, zarazem nazwa szeregu osad zał. przez emigrantów polskich w amer. stanach Indiana, N. Jork, Pn. Dakota i i.

Warstwice, poziomice, izohipsy — linie na mapie łączące punkty o jednakowej wys. ponad poziomem morza.

Warszawa — stolica Rzpltej Polskiej, położona po obu stronach średniej Wisły. Siódme pod względem liczby mieszk. m-to w Europie, jedyne m-to Polski przekraczające milion mieszk. Położona w środku ziem polskich, tworzy W. w ich obrębie największy węzeł komunika-cyjny. Tzw. wielka W. powstała w r. 1916, kiedy w obręb m-ta włączone zostały liczne przedmieścia. Intensywny i planowy rozwmj W.

Most księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie.

■f.

we

do Polski w 1526 r. otwiera

pieśń patriotyczna

połączony z jej rozbudową, gł. w kierunku pd. i pn„ rozpoczął się w 11. ostatnich. — Najstarszą dzielnicą m-ta jest zachowane w niezmienionej postaci od XVII w. Stare Miasto. Najstarszą budowlą jest zamek królewski, obecna siedziba Prezydenta Rzpltej, rozpoczęty jeszcze przez Konrada II. JRjjj Najstarsze kościoły : Maj'-3 N. M. P. na No- a wym Mieście z r.

1392, katedra św.

Jana, gotycki kościół z pierwszej poł. XIV w. i w. i. Z innych budowli najciekawsze stare domy mieszczańskie wokół rynku Starego Miasta: kamienica Ba-ryczków, dom Fukiera, kamienica ks. Mazowieckich i i., pałac „Pod Blachą" obok zamku ; pałace: Kazimierzowski z poł. XVII w. (obecnie siedziba uniw.), Krasińskich, i Bruhlowski, Prymaso- j wski, Saski, Staszica i i i., oraz Łazienkowski; * cały szereg gmachów nowoczesnych, powstałych po wielkiej wojnie, jak gmachy ministerstw, Sejm, Muzeum Fragment starych murów

Narodowe i i. Naj star- °£r<f,nyc,h w War?zaw;R-

.    ³ __ _ słomętych po rekonstrukcji

szym pomnikiem W.    w r. 1933.

jest kolumna Zygmunta III z r. 1644. W. można podzielić na śródmieście i przedmieścia: przemysłowe wsch. i zach. części m-ta, inteligenckie zaś na pn. i pd. Gł. stanowisko w życiu przemysłowym W. zajmuje przemysł metalurgiczny, maszynowy, spożywczy, włókienniczy, drzewny, odzieżowy, poligraficzny, chemiczny, papierniczy. Pod względem administracyjnym W. tworzy samodzielną jednostkę wyodrębnioną z woj. warszawskiego, z komisarzem rządu (równorzędnym wojewodzie) jako najwyższą władzą; jest poza tym siedzibą władz woj. warszawskiego. — Pocz. W. jako m-ta sięgają zaledwie końca XIII w., kiedy istnieje jako drobny gród mazowiecki. Dopiero wcielenie Mazowsza

przed m-tem przyszłość, przede wszystkim dzięki położeniu. Unia lit. wyznacza W. jako stałe miejsce sejmów, a wkrótce, bo w r. 1596, nastąpiło przeniesienie stolicy z Krakowa. Rozbudowa W. na prawdziwą stolicę nastąpiła jednak dopiero w XVIII w., zwł. za Stanisława Augusta. Rozbudowę tę przerwały rozbiory. Dopiero w XIX w. odżyła W. dzięki budowie kolei, która, zrobiła z m-ta kontynentalnej miary węzeł i dzięki powstaniu potężnego skupienia najróżniejszych przemysłów i handlu, dysponujących pojemnym rynkiem ros. Rozpoczął się wtedy b. intensywny wzrost ludności m-ta, która powiększyła się dziesięciokrotnie w ciągu XIX w. Odrodzenie Polski daje stolicy nowy bodziec do intensywnej rozbudowy i rozwoju. 1 261 000 mieszk., w tym ok. 350 000 żydów.

- I, 575, 1213, II, 1203, IV, 108, 190-191, 732, 1060, 1376, 1426.

„W arsza wianka”

(„Oto dziś dzień krwi i chwały") napisana po fr. przez C. Delavigne'a w r. 1831, przełożona przez Karola Sienkiewicza, rozpowszechniona w czasach powstania listopadowego. Muzykę do tekstu W. skomponował Karol Kurpiński.

Warszawska konfederacja — 1. — Gene-neralna z r. 1573, zawiązana przez różnowier-ców w czasie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta; uzyskała akt tolerancji rei. na sejmie koronacyjnym. 2. — z r. 1704; uchwaliła detronizację Augusta II, przeciw czemu zaprotestowała zawiązana w Sandomierzu konfederacja pospolitego ruszenia.

Warszawski Dziennik Narodowy — warszawski dziennik informacyjno-polityczny, organ Stronnictwa Narodowego, zał. w r. 1935.

Warszawskie Księstwo •-*- Księstwo Warszawskie.

Warszawski traktat — zawarty w r. 1716 m. konfederacją tarnogrodzką a Augustem II; ratyfikowany następnie przez „sejm niemy", spowodował wycofanie wojsk saskich z Polski i redukcję wojska koronnego i lit:

Warszewicki Krzysztof — (1543 — 1603), pisarz, historyk i dyplomata, sekretarz Stefana Batorego. Napisał po łacinie; „O poselstwach", „O nadużywaniu wolności" i i.

Warszewicz Józef — (1812—1866), botanik, inspektor Ogrodu Botanicznego w Krakowie. Pracował w Berlinie, skąd jeździł do Ameryki Środk. i Pd. po nieznane w Europie rośliny. Przyczynił się do odkrycia wielu nieznanych gat. storczyków egzotycznych.

Warta — największy prawy dopływ Odry; wypływa w Jurze Krakowskiej. Gł. rzeka Polan, i Wielkopolski, nad którą powstały pocz. państwowości polskiej. Żeglowna od Poznania; 795 km dł„ 54 000 km² dorzecza.

Warta — stare m-to w pwt. sieradzkim (woj. łódzkie), o 2 km od lewego brzegu rzeki Warty. W XV w. odegrało dużą rolę historyczną jako miejsce zjazdów szlacheckich. Ponad 4000 mieszk.

Warta — służba wartownicza, straż złożona z żołnierzy, postawiona dla pilnowania pewnych obiektów; jedna z najważniejszych służb żołnierza w czasie wojny i pokoju. Ma na celu zabezpieczenie majątku państwa, osób powierzonych pieczy wojska, porządku publicznego (W. ochronna), ewent. uczczenie uroczystości, osób, symboli (W. honorowa) ; W. przebywa w specjalnym budynku, wartowni, gdzie część żołnierzy (oprócz stojących na posterun-

(XVI w.),

liczba wskazująca, ile

w r.

>v:

Warzęcha.

kach) czuwa jako pogotowie, część spoczywa; zmiana W. odbywa się co 24 godz.

Wartburg — zamek koło Eisenach w Lesie Turyńskim; w 11. 1070—1440 siedziba landgrafów Turyngii.

Wartecki Marcin (z Warty) muzyk nadworny w 11. 1564—1568; jego kompozycje zachowały się tylko we fragmentach.

Warton, ’uo:rton — rodzina krytyków ang. w epoce romantycznej: 1. — Joseph, dżou-zyf — (1722 — 1800); napisał ,,Essay on Pope" („Szkic o Pope’ie“) ; 2. — brat jego Thomas, tomas — (1728—1790), autor „Historii poezji ang." i studium o Spencerze. — Bracia W. i ich ojciec, Thomas, szerzyli kult przeszłości narodowej śrdw. i gotyku w ang. literaturze romantycznej .

-y IV, 591-592.

Wartościowe papiery Papiery wartościowe.

Wartościowość

atomów wodoru (lub i. pierwiastka jednowar-tościowego) może przyłączyć lub zastąpić w i. związku atom danego pierwiastka. Wodór, chlorowce (tworzące z wodorem związki w stosunku atom na atom, np. chlorowodór HC1), metale alkaliczne (tworzące z chlorowcami sole typu NaCl) są jednowartościowe; tlen (wiążący dwa atomy wodoru : woda H₂0) jest dwu-wartościowy. Każdej W. odpowiada pojedyncze wiązanie m. atomami; symbolizujemy je za pomocą kreski: H —Cl (chlorowodór), /Cl

H —O —H (woda), A1--C1 (chlorek trójwarto-\C1

ściowego glinu), Ca = O (tlenek dwuwarto-ściowego wapnia). W. tego samego pierwiastka może być różna w różnych związkach: siarka jest dwuwartościowa w siarkowodorze H₂S, czterowartościowa w dwutlenku siarki S0₂, sześciowartościowa w trójtlenku SOs. W. posiadają również grupy atomów (rodniki).

Wartość — cecha przedmiotu, która stanowi zarówno o jego znaczeniu w sferze duchowej, jak i o cenie w sferze materialnej. — W filozofii — zagadnienie W. postawione zostało właściwie dopiero w wieku XIX przez R. H. Lotzego i z wielkim przejęciem przedyskutowane w filozofii moralnej Nietzschego, który wystąpił z postulatem przewartościowania wszelkich W. Uczniowie Brentana, Chr. Ehren-fels (* 1859) i A. Meinong (1853—1920), rozwinęli w duchu psychologistycznym teorię W. W związku z reakcją przeciwko psychologiz-mowi rozwinęła się dyskusja na temat W. obiektywnej, zupełnie niezależnej od doznań jednostki. Tak więc np. sąd : „dwa razy dwa jest cztery" zachowuje swoje znaczenie zupełnie niezależnie od wyczucia jednostki i niezależnie też od tego wyczucia stawianie dobra cudzego nad własne uchodzić musi zawsze za objaw szlachetności. — W logice mówimy o W. logicznej. Jeśli jakieś zdanie jest prawdziwe, to powiada się, iż ma W. 1 (jedność), jeśli fałszywe — to posiada ono W. O(zero). — W ekonomii szkoła klasyczna (Ricardo, Smith) głosi tzw. obiektywną teorię W., wg. której miernikiem W. są koszty produkcji, a więc przede wszystkim koszt pracy. Natomiast szkoła psychologiczna (Bóhm-Bawerk) stoi na stanowisku subiektywnym, a więc za podstawę W. bierze ocenę jej przez człowieka. Wg. tej teorii wymienna W. jakiegoś dobra ocenia się nie wg jej W. użytkowej, lecz wg. stosunku popytu i podaży: ostatni będący jeszcze do dyspozycji zapas jakiegoś dobra oznacza wg. jego W. dla istniejącego zapotrzebowania W. całego dobra. Jest to tzw. użyteczność krańcowa, czyli użyteczność ostatniego gospodarczo jeszcze potrzebnego dobra.

Wartość bezwzględna liczby -> Moduł, Zespolone liczby.

Wartość nominalna Nominalny.

Wartość opałowa -> Opałowa icartość.

Warunkowe zawieszenie wykonania kary — instytucja prawna zezwalająca sądowi w pewnych okolicznościach na zawieszenie wykonania orzeczonej kary pod warunkiem, iż skazany karany jest za takie same lub podobne przestępstwo po raz pierwszy. O ile skazany z W. Z. W. K. w okresie zawieszenia nie popełni powtórnie takiego samego lub podobnego przestępstwa, kara zostaje mu automatycznie darowana. W Polsce można karę zawiesić na przeciąg od dwóch do pięciu lat pod warunkiem, że wymiar kary nie przewyższa dwóch lat więzienia.

Warus Publius Quińctilius — (f 9), rzym. wódz za cesarza Augusta Oktawiana. W 9 r. szczepy germ. pod wodzą Arminiusza wciągnęły go w zasadzkę w Lesie Teutoburskim i zniszczyły trzy legiony rzym. Po tej klęsce W. popełnił samobójstwo.

Warwick Richard Neville, ’uoryk ’ryczard 'newyl — (1428—1471), ang. mąż stanu i wódz, zw. „twórcą królów"; w wojnie Dwóch Róż przechylił szalę zwycięstwa na stronę yorkistów (Białej Róży) zwycięstwami pod Saint Albans 1455 i pod Towton w r. 1461.

Waryński Ludwik — (1856—1889), działacz społeczny, założyciel organizacji socjalistycznej „Proletariat" w Warszawie. Uwięziony w r. 1884, zmarł w twierdzy szlis-

Warzelnia ->Sól kuchenna.

Warzęcha (Platalea leu-cer odia L.) — gat. ptaków yit z rzędu bocianowatych. Dł. 11 ciała 80 cm, upierzenie białe, (J) na głowie czub. Żyje w środk. i pd. Europie, Afryce i Azji, na błotach, nad brzegami wielkich rzek, w Polsce b. rzadka. Żywi się płazami, rybami, wyszukuje pokarm w szlamie.

w stosunkach feudal-

(1870-1936), socjali-

Szujski.

<Cr

!ńs=

Biały Dom w Waszyngtonie.

2.

W. ba-

War żonka    Sól kuchenna.

Warzucha (Cochlearia) — rodzaj roślin zielnych z rodziny krzyżowych ; 15 gat. w obszarach półkuli pn. W. lekarska rośnie dziko u nas koło Olkusza, dostarcza olejku i ziela używanego w medycynie; do tego rodzaju należy również chrzan.

Warzywnictwo — uprawa i produkcja warzyw, dział ogrodownictwa. -> III, 1080, 1083-1087.

Wasal, lennik nych osoba obowiązana seniorowi wierność i służbę, zwł. służbę rycerską, udział w naradach zwoływanych przez suzerena, składanie mu określonych opłat — w zamian za obronę przed nieprzyjacielem, opiekę i uposażenie w ziemię lub urząd.

-*■ art. ,,Feudalizm“, II, 317 — 326.

Washington George, '„oszyNtan dżo:rdż — (1732—1799), bohater narodowy St. Zj. A. Pn., naczelny wódz pn.-amer. kolonistów w ich walce o niepodległość przeciw Anglii i pierwszy prezydent St. Zj. A. Pn. w 11. 1789-1797. Pochodził z rodziny plantatorów Wirginii. W r. 1774 członek kongresu, z jego polecenia zorganizował wojsko, które doprowadził w r. 1783 do zwycięstwa nad Anglikami. Obrany jednogłośnie na prezydenta państwa w r. 1789, przeprowadził na podstawach ściśle demokratycznych wewnętrzną konsolidację Stanów, uporządkował i rozbudował administrację i skarb, przestrzegając na zewnątrz ścisłej neutralności. W r. 1793 wybrany ponownie na prezydenta, w r. 1797 nie przyjął wyboru (dla uczczenia tej jego decyzji utrzymała się w St. Zj. tradycja, że żaden prezydent nie kandyduje po raz trzeci na swoje stanowisko). Przez rodaków uważany za ojca ojczyzny i wzorowego republikanina i patriotę.

-> I, 756, II, 1241, I V, 911.

Wasilewski Edmund — (1814—1846), poeta, piewca Krakowa; jego poemat „Katedra na Wawelu" wywarł wpływ na twórczość Wyspiańskiego. W. jest poza tym autorem popularnych „Krakowiaków", do których melodię dorobił Moniuszko.

Wasilewski Leon styczny polityk i historyk. Członek N. K. N. i Tymczasowej Rady Stanu. W r. 1918 minister spraw zagranicznych. Członek delegacji pokojowej w Rydze. Ogłosił m. i. „Ukraińska sprawa narodowa w jej rozwoju historycznym", „Litwa i Białoruś" i i.

Wasilewski Zygmunt — (* 1865), prawnik, publicysta, krytyk literatury. Członek Stronnictwa Narodowego. Liczne prace z dziedziny etnografii, historii, filozofii i ideologii narodowej („Listy dziennikarza w sprawie kultury narodowej", „O sztuce i człowieku wiecznym" i i.), historii literatury i krytyki („Od romantyków do Kasprowicza", „.Seweryn Goszczyński", „Wspomnienia o Kasprowiczu i Żeromskim", „Norwid" i i).

Wassermann Jakob — (* 1873), powieścio-pisarz niem., autor powieści i nowel odznaczających się subtelną analizą psychologiczną, pełną napięcia treścią i doskonałą wirtuozowską formą. Znane powieści: ,,Die Oeschichte der jungen Renate Fuchs" („Historia młodej Renaty Fuchs"), ,,Das Gansemdnnchen" („Gęsiarek"), ,,Der Fali Maurizius“ („Sprawa Mauriziusa") i i.

Wasyl — imię książąt i królów ros. 1. — W. III I wanowicz — (1479 — 1533), syn Iwana III i Zofii Paleolog, wielki książę moskiewski. Zjednoczył pod swoją władzą feudalne ruskie księstwa, przyjął tytuł samowładnego cara, po długich walkach z Polską zdobył w r. 1514 Smoleńsk. 2. — W. IV Szujski

Wasylewski Stanisław — (* 1885), literat i publicysta, doskonały essayista, obdarzony dużym poczuciem humoru; wnikliwy znawca kultury polskiej II poł. XVIII i pocz. XIX w., którą przedstawił w szeregu felietonów i opowiadań zebranych w tomach „Na dworze króla Stasia", „Portrety pań wytwornych", „Szambe-lanowa z Walewic" „O miłości romantycznej" i i. Gorący patriota lwowski („Bardzo przyjemne miasto", „Lwów"). Powieść śrdw. ,,Du-cissa Cunegundis" i i.

Waszyngton, ang. Washington, ’uo-szyNtan — 1. — zał. w r. 1790 stolica St. Zj. A. Pn. nad rzeką Potomac; m-to u-rzędnicze, willowe, typu europ. Skupia instytucje publiczne (siedziba prezydenta w Białym Domu, Kongresu,

Senatu) i naukowe. 487 OOOmieszk.;

stan amer. nad Pacyfikiem, 179 000 km², 1 563 000 mieszk. Stolica Olympia.

Waszyngtońska konferencja — konferencja zwołana w r. 1921 przez St. Zj. A. Pn. celem ograniczenia i zrównoważenia zbrojeń morskich wśród mocarstw. Uczestniczyły w niej : St. Zj. A. Pn. Anglia, Japonia, Francja i Włochy. Na W. K. ustalono tonaż ogólny okrętów liniowych i lotniskowców dla poszczególnych państw i postanowiono, że wyporność krążowników nie może przekraczać 10 000 t (tzw. krążownik waszyngtoński).

Wat, skrót W — jednostka mocy (dzielności), — 10⁷ ergów/sek. = 1 joule/sek. Moc prądu elektrycznego stałego w watach równa jest iloczynowi napięcia w woltach przez natężenie w amperach.

Wata — luźna masa włókna, otrzymywana przez oczyszczenie i roztrzepanie surowej bawełny; służy do wyściełania kołder, palt. Odtłuszczona i bielona wchłania łatwo wodę, ma zastosowanie w medycynie jako środek opatrunkowy (tzw. W. higroskopijna). wełnianą zastępuje się ostatnio często W. wy-

m-to w stanie

Waterloo

m-to w Anglii pd.-

Watling, „otlyN

(1736-1819),

przyprawa,

Obrazy jego przedstawiają gł. zabawy ogrodo- mają zastosowanie w medycynie. Liść W. — we na tle sielankowego pejzażu. W. cechuje symbol sławy i zwycięstwa, właściwe w proporcji ustosunkowanie czło- Wawrzyn akademicki — od- 1 wieka do krajobrazu, jasność kolorytu. W. wy-    znaczenie nadawane przez Minister- 1

warł olbrzymi wpływ na całe malarstwo roko-    stwo W. R. i O. P. na wniosek 1

kowe Francji, także na impresjonizm. Gł. dzieła: „Odjazd na wyspę Cytery", „.Zabawy ogrodowe", „Nimfa", „Gitarzysta" i i.

-> II, 452, IV, 1240.

Wattenscheid

JŁ

V'.»

-> III, 98.

Wawelberg Hipolit - (1843-1901), działacz społeczny i filantrop; założył wraz z Stanisławem Rotwandem w Warszawie w r. 1895 „Szkołę Mechaniczno-Techniczną", dzisiejszą „Wyższą Szkołę Budowy Maszyn i Elektrotechniki im. Wawelberga i Rotwanda".

wieś pod Warszawą, pamiętna zwycięstwem powstańczych wojsk polskich nad ros. 31 marca 1831 r. Obecnie letnisko.

Wawrzecki Tomasz

V,

1/

wm

Polskiej Akademii Literatury, za ^ wybitne zasługi na polu literatury. Ustanowiony w r. 1935, ma dwa 13 stopnie: złoty i srebrny. Wstążka jasno zielona z wąskimi białymi prążkami wzdłuż brzegów.

Wawrzynek (Daphne) — rodzaj krzewów, pokrewnych mirtom; 50 gat. w Europie i Azji, u nas 2 gat.

W. wilcze łyko — częsty w cienistych lasach krzew do 1 m wys., o kwiatach rurkowatych, różowych, wonnych, rozwijających się wczesną wiosną; liście lancetowate, owoce czerwone, cała roślina trująca. W. główkowy — o liściach zimotrwa-łych, rośnie na pd. Polski.

Wawrzyniak Piotr, x. —

(1849—1910), działacz społe-czny i ekonomiczny w b. za-- borze prus.; organizował spółki zarobkowe i gospodarcze.

I, 964, IV, 470-471.

Wawrzyniec, św. — (f 258), diakon rzym., męczennik; spalony. Pam. 10 sierpnia.

Wawrzynowate (Lauraceae) — rodzina roślin dwuliściennych, która obejmuje ok. 1000 gat. występujących w obszarach ciepłych; drzewa o liściach skórzastych, niepodzielonych, kwiatach podobnych do berberysowatych. Należą ; wawrzyn, cynamonowiec, sassafras i i.

rabianą z włókien i. roślin, np. lnu, oraz tzw. ligniną.

Waterbury, ’uo:t3rbary Connecticut (St. Zj. A. Pn.), zał. w r. 1667. Fabryki zegarów. 100 000 mieszk.

wieś w pobliżu Brukseli; 18 czerwca 1815 r. wojska ang.-prus. zadały tu wojskom Napoleona dotkliwą klęskę, która zadecydowała o ostatecznym upadku Napoleona.

Water polo, ’uo:t3r 'poulou — ang. nazwa gry w piłkę wodną.

Watford, ’uotfard -wsch., w hr. Hertford, nad rzeką Colne. Przemysł elektrotechniczny i maszynowy. 57 000 mieszk.

wyspa w archipelagu Bahama, prawdopodobnie identyczna z wyspą Guanahani czyli San Salvador, pierwszą wyspą amer., do której dotarł Kolumb w r. 1492.

Watt James, uot dżejmz mechanik ang. Udoskonalił maszynę parową (często uchodzi za jej wynalazcę) i wprowadził ją do użytku praktycznego. -> I, 603, III, 1100.

Watteau Jean Antoine, wató ża atuan — (1684—1721), wieki malarz fr. epoki rokoka.

m-to niem. w Westfalii, w okręgu Ruhry. Kopalnie węgla kamiennego; przemysł. 62 000 mieszk.

Watts George Frederick, uots dżo:rdż ’fre-dryk — (1817—1904), malarz i rzeźbiarz ang. Malował portrety i wielkich rozmiarów obrazy symboliczne, na których znać wpływ prerafa-elitów. Obrazy: „Nadzieja", „Duch chrześcijaństwa", rzeźby: „Clytia", „Posąg konny Hugona Lupusa" i i.

Watykan — 1. — -j wzgórze rzym. 2. — -a kompleks .złożony z pałaców, gmachów, parków i katedry św. Piotra, będący rezydencją papieską i siedzibą najwyższych urzędów Sto- Fragment dziedzińca przed ka-licy Apostolskiej. Ob- tedrą św. Piotra w Watykanie, szar W. stanowi od r. 1929 niezależne, suwerenne państwo kościelne, Cittń del Vaticano.

Wawel — nazwa krakowskiego wzgórza, na którym stoi katedra i zamek królewski, zw. także W.

•-» arł. IV, 1221-1231; II, 34, 906, IV, 192, 235, 237-238, 575, 576.

Wawer

(1753-1816), generał; po wzięciu Kościuszki do niewoli pod Maciejowicami naczelnik powstania. W czasie wojen napoleońskich po stronie Rosji, w Królestwie Kongresowym min. sprawiedliwości.

Wawrzyn, bobkowe drzewo, laur (Laurus nobilis) — gat. drzewa wiecznie zielonego z rodziny wawrzyno-watych. Rośnie bądź dziko, bądź sadzone jako ozdobne w Europie pd. Białe kwiaty, czarne owoce pestkow- Gałązka -wawrzynu, ce; liście używane jako

tzw. liście bobkowe, owoce i liście

Wawrzyn

akademicki

(srebrny).

\\\

Wawrzynek wilcze łyko.

Wąbrzeźno — m-to pwt. na Pomorzu, 9000 mieszk.

Wawrzyńca św. Rzeka, ang. St. Lawren-ce River, seint 'lorans ’rywar — wielka rzeka Ameryki Pn. Wypływa z Jeziora Ontario, aż do Montrealu wiry i prądy utrudniają żeglugę; poniżej Montrealu, już po przyjęciu Ottawy, rozszerza się znacznie, pogłębia i płynie spokojnie, tworząc po drodze jeziora i oblewając liczne wyspy. Uchodzi do Zatoki św. Wawrzyńca, pod m-tem Quebec. W. św. Rz. jest ważną arterią komunikacyjną, zwł. na odcinku Montreal-Quebec. Znana ze swych malowniczych brzegów. 1000 km dł., 1 370 000 km²

-* I, 173.

Wąchock — stare m-to małopolskie nad Kamienną w pwt. iłżeckim. Kościół pocysterski z pocz. XIII w. 4000 mieszk.

Wągier — 1. — zarodek samotnego tasiemca, powstający po spożyciu jaj tego pasożyta. 2. -> Zaskórnik.

dorzecza.

Wazelina

Wąglik (anthraz) — ostra choroba zakaźna zwierząt (zwł. bydła) i ludzi, wywoływana przez swoisty lasecznik. Zakażenie następuje przeważnie przez skórę, rzadziej przez płuca lub przewód pokarmowy; źródłem zakażenia jest produkt, otrzymywany przez    najczęściej bydło. W. występuje w trzech posta-

oczyszczenie pozostałości po destylacji niektó-    ciach: skórnej, tzw. karbunkuł złośliwy

rych rop naftowych, np. amer. Maź jasno żółta    (najczęstszy i stosunkowo mniej niebezpieczny),

lub biała, stosuje się jako smar do natłuszcza-    płucnej i jelitowej (te postaci są zawsze śmier-

nia skór oraz w lecznictwie i kosmetyce.    telne). Dawniej W. był chorobą dającą groźne

-* III, 815.    epidemie, dziś w krajach kulturalnych występuje

-* I, 516, IV, 1507.

Wągrowiec (Demodex folliculorum Sim.) — drobny gat. roztocza, pasożytującego w skórze człowieka, w gruczołach woreczków włosowych.

Wągrówiec — m-to pwt. nad Wełną w woj. poznańskim ; przemysł drzewny. 8000 mieszk.

Wąskonose (Catarhina) — grupa małp obejmująca małpy Starego Świata: makaki, ko-tawce, pawiany, smokluchy. Odznaczają się zwężonym ustawieniem nozdrzy.

-* III, 474-475.

Wąsonogi (Cirripedia) — rząd skorupiaków o niewyraźnej segmentacji ciała. Morskie, osiadłe, wiele pasożytów. Należy bałtycka pąkla.

-> II, 1262.

Wąsowicz Wacław i grafik, należał do „Rytmu" i do zał. w r. 1926 w Warszawie przez Skoczylasa stowarzyszenia polskich artystów-grafików „Ryt".

Wąsy czepne — u roślin: przekształcone łodygi, liście lub ich części służące do przytwier-

Wazów Iwan — (1850—1921), czołowy poeta b. rzadko, bułg. ; po odzyskaniu niepodległości przez Bułgarię w r. 1878 zdobył szeroką sławę powieściami („Pod jarzmem tur."), lirykami („Pola i góry", „Italia") i dramatami.

Wazowie — szw. dynastia królewska ; trzej królowie z rodu Wazów panowali kolejno w Polsce w 11. 1587— 1668 : Zygmunt III oraz synowie jego, Władysław IV i Jan Kazimierz.

(*    1891), malarz

Wazy greckie. — Malarstwo wazowe gr. rozpoczyna swój wspaniały rozwój w IX i VIII w. prz. Chr. Całe naczynie w tym okresie jest pokryte ornamentem o wzorach geometrycznych, stąd nazwa: styl geometryczny. W VII w. prz. Chr. pod wpływem sztuki Wschodu zmienia się dekoracja naczyń. Zdobią je teraz szeregi (fryzy) zwierząt nierzadko fantastycznych, jak sfinks, gryf itp.; styl ten nazywamy o-rientalizującym, tzn. wsch. Na w. VI i V prz. Chr. przypada najwspanialszy r®zkwit malarstwa wazowego z gł. ośrodkiem w Atenach.

Artyści, znani nam z podpisów na wazach,

Wątek — w tkactwie: nitki przędzy biegnące

przedstawiają przeróżne sceny mitologiczne dzania się rośliny, i z życia zwykłych śmiertelników. W. VI prz.

Chr. to okres tzw. stylu czarno-figurowego, w poprzek tkaniny, przeplatające się z osnową, tzn. na tle wypalonej gliny malowana jest    Krosno).

ryba

Wątłusz (Oadus morrhua Gthr.) morska z rodziny Oadidae. Występuje w Bałtyku, Morzu Niem., Morzu Arktycznym oraz u wybrzeży europ, i pn.-amer. Atlantyku. U-barwienie na ogół oliwkowo-zielonawe z ciemnymi plamami. Na brodzie pojedynczy wąs; do 150 cm dł.

czarna sylweta; pod koniec tegoż w. technika rysunku na wazach zmienia się w tzw. styl czerwono-figurowy, polegający na założeniu tła czarnym błyszczącym pokostem, z którego odcinają się postaci, pozostawione w naturalnym kolorze gliny wypalonej.

-►//, 710-711.

Wątłuszowate (Oadiformes) — podrząd ryb ważek, różniący się od żagnic ostrokanciastymi kościstych wyróżniający się brakiem skostnienia bokami odwłoku, często spłaszczonego.    czaszki m. oczami. Płaty węchowe mózgu u-

Ważki (Odonata) — rząd owadów o dwóch mieszczone na szypułkach. Płetwy o miękkich parach skrzydeł błoniastych, wydłużonym od- promieniach, pęcherz pławny zamknięty, włoku i gryzących (w związku z drapieżnym Wątroba (hepar) — nieparzysty narząd gru-trybem życia) przysadkach gębowych. Przeo- czołowy, umiejscowiony u ssaków w prawej brażenie nie zupełne. Larwy drapieżne, żyją    górnej części jamy brzusznej, pod przeponą;

w wodzie. Ważniejsze rodzaje: ważka, ża-    u człowieka waży ok. 1500 g. Składa, się z.dwóch

gnica, świtezianka i łątka.    płatów : prawego — większego i lewego — mniej -

Ważka (Libellula) — rodzaj owadów z rzędu

klasa roślin

gat.

lewy dopływ

najgłębsze i największe jezioro pomorskie, koło Kościerzyny; 16 km², do 55 m głęb.

Webb, ueb

1.

prace.

Weber Carl Maria v. — (1786—1826), kompozytor niem., mistrz opery romantycznej, wirtuoz-pianista, dyrygent, pisarz i krytyk muzyczny. Z licznych oper najlepsze: ,,Freischiltz'' („Wolny strzelec"), „Euryanthe” i „Oberon", Poza tym napisał: 2 symfonie, 6 sonat skrzypcowych, wielkiej wartości sonaty i koncerty fortepianowe (sławny KonzertstUck f-moll), Auf-orfderung zum Tanz („Zaproszenie do tańca") i⁻ i. oraz utwory wokalne.

Weber Wilhelm Eduard

-► I, 466, III, 79. Weddella Morze — zatoka Atlantyku, wci-śn;ęta w ląd antarktyczny, przeważnie pokryta krą lodową.

Wedekind Frank

szego. Mikroskopowo jest złożona z drobniutkich zrazików, z których każdy jest zbudowany z promienisto ułożonych komórek. W. należy do najlepiej ukrwionych narządów ustroju, jest największym, niezwykle ważnym gruczołem, odgrywającym wielką rolę w procesach przemiany materii: trawieniu i przyswajaniu pokarmów.; wydziela żółć, wytwarza mocznik, który oddaje do krwi, magazynuje cukry (w postaci glikogenu), odtruwa organizm, usuwając z krwi (która z jelit idzie do W. przez tzw. żyłę wrotną) szkodliwe dla ustroju substancje. W. zapalenia bywają ostre, np. ropnie i przewlekłe, np. tzw. marskości W., których objawem jest m. i. puchlina brzuszna i żółtaczka.

-> IV, 4,54, 746, 1106, 1137, 1139, 1384.

Wątrobą leczenie — podawanie w celach leczniczych wątroby w pokarmie lub w postaci preparatów farmaceutycznych otrzymywanych z wątroby. Stosowane z dobrymi wynikami przy niedokrwistości złośliwej.

Wątrobowce (Haepaticae) z gromady mszaków. Posiadają przeważnie ścielącą się, widełkowato rozgałęzioną, niedużą plechę; występują na ogół w miejscach wilgotnych, w obszarach tropikalnych również jako porośla.

Wąż — gwzb. nieba pn. m. Wielką i Małą Niedźwiedzicą.

Wąż drzewny, szokari (Dendrophus piclus Gm.) — gat. węży z grupy pełnozębnych (Co-hibriformia). Ciało smukłe, do 1,2 m dł. Łuski brzuszne na brzegu tylnym zazębione. Wierzch rdzawy, na bokach żółte podłużne pręgi czarno obrzeżone, spód żółtawy. Pospolity na drzewach w pd. Azji i na Archipelagu Malajskim. Niejadowity, podrażniony atakuje i dotkliwie gryzie.

Wąż Eskulapa (Elaphe longissima Laur.) — gat. węży z grupy pełnozębnych (Colubrifor-mia), do 2 m dł. Wierzch ciała żółto-brunatny, spód jasno żółty. Żyje w okolicach suchych, kamienistych, żywi się gł. myszami. Zamieszkuje pd. Europę, u nas spotykany na pd. Niejadowity.

-*■ II, 474.

Wąż jaszczurkowaty (Coelopeltis monspes-aulana Herm.) — gat. węży z grupy pełnozębnych (Colubriformia), do 1,5 m dł. Szaro-brązo-wawy z drobnymi ciemniejszymi plamkami wzdłuż grzbietu. Zamieszkuje suche piaszczyste okolice Morza Śródziemnego, żywi się myszami, jaszczurkami, małymi ptakami. Jadowity, jad zabójczy tylko dla drobnych zwierząt.

Wąż koralowy (Ilysia scytale L.) — gat. węży z grupy dusicieli (Boaeformia). Dł. ciała do 70 cm, ogon krótki, szczątki tylnych nóg z pazurem, głowa mała, okrągława, ubarwienie jaskrawo czerwone z poprzecznymi czarnymi pręgami. Żyje w Ameryce Pd., przebywa w norach, które wykopuje m. korzeniami drzew; żywi się drobnymi gadami i płazami.

Wąż piaskowy (Eryx jaculus L.) — węży z grupy dusicieli (Boaeformia), do 80 cm dł. Szczątki tylnych kończyn, ogon krótki, nie-chwytny. Wierzch żółty, brunatno plamisty, spód jaśniejszy. Żyje w krajach śródziemnomorskich w okolicach suchych, piaszczystych, żywi się gł. jaszczurkami. Zakopuje się zręcznie w piasek.

Wchłanianie -* Resorbcja.

Wcielenie — dogmat chrześcij., wg którego Druga Osoba Trójcy świętej złączyła się z Jezusem Chrystusem w ten sposób, że Chrystus posiada jedną osobę, lecz dwie natury: ludzką i Boską.

Wda, Czarna Woda Wisły z Pojezierza Pomorskiego; napędza dwa zakłady wodnoelektryczne, zbudowane nad nim (Gródek i Żur). 120 km dł.

Wdzydze

— S i d n e y, 'sydny — (* 1859), ekonomista ang., socjalista (fąbiani-sta), jeden z zał. Fabian Society. 2. — Beatrice, 'biatris — (* 1858), żona poprz.; współpracuje z mężem w Fabian Society; wspólnie z nim napisała ,,The Ilistory of Trade-Unionism", ,,Decay of Capilalist Ciyilisation" („Upadek cywilizacji kapitalistycznej") i i.

(1804-1891), fizyk niem. Gł. prace w dziedzinie elektryczności, magnetyzmu i ruchu falowego. M. i. wspólnie z Gaussem opracował układ jednostek elektromagnetycznych i zbudował pierwszy telegraf.

Webera prawo — prawo psychologiczne, którego twórcą jest fizjolog i anatom niem. Ernst H. Weber (1795-1878). Wg W. P. różnica m. dwiema podnietami, jeżeli ma być ledwie dostrzegalna, musi być proporcjonalna do wielkości tych podniet (musi stanowić zawsze ten sam procent mniejszej podniety).

Wedda — resztki pierwotnej ludności Cejlonu. Dzikie plemię ind., zamieszkujące lesistą, pd.-wsch. część wyspy. W. trudnią się gł. myślistwem. Cechuje ich ciemna barwa skóry, b. niski wzrost.

(1864—1918), pisarz niem., wybitny poprzednik ekspresjonizmu, po-

święte księgi

starsza faza brami-

b. jasna gwiazda, najjaśniejsza

teoria o powstaniu

(* 1871), fizyk niem.,

-* III, 524.

(*    1883), bakteriolog;

zostający pod silnym wpływem Strindberga; dramaty o treści sensacyjnej, w których W. porusza w efektowny sposób drażliwe tematy nie opracowywane przed nim w twórczości dramatycznej. Najsławniejsze ,,Friihlings Erwachen" („Przebudzenie wiosny"), ,,Erdgeisi" („Duch ziemi").

Wedgewood Josiah, ’uedżuud dżou’saja — (1730—1795), ceramik ang., najwybitniejszy przedstawiciel rodziny ceramików ang. nazwiskiem W., wynalazca kamionki W.; założył trzy fabryki porcelany, słynne z wyrobów W.: płaskorzeźb o motywach gł. antycznych, medalionów w rodzaju kamei i cienkich fajansów koloru kremowego.

Wedy (sanskr. = wiedza) bramin izmu, składające się z czterech części: Rigweda, Samaweda, Yajurweda i Atarwaweda.

-► I, 793-796.

Wedyzm, wedaizm nizmu, religia strż. Indów, przyniesiona przez nich w okresie zawojowania Indyj. Nauka W. zawarta jest w czterech świętych księgach Wed.

-> I, 793.

Week-end, ’ui:k’end (ang. = koniec tygodnia) — ang. i amer., rozpowszechniony ostatnio we wszystkich krajach cywilizowanych, zwyczaj spędzania przez ludzi pracy sobotniego (popołudnie) i niedzielnego wypoczynku poza miastem, w myśl hasła: pracuj w mieście, odpoczywaj na wsi.

Wega

w gwzb. Lutni.

Wegenera teoria

i ruchach kontynentów, stworzona przez uczonego niem. Alfreda Wegenera (1880—1930), który zginął w czasie wyprawy do Grenlandii. Wg W. T. kontynenty powstały z jednego prakontynentu, który rozpadł się na kilka części w okresie eoceńskim. Poszczególne te bloki zaczęły płynąć na półplastycznym podłożu magmowym i w ten sposób oddalały się od siebie coraz bardziej. Ruch ich spowodowany został obrotem ziemi dookoła osi.

I, 392, III, 251-254.

Wegetatywne rozmnażanie u roślin — wytwarzanie się nowych osobników z pojedynczych komórek albo z organów wielokomórkowych, jak np. z odciętych pędów, liści, korzeni z pączkami.

IV, 638.

Wegetatywny, autonomiczny układ nerwowy — szczególna, odrębna część układu nerwowego, której zadaniem jest regulacja czynności narządów wewnętrznych (np. częstości uderzeń serca, wydzielania soków trawiennych), naczyń krwionośnych (rozszerzanie i zwężanie) i i. narządów, których praca jest niezależna od naszej woli. W. U. N. składa się z układu współ-czulnego czyli sympatycznego oraz układu parasympatycznego, które spełniają w ustroju czynności wręcz przeciwne, co pozwala na utrzymanie pracy rozmaitych narządów w stanie pewnej równowagi.

Wehnelt Arthur wynalazca elektrolitycznego przerywacza prądu i tzw. katody W., elektrody pokrytej tlenkiem wapnia, ogrzewanej prądem do 1400°. Elektroda taka wysyła elektrony łatwiej, niż metalowa; lampa katodowa z katodą W. stosuje się jako prostownik.

Weichselbauma dwoinki — odkryte w r. 1887 przez patologa niem. Antoniego Weichselbauma (1845—1920) bakterie (dwoinki) nagminnego zapalenia opon mózgowych.

Weierstrass Karl — (1815—1897), matematyk niem.; przyczynił się do ugruntowania wielu podstawowych działów analizy matematycznej .

Weigelia (Diervilla) — rodzaj krzewów, pokrewnych wiciokrzewom; pochodzą z Chin. Sadzone w parkach w różnych odmianach jako ozdobne.

Weigl Rudolf liczne prace, zwł. nad durem plamistym i wywołującymi tę chorobę drobnoustrojami.

-> I, 518, IV, 976.

Wei-hai-wei — okręg w Chinach wsch., w prow. Szantung. Stolica W., Port Edward, była w r. 1895 zdobyta przez Japończyków, w r. 1898 odebrana przez Anglików, w r. 1930 zwrócona Chinom. 738 km², 180 000 mieszk.

Weila choroba -> Żółtaczka zakaźna.

Weimar — stolica Turyngii, w końcu XVIII w. ośrodek literatury niem.; tu działali na dworze książęcym Goethe (od r. 1775), Schiller i i. Tutaj znajdują się ich groby, tu pozostały po nich liczne narodowe pam. niem. W r. 1919 niem. Zgromadzenie Narodowe, wybrane 19 stycznia 1919 r., obradowało w W. w okresie od 6 lutego do 30 września 1919 r. i opracowało liberalno-demokratyczną konstytucję republikańskich Niemiec> zniesioną w r. 1933. Katedra i ratusz gotycki. 50 000 mieszk.

-> II, 624, III, 920, IV, 1056.

Weininger Otto — (1880 — 1903), popularny przed wielką wojną pisarz niem,, autor dzieła ,,Oeschlecht und Charakter“ („Płeć i charakter"), w którym rozpatruje psychologię wzajemnego stosunku płci.

Weiss Wojciech — (* 1875), malarz, znakomity kolorysta. Przeważnie portrety i akty kobiece. Wpływy impresjonizmu, później Cezan-ne’a.‘ W. jest członkiem krakowskiego stowarzyszenia „Sztuka".

Wejherowo — stolica pwt. morskiego na Pomorzu, 13 000 mieszk.

Wejmutka (Pinus strobus) — drzewo szpilkowe z rodzaju sosny. Pochodzi z Ameryki Pn., często sadzone w parkach i lasach europ.; posiada na pędach skróconych po pięć liści szpilkowatych.

Weksel — dokument wystawiony w formie przez prawo przewidzianej, zawierający obiet-

W.

Wektor

(-*■ Siła).

-* II, 1129.

Weloński Pius

nastrój rozbicia

Heine, Lenau, Immermann, Hebbel; w Polsce przejawia się W. np. w pocz. okresie twórczości Słowackiego. Filozoficzne uzasadnienie znalazł ten pogląd w filozofii Schopenhauera i pokrewnych mu filozofów.

Welwłtschia mirabi-

sierść owiec, kóz, wielbłądów ii., przerabiana na przędzę i tkaniny b. ciepłe i trwałe. Największe zastosowanie w przemyśle ma W. owcza. W. sukiennicza jest krótsza (do 10 cm), falista, karbikowata, miękka, silnie się spilśnia; używa się jej do wyrobu sukna ciepłego na odzież zimową. W. czesankowa jest dłuższa, falista, bez karbików, b.

nicę bezwarunkowej zapłaty przez dłużnika wierzycielowi wekslowemu oznaczonej kwoty pieniędzy. W. jako surogaty pieniądza odgrywają doniosłą rolę w obrocie gospodarczym wewnętrznym i międzynarodowym. W. muszą być wystawione na specjalnych blankietach wydawanych przez Ministstwo Skarbu, których cena obejmuje podatek od obrotu wekslowego. W. musi zawierać w tekście nazwę ,,weksel", przyrzeczenie bezwarunkowej zapłaty określonej sumy pieniędzy w oznaczonym terminie i miejscu płatności, nazwisko osoby (remitent a), na zlecenie której ma być dokonana zapłata, oznaczenie miejsca i daty wystawienia W., podpis wystawcy. Dla wierzyciela weksel jest pretensją, za którą w terminie otrzyma gotówkę, i z tego punktu widzenia nazywa się rymesą (albo remesą). W. puszcza się w o-bieg za pomocą indosu. Gdy dłużnik W. odmawia zapłacenia go w terminie, wierzyciel wekslowy oddaje W. protestu (->■ Protest weksla).

domicylowany — W., w którym wskazane jest miejsce, gdzie wypłata ma być dokonana. W. grzecznościowy—W wystawiony bez otrzymania w zamian korzyści, jedynie dla dogodzenia osobie trzeciej, np. dla ułatwienia jej kredytu. W. in blanco — zawiera jedynie podpis wystawcy zobowiązującego się do zapłaty długu, a kwotę wpisuje posiadacz W. W. okazowy — płatny za okazaniem, nie później jednak, jak w sześć miesięcy po wystawieniu. W. prima, secuada, tercja — przy W. wystawionych w kilku odpisach oznacza kolejny numer odpisu. W. suchy, własny -> Sola weksel. W. trasowany, ciągniony Trata. W. zagraniczne -> Dewizy. Wekslowa zdolność — przewidziane kodeksem handlowym prawo wystawiania W. przez pełnoletnie i własnowolne osoby. -► I, 549 — 550.

wielkość posiadająca wartość i kierunek. W fizyce występuje szereg W., jak prędkość, przyśpieszenie, siła, natężenie pola, np. elektrycznego i i.

W. przedstawia się za pomocą strzałek, poprowadzonych W Od- Dodawanie wektorów, powiedmm kierunku, W,, W₂ - wektory składowe; o dł. odpowiadającej W — wektor wypadkowy, wartości prędkości, siły itd. W. dodaje się do siebie jak siły, przy pomocy równoległoboków.

Welawa, niem. Wehlau — m-to w Prusach Wsch. przy ujściu Łyny do Pregoły; w r. 1657 zawarty tu został traktat polsko-prus. (t. zw. traktat welawsko-bydgoski), który uwolnił Prusy Książęce od zależności lennej wobec Polski. 6000 mieszk.

Welfowie -> Gwelfowie.

Welland, ’uel9nd (Canal) — kanał w Kanadzie, łączący jeziora Erie i Ontario, zbudowany w r. 1829. 64 km dł., do 9 m głęb.

Wellington Arthur Wellesley, ’uelyNtan a:rW9r 'uelzly, ks. Waterloo — (1769—1852), marszałek Anglii, konserwatysta; w r. 1815 na czele wojsk koalicyjnych odniósł rozstrzygające zwycięstwo nad Napoleonem pod Waterloo. Przedstawiciel Anglii na kongresie wiedeńskim; w 11. 1828 — 1830 premier.

Wellington, ’uelyNtan — stolica Nowej Zelandii nad Cieśniną Cooka. 148 000 mieszk.

Wells Herbert George, „elz ’h9:rbart dżo:rdż — (* 1866), ang. pisarz, popularyzator zdobyczy nauki, twórca wizyj przyszłego rozwoju ludzkości. Z przekonań socjalista, w nauce i reformie społecznej widzi przyszłość świata. Najpopularniejsze z licznych pism W. są jego powieści fantastyczne: ,,The Time Machinę" („Wehikuł czasu"), ,,The Invisible Man“ („Niewidzialny człowiek"), ,,The First Men in the Moon" („Pierwsi ludzie na księżycu") oraz reformatorska ,,The Outline of Ilistory" („Zarys historii"), „History of the World" („Historia Świata") ii.

(1849 — 1931), rzeźbiarz, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej rzeźby klasycystycznej. Znane dzieło „Gladiator", ,,Sclavu,s saltans", 14 stacyj Męki Pańskiej w klasztorze jasnogórskim w Częstochowie, liczne pomniki kościelne i portrety w brązie i marmurze.

Weltschmerz (niem.) i rozdarcia wewnętrznego oraz skrajnie pesymistyczny pogląd na świat, występujący pod różnymi postaciami w literaturze, m. w. w 11. 1830—1850, pod wpływem twórczości Byrona. Przedstawicielami tego kierunku są: we Włoszech — Leopardi, we Francji — Musset, w Niemczech

lis — roślina gromady na-gonasiennych, występująca

W pustyniach pd.-zach. A- Welwitschia mirabilis. fryki. Posiada niską zgrubiałą łodygę, z której wyrastają dwa skórza-ste, taśmowate, liście do 3 m dł., rosnące stale przy nasadzie, a na szczycie strzępiące się i butwiejące. Drobne kwiaty wyrastają w kłosach ze środka pędu. W. M. żyje do 100 lat.

Wełna — prawy dopływ Warty, uchodzi pod Obornikami. Po drodze przepływa szereg jezior. 95 km dł.

Wełna

połyskliwa, odznacza się mniejszą zdolnością spilśniania, przerabia się ją na lżejsze ubrania letnie. W. ponowna — przerobiona ze szmat, odpadków przędzalń, tkalń. Potocznie W. nazywa się również materiał tkany z W.

Wełnianka (Eriophorum)

rodzaj roślin zielnych z rodziny turzycowatych; obejmuje 15 gat., u nas 6 gat. W. wąskolistna i sze-rokolistna — charakterystyczne rośliny torfowisk niskich; kwiaty drobne w kłosach posiadają okwiat nitkowaty, który po przekwitnięciu wyrasta w dł., wełniste włosy, służące do rozsiewania owoców.

Wełniany przemysł — przemysł przerobu W. surowej na przędzę i tkaniny. Rozwinięty w Anglii, St. Zj. A. Pn., Niemczech, Belgii, Z. S. R. R., Czechosłowacji. W Polsce skupia się w trzech okręgach: bielskim — najlepsze wyroby wełniane, łódzkim — średnie i gorsze gat., białostockim — najgorsze. Wełniany przemysł w Polsce zatrudniał w r. 1935 — 798,7 tys. wrzecion, 13,6 tys. krosien, zużywając ok. 20 tys. t wełny.

Wełtawa, czes. Vltava

lewy dopływ Łaby, wypływający z Lasu Czeskiego; 440 km

-> I, 1107.

Wembley, ’uymbly — m-to w Anglii, w hr. Middlesex, właśc. przedmieście Londynu. W r. 1924/25 miejsce bryt. wystawy imperialnej. 16 000 mieszk.

dł., 31 000 km² dorzecza.

Wenczou — port chiń. w prow. Czekiang, gł. dla wywozu herbaty; misja polska. 631 000 mieszk.

Wenden, polskie : Kieś, łot. Cesis — m-to pwt. w dawnych Inflantach Szw., w pobliżu rzeki Aa inflanckiej. Ruiny zamku wielkich mistrzów zakonu kawalerów mieczowych. W 11. 1561 — 1621 należało do Polski. 7500 mieszk.

Wendowłe, niem. Wenden — dawna niem. nazwa Słowian zach. w ogóle, dziś niem. określenie Łużyczan.

Wenecja, wł. Venezia — port wł. na pn. Adriatyku, zał. w r. 452 na 117 błotnistych przybrzeżnych wyspach laguny jako schronienie przed Hunnami. W czasie wojen krzyżowych stała się W. potęgą morską i kolonialną, mono- Ipy polizującą handel lewantyń- Jjw ski, opanowała wyspy i wy- |Jj brzeża Adriatyku i Morza ~ jsiJ Śródziemnego. Jako oligar- ₍:JL chiczna republika pod rzą- j darni dożów była ośrodkiem nauki,

sztuki, ojczyzną artystów.

Schyłek potęgi „Królowej A-driatyku" nastąpił w XVI Most Westchnień w., w następstwie odkrycia 1 tył^ Wenecji.⁰²⁰* Ameryki i przeniesienia gł. szlaków handlu światowego z Morza Śródziemnego na Ocean Atlantycki, oraz najazdu tur. W r. 1797 W. zajął Napoleon, w 11. 1814-1866

-* I, 538. 539.

df

®fe

V/

■ >

zbiorem zabytków • ---    •

należała do Austrii, potem do Włoch. Dziś jest to m-to z imponującą architekturą, która ściąga turystów: kościół San Marco, San Giorgo, Santa Maria della Saluta i w. i., plac św. Marka, pałac dożów, Akademia Sztuk Pięknych. 175 kanałów, 378 mostów (najstarszy Rialto, Most Westchnień i i.). Stary przemysł szklany (Murano). W bezpośrednim sąsiedztwie znane kąpielisko morskie, Lido. 274 000 mieszk

IV, 574, 1393, 1403, 1419, 1420.

Wenedowle — wspominana u Pliniusza i Tacyta nazwa nie określonego dokładnie ludu; prawdopodobnie Wendów zamieszkałych w dorzeczu Wisły.

Wener, szw. Van&rn — największe jezioro Skandynawii (w Szwecji). Leży na wys. 44 m n. p. m. Odpływ do Skagerraku ; połączone kanałami z Bałtykiem i Morzem Niemieckim. 30 odpływów. 5568 kma pow., do 90 m głęb.

Wenezuela, hiszp. Estados Unidos de V e-nezuela (St. Zj. W.) — republika związkowa w pn. części Ameryki Pd.; na zach. górzysta kraina Andów o najwyższym wzniesieniu 5000 m (La Columna), na pd.-wsch. masyw wyżynny Gujany, w środku rozległa nizina Orinoco. Klimat zwrotnikowy, w okolicach nadmorskich — dżungle, w górach — kaktusy, agawy, opuncje, na nizinach stepowe sawanny. Ludność to przeważnie mieszańcy białych, Indian i Murzynów. Hodowla bydła, wywóz ropy naftowej, kawy, kakao, złota. W. zajmuje trzecie miejsce w światowej produkcji nafty. — Odkryta przez Kolumba w r. 1498, od r. 1811 niepodległa,

1830 należała do Kolumbii pod władzą Bolivara. Język urzędowy hiszp. Ustrój republikański. .Stolica Caracas. Pow. 1 020 400 km². 3,3 mil. mieszk.

Wenta, Windawa — rzeka łot., wypływająca na Litwie. 340 km dł.

Wentyl — 1. -> Zawór. 2. — urządzenie przy dętych instrumentach blaszanych, które przedłuża, wzgl. skraca rurę dźwiękową przez włożone rureczki rozmaitej dł., a tym samym uzupełnia skalę naturalną, otrzymywaną za pomocą zmiany sposobu i siły zadęcia, do skali chromatycznej.

Wentylacja, wentylator -> Przewietrzanie, Przewietrznilc.

Wenus (bogini) -* Venus.

Wenus, Wenera — planeta druga od Słońca (średnia odległość 108,1 milionów km); po Słońcu i Księżycu najjaśniejsze ciało niebieskie. Widoczna rano na wsch. jako tzw. gwiazda poranna i wieczorem na zach. jako gwiazda wieczorna. Wykazuje fazy analogiczne do faz Księżyca. Nieco mniejsza i lżejsza od Ziemi (średnica 12 400 km, masa 0,81 ziemskiej). Okres obiegu dookoła Słońca 225 dni. Posiada atmosferę z gęstymi chmurami, utrudniającymi obserwację.

I, 353, 1511, 1513.

w 11. 1819 —

-* III, 822.

Świat i Życie. — V.

drobnych blado lila

-* IV, 1576.

wł. ziołowe wino deserowe

(1866-1919), chemik szwajc. Prace nad budową przestrzenną pewnych azotowych związków organicznych. Stworzył teorię budowy skomplikowanych związków nieorganicznych (tzw. związków kompleksowych). Nagroda Nobla w r. 1913.

Werner Zacharias

— środek nasenny i przeciwpa-daczkowy o trującym działaniu na ustrój, pochodna kwasu barbiturowego.

Weronika, św. — uczenica Chrystusa; wg legendy podała Mu w czasie męki chustę do otarcia twarzy; na chuście tej odbił się wizerunek oblicza Chrystusowego. Pam. 4 lutego.

Weramon — związek piramidonu z werona-lem ; silnie działający środek znieczulający bóle, stosowany zwł. przeciwko nerwobólom.

Werbalizm (z łac. verbum — słowo) — objaśnienie słowne, jałowe rozprawianie. W pedagogice metoda nauczania posługująca się tylko pustym słowem, bez podstawy empirycznej.

Werbalna nota -> Nota.

Werbel — wybijanie taktu na bębnach wojskowych; stosowane zamiast gry orkiestry w czasie uroczystych pogrzebów wojskowych, a w niektórych państwach również dla ułatwienia żołnierzom marszu w czasie przerw m. wykonaniem przez orkiestrę marszów. W. nazywane są również małe bębny wojskowe, należące do orkiestr wojskowych, bądź przydzielane do poszczególnych pododdziałów (kompanij).

Werbena (Verbena) — rodzaj roślin zielnych z rodziny werbenowatych, pokrewnych wargowym; 80 gat. gł. w Ameryce. W. pospolita — częsty chwast w Europie, Azji i pn. Afryce, o pędzie do 70 cm wys kwiatach.

Werbunek — szukanie kandydatów do wojska, namawianie ochotników, agitacja za wstępowaniem do wojska. System uzupełniania wojska drogą W. istnieje w państwach nie znających powszechnego obowiązku służby wojskowej, jak np. w Anglii, St. Zj. A. Pn., lub też mających wojsko zawodowe (np. Niemcy w 11. 1918—1935, tj- w czasie trwania ograniczeń zbrojeń narzuconych im przez traktat wersalski po wielkiej wojnie).

Werdykt — uchwała przysięgłych, rozstrzygająca, czy przestępca postawiony przed sądem przysięgłych winien jest popełnionego przestępstwa, czy też nie.

Wereszczagin Wasilij — (1842—1904), ros. oficer i malarz. Brał udział w wojnie ros.-tur. w 11. 1877—1878; zginął w wojnie ros.-jap. podczas oblężenia Portu Artura. Obrazy wojenne, historyczne, pejzaże z najrozmaitszych krajów. Szereg obrazów z wyprawy Napoleona do Rosji. Wydał wspomnienia z licznych podróży.

Wereszyca — lewy bagnisty dopływ Dniestru ; wypływa w pobliżu Gródka Jagiellońskiego. 60 km dł.

Werfel Franz — (* 1890), niem. liryk-eks-presjonista; w jego wierszach obserwujemy silną przewagę nuty rei. Pisał też dramaty historyczne, m. i. : ,,Juarez und Mazimilian". Znane powieści: ,,Verdi“ oraz powieść współczesna ,,Barbara" i i.

Wergilłusz, Vergilius Publius Maro — (70— 19 prz. Chr.), znakomity poeta rzym. rodem spod Mantui. Zetknąwszy się w Rzymie z'Mecenasem, za jego pośrednictwem trafił na dwór Augusta. W. zasłynął jako autor trzech utworów. „Bukoliki" — to zbiór złożony z dziesięciu poematów pasterskich (,,eclogae“); jest to udana próba przeniesienia na grunt rzym.

literatury sielanek, rodzaju literackiego uprawianego w Grecji przez Teokryta. „Georgiki" to dydaktyczny poemat poświęcony trudom rolnika. Składa się z czterech ksiąg, z których pierwsza zawiera wykład o uprawie roli i o narzędziach rolnika, druga poświęcona jest sadownictwu, trzecia — pasterstwu i hodowli zwierząt, czwarta — bartnictwu. Polską przeróbką „Georgik" jest „Ziemiaństwo polskie'-' Koź-miana. Szczyt sławy osiągnął W. swoją epopeją „Eneida", heksametrycznym poematem, wy-sławiajającym cesarza Augusta. Twórczość W. wywarła doniosły wpływ na późniejszą literaturę rzym. i światową. (Eneida).

II, 231-234, III, 422, IV, 1414.

Werki — wieś nad Wilią pod Wilnem, popularne miejsce wycieczkowe wilnian w pięknej okolicy; pałac biskupa Massalskiego z XVIII w.

Werkmistrz — 1. — podoficer specjalista, stopień odpowiadający chorążemu. 2. — w fabrykach dozorca warsztatowy.

Wermut o gorzkawym smaku.

Werner Abraham Gottlob — (1750—1817), niem. mineralog i geolog; wyodrębnił mineralogię z górnictwa jako specjalną naukę i położył podwaliny pod współczesne jej metody. Liczne prace.

Werner Alfred

(1768-1823), poeta niem. o skłonnościach mistycznych; przeszedł na katolicyzm i pisał w tym duchu utwory dramatyczne, jak np. ,,Da8 Kreuz an der Ostsee" („Krzyż na Bałtyku"). Wsławił się gł. jako autor dramatu ,,Der 24 Februar" („Dwudziesty czwarty luty"), który reprezentuje w Niemczech tzw. tragedię fatalistyczną.

Werniks — i. nazwa pokostu lub politury.

Wernyhora — (daty nieznane — żył w XVIII w.), Kozak, pustelnik, wsławiony przepowiedniami tyczącymi przyszłości Polski; czczony przez lud rus., wprowadzony do literatury przez Słowackiego; występuje następnie u Czaj ko wąskiego i Wyspiańskiego; jest symbolem zgody Polski z Ukrainą; uwieczniony przez Matejkę.

Werona, wł. Verona — jedno z najstarszych m-t wł. i twierdza nad Adygą nad drogą przez Alpy, pełne pięknych zabytków strż. (amfiteatr rzym.) i śrdw. 154 000 mieszk.

Weronal

Dorsetshire, Devonshire i Cornwall.    s

West (hol., niem., ang.) // — zachód.

rzym.

bogini ogniska domowego i ognia ofiarnego, odpowiednik gr. Hestii. W świątyni W. palił się wieczny ogień, który, w razie zagaśnięcia, rozniecany był ponownie od promieni słonecznych. Święto W., Vestalia, obchodzone było w czerwcu, zwł. przez zamężne niewiasty.

Westalki — kapłanki strzegące świętego ognia w świątyni Westy; pochodziły z możnych rodów i otaczane były powszechną czcią. Służba ich trwała co najmniej 30 lat, w czasie których ślubowały panieństwo. Za złamanie “ślubów czekała je kara pogrzebania żywcem.

West Bromwich ’uest 'brnmydż — m-to w Anglii środk., w hr. Stafford, stanowiące przedmieście Birminghamu. Liczne kopalnie węgla w okolicy; przemysł metalurgiczny. 82 000 mieszk.

Werra — prawy źródłowy dopływ Wezery; wypływa z pd.-zach. stoków Lasu Turyń-skiego, uchodzi, wraz z Fuldą, pod Miinden. 270 km dł.

Wersal, fr. Versailles, wersaj — przedmieście Paryża, od Ludwika XIV rezydencja królów Francji. 67 000 mieszk. -> art. IV, 1231 — 1240; I, 567, 574, III, 1094. Wersalska uchwała z 3 czerwca 1918 r., powzięta przez przedstawicieli rządów Francji, Anglii i Włoch; stwierdzała, że odrodzenie niepodległej i zjednoczonej Polski z wolnym dostępem do morza stanowi nieodłączny warunek trwałego i sprawiedliwego pokoju. Wersalski traktat — traktat pokojowy m. Niemcami a koalicją, kończący wielką wojnę, podpisany 28 czerwca 1919 r. w wielkiej sali lustrzanej pałacu wersalskiego. IV, 1341-1342; II, 530, IV, 375-376.

Werset — jeden lub kilka wierszy z jakiegoś tekstu, np. z Piśma św., koranu, stanowiących całość myślową.

Wersyfikacja (z łac. versifico — piszę wiersze) — dosł. robienie wierszy, wierszowanie ; także nauka o budowie wierszy. -> art. „ Wiersz", IV, 1346-1362.

Wertheim Juliusz — (1881 — 1928), kompozytor i pianista, pod wpływem muzyki niem., zwł. Brahmsa. 4 symfonie, wariacje orkiestrowe, liczne pieśni, utwory fortepianowe, baśń operowa „Fata margana".

Weryho Władysław — (1868—1916), filozof ; położył ogromne zasługi w dziedzinie propagowania ruchu filozoficznego w Polsce. Zał. i redaktor w 11. 1897—1916 „Przeglądu filozoficznego" ; zał. w r. 1907 Polskie Towarzystwo Psychologiczne.

Weryzm (z wł. verismo = styl prawdy) — kierunek muzyczny, który powstał pod wpływem poetyckiego naturalizmu (Zola, Ibsen); czerpie tematy z codziennego życia współczesnego i stara się je odtworzyć możliwie wiernie i z uwypukleniem kontrastów; sztuka operowa popularna zwł. we Włoszech w 11. 1890—1910; gł. przedstawiciele: Mascagni, Leoncavallo, częściowo Puccini; w Niemczech: d’Albert; we Francji: Charpentier.

Wesermiinde — niem. m-to okręgowe nad Wezerą; największy niem. port rybacki. Muzeum rybackie. 78 000 mieszk.

Wesley John, ’„ezly dżon — (1703 — 1791), duchowny anglikański, wraz z bratem Karolem (f 1788) założyciel sekty metodystów.

Wespazjan, Vespasianus Titus Flavius — (9 — 79), cesarz rzym., założyciel dynastii Fla-wiuszów. W r. 67 naczelny wódz w zwycięskiej wojnie z Żydami; w r. 69 po upadku Nerona i trzech jego następców obwołany przez legiony cesarzem, zaprowadził pokój w państwie. Z licznych budowli W. najwspanialsze są: Koloseum oraz świątynia i forum bogini pokoju.

-> I, 897, 898, II, 1248.

Wessel Horst — (1907—1930), niem. naro-dowo-socjalistyczny działacz, dowódca bojówki S. A., zamordowany przez komunistów. Czczony w Trzeciej Rzeszy jako bohater narodowy. Ułożona przez niego pieśń narodowo-socjali-styczna ,,Horst- Wessel Lied" uważana jest od r. 1933 — obok ,,Deutschland, Deutschland" — za hymn narodowy niem.

Wessex, ’uesyks — przodujące w w. IX i. państewkom anglosaskim królestwo anglosaskie, ze stolicą Winchester; obejmowało dzisiejsze hrabstwa: Berkshire, Hampshire, Wilfshire,

Westa, Yesta

Westa.

Westerland — m-ko na wyspie Sylt, w prus. Szlezwiku, nad Morzem Niemieckim. Kąpielisko morskie; port lotniczy. 4000 mieszk.

Westerplatte — kąpielisko morskie i przedmieście Gdańska u ujścia Wisły. Część portu W. zastrzeżona dla potrzeb Polski, specjalnie wojskowych.

Westfalia, niem. Westfalen — prow. zach.-prus., obejmująca część niziny i średnich gór niem.; górnictwo — węgiel i ruda (okręg Ruh-ry), potężny przemysł, liczne źródła mineralne. Przed wielką wojną osiadła tu górnicza cztery-stutysięczna emigracja polska, dzisiaj znacznie przerzedzona. 20 000 km², 5 040 000 mieszk. Stolica Munster.

Westfalski pokój — pokój zawarty w r. 1648 w Monasterze m. cesarstwem niem., Francją i Szwecją; zakończył wojnę trzydziestoletnią. W. P. uznał zupełną niezależność książąt niem. od cesarza oraz Szwajcarji i Holandii od Rzeszy, równouprawnienie kalwinów z katolikami i luteranami, czym zlikwidowano wojny rei. w Europie. Francja uzyskała Toul, Metz, Verdun i Alzację bez Strasburga; Szwecja — Wismar, część Pomorza, ujście Odry ze

najbardziej roz-

a,

i ja!

u ,, sbri

te

il

Opactwo

Westminsterskie.

szczyt w Alpach Berneń-

-* III, 923. wydzielanie

Wewnętrzne wydzielanie

swoistych ciał, tzw. hormonów, bezpośrednio do krwi lub limfy przez gruczoły pozbawione z reguły przewodów wyprowadzających. Całość procesów życiowych u człowieka i zwierząt wyższych regulowana jest zarówno przez układ nerwowy, jak i grupę gruczołów tych gruczołów zalicza się przysadkę, tarczycę, nadnercza, przytarczycę, gruczoły płciowe i trzustkę oraz wg niektórych uczonych, grasicę. -> art. „Gruczoły", II, 715 — 725 i „Hormony", II, 879—892.

Weyberg Zygmunt —    (* 1872), chemik

i mineralog. Napisał: „Wiadomości początkowe z krystalografii", „Wiadomości początkowe z mineralogii", „Podstawy krystalografii", „Krystalografia opisowa", „Mineralogia" i i.

Weyden Roger van der — (ok. 1400—1464), malarz niderl., znakomity kolorysta. Przeważnie obrazy ołtarzowe, ujęte realistycznie. Wywarł wpływ na późniejsze malarstwo rei. Gł. dzieła: „Pokłon Trzech Króli", „Ukrzyżowanie", „Sąd ostateczny".

Weygand Max, wćga maks

WSI

IV, 336.

Szczecinem i wyspami Usedom, Wolin i Rugią, Brandenburgia — część Pomorza i kilka biskupstw, Bawaria — górny Palatynat. W. P. stał się gł. podstawą międzynarodowych układów i stosunków aż do rewolucji fr.

II, 49, III, 920, 923.

West Ham, uest h&m — przemysłowe m-to ang. w hr. Essex, w Anglii pd.-wsch., wsch. przedmieście Londynu na lewym brzegu Tamizy. 283 000 mieszk.

Westinghouse George, ’uestyNhaus dżo:rdż — (1846—1914), inżynier amer., wynalazca pneumatycznych samoczynnych hamulców kolejowych. W. hamulec powszechniony typ pneumatycznych hamulców kolejowych. Sprężarka powietrzna umieszczona na lokomotywie pompuje powietrze do zbiorników. Cylindry z tłokami, umieszczone pod podłogą każdego wagonu, utrzymują hamulce w stanie zwolnionym. O ile ciśnienie w zbiornikach opada (skutkiem otwarcia zaworu — przez maszynistę w parowozie lub przez pociągnięcie przez pasażera za rączkę alarmową — lub np. zerwania przewodu) hamulce działają samoczynnie (klocki zostają przyciśnięte do kół).

Westminster, 'uestmyn-star — zach. część Londy- i nu na lewym brzegu Tami-    I ilflt

zy. Pałac, siedziba parła- Ij JlO ILLLU P mentu z r. 1840 na miejscu ‘ dawnego zamku z XI w., spalonego w r. 1834. Stare opactwo, zał. wg tradycji w 606 r., w którym koronują się królowie ang., znajdują się groby królów i zasłużonych. Rzym.-kat. katedra zbudowana w 11. 1895—1903.

Westona ogniwo -► Ogniwo.

West Point, ’uest ’poynt — m-ko nad Hudsonem w stanie nowojorskim z amer. akademią wojskową; ok. 2000 mieszk.

Weterynaria — nauka o chorobach zwierząt i ich leczeniu. W Polsce lekarzami W. zostają po odbyciu studiów i zdaniu przepisanych egzaminów uczniowie Wydziału Weterynarii Uniw. Józefa Piłsudskiego w Warszawie oraz Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie. Do lekarzy W. należy nie tylko leczenie zwierząt i zapobieganie ich chorobom lecz również nadzór nad ubojem zwierząt oraz mięsem przeznaczonym do spożycia, celem nie dopuszczenia do sprzedaży mięsa zwierząt chorych lub zawierającego pasożyty.

Wetter, szw. V&ttern — jezioro w pd. Szwecji, na nizinie szwedzkiej. Połączone z Katte-gatem przez kanał Gota. 1900 km² pow., 120 m głęb.

Wetterhorn

skich w grupie Finsteraarhorn. 3708 m wys.

Wettersteingebirge — grupa pn. Alp wapiennych na granicy bawarsko-tyrolskiej. Najwyższy szczyt (Zugspitze) 2963 m.

Wettynowie — niem. rodzina panująca (nazwana od zamku rodzinnego Wettin); w r. 1264 uzyskali Turyngię, od r. 1423 elektorowie sascy. Najwybitniejsi W. : Fryderyk Mądry, Maurycy Saski oraz królowie polscy : August II Mocny i August III; W. panowali w Saksonii do r. 1918.

o W. W. Do

III, 904. - (* 1867), generał fr. W czasie wielkiej wojny szef sztabu marszałka Focha, w r. 1920 doradca techniczny misji fr.-ang. w Polsce, w r. 1923 nadkomisarz Syrii, w 11. 1931 — 1935 generalny inspektor fr. sił zbrojnych.

Weyssenhoff Henryk — (1859—1922), malarz, uczeń Gersona. Malował gł. sceny leśne, pejzaże ze Żmudzi i Polesia.

Weyssenhoff Józef — (1860—1932), powie-ściopisarz, najwybitniejszy przedstawiciel tradycji ziemiańskiej i szlacheckiej w powieści polskiej XX w. W pocz. okresie twórczości, w „Żywocie i myślach Zygmunta Podfilip-skiego", przedstawił opisywaną „sferę" z zastosowaniem dużej dozy ironii; w dalszej twórczości wycofał się z tego stanowiska, dając w „Sprawie Dołęgi", „Hetmanach" i i. apologię życia ziemiańskiego. W „Sobolu i pannie" i w „Puszczy" W. jest przede wszystkim poetą przyrody, z którą zżył się jako myśliwy, i piewcą polskiej. Inne powieści: „Unia", „Gromada", „Jan bez ziemi" i i. Autobiograficzny „Mój pamiętnik literacki".

Wezera, niem. Weser — rzeka w Niemczech pn.-zach. Powstaje z połączenia Fuldy i Werry, w dolnym biegu płynie przez niż niemiecki; przepływa pod Bremą i uchodzi do Morza Niemieckiego pod Wesermiinde. Liczne kanały

Wezuwiusz.

wstawały oddzielne państwa germ.; pierwszym z nich było królestwo Wizygockie w pd: Galii i Hiszpanii, potem burgundzkie w Galii pd.-wsch., frankońskie — w Galii pn.-wsch. ii. Brytanię, opuszczoną przez legiony rzym., podbili germ. Anglowie, Saksoni i Jutowie. Ostatecznym wynikiem W. L. był upadek zach. cesarstwa rzym. w r. 476, kiedy to wódz germ. Odo-aker kazał złożyć godność cesarską ostatniemu cesarzowi Romulusowi Augustulusowi. Państwa zał. przez poszczególne ludy germ. stały się częściowo zawiązkiem wielkich państw nwż., niektóre z nich po krótkim czasie przestały istnieć. Terytoria opuszczone przez plemiona germ. zajęły ludy słów. Rozmieszczenie ludów Europy w wyniku W. L. zostało ustabilizowane dopiero ok. VII w.    ->■ I, 530, IV, 394.

Wędrówki ptaków — okresowe przeloty dokonywane na wiosnę i jesienią przez wiele gat. ptaków (np. przez bociany, jaskółki i inne) z obszarów zimowania na obszary gniazdowania z powrotem. Wiele zagadnień związanych z tymi wędrówkami wymaga jeszcze zbadania. Badania takie prowadzą we wszystkich krajach cywilizowanych tzw. stacje ornitologiczne (u nas przy Państwowym Muzeum Zoologicznym w Warszawie), gł. przy pomocy znakowania (obrączkowania) ptaków.

Wędzenie

(m. i. połączenie z Łabą). 480 km dł., 45 548 km² dorzecza. Żeglowna, dla statków morskich od Bremy. -> III,

913, IV, 1377.

Wezuwiusz, wł.

Vesuvio — czynny wulkan nad Zatoką Neapolitańską,

1282 m wys. Jego wybuch w 79 r. zasypał Herculaneum, Pompei i Stabiae; o-statni wielki wybuch w r. 1930.

Wezyr — w dawnej Turcji minister. Wielki W. — zastępca sułtana, prezes min.; w krajach muzułm. tytuł najwyższych dostojników państw.

Węch — zmysł powonienia, zdolność odbierania wrażeń, powstających wskutek drażnienia nerwów w błonie śluzowej nosa przez lotne substancje chemiczne. Istnieje b. wielka liczba zapachów i trudno je poprawnie sklasyfikować ; obecnie próbują je dzielić na sześć wielkich grup — wonie kwiatowe, owocowe, korzenne, żywiczne, zgnilizny i spalenizny — oraz ich kombinacje.

Wędkiewłcz Stanisław — (* 1888), romani-sta; autor licznych prac z dziedziny lingwistyki romańskiej i dziejów współczesnej kultury duchowej krajów romańskich. W r. 1922 zał. i redaguje odtąd ,,Przegląd Współczesny".

„Wędrowiec⁴⁴ — tygodnik, pocz. o charakterze wyłącznie podróżniczo-geogr., później rozszerzony na wszelkie dziedziny nwż. wiedzy przyrodniczej, zał. w Warszawie w r. 1863 przez F. Sulimirskiego; w 11. 1884—1887, pod redakcją Gruszeckiego, Sygietyńskiego, St. Witkiewicza i Dygasińskiego, szerzył nowe, radykalne, poglądy na sztukę i przyczynił się do. wprowadzenia kryteriów estetycznych w dziedzinę krytyki literackiej.

Wędrówka ludów — wielki ruch ludów germ. z pn na pd. i ze wsch. na zach., zapoczątkowany w r. 355 zjawieniem się w Europie Hunnów. Hunnowie ujarzmili Ostrogotów; Wizygoci, szukając przed nimi ucieczki, schronili się w prow. rzym. za Dunajem i po pewnym czasie rozpoczęli rabunek cesarstwa aż po Konstantynopol. Poskromieni przez Teodozjusza W., zostali przez niego wcieleni do wojska rzym. i do służby dla cesarstwa (r. 386) . Drugi etap W. I,. rozpoczął się najściem Wizygotów, osiedlonych nad Dunajem, pod wodzą Alaryka na cesarstwo wsch., po czym splądrowana została Grecja aż do Peloponezu. Osiedleni w Ilirii Wizygoci ruszyli na podbój Italii, ale zostali zmuszeni do cofnięcia się przez Stilichosa. W tym czasie przez zwolnioną przez wojska granicę nadreńską wtargnęły do cesarstwa rzym. ludy germ. : Wandalowie, Alanowie, Swewowie, Alemani, Burgundowie, Frankowie, i zalały Galię i Hiszpanię. W r. 410 Alaryk zdobył i złupił Rzym. Cesarstwo rzym. zaczęło tracić jedną po drugiej prow., w których po

konserwowanie mięsa i ryb działaniem dymu z drzewa. Produkty te nabierają charakterystycznego zapachu wędliny i dają się dłużej przechowywać dzięki bakteriobójczym własnościom zawartego w dymie kreozotu.

Węgiel — pierwiastek z grupy węglowców. L. porz. 6, c. atom. 12,01, s. chem. C. Wykazuje polimorfizm, występując w dwóch odmianach alotropowych: jako diament i W. czarny w licznych odmianach (grafity, W. drzewny, retortowy, sadze, koks i i.), różniących się od siebie zawartością budowy. W przyrodzie W. występuje w postaci wolnej jako grafit i diament oraz związanej, gł. w postaci węglanów, zwł. wapnia (wapienie). W. wchodzi w skład prawie wszystkich substancyj, z których utworzone są ustroje żywe (-> art. Chemia ustrojów żywych", I, 931 — 940). W. kamienny — składa się ze związków W. z małymi ilościami wodoru, tlenu i azotu; zbliżony skład, lecz mniejszą zawartość W. wykazuje W. brunatny i torf. W związkach swych W. jest czterowartościowy, tylko w tlenku CO dwuwar-tościowy. W. łączy się z wielu pierwiastkami; spala się na dwutlenek W., COa lub tlenek W., CO, w temperaturze luku elektrycznego łączy się z wodorem na węglowodory (gł. acetylen), z chlorem, z siarką (na dwusiarczek W.), z wielu metalami i krzemem daje węgliki. W. posiada silne własności odtleniające, stosuje się (w postaci koksu) w hutnictwie do otrzymywania metali z ich rud tlenowych. Najcharak-terystyczniejszą własnością W. jest zdolność łączenia się jego atomów z sobą w tzw. łań-

III,

węgiel

pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego, dzięki specjalnemu przygotowaniu (jak ogrzewanie z chlorkiem cynku, z parą wodną) b. porowaty (pow. kanalików setki metrów kwadratowych na gram). Posiada silne własności chłonne (ad-sorpcyjne). Stosuje się w przemyśle do odbarwiania (np. w cukrownictwie), do wydzielania gazoliny z gazu ziemnego, do pochłaniaczy masek przeciwgazowych, do otrzymywania wys. próżni (ochłodzony ciekłym powietrzem pochłania gazy); również w medycynie do użytku wewnętrznego.

Węgiel biały

Węgiel brunatny, lignit — minerał, jeden z najpóźniej wytworzonych węgli. Miękki, brunatny, matowy, często o strukturze drewna. Zawiera 30 do 70°/₀ węgla w postaci związków z wodorem, azotem i tlenem. Stosowany na opał (mało wartościowy z powodu niskiej wartości opałowej). Sucha destylacja W. B. daje gaz i oleje, z których otrzymuje się parafinę, fenol, kreozot.

IV, 1240, 1248.

Węglany

związki węgla z i. pierwiastkami, gł. metalami. Powstają przy ogrzewaniu węgla z metalami lub ich tlenkami wys. temperatur. Najważniejszy W. wapnia (tzw. potocznie karbid) otrzymuje się z węgla i wapna w piecach elektrycznych. Stosuje się do otrzymywania acetylenu i do wiązania azotu z powietrza (-> Cyjanamid wapnia). W. krzemu W. żelaza

Węglowce

cuchy (i pierścienie) węglowe, dające z innymi pierwiastkami (wodór, tlen, siarka i i.) wielką liczbę związków tzw. organicznych (-> Siła żywa), o których naukę wyodrębniono w osobny dział, tzw. chemię organiczną, a to ze względu na ich wielką liczbę i na odrębność stosowanych przy ich badaniu metod.

634. IV, 1240, W. allochtoniczny, autochtoniczny -> Węgiel kamienny.

Węgiel aktywny, aktywowany

-> II, 514, III, 815, I V, 1240. -> Biały węgiel.

-* IV, 1240-1242.

Węgiel drzewny — produkt zwęglenia drzewa. Powstaje przy suchej destylacji drzewa Destylacja), otrzymuje się też w prymitywny sposób w tzw. smolarniach przez częściowe spalanie drzewa bez dostatecznego dopływu tlenu (stosy przysypane ziemią). Używany dawniej w hutnictwie, obecnie prawie całkowicie wyparty przez koks. Stosuje się do wyrobu prochu strzelniczego (czarnego), jako środek odbarwiający, w gospodarstwie domowym (do żelazek, samowarów).

Węgiel kamienny — minerał złożony ze związków węgla (70 — 90%) z wodorem, tlenem, azotem i niewielką ilością siarki. W. K. zawierający powyżej 90°/₀ węgla jest to antracyt. W. K. powstał przez zwęglenie (drogą butwienia) sub-stancyj roślinnych zasypanych lub zalanych wodą; podczas rozkładu substancje te powoli traciły wodę, dwutlenek węgla i metan (często towarzyszący W. K. i powodująty wybuchy w kopalniach), wzbogacając się w węgiel i przechodząc w W. K. Największe złoża pochodzą z okresu kar bonu. W. K. powstały z roślin zasypanych lub zatopionych w miejscu, gdzie rosły, nazywamy autochtonicznym, zaś z roślin przeniesionych (np. przez rzeki) w odległe miejsca — allochtonicznym. W. K. stanowi jako materiał opałowy gł. źródło energii na ziemi. Jest również jednym z podstawowych surowców chemicznych, dostarczając przy

suchej destylacji, obok koksu i gazu świetlnego lub koksowniczego, cennych produktów ubocznych: amoniaku i smoły pogazowej, z której otrzymuje się benzen, toluen', fenole i i. substancje niezbędne do wyrobu barwników, leków itd. Ostatnio produkuje się z W. K. benzynę syntetyczną drogą hydro-genizacj i.

-> art. IV, 1240, 1256; I, 584-585, II, 267-268, 657, 658, 661, IV, 196, 1528-1529.

Węgiel kostny Kostny węgiel. -v IV, 1240.

Węgiel retortowy — twardy, zbity węgiel osiadający na ścianach retort przy otrzymywaniu gazu świetlnego; powstaje przez rozkład gazu na rozgrzanych ścianach. Służy do wyrobu tygli, węgli do lamp łukowych i i. celów.

Węgierka, śliwa domowa -v Śliwy.

Węgierska Górka — wieś w pwt. żywieckim (woj. krakowskie), w dolinie Soły, u stóp Baraniej Góry. Dość uczęszczane letnisko. Fabryka chemiczna (sucha destylacja drzewa).

Węgierski Tomasz Kajetan — (1755 — 1787), poeta doby stanisławowskiej. W przeciwstawieniu do innych przedstawicieli tego okresu literatury, nie uderzał w swoich utworach w ton pochlebstwa, lecz przeciwnie, pisał ostre satyry i paszkwile, nie oszczędzając najbardziej wpływowych osobistości. Napisał „poema heroiko-miczne" „Organy" (naśladowanie z Boileau i Woltera), drobne utwory satyryczne, z których najbardziej znane „Portrety pięciu Elżbiet", „Sąd czterech ministrów", „Moja eks-kuza", „Do wierszopisów" i i. Przetłumaczył „scenę liryczną" Rousseau pt. „Pigmalion".

sole kwasu węglowego Dujutlenek węgla). Najważniejsze: soda, potaż, węglan wapnia (-> Aragonit, Kal-cyt, Kreda, Marmur, Wapień).

Węglarze Karbonariusze.

Węgliki (karbidy) do b.

Karborund, -> III, 172, Cementyt. W. twarde — W. wolframu i i. metali ciężkich o twardości nie wiele mniejszej od twardości diamentu. W postaci płytek (spojonych odpowiednim spoiwem w wys. temperaturze pod dużym ciśnieniem) stosowane do nakładania na ostrza narzędzi tnących, gł. do obróbki metali.

Węglowa epoka, karbońska epoka -* Kar-bon.

pierwiastki należące do IV grupy układu periodycznego: węgiel, krzem, german, cyna i ołów. Są to pierwiastki cztero-wartościowe, ostatnie trzy występują również

wieś w pwt. krośnieńskim w woj. lwowskim; stara (czynna jeszcze) kopalnia nafty. 2000 mieszk.

Węgobork, niem. Angerburg — m-to pwt. na Mazowszu prus. (Prusy Wsch.), nad rzeką WTęgorapią. Jeszcze w poł. XIX w. Polacy stanowili przeważający °/₀ ludności w okolicy. Ok. 8000 mieszk.

podrząd

jako dwu wartościowe. Ze wzrostem ciężaru atomowego maleją (wyjąwszy ołów) temperatury wrzenia i topnienia, charakter pierwiastków zmienia się na bardziej metaliczny. Charakterystyczna dla węgla własność tworzenia łańcuchów przejawia się w słabszym stopniu u krzemu, inne pierwiastki jej nie wykazują.

Węglowodany, cukrowce — związki organiczne złożone z węgla, wodoru i tlenu. Należą do nich cukry proste i złożone oraz wielo-cukrowce, jak skrobia, celuloza i w. i. Posiadają wielkie znaczenie dla odżywiania (cukry, skrobia) oraz w przemyśle, zwł. włókienniczym (celuloza). -*■ art. IV, 1256—1272, i art. ,,Odżywianie", 111,1059—1069; II, 1272, IV, 442, 446, 451-452, 479, 1111-1112, 1132, 1137.

Węglowodory — związki węgla z wodorem. Dzięki zdolności węgla tworzenia łańcuchów i pierścieni węglowych istnieje wielka liczba W. Na W. opiera się systematyka wszystkich związków organicznych, ponieważ wyprowadzamy je z W. (-+ IV, 1258). Rozróżniamy kilka zasadniczych typów W. (szeregów homologi-czny ch W.). Alifatyczne (inaczej parafiny) CnH2n-j-₂, są to W. nasycone o prostych lub rozgałęzionych otwartych łańcuchach węglowych. Występują w ropie naftowej i gazach ziemnych. Trudno wstępują w reakcje chemiczne. Najprostsze (metan, etan, propan i butan o 4 atomach węgla w cząsteczce) są gazami, dalsze (do 15 atomów) — cieczami, wyższe — ciałami stałymi. Naftęny (cykloparafiny) posiadają budowę pierścieniową, pod względem własności podobne są do parafin. Występują w niektórych ropach naftowych. W. nienasycone o podwójnym (olefiny, CnH2(i) i potrójnym wiązaniu (acetylen i jego pochodne, CnH2n_2) ^twiej wstępują w reakcje, gdyż przyłączają w miejscu wielokrotnego wiązania wodór, chlorowce, chlorowodór i i. Odrębną b. ważną grupę stanowią W. aromatyczne, pochodne benzenu, zawierające pierścień benzenowy C₆H₆. Występują w smole pogazowej, stanowią produkty wyjściowe dla szeregu barwników, leków itd. Podobne do nich są węglowodory wielordzeniowe, jak naftalen. Pośrednie miejsce między W. aromatycznymi a naftenami zajmują terpeny.

I, 584, III, 809, IV, 1258.

Węglowy kwas -> Dwutlenek węgla.

Węglówka

Węgorapia, niem. Angerapp — wraz z Pisą źródłowa rzeka Pregoły; wypływa z jeziora

Mamry. W 11. 1914—1915 toczyły się nad W. zacięte walki ros.-niem. 153 km dł.

Węgorz (Anguilla anguilla L.) — ryba z rodziny Anguillidae; ciało wężowate do 150 cm dł., ubarwienie ciemno oliwkowe, po bokach jaśniejsze, brzuch biały. Występuje w Bałtyku, Morzu Niem. i Śródziemnym, u wybrzeży europ, oraz u brzegów pn.-amer. i jap. w jeziorach (np. Naroczy). Tarło odbywa się w Atlantyku w głębi oceanu. Młode W. wędrują do rzek, by na tarło popłynąć z powrotem do oceanu. Wykłute z jaj ryby są tak niepodobne do dorosłych, że długi czas uważano je za odrębny gat. ( Leptocephalus breviroatris).

Węgorz morski (Conger vulgaris C,uv.) — ryba morska z rodziny Anguillidae, podgro-mady ryb kościstych. Występuje w morzach ciepłych i w umiarkowanych całej kuli ziemskiej. Ubarwienie brunatne, nieco jaśniejsze na bokach ciała, brzuch brudno biały; do 3 m dł. W cyklu rozwojowym przechodzi przez stadium larwalne (Leptocephalus).

Węgorzowate (Anguilliformes) ryb kościstych; formy wydłużone, wężowate, o ciele nieco bocznie spłaszczonym. Płetwy parzyste zredukowane, płetwy nieparzyste w postaci listewki biegnącej na grzbiecie i na stronie brzusznej. Brak wyodrębnionej płetwy ogonowej. Promienie płetwowe miękkie. Skóra pokryta drobnymi łuskami leżącymi pod grubą warstwą śluzu. W rozwoju występuje przemiana pokoleń. Larwy posiadają krew bezbarwną.

Węgorzyca (Zoarees viviparus L.) — ryba morska, żyworodna, z rodziny Bleniidae; występuje w Bałtyku, Morzu Niem. i u wybrzeży europ. Atlantyku. Ubarwienie żółtawo-bru-natne z ciemnymi plamami; do 40 cm dł.

Węgrów — m-to pwt. w woj. lubelskim na Podlasiu nad rzeką Liwcem. 9000 mieszk.

Węgry — monarchia (z regentem) w Europie środk., obejmująca kraj u podnóży Alp, m. Dunajem i Drawą oraz Wielką Nizinę Węg. Ok. 105 000 km², 10 200 000 mieszk. Stolica Budapeszt. ->art. IV, 1272-1283; I, 1108, II, 19, 775, 1085, III, 671, IV, 91, 563, 575, 583, 584, 669, 1189, 1331, 1342, 1388.

Węzeł — jednostka miary szybkości statków i okrętów, równa 1 mili morskiej (1852 m) na godzinę.

Węzłowe pismo — pismo Inków; składa się ze sznurów, najczęściej do 18 cm dług., różnych kolorów, zawieszonych na poprzecznej sztabce, na których węzłami znaczono odpowiednie liczby, kolory zaś sznurów oznaczały odpowiednie przedmioty. Służyło do sporządzenia rejestrów i różnych spisów administracyjnych.

Węzły — w astronomii punkty przecięcia orbit planet, Księżyca i komet przez płaszczyznę ekliptyki.

Węzły w pędach roślinnych — krótkie poprzeczne strefy na łodydze, z których wyrastają liście; zwykle w W. pęd się rozgałęzia.

-> art. „Gady", II, 467-478; II, 482, IV, 141.

Wężyk Franciszek — (1785—1862), płodny poeta okresu pseudoklasycyzmu. W rozprawach teoretycznych walczył ze zbytnim wpływem francuszczyzny w literaturze; w licznych tragediach, przeważnie historycznych („Don Karlos", „Gliński", „Barbara Radziwiłłówna", „Wanda", „Bolesław Śmiały" i i.), trzymał się ściśle wzorów fr. Najbardziej znany poemat opisowy „Okolice Krakowa". W. pisał także powieści historyczne („Władysław Łokietek", „Zygmunt z Szamotuł" i i.), poematy („Piast" i i.), rozprawy, wiersze okolicznościowe. Na uwagę zasługuje jego przekład „E-neidy".

Wężyki oficerskie.

radości"), ,,Ethan Fro-me", ,,The Age of In-nocence" („Wiek niewin- y' ności") ii.    Kfn

Wheatstone’a, ’ui:ts-tana mostek — wynale- Wheatstone’a mostek; X — zionę przez ang. fizyka opór mierzony, R - opór

Charlesa Wheatstone’a znanyA AB, ~ d"ut °P⁰.r°-wy, S — kontakt suwakowy, B — źródło prądu.

’uympąr ’edu9rd — (1840—1911), podróżnik i alpinista ang., zwiedził Grenlandię i Kordyliery, pierwszy zdoby szczytu Matterhorn w Szwajcarii i i.

Węże (Ophidia) — podrząd gadów z rzędu Sąuamata. Ciało silnie wydłużone, beznogie, pokryte rogową łuską. Powieki zrośnięte, przejrzyste, nieruchome. Paszcza silnie rozciągliwa, język wysuwalny, na końcu rozdwojony. Zęby haczykowate, chwytne, u W. jadowitych duże zęby z kanałem lub rowkiem dla zapuszczania jadu w ranę. Ruch pełzający, szybki i zwinny. Rozpowszechnione po całym świecie, gł. w strefie zwrotnikowej. Drapieżne, schwytaną zdobycz połykają w całości. Jajorodne lub żywo-rodne. Dzielimy W. na pustozębne (Soleno-glypha), zęby jadowe z kanałem w środku (należą : żmija zygzakowata, żmija piaskowa, żmija rogata, grzechotnik, żararaka), pełnozębne (Colubriformia), jadowite, zęby jadowe pełne z bruzdą dla spływania jadu (należą: okularnik, zdradnica koralowa, wodawiec, ularburong, W. jaszczurkowaty, zielony W. drzewny), niejadowite, bez zębów jadowych (zaskroniec, gniewosz, W. Eskulapa, poło z, W. drzewny), dusiciele (Boaeformia; należą: boa, pyton, anakonda, W. piaskowy, W. koralowy), czerwiowęże (Opoterodonla; należy ślep u cha glisto-wata).

IV, 1221.

Wężyki wojskowe —

haft na kołnierzu (łapkach) munduru, pozostałość galonów, którymi dawniej obszywano mundury. Odróżnia się W. W. generalskie, oficerskie, podoficerskie i szeregowców.

Wężymord (Scorzonera) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych. 100 gat. w Europie, środk. Azji, najliczniej w obszarze śródziemnomorskim ; u nas w słonecznych lasach, na stepach, w górach 4 gat. Pędy 50—120 cm wys. i kwiaty żółte lub różowe, u niektórych gat. pachnące wanilią, w koszyczkach. W. zwyczajny, dość pospolity; W. czarny korzeń uprawiany dla korzeni jako jarzyna.

Wharton Edith, ’uo:rt,n ’i:dy# — (* 1862), powieściopisarka amer., autorka powieści psychologicznych z życia klas wyższych w Ameryce i Francji: „The House of Mirth" („Dom

«-

(1802 — 1875) urządzenie do pomiaru oporów elektrycznych przez porównanie z oporem znanym. Gł. część stanowi rozpięty na podziałce milimetrowej (zwykle dł. 1 m) drut oporowy z kontaktem suwakowym, często zw.również W. M.

Whig -> Wigowie.

Whisky, ’uysky (ang.) — ang. wódka z żyta, jęczmienia lub kukurydzy.

Whistler James Mae Neill, ’uyslar dżejmz mej ni:l — (1834—1903), malarz i grafik amer., działający w'Anglii; jego realistyczne obrazy (gł. portrety, także pejzaże) cechuje subtelna harmonia barw. Ulegał wpływom Velas-ąueza, Maneta, sztuki jap.

Whitechapel, ’uajt,czapl — najuboższa dzielnica Londynu we wsch. części m-ta. B. gęsto zaludniona, dawniej gnieździły się tu męty społeczne.

Whitehead Alfred North, ’uajthed 'alfryd no:,.# — (* 1861), wybitny matematyk i filozof ang., współautor, wraz z Bertrandem Rus-selem, jednego z podstawowych dzieł z zakresu logiki pt. ,,Principia Mathematica".

III, 524.

Whitehead Robert, ’uajthed ’rob9rt — (1823 — 1905), wynalazca ang., konstruktor torpedy (w 1866 r.).

White house, uajt haus (ang.) -> Biały dom.

White Mountains, ’uajt 'mauntynz (ang. = Białe Góry) — pasmo górskie w New Hamps-hire (St. Zj. A. Pn.), stanowi część Appalachów. Na najwyższym szczycie Mount Washington (1920 m wys.) obserwatorium meteorologiczne.

Whitman Walt, ’uytm9n uo:lt — (1819— 1892), poeta pn.-amer., zwolennik demokracji i niezależności intelektualnej Ameryki. Poezję W. cechuje skrajny egotyzm i rewolu-cyjność formy. W., zwł. przez wolny wiersz, oddziałał na poezję Europy współczesnej.

Whitney (Mount), ’uytny (maunt) — szczyt w górach Sierra Nevada (St. Zj. A. Pn.). 4541 m wys.

Whittier John Greenleaf, ’uytjar dżon ’gri:nli:f — (1807—1892), poeta pn.-amer., bojownik w sprawie zniesienia niewolnictwa. Gł. dzieła: poemat idylliczny „Snow-Bound" („Granica śniegu") i zbiór opowieści poetyckich „The Tent of the Beach“ („Namiot na brzegu morskim").

Whymper Edward,

wca

Wiadukt

-> art. IV, 1283-1294.

zwł.

silnik wietrzny znany od b. dawna. Posiada wielkie skrzydła drewniane, obracane przez wiatr dookoła osi prawie poziomej. Cały budynek W. daje się obracać w celu dostosowania do kierunku wiatru. U nas sto

Wiatromierz

Wilda.

Wiaźma — m-to ros. m. Smoleńskiem a Moskwą, ośrodek produkcji masła ; w 11. 1403— 1494, 1611-1613, 1617-1634 należało do Polski. 20 000 mieszk.

Wiąz (Ulmus) — rodzaj drzew liściastych z rodziny wiązowatych, pokrewnych pokrzywo-watym; kwiaty obupłciowe, wiatropylne, rozwijające się wczesną wiosną przed rozwinięciem liści, owocem — oskrzydlone orzeszki. 26 gat. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli i w górach tropikalnej Azji; u nas rosną dziko lub sadzone w parkach i przy drogach: pułkowy, W. pospolity i W. górski, zw. również brzostem.    -> III, 230.

Wiązki przewodzące — u roślin drogi krążenia soków. Składają się gł. z komórek przewodzących, tj. rurek sitkowych, naczyń i cewek. Mogą w nich ponadto występować komórki miękiszowe i wzmacniające, u roślin dwuliściennych posiadają miazgę. W. P. przebiegają w kierunku podłużnym, równolegle do osi organów roślin, w liściach zawarte są w nerwach.

Wicekról

y-

„Wiadomości Brukowe" — organ Towarzystwa Szubrawców, wychodzący w Wilnie w 11. 1816—1822, redagowany przez Kazimierza Kontryma.

„Wiadomości Literackie" — tygodnik wychodzący w Warszawie od r. 1924, poświęcony przede wszystkim sprawom literatury, a także w ogóle sztuki i kultury, zwł. współczesnej.

most nad przeszkodą suchą (jarem, torem kolejowym, drogą, ulicą); również położone nad brzegami części końcowe mostu właściwego (nadwodnego). -> III, 723.

Wialnia — maszyna rolnicza do oczyszozania wymłóconego ziarna zbóż od plewy. Wytwarza prąd powietrza, wiejący na strumień spadającego ziarna i odrzucający plewy i lżejsze ziarna, tzw. poślad. Często posiada sita do sortowania ziarna wg wielkości.

Wianki — zwyczaj ludowy polegający na rzucaniu przez dziewczęta w noc świętojańską wianków do wody; z tego, co się staje z wiankiem, dziewczęta wróżą sobie przyszłość. Zwyczaj rzucania W. przetrwał na Słowiańszczyźnie od najdawniejszych czasów po dziś dzień.

Wiara — przekonania przyjęte na podstawie cudzego świadectwa (W. autorytatywna) lub też ze względu na jakieś irracjonalne motywy (W. uczuciowa). Potocznie: pewna, gł. uczuciowa, postawa, dotycząca nieznanej dokładnie przyszłości.

„Wiarus" — tygodnik wojskowy, organ korpusu podoficerskiego wojska lądowego, marynarki wojennej i K. O. P. Wychodzi w Warszawie od r. 1930.

Wiatka — rzeka w Rosji pn., prawy dopływ Kamy. 1142 km dł.

Wiatr — ruch (prąd) powietrza w troposfe-rze, m. w. równoległy do pow. ziemi. Powstaje skutkiem różnic ciśnienia spowodowanych nierównomiernym nagrzewaniem się ziemi lub wody (-> Termiczne prądy). W. oznacza się stroną świata, z której wieje; szybkość W. mierzy się przy pomocy anemometr ów lub wiatromierzy lub ocenia się wg skali Beauforta. Obrót ziemi wpływa na kierunki wiatrów, stałych jak pń^ąaty i anty pasaty. W. mają wielki wpływ na pogodę i klimat, stanowią ważny element meteorologiczny. Różne W. noszą nazwy pasatów, monsunów, orkanów, cyklonów, tajfunów, tornado, halnych W. i i.

Wiatrak sowane gł. do mielenia zboża, w Holandii również do napędu pomp.

I V, 768.

Wiatromierz — przyrząd do wskazywania szybkości i kierunku wiatru. W. Wilda składa się z tzw. róży wiatrów (tj. tarczy poziomej z zaznaczeniem stron śwdata lub pręcików umieszczonych w ich kierunku), płytki, której wychylenia dają miarę szybkości, oraz chorągiewki u-stawiającej przyrząd w kierunku wiatru. (-*■ Anemometr).

Wiatropylne rośliny — rośliny, których pyłek zostaje przenoszony na słupki przez wiatr.

Wiatrówka — broń palna (do celów sportowych i rozrywkowych), w której pocisk zostaje wyrzucony przez rozprężenie powietrza, sprężonego podczas nabijania broni.

Wiatyk — komunia św. przyjmowana na łożu śmierci.

W. sz

zastępca króla, namiestnik, sprawujący w jego imieniu władzę nad częścią terytorium danego państwa, np. W. Etiopii z ramienia króla wł. i cesarza Etiopii, W. In-dyj z ramienia króla Anglii i cesarza Indyj.

Wiceminister — zastępca ministra, urzędnik podległy bezpośrednio ministrowi, sprawujący zazwyczaj kierownictwo pewnego działu prac ministerstwa. W Polsce W. nosi tytuł podsekretarza stanu.

Wichita ’uyczyta — m-to w stanie Kansas (St. Zj. A. Pn.), nad rzeką Arkansas. Handel bydłem i zbożem. Port lotniczy. 111 000 mieszk.

Wichrowate proste -> Skośne proste.

Wici — palące się gałęzie, które w dawnej Polsce przesyłano od osady do osady z ustnym rozkazem powołującym ludność na wojnę. W XV w. do W. wiązano listy z pieczęcią panującego, które woźny obwoływał po starostwach, urzędach i dworach.

Wiciokrzew (Lonicera) — rodzaj roślin drzewiastych z rodziny przewiertniowatych, pokrewnych marzanowatym. 150 gat. na pn. półkuli, zwł. w Azji wsch. i Himalajach, u nas dziko

-> IV, 43, 44, 639.

prawy dopływ

Widełki stroikowe

Widliszek (Anopheles)

te tworzą linię łamaną. Samica

-* III, 720, 1260, 1263.

mech li-

dł. fali od ultra-

zależne od

organy

przez ukłucie przenosi do krwi człowieka zarodniki zarazka malarycznego. Larwy żyją w czy-    w W. słonecznym, spowodowane przez pochła-

stych, płytkich wodach stojących, z roślinami    nianie światła przez atmosferę Słońca, odpo-

i planktonem, którym się żywią.    wiadają prążkom W. emisyjnego pierwiastków

Widłaki (Lycopodium) — rodzaj roślin ziel-    zawartych w tej atmosferze Do badania W. służą

nych klasy paprotników. Ok. 180 gat. na całej    spektroskopy i spektrofotometry,

kuli ziemskiej, u nas w cienistych lasach na    / V, 428—432, 819 — 820.

torfowiskach 6 gat. W. babimur — pospolity Widmowa (spektralna) analiza — metoda w lasach sosnowych, o pędach czołgających analityczna oparta na badaniu widm, stwo-śię, liściach drobnych równowąsko-lancetowa-tych i pędach wzniesionych, zakończonych kilkoma kłosami z zarodnikami. Tworzą przedro-śla kształtu bulwek. Zarodniki używane w medycynie. Niektóre gat. trujące.

z o-

rosną 3 gat. W. suchodrzew, krzew częsty w lasach; W. pospolity, krzew wijący się o liściach parami zrosłych i kwiatach żółto-białych pachnących, zebranych w główki, często hodowany w parkach.

Wiciowce (Flagellata) — gromada pierwotniaków. Zaopatrzone są w biczyki ułatwiające poruszanie się i zdobywanie pokarmu. Niektóre mają barwiki chlorofilowe umożliwiające asymilację dwutlenku węgla. Rozmnażają się przez podział, wzgl. kopulację. Dzielone są na trzy rzędy; ważniejsze gat.: euglena zielona, toczek, trypanosoma i noco-świetlik.

Wiclif -* Wiklef.

Widala odczyn — odczyn serologiczny odkryty przez lekarza fr. Ferdynanda Widala (1862 — 1928), pozwalający na stwierdzenie duru brzusznego i durów rzekomych; polega na wykryciu swoistych aglutynin przeciwdurowych we krwi chorego.

Widawa, niem. Weide Odry na Śląsku prus.; uchodzi naprzeciw Wrocławia. 90 km dł.

Widelnice (Plecoptera) — rząd owadów o wydłużonych czułkach, narządach gębowych gryzących, skrzydłach błoniastych, z których druga para jest większa. Przeobrażenie niezupełne ; larwy drapieżne, z zewnętrznymi skrze-lotchawkami bocznymi, żyją w wodzie.

to samo, co k a -merton.

Widliczki (Selaginella) — rodzaj roślin zielnych (paprotniki), pokrewnych widłakom. Ok. 700 gat. gł. w obszarach tropikalnych; posiadają niewielkie pędy rozgałęziające się widlasto i pokryte drobnymi liśćmi, zarodniki małe i duże, zebrane w kłosy szczytowe. W. roz-płaszczka — pospolita u nas w Tatrach. Niektóre gat., zwł. występujące w Ameryce tropikalnej, w okresie suszy wysychają, skręcają się w kłębek i rozwijają się z powrotem w okresie wilgoci; często hodowane w cieplarniach.

rodzaj owadów z rodziny komarów (Culicidae). Od komarów właściwych wyróżnia się tym, że ssawka i nogi tylne stanowią przedłużenie ciała, gdy u komarów

IV, 650.

Widłonogi (Copepoda) — rząd skorupiaków o widłowato zakończonym odwłoku bez przysadek. Prowadzą tryb życia planktonowy, rzadziej denny lub pasożytniczy. Najbardziej znany rodzaj: o c z 1 i k.

Wldłoząb (Dicranum scoparium) ściasty pospolity w lasach, na skałach. Gałązki wzniesione, dł. kilku cm, listki dł., sztywne, jednostronnie sierpowato skręcone.

Widły — szczyt we wsch. części Tatr Wysokich, m. Łomnicą a Kieżmarskim Szczytem. 2517 m wys.

Widmo (łac. spectrum) — pas barwny utworzony skutkiem rozszczepienia światła złożonego przez pryzmat lub siatkę dyfrakcyjną. W. światła widzialnego obejmuje dł. fali od ok. 4000 A (fiolet) do ok. 8000 A (czerwień); odpowiednie urządzenia pozwalają na otrzymanie W. wszystkich rodzajów promieniowania elektromagnetycznego (promienie y, Róntgena, nadfiołkowe, widzialne, podczerwone, fale Hertza czyli radiowe; ryc. IV, 429 — 430). W. światła wysyłanego przez pobudzone do świecenia ciała nazywamy emisyjnym. Rozżarzone ciała stałe i ciecze dają W. ciągłe, zawierające promieniowanie o wszystkich fioletu do podczerwieni. Rozżarzone lub w i. sposób pobudzone do świecenia (np. przez wyładowania elektryczne) gazy i pary dają W. prążkowe czyli liniowe, złożone z wąskich ostro odgraniczonych jasnych prążków na ciemnym tle, lub pasmowe, z szerszych jasnych smug utworzonych przez b. blisko siebie leżące prążki. Stwierdzono, że W. prążkowe emitowane są przez atomy, W. pasmowe przez cząsteczki. Każdy pierwiastek posiada charakterystyczne W., zmieniające się jednak w zależności od sposobu pobudzenia, budowy atomu ; badanie W. pozwoliło na głębokie wniknięcie w budowrę atomów i cząsteczek, stanowi ponadto cenną metodę analityczną (-> Widmowa analiza). W. światła częściowo pochłoniętego (zaabsorbowanego) przez materię nazywamy W. absorpcyjnym; w miejscach odpowiadających dł. fali pochłoniętych promieni występują na jasnym tle W. ciągłego ciemne prążki lub pasma. Stwierdzono, że ciała pochłaniają te same promienie, które mogą wysyłać. Tak np. prążki Fraunhofera rzona ok. r. 1859 przez Kirchhoffa i Bunsena. O obecności danego pierwiastka wnosimy becności prążków jego W. w W. substancji badanej, z jasności tych prążków można ocenić ilość pierwiastka. W. A. pozwala wykrywać

najdrobniejsze ilości pierwiastków, nie dające    Stefana wzniesiona w 11.

1310-1510, stary zamek królewski, kościół kapucynów i. Słynny park rozrywkowy Prater. Rezydencja cesarska Schónbrunn. m-to, od r. 1556 siedziba cesarzy niem. Oblężony przez Turków w 11. 1529 i 1683 (słynna odsiecz Sobieskiego) ; od r. 1804 stolica Austrii, w 11. 1814/15 siedziba kongresu

Od r. 1221

-* IV, 819-820.

się wykryć inną drogą; doprowadziła do odkrycia licznych nowych pierwiastków; umożliwiła analizowanie Słońca i gwiazd. (-> Astrofizyka).

Widukind, Wittekind — (VIII w.), książę saski; walczył z Karolem W.; w r. 785 zwyciężony, przyjął chrzest.

Widyń — bułg. port rzeczny nad Dunajem, wiedeńskiego. Od r. 1938 wcielony wraz niegdyś twierdza tur. 19 000 mieszk.    z Austrią do Rzeszy Niem. W. odegrał dużą

Widzenia kąt — kąt, pod którym widzimy    rolę w historii zaboru austr. Z tych czasów

dany przedmiot, tj. kąt m. liniami łączącymi    posiada on dotąd ośmiotysięczną grupę polską,

skrajne punkty przedmiotu z okiem. W. K.    1874000 mieszk. -> I, 442—445, 447, 877,

maleje z wzrostem odległości przedmiotu od    II, 19, 22, IV, 1148, 1278.

oka; dlatego przedmioty oddalone wydają się Wiedeński kongres — zwołany we wrze-mniejsze.    śniu 1814 r. zjazd przedstawicieli mocarstw

Widzew — wsch. przedmieście Łodzi; dziel- walczących z Napoleonem (Austrii, Anglii, Prus, nica robotnicza; przemysł włókienniczy, fa- Rosji) i (później) Francji dla uregulowania sto-bryka maszyn.    sunków europ., zakończony 29 czerwca 1815 r.

Wiec — w dawnej Polsce narada, zebranie    Gł. uchwały: utworzenie Związku Niem., Kró-

starszyzny w celu ustanowienia praw lub są-    lestwa Kongresowego, Wolnego M-ta Krakowa,

dzenia; do r. 1370 zwoływany przez książąt    Zmiany terytorialne: Rosja otrzymała Kró-

w poszczególnych dzielnicach, po śmierci Ka-    lestwo Kongresowe w wyniku nowego podziału

zimierza Wielkiego W. ogólne wszystkich dziel-    Polski, Austria utrzymała Małopolskę i zdo-

nic stają się zawiązkiem polskiego parlamenta-    była przewagę w Związku Niem. i we Włoszech

ryzmu. Obecnie nazwa zgromadzenia publicz-    (otrzymawszy Lombardię i Wenecję), Prusy

nego, zwł. zwołanego dla podjęcia uchwał polit.

Wiecha w roślinach — kwiatostan złożony, o wyglądzie miotełki, składający się z pojedynczych mniejszych kwiatostanów, np. z kłosków u niektórych traw.

znak nawigacyjny służący do oznaczenia przeszkód, jak mielizny, rafy, miejsca płytkie itd.

na mo-

uzyskały Poznańskie, pn. Saksonię, Pomorze szw. i Nadrenię; Belgię złączono z Holandią; Anglia utrwaliła swą przewagę rzu i w koloniach; Francja powróciła do granic sprzed rewolucji.

Wiecha

-> I, 138, II, 51, 778, III, 925.

Wiedeński Las, niem. Wiener Wald — pn.-wsch. odgałęzienie Alp nad Dunajem. Piaskow-Wieczerza Pańska — wieczerza, w czasie    cowe i wapienne góry, pokryte lasem, do 890 m

której Chrystus ustanowił Przenajświętszy Sa-    wys.; popularny teren zamiejskich wycie-

krament (-> Przenajświętszy Sakrament).    czek wiedeńczyków.

Sto lat myśli polskiej.

Wieczne miasto (łac. urbs aeterna) — uro- „Wiek XIX“ -> czysta nazwa Rzymu.    „Wiek Nowy“ — dziennik demokratyczny

(1733-1813),

Wieland Christian Martin pisarz niem., największy poeta niem. epoki oświecenia. Przeszedł oryginalną ewolucję wnętrzną z pobożnego pietysty na swawolnego libertyna i rzecznika pięknej harmonii władz duchowych i gracji; ewolucja ta znajduje wyraz w całym szeregu autobiograficznych poematów W., przede wszystkim zaś w romansie ,,Agathon“. W słynnej powieści ,,Die Abderiten" poddał złośliwej krytyce małomiasteczkowe stosunki w Niemczech. Z literatury strż. czerpał W. tematy do licznych powieści, w których propagował ideały oświecenia. W. jest przedstawicielem lekkiej muzy kultury rokoko. Miał jednak wyczucie i przeczucie pierwiastko mantycznych, lubował się w baśniach i opowieściach fantastycznych. Koroną tego kierunku jest jego romantyczna epopea ,,Oberon". Liczne tłumaczenia, m. i dzieł Szekspira.

-* II, 620.

Wieczysta renta — rodzaj renty, w której wychodzący we Lwowie od r. 1900. dający kapitał zrzeka się go na rzecz jakiejś Wiek poborowy -> Poborowy. Wojskowa osoby, zobowiązującej się w zamian za to służba. płacić mu do końca życia odsetki. W. R. może zostać wrykupiona.

we-

rij

w ro-

Wieża katedry św. Stefana w Wiedniu.

Wied Wilhelm, ks. — (*1876), książę Albanii od 7 marca do 5 września 1914 r., potomek niem. rodu książęcego W Wiedeń, niem. Wien — stolica dawnej Austrii nad „modrym Dunajem", powstała na miejscu rzym. warowni Vindobona; wzrost W. łączy się ściśle z dynastią habsburską i jej monarchią. Po wielkiej wojnie m-to za duże dla małej re- iłrS, publiki austr. i zamierające.

M-to lekkiej muzyki, teatru i tańca (walc), nauki (medycyna), mody i przemysłu galanteryjnego i artystycznego oraz metalurgii. Liczne zabytki; katedra gotycka św.

Michał — (f 1790), kuchmistrz wielki lit., zwolennik staroszla-

1.

Michał

wielki

Wieland Heinrich — (* 1877), chemik niem. Prace badawcze nad budową kwasów występujących w żółci i substancyj pokrewnych. Nagroda Nobla w 1928 r.

Wielbłądy (Camelidae) — rodzina przeżuwaczy z rzędu parzystokopytnych. Bezrogie; na nogach tylko dwa palce zakończone małymi racicami; stąpają na całych palcach. Uzębienie pełne, kły dobrze rozwinięte. Należą: W. dwugarbny — dromader (Camelus drome-darius L.), znany tylko jako zwierzę domowe (pociągowe) w pn. Afryce, zach. i pd. Azji, b. wytrzymały na trudy i pragnienie (do 25 dni może się obyć bez wody) ; W. jedno-garbny (C. bactrianus L.), żyje także w stanie dzikim w środk. Azji; lama (Lama).

Wieleń — m-to na pograniczu z Niemcami w pwt. czarnkowskim, woj. poznańskim, nad Notecią; 3400 mieszk.

Wielhorski checkich swobód; uczestnik konfederacji radomskiej, konfederacji barskiej — z jej ramienia w Paryżu; skłonił J. J. Rousseau do napisania rozprawy o Rzpltej. 2.

(1759—1817), syn poprz., generał; uczestnik kampanii z r. 1792, insurekcji Kościuszki, czynny w legionach w 11. 1809—1814, min. wojny w Królestwie Kongresowym w 11. 1815 — 1816.

Wieliczka — m-to w pwt. i woj. krakowskim; mieści jedne z najbogatszych pokładów soli kamiennej świata, eksploatowane od wieków. Chodniki i podziemia kopalni dł. ok. 428 km są światową atrakcją turystyczną. 9000 mieszk.

-> IV, 125.

Wielikij Ustlug — stare m-to nad Suchoną; dawniej centrum handlowe pn. Rosji, dziś ośrodek eksploatacji lasów rękoma sowieckich więźniów polit. 19 000 mieszk.

Wielka, ros. Wielikaja — rzeka w Rosji zach., w dawnej gubernii witebskiej i pskowskiej.; wypływa z jeziora Mały Wiaź, uchodzi do jeziora Pejpus poniżej Pskowa. 443 km dł.

Wielka armia, fr. grandę armie, grad armć — nazwa, którą Napoleon I nadał gł. części swego wojska, po r. ,1805. Liczyła pocz. 200 000 żołnierzy, w końcu (pod Moskwą) — 600 000 żołnierzy.

Wielka Brytania, ang. Great Britain, grejt 'brytn — wyspy na zach. Europy i królestwo konstytucyjne, powstałe z unii Anglii i Szkocji. Do W. B. należy wyspa Man i Wyspy Nor-mandzkie na fr. wybrzeżu, jako też Pn. Irlandia z m-tem Belfast (reszta Irlandii jest odrębnym dominium). Imperium bryt. (British Commonwealth of Nations) jest związkiem państw o pełnej suwerenności (dominia), połączonych osobą króla. Dominiami tymi są Irlandia, Kanada, Nowa Zelandia, Australia i Pd. Afryka. Do W. B. należą Indie, szereg kolonij i protektoratów oraz kilka obszarów mandatowych.

Pow. W. B. wynosi 244 000 km². Ludność — 47 000 000 mieszk. Imperium brytyjskie obejmuje 40 353 000 km² i 520 000 000 mieszk. Stolica i gł. port Londyn.

-> art. IV, 1294-1330; II, 938-940, III, 123, 320, IV, 91, 625, 1332.

Wielka Dolina, ang. Great Valley, grejt ’valy — podłużna dolina we wsch. części St. Zj. A. Pn., we wnętrzu Appalachów; ciągnie się od Newburg nad rzeką Hudson na pd.-zach. aż do środk. Alabamy. Poprzerywana poprzecznymi rowami i progami. Wzniesienie nad p. m. od 75 m do 800 m. Duże znaczenie komunikacyjne z pn. na pd.-zach. St. Zj. A. Pn.

Wielka honorowa nagroda sportowa — nagroda sportowa przyznawana corocznie od r. 1927 zawodnikowi lub zespołowi zawodników za wybitną działalność zawodniczą w amatorskim sporcie polskim w danym roku. Jest to nagroda przechodnia: do roku 1937 przechodziła na własność zawodnika, który ją zdobył trzy razy, od r. 1937 jest stale wędrowna.

Wielka Kotlina — pustynna wyżyna w St. Zj. A. Pn. m. Górami Wodospadów a Skalistymi, z nielicznymi rzekami stałymi na peryferii, z klimatem wrybitnie kontynentalnym. Liczne jeziora słone. Ok. 750 000 km².

Wielkanoc — największe święto chrzęścij., ustanowione na pamiątkę Zmartwychwstania Chrystusa. W. jest świętem ruchomym, obchodzonym w pierwszą niedzielę po wiosennej pełni księżyca.

Wielkanocna Wyspa, Rapanui — wyspa we wsch. Polinezji, pochodzenia wulkanicznego, przynależna do Chile. Odkryta w r. 1721 przez Holendrów. Liczne posągi wielkich rozmiarów, pokryte nieznanym pismem, szczątki wys. kultury przedhistorycznej. 118 km², 300 mieszk.

Wielka rewolucja francuska wstrząs rewolucyjny, którv objął Francję w 11. 1789-1799, a właściwie w 11. 1789-1814, tj. aż do upadku Napoleona i restauracji Burbo-nów. Przyczyny: wzrastający absolutyzm monarszy, któremu towarzyszyło uprzywilejowanie szlachty i duchowieństwa, a upośledzenie stanu trzeciego i chłopstwa; ogólny kryzys finansowo-gospodarczy; coraz głębsze przenikanie naczelnych idei oświecenia z liberalnymi hasłami wolności, równości i braterstwa na czele. 5 maja 1789 r. zebrały się w Wersalu Stany Generalne, ogłosiły się Zgromadzeniem Narodowym i zajęły się opracowaniem konstytucji. 14 lipca

1789    r. została zdobyta przez tłum i zburzona Bastylia. 4 sierpnia zniesiono przywileje szlachty, 26 sierpnia została uroczyście ogłoszona Deklaracja Praw Człowieka. 6 października tłum zmusił króla Ludwika XVI i Zgromadzenie Narodowe do przeniesienia się do Paryża. W ciągu r.

1790    Zgromadzenie Narodowe, obradujące pod nazwą konstytuanty, opracowywało konstytucję ; w całym kraju rozwinęły ożywioną działalność nowopowstałe kluby polit. z jakobinami i kor-

delierami na czele. Konfiskata dóbr kościel-

Wielkie Księstwo Poznańskie -> Poznań-

nych i pogłębiający się nastrój rewolucyjny skie Wielkie Księstwo. wywołały pierwszą falę emigracji arystokratów i nieudałą ucieczkę króla w czerwcu 1791 r. We wrześniu tegoż roku król zmuszony został do podpisania nowej konstytucji. Nowe Zgromadzenie Ustawodawcze ( Assemblóe legislative) zmusiło króla do wypowiedzenia wojny Austrii, pierwsze klęski w tej wojnie wywołały ogólne wzburzenie i spowodowały zniszczenie pałacu Tuiłleries, uwięzienie króla i jego rodziny oraz krwawe mordy wrześniowe w r. 1792. 21 września zebrał się Konwent Narodowy, w którym przewagę zyskali jakobini. Konwent ogłosił    rycerskich.

Francję republiką. 21 stycznia 1793 r. został    Wielki    Ocean -> Pacyfik.

ścięty król, a w październiku tegoż roku Maria    Wielki    (wysoki) piec — piec metalurgiczny

Antonina. Następuje okres najkrwawszego ter- do wytapiania żeliwa z rudy. (-+,Piece). roru organizowanego przez Komitet Ocalenia    Wielki    post — w kościele kat. okres postu

Publicznego, który wprowadził także nowy ka-    m. środą    popielcową a niedzielą wielkanocną,

lendarz, zniósł chrześcijaństwo jako religię panującą i wprowadził „kult rozumu". W ciągu tego czasu wojska rewolucyjne odniosły szereg wspaniałych zwycięstw nad wojskami koalicji    derację pod laską St. Małachowskiego dla Ko-

antyfr. (Austria, Prusy, Anglia, Holandia, Hisz-    rony i Kazimierza Nestora Sapiehy dla Litwy;

pania). Robespierre’owi udało się zgnieść żarów-    obradował do r. 1792. Najliczniejszą grupę stano powstanie żyrondystów w m-tach pd., jak    nowili posłowie należący do stronnictwa

i rojalistyczny bunt Wandei. 5 kwietnia 1794 r.    patriotycznego (gł. działacze: ks. Adam

został z polecenia Robespierre’a stracony Dan-    Czartoryski, St. Małachowski, Ignacy i Sta-

ton, sam Robespierre poszedł na szafot w lipcu    nisław Potoccy), gorliwi zwolennicy reform

tegoż roku. W październiku 1795 r. w wyniku    i wzmocnienia władzy rządu, którzy dążyli

wzrastającej reakcji przeciw terrorystom władzę    do zerwania gwarancyj Rosji i do oparcia

przejął Dyrektoriat, reprezentujący interesy bo-    się na sojuszu z Prusami; drugą grupę

gatego mieszczaństwa. Napoleoński zamach    stanowiło stronnictwo królewskie, dą-

stanu 18 Brumaire’a 1799 r. położył kres wła-    żące również do reform wewnętrznych, ale

ściwej rewolucji, która przerodziła się na prze-    w oparciu o Rosję; trzecią — stronnictwo

ciąg następnych 15 łat w dyktaturę wojskową.    hetmańskie (Stan. Rzewuski, Ksaw. Bra-

W. R. ma przełomowe znaczenie dla całego świa-    nicki, Szczęsny Potocki), przeciwnicy reform,

ta cywilizowanego; jej gł. wynikiem było trwałe    zaprzedani Rosji. Pierwszą ważniejszą uchwałą

obalenie dotychczasowego porządku społecz-    W. S. była uchwała podwyższenia liczby wojska

nego, tj. podziału na odrębne stany, zwycięstwo    do 100 000 i w związku z tym zniesienie Rady

zasady równości wszystkich stanów wobec pra-    Nieustającej. W r. 1790 W. S. zawarł zaczepno-

wa, osobistej wolności jednostki oraz suweren-    odporne przymierze z Prusami, w którym obie

ności ludu.    -> II, 4311.    strony gwarantowały sobie całość swych tery-

Wielka Wieś — rybacka osada kaszubska    toriów. Koroną prac W. S. było uchwalenie

nad Bałtykiem, u nasady Helu, w pobliżu portu    w r. 1791 konstytucji 3 maja. W odpowiedzi

rybackiego Władysławowo. Uczęszczane letni-    na uchwałę majową stronnictwo hetmańskie

sko. 700 mieszk.    utworzyło konfederację targowicką.

Wielki Staw — największy staw w Tatrach Wysokich, w dolinie Pięciu Stawów Polskich. 1669 m n. p. m., 0,33 km², do 78 m głęb.

tydzień m. Niedzielą Palmową a Niedzielą Wielkanocną, w czasie którego kościół rozpamiętuje w szeregu obrzędów dzieje męki Jezusa Chrystusa. Wielkopolska

Wielki Elektor -> Fryderyk Wilhelm I (Brandenburgia).

Wielkie Łuki — m-to w zach. Rosji nad Łowacią, zdobyte przez Batorego r. 1580. 20 000 mieszk.

Wielki książę — tytuł niektórych książąt ruskich, panujących lit. (od r. 1569 przysługujący także królowi polskiemu), potem jeden z tytułów członków ros. domu panującego.

Wielki mistrz — przełożony zakonu Kawalerów Maltańskich, Krzyżaków i i. zakonów

Wielki, czteroletni sejm — sejm Rzpltej, zwołany pod hasłem przeprowadzenia ulepszeń wewnętrznych, zawiązany w r. 1788 w konfe-

Wielka wojna, wojna światowa — wojna toczona w 11. 1914—1918, w której po obu stronach brały udział największe państwa świata.

art. IV, 1330-1346; I, 627-631, 656, 707-709, 1186, II, 442-443, 776, 1259, IV, 229, 1279.

Wielkie Jeziora (Kanadyjskie) — jeziora pochodzenia lodowcowego na pograniczu Kanady i St. Zj. A. Pn., największy na ziemi zbiornik wody słodkiej (242 155 km² łącznie).

Wielkie . Jezioro Słone, ang. Great Salt Lakę, grejt so:lt lejk — bezodpływowe największe jezioro słone w Wielkiej Kotlinie. F.ks-ploatacja soli. W pobliżu , złoża asfaltu. 5500 km.

Wielki Tydzień

ziemia Polan, pierwotny ośrodek Polski nad Wartą, od Odry po Pilicę. Dzisiaj potoczna nazwa woj. poznańskiego. Do czasów Bolesława Śmiałego polit. ośrodek państwa. Zjednoczona w XIV w. przez Łokietka z Małopolską, obejmowała pocz. cztery, później trzynaście woj. Przy rozbiorach dostała się Prusom. W r. 1807 weszła w obręb Ks. Warszaw-

skiego. Na kongresie wiedeńskim z r. 1815 podzielona m. Frusy (jako Wielkie Księstwo Poznańskie) i Królestwo Kongresowe, które otrzymało wsch. część woj. kaliskiego. Pod zaborem prus. nie uległa W. germanizacji mimo wysiłków niem., wzmocniła się natomiast gospodarczo.

węglo-

II

Wielokąty; I — wielokąt wypukły, II — wielokąt wklęsły.

->///, 515-516.

Wielopolski Aleksander

wersytetu warszawskiego p. n. Szkoły Głównej), popierał przemysł i handel. W r. 1862 jako naczelnik rządu zarządził nielegalny pobór rekruta, czym przyspieszył wybuch powstania styczniowego. Od r. 1863 na emigracji. W. mimo wielkich zasług położonych zwł. na polu rozwoju gospodarczego i kulturalnego kraju, był b. niepopularny wśród społeczeństwa, od którego żądał wyrzeczenia się dążeń niepod-‘ ‘    -W, 193, III, 343.

rząd szcze-

cionogów morskich z czułkami, szczękami, głaszczkami i licznymi szczecinkami na odnóżach. Rozdzielnopłciowe, rozwój złożony. Bardziej znane: palolo z mórz pd. i nereis z mórz europ.

Wielościan — bryła geometryczna ograniczona wielokątami zw. ścianami W. Boki tych wielokątów nazywają się krawędziami

-*■ I, 699, II, 751, IV, 169, 187.

Wielkorosja — nazwa środk. i pn. części Rosji, z których utworzyło się państwo moskiewskie.

Wielkorusowie (Rosjanie) — odłam wsch. Słowian, panująca ludność słów. w Rosji. Rozpada się etnograficznie na dwie grupy: pn. i pd. Obecnie wraz z Białorusinami liczą ok. 83 mil. głów, stanowiąc gł. trzon ludności Rosji

europ.

-* II, 1082, IV, 1551.

Wielkości urojenie — urojenie, przy którym chory uważa się za stojącego znacznie wyżej od innych członków społeczeństwa — pod względem fizycznym, umysłowym, socjalnym itp. Objaw szeregu chorób umysłowych, zwł. manii i obłędu. W. U. niesłusznie bywa nazywane manią wielkości.

Wielobok -> Wielokąt.

Wielobój — konkurencja sportowa złożona z wielu startów w jednej dziedzinie sportu, np. lekkiej atletyce, lub kilku dziedzinach. Zadaniem W. jest próba wszechstronnej sprawności, przy czym dla oceny wyniku ogólnego sumuje się punkty uzyskane przez zawodnika w poszczególnych startach. Najpopularniejsze rodzaje W.: trójbój (gł. jako konkurencja dla pań), pięciobój, pięciobój nowoczesny uwzględniający szermierkę, pływanie, strzelanie, jazdę konną i biegi na przełaj (gł. dla żołnierzy), dziesięciobój i i. Na zasadzie wszechstronności W. opiera się P. O. S.

Wielocukrowce, polisacharydy wodany (cukrowce) wyższe, których cząsteczki złożone są z wielkiej liczby cząsteczek cukrowców (cukrów) prostych. Zaliczamy do nich skrobię, dekstrynę, celulozę, gliko-gen, insulinę i i.

IV, 1257, 1266-1270.

Wielokąt, wielobok — figura geometryczna ograniczona linią łamaną. Odcinki łamanej nazywają się b o k a m i W., wspólne końce boków — wierzchołkami W.,kąty utworzone przez sąsiednie boki — kątami W. lub kątami wewnętrznymi W., a kąty m. bokami a przedłużeniami boków sąsiednich — kątami zewnętrznymi W.;odcinek, łączący dwa nie sąsiednie wierzchołki W, nazywa się przekątną. W., który leży po jednej stronie każdej prostej będącej przedłużeniem dowolnego jego boku, nazywa się wypukłym; W., który nie jest wypukły, zwie się wklęsłym. W. o równych bokach i kątach zwie się 'foremnym lub umiarowym.

Wielokrążek Blok.

Wielokrotność liczby — iloczyn tej liczby przez dowolną liczbę całkowitą. Wspólna W. L. a i b — każda liczba będąca jednocześnie W. L. a i W. L. b. Np. wspólnymi W. L. 12 i 18 są liczby: 36, 72, 108,...; liczba 36 jest ich najmniejszą wspólną wielokrotnością. Wielokrotność odcinka — suma ilukolwiek odcinków równych danemu.

Wielomian — wyrażenie algebraiczne będące sumą jednomianów, np. x³ + 2x — 8; 8x²y³ + x³y — 5y*. Pierwszy z tych W. jest stopnia 3 (zmienna x występuje w stopniu najwyżej 3), drugi — stopnia 5 (zmienne x i y występują łącznie w stopniu najwyżej 2 + 3=5).

(1803-1877), mąż stanu i polityk. W r. 1831 z misją polit. rządu powstańczego w Londynie. Od r. 1861 jako dyrektor Komisji Wyznań i Oświecenia w Królestwie Polskim przeprowadził szereg doniosłych reform (m. i. demokratyczna reforma szkolna W. i wznowienie w r. 1862 uni-ległościowych.

Wielopostaciowość -»• Polimorfizm.

Wieloryb grenlandzki (Balaena mysti-cetus L.) — gat. ssaków z rzędu waleni. Dł. do 20 m, waga do 100 000 kg. Ciało grube, skóra na brzuchu gładka, pysk ku końcowi zważony. Płetwy piersiowe krótkie i szer., płetwy grzbietowej brak. Z podniebienia zwieszają się płytki rogowe t. zw. fiszbiny, tworząc rodzaj sita. W. G. żywi się drobnymi zwierzętami morskimi: skorupiakami, mięczakami itp. Żyje w morzach arktycżnych. Jest przedmiotem polowań, jako źródło fiszbinów i tłuszczu, z którego otrzymuje się tran. W ostatnich latach znacznie przetrzebiony.

-+I, 395, III, 716.

Wieloryb — wielki gwzb. nieba pd. Zawiera m. i. pierwszą znaną gwiazdę zmienną, zw. Cudowną, odkrytą w 1596 r.

Wieloszczety (Polychaela)

-> IV, 144.

iii^

"i

IV

w.,

Wielościany foremne : I — którego ściany są rów- czworościan, II — sześcian, nymi wielokątami fore- m — ośmiościan, IV — ranymi i którego wszyst-    dm"

kie naroża są równe.

Istnieją wyłącznie następujące W. foremne:

Kra

wędzi

12

12

30

30

Ściany

Nazwa

4 trójkąty 6 kwadratów

8 trójkątów 12 pięciokątów 20 trój kątów

20

12

Długoszowski Bolesław — (* 1881), generał brygady, doktor medycyny. Członek Związku Strzeleckiego, walczył w Legionach, pracował w P. O. W. Kilkakrotnie adiutant i jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego. Od r. 1938 ambasador Rzpltej przy Kwirynale. Szereg prac literackich.

'!

ii

ii

Wiertarka.

W., a krańce krawędzi — wierzchołkami

W.; odcinek łączący dwa wierzchołki W. nie r\~ leżące na tej samej ścia- T

nie nazywa się prze- _i

kątną. Równoległo- iN-X

ścian — W. ograniczony sześciu równoległo-bokami, parami równymi i równoległymi. Pro- ^ stopadłościan — ró- ^ wnoległościan, którego ściany są prostokątami.

W. foremny

Wierz

chołków

Czworościan . . Sześcian.... Ośmiościan (oktaedr) . . Dwunastościan . Dwudziestościan

Wieluń — m-to pwt. w woj. łódzkim, 13 000 mieszk. Wieluński edykt z r. 1424, wydany przez Jagiełłę, oddał sprawy husyckie sądom kościelnym.

Wien Wilhelm — (1864—1928), fizyk niem. Gł. prace z zakresu teorii promieniowania; nagroda Nobla w 1911 r.

Wiener-Neustadt — stare m-to w Dolnej Austrii, połączone z Wiedniem kanałem dł. 61 km. Zamek. Przemysł skórzany, włókienniczy, maszynowy. 38 000 mieszk.

Wieniawa

Wieniawski — 1. — Henryk — (1835— 1880), znakomity skrzypek, przedstawiciel szkoły belg.-fr., kompozytor znanych utworów skrzypcowych: dwa koncerty, „Legenda", kujawiaki, mazurki ii. -> IV, 255. 2. — Adam Tadeusz — (* 1879), bratanek poprz., kompozytor, przedstawiciel wpływu szkoły fr. Opery: „Megae", „Wyzwolony", balet „Lalita", poematy symfoniczne ii.    257.

Wieniawski Julian, pseud. Jordan — (1834—1912), pisarz, autor satyr i krotochwil scenicznych, wśród których najbardziej znana „Myszy bez kota". Utwory powieściowe:

„Ze wspomnień marymonckich", „Z boru i dworu" i i.

Wieprz — prawy dopływ Wisły z Roztocza. Z ujścia W. do Wisły (Dęblin-Kock) wyszło na pn. dnia 16 sierpnia 1920 r. decydujące uderzenie polskie J. Piłsudskiego na sow. armie Tuchaczewskiego. 290 km dł.

-> I, 725, IV, 1371.

Wiercenie — 1. — borowanie, obróbka mechaniczna tworzyw polegająca na wykonywaniu otworów za pomocą wiertła. 2. — drążenie w ziemi głęb. otworów w celu eksploatacji źródeł naftowych lub wodnych oraz (t. zw. W. próbne) badań geologicznych. (Wiertnictwo), -> III, 810, IV, 1244.

Wierchnieudinsk, buriacki Ułan U d e — stolica sow. buriato-mong. republiki na wsch. od Bajkału; kozacka osada z XVII w., rozkwitła dzięki pokładom złota w okolicy. 56 000 mieszk.

Wierchojańsk — osada jakucka nad Janą, miejsce zesłania ros. więźniów polit.; do niedawna uważana za najzimniejszą miejscowość globu (w r. 1892 -67,8°).

Wierczyński-Vrtel Stefan — (* 1886), historyk literatury, bibliotekarz, bibliograf. Od r. 1937 dyrektor Biblioteki Narodowej w Warszawie. Ogłosił m. i. „Średniowieczna poezja polska świecka", „Bibliografia, jej istota, przedmiot i początki" i i.

Wieringen — dawniej wyspa w pn. Holandii, na pn.-zach. od Zuiderzee, 24 km² pow., 5000 mieszk. Od r. 1931, po osuszeniu Zuiderzee, tworzy część polderu tejże nazwy (200 km²).

Wiernyj -> Ałma Ata.

Wiersz — słowo wieloznaczne. 1. — w najbardziej dowolnym znaczeniu tyle, co poezja. 2. — tyle, co cały utwór wierszowany (w przeciwstawieniu do pisanego prozą). 3. — tyle, co jednostka, z których składa się taki utwór. Jednostka W. pokrywa się zazwyczaj z rządkiem druku lub pisma w swoisty sposób wyodrębnionego. Często takie graficzne zaznaczenie W. jest gł. jęgo cechą konstruktywną (W. wolny) ; w większości jednak wypadków jednostki wierszowe występujące bezpośrednio po sobie (układ stychiczny) lub w pewnych ustalonych układach (układ stroficzny) są ze sobą w taki czy inny sposób współmierne, odpowiadają sobie wzajem pod względem takich czy innych właściwości swej struktury (rytm regularny, W. regularny czyli metryczny). -> art. IV ,1346 —1362.

Wiertarka — obrabiarka do ₍ jj wiercenia. Składa się z wrze- ii jj ci ona napędzającego wiertło, jj ii I wprawianego w szybki ruch o- fVJWiM brotowy i (ręcznie lub samo-    \

czynnie) w powolny posuwisty, ze stołu na przedmiot obrabiany

i mechanizmu napędowego. W. ręczne, przenośne, trzyma się podczas pracy w ręku, napędza korbą lub małym wbudowanym silnikiem elektrycznym.

Wiertło

Wiertło

spiralne.

w r.

naczelny dyr. Centralnego Związku Przemysłu Polskiego. Ogłosił: „Prawda o Górnym Śląsku", ‘„Zagadnienie etatyzmu i neoetatyzmu w Polsce" i i.

(1523 —

pd. dzielnica Warszawy, za

Wierzynek Mikołaj

narzędzie obrotowe do drążenia otworów, wykonane ze stali narzędziowej lub szybkotnącej. Do wiercenia metali używa się najczęściej W. krętych, zw. również spiralnymi lub amerykańskimi; zaszlifo-wane ostrza na końcu W. wrzynają się. w metal, śrubowe zaś kanały usuwają wióry na zewnątrz.

Wiertnictwo — technika wiercenia w zie-

mi głęb. otworów (szyby naftowe, studnie artezyjskie, badania geologiczne). Wiercenie • odbywa się przy pomocy świdra wiertniczego, uderzeniowego lub obrotowego różnych kształtów ; świder umieszcza się na końcu drąga wiertniczego z elementów rurowych, przedłużanego w miarę pogłębiania otworu (dochodzącego często do 3000 i więcej m głęb.). Mechanizmy napędowe i pomocnicze umieszczone są w t. zw. wieży wiertniczej umieszczonej nad szybem.

Wierzba (Saliz) — drzewa lub krzewy z rodziny wierzbowatych; kwiaty W. (w kwiatostanach zw. kotkami lub baziami) posiadają miodniki, są owadopylne i zakwitają często przed rozwinięciem liści. 170 gat. gł. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli, w tym wiele gat. mieszanych; u nas nad brzegami rzek, w lasach lub górach przeszło 20 gat., m. i.: W. biała, sadzona przy drogach, W. koszykarskie, W. służące do zatrzymywania wydm, W. sadzone w parkach; niektóre gat. używane w medycynie; należą: iwa, łoza, rokita, witwa i wiklina. W. posiada nadzwyczajną łatwość rozmnażania się wegetatywnego.

Wierzbicki Andrzej — (* 1877), inżynier, ekonomista i polityk; min. przemysłu i handlu 1918, poseł na sejm w 11. 1919—1938,

Wierzbięta (Wirzbięta) Maciej 1605), drukarz krakowski. W 11. 1554—1590 prowadził drukarnię, w której wydał m. i. pierwodruki „Postylli" (1557), „Wizerunku" (1558), „Zwierciadła" (1568) i i. dzieł Reja.

/, 1275.

Wierzbnik — przemysłowe m-to nad Kamienną w pwt. iłżeckim, woj. kieleckim, siedziba starostwa; fabryka narzędzi rolniczych. 7000 mieszk.

Wierzbno

Mokotowem, włączona w obręb m-ta w r. 1916.

Wierzbowate (Salicaceae) — rodzina roślin dwuliściennych; drzewa lub krzewy dwupienne, o liściach nie podzielonych z przylistkami. Kwiaty owadopylne lub wiatropylne, nagie,

w kwiatostanach zw. kotkami. Owocem torebka z puszystymi, rozsiewanymi przez wiatr nasionami. Należą wierzby i topole.

Wierzbowiec -> Południce.

Wierzbówka (Kpilobium) — 1. — rodzaj roślin zielnych z rodziny wiesiołkowatych, pokrewnych mirtowatym ; 160 gat. na całej kuli ziemskiej oprócz obszarów tropikalnych; u nas 15 gat., niektóre tylko w górach. W. rosną na żwirowiskach, rumowiskach, nad brzegami wód, w lasach, na wilgotnych łąkach; posiadają kłącza lub rozłogi, pędy przeważnie do 1 m wys. i kwiaty dość duże, różowe, fioletowe, rzadziej białe w gronach szczytowych. Kwitną latem, nasiona posiadają puch. 2. — skrócona nazwa ćmy białki wierzbówki.

Wierzchosławice — 1. — wieś w pwt. inowrocławskim (woj. poznańskie). Od r. 1881 znajduje się tu cukrownia. 2. — wieś w pwt. tarnowskim (woj. krakowskie), na lewym brzegu Dunajca. Ok. 2000 mieszk.

Wierzchotka — forma kwiatostanu u roślin o ulistnieniu równoległym; z każdego węzła wyrastają (dwa, trzy lub więcej) pędy boczne, kończące się kwiatem, a z nich wyrastają dalej podobne pędy boczne dalszych rzędów. W. występuje np. u goździkowatych.

Wierzyca — lewy dopływ Wisły z Pojezierza Pomorskiego; ujście pod Gniewem. 100 km dł.

(f 1368), bogaty mieszczanin krakowski, żupnik wielicki, doradca króla Kazimierza W. Podejmował wspaniałą ucztą w r. 1364 monarchów obcych przebywających na zjeździe w Krakowie.

Wierzyński Kazimierz — (* 1894), poeta-liryk, członek P. A. L. od r. 1937. Jeden z zał. i członków grupy „Skamander". Charakteryzujące pocz. twórczość W. żywiołowe upojenie radością życia („Wiosna i wino", „Wróble na dachu") przeradza się w następnych zbiorach liryków w zadumę i refleksję na temat minionych przeżyć („Wielka Niedźwiedzica"). Męskie zrozumienie idei zwycięstwa wyraża „Laur olimpijski" (odznaczony I nagrodą na IX Olimpiadzie w r. 1928). Inne zbiory poezyj: „Rozmowa z puszczą", „Pieśni fanatyczne" „Gorzki urodzaj" „Kurhany" i i. Najpiękniejszym hołdem złożonym pamięci Józefa Piłsudskiego jest wreszcie tom „Wolność tragiczna". Tom prozy W., „Granice świata" — cykl znakomitych opowiadań wojennych, „W garderobie duchów" — refleksje teatralne i i.

Wierzytelność — suma dłużna zabezpieczona bądź to skryptem dłużnym wydanym przez dłużnika (w tym wypadku można jej dochodzić wyłącznie na osobie dłużnika), bądź też hipotecznie, tzn. na nieruchomości dłużnika (w tym wypadku W. stanowi prawo rzeczowe, którego można dochodzić na nieruchomości, niezależnie od osoby jej właściciela). Poza tym istnieją W. uprzywilejowane na nieruchomoś-

stanowiska sołtysa. Od pocz. XV w. rozpoczął się okup sołectw przez panów W., którzy, pozbywając się tego pewnego rodzaju swego konkurenta we W., przejmowali sami dotychczas posiadane przez niego prawa. Na-niem. m-to i uzdrowisko    stępne konstytucje z 11.    1496 i 1501 usu

ciach bądź na ruchomościach, mające prawo pierwszeństwa przy postępowaniu egzekucyjnym, np. należności skarbu państwa, należności zastawnika poszukiwane na rzeczy danej w zastaw itp.

Wiesbaden

w pobliżu Renu i Moguncji w prow. prus. Hessen-Nassau, u podnóża gór Taunus; ciepłe źródła solankowe. 160 000 mieszk.

Wiesiadki (Icteridae)

nęły możność pozywania kmieci przed sądy miejskie i grodzkie. W pierwszej ćwierci XVI w. ustalił się drogą praktyki zwyczaj, że chłop rodzina ptaków    nie mógł apelować do króla w sprawach spor-

z rzędu wróblowatych. Należy ok. 150 gat.;    nych ze swym panem-dziedzicem, przez co został

najbardziej znany jest kwiskal (Quiaca-    faktycznie pozbawiony obrony przeciw niemu.

lua rersicolor Vieill.), dł. ciała 31 cm, upierzenie    Ten stan rzeczy trwał do końca w. XVIII.

czarne z metalicznym połyskiem. Żyje gro-    Istniało w tym okresie poddaństwo chłopów

madnie w Ameryce Pn., żywi się drobnymi    i na tym poddaństwie był oparty ustrój rolny,

kręgowcami,, owadami, wyrządza szkody na    W wykonywaniu władzy nad W. musiał się

polach kukurydzy.    pan z konieczności posługiwać ludnością wiej-

Wieslołek (Oenothera) — rodzaj roślin z ro-    ską. W wielu okolicach rozwijał się dość po-

dziny wiesiołkowatych pokrewnych mirtowa-    myślnie samorząd wiejski. Wyrazem tego samo-

tym. 100 gat. występuje w Ameryce; u nas    rządu była gromada, która wydawała również

przy drogach lub na ugorach rośnie W. dwu-    ustawy wiejskie. Próby zreformowania ustroju

letni, nocna świeca, zawleczony w XVII    prawnego W., podejmowane w II poł. XVIII

w. do Europy, roślina dwuletnia o kwiatach    w., zawiodły z powodu energicznego sprzeciwu

dużych, żółtych, otwierających się wieczorem    szlachty. Konstytucja 3 maja nie zmieniła

(stąd nazwa); kwitnie latem; niekiedy hodo-    w gruncie rzeczy stosunków poddańczych.

wany w ogrodach dla jadalnych korzeni albo    Dopiero rządy zaborcze, dążąc do usunięcia

jako ozdobny.

IV, 617.    wpływu pana na W. i chcąc sobie zjednać

Wieś — obszar ziemi zasiedlony przez pewną    ludność wiejską, podporządkowywały stopniowo

liczbę rodzin (najczęściej do 3000 mieszk.) wg jednolitego planu. Kształt W. zależy od czynników społecznych . (zwyczaje, ustrój społeczny, zajęcia, stan kultury i techniki produkcji, rozmieszczenie własności osadników) i fizycz-no-geogr. (klimat, gleba, roślinność, woda, u-kształtowanie pow.)« Podstawą ustroju prawnego W. do XII w. była organizacja rodowa. Rozkład organizacji rodowej, który pozostawał w ścisłym związku z powstaniem wiel-    mina)

kiej własności, miał dla ustroju W. doniosłe    w wilgotnych lasach; liście do 1 m wys. o blasz-

znaczenie. Właściciel ziemski, czyli możny,    kach delikatnych, jasno zielonych, podwójnie

dążył do umocnienia swych ptaw na terytorium,    pierzastych,

którego był właścicielem. Dochodził on do tego drogą uzyskania immunitetu. Wielu z wolnych ludzi, nie mogąc przejść na stanowisko możnych, popadło w zależność od silnego możnego, zazwyczaj sąsiada, i powiększało tą drogą liczbę jego poddanych, składających się pierwotnie gł. z niewolnych. Możny pan stawał się dla ludności wiejskiej najwyższą władzą. W ten sposób wytworzyła się w Polsce już w XIII    chodzący w skałach pod działaniem po-

w. władza patrymonialna pana nad W.    wietrzą i wody. Polega na zmianach chemicz-

Dobrą okazją do otrzymania immunitetu była    nyćh, np. rozpuszczaniu minerałów tworzących

kolonizacja na prawie niem., jaka rozwijała się    skały przez wodę, lub utlenianiu tlenem po-

w Polsce na wielką skalę w XIII —XV w.    wietrzą, oraz mechanicznych, jak pękanie

Pan lokował W. na prawie niem. nie bezpośred-    skał pod wpływem kolejnych a częstych zmian

nio, lecz przez osadźcę, zazwyczaj później-    temperatury. 2. — rozpadanie się kryształów

szego sołtysa wsi. Sołtys był urzędnikiem    z powodu parowania wody krystalizacyjnej.

dziedzicznym. W stosunku do ludności zastępował on pana przede wszystkim w sądownictwie (ale tylko niższym). Już w XV i XVI

w. zaszły w tym ustroju W. w Polsce duże silnik napędzany energią wiatru, zmiany. Przede wszystkim nastąpiło osłabienie

władzę patrymonialną pana nad W. władzy państwowej, a następnie, mw. równocześnie z uwłaszczeniem albo wnet po nim, wprowadziły we W. pełny samorząd wiejski. Zadaniem odrodzonej Rzpltej stało się ujednostajnienie tego samorządu i dostosowanie go do potrzeb państwowości polskiej. -> arł. „Chłop", I, 958-969.

Wietlica samicza (Athyrium Filix fe-gat. paproci występującej często

Wietor Hieronim — (f 1536), drukarz krakowski. Od r. 1518 prowadził drukarnię, która przetrwała po jego śmierci do r. 1549; w drukarni tej wydał m. i. „Rozmowy Salomona z Marchołtem" (1521), „Żywot Pana Jezu Krysta" (1522), „Psałterz krakowski" (1532) i i.    ^ 1, 275.

Wietrzenie — 1. — proces rozkładowy za-

(-*- Wodziany).

Wietrzna ospa -*■ Ospa wietrzna.

Wietrzny silnik — udoskonalony wiatrak,

IV. 758.

74

świat i Życie. - V.

wienie praw obywatelskich i honorowych. Jest to więc kara hańbiąca, której to cechy kara aresztu nie posiada.

Wiewióreczniki (Tupajidae) — rodzina ssa-    może być uchwalony, np. zmiany statutowe

ków z rzędu owadożernych, przypominająca    wymagają najczęściej W. kwalifikowanej ²/s.

wiewiórki. Ciało wydłużone, pokryte miękką Większość w matematyce — jeden z naj-gęstą sierścią, ogon puszysty, pyszczek wy-    ważniejszych stosunków m. liczbami, odcin-

dłużony. W. zamieszkują Indie Zach. i Archi-    kami itp. Dla    oznaczenia, że a jest większe

pelag Malaj ski, żyją w lasach na drzewach.    od b, piszemy:    a> b lub b < a. Stosunek W.

Jedzą owady i owoce.    jest przechodni (t. zn. jeżeli a > b i b > c,

Wiewiórka (Soiurus vulgaris L.)    — gat.    to a > c) i przeciwzwrotny (t. zn., że nigdy

gryzoni z rodziny wiewiórek. Dl. ciała 25 cm, a > a).

puszystego ogona 25 cm! Uszy duże owłosione, Więzadła (ligamenta) — pasma zbitej tkanki nogi tylne znacznie dłuższe od przednich, pa-    łącznej, zespalające poszczególne, przylegające

żury ostre. Sierść na grzbiecie ruda, zimą    do siebie kości i umacniające w ten sposób

szarawa, spód ciała białawy. W. zamieszkuje kościec.    -> / F, 1100.

lasy Europy i Azji, żyje na drzewach, zręcznie    Więzienie —    miejsce, w którym przestępca

wspina się i skacze po gałęziach. Gniazdo za-    odbywa karę wymierzoną mu wyrokiem sądu.

kłada w dziupli. Żywi się nasionami i mło- Także termin dla określenia samej kary. W oddymi pędami drzew, jajami,    tępi pisklęta, jest    różnieniu    od aresztu, który również jest karą

szkodnikiem. Futerko    W.    żyjących na pn.    pozbawienia wolności, W. może być w myśl

znane jest w handlu    pod    nazwą popielic    kodeksu    karnego wymierzone na przeciąg 6

i bielistek. Liczne    gat.    wiewiórek zamie-    miesięcy    wzwyż i jest karą, która może po-

szkują wszystkie części świata, z wyjątkiem    ciągnąć za sobą kary dodatkowe, np. pozba-

Australii.

-*/F, 141.

Wiewiórki (Sciuridae)

rodzina ssaków z rzędu gryzoni. Głowa szer., pyszczek silnie zwężony, ogon puszysty. Należą rodzaje: wiewiórka, świstak, bobak, preriowy piesek, su-seł, burunduk, polatucha.

Wieża bojowa (dowódcy)

Więziennictwo — organizacja systemu więzień, ich wewnętrznego regulaminu, będąca wyrazem panującego w danym państwie systemu penitencjarnego. Przy obecnych kierun-opancerzona kach prawodawstwa, zmierzających do ustale-wieża na okręcie wojennym, w której centrali-    nia zasady, iż więzienie ma wpłynąć na więźnia

żuje się dowodzenie okrętem podczas bitwy.    umoralniająco i umożliwić mu powrót do ży-

otaczane szczególną troską. Najwyższy poziom osiągnęło W. w Anglii i w St. Zj.A.Pn., gdzie wybór środków i metod postępowania dostosowany jest do indywidualności więźnia.

Więzówka (Filipendula) — rodzaj roślin zielnych z rodziny różowatych; dziewięć gat. na pn. półkuli, u nas dwa gat. W. bulwkowa, pospolita w słonecznych lasach; pęd ok. pół m wys., bulwki na korzeniach, liście pierzaste, kwiaty białe w wiechach, kwitnące latem. W. błotna, o drobnych żółtawo-białych wonnych kwiatach, rośnie na wilgotnych łąkach.

Wigan, ’uygan — m-to w Anglii pn.-zach., w hr. Lancaster. Kopalnie węgla; przemysł metalurgiczny i bawełniany. 85 000 mieszk.

Wight, ndjt — przybrzeżna wyspa w pd. Anglii, malownicza i żyzna, z łagodnym klimatem; znana z kąpićli morskich, sportów żaglowych itp. Stolica Newport. 88 400 mieszk. 380 km².

Wieża ciśnień — wieża, na której szczycie cia społecznego, W. jest w wielu państwach umieszczony jest zbiornik wodociągów.

IV, 1429.

Wieża pancerna — na okręcie wojennym wieża obrotowa pokryta grubym pancerzem, w której mieszczą się działa artylerii wraz z obsługą i wszelkie mechanizmy pomocnicze do obrotu wieży, nastawiania luf, podawania amunicji itp. Podobne W. P. stosuje się w fortyfikacjach, małe zaś wieżyczki obrotowe w czołgach.

Wieża wiertnicza -* Wiertnictwo.

->///, 810.

najwyższy punkt Pojezierza Pomorskiego, koło Kartuz, 331 m wys.

Więcbork — m-to w pwt. sępoleńskim (woj. pomorskie). Młyny, gorzelnia, fabryka mebli. 3500 mieszk.

Wieżyca

Większość — większa część, zwł. osób głosujących. W głosowaniach rozróżnia się różne rodzaje W., zależnie od ważności spraw, o których głosowanie rozstrzyga: W. absolut- Wigilia — w kościele kat. dzień poprzedza-n a — gdy liczba głosów oddanych za jakimś jący urocz'yste święto, zwł. Boże Narodzenie, wnioskiem musi wynosić więcej niż połowę Wigowie, ang. Whig, uyg - powstałe głosów oddanych w ogóle (lub liczby obecnych    w XVII w. wielkie stronnictwo ang., opierające

bez odliczenia wstrzymujących się a nawet się na sferach kupieckich i przemysłowych oraz uprawnionych do głosowania) ; W. zwykła —    niższym duchowieństwie i sektach rei. ; prze-

największa liczba głosów oddanych za jakimś    ciwnicy Stuartów i absolutyzmu, zwalczali

wnioskiem lub na jakiegoś kandydata; W.    tory sów. Dużą rolę w partii W. odgrywał

kwalifikowana — określona z góry W. pro- rody arystokratyczne. Po wprowadzeniu n centowa, bez której uzyskania wniosek nie tron ang. domu hannowerskiego (w r. 1714) objęli

->IV, 942, 1314.

Wigry — grupa pięknych jezior pochodzenia lodowcowego na Suwalszczyźnie; cel licznych wycieczek turystycznych, 21 km², do 73 m głęb.

Wigura Stanisław —    (1901 — 1932), inż.,

konstruktor samolotów, współtwórca słynnych RWD. Towarzyszył kpt. Żwirce w zwycięskim locie w Challenge’u r. 1932 i razem z nim zginął pod Cierlickiem (na Śląsku Zaolziańskim) w r. 1932.

-v/F, 139.

„Srogi pies i sentymentalny zając"). „Od Dunaju po Jadran" i i.

Wiktor Emanuel — imię królów sardyń-skich i wł. 1.

W. E. II

wys.

Wiktoria

ang. Victoria Lands, wik’to:ria lhndz — wyspa w amer. archipelagu arktycznym, na wsch. od Morza Rossa.

-► I, 220, 225.

Wilajet — w Turcji nazwa wielkiej admini-stracyj no-terytorialnej j ednostki.

na dłuższy czas rządy. W w. XIX odłam W. przyjął zasady liberalizmu i przeprowadził reformę parlamentarną w r. 1832, przekształcając się z czasem w potężne stronnictwo liberałów.

-> III, 391.

Wigwam — namiot stożkowaty, z tkaniny, maty lub skóry, spotykany u Indian i Eskimosów.

Wije (Myriapoda) — gromada stawonogów o ciele złożonym z głowy i członowanego tułowia. Trzy lub cztery pary przysadek gębowych: czułki, żuwaczki i szczęki. Wiele par nóg tułowiowych. Rozdzielnopłciowe, rozwój na ogół prosty. Lądowe, o trybie życia przeważnie nocnym. Drapieżne lub roślinożerne. Rzędy: pierwowije (Symphyla), pauropoda, dwuparce i pareczniki.

Wikariusz, wikary — ksiądz, pomocnik proboszcza w parafii. W. apostolski — biskup stojący na czele okręgu misyjnego nie będącego jeszcze zorganizowanym biskupstwem. W. generalny — zastępca biskupa. -> III, 101.

Wikingowie — wojownicy normańscy, którzy w VIII —IX w. urządzali łupieskie wyprawy morskie do krajów Europy środk. i zach.

->/, 1159, III, 502, 1022, 1119.

Wiklef, ang. Wiclif, ’uyklif, John, dżon — (1330—1384), ksiądz ang., reformator rei.; poróżniwszy się z kościołem kat., zaczął głosić zależność kościoła od państwa, zwalczać naukę o Eucharystii, spowiedzi i czyśćcu. Potępiony po śmierci przez sobór konstancjeński w r. 1415, uchodzi za poprzednika Husa i reformacji.

-> IV, 558, 566.

Wiklina, wierzba purpurowa (Salix purpurea) — krzew z rodzaju wierzby. Rośnie nad rzekami i potokami i tworzy zarośla (wikliny). Z gałązek W. wyrabia się plecionki koszykarskie; produkcja koszykarska, gł. chałupnicza, skoncentrowana jest w Rudniku nad Sanem; znaczny eksport.

Wikłacze -> Tkacze.

Wiktor I, św. — (f 198), papież od r. 189; ujednostajnił czas obchodu Wielkanocy, zwalczał gnostyków i montanistów. Pam. 28 lipca.

Wiktor Jan — (* 1890), pisarz. Całokształt jego twórczości cechuje zainteresowanie aktualnymi zagadnieniami społecznymi, współczucie dla upośledzonych i żywa reakcja na objawy niedoli ludu polskiego na emigracji („Wierzby nad Sekwaną") i w kraju („Orka na ugorze"). Spadkobierca Dygasińskiego w utworach poświęconych światu zwierzęcemu, („Burek",

(1820-1878), od r. 1849 król Sardynii, od r. 1861 król wł W r. 1859 po wojnie uzyskał od Austrii Lombardię. Wespół z Cavourem przeprowadził dzieło zjednoczenia Włoch. IV, 1418. 2. — W. E. III — (1869), wnuk poprz., król od r. 1900, od r. 1936 król Włoch i cesarz Etiopii (Abisynii). Żonaty z Heleną, księżniczką czarnogórską. W r. 1922 po faszystowskim marszu na Rzym powołał Mussoliniego na szefa rządu.

Wiktora Emanuela Góry, ang. Victor Emanuel Mounts, ’wiktar i’ma.nju9l maunts — pasmo górskie w Nowej Gwinei. Do 3600 m (1819-1901), od r. 1837 królowa W. Brytanii i Irlandii, od r. 1877 cesarzowa Indyj, córka Edwarda ks. Kentu, czwartego syna Jerzego III. W r. 1840 poślubiła ks. Alberta Sachsen-Koburg-Gotha. Za panowania W. uszczuplone zostały silnie prerogatywy władzy królewskiej. B. popularna podczas swego długiego panowania. Jej indywidualność wywarła piętno na całej epoce (czasy wiktoriańskie), którą cechowała ekspansja kolonialna, wzrost ogromny dobrobytu i swoista atmosfera obyczajowa, pełna cnoty, powagi i sztywności.

->IV, 1324.

Wiktoria ang. Victoria, wik’to:ris — stan w pd.-wsch. Australii, przecięty Alpami Australijskimi m. rzeką Murray na pn. i Cieśniną Bassa na pd., rozkwitły po odkryciu złota przez Strzeleckiego w Gippslandzie w r. 1840. Na pn. obszar hodowlany na sztucznie nawodnionej suchej wyżynie, w górach i nad morzem węgiel i złoto; 273 000 km², 1 820 000 mieszk. Stolica Melbourne.

-> I, 420.

Wiktorii Jezioro, ang. Victoria Lakę, wik’to:ria lejk, dawniej zw. Ukerewe — największe w Afryce jezioro odwadniane przez Nil, odkryte w r. 1858, zbadane w r. 1889 przez Stanley’a. 69 000 km², do 200 m głęb.

Wiktorii Pustynia, ang. Great Victoria Desert, grejt wik’to:ria ’dezart — obszar pustynny w pd. części kontynentu austral.

I, 437-438.

Wiktorii Wodospad ang. Victoria Falls, wik’to:ria fo:lz — wodospad na rzece Zambezi w Afryce pd.; uchodzi za najpotężniejszy na świecie; dwa razy większy i wyższy od Niagary. 119 m spadku.

Wiktorii Ziemia,

Wilamowice — m-ko w pwt. bialskim, woj. krakowskim, w pobliżu Soły; ludność pochodzenia niem., mówiąca charakterystycznym dialektem; przemysł tkacki. 2000 mieszk.

wojowi, pochodzący z Meksyku. Łodyga wijąca się, I liście sercowate, kwiaty ) szafirowe; hodowany ja- U ko ozdobny, dostarcza j alapy.

Wilejka — 1. — lewy dopływ Wilii; ujście w Wilnie pod Górą Zamkową. 70 km dł. 2. — m-to n pwt. nad Wilią. 6000 Wilec przeczyszczający, mieszk.

Wileńska konfederacja — sojusz dyzuni-tów z dysydentami zawarty w r. 1599 dla obrony praw różnowierców'.

Wilga — prawy dopływ Wisły; wypływa w pwt. łukowskim. 71 km dł.

Wilgi (Oriolidae) — rodzina ptaków z rzędu wróblowatych. Liczne gat., pięknie ubarwione, żyją w klimacie ciepłym starego świata. W. pospolita (Oriolus oriolus L.) występuje w Europie pd. i środk., posuwając się stopniowo ku pn.; u nas wszędzie spotykana, niezbyt liczna. Dł. ciała 25 cm, upierzenie żółte, u samicy zielonkawe, skrzydła i środk. sterówki czarne. Zamieszkuje lasy i parki, żywi się owadami, także owocami. Samiec melodyjnie gwiżdże. Ptak przelotny.

Wilgotność powietrza — zawartość pary

yl/

Wilamowitz-Moellendorff Ulrich, von — (1848—1931), znakomity niem. filolog klasyczny, zajmował się specjalnie strż. gr. Wydał krytycznie dzieła Eschi-losa, Eurypidesa i i., tłumaczył tragediopisa-

rzy gr.

Wilanów — wieś pod Warszawą z przepięknym

pałacem wybudowanym Wilanów, widok z ogrodu przez Jana III Sobie-    na pałac,

skiego i rozległym parkiem ; ulubiona siedziba króla, który tu zmarł. •

Dziś własność Branickich. Biblioteka, galeria obrazów, cenne pam. po Sobieskim.

->/, 575, III, 776.

Wilcy -*■ Lutycy.

Wilcza jagoda -> Pokrzyk wilcza jagoda.

Wilcza paszcza (faux łupina) — zaburzenie rozwojowe polegające na rozszczepieniu podniebienia, szczęki i wargi górnej; usuwa się operacyjnie.

-► II, 619.

Wilcze doły — przeszkoda w fortyfikacji polowej i stałej, obecnie mało używana: szereg głęb. dołów z wbitnymi na dnie ostrymi    wodnej w powietrzu, jeden z ważnych elemen-

palami, z wierzchu starannie zamaskowane.    tów klimatycznych i meteorologicznych. W. P.

Wilcze łyko-*- Wawrzynek.    bezwzględna wyraża się w g. na 1 m⁸ po-

Wilczomleczek (Deilephila euphorbiae L.)    —    wietrzą, wyznacza się przez pochłonięcie, np.

motyl z rodziny zmierznikowców.    w rurce z chlorkiem wapnia, i zważenie pary

Wilczomleczowate (Euphorbiaceae) — ro- wodnej z określonej objętości powietrza. W. P. dżina roślin okrytonasiennych klasy dwuliścien- względna jest to stosunek W. P. bezwzględnych; obejmuje ok. 4500 gat. roślin zielnych lub nej w danej chwili do największej możliwej drzewiastych, często posiadających sok mlecz- (przy nasyceniu powietrza parą); wyraża się ny; występują w obszarach ciepłych i umiarko- w procentach, mierzy za pomocą higro-wanych; kwiaty jednopłciowe o różnorodnej metrów lub psychrometru. W. P. zależy budowie. Owocem — gł. torebka. Należą: od pory roku, klimatu i pogody.

ostromlecze, niektóre drzewa kauczukowe, niektóre rośliny jadalne i i.

Wilhelm — (1371 — 1406), ks. austr., syn

IV, 12.

Wilde Oscar, uajld ’oskar — (1856—1900),

Leopolda III Habsburga, zaręczony z Jadwigą; po objęciu tronu przez Jadwigę ang. powieściopdsarz, komediopisarz i poeta, przybył w r. 1385 do Krakowa, by ją poślubić, gł. przedstawiciel dekadentyzmu i estetyzmu Zmuszony do wyjazdu przez panów krakow-ang., „mistrz paradoksu"; w 11. 1895—1897    skich.

w więzieniu za wykroczenia obyczajowe. Napisał: powieść ,,The Picture of Dorian Oray“ panujących.

(„Portret Doriana Gray"), błyskotliwe komedie, Anglia. — 1 sztukę „Salome", „De Profundis", szereg opowiadań (;,The happy Prince“ — „Szczęśliwy mandii, dokonał podbpju Anglii przy pomocy książę" ii.).    normandzkich wasalów, po bitwie pod Has-

Wildenbruch Ernst — (1845—1909), pisarz    tings w r.    1066 objął    tron ang.; wprowadził

niem., autor dramatów historycznych o treści    feudalizm,    zreformował    i wzmocnił zarząd kra-

patriotycznej: „Die Karolinger", „Die Qui- jem. IV, 1309. 2. — W. III Orański —

(1650—1703), namiestnik niderlandzki, zięć m-to w Niemczech zach.    króla ang.    Jakuba II;    powołany przez parlament ang.    na tron ang.    w r. 1689 po wygnaniu

Stuartów, zagwarantował Anglii swobody konstytucyjne; prowadził wojnę z Francją, połączywszy siły W. Brytanii i Niderlandów.

w r. 1378

Wilhelm (ang.William, '„yljam) — imię wielu

. — W. I Zdobywcą (William The Congueror) — (ok. 1027—1087), ks. Nor-

tzowe".

Wildungen

nad rzeką Wilde. Źródła gorzkie żelaziste. Zakład kąpielowy. Ok.. 6000 mieszk.

Wilec przeczyszczający (Ipomea rei Exo-gonium Purga) — gat. rośliny pokrewnej po-

W. IV

-* IV, 1316. 3. król W. Brytanii i Irlandii oraz Hanoweru, syn Jerzego IV Augusta Fryderyka, objął tron ang. w r. 1830. Za jego panowania reforma parlamentarna r. 1832.

Niderlandy. — 1. — W. I Milczący — (1533—1584), ks. Oranii i hr. Nassau, namiestnik niderlandzki, twórca niepodległości Niderlandów. Wraz z Egmontem i Hornem stanął na czele powstania niderl. przeciw Hiszpanii; doprowadził do połączenia powstańczych prow. w ugodzie gandawskiej z zamordowany.' 2.

(1772—1843), ks. Oranii i hr. Nassau; w 11. 1793—1795 walczył na czele wojsk niderl. przeciwko Francji. Król zjednoczonej Holandii od r. 1815, spowodował w r. 1830 oderwanie się Belgii. W r. 1840 zrzekł się tronu.

Niemcy.

(1797-1888), od r. 1858 regent, od r. 1861 król prus., wraz z Bismarckiem dążył do zjednoczenia Niemiec pod hegemonią Prus; w r. 1871 proklamowany w Wersalu cesarzem Niemiec.

1.

(do Holandii).

Wilhelmina

Wilkesa Ziemia

wała tu niesłychanie silne wiatry. -> I, 221.

Wilkes Barre, uylks ba:ar — m-to w stanie Pennsylwania, w St. Zj. A. Pn. Kopalnie węgla, przemysł metalurgiczny. 86 000 mieszk. (w tym ok. 1000 Polaków).

Wilkins George Hubert sir, ’uylkyns dżo:rdż ’hju:b9rt sar —    (* 1888), podróżnik i lotnik

austral. Brał udział w licznych ekspedycjach naukowych (gł. podbiegunowych), pionier lotnictwa polarnego. W r. 1931 nie uwieńczona powodzeniem próba dotarcia do bieguna pn. łodzią podwodną, pod lodami.

Wilkońska Paulina z Lanczów

Willaert Adrian

(* 1872), chemik niem.; pracował gł. nad substancjami roślinnymi : alkaloidami i barwnikami, zwł. chlorofilem i jego rolą w procesie przyswajania. Nagroda Nobla w r. 1915.

Wilmington, 'uylmyNtan

(1765—1837),

r. 1576; W. I Fryderyk —

W. I Hohenzollern

I, 702. 2. - W. II - (* 1859), wnuk poprz., król prus. i cesarz niem. w 11. 1888— 1918. W r. 1890 usunął Bismarcka. Reprezentant niem. imperializmu, dążącego do ekspansji na wsch. i do opanowania kolonij. Rzucił hasło „przyszłość Niemiec na morzu", doprowadził do zaostrzenia stosunków z Rosją, Anglią i Francją i do wybuchu wielkiej wojny. Klęska wojenna i rewolucja r. 1918 zmusiły go do abdykacji i ucieczki -> I, 705, III, 945. (* 1880), królowa Holandii od r. 1890 (do r. 1898 matka W. sprawowała regencję), córka Wilhelma III (1817—1890), z domu Orańskiego.

Wilhelmshaven — gł. port wojenny marynarki niem. nad Zatoką Jadę na Morzu Niemieckim. Kąpielisko morskie. 28 000 mieszk.

Wilhelmstrasse — jedna z gł. ulic Berlina w zach. części m-ta. Znajduje się tu m. i. ministerstwo spraw zagranicznych.

Wilia — 1. — lit. Nerys — prawy dopływ Niemna i gł. arteria rzeczna Wileńszczyzny; wypływa na Białorusi i krętym biegiem, miejscami w jarach zdąża do ujścia pod Kownem. Żeglowna tylko w dolnym biegu. 559 km. dł. 2. — lewy dopływ górnego Horynia, 82 km dł.

Wilk (Canis lupus L.) — gat. ssaków drapieżnych z rodziny psów. Zamieszkuje Europę i pn. Azję; w Polsce po wielkiej wojnie liczba W. znacznie wzrosła. W. wiecznie zgłodniały poluje na każdą żywą istotę, atakuje także ssaki znacznie większe od siebie.

-> IV, 141.

Wilk — 1. — i. nazwa odparzenia. 2. — toczeń (lupus) — postać gruźlicy skóry, wywołana zakażeniem skóry prątkami gruźliczymi; występuje przede wszystkim u małych dzieci, najczęściej na twarzy. Wymaga energicznego leczenia.

nazwa brzegu antar-ktycznego m. 100 a 160° dł. wsch. Wyprawa austral. Mawsona w 11. 1911 — 1914 zaobserwo-

-> I, 224. - (1815 —

1875), pisarka, żona Augusta W.; pisała obrazki (,,Wieś i miasto"), powieści. Wydała „Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie" i „Moje wspomnienia o życiu towarzyskim na prowincji w Kongresówce".

Wilkoński August — (1805—1852), pisarz i publicysta. Brał żywy udział w życiu literackim Warszawy w 11. 1840—1850, w jego domu zbierała się cyganeria warszawska; w 11. 1846 — 1849 redagował „Dzwon Literacki". Od r. 1841 ogłasza! humorystyczno-satyryczne obrazki pt. „Ramoty i ramotki literackie", w których wyśmiewał wady szlacheckie.

z Wilkowiecka Mikołaj — (II poi. XVI w.), paulin częstochowski. Autor żywotów świętych („Historia o św. Annie", „Historia o św. Stanisławie" ii.); napisał (wg niektórych bada-czów tylko wydał) misterium „Historia o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim".

Wilk workowaty (Thylacinus cynocephalus Harr.) — gat. ssaków z rzędu torbaczy. Przypomina z wyglądu wilka. Uzębienie drapieżne. Żyje na Tasmanii; napada na kangury i stada owiec.

(1480-1562), niderl. kompozytor, zał weneckiej szkoły. Mistrz polifonii dwu chórowej oraz chromatyki, twórca pięciogłosowego madrygału a capella.

Willamette, uyl2.’niet — lewy dopływ Kolumbii w St. Zj. A. Pn.; wypływa z Gór Wodospadowych ; płynie w znanym z żyzności stanie Oregon. 480 km dł.

Willemstad — stolica i gł. port hol. wyspy Curaęao u brzegów Ameryki Pd. 24 000 mieszk.

Willesden, ’aylzdan — m-to w Anglii pd.-wsch., w hr. Middlesex; stanowi pn.-zach. przedmieście Londynu. 185 000 mieszk.

Willstatter Richard

przemysłowe m-to w amer. stanie Delaware; przemysł metalurgiczny, włókienniczy, 107 000 mieszk., w tym 9000 Polaków.

Ostra Brama w Wilnie.

(1856—1924), prezydent St. Zj.

/i

trójką-

Wimperga.

Wilno — 1. — m-to woj. malowniczo położone nad Wilią, przed rozbiorami stolica W. Księstwa Litewskiego; m-to Matki Boskiej Ostrobramskiej. Wspaniałe zabytki architektury: ruiny zamku na Górze Zamkowej, katedra, piękne kościoły: św. Jana z XV w., Anny z XVI w., Piotra i Pawła z XVII w., dominikanów z XVIII q w. i i., dawne pałace. Roz- «*

f\

Zachodnia i południowa fasada katedry w Wilnie.

winięty przemysł futrzarski, ośrodek handlu drzewem i ziemiopłodami. 208 000 mieszk. w tym Litwini liczą niespełna 1600 głów (0,8°/₀ ogółu ludności), Żydzi 54 000 głów. — Już w X w. wspomniane w kronikach jako warowna siedziba książęca, rozbudowało się w XIV w., kiedy za Gedymina wyrosło na kresach rdzennej łatwy jako jej stolica. W r. 1387 obdarzone przez Jagiełłę prawem magdeburskim. Po unii lubelskiej rozkwitło i nabrało charakteru polskiego, który zachowuje do dzisiaj. W wyniku pierwszego rozbioru W. zabrała Rosja; podczas powstania w r. 1794 (Jasiński) zostało na krótki czas oswobodzone. Martyrologię m-ta rozpoczynają represje w stosunku do młodzieży uniwersyteckiej (proces filaretów), kulminując w ponurym okresie rządów Murawiewa po powstaniu styczniowym. W r. 1919 zdobyte przez wojsko polskie jest ogniskiem naszej kultury na kresach wsch., siedzibą Uniw., wielu towarzystw naukowych. W r. 1920 staje się przedmiotem sporu polsko-lit., rozstrzygniętego na korzyść Polski akcją gen. Żeligowskiego i uznaniem nowej granicy przez mocarstwa. W. było ulubionym „miłym" m-tem Piłsudskiego, z którym był przez . całe życie ściśle związany; tu znajduje się na cmentarzu na Rossie grób matki Marszałka, u stóp którego złożono jego serce w r. 1936.    -> I, 575, 576,

II, 654, 1203, III, 352-353, 801, IV, 170, 175, 193, 194, 732, 1340. — 2. — nadana przez emigrantów polskich nazwa dwóch gmin w St. Zj. A. Pn. — w stanie Minnesota i N. Jork oraz kaszubskiej parafii w prow. Ontario w Kanadzie.

Wilson Charles Thomson Rees, ’uyls,n cza:rlz toms,n ri:s — (* 1869), fizyk ang. W. komora — urządzenie wynalezione przez W. służące do uwidocznienia i fotografowania drogi cząstek naładowanych (elektronów, cząstek a), wywołujących jonizację powietrza: komora z przechłodzoną parą wodną skraplającą się w postaci mgiełki na jonach wytworzonych wzdłuż drogi biegnących cząsteczek. Nagroda Nobla wr. 1927 (razem z Comptonem). II, 1102-1103, tabl. 141, IV, 420, 438-439.

Wilson Henry Hughes, uyls,n 'henry hju:z — (1864—1922), marszałek ang.; zreorganizował wojsko ang. po wojnie' burskiej. W wielkiej wojnie szef sztabu generalnego od r. 1918. Jako członek parlamentu (od r. 1922) przeciwnik autonomii Irlandii, zamordowany przez sinn-feinistów.

Wilson Richard, ’nyls,n ’ryczard — (1714— 1782), malarz ang., najlepszy pejzażysta ang. swojej epoki.

Wilson Thomas Woodrow, ’uyls,n 'tomas uudrou

A. Pn., prawnik, historyk i ekonomista; w 11. 1913—1920 jako prezydent (dwukrotnie) z ramienia partii demokratycznej przeprowadził reformę celnę, podatkową. 6 kwietnia 1917 r. wypowiedział wojnę Niemcom. Szlachetny idealista, autor t. zw. czternastu punktów W., które stały się podstawą rokowań pokojowych i Ligi Narodów. Polityka W. nie zna lazła posłuchu w St. Zj. A. Pn., które nie ratyfikowały traktatu wersalskiego i nie przystąpiły do Ligi Narodów. W r. 1919 W. otrzymał nagrodę pokojową Nobla. Napisał: „The State" („Państwo"), „History of the American people“ („Historia narodu amer.") i i.

-> III, 318, 670, IV. 914, 1337, 1339.

Wilsona punkty -> Czternaście punktów Wilsona.

Wilson Mount, ’uyls,n maunt — góra w Kalifornii, koło Pasadeny. Na szczycie obserwatorium astronomiczne, jedno z najwspanialszych na świecie. 1730 m ^ys.

Wilżyna (Ononis) — rodzaj roślin zielnych lub drobnych krzewów z rodziny motylkowatych. 70 gat. występuje gł. w obszarze śródziemnomorskim, u nas 3 gat. W. bezbronna, pospolita na łąkach i miedzach, posiada przykry zapach, pędy ok. pół m wys., kwiaty różowe; kwitnie latem i jesienią.

Wiłkomierz, lit. Ukmerge — m-to lit. nad Świętą; w okolicy liczni Polacy. 11000 mieszk.

Wimbledon, 'uymbldan — m-to w hr. Surrey na pd.-zach. od Londynu ; nazwa wielkiego turnieju tenisowego rozgrywanego corocznie w mieście W. W turnieju tym uczestniczą najlepsi A-J ■ H ** .WfńM. II U. JI-.I gracze z całego świata, LE to też zwycięstwo w W. uważane jest za zdobycie nieoficjalnego mistrzostwa świata.

Wimperga

tny szczyt bogato zdobiony, umieszczony nad lukiem drzwi lub okna w architekturze gotyckiej.

-* II, 199.

(* 1863), historyk literatury polskiej. Liczne prace, m. i. „Mikołaj Rej z Nagłowic", „Teatr ludowy w dawnej Polsce", „Teatr polski przed powstaniem sceny narodowej", „Piotr Skarga", „Dzieje Wawelu", „Jan Kochanowski" i i.

Windaus Adolf — (* 1876), biochemik niem.; prace nad witaminami (odkrył witaminę D). Nagroda Nobla w r. 1928.

Windawa, łot. Ventspils — stary, podupadły obecnie port łot. w Kurlandii, u ujścia rzeki Windawy do Bałtyku. 17 000 mieszk.

rzeka na Łotwie.

obronny słów. gród morski i wielkie m-to handlowe nad Bałtykiem, niedaleko ujścia Odry, zburzone doszczętnie w r. 1184 przez Duńczyków.

Winiany

sole kwasu winowego. Najważniejsze: Seignette’a sól, emetyk, kamień winny.

Winiarski Bohdan

Winkelried Arnold — szwajc. bohater narodowy; w zwycięskiej bitwie z Austriakami pod Sempach w r. 1386 z narażeniem życia miał ściągnąć na siebie nieprzyjacielskie lance, aby otworzyć drogę żołnierzom swego kraju.

Winlandia, Vinland (kraj winnej latorośli) — nazwa jednego z krajów na wybrzeżu Ameryki Pn., do którego podczas swoich podróży w. mieli, dotrzeć żeglarze normańscy. Prawdopodobnie Nowa Szkocja.

Winnica — gł. m-to sow. części Podola nad rzeką Bohem, dawniej m-to polskie w pwt. bracławskim. 73 000 mieszk.

Winniczek -> Ślimak.

Winniki

soku wino-

Winawer Bruno — (* 1883), literat, przez długi czas pracował naukowo jako fizyk. Liczne komedie, felietony, szkice satyryczne, kroniki naukowe.

Wincenty & Paulo, św. — (1576—1660), fr. teolog kat., kapelan Ludwika XIII, patron ubogich i chorych; w r. 1633 zał. zakon misjonarzy i sióstr miłosierdzia (szarytek). Pam. 19 lipca.

Wincenty Ferreriusz, św. — (1346—1419), dominikanin hiszp., jeden z najsłynniejszych kaznodziejów ludowych. Pam. 13 marca.

Wincenty z Beauvais, św. — (f ok. 1264), mnich fr., dominikanin, prawdopodobnie wychowawca synów Ludwika XI (wydał traktat o wychowaniu). Autor dzieła encyklopedycznego „Speculum triplez: naturale, doctrinale, hisłoriale" („Potrójne zwierciadło: przyrodnicze, naukowe, historyczne").

Wincentynki -> Szarytki.

Winchester, ’uynczyst9r — m-to ang., stolica hrabstwa Hampshire, dawniej potężna stolica królestwa Wessex. Katedra gotycka z XI w. Fabryka broni palnej. 24 000 mieszk.

->/F, 609.

Winckelman Johann Joachim — (1717—1768), niem. historyk i teoretyk sztuki. Gł. dzieło: epokowa : ,,Geschichte der Kunst des Altertums" („Historia sztuki strż.“). Widząc w sztuce gr. najwyższy ideał piękna, stał się W. propagatorem i twórcą dogmatu o klasyczności sztuki strż., a zwł. gr. -> II, 1197, 1199, III, 940.

Winda -> Dźwig.

Windakiewicz Stanisław

Windawa, Wenta Wypływa na Litwie z jeziora Tabunowa, uchodzi do Bałtyku pod m-tem W. Posiada bystry bieg i urwiste brzegi. W 11. 1824—1839 rozpoczęto budowę kanału, który miał połączyć W. z Dubissą. 337 km dł.

Windelband Wilhelm - (1848-1915), filozof niem., jeden z twórców tzw. szkoły badeń-skiej; zasłużony badacz filozofii strż. i metodologii nauk historycznych, historyk filozofii.

Włndhuk, hol. i ang. Windhoek — stolica Afryki Pd.-Zach. 11 000 mieszk., w tym 5000 Europej czyków.

Windia, ang. Vindhya, wyn’daja — niewys. góry w pn. Dekanie w Indiach Bryt. Obfitują w węgiel i rudy.

-* II, 971.

Windisch-Graetz Alfred, ks. —    (1787 —

1862), austr. generał, krwawo uśmierzył powstanie w Pradze i Wiedniu r. 1848; dowodził wojskami austr. w wojnie z Węgrami w r. 1849.

->//, 775.

Windsor, ’Hynzar — rezydencja królów ang. (od XI w.) nad Tamizą, 34 km na zach. od Londynu; zamek królewski, park, groby. Od r. 1917 nazwisko W. przysługuje ang. rodzinie królewskiej. Nazwisko ks. W. przybrał po abdykacji w r. 1936 król ang. Edward VIII. 20 000 mieszk.

Wlneta

(* 1884), prawnik-Działacz niepodległościowy, kilkakrotny, reprezentant Polski na konferencjach w Lidze Narodów i w Trybunale Międzynarodowym. Poseł na sejm w 11. 1928—1935. Liczne prace z dziedziny prawa międzynarodowego.

Winiary — dawniej wieś pod Poznaniem, nad Wartą, obecnie tworzy przedmieście Poznania.

Winien -> Debet.

m-to pod Lwowem; fabryka tytoniu, wyroby z drzewa. 4000 mieszk.

jWInnipeg, ’uynypeg — 1. — jezioro w środk. Kanadzie, pozostałość po większym dyluwial-nym zbiorniku wodnym, t. zw. Jeziorze Agas-siza; za pośrednictwem rzeki Nelson łączy się z Zatoką Hudsona. 22 m głęb. 24 000 km²; 2. — stolica kanad. prow. Manitoba, gł. punkt handlu pszenicą w Ameryce i pierwszorzędny węzeł kolejowy. 219 000 mieszk., w tym 10 000 Polaków.

Winny kamień -> Kamień winny.

Winny kwas -* Winowy kwas.

Wino — napój alkoholowy z gron, nie destylowany. Wyciśnięty sok, t. zw. moszcz (o zawartości 10 do 30°/₀ cukru), poddaje się fermentacji; potrzebne drożdże znajdują się na pow. jagód winnych. Czerwone W. powstaje z ciemnych jagód: jeśli łupinki po-

IV, 1502.

Winobluszcz (Ampelopsis quinquefolia) — gat. krzewu - pnącza pokrewnego winorośli, pochodzący z Ameryki Pn. Powszechnie sadzony na gankach i murach jako t. zw. dzikie wino. Liście dłoniaste, pięciolistkowe, kwiaty żółtawo-zielone w podbaldachach i granatowe jagody; kwitnie w lipcu.

Winogrona -> Winorośl. -> IV, 453, 1502.

Winorośl (Vitis)

wina.

Wiolon

czela.

Wiorsta

nazwa ruchów

lów

zostają przy fermentacji w moszczu, wtedy zawarty w nich barwnik rozpuszcza się. Gotowe W. zawiera około 10°/₀ alkoholu, zmienne ilości nie sfermentowanego cukru, kwasy (gł. winowy) i substancje zapachowe, nadające winu t. zw. „bukiet".

rodzaj roślin-pnączy z rodziny winoroślowatych; 40 gat. gł. w Ameryce Pn., Azji wsch.; winorośl (Vitis vinifera) uprawiana w różnych odmianach dla jadalnych owoców, winogron, służących gl. do wyrobu

II, 426, 1548.

Winowy, winny kwas — kwas organiczny występujący w owocach, np. jagodach winnych. Duże, przejrzyste, łatwo rozpuszczalne kryształy. Otrzymuje się z kamienia winnego, stosuje się w farbiarstwie, jako przyprawa kuchenna, do wyrobu cukierków, proszków do pieczenia ciast. Jest optycznie czynny, w przyrodzie występuje odmiana prawoskrętna. Mieszanina racemiczna nosi nazwę kwasu gronowego.

Winterhalter Franz Xaver — (1805—1873), malarz niem. Malował obrazy rodzajowe (gł. we Włoszech) i portrety współczesnych panujących i wybitnych osobistości (m. i, znany portret Zyg-muntowej Krasińskiej z dziećmi).

Winterthur — przemysłowe m-to w Szwajcarii, w kantonie zurychskim nad rzeką Eulach. Szkoła techniczna ; fabryki maszyn, lokomotyw; przędzalnictwo. 54 000 mieszk.

Wiolonczela (wł. violoncello, cello) — strunowy instrument smyczkowy o czterech strunach, większy od skrzypiec, znany od końca XVI w. Strój:

C-G-d-a, barwa tonu miękka. Na W. gra się w pozycji siedzącej, opierając instrument o podłogę.

ros. miara dł. = 1066,79 m.

Wiosna -» Pory roku.

Wiosna ludów 1848 r. rewolucyjnych, które pod hasłem żądania konstytucyjnej i demokratycznej formy rządu rozpoczęły się w całej Europie w r. 1848, pod wpływem wieści o wybuchu rewolucji lutowej we Francji. Ruchy te w ciągu kilkunastu dni objęły zach. i środk. Europę, objawiając się najmocniej w Austrii, w Niemczech i we Włoszech, i znalazły silne echo na ziemiach polskich. W zaborze prus. w wyniku porozumienia z patriotami niem. powstał w Poznaniu Polski Komitet Narodowy, a gen. Mierosławski tworzył przy pomocy ściągających z zach. emigrantów wojsko polskie jako awangardę w przewidzianej rozprawie Niemiec z caratem. Wojna ros.-prus. nie doszła jednak do skutku; jednocześnie m. Polakami a Niemcami zamieszkałymi w Poznańskim wybuchł zatarg o przyszły ustrój Księstwa. W wyniku ugody m. obydwiema stronami zdecydował się Polski Komitet Narodowy zmniejszyć liczbę żołnierzy w polskich formacjach wojskowych, co wyzyskała generalicja prus. dla zgniecenia polskiego ruchu zbrojnego. W zaborze austr. w związku z wypadkami w Austrii utworzono Komitet Narodowy w Krakowie i Radę Narodową we Lwowie. Rząd austr. wydał rozporządzenie o zniesieniu pańszczyzny i uwłaszczeniu chłopów w sposób obliczony na poróżnienie żywiołu włościańskiego z właścicielami ziemskimi. W wyniku zajść ulicznych m. ludnością a wojskiem ostrzeliwano z dział Kraków ; gubernator Stadion podsycał separatystyczny ruch ruski przeciw Polakom. W lecie 1848 r. uległ bombardowaniu Lwów. Krwawe stłumienie przez Austrię ruchów rewolucyjnych w Wiedniu, którego obroną kierował gen, Bem, położyło kres polskim usiłowaniom uzyskania swobód narodowych. Objawem działalności rewolucyjnej Polaków poza granicami kraju było utworzenie Legionu Mickiewicza i udział Polaków w rewolucji węg. 1848/49 r., w ruchach rewolucyjnych w Badenii, na Sycylii, w Sardynii.

II, 54, 298, IV, 269, 839-840.

Wioślak (Corirn) — rodzaj niedużych wodnych pluskwiaków różnoskrzydłych z rodziny Corixidae, o krótkiej głowie, oczach wielkich, wypukłych. Nogi przednie krótkie, chwytne, tylne wiosłowate.

Wioślarki (Cladocera) -*■ Liścionogi.

Wioślarstwo — sport o wielowiekowej tradycji. Pierwsze zawody sportowe wioślarskie — w dzisiejszym tego słowa znaczeniu —odbyły się w Londynie w r. 1715. W. uprawia się dla ce-spacerowych, turystycznych (dalekie wycieczki) i „regatowych", czyli wyścigowych. Łodzie wyścigowe dzielimy na łodzie, na których zawodnik wiosłuje dwoma wiosłami (wiosła „krótkie") i takie, na których każdy członek załogi wiosłuje oburącz jednym tylko wiosłem (wiosła „długie"). Typy łodzi na wiosła krótkie: jedynka (turystyczna hamburka, wyścigowe: „skuli" i „skif") i dwójka podwójna („dwa krótkie"); na wiosła długie — dwójka ze, sternikiem, dwójka bez sternika, czwórka ze sternikiem, czwórka bez sternika i ósemka (zawsze ze sternikiem). Na zawodach wioślarskich (regatach) konkurują ze sobą jedynie łodzie jednego typu na specjalnym torze regatowym (możliwie na przestrzeni 2200 m, na wodzie stojącej). W. regatowe należy do najcięższych i najbardziej wyczerpujących sportów i wchodzi w skład programu igrzysk olimpijskich.

(ręcznych lub mechanicznych) stosowanych w laboratoriach chemicznych, bakteriologicznych do wydzielania osadu z cieczy, wiruje wieniec z probówkami ustawiającymi się w ruchu poziomo. Osad zbiera się na dnie probówek (często Wiraż — zakręt szosy, toru wyścigowego,    zaopatrzonych w podział-

Wiosnówka (Erophila verna) — gat. rośliny z rodziny krzyżowych; drobna roślina jednoroczna, o liściach całobrzegich w różyczkach, i bezlistnych pędach z drobnymi białymi o rozciętych płatkach kwiatami. Pospolita na polach i ugorach wczesną wiosną, okres wegetacji trwa dwa miesiące. Tworzy liczne odmiany.

o nawierzchni pochyłej ku środkowi (brzeg ze-    kę, pozwalającą odczytać

wnętrzny wyższy) dla przeciwdziałania sile    jego objętość). Zależnie od

odśrodkowej; łuk zataczany przez samolot.    przeznaczenia W. różnią

Wlrczyk (Vorticella)

rodzaj osiadłych    się konstrukcją, wymiara-

Wirówka (separator).

wymoczków z rzędu Peritricha. Komórka kształ-    mi, prędkością obrotów

tu dzwonkowatego osadzona    na wydłużonej    (ok. 1000 do    ok. 10 000

kurczliwej łodyżce. Rzęski tylko w górnej    na min.). Istnieją też t. zw. ultracentry-

części komórki. Żyją na roślinach w zbiorni-.    fugi, stosowane gł. do celów badawczych

kach wód słodkich.

->/F, 48, 50.    w chemii koloidów, dające do 120 000 obrotów

Wirginia, ang. Virginia, W3r’dżynja — amer.    na minutę,

stan pd. St. Zj. A. Pn., nad Atlantykiem, roi- Wirtembergia, niem. Wiirttemberg — niczo-hodowlany; produkcja zboża, tytoniu,    rolnicza kraina pd.-zach. Niemiec z mieszaną

bawełny, kopalnie węgla i    rudy żelaznej.    ludnością kat.    i protest.; rolnictwo,    warzyw -

Z W., ojczyzny Waszyngtona i Jeffersona, wy-    nictwo, winnice, hodowla bydła, złoża soli i rud.

wodził się w znacznej mierze amer. ruch nie-    Przemysł drzewny, włókienniczy, metalurgia,

podległościowy. 110 000 km², 2 421 000 mieszk.,    Od XIII w. hrabstwo, od r. 1495 księstwo;

w tym 650 tys. Murzynów,    8000 Polaków.    w r. 1805 ks.    Fryderyk I powiększa teryto-

Stolica Richmond.    rium W. o austr. Szwabię; w 11. 1806—1918

Wirginia Zachodnia, ang.    West Virginia,    królestwo. Od    r. 1871 wchodzi W.    w skład

uest W3r’dżynj3 — amer. stan atlantycki,    Rzeszy niem. 19 500 km², 2 713 000 mieszk.

rolniczo-hodowlany; górnictwo (węgiel, gaz    Stolica Stuttgart,

ziemny), przemysł metalurgiczny i skórzany.    -> I, 702.

' 63 000 km², 1 730 000 mieszk. w tym 86 000    Wirtemberska Maria z Czartoryskich —

Murzynów. 8000 Polaków. Stolica Charleston.    (1768—1854), pisarka, córka Adama Czarto-

Wirki (Turbellaria) — rząd płazińców prze-    ryskiego i Izabeli z Flemingów; w 11. 1810—1831

ważnie niepasożytniczych o listkowatym kształ-    pracowała w Warszawie w szkołach żeńskich,

cie ciała. Żyją w wodach słodkich i słonych,    Zapoczątkowała w Polsce powieść sentymen-

rzadko na terenach wilgotnych. Dochodzą do    talną („Malwina, czyli domyślność serca") i li-

kilkunastu cm dł., wiele gat. mikroskopowej    teraturę dla ludu („Powieści wiejskie"),

wielkości.    Wirth Joseph — (* 1879), niem. polityk

Wirnik — 1. — ruchoma (wirująca) część    centrowy, kilkakrotny min.; w 11. 1921 — 1922

robocza maszyn zw. wirnikowymi, jak turbiny,    kanclerz Rzeszy. W polityce zagranicznej stał

pompy odśrodkowe, przewietrzniki. W. osa-    na stanowisku wykonywania zobowiązań trak-

dzone są na wale gł. lub stanowią z nim całość,    tatowych Niemiec; zawarł pakt niem.-sow.

zaopatrzone są w łopatki. ->    I V, 756, 757,    w Rapallo.

Zjadliwość.

tabl. 75 a, b, 87. 2. — obrotowa część maszyn Wirulencja elektrycznych. -* IV, 770—771, tabl. 82, b. Wir wodny — miejsce, gdzie na skutek prze-Wirowe prądy -> Foucaull.    szkody na dnie rzeki itp. powstaje silny ruch

Wirówka, centryfuga — urządzenie do od-    wirowy wody. W. M. wciąga ciała pływające,

dzielania od siebie składników mieszanin na    skutkiem podciśnienia panującego w jego osi.

ruch cieczy lub gazu,

podstawie siły odśrodkowej. W. do rozdzielania Wirowy ruch

emulsyj, np. oddzielania śmietanki od mleka    w którym cząsteczki są obdarzone składową

chudego (t. zw. separatory), wprawiają prze- ruchu obrotowego.

pływającą przez W. ciecz w szybki ruch obro-    Wirylista (z łac. pars ririlis — uczestni-

towy. Cięższa ciecz zbiera się bliżej zewnętrz-    ctwo) — członek izby parlamentarnej nie po-

nych ścianek naczynia, lżejsza bliżej osi obrotu;    chodzący z wyboru, lecz zasiadający w izbie

wypływają przez oddzielne rury. W W. do    z tytułu piastowanej godności, lub pełnionego

oddzielania cieczy od ciał stałych (ługów po- urzędu.

krystalicznych od kryształów np. cukru, miodu    Wisconsin, uys’konsyn — rolniczy i ho-

z plastrów, wody od materiałów włókienniczych    dowlany stan amer. na pn.-zach. St. ~j. A. Pn.

itp.) ciecz zostaje wyrzucona siłą odśrodkową    m. Mississippi a jeziorami Górnym i Michigan,

przez dziurkowane ściany wirującego bębna do    Kopalnie ołowiu, rudy żelaznej, miedzi; prze-

nieruchomego płaszcza zewnętrznego. W W.    mysł drewniany, skórzany, papierniczy, meta-

->/F, 1369, 1370.

->//, 1070-1072.

st&cja klimatyczna na Śląsku w pwt. cieszyńskim u źródeł Wisły, 440—500 m n. p. m. Ośrodek sportów zimowych. W pobliżu zameczek Prezydenta Rzpltej. 6000 mieszk.

Wiszące ogrody -> Ogrody wiszące Semira-midy.

Wiszera — 1. — lewy dopływ Kamy w Rosji wsch.; wypływa z gór Uralu. 500 km dł. 2. — prawy dopływ rzeki Wołchow w Rosji zach. Tworzy część systemu kanałowego łączącego rzekę Wołchow i Mstę. 110 km dł.

Wiszniewski Michał

ariańskich.

lurgia. 121 000 km², 2 010 000 mieszk., w tym 150 000 Polaków. Stolica Madison.

IV, 284.

Wisconsin River, uys’konsyn ’ryv3r — lewy dopływ Missisipi w stanie Wisconsin, 1006 km dł., z tego 390 km żeglownych.

Wisełka — pocz. odcinek Wisły; powstaje przez połączenie dwóch strumieni źródłowych: Czarnej i Białej W., które wypływają na pn.-zach. stokach Góry Baraniej i łączą się u jej podnóża.

Wiskacza (Viscacia viscacia Mol.) — gat. gryzoni z rodziny Viscaciidae. Ciało ciężkie, niezgrabne, dł. do 50 cm, ogon — 18 cm, sierść szaro-brunatna, wzdłuż pyska biała pręga. W. żyje w norach na stepach Pd. Ameryki w gromadach do trzydziestu sztuk, żywi się trawą, korzonkami, wyrządza znaczne szkody na polach uprawnych; zawzięcie tępiona.

Wiskoza — gęsty, lepki roztwór związku celulozy z dwusiarczkiem węgla i wodorotlenkiem sodu, służący do wyrobu wiskozowego jedwabiu sztucznego, włókien ciętych i celofanu.

Wiskozymetr —> Lepkość.

Wisła — gł. rzeka Polski, największa z wpadających do Bałtyku; 1067 km dł., 198 510 km2 dorzecza. Wypływa w Beskidzie Śląskim na pd.-zach. stokach Baraniej Góry na wys. 1125 m. Zatrzymana progiem Wyżyny Śląskiej, skręca na wsch. i przełamuje się pod Krakowem. Odtąd płynie u stóp wyżyny, spychana przez karpackie dopływy, z których Dunajec, decyduje o jej wodostanie; spławna od Ustronia, żeglowna od Krakowa, gdzie ma 80 m szer. Połączywszy się z Sanem, płynie malowniczym przełomem przez pd. pas wyżyn polskich, a od połączenia z Bugiem-Narwią przez rozległą szer. dolinę. Skręciwszy na pd.-zach., wkracza na Pojezierze Bałtyckie. Poniżej Gniewa dzieli się na dwa ramiona: prawe zw. Nogatem i lewe — Leniwką. Niegdyś uchodziła do morza obydwoma ramionami, dziś Nogat jest zamknięty, a wody W. wprowadzono do Bałtyku sztucznym przekopem z pominięciem Gdańska. Gł. dopływy W. z prawej strony: Biała, Soła, Skawa, Dunajec, Wisłoka, San, Wieprz, Świder, Bug z Narwią, Drwęęa; z lewej : Czarna Przemsza, Prądnik, Nida, Kamienna, Pilica, Bzura, Brda, Wierzyca, Motła-wa. Kanały: Bydgoski łączy W. z Odrą, Augustowski z Niemnem, Królewski z Dnieprem.

4 art. IV, 1362-1378; I, 877, IV, 111.

Wisła

„Wisła“ — kwartalnik etnograficzny i geogr. wydawany w Warszawie w 11. 1887—1905, pod redakcją pocz. Jana Karłowicza, od r. 1898 — Erazma Majewskiego.

Wisłok — lewy dopływ Sanu wypływający z Beskidu Niskiego; 100 km dł.

Wisłoka — prawy dopływ Wisły wypływający z Beskidu Niskiego; 160 km dł.

-> IV, 1371.

Wisłoujście, niem. Weichselmiinde — przedmieście Gdańska na prawym brzegu Wisły, o 2 km od jej ujścia (niegdyś nad ujściem). Dawniej znajdował się tu fort nadmorski. Ok. 2000 mieszk.

Wismar — m-to portowe w Niemczech nad Zatoką Wismarską Bałtyku. Stocznia okrętowa, fabryki maszyn i wagonów, rybołówstwo. 28 000 mieszk.

(1794-1865), filozof, historyk, historyk literatury, profesor w liceum krzemienieckim, po r. 1831 w uniw. krakowskim. Po wypadkach 1848 r. skompromitowany wobec sfer rewolucyjnych, wyjechał do Włoch. Wydał liczne prace, z których najważniejsza pierwsza krytycznie opracowana „Historia literatury polskiej" w 10 tomach (1840-1857).

Wisznu — obok Śiwy jedno z naczelnych bóstw hinduizmu, czczone pod różnymi postaciami i pod różnymi nazwami (najważniejsze: Kriszna i Rama).

Wiszowaty Andrzej (Vissovatius) — (1608 — 1678), wybitny pisarz ariański, wnuk po ką-dzieli Fausta Socyna, kaznodzieja zborów Większą. część życia spędził za granicą. Pozostawił dzieła łac. i polskie; najważniejsze: „Religio rationalis". Był wydawcą i redaktorem słynnego wydawnictwa ariań-skiego ,,Biblioteca Fratrum Polonorum". („Biblioteka Braci Polskich”).

-*■ I, 313, 314.

Wiślana Mierzeja, Świeża Mierzeja — niem. Frische Nehrung — wąski i piaszczysty płw. oddzielający od morza Zalew Wiślany. Rybackie wsie. 60 km dł. Należy w części do W. M. Gdańska, w części do Prus Wsch.

Wiślanie — jedno z najstarszych plemion słów., które dało pocz. narodowi polskiemu. Zamieszkiwali dorzecze górnej Wisły, mając swój gł.. ośrodek polit. najprawdopodobniej w Krakowie i sięgając zapewne na wsch. aż po Przemyśl. W IX w. posiadali własnego księcia, który został pobity przez księcia państwa wiel-komorawskiego.

Wiślany Zalew -> Świeży Zalew.

Wiślica — m-ko w pwt. pińczowskim nad Nidą, prastary gród Wiślan, kwitnący w śrdw., dziś zupełnie podupadły. 2000 mieszk.

-*//, 655, IV, 1376.

z. -> Michał Korybut.

- (1806-1847), demo-

vitali8). Witalistami byli W. Harvey, K. F. Wolff, a z naszych biologów Jędrzej Śniadecki, twórca znakomitego dzieła ,Teoria jestestw organicznych". Obalony pod koniec XIX w., W. odżył pod nazwą neowitalizmu, starającego się pogodzić dawną teorię ze zdobyczami lat ostatnich. Kierunek przeciwny W. nazywamy me-

IV, 1578.

dodatkowe czynniki odżywiania, niezbędne (w b. drobnych ilościach) dla ustrojów zwierzęcych.

-+art. IV, 1378-1386, III, 1069.

Witebsk

prawy dopływ Leny we wsch. Syberii, znany z b. bogatych złoży złota, skupionych koło m-ta Bodaibo. 1800 km dł., 242 000 km² dorzecza.

Witkiewicz — 1.

(1851 —

Wiślicki Adam - (1836-1913), publicysta; zał. w r. 1866 i redagował do r. 1905 ,,Przegląd Tygodniowy". Osobno wydał szereg broszur (m. i. „Pogląd na sprawę włościańską").

Wiślicki Statut -> Statut Wiślicki.

z Wiślicy Jan (Joannes Visliciensis) — (ok. 1490— ?), pisarz polsko-łac., napisał poemat o wojnie z Krzyżakami i bitwie pod Grunwaldem pt. ,,Bellum Prutenum" („Wojna pruska").

Wiśnia (Prunus cerasus) — drzewo z rodzaju śliw, pospolicie hodowane u nas dla jadalnych owoców-pestkowców. Pochodzi z Azji Mn. i pd.-wsch. Europy, często zdziczała. Tworzy liczne mieszańce z czereśnią. W. karłowata rośnie na stepach, na Wyżynie Małopolskiej i na Pomorzu.

Wiśnicz Nowy — m-to w pwt. bocheńskim (woj. krakowskie). Zamek ks. Lubomirskich z pocz. XVII w., kościół z tegoż czasu i klasztor karmelitów, obecnie więzienie. Do XVI w. był W. N. siedzibą rodu Kmitów. 3000 mieszk.

Wiśniowiec (Nowy) — m-to w pwt. krzemienieckim (woj. wołyńskie), nad Horyniem. Do poł. XVIII w. własność ks. Wiśniowieckich, których pałac z pocz. XVIII w. zachował się częściowo w ruinie. 4000 mieszk.

Wiśniowiecki Dymitr — (XVI w.), dowódca Kozaków zaporoskich; pocz. na usługach Rzpltej, od r. 1557 na służbie moskiewskiej. Ogłosił się w 1563 r. hospodarem Mołdawii; stracony z rozkazu sułtana.

Wiśnio wiecki Dymitr Jerzy — (1628—1682), hetman w. koronny, kasztelan krakowski, jeden z najbliższych doradców Michała Korybuta, głowa stronnictwa austr. za Jana III. Uczestnik walk z Kozakami, Szwedami, Rakoczym i Turkami.

Wiśniowiecki — 1. — J eremiasz — (1612 — 1651), „Jarema", wojewoda rus., właściciel wielkich latyfundiów na Ukrainie, kolonizator Zadnieprza; walczył z Tatarami, Kozakami, tłumił okrutnie bunty podległych mu chłopów; wsławiony walkami z Chmielnickim w 11. 1648 — 1651. Jeden z bohaterów utworu Sienkiewicza „Ogniem i mieczem". Działalność W. jest dyskutowana w najnowszej historiografii polskiej (O. Górka). 2. — Michał Korybut — (1638—1673), syn popr Wiśniowski Teofil kratyczny działacz niepodległościowy, od r. 1841 sekretarz Centralizacji Tow. Demokratycznego. W r. 1846 zorganizował zbrojne wystąpienie w Brzeżańskim ; powieszony na Górze Stracenia we Lwowie.

Wit św. — męczennik za czasów Dioklecjana. Patron przeciw ogniowi, burzy i pląsa-wicy. Pam. 15 czerwca.

Wita św. taniec -> Pląsawica.

Witalizm — termin określający w biologii (i filozofii) pogląd przyjmujący istnienie w ustrojach żywych, obok swoistego składu chemicznego i struktury, odrębnej siły życiowej (vita chanistycznym.

Witaminy

m-to białorus. nad Dźwiną, przed rozbiorami polskie m-to woj.; przemysł włókienniczy, obuwiowy. 127 000 mieszk.

-*/, 649, 650, 657.

Witeliusz, Vitellius Aulus — (15 — 69), rzym. wódz armii nadreńskiej. Podczas zamieszek przy wyborze naśtępcy Nerona obwołany cesarzem przez swoją armię po śmierci Galby, zginął wkrótce zamordowany.

Witelo, Vitellio, Witello - (ok. 1230-?), dawniej mylnie zw. Ciołkiem, filozof i pisarz polski, z rodziny niem. Pozostawił kilka dzieł, z których najważniejsze to: „Perspediva“ i „De inteligentiis'' (właśc. tytuł „De ordine entium" „O porządku istnień"), traktat scho-lastyczno-metafizyczny.

Wltenes — (1292—1315), ks. lit., poprzednik Gedymina, walczył z Krzyżakami, najeżdżał Polskę, Inflanty.

Witeryt — minerał, węglan baru BaCOs. Występuje w postaci zbitej, promienisto-włók-nistej i kryształów. Bezbarwny lub żółtawy. Źródło związków baru.

Witim

Stanisław

1915), malarz i pisarz, współtwórca naturalizmu w literaturze i sztuce polskiej. W artykułach o sztuce („Sztuka i krytyka u nas") przedstawia W. historię walki o niezależne stanowisko sztuki w dziedzinie ludzkiej myśli i o niezawisłość indywidualności w sztuce. Praca publicystyczna „Życie, etyka i rewolucja" jest odzwierciedleniem pracy niepodległościowej W. u boku Józefa Piłsudskiego. Jeden z twórców t. zw. stylu zakopiańskiego, wprowadza W. Tatry i Podhale jako temat swoich prac literackich („Tatry w śniegu", „Na przełęczy" i i.). Monografie malarskie o Juliuszu Kossaku, Aleksandrze Gierymskim, Matejce, Jacku Malczewskim. -> II, 948. 2. — Stanisław Ignacy, pseud. Witkacy — (* 1885), syn poprz., malarz i pisarz, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli ekspresjonizmu w sztuce (portrety) i literaturze polskiej. Największą wartość posiadają dramaty W., w których postaciach występują uosobione idee („Jan Maciej Karol Wścieklica", „Wariat i zakonnica", „Tu-

->//, 159.

Witkowski August — (1854—1913), fizyk, zorganizował instytut fizyczny w Krakowie (instytut im. W. A.). Napisał: „Zasadv fizyki" (3 tomy). Prace naukowe.

Witkowski Stanisław

(* 1874), włościanin, ludowy działacz polit., przywódca stronnictwa „Piast". W 11. 1908—1914 poseł na sejm galicyjski, poseł na sejm ustawodawczy i 1922—1930. Stał w 11. 1920—1921 jako premier na czele rządu obrony narodowej, następnie premier w 11. 1923 i 1926 (do 15 maja). Skazany wyrokiem sądu za organizację kongresu Centrolewu w r. 1930, uchylił się od poddania się wyrokowi, wyjeżdżając do Czechosłowacji.

-► I, 964.

Witoszyński Czesław — (* 1875), fizyk, teoretyk aerodynamiki, wnik pierwszego w Polsce Instytutu Aerodynamicznego w Warszawie.

Witraż — okno z szybek kolorowych (łączonych ołowianymi ramkami), ułożonych w desenie ornamentalne, bądź sceny figuralne. Stosowane zwł. w kościołach gotyckich.

W Polsce znakomitymi twórcami Projekt W. byli Mehoffer i Wyspiański. Sfera ,!św. (Słynne W. Wyspiańskiego w ko- Katarzyna"!

Wittig Edward

Witwicki Stefan

-> IV, 1456.

mor Mózgowicz", i i.); powieści: „Pożegnanie jesieni", „Nienasycenie") i i.

(* 1866), filolog klasyczny. Ogłosił m. i. „Studia nad Homerem", „Historiografia gr. i nauki pokrewne", „Tragedia grecka", „Składnia grecka" i i.

Witlinek (Oadus merlangus L.) — ryba morska z rodziny Oadidae; występuje w Morzu Niem. i Bałtyku oraz u brzegów Europy od Morza Arktycznego po Zatokę Biskajską. Ubarwienie brunatno-czerwone, brzuch biały; do 60 cm dł.

Witold, Witołd - (1350-1430), w. ks. lit., syn Kiejstuta, wraz z ojcem walczył z Krzyża kami ,następnie brał udział w wojnie domowej z Jagiełłą. Po ostatecznym zwycięstwie Jagiełły szukał pomocy u Krzyżaków i przyjął chrzest. Z pomocą Zakonu pokonał Jagiełłę. W r. 1390 stanął w porozumieniu z Krzyżakami i Moskwą na czele powstania w obronie samoistności Litwy. Za pośrednictwem Jadwigi zawarł ugodę z Jagiełłą, który ustanowił go wielkorządcą Litwy w r. 1392. Poskromił bunty książąt lit.-rus., odparł Krzyżaków, zdobył na Moskwie Smoleńsk. Obwołany w r. 1398 w. ks. lit. W r. 1399 pobity nad Worskłą przez Tatarów porozumiał się z Jagiełłą, który uznał W. w r. 1401 w. ks. Litwy (formalna unia Polaków z Litwinami w Wilnie). Pod Grunwaldem walczył W. na czele wojsk lit. W r. 1420 wybrany przez utrakwistów czes. królem Czech, nie objął tronu. Wybitna indywidualność o wielkich zdolnościach polit. Uważany na Litwie za bohatera narodowego.

Witos Wincenty

w 11.

kiero-

ściele franciszkanów w Krakowie). -*■ III, 461, IV, 247.

Witriolej -*■ Siarkowy kwas.

Witte Siergiej Juliewicz, hr. — (1849—1915), ros. mąż stanu; jako min. skarbu przeprowadził reformę walutową. W 11. 1905 — 1906 prezes min., zorganizował wybory do pierwszej Dumy państwowej. Zostawił „Pamiętniki".

Wittelsbach — niem. ród książęcy panujący w Bawarii od r. 1180. W r. 1294 nastąpił podział W. na linię palatyńską i bawarską, wygasłą w r. 1777. Z pierwszej pochodzili królowie bawarscy panujący w 11. 1806—1918.

-+///, 923.

Wltten — m-to pwt. w Westfalii. Ożywiony przemysł metalurgiczny (stalownie, walcownie, fabryki maszyn), szklany i chemiczny; kopalnie węgla 77 000 mieszk.

Wittenberg — m-to niem. i port nad Łabą. Tutaj Luter przybił w r. 1517 na drzwiach kościoła zamkowego swe 95 tez, czym zapoczątkował reformację. Uniw. założony w r. 1502; przemysł maszynowy. 24 000 mieszk.

.(*    1851), rzeźbiarz;

przedstawiciel klasycyzmu. Liczne pomniki: pomnik lotnika i „Peowiak" w Warszawie. Ewa w Ogrodzie Luksemburskim w Paryżu i szeregi.

IV, 248.

Wittlin Józef — (* 1896), pisarz, powieścio-pisarzi poeta. „Hymny", szkice społeczne „Wojna, pokój i dusza poety", szkice z podróży „Etapy", „Sól ziemi" — pierwszy tom zamierzonej trylogii „Powieść o cierpliwym piechurze". W r. 1924 poetycki przekład „Odyssei" Homera.

Witwa, wierzba wiciowa (Salix vimi-nalis) — krzew lub drzewo z rodzaju wierzby; rośnie nad potokami, często sadzona na wyroby koszykarskie.

Witwatersrand — krawędź wyżynna w Afryce pd., znana z bogactwa złota, którego kopalnie skupiają się w Johannesburgu.

(1802—1847), poeta romantyczny, zaprzyjaźniony z Chopinem i Mickiewiczem. Wydał w r. 1824 przesadnie romantyczne „Ballady i romanse". Powieść poetycka „Edmund", „Poezje biblijne", „Piosnki sielskie" (do których muzykę komponowali Chopin, Moniuszko i i.). Szereg artykułów krytycznych.

Witwicki Władysław — (* 1878), filozof-psycholog. Ogłosił liczne prace z dziedziny psychologii i pedagogiki, m. i. „Analiza psychologiczna ambicji", „Analiza psychologiczna objawów woli", „Psychologia" (podręcznik do użytku słuchaczów szkół wyższych) i i. Przełożył i wydał dialogi Platona. Uprawia malarstwo i rysunek graficzny.

Wiwery ( Viveridae) — rodzina ssaków z rzędu drapieżnych, na ogół nie wielkich rozmiarów. Ciało dł., osadzone na krótkich nogach opatrzonych czterema lub pięcioma palcami. Niektóre W. są palcochodne, i. stopochodne.

ramicznych z dodatkiem grafitu) do odlewania prostokątnych bloków stali (t. zw. wlewków) przeznaczonych do kucia i walcowania. 2. — formy metalowe stosowane, zamiast formowanych w piasku, do odlewania stopów aluminium, cynku i i. (t. zw. odlewy kokilowe).

Pysk wydłużony, na końcu zwężony, ogon dł. Koło odbytu gruczoły, wydzielające substancję silnie woniejącą piżmem. Zwierzęta ruchliwe, zręczne, o znacznej inteligencji; oswajają się szybko i łatwo. Żywią się ptakami, ssakami, tępią gady. Żyją w Afryce, pd. Azji i pd.-zach. Europie. Należą liczne gat.: cy-weta, zybeta, genetta, ichneumon ii.

Wiwisekcja — dokonywanie zabiegów operacyjnych na żywym zwierzęciu dla celów naukowych. W. jest zwalczana przez towarzystwa opieki nad zwierzętami.

Wiwulski Antoni

(* 1878),

Władyczko Stanisław Karol doktor medycyny, neurolog i psycholog, położył ogromne zasługi w dziele odnowienia uniw. Stefana Batorego. Ogłosił szereg prac naukowych z dziedziny neurologii.

(1877-1919), rzeźbiarz i architekt; twórca pomnika grunwaldzkiego w Krakowie, pomnika trzykrzyskiego w Wilnie i i. Budował kościoły, kaplice.

Wiza — poświadczenie urzędowe. Najczęściej stosuje się tę nazwę na określenie poświadczeń obcych państw, umieszczanych w paszportach ; poświadczenia te zezwalają na przejazd przez obce terytorium lub czasowy tam pobyt.

Wizja — urojenie, widzenie, zwł. w ekstazie rei. lub poetyckiej, rzeczy w rzeczywistości nie istniejących, lub takich, których nie można dojrzeć gołym okiem. W. lokalna — oględziny sądowe, zapoznanie się władz sądowych z terenem i warunkami zbrodni, przestępstwa.

Wizna — m-ko i stary gród mazowiecki nad górną Narwią; 3000 mieszk.

szczep germ., podobnie jak i Ostrogoci stanowiący odłam Gotów. W II w. nad Morzem Czarnym, w r. 410 pod wodzą Ala-ryka zdobyli Rzym, w 11. 415 — 420 Galię i Hiszpanię, gdzie założyli królestwo wizygockie. W r. 507 zwyciężeni przez Chlodwiga i wyparci z Galii, w r. 711 podbici przez Arabów w Hiszpanii.

Wizytki (zakon Nawiedzenia N. M. P.) — zgromadzenie zakonne zał. przez św. Franciszka Salezego i św. Joannę de Chantal w r. 1610 w celu prowadzenie życia kontemplacyjnego i wychowywania dziewcząt. Istnieje ok. 200 klasztorów i 7000 sióstr W.

Władykaukaz, obecnie Ordżonikidze — sow. m-to u pn. stóp Kaukazu, stolica pn. Osetii. 113 000 mieszk.

Wizygoci

Pozba-

(f 1239), bratanek poprz.; po

Władysław — imię królów i książąt polskich 1. — W. I Herman — (1040—1102), młodszy syn Kazimierza Odnowiciela, występował przeciw bratu Bolesławowi Śmiałemu, panował od r. 1079 w zupełnej zależności od wojewody Sieciecha. Stronnik cesarza Henryka IV, przeciwnik Węgier i papieża. Utracił Grody Czerwieńskie, płacił Czechom daninę za Śląsk. Podzielił państwo m. dwóch synów: Zbigniewowi dał Wielkopolskę, Bolesławowi Mało-polskę i Śląsk. -► IV, 1223. 2. — W. II — (1105—1159), „Wygnaniec", ks. śląski i krakowski, najstarszy syn Bolesława Krzywoustego. Wygnany przez braci w r. 1146. 3. — W. Laskonogi - (ok. 1170-1231), ks. poznański, gnieźnieński i krakowski, syn Mieszka Starego. W walce z Leszkiem Białym uzyskał na krótko tron krakowski. W r. 1206 popadł w zatarg z arcybiskupem Henrykiem Kietli-czem, z którego namowy powstał przeciw W. synowiec jego Władysław Odonicz. wiony władzy i wygnany w r. 1229. 4. — W. Odonicz

W. Łokietek -

wygnaniu W. I.askonogiego panował niepodzielnie w Wielkopolsce. Utracił część ziem na rzecz Henryka Brodatego; zwolnił duchowieństwo od podatków. 5.

Wiżajny — jezioro w pwt. suwalskim (woj. białostockie), 3 km² pow. Nad jeziorem m-ko tej samej nazwy.

Wkłady bankowe

(ok. 1260—1333), syn Kazimierza, ks. kujawskiego, król od roku 1320; zjednoczył rozbite na dzielnice państwo. Przez kilkanaście lat walczył o tron, pocz. z Henrykiem Probu-sem, potem z Wacławem II czes. W r. 1306 opanował Kraków, w r. 1314 Wielkopolskę, sumy wpłacone do    w r. 1309 utracił Pomorze na rzecz Krzyża-

banku, oszczędności umieszczone w bankach    ków, w r. 1316 i 1317 walczył z Branden-

celem ich przechowywania i oprocentowania.    burgią, w r. 1320 koronował się na króla Polski.

Wkłady r z e c z o w e — dobra materialne (ma-    Ożenił się z Aldoną, córką Gedymina, córkę

szyny, ruchomości itp.) złożone przez uczestni-    Elżbietę wydał za Karola Roberta węg. W 11.

1326—1333 walczył z Krzyżakami o Pomorze, w r. 1331 zwycięstwo pod Płowcami. Zw. Łokietkiem dla niskiego wzrostu. -> IV, 17,

ków spółki zamiast lub obok gotówki.

-+I, 545-546, 547-548.

Wkra, zw. w górnym biegu Działdówką —

prawy dopływ Wisły z Pojezierza Mazurskiego,    209, 236. 6. — W. II Jagiełło — (1348 —

uchodzi pod Modlinem. Nad nią rozegrały się w    1434), wielki ks. lit., król polski od r. 1386,

czasie wojny polsko-sow. w r. 1920 zacięte zwy-    założyciel dynastii Jagiellonów. W r. 1385

cięskie walki V armii gen. Sikorskiego. 202 km dł.    przyjął chrzest i połączył Litwę z Polską (układ

Wlewnice, kokile — 1. — formy (z chło-    w Krewie). W r. 1386 poślubił królowę Polski

dzonej stali lub ogniotrwałych materiałów ce-    Jadwigę i koronował się na króla. W r. 1410

jego

(1595—1648), syn Zygmunta III

Własność

W.

pry-

Płw.

3 137 000 km²,

art. I V, 1386-1422;

sprawy Polski przeciw Krzyżakom (w r. 1413 i 1414 w Budzie, w 11. 1415 — 1418 na soborze w Konstancji, w r. 1420 we Wrocławiu i w Rzymie): Wydał m. i. „Trać-tatuś de potestate papae et imperatoris" („Traktat o władzy papieża i cesarza"), ,,Tractatus de ordine Cruciferorum et de bello Polonorum contra dictos fratres" („Traktat o zakonie krzyżackim i o wojnie polskiej przeciw rzeczonym braciom").

-* IV, 262.

zwyciężył Krzyżaków pod Grunwaldem, w r. 1413 zacieśnił stosunki polsko-lit. przez zawarcie unii polsko-lit. (horodelskiej). Odzyskał Ruś Czerwoną i Żmudź. Czterokrotnie żonaty. -* II, 527, IV, 210, 211, 236, 1224. 7. -W. III Warneńczyk — (1424 — 1444), syn poprz. i Zofii (Sonki) Holszańskiej, król polski od r. 1434, węg. od r. 1440. Za małoletności regencja Zbigniewa Oleśnickiego W r. 1443 zwycięstwo nad Turkami i zawarcie korzystnego rozejmu w Szegedynie. W r. 1444 mimo tego rozejmu wyprawa przeciw Turcji z namowy nuncjusza papieskiego Cesariniego, zakończona klęską i śmiercią króla pod Warną. -* I, 731, II, 1034, IV, 1277. 8. - W. IV Waza

i Anny Austriaczki, król od r. 1632, ostatni przedstawiciel idei mocarstwowości Polski; w r. 1610 obwołany carem moskiewskim, wskutek polityki ojca tronu nie objął. W 11. 1633—1634 prowadził wojnę z Moskwą, zakończoną pokojem polanowskim, w r. 1635 rozejm ze Szwecją w Sztumdorfie. Przygotowywał wojnę z Turcją, usiłował sobie zjednać Kozaków. Dążenie W. do reform wewnętrznych (do zreformowania polskiej floty morskiej, przywrócenia zgody rei., utworzenia z Kozaków polskiej siły zbrojnej) zakończyło się niepowodzeniem. Za panowania W. IV Wazy wzrasta znaczenie szlachty, przypada pocz. buntu Chmielnickiego. W r. 1646 poślubił Marię Ludwikę, księżniczkę Gonzaga. -> II, 394, 777, IV, 214, 215, 239.

Władysław IV Jagiellończyk — (1456 — 1516), najstarszy syn Kazimierza Jagiellończyka, król czes. od r. 1471, węg. od r. 1490. Zawarł z Węgrami w r. 1479 układ ołomuniecki, w którym za odstąpienie Węgrom Moraw, Śląska i Łużyc zapewnił sobie tron węg. po śmierci króla Macieja Korwina. W r. 1515 w Wiedniu zawarł z Habsburgami układ dotyczący następstwa tronu czes. i węg.

->/, 1111, IV, 1277.

Władysławowo — port rybacki nad Bałtykiem w pwt. puckim (woj. pomorskie), u nasady Płw. Hel, w pobliżu letniska Wielka Wieś - Hallerowo. Nazwany na cześć pierwszego twórcy idei floty polskiej, króla Władysława IV.

Władywostok —gł. handlowy i wojenny port ros. na Morzu Japońskim, powstały w r. 1860, pozbawiony obecnie swego zaplecza wskutek niepodległości Mandżurii i utworzenia nowego portu jap. Raszin w Korei. W. odegrał dużą rolę w interwencji koalicyjnej w Rosji w 11. 1918-1922. 190 000 mieszk.

Władza — podstawowy czynnik życia społecznego, W. oznacza możność narzucenia innym ludziom swej woli, także wbrew ich przeciwstawiającym się tendencjom. W. państwa — W. zwierzchnicza państwa, której podlega wszystko, co się znajduje na jego terytorium i z której czerpie swą moc i swe ograniczone pełnomocnictwa wszelka inna, nie panująca W. jednostek i zrzeszeń. Od czasów Montes-quieu’go przyjęto podział W. państwowej na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.

prawo osoby fizycznej lub prawnej do nieograniczonego użytkowania i rozporządzania daną rzeczą ruchomą lub nieruchomą w ramach zakreślonych obowiązującymi przepisami ustawowymi, wat na — W. osobista, szerzej: prawo dowolnego rozporządzania przedmiotami, majątkiem należącym do danej osoby. W. prywatna jest podstawą współczesnego (kapitalistycznego) u-stroju społecznego. Przeciwko W. P., zwł. środków produkcji (fabryk, kopalni, hut itp.), występuje socjalizm i komunizm.

-> III, 16, 17-21.

Właściwość — termin prawniczy; określa sąd, przed którym ma być wytoczone powództwo. Przepisy o W. rzeczowej stwierdzają, jakie rodzaje spraw należą do kompetencji poszczególnych rodzajów sądów. W. miejsc określa, przed który sąd (w jakiej miejscowości) należy sprawę wytoczyć.

Włochy, wł. i łac. Italia — królestwo na Apenińskim, z ustrojem faszystowskim. Obejmuje kilka krain naturalnych, wkracza w Alpy, zajmuje Nizinę Lombardzką i właściwy Płw. Apeniński, na wsch. sięga do Dalmacji i na sąsiednie wyspy (Sardynia, Sycylia). 310 000 km⁸ i 42 630 000 mieszk. Wraz z posiadłościami kolonialnymi ok. 12 655 000 mieszk. Stolica Rzym. Po podboju Abisynii urzędowa nazwa W. „Cesarstwo Etiopii, królestwo W."

I, 44, 705, II, 278-279,    1081, III, 297,

320, 991, 1224, 1230, 1231, 1255, 1257, IV, 84, 261, 569, 583-584, 598, 605, 764, 934, 1253, 1333, 1339, 1342.

Włochy — osada przemysłowa pod Warszawą. 9000 mieszk.

Włocławek — m-to pwt. i biskupie w woj. pomorskim na Kujawach nad Wisłą, o poważnym i różnorakim przemyśle. Kościół św. Witalisa i gotycka katedra z XIV w. (niefortunnie przebudowane w XIX w.). 63 000 mieszk.

Włodawa — m-to pwt. w woj. lubelskim nad Bugiem. 9000 mieszk.

Włodkowic Paweł, z Brudzenia — (f 1435), prawnik i pisarz; jako poseł królewski bronił kilkakrotnie

Włodzimierskie Wielkie Księstwo — powstało po rozpadnięciu się Rusi w XII w. za panowania Andrzeja Bogolubskiego, ze stolicą we Włodzimierzu nad Klaźmą. Na pocz. XIII w. połączone z Księstwem Halickim przez Romana Mścisławicza. Upadło w XIV w. z chwilą przejścia Włodzimierza w posiadanie książąt moskiewskich, którzy odtąd używali tytułu ogniwo pośrednie m. układem tętniczym a żyl-

nym; odgrywają ważną rolę w dostarczaniu komórkom i tkankom składników odżywczych i tlenu oraz oczyszczaniu ich z niepotrzebnych i szkodliwych produktów przemiany materii.

Włodzimierz

ros. Władimir

2.

IV, 1558.

Włodzimierz — imię książąt rus. 1. — W. I Święty — (f 1015), wielki ks. rus., syn Światosława; rozszerzył granice państwa, przyjął w r. 988 chrześcijaństwo. -*■ IV, 1557. 2. — W. II Monomach

(1053-1125), ks. kijowski, usiłował zjednoczyć Ruś; w r. 1111 pobił Połowców.

Włosie

gat. obleńca, pasożytujący

czło-

w. ks.

1. — m-to pwt. w woj. wołyńskim nad Bugiem. W śrdw. bogata stolica udzielnych książąt rus.; 25 000 mieszk.

stare, wielkoksiążęce m-to ros. nad Klaźmą; było stolicą Rusi pn. przed przeniesieniem stolicy do Moskwy. Dziś ośrodek przemysłu tkackiego. 46 000 mieszk.

włosy, zwł. .końskie z grzywy i ogona. Służy do wyrobu smyczków, materaców, sztywnych tkanin (sita, wkładki usztywniające) i wyściełania mebli miękkich itp.

Włosień spiralny, trychina (Trichinella spiralis Ow.) m. i. w świni i w człowieku. Młode W. S.

otorbiają się w mięśniach świni. Po spożyciu przez człowieka niedogotowanego mięsa z W. S., pod wpływem soku żołądkowego W. S. oswo-bodzają się z otoczek i po paru dniach osiągają dojrzałość, a w ciągu 7 tygodni rodzą żywe młode. Młode wędrują do mięśni i spiralnie skręcone, otorbiają się jajowatą kapsułką, pół mm dł. Stan ten wywołuje bóle lub paraliż mięśni, wys. gorączkę; choroba, zw. włośnicą lub trychinozą (trichinosis), kończy się często śmiercią. Świnie zarażają się, zjadając chore na włośnicę szczury.

Włoski parzące -> Parzące wioski.

Włoski roślinne — włoski u roślin, występujące na skórce pędów nadziemnych (łodygi, liście) wielu roślin. Są to albo pojedyncze. martwe komórki o bardzo różnorodnej budowie, albo też składają się z szeregu komórek; chronią roślinę przed nadmiernym parowaniem, lub zbyt silnym usłonecznieniem, niektóre służą do czepiania roślin. Do włosków wielokomórkowych zaliczamy również kolce.

Włoskowatość — zjawisko polegające na tym, że w wąskich rurkach (zw. włoskowatymi lub kapilarami) otwartych z obu końców i zanurzonych do cieczy poziom cieczy jest inny, niż poziom w naczyniu: ciecz podnosi się, jeśli zwilża ścianki rurki, opuszcza się w przeciwnym razie. Zjawiska W. zależą od napięcia powierzchniowego cieczy i pozwalają na jego wyznaczenie. Występują tym silniej, im węższe są rurki. Z W. związany jest kształt m e n i s k u cieczy, wsiąkanie cieczy w bibułę, piasek, tkaniny itd.

Włosowate naczynia (vasa capilaria) — cienkościenne, rozgałęziające się i komunikujące ze sobą nawzajem drobne, niewidoczne gołym okiem rurki, stanowiące w krwiobiegu

Włosy (pili) — nitkowate wytwory naskórka pokrywające u ssaków gęsto całą pow. ciała. W. składa się z korzenia zagłębionego w skórze oraz łodygi wystającej swobodnie ponad jej pow. Koniec dolny korzenia przechodzi w głębi skóry w cebulkowate rozszerzenie, cebulkę W., do której wchodzi od dołu uwypuklenie łącznotkankowe, zw. brodawką włosową skóry. Korzeń tkwi w torebce W., do której uchodzą przewody towarzyszących W. gruczołów łojowych. Barwa W. zależy od zawartego w nich barwnika, kształt jest różny u różnych ras ludzkich (np. Murzyni mają włos kędzierzawy, biali bardziej prosty). W. siwienie polega na zmniejszaniu się ilości barwnika we W. oraz na zjawianiu się w nich większych ilości powietrza. W. wypadanie. -> Łysienie. Z chorób W. najważniejsze są: choroby bakteryjne (zwł. zapalenie ropne skóry uwłosionej, jak np. figówka), wywołane przez pasożyty (grzybice włosów, parch, łupież), łojotok.

IV, 805,-808-809.

Włoszczowa — pwt. m-to w woj. kieleckim, 7000 mieszk.

Włośnica (Setaria) — rodzaj roślin z rodziny traw. 10 gat. gł. w obszarach ciepłych; kwiaty w wiechach. W. sina — pospolita u nas w miejscach wilgotnych, roślina jednoroczna. W. włoska, t. zw. ber, uprawiana dla jadalnych ziarn jeszcze w czasach przedhistorycznych w Azji i Egipcie. W Chinach pn., Mandżurii i Korei stanowi gł. pożywienie ludności. W Europie uprawiana jako pokarm dla ptaków.

Włośnica, trichinosa (trichinosis) — choroba wywoływana przez pasożyt włosień spiralny. Powstaje po spożyciu przez wieka szynki albo kiełbasy surowej lub niedostatecznie wędzonej, zakażonej włośniami. (-> Włosień spiralny).

Włośnik! na korzeniach u roślin — komórki zewnętrzne, posiadające długie wyrostki przenikające m. grudki ziemi i pobierające wodę z solami mineralnymi; tworzą przy końcach korzeni strefę t. zw. włośnikową albo absorpcyjną.

Włóczkowie — flisacy rodem spod Krakowa, którzy od XVII w. mieli wyłączne prawo spła-

Włócznia

9=

Włócznia św. Maurycego.

tedry wawelskiej.

Włóczydło —

Włóczydło.

kollagenowe) kich włókienek spotykanych w tkance łącznej. Włókienka te podwójnie załamują światło i pęcznieją pod wpływem rozcieńczonych kwasów. Ogrzana, napęczniała masa włókien rozpuszcza się i zamienia na klej.

III, 88.

Włókna sprężyste — drugi obok włókien klej oda jnych rodzaj włókienek spotykanych, \y tkance łącznej. W. S. nie pęcznieją w słabych kwasach i z trudnością rozpuszczają się w soku żołądkowym. Stwierdzenie występowania W. S. w plwocinie wskazuje na rozpad tkanki płuc.

III, 88.

Włókniak (fibroma) — łagodny nowotwór powstający z rozrostu tkanki łącznej.

Włóknik -* Fibryna. -► III, 135, IV, 978.

Wnęk strzelecki -*■ Okopywanie się wojsk.

Wnętrzniaki (Oasteromycetea) — rząd grzy-bów-podstawczaków; obejmuje gł. roztocza, nie mające znaczenia praktycznego; należą: purchawki, trufla rzekoma i i.

Wnłebostąpienia Wyspa -► Ascension.

Wniebowstąpienie Chrystusa.

Ewangelii Chrystus po zmartwychwstaniu w ciągu 40 dni ukazywał się apostołom i innym swoim uczniom. Czterdziestego dnia wstąpił do nieba. Kościół od połowy IV w. czci W. Ch. uroczystym świętem.

Wniebowzięcie. — Wg nauki kościoła N. M. P. zmarła tylko na krótki okres czasu (tzw. zaśnięcie N. M. P.). Wskrzeszona przez Boga, została wzięta z duszą i ciałem do nieba. Kościół obchodzi uroczyście święto W. w dniu 15 sierpnia.

Wniosek -»• Wnioskowanie.

Wnioskowanie

wiania drzewa po Wiśle. Zrzeszeni byli w bractwo o bardzo humanitarnych prawach.

broń śrdw. do walki wręcz, używana przez konnych rycerzy i pieszych wojów piastowych. Dł. drzewce zakończone grotem.

-> I, 814.

Włócznia św. Maurycego — kopia znajdującej się w Wiedniu włóczni oryginalnej, ofiarowana przez cesarza Ottona Bolesławowi Chrobremu w r. 1000. Przechowywana w skarbcu ka-

narzędzie do uprawy roli. Składa się z kilku połączonych łańcuszkami beleczek żelaznych, lub drewnianych obitych żelazem. Służy w okresie wio- —r—•—▼-*—•—j—

gruntu ornego równa 30 morgom. Łan wielki mieścił w sobie 3 W.

Włókienniczy przemysł — przemysł obejmujący wyrób przędzy i tkanin bawełnianych, wełnianych, lnianych, konopnych, jutowych, jedwabnych i mieszanych, bielizny trykotażowej, pończoch, skarpetek i i. wyrobów dzianych, artykułów pasmanteryjnych i szmukler-skich, koców, dywanów i kilimów, koronek, firanek, nici, waty, watoliny, artykułów po-wroźniczych. W Polsce W. P. jest największą gałęzią wytwórczości. W r. 1937 zatrudniał 150,1 tys. robotników. Gł. ośrodki: Łódź, Bielsko, Białystok.

Włókna w organach roślinnych — komórki wzmacniające; są tó komórki martwe, dł. (u lnu dochodzą do 10 cm dł.), na końcach zaostrzone, o błonach grubych zdrewniałych lub niezdrewniałych.

Włókna klejodajne (inaczej: klejorodne, wiązki nadzwyczaj cieniut-

Wg

rodzaj rozumowania, w którym z uprzednio uznanych lub przyjętych za prawdziwe tez (założeń, przesłanek) wysnuwa się za pomocą praw logiki nowe tezy, czyli tak zwane wnioski.

Woda — związek wodoru z tlenem, tlenek wodoru, HaO. Do końca XVIII w. uważana za pierwiastek. Występuje w przyrodzie w wielkich ilościach (6,6°/₀ masy powłoki ziemskiej ; oceany i morza, rzeki i jeziora, lodowce, W. gruntowa, para w powietrzu, obłoki, opady atmosferyczne). Niezbędny składnik ustrojów żywych i pożywienia (-+ I, 934 — 935, III, 1067-1068, 1070-1071, IV, 443-444); posiada wielkie znaczenie dla klimatu i kształtowania skorupy ziemskiej (-+ II, 594 — 595). Dobry rozpuszczalnik; W. naturalne zawierają zawsze domieszki rozpuszczone (-*■ Mineralne wody, Woda morska, Twardość wody). Prawie zupełnie oczyścić można W. przez destylację. W. jest cieczą bez smaku i zapachu; bezbarwna, w grubych warstwach niebieskawa. Zamarza w 0° C na lód, rozszerzając się przy tym; wrze (pod ciśnieniem 760 mm rtęci) w 100°. Gęstość W. osiąga maksymum w ok. 4° C, ’ zmniejszając się poniżej i powyżej tej temperatury. Na podstawie własności W. ustalono szereg jednostek (gram, jednostkę gęstości, kalorię; punkty 0° i 100° skali Celsiusa). W. posiada olbrzymie zastosowanie w życiu codziennym, w silnikach parowych, w przemyśle chemicznym i i. jako rozpuszczalnik, do przemywania i prania. Służy jako surowiec do elektrolitycznego otrzymywania tlenu i wodoru, gazu wodnego i wodoru z niego do syntezy amoniaku. (-* Cięilca woda). ->■ art. „Lód", III, 392—402, „Obłoki czyli chmury", III, 979 — 988, Wodociągi", IV, 1423-1432; II, 597.

Woda amoniakalna -> Amoniak.

Woda chlorowa — roztwór chloru gazowego Świeża zawiera ok. ¹/₂°/₀ chloru. Dzięki zawartości chloru i kwasu podchlorawego (-* Podchloryny) posiada własności utleniające.

Woda gruntowa -+ Gruntowa woda.

Woda Javela -> Podchloryny.

Woda królewska — mieszanina 3 objętości stężonego kwasu solnego z 1 objętością stężonego kwasu azotowego; rozpuszcza metale szlachetne, jak platyna i złoto.

Woda krystalizacyjna -> W odziany.

Woda morska — zawiera przeciętnie 3,5% rozpuszczonych rozmaitych soli, gł. chlorku sodu (soli kuchennej, przeciętnie ok. 2,7%). Resztę stanowią chlorki, bromki i siarczany magnezu, potasu i wapnia oraz drobne domieszki i. sóli. M. i. W. M. zawiera drobne ilości

Wodnosamolot -► Hydroplan. Wodny gaz -> Oaz wodny.

Wodny silnik —

silnik wykorzystujący energię wody w ruchu ; najdawniej znany W. S. stanowi koło wodne, nowsza forma — turbina wodna.

złota, którego eksploatacja jednak się nieopłaca. -> III, 714. Wodan, Wotan ->Odyn. -> II,

-> I V, 758-760. urządzenie wykorzystujące energię spadku wody, naturalnego lub sztucznie wytworzonego. Składa się ze zbiornika, rurociągów i silników (turbin) wodnych, najczęściej napędzających prądnice.

Wodny zegar ->• Klepsydra.

Wodociągi

Wodny zakład

582.

Woda sodowa -s- Sodowa woda.

Woda święcona -► Święcona woda.

Wodan. Ze

Woda utleniona —> Dwutle- szwedzkiego cheł-nek wodoru.

mu brązowego.

Wodawiec (Hydrus platurus L.) — gat. węży z grupy pełnozębnych (Colu-hriformia); do 50 cm dł. Ciało z boków ścieśnione, spłaszczony ogon służy jako ster, nozdrza zamykane klapkami. Żyje w Oceanie Wielkim i Ind. w strefie gorącej; żywi się rybami i i. zwierzętami morskimi, b. jadowity. Na ląd nigdy nie wychodzi. Młode rodzą się żywe.

Wodena, gr. Edessa — m-to w gr. części Macedonii na miejscu jej dawnej stolicy, Aigi. 14 000 mieszk.”

Wodewil — w XVII w., pieśń satyryczna od pocz. XVIII w. wesoła sztuka teatralna ze śpiewem (Scribe, Labiche, Halćvy)

Wodna turbina Turbina.

Wodne rośliny okrytonasienne — rośliny, które przystosowały się do życia w wodzie. Wyróżniamy wśród nich kilka typów; u wielu roślin liście podwodne przyswajające są podzielone, a listki są drobne; rosnące głębiej mają albo wydłużone międzywęźla (rdestnice) albo dł. szypułki i ogonki liściowe (grzybienie) ; niektóre, jak np. stroiczka wodna, kształtem przypominają rośliny pustyń; specjalny typ tworzą rośliny pływające na pow. wody, pozbawione korzeni. Niektóre kwitną i owocują pod wodą; zimują bądź pąkami na pędach podwodnych, albo pąkami odrywającymi się od pędów pływających, albo nawet pędami pod wodą.

Wodne szkło -► Szkło wodne.

Wodne znaki — przeświecające pod światło znaki (napisy, rysunki) w papierze, otrzymywane w czasie fabrykacji przez wytłaczanie w mokrym papierze. Stosowane jako znak fabryczny oraz dla utrudnienia fałszowania papierów wartościowych, banknotów itp.

Wodnik -> Chruściel.

Wodnik — gwzb. nieba pd. na ekliptyce i jedenasty znak zodiaku.

zespoły urządzeń do czerpania wody, ew. oczyszczania jej (stacje filtrów) oraz dostarczania osiedlom, zakładom przemysłowym itp. Znane już w odległej strż. (-* Akwedukty). -> art. IV, 1423 — 1434.

Wodogłowie (hydrocephalus) — gromadzenie się płynu surowiczego w obrębie komór mózgowych (W. wewnętrzne.) lub opon miękkich mózgu (W. zewnętrzne). Przyczyną bywają zaburzenia w odpływie krwi z mózgu oraz niektóre choroby ogólne. W. prowadzi do zaburzeń nerwowych i umysłowych.

Wodogrzmoty Mickiewicza — trzy wodospady w Tatrach na Roztoce, w pobliż\i jej ujścia do Białej Wody. Dobrze widoczne z szosy Zakopane-Morskie Oko.

Wodolecznictwo — wszelkie zabiegi lecznicze i zdrowotne, w których zasadniczą rolę spełnia woda, bądź czysta, bądź zawierająca pewne składniki nieorganiczne, sole mineralne. W zakres wodolecznictwa wchodzą kąpiele, natryski oraz picie wód mineralnych.

Wodomiar, wodomierz — licznik wydatku wody; rejestruje liczbę obrotów wiatraczka wprawianego w ruch przepływem wody.

IV, 1430.

Wodonercze (hydr onephrosis) dzenie się moczu w miedniczkach i kielichach nerkowych wskutek utrudnienia odpływu z dróg moczowych spowodowanego kamieniami, nowotworami, zrostami dookoła moczowodów itp.; w razie dłuższego trwania W. — gromadzi się b. dużo płynu, tkanka nerkowa ulega znacznemu zanikowi i scieńczeniu, powstaje duży worek, wypełniony przejrzystą cieczą. W. prowadzi często do mocznicy.

Wodopójki (Hydrachnidae) — rodzina słodkowodnych roztoczy, często jaskrawo zabarwionych. Larwy pasożytują na owadach wodnych.

Wodorosty — dawna nazwa glonów, dziś nie używana; stosują ją również do roślin, nasiennych rosnących w wodzie.

Wodorotlenek potasu, potaż żrący, ług potasowy — KOH, biała krystaliczna higrosko-pijna substancja (w handlu w postaci laseczek, perełek, kawałków), b. łatwo rozpuszczalna w wodzie, mocna zasada. Otrzymuje się przez działanie wapnem na potaż lub przez elektrolizę chlorku potasu. Stosuje się do wyrobu

W.

groma-

śwlat i Życie. — V.

75

nego.

Wodorotlenek sodu, soda żrąca, ług sodowy — NaOH, biała krystaliczna higrosko-pijna substancja (w handlu w kawałkach, laseczkach, perełkach), b. łatwo rozpuszczalna w wodzie, mocna zasada. Otrzymuje się przez działanie wapnem na sodę lub przez elektrolizę chlorku sodu (soli kuchennej). Stosuje się do wyrobu twardych mydeł, szkła wodnego, we wszystkich prawie gałęziach przemysłu chemicznego.

Wodorotlenki

strumień wody tryskającej w górę pod wpływem ciśnienia i opadającej do basenu sztucznego lub naturalnego. Występuje jako ulubiony motyw dekoracyjny, np. w sztuce rokoko.

Wodowanie — opuszczenie się hydroplanu na wodę, analogiczne z lądowaniem i. samolotów.

pierwiastek, gaz najlżejszy ze

Wodziany — kryształy uwodnione, zawierające tzw. wodę krystalizacyjną. Tak np. soda krystaliczna zawiera 10 cząsteczek wody na cząsteczkę węglanu sodu (wzór Na₂COs-10 H₂0), siarczan wapnia (gips)

(CaS0₄-2H₂Ó) itd. Ta sama substancja może tworzyć kilka W. W. tracą wodę stosunkowo łatwo, niektóre już na

społeczny dawnej Galicji. Poseł do sejmu galicyjskiego, od r. 1865 do parlamentu austr., następnie członek Izby Panów; w 11. 1877 — 1880 marszałek Galicji.

Wodzlckl Stanisław

(f 1897), bohaterki

mydeł mazistych (potasowych), szkła potasowego, w wielu gałęziach przemysłu chemicz-

związki metali, zawierające grupę wodorotlenową OH. W. metali alkalicznych i wapniowców, rozpuszczalne w wodzie, są mocnymi zasadami; powstają przez działanie wody na tlenki tych metali lub same metale. W. i. metali, zupełnie lub prawie nierozpuszczalne w wodzie, strącają się z roztworów soli pod działaniem mocnych zasad; rozpuszczają się w kwasach, tworząc sole. Do najważniejszych należą W. sodu, potasu i wapnia (wapno gaszone).

Wodorotlenowa (hydroksylowa) grupa — jednowartościowa grupa (rodnik) OH, złożona z tlenu i wodoru. Wchodzi w skład wodorotlenków metali, alkoholi i wielu i. związków.

Wodospad — spadanie wody ze stromego progu rzecznego, często występuje w górach (np. siklawy w Tatrach). Różne rodzaje W. noszą nazwę katarakt, porohów itd. W. stanowią ogromną przeszkodę w żegludze. Bywają Wyzyskiwane jako źródło energii wodnej i elektrycznej .

Wodospadów Góry, Kaskadowe Góry, ang. Cascade Rangę, kas’kejd rejndż — część Gór Nadbrzeżnych, 200 km od Oceanu Spokojnego w amer. stanach Waszyngton i Oregon; do 4400 m wys.

Wodotrysk, fontanna

Wodowskaz — przyrząd wskazujący poziom cieczy w zbiorniku, kotle parowym itp. Opiera się na zasadzie naczyń połączonych (szklana rurka wodowskazowa). W otwartych zbiornikach stosuje się pływak z linką przerzucona przez bloczek; ciężarek na końcu linki wskazuje na podziałce poziom cieczy. Wodowstręt -» Wścieklizna.

Wodór

znanych. L. porz. 1, c. atom. 1,008, s. chem. H. Wolny W. występuje w niektórych gazach wulkanicznych, powstaje przy gniciu, suchej destylacji (stąd obecność W. w gazie świetlnym). Wchodzi w skład wody, wszystkich substancyj organicznych i wielu nieorganicznych (kwasy, zasady, amoniak i i.). Laboratoryjnie otrzymuje się przez działanie kwasów na metale (najczęściej rozcieńczonego kwasu siarkowego lub solnego na cynk; w aparacie Kippa), technicznie — przez elektrolizę wody lub działanie wody na rozżarzony koks (-+ Oaz wodny). W. jest gazem bez barwy i zapachu, 14 razy lżejszy od powietrza. Bardzo trudno ulega skropleniu, wrze przy — 253° C. W wyższych temperaturach gwałtownie łączy się z tlenem (-*■ Oaz piorunujący), ma silne własności redukujące (-*■ Odtlenianie). Stosuje się do napełniania balonów, spawania i cięcia metali, hy-drogenizacji węgla i olejów mineralnych, utwardzania tłuszczów i syntezy amoniaku. W ostatnich latach odkryto izotop W. o c. atom. 2, t. zw. ciężki W., zw. również deuterium. -> I, 398, 403, 417, 933-934, II, 1024, 1052, IV, 818-819.

Wody mineralne -> Mineralne wody.

Wody terytorialne — przybrzeżny pas morza, na którym rozciąga się władanie danego państwa. Szer. tego pasa zależna jest od ustawodawstwa danego państwa z tym zastrzeżeniem, że nie może ona sprzeciwiać się zasadzie wolności mórz. Szer. W. T. wynosi najczęściej 6—10 km.

2 cząsteczki

powietrzu, rozpadając się na proszek (tzw. wietrzenie kryształów) i. po ogrzaniu powyżej 100°. W dawnym słownictwie nazywano W. wodorotlenki metali; obecnie stosujemy tę nazwę wyłącznie do związków z wodą krystalizacyjną.

Wodzlckl Kazimierz, hr. — (1816—1899), badacz krajowej fauny ptaków. Cenne dzieło: ,,0 sokolnictwie i ptakach myśliwskich" i szereg popularnych monografij p. t. „Zapiski ornitologiczne".

Wodzicki Ludwik — (1834—1894), polityk i działacz

(1769-1843), poli tyk; w r. 1815 prezes senatu Rzpltej Krakowskiej, od r. 1819 senator wojewoda Królestwa Polskiego. Napisał: „Uwagi nad Żydami w Polsce" i i.

Wodzinowski Wincenty — (* 1866), malarz; barwne sceny rodzajowe i z życia ludu krakowskiego. Znane obrazy „Odpoczynek żniwiarzy", „Na swojską nutę".

Wodzińska Maria poematu Słowackiego „W Szwajcarii", napa-

sanego po wspólnej z rodziną Wodzińskich wycieczce w Alpy, w r. 1834. Odegrała ważną rolę w życiu uczuciowym Fryderyka Chopina. Zamężna dwukrotnie: za hr. Skarbkiem i za Wł. Orpiszewskim.

Wo6vre, woewr pienna we Francji wsch. (Lotaryngia), w dorzeczu rzeki Orne. Teren zaciekłych walk pod czas wielkiej wojny. 900 km².

Wogezy, fr. Vosges wóż — pasmo górskie we wsch. Francji, na zach. od doliny górnego Renu. Tworzy fr.-niem. granicę językową i oddziela Alzację od Francji. Budowa łupkowa, granity (na pd.), piaskowce. Niewielkie ilości kopalin (żelazo, miedź, srebro, ołów), liczne źródła mineralne. Dł. ok. 120 km, szer. 25 — 75 km, najwyższy szczyt 1423 m. W. stanowiły w czasie wielkiej wojny teren zaciekłych walk.

-+ 11, 665, IV, 1525.

Wfihler Friedrich

-* III, 640.

-* III, 82.

Wojciechowski Konstanty — (1872—1924), historyk literatury polskiej. Zajmował się gł. badaniem powieści. Wydał m. i. „Bolesław Prus", „Henryk Sienkiewicz", „Rozwój powieści w Polsce od r. 1776—1830“, „Pan Tadeusz Mickiewicza a romans Waltera Scotta", Ignacy Krasicki", „Dzieje literatury polskiej", Historia powieści w Polsce" i i.

Wojciechowski Stanisław drugi Prezydent Rzpltej Polskiej w 11. 1922 — 1926. Ustąpił po przewrocie majowym. Działacz spółdzielczy. Brał udział w ruchu niepodległościowym jako członek P. P. S. W 11. 1919 — 1920 minister Spraw Wewnętrznych. Ogłosił szereg prac z dziedziny spółdzielczości: „Ruch spółdzielczy w Anglii", „Kooperacja w rozwoju historycznym", „Romuald Mielczarski" i i. „Moje wspomnienia".

Wojciechowski Tadeusz historyk, działacz niepodległościowy, w 11.

równinna kraina wa-

(1800—1882), chemik niem., pracował gł. w dziedzinie chemii organicznej. Obalił pojęcie „siły żywej" dzięki pierwszej syntezie substancji organicznej — mocznika, przyczynił się (wspólnie z Liebi-giem) do odkrycia izomerii, zbadał i otrzymał szereg substancyj organicznych.

Wohlgemut Michael — (1434—1519), malarz niem., pracował w Norymberdze jako kierownik wielkiego warsztatu ołtarzowego. Nauczyciel Diirera. Rysował także projekty drzeworytów.

Wojciech, św. (Adalbert) — (j* 997), benedyktyn, biskup praski, udał się do Polski w r. 996 w celach misyjnych; zamordowany przez Prusaków, których chciał nawrócić. Ciało św. W., wykupione przez Bolesława Chrobrego na wagę złota, zostało złożone w katedrze gnieźnieńskiej. Do zwłok św. W. odbył pielgrzymkę w r. 1000 cesarz Otto III. Patron Polski; pam. 23 kwietnia.

Wojciech z Brudzewa -> z Brudzewa Wojciech.

(*    1869),

(1838-1919),

1891 — 1914 prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego. Poddał rewizji sprawę Bolesława Śmiałego i św. Stanisława. Napisał: „Chro-bacja", „O rocznikach polskich X —XV w.", „Szkice historyczne XI w." i i.

Wojewoda — 1.— za Piastów pierwszy dygnitarz w państwie, zastępca księcia; za Jagiellonów godność o charakterze bardziej reprezentacyjnym : W. pozostał wodzem pospolitego ruszenia, sprawował sądownictwo nad Żydami, wyznaczał taksy, kontrolował miary i wagi, zasiadał z urzędu w senacie; do końca Rzpltej zwoływał i przewodniczył sejmikom elekcyjnym. Uposażenie W. stanowiły dobra, wpływy z pewnych kar sądowych i niektóre pobory. W Polsce odrodzonej — urzędnik, któremu podlega województwo; na tym terenie jest W. przedstawicielem rządu i szefem administracji ogólnej. W. mianuje Prezydent R. P., pod względem osobowym podlega W. min. Spraw Wewnętrznych, a pod względem służbowym poszczególnym ministrom, zależnie od rodzaju spraw, wchodzących w zakres jego działania. 2. — i. nazwa hospodarów wołoskich.

Województwa — 17 okręgów administracyjnych podlegających wojewodom, na które podzielone jest państwo polskie. W. środkowe: m-to stołeczne Warszawa (gęstość zaludnienia 9375 mieszk. na 1 km²), warszawskie (85 na 1 km²), łódzkie (158 na 1 km²), kieleckie (115 na 1 km²), lubelskie (79 na 1 km²), białostockie (51 na 1 km²) ; W. wsch.: wileńskie (44 na 1 km²), nowogródzkie (46 na 1 km²), poleskie (31 na 1 km², gł. m-to Brześć nad Bugiem), wołyńskie (58 na 1 km², gł. m-to Łuck); W. zach.: poznańskie (83 na 1 km²), pomorskie (73 na 1 km², gł. m-to Toruń), śląskie (307 na 1 km², gł. m-to Katowice); W. pd.: krakowskie (132 na 1 km²), lwowskie (110 na 1 km²), stanisławowskie (88 na 1 km²), tarnopolskie (97 na 1 km²). W. dzielą się z kolei na pwt. — Dawna Rzplta dzieliła się pod względem administracyjnym również na W. z wojewodami na czele. W XVIII w. było ich 33. Po rozbiorach zniesiono W. Przywrócone w Królestwie Kongresowym, skasowane po upadku powstania listopadowego (kraj podzielony na gubernie).

Wojkow Piotr — (1888—1927), dyplomata sow.; w 11. 1924—1927 poseł sow. w Warszawie ; zamordowany przez emigranta ros. Ko-werdę.

Wojna — stan orężnej walki m. państwami; celem W. jest narzucenie przeciwnikowi swej woli drogą przemocy. Międzynarodowe konwencje usiłują ująć prowadzenie W. w pewne karby i wyłączyć przynajmniej jej najbardziej „barbarzyńskie" formy (W. bakteryjna i chemiczna). Przeciwko W. zwracają się prądy pacyfistyczne, które w ogóle chcą wykluczyć W. jako środek rozstrzygania sporów międzypaństwowych. W. domowa — walka orężna m. różnymi stronnictwami wewnątrz kraju. W.

kolonialna — prowadzona celem zdobycia nowych lub utrzymania posiadanych kolonij. W. lądowa — prowadzona za pomocą sił lądowych. W. morska — prowadzona za pomocą sił marynarki wojennej. W. powietrzna — prowadzona za pomocą lotnictwa wojskowego. W. pozycyjna — walka o ufortyfikowane pozycje, twierdze. W. ruchoma — charakteryzująca się brakiem stałych pozy-cyj, dużymi wahaniami frontu, przesunięciami w przód i w tył. W. współczesna łączy zwykle wszystkie rodzaje W.; bierze w niej udział cała siła zbrojna, a więc zarówno wojsko lądowe, jak marynarka wojenna i lotnictwo.

Wojniakowski Kazimierz — (1772—1812), malarz, uczeń Bacciarellego. Malował portrety, także kompozycje o treści rei. i historycznej i rysunki. Dążył do spokojnych form klasycznych, obok tego sztuka jego wykazuje liczne cechy malarstwa rokokowego. „Zebranie towarzyskie w parku", „Portret M. Chrzanowskiego", „Portret ks. Izabelli Czartoryskiej" ii.

-*■ IV, 242.

Wojsiłka (Panorpa) — rodzaj owadów z rzędu woj siłkowatych ( Panor pałae) o głowie wydłużonej w ryjek i dwóch parach skrzydeł błoniastych, podobnych do siebie. Żywią się owadami. Przeobrażenie zupełne.

Wojski — staropolski urzędnik ziemski, starszy wiekiem rycerz przeznaczony do pilnowania porządku w pwt. podczas wojny, tradycyjny opiekun rodzin szlachty, która ruszyła na wojnę. Z czasem urząd tytularny.

Wojsko — część siły zbrojnej, działająca na lądzie i w powietrzu; w niektórych państwach lotnictwo wydzielono jako odrębne W. powietrzne. W. składa się z wielkich jednostek wojskowych, dzielących się na małe jednostki broni i służb. Błędnie nazywane armią.

-+art. IV, 1433-1447.

Wojsko polskie na Syberii — polska formacja niepodległościowa, utworzona 23czerw-ca 1918 r. we wsch. Rosji i Syberii z drobnych oddziałków polskich w szeregu m-t, przez ofice-rów-legionistów tworzących Polski Komitet Wojenny. Gł. część stanowiła Piąta Syberyjska Dywizja Wojska Polskiego. Gł. ośrodki organizacyjne: Ufa i Bugurusłan, następnie Nowonikołajewsk nad Obią. Organizator formacji i dowódca W. P. na S. — płk Walerian Czuma, dowódca Piątej Dywizji Syberyjskiej — płk Kazimierz Rumsza. Piąta Dywizja Syberyjska wraz z Czechami, pod ogólnym dowództwem fr. gen. Janin, dowódcy sił koalicyjnych, brała udział w licznych walkach z bolszewikami w 11. 1918 i 1919. Po wyczerpaniu sił kapitulacja pod Kluk wienną w styczniu 1920 r. Stan liczebny sięgał ok. 12 500 ludzi. Z niedobitków, które przedostały się do Polski drogą okrężną przez Daleki Wschód, powstała w lipcu 1920 r.

Brygada Syberyjska, biorąca udział w walkach pod Warszawą.

Wojskowa służba — jest służbą zaszczytną, pełnioną dla narodu i państwa i zarazem wypełnieniem podstawowego obowiązku obywatelskiego. Powszechny obowiązek W. S.' obejmuje: obowiązek zgłaszania się do rejestracji poborowych, stawienia się do poboru, odbycia W. S. zasadniczej, w rezerwie, pospolitym ruszeniu, pomocniczej oraz uzupełniającej W S. i obowiązek meldowania zmian miejsca pobytu ; podlegają mu wszyscy obywatele płci męskiej w wieku od 17 do 60 lat. Wiek poborowy liczy się właściwie do roku ukończenia 23 lat; w razie mobilizacji i wojny wiek poborowy obejmuje młodzież od 18 lat wzwyż. Zasadniczą W. S. odbywają poborowi, którzy otrzymali kategorię A oraz młodzież w wieku 17 — 20 lat, która zgłosiła się ochotniczo do tej służby; służba trwa zasadniczo w czasie pokoju we wszystkich rodzajach broni 24—27 miesięcy; poborowi, którzy ukończyli liceum ogólnokształcące lub zawodowe, odbywają skróconą zasadniczą W. S. trwającą 12—15 miesięcy, pod warunkiem uprzedniego odbycia służby pracy. Pomocniczą W. S. pełni się w razie mobilizacji i w czasie wojny; obowiązani są do niej mężczyźni z kategorią zdrowia D w wieku od 18 do 60 lat, osoby duchowne, podoficerowie i szeregowcy pospolitego ruszenia w wieku 51 — 60 lat (wg ostatnich rozporządzeń pospolite ruszenie obowiązuje oficerów do ukończenia 60 lat, szeregowców i podoficerów do ukończenia 50 lat) i żołnierze zaliczeni do tej służby na podstawie szczegółowych przepisów; ponadto kobiety w wieku 19 — 45 lat, które zgłosiły się ochotniczo do tej służby; na kobiety posiadające świadectwo ukończenia gimnazjum lub liceum ogólnokształcącego ewent. zawodowego może być nałożony obowiązek przeszkolenia wojskowego i następnie pełnienia pomocniczej W. S. Pomocnicza W. S. polega na pełnieniu służby obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej, wartowniczej, łączności, technicznej, przeciwpożarowej, zdrowia, transportowej, biurowej i i. potrzebnej dla obrony państwa. Osoby podlegające obowiązkowi W. S. obowiązane są do odbycia uzupełniającej W. S., polegającej na ćwiczeniach przygotowawczych (przysposobieniu wojskowym dla tych, którzy nie odbyli jeszcze zasadniczej W. S.) i na ćwiczeniach doskonalących, mających na celu utrzymanie sprawności fizycznej i sprawności w dziedzinie wyszkolenia nabytej w czasie W. S. Zastępczy obowiązek wojskowy polega na bezpłatnym wykonywaniu pracy dla celów obrony państwa oraz potrzeb gminy lub gromady, mających związek z tą obroną, przez 5 lat po 6 dni w roku; podlegają mu poborowi, którzy otrzymali na poborze kategorię zdrowia C lub D, przeniesieni do rezerwy bez odbycia zasadniczej W.

S., ponadkontyngentowi oraz żywiciele rodzin i właściciele odziedziczonych gospodarstw, którzy odbyli tylko 5 miesięcy W. S. Ustawa • z dnia 9 kwietnia 1938 o powszechnym obowiązku wojskowym gwarantuje pracownikom    popularyzacji wiedzy wojskowej wśród ludności,

oświatową wśród żołnierzy i poborowych (wydawnictwa: „Wiarus", "Żołnierz Polski", „Nowiny", audycje żołnierskie i dla poborowych, współpraca z Polskim Białym Krzyżem), akcję

powołanym do odbycia zasadniczej W. S., na    kieruje bibliotekami wojskowymi. W. I. N. O.

Wojskowa Służba.

Wojskowy obowiązek

Wojtkiewicz Witold — (1880—1909). malarz. Sztuka W., symboliczna i nastrojowa, (piętno smutku, tragizmu) jest pełna subtelnej uczuciowości. W zakresie tematów — najbliższy jest mu świat dziecka. Gł. dzieła: „Krucjata dziecięca", „Samotny pierrot", „Zaklęty królewicz".

Wojwodina (Vojvodina) — kraj na pn. od Drawy i Dunaju, niegdyś węg., po wielkiej wojnie należy niemal w całości do Jugosławii. 17 980 km*, ponad milion mieszk.

Wokalna muzyka — w przeciwstawieniu do instrumentalnej muzyka na głosy ludzkie, jedno- lub wielogłosowa (a cappella); również z instrumentalnym akompaniamentem.

Wola — w dawnej Polsce ziemia oddana osadnikom ze zwolnieniem ich na pewną liczbę lat od powinności i świadczeń na rzecz dziedzica; stąd nazwa wielu wsi na ziemiach polskich.

Wola — dawniej fort, obecnie zach. dzielnica Warszawy, miejsce obrony i śmierci gen. Sowińskiego 6 września 1831 r.; kościółek, resztki szańców.

ćwiczenia lub w razie mobilizacji powrót do stanowi część M. S. Wojsk, pracy po zwolnieniu z wojska. Pozbawieniu obywatelstwa polskiego podlegają osoby uchylające się od wypełnienia obowiązku wojskowego i w tym celu przebywające za granicą, dezerterzy z wojska oraz osoby werbujące obywateli polskich do obcego wojska. Karta mobilizacyjna, Meldunki, Mobilizacja, Odroczenia i ulgi w czynnej służbie wojskowej, Pobór, Pospolite ruszenie, Rezerwa, Służba pracy, Zawodowa służba wojskowa).

Wojskowe Biuro Historyczne — instytucja, zajmująca się zbieraniem, opracowywaniem i ogłaszaniem materiałów historycznych, do historii wojennej Polski z lat dawnych i czasów ostatnich. Wydaje ,,Przegląd Wojskowy Historyczny" i szereg prac. Podlega mu Archiwum Wojskowe.

Sądy wojskowe.

Wojskowe sądy

Wola — zdolność wykonywania powziętych postanowień. -> art. IV, 1447 — 1457; I, 908, IV, 490, 491, 1209, 1292.

Wolarz — gwzb. nieba pn. Najjaśniejsza

właściwe

Wojskowe szkoły — 1. — W. Sz. przygotowawcze: W. Sz. podoficerskie dla małoletnich; przygotowują małoletnich kandydatów na podoficerów zawodowych; przyjmują chłopców w wieku 15—19 lat z ukończonymi siedmiu klasami szkoły powszechnej; korpusy kadetów — gimnazja i licea prowadzone pod zarządem wojskowym, przede wszystkim dla synów żołnierzy służby stałej (zawodowych) oraz sierot po tych żołnierzach. 2. — W. Sz. podchorążych (podchorążówki)

minerał, krzemian wapnia CaSiOj. Biały lub zabarwiony żółtawo, czerwonawo, tabliczkowate kryształy lub skupienia ziarniste, włókniste.

Wole -> Tarczyca.

Wolf Hugo — austr., zwolennik Wagnera. Stworzył nowy styl pieśniowy; gł. znaczenie mają poetyckie jako zasadniczy pierwiastek, który treścią swoją wpływa na muzykę i nadaje jej właściwą formę. Napisał: 232 pieśni, kwartet smyczkowy, poemat symfoniczny ,,Penthe-silea", operę ,,Corregidor" i i.

Wolffa Agencja, obecnie ,,Deutsches Nach-richtenbtlro“ — półurzędowa niem. agencja telegraficzna, zał. w r. 1849 w Berlinie przez Bernharda Wolffa, od r. 1875 — spółka akcyjna.

Wolff Christian — (1679—1754), popularny filozof niem. epoki oświecenia; w pismach swoich rozwijał i popularyzował poglądy filozofii Leibniza. Wywarł duży wpływ na swoich współczesnych.

Wolff-Ferrari Ermanno

Wolastonłt

-> III, 638. -> II, 721 (1860—1903), kompozytor

u W. słowa

uczelnie szkolące oficerów na oficerów służby gwiazda Arkturus. stałej poszczególnych broni. Ogólne warunki przyjęcia do podchorążówek: nie przekroczone 23 lata, posiadanie świadectwa dojrzałości i odbycie skróconej zasadniczej służby wojskowej (tj. wyszkolenia przewidzianego dla kandydatów na podchorążych rezerwy). Ponadto do tych szkół są przyjmowani podoficerowie zawodowi po uzyskaniu matury. Czas nauki w większości szkół 2 lata. 3. — W. Sz. dla podchorążych rezerwy (specjalne i przy pułkach) i pułkowe szkoły dla podoficerów rezerwy.

— Wyższa Szkoła W o j e n n a.

IV, 56.

~+IV. 1443, 1444.

Geograficznej".

Wojskowy Instytut Geograficzny — prowadzi triangulację, niwelację i prace pomiarowe dla celów wojskowych, sporządza opisy terenu, prace kartograficzne, zaopatruje wojsko w mapy. W. I. G. wydaje „Wiadomości Służby -* III, 493, IV, 296.

III, 1170, IV, 266, 486.

(* 1876), winieni. kompozytor, utalentowany odnowiciel

Wojskowy Instytut Naukowo-Oświato-wy — prowadzi studia naukowe z zakresu wojskowości, ewidencję ruchu naukowo-wojsko-wego w kraju i za granicą, pracuje nad ustaleniem słownictwa wojskowego, prowadzi akcję wydawnictw wojskowych, pracę kulturalno-

prywatna

uczelnia akademicka, zał. w Warszawie w r. 1906

stałych W. M. Frankfurt nad Menem został anektowany przez Prusy w r. 1860, Hamburg i Lubeka utraciły charakter W. M. w r. 1933, Brema w r. 1934.    2.

zasada prawa międzynarodowego, domagająca się dla wszystkich państw prawa wolnego korzystania ze wszystkich mórz świata, demilitaryzacji cieśnin itd. Sformułowana po raz pierwszy w r. 1609 przez H. Grotiusa.

Wolności obywatelskie — prawo czynienia zystkiego tego, co nie jest zabronione przez obowiązujące ustawodawstwo. Terminem tym objęta jes* wolność osobista — niemożnoć pozbawienia obywatela wolności poza wypadkami prawem przewidzianymi, wolność słowa, wolność zrzeszania się, wolność przekonań, wolność polit., tj. możność korzystania z uprawnień obywatelskich, itd.

Wolność, równość, braterstwo -*■ Libertć, Egaliti, Fraterniti.

Wolność słowa

stylu buffo w operze; opery: „Le donnę cu-rioae" („Ciekawe kobiety"), ,,Il aegreto di Su-aanna" („Tajemnica Zuzanny") i i., misterium „Talitha kurni", muzyka kameralna i fortepianowa.

Wólfflin Heinrich —    (*    1864), szwaj c.

historyk sztuki, wybitny znawca renesansu i baroku; stworzył znakomity system zasadniczych pojęć i kategoryj rozpatrywania dzieł sztuki. Gł. dzieła: ,,Renaissunce und Barock", „Die klassi8che Kunst" („Sztuka klasyczna"), ,,Die Kunst A. Dilrers“ („Sztuka A. Diirera"), ,,Kunstgeschichtliche Orundbegriffe" („Podstawowe pojęcia historii sztuki") i i.

Wolfke Mieczysław —    (*    1883), fizyk;

autor szeregu prac teoretycznych i doświadczalnych, m. i. w b. niskich temperaturach.

Wolfram — pierwiastek, ciężki metal. L. porz. 74, c. atom. 184, s. chem. W, c. wl. 19,1, temperatura topnienia ok. 3380°. Stosuje się jako domieszka do niektórych stali i na druciki do żarówek elektrycznych i lamp radiowych. W niektórych krajach zw. tungstenem.

-* IIJ, 1179.

Wolfram von Eschenbach — (ok. 1170 — ok. 1220), największy niem. poeta śrdw. W gł. dziele, eposie ,,Parzival“, przedstawił dzieje tego bohatera i pokazał zmaganie się w kulturze śrdw. dwóch pierwiastków: dworsko-świec-kiego i rycersko-rel. W poemacie „Willehalm" dał wyraz idei tolerancji, podkreślając równowartość ludzi różnej rasy, walczących z sobą w wojnach krzyżowych.

Wollin -> Wołyń.

Wolna konkurencja — współzawodnictwo firm, osób, nie skrępowane przez władze wzgl. przez porozumienie sprzedawców, producentów. związki pracownicze.

Wolna strefa -► Wolny port.

Wolna walka amerykańska — rodzaj zapasów, których prawidła zezwalają na szereg bolesnych chwytów (Catch as you catch can), jak wykręcanie kończyn, chwyty nóg itd. Najpopularniejsza w Ameryce, stąd nazwa.

Wolna Wszechnica Polska jako Towarzystwo Kursów Naukowych. W r. 1919 przekształcona i powiększona, od r. 1935 ma uprawnienia uniwer. i jako studentów przyjmuje tylko absolwentów szkół średnich. Posiada wydziały nauk matematyczno-przyrodniczych, nauk humanistycznych, prawa i nauk ekonomicznych i pedagogiczny. W r. ak. 1937/38 liczyła 1170 słuchaczów. Od r. 1928 istnieje oddział W. W. P. w Łodzi.

Wolne miasta — 1. — w śrdw. m-ta niem. podległe bezpośrednio cesarzowi (Kaiserliche Stddte, Reichslddte, w odróżnieniu od Landstddte). W. M. tworzyły udzielne republiki, łączyły się w związki handlowe (np. Hanza), posiadały reprezentację w Reichstagu. Większość z nich straciła swą niezależność w XVIII w. Z pozo-

Kongres wiedeński w r. 1815 ustanowił W. M. Kraków, zw. również Rzeczpospolitą Krakowską. 3. — Traktat wersalski z r. 1919 utworzył W. M. Gdańsk pod opieką Polski, należące do polskiego obszaru celnego.

Wolne Państwo Iryjskie, ang.: Irish Free State, 'aiarisz fri: stejt, irl.: Saorstat Eireann — do r. 1937 nazwa dominium bryt. powstałego , w r. 1921 na mocy porozumienia ang.-irl. Od r, 1937 nazwą jego jest Irlandia, irl. Eire. Obejmuje całą Irlandię oprócz Ulsteru. Kraj przeważnie rolniczy. Język urzędowy ang. i irl. Pow. 68 900 km⁴, 3 000 000 mieszk. Stolica Dublin. (■-*■ Irlandia).

Wolni Polacy — tajny związek patriotyczny w Królestwie Kongresowym. Zał. w r. 1820 w Warszawie przez W. Heltmana, rozwiązany wskutek prześladowań Nowosilcowa w r. 1825.

Wolnocłowa strefa -> Strefa wolna.

Wolnomularstwo -* Masoneria. (Na mocy dekretu Prezydenta R. P. z listopada 1938 r. loże masońskie w Polsce zostały rozwiązane, a za działalność masońską grozi więzienie do lat 5).

Wolności mórz zasada

-*• III, 712.

ws

— prawo swobodnego wypowiadania swych myśli, zagwarantowane obywatelom polskim przez ustawę konstytucyjną z kwietnia 1935 r. (par. 5). Granicą W. S. jest dobro powszechne.

Wolny handel -> Handel.

Wolny port — port, w którym towary nie podlegają kontroli celnej; strefa wolna obejmuje całe m-to portowe. Ma za zadanie ułatwienie obrotów, ściągnięcie towarów z zagranicy w celach przeróbki lub tranzytu.

-o- IV, 318-319.

Wolny zawód -* Zawód.

Wolseley Garnet Joseph, ’uulzly ’ga:rnyt 'dżouzyf — (1833—1913), feldmarszałek ang., w r. 1875 gubernator Natalu i Transwaalu; zakończył wojnę z Zulusami. W r. 1882 do-

(ok. 1549-

1630), marszałek wielki koronny, zaufany króla Zygmunta III, stronnik Habsburgów. Wielokrotnie w misjach polit. za granicą; mecenas sztuk i nauk, propagator przemysłu krajowego (huty w Krzepicach). Zajmował się alchemią. W r. 1603 ufundował na Bielanach pod Krakowem klasztor kamedułów.

Wolskowle (VoUci) — szczep staro-italski, w r. 338 prz. Chr. ujarzmiony przez Rzymian.

Wolsztyn skim. 5000 mieszk.

przyrząd do

pogląd filozoficzny, wg

m-to

(1855 — 1934), pisarz

229

w r. 1938 z Ro-

m-to pwt. w woj. nowogródzkim nad Wołkowyją. Do XVII w. ważny ośrodek handlowy. 16 000 mieszk.

Wołłowicz Michał -    (1806-1833), dzia

łacz niepodległościowy, uczestnik powstania listopadowego, potem na emigracji we Francji; wysłany w r. 1833 do kraju dla wywołania powstania na Litwie, ujęty i stracony w Grodnie.

Wołoczyska — m-ko na zach. Ukrainie, pograniczna z Polską stacja kolejowa. Ok. 6000 mieszk.

nad

Wołogda

pn.-ros.

rzeką tejże nazwy; dawniej miejsce zesłania więźniów polit. 72 000 mieszk.

Wołomin — m-to przemysłowe i letnisko podwarszawskie w pwt. radzymińskim; huta szklana, odlewnie żelaza. 13 000 mieszk.

Wołosi — obecnie liczący ok. 200 000 głów mieszkańcy Wołoszczyzny i Dobrudży. Rasowo przedstawiają typ b. mieszany. Po m-tach Woltomierz — przyrząd do mierzenia na-    trudnią się handlem i rzemiosłem, większość

pięcia elektrycznego. Powinien posiadać duży    jednak wiedzie napoły koczowniczy żywot

opór wewnętrzny, tj. zużywać mało energii.    pasterzy bydła, pędząc je latem w góry.

W. może być zbudowany jak amperomierz, Wołoszczyzna, Wołosza — pd.-zach. część galwanometr, elektrodynamometr o    dzisiejszej Rumunii m. Alpami Transylwań-

dostatecznie dużym oporze, wycechowany w    skimi i dolnym biegiem Dunaju. Aluta dzieli

woltach. Istnieje ponadto szereg i. typów.

wodził zwycięską wyprawą egips. W 11. 1895 — 1900 naczelny wódz wojsk bryt.

Wolsey Thomas, ’„ulzy 'tomas — (1474 — 1530), kardynał i arcybiskup. Yorku, kanclerz Henryka VIII; w r. 1529 oskarżony o zdradę i uwięziony za nieprzeprowadzenie rozwodu króla z Katarzyną.

Wolska Maryla (pseud. D-mol) — (1873 — 1930), poetka; pocz. pod wpływem epigonów romantyzmu, później przechodzi w krąg oddziaływania poezji Młodej Polski. „Symfonia jesienna", „Święto słońca", „Dzbanek malin". Zbiór nowel: „Dziewczęta" (pod pseud. Iwo Płomieńczyk).

Wolski Tomasz Stanisław — (1700—1736), podróżnik, admirał papieski; odbył w r. 1726 pielgrzymkę do Jerozolimy, walczył przeciw Turkom na Węgrzech. Opisał po łac. swe podróże po Europie, Azji i Afryce.

Wolski Włodzimierz — (1824—1882), poeta, jeden z najbardziej typowych przedstawicieli cyganerii warszawskiej; poemat „Ojciec Hilary", powiastki, poezje i powieści, libretta do „Halki" i „Hrabiny" Moniuszki.

Wolski-Półkozic Mikołaj

m-to pwt. w woj. poznań-

Wolt (V) — praktyczna jednostka potencjału napięcia elektrycznego, siły elektrobodźczej, równa    jednostki elektrostatycznej. Na

końcach przewodnika o oporze 1 om panuje różnica potencjałów 1 W., gdy natężenie prądu wynosi 1 arrtper.

Wolta, fr. Volta — rzeka w Afryce zach., uchodząca do Atlantyku na Złotym Wybrzeżu. 1600 km dł.

Woltametr, kulombometr mierzenia natężenia stałego prądu elektrycznego przez wyznaczenie ilości rozłożonego w określonym czasie elektrolitu. Składa się z dwóch elektrod zanurzonych w elektrolicie (zakwaszonej wodzie, soli srebra lub miedzi). W W. wodnym mierzymy objętość wytworzonego gazu, w W. miedziowym lub srebrowym ważymy wydzielony na katodzie metal.

Wolter -»■ Yoltaire.

Woluntaryzm

którego istotą rzeczywistości jest wola. Pogląd ten rozwinął najpełniej Schopenhauer, przejął się nim W. Wundt i i. filozofowie końca XIX w.

Wolverhampton, ’uulwarhamptan w Anglii środk. (hr. Stafford). Kopalnie węgla i rudy żelaznej, odlewnie żelaza. 140000 mieszk.

Wolzogen Ernst niem., autor komedyj i powieści o lekkiej i wesołej treści, twórca kabaretu niem., tzw. t)ber* brettł.

Wołchow — rzeka w Rosji; wypływa z Jez. Ilmen, uchodzi do Jez. Ładoskiego. ~~~ km dł.

Wołczyn — m-ko w pwt. brzeskim (woj. poleskie). Dawny pałac Czartoryskich. Miejsce urodzenia Stanisława Augusta Poniatowskiego, którego zwłoki, sprowadzone sji, złożono w miejscowym kościele.

Wołek -»• Ryjkowce.

Wołga — gł. rzeka ros., największa rzeka Europy. Wypływa na Wyżynie Wałdajskiej, od Tweru żeglowna i intensywnie wyzyskana jako droga wodna, uchodzi do Morza Kaspijskiego. Przekracza po kolei wszystkie ros. strefy roślinne: las, step leśny i step. Średni bieg W. charakteryzuje się asymetrią brzegów . (prawy brzeg wys.), dolny licznymi rozwidle-niami rzeki. Delta W. powiększa się intensywnie w głąb morza. Rzeka jest prawie przez połowę roku zamarznięta. Bogactwo ryb zwł. jesiotrowych (kawior). W. łączą liczne kanały z sąsiednimi dorzeczami rzek (z wyj. Dniepru). 3900 km dł., 1 460 000 km* dorzecza.

-*IV, 1547, 1555.

Wołkowysk

handlowe m-to

W. na Wielką (wsch.) W. (-+ Multany) i Małą

grzbiet w Tatrach Wys., m.

żyzna kraina przejściowa m. Polesiem i Płytą Czarnomorską, na zach. ograniczona Bugiem, na wsch. sięgająca za czasów dawnej Rzpltej po Słucz; na pd. wyżynna, o glebie lessowej, na pn. nizinna i za-bagniona; w pd.-wsch. części glinka porcela-Kraina wybitnie rolnicza o urodzaj-

nowa

w. połączony z ks. halickim, w XIV z Litwą, 1386 wraz z nią przyłączony do Polski,

IV, 845. przemysłowe m-to

jam

współautor (z Coleridgem) „The Lyrical Bal-programowej publikacji romantycznej. Poezje liryczne W. : „The Prelude", „Lucy", „The Excursion" („Wycieczka"), przejawiają zwrot ku prostocie i naturze.

Workowce (Ascomyceles)

bów

(zach.) W. (-+ Oltenia). Kraj równinny, lesisty i stepowy, bardzo urodzajny. Rolnictwo, wydobycie nafty. Ludność przeważnie prawosławna. — W strż. W., razem z Mołdawią, tworzyła część Dacji. Podbita przez Rzymian w II w. i romanizowana. W XIII w. powstaje tu szereg samodzielnych ksiąstewek, które w XIV w. łączą się w jedno księstwo pod władzą wojewodów czyli hospodarów wołoskich. Księstwo to aż do XIX w. pozostawało w pewnej zależności od Turcji; w XV w. uznawało nad sobą zwierzchność Polski i jej królom składało hołd, było jednak niepewnym lennikiem i w chwilach ciężkich dla Polski występowało wrogo przeciwko niej. Do poważniejszych rozpraw doszło w czasie wojny z Turkami za Jana Olbrachta, ciężkie boje prowadzić musiał z W. Zygmunt Stary i Jan Sobieski. W XIX w. rozpoczyna się na terenie W. ścieranie się wpływów austr., ros. i tur., czemu towarzyszy rozbudzenie się ducha narodowego wśród Wołochów. W r. 1859 przez połączenie W. z Dobrudżą i Mołdawią powstaje Rumunia. -> art. ,,Rumunia", IV, 666 — 674; IV, 1564.

Wołoszyn

Krzyżnem a Doliną Białki. 2080 m Wys.

Wołoszynowski Julian — (* 1898), powie-ściopisarz. Jego twórczość, tematycznie sięgającą w przeszłość, cechuje liryzm psychologiczny. Powieść poetycka „O Twardowskim", biograficzna powieść „Słowacki", historyczna powieść-epopeja „Rok 1863"; „Było tak" i i.

Wołowski Ludwik — (1810—1876), działacz niepodległościowy, ekonomista, uczestnik powstania 1831 r. Sekretarz poselstwa Rządu Narodowego w Paryżu. W r. 1839 prof. ekonomii polit. Wyższej Szkoły Sztuk i Rzemiosł w Paryżu, w r. 1848 członek konstytuanty. Napisał szereg prac po fr.

Wołożyn — m-to pwt. w woj. nowogródzkim, 6000 mieszk.

Wołyń nowa.

nych gruntach i dobrze rozwiniętym ogrodnictwie i kulturach przemysłowych (chmiel, buraki cukrowe). Kamieniołomy bazaltu (Ja-Dolina) i granitu (Klesów), W XIII

w r.

od r. 1569 wchodził w skład Korony, w r. 1793 i 1795 włączony do Rosji. Na zasadzie traktatu ryskiego z r. 1921 należy dziś część wsch. W. do Z. S. R. R., część zach. do Polski. Nasz W. tworzy odrębne woj. wołyńskie ze stolicą w Łucku. 71 852 km², 2 084 791 mieszk. --> III; 569, 634, IV, 129, 130, 154, 155.

Wołyń, niem. Wollin — piaszczysta wyspa u ujścia Odry do Bałtyku. 245 km*. Istniało tu do r. 1184 słów. m-to handlowe Winę ta, zburzone przez Duńczyków.

Wołyńska gorączka — ostra choroba zakaźna, która wystąpiła w czasie wielkiej wojny w niektórych częściach Polski i Rosji oraz we Francji, wywoływana przez nieznany dotąd zarazek przenoszony przez wszy.

Wołżańskich Niemców Republika — autonomiczna sow. republika po obu stronach środk. Wołgi. Niemcy kolonizowali ten obszar od II poł XVIII w. 28 000 km² pow., 0,6 mil. mieszk., z czego 66°/₀ Niemców. Gł. m-to Engels (Pokrowsk).

Wombat (Phascolomys ur sinus Shaw) — gat. ssaków z rzędu torbaczy. Ciało ciężkie 1 m dł., ogon mały, nogi krótkie i grube, pazury mocne. Uzębienie analogiczne jak u gryzoni. Sierść gęsta szaro-brunatna. Żyje w norach, w lasach Tasmanii, żywi się pokarmem roślinnym. Tryb życia nocny.

Wonnica piżmówka (Aromia moschata L.) — chrząszcz z rodziny kózek, ciemno zielony, do 3 cm dł.; wydaje silny zapach piżma. Często spotykany w dużych ilościach na wierzbach i topolach.

Wooda, Uuda, stop — łatwo topliwy stop o temperaturze topnienia ok. 60 — 70°, składający się z bizmutu (ok. 50°/₀), ołowiu (ok. 25°/₀), cyny i kadmu (ok. 12%).

Woolf Virginia, ’uulf war’dżynja — (* 1892), powieściopisarka ang. Jej impresjonistyczne powieści: ,,Mrs. Dalloway", „To the Light-house" („Ku światłu"), „The Waves“ („Fale"), stanowią b. cenną pozycję w literaturze współczesnej.

Woolwich, ’uulydż — m-to ang. w hrabstwie Kent, część wielkiego Londynu na prawym brzegu Tamizy. Ok. 150 000 mieszk.

Worcell Stanisław hr. —    (1799—1857),

działacz niepodległościowy, publicysta, socjalista utopijny; po powstaniu r. 1831 na emig-gracji, członek Centralizacji Towarzystwa Demokratycznego, jeden z założycieli organizacji „Lud Polski".

Worcester, ’uustar w amer. stanie Massachusetts; uniw. Clark, politechnika; przemysł metalurgiczny. 195 000 mieszk., w tym 6000 Polaków.

Wordsworth William, ’ua:rdzu3:r# ’uyl-(1770—1850), poeta ang., lakista,

lads",

IV, 597.

klasa grzy-

obejmująca grzyby pasożytnicze (mącz-niaki, sporysz, maczużnik), grzyby saprofityczne, (pędzlak, smardz, trufle) oraz drożdże. W. mają strzępki wielokomórkowe i rozmnażają się

handlowe m-to środk.-ros.

IV, 1176.

30 do 50°/₀ roztwór alkoholu etylowego przeznaczony do picia. W. tzw. gatunkowe bywają słodzone i doprawiane naturalnymi lub sztucznymi substancjami dla nadania im smaku i zapachu.

Wódz Naczelny — generał dowodzący całością sił zbrojnych biorących udział w wojnie, odpowiedzialny za ich użycie i wynik wojny. Podlega mu kilku lub kilkunastu dowódców armij (ew. frontów). Organem pracy W. N. jest jego sztab zw. Naczelnym Dowództwem. W Polsce na W. N. przewidziany jest generalny inspektor Sił Zbrojnych. -> IV, 1434.

gł. bezpłciowo, wytwarzając obficie zarodniki konidialne ; wytwarzają również zarodki workowe, powstające w tzw. workach fAsci), stąd ich nazwa. Niektóre W., jak smardze i trufle, są jadalne.

Wormacja, niem. Worms — stare m-to w Hesji nad Renem, sięgające czasów celtyckich, owiane germ. podaniami o bohaterach (Nibe-lungi). Od VIII do XVI w. W. była miejscem obrad Reichstagu. W XIII w. wolne m-to. Katedra romańska z X w.; przemysł skórzany, browary, winnice. 51 000 mieszk.

Wormacki konkordat — pierwszy w dziejach konkordat, zawarty w r. 1122 w Wormacji m. cesarzem Henrykiem V a papieżem Kalik-stem II; regulował sprawę inwestytury biskupów i opatów w Cesarstwie, kładąc kres trwającej od czasów Henryka IV walce o inwestyturę, oraz sprawę elekcji biskupów w Niemczech.

Worochta — letnisko i stacja turystyczna oraz ośrodek sportów zimowych w Karpatach Wsch. nad górnym Prutem. 749 m n. p. m. 2500 mieszk.

Woroneż —

212 000 mieszk.

Woroniaki — pasmo wzgórz tworzących część pn. krawędzi Podola, kolo Złoczowa, do 445 m wys. Przedłużeniem zach. W. są Gołogóry, wsch. — Góry Krzemienieckie.

Woronicz Jan Paweł, x. — (1757—1829), pisarz, ex-jezuita, od r. 1828 arcybiskup warszawski i prymas. Twórczość literacką rozpoczął od pseudoklasycznych ód i sielanek („Emilka"). W najwybitniejszych dziełach W. („Świątynia Sybilli, poema historyczne w IV pieśniach" i „Hymn do Boga, o dobrodziejstwach Opatrzności dla naszego narodu dziejami wyświadczonych"), poematach historiozoficznych na temat dziejów i przyczyn upadku Polski, występuje silna nuta słów., rzewna miłość świetnej przeszłości, żal za jej zmarnowaniem i wiara niezłomna w sprawiedliwość Opatrzności. W „Hymnie do Boga" po raz pierwszy w literaturze polskiej występuje wyraźnie sformułowany mesjanizm.

Woronicz Janusz — (1805—1874), polityk prawicowy, monarchista: w r. 1830 dyrektor kancelarii sejmowej, uczestnik powstania listopadowego, na emigracji jeden z najwybitniejszych działaczy Hotelu Lambert. Napisał „Rzecz o dynastii i monarchii w Polsce".

Woronow Sergiej — (* 1866), fizjolog ros., twórca metody odmładzania za pomocą przeszczepiania gruczołów.

Woroszyłow Klim — (* 1881), sow. marszałek, z zawodu robotnik-metalowiec. Od r. 1925 komisarz ludowry wojny i marynarki, członek Politbiura.

Worskła — lewy dopływ Dniepru na Ukrainie; nad W. w r. 1399 wojska lit. pod wodzą Witolda poniosły straszliwą klęskę w bitwie z Tatarami. 448 km. dł. -> II, 1031, I V, 1335.

Wórther See — największe jezioro w Ka-ryntii, m. Villach a Celowcem, 440 m n. p. m., 20 km², 17 km dł., 84 m głęb. Nad brzegami liczne letniska (Pórtschach, Valden).

Woski — substancje roślinne i zwierzęce, zbliżone do tłuszczów; estry kwasów tłuszczowych, lecz nie z gliceryną, ale z alkoholami wyższymi. Do najważniejszych należy W. pszczeli, wydzielany przez pszczoły, W. karnauba z pewnego gatunku palmy brazyl., olbrot. W. służą do wyrobu past do podłóg i obuwia oraz świec. Do W. należy również lanolina. IV, 1108, 1111.

Woskownica (Myrica gale) — krzew rosnący na wrzosowiskach i torfowiskach nad Bałtykiem; pędy wonne, pokryte złocistymi kropelkami żywicy, kwiaty dwupienne w kotkach; owocem pestkowiec pokryty woskiem. I V, 128.

Woskówka (u ptaków) — błona powlekająca nasadę dzioba u ptaków drapieżnych (np. u jastrzębia), mieszcząca nozdrza.

Wosk ziemny -> Ozokeryt.

Woszczek, woskowina (cerumen) — wydzielina gruczołów zewnętrznego przewodu słuchowego.

Woszerla ( Vaucheria) — glon nitkowaty klasy zielenic; tworzy nitki rozgałęzione, nie posiadające błon poprzecznych, wytwarza duże, kuliste, urzęsione pływki. Rozmnażanie płciowe przy pomocy plemników i komórki jajowej. Występuje przeważnie w wodach płytkich, często na wilgotnej glebie, na której tworzy zieloną szczeciniastą opilśń.

Wotan, Wodan Odyn.

Wotiacy — plemiona należące do grupy ludów .ugrofińskich, mieszkające nad Oką i Kamą.

Wouwerman Philips — (1619—1668), malarz hol. W niewielkich obrazach przedstawia zwykle pejzaże, pełne postaci ludzkich i zwierząt (obozy żołnierskie, postoje przed karczmą, polowania).

Woźnica — gwzb. nieba pn. Zawiera gwiazdę pierwszej wielkości Capella i gwiazdy podwójne.

Woźny — w dawnej Polsce funkcjonariusz sądowy, który doręczał pozwy, ogłaszał dekrety sądowe itd.; obecnie — niższy funkcjonariusz biurowy.

Wódka

owa-

(* 1899), kom-

-> III, 368-369. Wrocław, niem. Breslau

gat.

Wójcicki Kazimierz Władysław — (1807 — 1879), pisarz, publicysta, etnograf. Redagował „Bibliotekę Warszawską". Zebrał i wydał „Przysłowia narodowe", „Pieśni ludu Biało-Chrobatów", „Klechdy", „Stare gawędy i o-brazy", „Cmentarz powązkowski" i i., zawierające cenny materiał obyczajowy. Największą wartość dla historyka mają pamiętniki W. : „Warszawa i jej społeczność w pocz. naszego stulecia", „Warszawa, jej życie umysłowe i ruch literacki w ciągu lat 30, 1800 — 1830“ i i.

Wójcik (Phylloscopu8) — rodzaj ptaków z rodziny pokrzewek, rzędu wróblowatych. Należą gat.: pierwiosnek (P. collybita Yieill.), pie-cuszek (P. trochilus L.), świstunka (P. sibila-triz Bechst.). Ptaki drobne, do 12 cm dł., upierzenie zielonkawe, spód jaśniejszy. Żyją w lasach, parkach i ogrodach Europy i Azji, w Polsce rozpowszechnione; żywią się darni, są ruchliwe, zwinne. Przebywają wys. w koronach drzew, gniazda ścielą dość nisko. Przelotne.

WÓjt — w śrdw. zwierzchnik miejski, który sprowadzał i osadzał kolonistów po m-tach na prawie niem., potem zwierzchnik osady i samorządu gminnego, sprawujący władzę sądowniczą. Z wójtostwem związane były liczne dochody, było ono dziedziczne i mogło być sprzedawane, (wykupywała je często szlachta dla utrącenia samorządu gminnego). W XVI w. znaczenie i władza W. zaczęła się zmniejszać. Obecnie naczelnik gminy wiejskiej.

-> IV, 183, 731.

Wóycickl Aleksander, x. — (* 1878), ekonomista i działacz społeczno-polit. Napisał „Socjologię ogólną", „Dzieje robotników przemysłowych w Polsce" i i.

Wóycickl — 1. — Zygmunt — (* 1871), botanik; liczne prace gł. z dziedziny cytologii roślin. 2. — Kazimierz — (1876 —1938), brat poprz., historyk literatury, pedagog; „Forma dźwiękowa prozy polskiej i wiersza polskiego", „Walka na Parnasie i o Parnas", „Materiały i opracowania do dziejów pozytywizmu polskiego", „Asnyk wśród prądów epoki" i i.

Wóytowicz Bolesław pozytor, pianista, pedagog. „Mała kantata dziecięca", koncert na fortepian i orkiestrę, liczne utwory, symfoniczne („Poemat Żałobny", poświęcony pamięci Marszałka Piłsudskiego), muzyka kameralna.

Wóz Wielki i Mały -->• Niedźwiedzica Wielka, Niedźwiedzica Mała.

Wrangel Piotr — (1878—1928), generał ros.; w czasie wojny domowej wódz antysow. armii • „białych" skupionej na Krymie; rozgromiony przez wojska bolszew., które 9 listopada 1920 r. zdobyły Perekop i zajęły Krym, uciekł do Konstantynopola.

Wrangla Wyspa — wyspa na Morzu Ark-tycznym, przynależna do Z. S. R. R.; handel futrami, rybołówstwo. 4680 km². Odkryta w r. 1867 i nazwana' na cześć żeglarza ros. Ferdynanda Wrangla (1796—1870).

Wratysław — imię panujących czes. W. II — (1061 — 1092), król od r. 1086; ugruntował znaczenie Czech w Europie środk., popierał cesarza Henryka IV w jego walce z papieżem, walczył z Bolesławem Śmiałym.

Wrażenie (lub czucie zmysłowe) — wyobrażenie spostrzegawcze prostej treści zmysłowej, np. barwy, tonu, ucisku, ciepła itp. W rzeczywistości nigdy nie przeżywamy pojedynczych, izolowanych W., lecz tylko stany złożone, spostrzeżenia, w których potrafimy wyróżnić składniki możliwie najprostsze, tj. W. Każde W. posiada swą: 1) jakość (to, co różni np. zapach od tonu, lub barwę żółtą' od niebieskiej), 2) siłę czyli intensywność (to, co różni np. dźwięk cichszy od głośniejszegó), 3) czas trwania i 4) miejsce, w którym odczuwamy W.

Wrażliwość — psychiczna zdolność do reagowania wrażeniami na podniety fizyczne. Miarą jest próg podniety: tym większą ma ktoś W., im niższy jest jego próg podniety dla danego zmysłu.

Wren Christopher, ren ’krystofar — (1632 — 1723), architekt ang., jeden z najwybitniejszych mistrzów ang. baroku. Ok. 50 kościołów w samym Londynie, m. i. katedra św. Pawła.

Wright, ’rajt, Orville, ’o:rwyl — (* 1871) i Wilbur, ’uylbar — (1867 — 1912), bracia, amer. pionierzy lotnictwa; dokonali na pocz. XX w. pierwszych udanych lotów o praktycznym znaczeniu.

stolica prus. prow. Śląska i rejencji wrocławskiej, stary gród Ślęzan nad Odrą, o poważnym przemyśle i handlu, żywym ruchu w porcie rzecznym. Zabytki budownictwa: katedra św. Jana z XII w., ratusz z XV w.: arcybiskup-stwo. Zał. ok. r. 1000, należał za pierwszych Piastów do gł., obok Sandomierza i Krakowa, m-t Polski. W okresie Polski dzielnicowej od r. 1163 siedziba lokalnych książąt Piastowiczów; od r. 1335 w ręku Habsburgów, od r. 1741 — Prus. Okolice m-ta jeszcze w XVIII w. były polskie. 625 000 mieszk.

Wrona czarna, czarnowron (Corvus corone L.) — gat. ptaków z rodziny kruków, rzędu wróblowatych, o całkowicie czarnej barwie upierzenia. Żyje w Europie zach. Istnieją mieszańce W. Cz. i siwej.

Wrona siwa (Corvus corniz L.) ptaków z rodziny kruków, rzędu wróblowatych. Ciało 50 cm dł., upierzenie czarne, grzbiet, pierś i brzuch popielate. Żyje na brzegach lasów w środk. i wsch. Europie oraz w zach. Azji, w Polsce pospolita. Żywi się różnorodnym pokarmem roślinnym i zwierzęcym, zimą wędruje na pd., w poszukiwaniu żeru zbliża

się do mieszkań ludzkich. Ptak zmyślny, mokratów, w r. 1871 walczył w Komunie pary-nadzwyczaj ostrożny.    skiej, poczem uszedł do Londynu. Jeden z pier-

Wronki — stare m-to w pwt. Szamotuły wszych organizatorów polskiego ruchu socjali-(woj. poznańskie) nad Wartą. Przemysł drzew-    stycznego (w haśle „Komuna paryska" mylnie

ny, cegielnie, fabryka mydła itd., więzienie;    podano, że zginął w r. 1871 na barykadach),

Wrończyk (Pyrrhocorax graculus L.) — gat. ptaków z rodziny kruków, rzędu wróblowatych. Ciało 40 cm dł., upierzenie czarne, dziób żółty, nogi czerwone. Żyje w wys. górach pd. Europy. Żywi się owadami, drobnymi ssakami, również padliną.

Wroński-Hoene Józef Maria Hoene-Wroński.

około 5000 mieszk.    Wróblewski Zygmunt Florenty — (1845 —

1888), znakomity fizyk. Wspólnie z Olszewskim skroplił tlen, azot, powietrze, wodór.

Wrośliki (Perenospora) — grzyby pasożytnicze klasy glonowców, rozwijają się na liściach roślin krzyżowych, komosowatych i motylkowatych oraz na cebuli i czosnku. Wywołują na roślinach t. zw. fałszywą rosę mączną i powodują ich obumieranie; wyrządzają dotkliwe szkody.

Wrotki (Rotatoria) — rząd robaków z gromady Aschelminthes, o ciele baryłkowatym, mikroskopowej wielkości, żyjących w wodzie. Z przodu W. mają aparat wrotny, złożony z dwóch rzędów rzęsek, stale poruszających się, służący do pływania i zdobywania pokarmu.

Wrotnowski Feliks

Wróblowate (Passeriformes) — rząd ptaków. Ptaki na ogół drobne, o różnorodnym wyglądzie zewnętrznym, posiadające jednak szereg wspólnych cech budowy: liczba lotek pierwszorzędnych 10, u niektórych 9, dziób bez woskówki, dobrze wykształcony aparat głosowy. Należą b. liczne gat., zgrupowane w rodziny: jaskółki, muchołówki, jemiołuszki, pokrzewki, płochacze, rudziki, drozdy, strzyżyki, pliszki, skowronki, sikory, dzierzby, rajskie ptaki, tkacze, wiesiadki, miodojady, ne-ktarniki, pełzacze, kowaliki, wilgi, szpaki, łuszczaki, kruki, bławatniki, lirogony, kurtaczki, Dendrocolaptidae.

(1805-1871), działacz niepodległościowy, publicysta; w r. 1831 delegat Litwy do Rządu Narodowego w Warszawie. Po upadku powstania we Francji, dziennikarz, następnie dyrektor Biblioteki Polskiej w Paryżu. Tłumaczył i wydał „Kurs literatur słów." Mickiewicza, napisał: „Ogólny rys powstania Litwy" i i.

Wrotycz pospolity (Tanacetum vnlgare.) — gat. rośliny zielnej z rodziny złożonych,; rośnie na wzgórzach i w zaroślach Europy i Azji; mocno pachnący pęd do półtora m wys., liście duże, pierzaste, kwiaty żółte w koszyczkach zebranych w szczytowe baldachokształtne kwiatostany; kwitnie w lecie i na jesieni; używany w medycynie.

Wróbel (Passer domesłicus L.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków, rzędu wróblowatych. Żyje w Europie, pn. Azji i pn. Afryce, w Ameryce i Australii. Przebywa w bliskim sąsiedztwie człowieka, żywi się ziarnem, nasionami, na wiosnę owadami. Młode wysiaduje do trzech razy w roku. Nieprzelotny. Jest ruchliwy, spostrzegawczy, nadzwyczaj ostrożny, dość wrażliwy na zimno.

Wróblewski Stanisław — (1868—1938), prawnik; w 11. 1926—1930 prezes Najwyższej Izby Kontroli, od r. 1934 prezes P. A. U. Szereg prac z dziedziny prawa rzym. i prawa o zobowiązaniach, m. i. „Podręcznik prawa rzym." i i.

Wróblewski Walery Antoni 1908), generał Komuny paryskiej, bojownik niepodległościowy; w r. 1863 dowódca oddziałów powstańczych w Grodzieńskim; na emigracji w Paryżu należał do skrajnego odłamu de-

Wrzeciono — 1. — prymitywny przyrząd przędzalniczy, pręcik grubszy z jednego końca, wprawiany ręcznie w szybki ruch obrotowy i skręcający przy tym w nić (nawijaną na W. w miarę przędzenia) pasmo włókien, wyciąganych z kądzieli. W dalszym rozwoju przędzalnictwa część kołowrotka i nowoczesnych maszyn. Liczbą czynnych W. określa się stan przędzalnictwa danego kraju, miasta, wielkość przędzalni. -»• I, 602. 2. — w obrabiarkach wał gł.

Wrzenie — gwałtowne parowanie, zachodzące nie tylko na pow. lecz również w głębi cieczy, gdy prężność pary staje się równa ciśnieniu zewnętrznemu. Temperatura W. danej cieczy jest stała pod stałym ciśnieniem

1    podnosi się z wzrostem ciśnienia; w naczyniu otwartym temperatura W. zależy od ciśnienia atmosferycznego.

Wrzeszcz, niem. Langfuhr — pn. willowe przedmieście Gdańska. Od r. 1904 politechnika.

Wrzeszcz Eugeniusz — (1853—1917), malarz; pejzaże wiejskie z charakterystycznymi dla niego malwami, sceny ludowe.

Września — m-to pwt. w woj. poznańskim.

2    maja 1848 r. zwycięska bitwa Mierosławskiego z Prusakami; w r. 1902 bohaterski strajk szkolny dzieci polskich, zmuszanych biciem do modlitwy w jęz. niem. 8000 mieszk.

Wrześniowski August — (1836—1892), wybitny zoolog. Badacz wymoczków i skorupiaków. Szereg ważnych prac nad skorupiakami jaskiniowymi. Świetny popularyzator. Jeden z pierwszych pionierów teoryj ewolucyjnych.

Wrzęchowate (Linguatulida) — grupa zwie-(1836— rząt pasożytniczych, o robakowatej postaci, stanowiących prawdopodobnie rząd pajęczaków. Żyją w przewodach oddechowych wyższych kręgowców, niekiedy i człowieka. Rozwój złożony. Larwy są również pasożytami.

-*///, 232. (* 1875), lekarz, historyk i filozof medycyny; „Jędrzej Śniadecki, życiorys i rozbiór pism" i i.

Wrzosiec bagienny (Erica tetralix) — gat. rośliny z rodziny wrzosowatych. Występuje u nas na torfiastych łąkach nadbałtyckich oraz (rzadko) w Poznańskim i na Górnym Śląsku; drobny krzew o liściach igiełkowatych i kwiatach czerwonych w szczytowych bal-dachogronach; kwitnie latem. Ok. 500 i. gat. wrzośców rośnie w Afryce i w obszarze śród-

-* IV, 128. rodzina roślin

~>/F, 744.

IV, 923-924.

Wspornik, konsola

Wrzos (Calluna vulgaris) — gat. rośliny z rodziny wrzosowatych, pospolity na torfowiskach wys. i w suchych lasach sosnowych, gdzie tworzy tzw. wrzosowiska; występuje w środk. i pn. Europie oraz na pobrzeżach Ameryki Pn.; krzew rozgałęziający się, do pół m wys., o drobnych, równowąskich liściach i małych kwiatach różowych lub liliowych, tworzących na szczytach gałązek wielokwiatowe, jednostronne grona; kwitnie jesienią.

Wrzosek Adam ziemnomorskim.

Wrzosowate (Ericaceae) dwuliściennych, zrosłopłatkowych; obejmuje przeszło 1300 gat. występujących w obszarach ciepłych, umiarkowanych, również w górach i na pn. Przeważnie krzewy, o liściach nie podzielonych, skórzastych; kwiaty barwne, promieniste, obupłciowe, zapylane przez owady lub przez ptaki, owocem jagoda lub torebka; owoce niektórych gat. jadalne.

Wrzód, owrzodzenie (ulcus, exulceratio) — ubytek powstający na pow. skóry lub śluzówki, na skutek obumierania tkanek w związku z jakimiś procesami chorobowymi. Najczęściej przyczyną W. są sprawy zapalne, rozwijające się na tle bakteryjnym (np. czyraki, gruźlica, dur brzuszny, czerwonka), bądź wywoływane uszkodzeniem przez czynniki mechaniczne, cieplne (oparzenia i odmrożenia), promieniste (np. pod wpływem promieni Rónt-gena), chemiczne (np. działanie środków żrących) . W, zależności od stopnia uszkodzenia tkanki, odróżniamy owrzodzenia powierzchowne i głębokie.

Wschodnia Marchia (niem. Ostmark) —

1.    — ziemie wydzielone w IX w. z Bawarii przez Karola I; zawiązek późniejszej Austrii.

2.    — po aneksji Austrii przez Rzeszę Niem. (11 marca 1938 r.) nazwa dawnych ziem austr.

Wschodnie kościoły — nazwa wszystkich odłamów chrześcij., które oddzieliły się od kościoła kat. na Wschodzie w pierwszym ty-siącoleciu po Chrystusie (-*■ Monofizytyzm, Nestorianizm), przede wszystkim zaś prawosławia, czyli kościoła gr.-wsch. Czasami nazywa się także w ten sposób kat. obrządki wsch., powstałe na drodze Unii.

Wschodnio-Indyjska Kompania -* Kompania W schodnio-Indyjska.

Wschodnio-rzymskie państwo, bizantyjskie państwo — wsch. część dawnego państwa rzym., z Bizancjum jako stolicą; powstało po śmierci Teodozjusza W. (w r. 395) z podziału imperium rzym. m. jego dwóch synów: Arkadiusza (który otrzymał część wsch.) i Honoriusza (który otrzymał część zach.). W.-R. P. przetrwało całe średniowiecze aż do zniszczenia go w r. 1453 przez Turków. ->■ art. ,, Bizancjum", I, 728-744.

Wschód — strona świata (kierunek), w której słońce wschodzi. Także potoczne określenie krajów leżących na wsch. od Europy i ich kultury. ('-> Daleki Wschód).

->/, 481-483, II, 936.

Wsierdzłe (endocardium) — cienka błonka wyściełająca zastawki oraz wewnętrzną pow. ściany serca.

Wskaźnik -► Ciąg.

Wskaźnik — liczba oderwana, obrazująca zmiany jakiegoś zjawiska, przeważnie gospodarczego. Zakłada się, że obrany za punkt wyjścia stan jakiegóś zmiennego zjawiska równy jest 100 i wszelkie odnośne dane z okresów późniejszych albo wcześniejszych lub z i. krajów czy dziedzin oblicza się w stosunku do tego stanu. Przy obliczaniu W. gospodarczych bierze się zwykle za podstawę r. 1913 jako rok przed wybuchem wielkiej wojny, albo r. 1928 jako rok przedkryzysowy. W. w statystyce

Wskaźnik antropologiczny — liczba, wyrażająca wzajemny stosunek dwu (wyjątkowo kilku) pomiarów antropologicznych danego osobnika.

rodzaj podpory, zwykle bogato zdobionej, podtrzymującej gzymsy, balkony, posągi itp.

Wspólnota interesów — zjednoczenie przedsiębiorstw celem usunięcia wzajemnej konkurencji, częste zwł. w górnictwie, hutnictwie i żegludze; osiąganą sumę zysków dzieli się wśród uczestników W. I. wg ustalonego klucza. Pośrednia forma organizacji kapitałów m. kartelem a koncernem.

->//, 1154.

Współczulny, sympatyczny układ nerwowy ->■ Wegetatywny układ nerwowy.

Współczynnik -> Spólczynnik.

Współmierne wielkości -* Spólmierne wielkości.

Współrzędne Spólrzędne.

Wstęgówka (Catocala) — rodzaj dużych motyli z rodziny sówek, o skrzydłach przednich szarych, tylnych niebieskich, czerwonych lub żółtych w czarne wstęgi. Gąsienice na drzewach liściastych.

Wstępni —> Pokrewieństwo.

Wstężniaki (Nemertini) — gromada robaków na ogół morskich. Ciało silnie wydłużone, wstążko watę, różnej wielkości: jedne gat. mikroskopowe, i. dochodzą do kilkunastu m dł. W rozwoju przechodzą przez stadium larwalne (pilidium). Drapieżne.

dostające się ze śliną do rany, wędrują wzdłuż nerwów aż do ośrodkowego układu nerwowego. Okres wylęgania wynosi u człowieka przeciętnie 1 — 3 miesięcy, u psów 10 — 60 dni. Rozwinięta już W. występuje u psów w postaci gwałtownej (pies rzuca się na ludzi i zwierzęta, pożera przedmioty niejadalne itp.), bądź pora-żennej (porażenie mięśni jamy ustnej, języka i oczu, pies nie jest w stanie łykać wody — stąd nazwa ,, wodo wstręt"); śmierć następuje w ciągu 2 — 7 dni. U człowieka częściej występuje postać gwałtowna, prowadząc do śmierci w ciągu 3 — 7 dni. Odkrycie szczepionki przeciwko W. zawdzięczamy Pasteurowi. Psy chore na W. należy natychmiast zabijać. W niektórych krajach wprowadzono z dobrymi wynikami szczepienia ochronne psów przeciwko W. (np. w Japonii).

-> I, 516, IV, 973, 1508.

Wujek Jakub, x. — (1540—1597), jezuita; kaznodzieja, profesor retoryki i języka gr. Gł. dziełem W. jest przekład Biblii pt, ,,Biblia to jest Księgi Starego i Nowego Testamentu..." z tekstem „poprawionym" przez pięciu jezuitów, tak, że autentyczny tekst przekładu nie jest znany. Przekład ten uznany jest oficjalnie przez kościół.

Wulgata — oficjalny i uznany przez kościół kat. przekład łac. Pisma św., dokonany przez św. Hieronima ok. r. 400.

Wulkan — rzym. bóg ognia i metali, utożsamiany z gr. Hefajstosem.

Wulkanizacja kauczuku — ogrzewanie kauczuku z domieszką siarki lub działanie nań chlorkiem siarki na zim-

Wstężnłce (Desmidiaceae) — glony jednokomórkowe klasy sprzężnic; komórki ich składają się jak gdyby z dwóch połówek, podobnie do siebie zbudowanych i połączonych ze sobą w środku; należy tu rodzaj Cosmarium.

Wstrząs, szok — szczególny stan układu nerwowego, powstający przeważnie na skutek silniejszego urazu mechanicznego, a charakteryzujący się zamroczeniem świadomości (niekiedy utratą przytomności), bladością, osłabieniem czynności serca i oddechu, zimnym potem, obniżeniem przemiany materii. Po przebytym W. występują czasami trwałe zaburzenia nerwowe i psychiczne. W. mózgu Mózg.

Wstrzykiwanie, wstrzyknięcie, zastrzyk, iniekcja — zabieg polegający na wprowadzeniu za pomocą strzykawki leku pod skórę, domięśniowo lub dożylnie.

Wszawica (pediculosis, phtiriasis) — choroba związana z obecnością znacznych ilości wszy na ciele ludzkim, polegająca na powstawaniu zmian zapalnych i licznych wybroczyn w skórze. Szczególną postacią W. jest kołtun.

Wszechświat, kosmos art., IV, 1457 —

1467.

Wszoły (Mallophaga) — rząd owadów bez-skrzydłych, podobnych do wszy, lecz o narządach gębowych gryzących. Żyją na ssakach i ptakach, żywią się włosami i piórami. Roz-

-> III, 263.

Wszy (Siphunculata) — rząd owadów bez-skrzydłych, o narządach gębowych kłująco-ssących. Ciało spłaszczone. Rozwój prosty. Pasożytują na ssakach, żywią się krwią. Na człowieku żyją trzy gat.: W. głowowa (Pe-diculus capitia Geer.) — na głowie, nieco większa W. ubraniowa (P. veatimenti Nitzsch) — w bieliinie, przenosi tyfus plamisty, oraz mendoweszka (Phthirus pubis L.) — pod czuku. pachami i w pachwinach.

„Wszystkich Świętych*⁴ — święto 1 listopada na pam. wszystkich świętych kościoła kat.; obchodzone od VII w.

„Wszystkie nasze dzienne sprawy** -*

„Kiedy ranne wata ją zorze”.

Wszystkożerne — zwierzęta odżywiające się zarówno pokarmem• roślinnym, jak i zwierzęcym. Ten sposób odżywiania odbija się na uzębieniu W., wykazującyfn jakby przejście od uzębienia zwierząt roślinożernych do mięsożernych. Ze względu na charakter uzębienia, człowieka można zaliczyć do W.

Wścieklizna, wodowstręt (lysaa)    —

ciężka, zawsze kończąca się śmiercią choroba układu nerwowego, wywoływana przez nieznany dotąd zarazek, umiejscowiający się przede wszystkim w mózgu i rdzeniu oraz gruczołach ślinowych, uleczalna przy dość wczesnym zastosowaniu szczepienia. Przenoszą W .zwierzęta nią dotknięte: psy, wilki, koty, rzadziej i. — przez pokąsanie osobników zdrowych; zarazki,

I, 666.

wój prosty.

(V

no. W. K. zwiększa elastycz- ffr ność i wytrzymałość kau- li II, 1176.

Wulkany — góry kształtu najczęściej stożkowatego, z których wnętrza wydobywają się na pow. materiały magmowe płynne (lawa), gazowe lub sypkie. Przyczyną wybuchów wulkanicznych jest prężność gazów zawartych w magmie. Obecnie czynnych jest na ziemi ok. 360 W., które grupują się w dwóch strefach: śródziemnomorskiej równoleżnikowej i pacyficznej, obiegającej dookoła Ocean Spokojny.

Wulkany błotne — otwory w ziemi, z których wydobywa się metan i dwutlenek węgla, niekiedy też siarkowodór, a poza tym namuł, Namuł ten, osadzając się dookoła otworu, tworzy z czasem niewielki stożek.

Wundt Wilhelm

III, 1260.

Wulkan.

(1832—1920), psycholog i filozof niem., jeden z twórców psychologii eksperymentalnej i zał. pierwszego laboratorium tej psychologii w uniw. w Lipsku; twórca psychologii etnicznej t. zw. Vólker-paychologie, w której zanalizował takie wytwory psychologii zbiorowej, jak język, obyczaj,

-> IV, 487, 1456.

Wuoksa

Wuppertal

-*• II, 786-790 (1503-

Wyatt Thomas, ’uajot 'tomas 1542), ang. poeta liryczny. Wprowadził formę sonetu do poezji ang.

Wybicki Józef

nych.

Wybrzeże Pieprzowe — nazwa nadawana dawniej zach. części wybrzeża Gwinei, tj. przeważnie obecnym wybrzeżom Liberii.

Wybrzeże Złote -> Złote Wybrzeże.

Wybuch, eksplozja —■ 1. — b. szybko przebiegająca chem. reakcja egzotermiczna, przy której wydzielają się duże ilości gazów rozprężających się z wielką siłą; towarzyszy jej huk zw. detonacją (W. materiałów wybuchowych, gazu piorunującego). 2. naczynia, zbiornika, przez ciśnienie wewnętrzne.

Wybuchowe materiały -> Materiały wybuchowe.

świadome oddziaływanie

-> art. IV, 1479-1485.

odpowiedniego położenia i wyciągnięcia złamanej kończyny.

Wycinek kołowy — każda z dwóch części, na które dzie- i lą koło dwa promienie (ryc.). \ W. kulisty — każda z dwóch części, na które dzieli kulę pow. boczna stożka o wierzchołku leżącym w środku kuli i okręgu podstawy —

rodzaj roślin z rodziny traw; 20 gat. w obszarach umiarko-

mit. W. rozwinął też niezmiernie płodną działalność w zakresie filozofii.

rzeka w Finlandii; wypływa z jez. Sajma, uchodzi do Jeziora Ładoskiego; tworzy wodospady Imatry, w środk. i dolnym biegu rozlewa się w jezioro (715 km²). 160 km dł.

nazwa dwóch; od r. 1929 połączonych, m-t niem. : Barmen i Elberfeld nad rzeką Wupper, prawym dopływem Renu, z potężnym przemysłem tkackim i chemicznym. 409 000 mieszk.

Wiirzburg m-to we Frankonii nad Menem; handel winem. 101 000 mieszk.

Wwóz, przywóz, import — zaopatrzenie jakiegoś kraju w towary zagraniczne, także ilość albo wartość przywiezionych z zagranicy towarów.

(1747-1822), wybitny działacz niepodległościowy, twórca hymnu narodowego ,, Jeszcze Polska ni. zginęła"; u-czestnik konfederacji barskiej, poseł na sejm wielki, członek stronnictwa patriotycznego, czynny w powstaniu Kościuszki. Po upadku powstania — w Paryżu, gł. pomocnik Dąbrowskiego w formowaniu legionów. W r. 1807 wojewoda, senator Księstwa Warszawskiego, w r. 1818 prezes Sądu Najwyższego Królestwa Polskiego. Pozostawił cenne pamiętniki, szereg traktatów polit. i kilka utworów dramatycz-

-+IV, 55.

Wyborg, szw. Viborg, fiń. Viipuri — fiń. port wojenny, 72 000 mieszk.

Wybory — całokształt wybierania przez ludność — drogą głosowania — swych przedstawicieli do parlamentu, samorządu terytorialnego, gospodarczego, instytucyj, zrzeszeń itp. Przepisy ustalające sposób i przebieg W. nazywają się ordynacją wyborczą; ustala ona m. i., czy głosowanie odbywa się na poszczególne osoby, czy też na listy wystawiane przez poszczególne zespoły i opatrzone numerem. Każdy obywatel może posiadać czynne i bierne prawo wyborcze; czynne prawo wyborcze jest to prawo głosowania, a zatem dokonania wyborów (prawo wybierania) ; bierne prawo wyborcze jest to prawo piastowania danej godności (prawo wybieralności). (-+ Ordynacja wyborcza). W. do samorządu terytorialnego i gospodarczego normowane są odrębnymi przepisami. Sprawy W. w instytucjach, zrzeszeniach itp. są zazwyczaj ustalane w statucie.

Wybraniecka piechota Łanowa piechota.

Wybrzeże Kości Słoniowej, fr. Cóte d’I-voire, kot diwuar, ang. Ivory Coast, ’ajw9ry koust — część fr. Afryki Zach. nad Zatoką Gwinejską; l477 000 km², 3 872 000 mieszk. Stolica Bingerville, zw. dawniej Adzame.

Wybrzeże Niewolnicze -*■ Niewolnicze Wybrzeże.

rozerwanie

I, 585.

Wychowanie -

starszego pokolenia na młodsze dla przekazania mu wartości kulturalnych. art. IV, 1468— 1479; II, 307-308.

Wychowanie fizyczne — całokształt środków mających na celu poprawę stanu fizycznego społeczeństwa i wychowanie silnego, zdrowego obywatela.

Wyciąg — 1. — urządzenie linowe lub łańcuchowe do przesuwania ciężarów po pochyłości (np. W. kopalniany do wózków). 2. — digestorium inaczej okap — w laboratoriach chemicznych szafa oszklona, w której wykonywa się czynności połączone z wytwarzaniem gazów trujących lub o niemiłym zapachu. Gazy uchodzą wprost do komina przez odpowiedni przewód wentylacyjny. 3. — w chirurgii : urządzenie (linka przerzucona przez bloczek i odpowiednio obciążona) służąca do nadania

Wycinek kołowy.

na pow. kuli.

Wycior — pręt służący do czyszczenia broni palnej; należy do kompletu przyborów karabinu, działa itd. Błędna nazwa — stempel.

Wyczegda — rzeka w pn. Rosji, prawy dopływ Dwiny. 1121 km dł.

Wyczółkowski Leon — (1852—1936), malarz, grafik, uczeń Gersona i Matejki, jeden z najświetniejszych przedstawicieli kierunku impresjonistycznego w malarstwie ' polskim. Szer. zakres tematów (portret, pejzaż, martwa natura, kompozycje), różnorodność technik — olejna, pastele; w grafice — mistrz litografii i akwaforty. Większość dzieł w Muzeum Narodowym w Krakowie.

->//, 948-949, IV, 246.

Wyczyniec (Alopecurus)

wanych Europy i Azji. W. łąkowy o źdźble do 1 m wys., zakończonym wiechą wałkowatą, pospolity na łąkach, kwitnie w kwietniu; b. wartościowa roślina pastewna.

Wydajność — 1. — sprawność maszyny wyrażona w procentach; 2.

II, 715..

gat.

organ wykonawczy sejmu galicyjskiego, ustanowiony w r. 1850.

organ samorządu

przewodniczący, dwóch

IV, 734. pozbawienie prawa

zdolność produkcyjna maszyny, warsztatu, fabryki itd. wyrażona w jednostkach produkcyjnych na jednostkę czasu.

Wydajność pracy -*■ Produkcyjność pracy.

Wydaliny, ekskrementy — substancje wydalane przez organizm jako niepotrzebne' lub nawet szkodliwe produkty przemiany materii : kał, mocz i pot.

Wydłużone pędy u roślin — pędy, w których wyrastają międzywęźla; przeciwstawiamy je pędom skróconym.

Wydma — wydłużony wał z piasku, o nierówno nachylonych zboczach, Powstaje w ten sposób, że piasek toczony przez wiatr zatrzymuje się na jakiejś przeszkodzie, np. na nierówności terenu, wzdłuż której spiętrza się w postaci wału. W. zazwyczaj wędrują w kierunku stale wiejących wiatrów (tworząc np. nad morzem t. zw. diuny). Aby W. osadzić w miejscu, zalesia się ją sosną, umacnia specjalnymi gat. trawy. W. dochodzą do wys. 100 m (np. Gaskonia we Francji). U nas W. są częstym zjawiskiem na wybrzeżu morskim. (Płw. Helski).

Wydmuchrzyca piaskowa (Elymus are-narius) — gat. rośliny z rodziny traw, występującej na wydmach piaszczystych, zwł. często nad Bałtykiem; trawa kłączowa, o źdźble do 1 m wys., o niebieskawych liściach, sztywnych i kłujących kioskach jedno- do trzykwiatowych w kłosach; często zasiewana w celu utrwalenia wydm i nasypów kolejowych.

Wydra (Lutra lutra L.)    — gat. ssaków

drapieżnych z rodziny kun. Wydłużone ciało osiąga dł. 1 m, ogon — 50 cm. Głowa płaska, pysk krótki, palce spięte błoną pławną. Sierść krótka, gęsta i lśniąca, na grzbiecie brunatna, brzuch żółtawy. W. zamieszkuje brzegi rzek, jezior i stawów, pływa i nurkuje doskonale; żywi się rybami, ptactwem wodnym; jej nora ma wyjście pod pow. wody. Żyje w Europie, pn. i środk. Azji, u nas spotykana wszędzie lecz nie pospolita. Trwałe i ładne futro osiąga znaczną cenę. Próby hodowli W. dają pomyślne rezultaty. Dość łatwo daje się oswajać.    -*/F, 138, 141.

Wydra morska (Latax lutris L.) ssaków drapieżnych z rodziny kun. Ciało walcowate, ciężkie, głowa okrągława, ogon krótki, palce przednich kończyn spięte błoną pławną, tylne kończyny przekształcone w płetwy. Dł. ciała łącznie z ogonem 1,5 m. Sierść gęsta, jedwabista, ciemno brunatna, końce ościstych włosów białe. W. M. zamieszkuje pn. wybrzeża Oceanu Spokojnego; pływa i nurkuje doskonale, żywi się skorupiakami, mięczakami, rybami. Zwierzę rzadkie, obecnie pod ochroną. Piękne futro, zwane w handlu „bobry kam-czackie", osiąga b. wysoką cenę.

Wy drży k (Stercorarius parasiticus L.)    —

gat. ptaków z rzędu mewowatych. Zamieszkuje morza arktyczne, zimą wędruje na pd. Żywi się rybami, mięczakami, łowi lemingi; towarzyszy i. gat. mew, chwytając porzuconą przez nie zdobycz.

Wydział Krajowy

Wydział powiatowy

pwt.; W. P. współdziała ze starostą.

IV, 729.

Wydział wojewódzki — organ powołany do sprawowania nadzoru nad samorządem woj. Skład: wojewoda urzędników państw, i trzech członków wybranych przez radę wojewódzką.

W ydziedziczenie dziedziczenia majątku, odebranie prawa do spadku; może nastąpić tylko w tych wypadkach określonych prawem, kiedy osoba, mająca prawo do dziedziczenia, okaże się tego niegodna.

Wydzieliny — substancje wydzielane przez gruczoły organizmu, a posiadające znaczenie w przemianie materii lub ochronie śluzówek, np. soki trawienne, śluz.

Wydzielony (detaszowany) oddział — część jednostki wojskowej, stale lub czasowo znajdująca się poza stałym miejscem postoju jednostki macierzystej. Podczas wojny — część jednostki, wykonująca odrębne zadanie.

Wydżga Jan Stefan — (f 1685), arcybiskup gnieźnieński, kanclerz w. koronny. Wybitny kaznodzieja na dworze Jana Kazimierza i Jana III, dążył do wzmocnienia władzy monarszej. Napisał : „Historia albo opisanie wielu poważniejszych rzeczy, które się działy podczas wojny szwedzkiej".

Wygonoskie Jezioro, albo Święcickie — jezioro na pn. Polesiu, wyzyskane przez system Kanału Ogińskiego; przekop 2 km dług. łączy je ze Szczarą. 26 km*.

Wyhowski Jan — (f 1664), hetman kozacki po śmierci Chmielnickiego; dążył do niezawisłości Kozaczyzny, porozumiewając się z Tatarami a potem z Polską, z którą zawarł w r. 1657 ugodę hadziacką; brał czynny udział w wojnie moskiewskiej r. 1659. Pozbawiony hetmaństwa i rozstrzelany za spiskowanie z wrogami Polski; zrehabilitowany przez sejm polski w r. 1666.

Wyjaławianie -* Sterylizacja.

Wyjawienie majątku — obowiązek ciążący na osobie, w stosunku do majątku której prowadzona jest egzekucja, lub z której majątku tworzona jest masa upadłości; ukrywanie majątku szkodzi interesom wierzycieli.

Wyjątkowy stan -*■ Stan wyjątkowy.

Wyjec rudy (Alouata seniculus L.) — gat. małp z grupy szerokonosych. Ciało krępe

jeden z trzech

W. W.

1.

->///, 474.

Wyjęcie spod prawa — pojęcie z zakresu dawnego prawodawstwa oznaczające wykluczenie jednostki ze społeczeństwa i całkowite pozbawienie jej związanych z przynależnością do społeczeństwa uprawnień. Kara ta była jedną z najostrzejszych i pociągała za sobą utratę Wykreślna geometria — nauka o kreśleniu praw cywilnych i możność ochrony życia.    brył przestrzennych na płaszczyźnie. Zasad-

Wyka (Vicia) — rodzaj roślin zielnych z ro-* niczą metodą W. G. jest wykreślanie prosto-dziny motylkowatych; 120 gat. na półkuli    kątnych rzutów brył na dwie prostopadłe do

pn. i w Andach. U nas kilkanaście gat. w la-    siebie płaszczyzny rzutów (-+ Rzut). W. G.

sach, na łąkach lub jako chwasty. W. siewna    ma szerokie zastosowanie w kreśleniach tech-

uprawiana jako roślina pastewna.    nicznych.

-> I V, 1193, 1194.    Wykroczenie — wg kodeksu karnego: czyn

Wyklina (Poa) — rodzaj roślin z rocjziny    przestępny mniejszej wagi karany aresztem do

traw; kłoski wielokwiatowe w wiechach. 100    3 miesięcy i grzywną do 3000 zł, albo jedną

gat., u nas na łąkach, słonecznych wzgórzach,    z tych kar.

w lasach rośnie 18 gat., niektóre tylko w gó- Wykrztuśne środki (expectorantia) — leki rach lub na stepach. W. roczna riajpospo-    ułatwiające usunięcie skąpej bądź zgęstniałej

litszy chwast o źdźble do 30 cm wys., zakoń-    wydzieliny błony śluzowej dróg oddechowych,

czonym wiechą, jednostronnie rozwiniętą; kwit-    W. Ś. najczęściej łączy się ze środkami rożnie od wczesnej wiosny do późnej jesieni, a    miękczającymi, które działają kojąco na znajdu-

nawet zimą w czasie odwilży; W. łąkowa,    jącą się w stanie zapalnym.błonę śluzową. Do

cenna roślina pastewna. Występuje w Euro-    W. Ś. należą olejki lotne, saponiny, ipekakuana,

pie, Azji, pn. Afryce i Ameryce Pn.    pochodne gwajakolu.

Wykładnia, interpretacja prawa — Wykrzyknik — 1. — nieodmienna część

mowy służąca do bezpośredniego wyrażenia doznań i uczuć, np. ah! oj I. 2. — znak przestankowy (I)

Wylewne skały — skały, które powstały ze skrzepnięcia magmy wylanej na pow. lub wciśniętej w pokłady skalne tuż pod pow. ziemi.

dł. 65 cm, ogon chwytny. Pysk wydłużony. Sierść gęsta, tworzy na podbródku rodzaj brody. W. posiada w krtani i kości gnykowej urządzenia rezonansowe, silnie wzmacniające głos. Żyje stadami w lasach pd. Ameryki,- żywi się liśćmi, pąkami. Jest łagodny, ociężały. Donośne wycie W. R. rozlega się gł. rankami i wieczorami.

rozstrzyganie wątpliwości związanych ze stosowaniem przepisów prawa; dokonywane zazwyczaj przez Sąd Najwyższy.

Wykładnik -*• Potęga. Wykładnicza funkcja — funkcja określona wzorem: y=a*, gdzie a > 0. Wykładnicze równania — równania, w których niewiadoma występuje w W. potęgi. Np. 3*⁻⁴ = 9.

Wykonawcza władza (wg Montesquieu’go ,,L'e8prit des lois") rodza-. jów władzy, powołanej do wykonywania ustaw wydanych przez władzę ustawodawczą, sprawuje głowa państwa i rząd.

Wykopaliska — prace terenowe, prowadzone pod kierunkiem archeologów, mające na celu zbadanie i wydobycie ukrytych w głębi ziemi zabytków i śladów po minionych wiekach (zw. także W.).

-> art. ,,Archeologia",

I, 275 - 286.

Wykres

przedstawienie graficzne zależności m. dwiema

wielkościami: x i y.

Obiera się na płaszczyźnie układ spółrzędnych;

W. danej zależności będzie zbiór tych wszystkich punktów, których Wykres funkcji y = ** — 4.

odcięta x i rzędna y pozostają w tej zależności. Szczególnie ważne są W. w przypadku, gdy dana zależność jest funkcją, tj. gdy każdej wartości x odpowiada jedna tylko wartość y. W. funkcji ciągłej jest linia ciągła, w szczególności W. funkcji liniowej jest prosta. Dla sporządzenia W. układamy zwykle tabelkę, w której obieramy różne wartości x i znajdujemy odpowiadające im wartości y. 2. — graficzne przedstawienie funkcji pewnej zależności lub przebiegu jakiegoś zjawiska za pomocą krzywej narysowanej w odpowiedniej skali.

Wylęgania okres — pierwszy okres przebiegu ostrych chorób zakaźnych; trwa od chwili zakażenia do wystąpienia objawów choroby. Dł. W. O. jest dla większości chorób zakaźnych stała i b. charakterystyczna.

Wylęgarka — aparat do sztucznego wylęgania drobiu. Składa się z pomieszczenia, w którym umieszcza się jaja przeznaczone do wylęgu, przyrządu ogrzewającego (naftowego, spirytusowego, elektrycznego itp.) oraz automatycznego regulatora ciepła, utrzymującego stałą temperaturę odpowiedniej wys. W. zapewnia możność wylęgu kurcząt wczesną wiosną oraz masowe lęgi.

Wyładowania elektryczne — wyrównanie potencjałów dwóch przewodników (przepływ elektryczności), zwł. poprzez warstwę nie przewodnika, np. gazu. Pod zwykłym ciśnieniem powstaje iskra elektryczna. W gazach rozrzedzonych W. E. wywołują piękne zjawiska świetlne (-*■ Oeissler). W. E. atmosferyczne --»• Błyskawica, Piorun.

Wyłącznik

drążkowy.

■ Prawo wy--y III, 864

natu-

2 nie

Wymioty (vomitus)

IV, 1141.

->

przestępstwo polegające szantażem

Wyłączenie sędziego — wypadek przewidziany przez procedurę zarówno karną, jak cywilną w razie, gdy sędzia nie może brać udziału w rozpoznaniu sprawy, co do której jest zainteresowany przez osobiste związanie z przedmiotem sprawy lub też z osobami biorącymi w niej udział.

Wyłączenie z egzekucji — instytucja prawna, na mocy której ruchomości nie należące do dłużnika można wyłączyć na podstawie wyroku sądowego i na których należność nie będzie poszukiwana.

Wyłączniki elektryczne — przyrządy do włączania i wyłączania prądu elektrycznego urządzone tak, aby końcowa faza wyłączenia trwała b. krótko (dla uniknięcia tworzenia łuku elektrycznego). Dzielą się na ręczne (pokrętne, przyciskowe, drążkowe) i automatyczne. Do W.

E. automatycznych należą W.

E. ochronne, które samoczynnie wyłączają prąd, gdy natężenie przekroczy dopuszczalną granicę (zastępują bezpieczniki topikowe, w których zbyt silny prąd przetapia drucik, tzw. korki). Do wielkich mocy i wys. napięć stosuje się W. E. olejowe, zanurzone w oleju (dla izolacji, chłodzenia i gaszenia łuku).

Wyłączonego środka prawo

łączonego środka.

Wymiana (niem. Ablaut) — zmiana samogłosek w pokrewnych formach wyrazowych: np. brać, biorę, bierze. W językach germ. stanowi ona podstawę tzw. koniugacji mocnej (np. niem. singen, sang, gesungen).

Wymiana — operacja bezgotówkowa polegająca na przeniesieniu tytułu własności pewnego dobra na drugą osobę, która jednocześnie przenosi w zamian posiadany tytuł własności innego dobra na pierwszą osobę, kontrahenta; kupno-sprzedaż, handel; obrót gospodarczy, obrót towarowy. -> II, 145—148, 150, IV, 924.

Wymiar.Linię prostą nazywa się inaczej przestrzenią jednowymiarową, płaszczyznę — przestrzenią dwuwymiarową, przestrzeń w zwykłym rozumieniu — przestrzenią trójwymiarową. Na prostej, w płaszczyźnie i w przestrzeni każdy punkt scharakteryzowany jest odpowiednio przez jedną, dwie lub trzy spółrzędne. Matematycy rozważają „przestrzenie" o większej liczbie W.: np. przestrzeń cztero wymiarową, w której każdemu punktowi odpowiadają cztery liczby, zw. jego spółrzędnymi i, ogólniej, przestrzeń n-wymiarową, w której każdy punkt ma n spółrzędnych. Twory geometryczne zawarte w pewnej przestrzeni mogą mieć W. od niej niższy, np. w przestrzeni trójwymiarowej krawędzie sześcianu tworzą łącznie twór jednowymiarowy, a pow. tego sześcianu — dwuwymiarowy.

Świat i Życie. — V.

Wymierne liczby, ułamkowe liczby — liczby, które dadzą się przedstawić w postaci

p

—. gdzie p jest liczbą całkowitą, q —

ralną. Np. — § iest W. L., natomiast ~\j jest W. L.

Wymiotne środki (emelica) — leki powodujące wydalenie treści żołądka drogą wymiotów ; stosowane w celu usunięcia z żołądka trucizn, przed wchłonięciem ich przez krew. Do W. S. należą: emetyk, siarczan miedzi, siarczan cynku, ipekakuana i i.

Wymiotnica lekarska Ipekakuana, Ura-

goga.

wydalanie przez usta treści pokarmowej żołądka, wywoływane przez silne, gwałtowne skurcze przepony, mięśniówki żołądka i tłoczni brzusznej, powstające na skutek podrażnienia ośrodka wymiotnego znajdującego się w rdzeniu przedłużonym. Ośrodek wymiotny zostaje pobudzony na drodze odruchowej przez czynniki mechaniczne, chemiczne lub psychiczne.

Wymoczki (Infusoria) — gromada pierwotniaków o silnie zróżnicowanej budowie plazmy. Z zewnątrz pokryte rozmaicie ugrupowanymi rzęskami służącymi do poruszania się. Żyją w wodach słodkich i słonych lub pasożytują w i. zwierzętach. Znane są gat. osiadłe i żyjące koloniami. Rozmnażają się przez podział (zachodzi przy tym zjawisko koniugacji) lub pączkowanie. Dzielą się na sześć rzędów. Najbardziej znane W. : pantofelek, trębacz, spi-rosłomum, małżynek i wirczyk.

IV, 43-44, 639, 1589.

Wymowa — sztuka przemawiania, której celem jest przekonanie słuchacza lub też wytworzenie w nim odpowiedniego nastroju, wydobycie pewnego napięcia uczuciowego. Teorią W. zajmowała się retoryka, której tradycje sięgają strż. gr. i rzym. W strż. odróżniano następujące działy W. : polit., prawna oraz okolicznościowa. W czasach chrześcij. dochodzi do tego jeszcze i W. religijna. W. grecka — rozwija się jako odrębna gałąź prozy artystycznej w V w. prz. Chr. Najbardziej znana była W. gr. tzw. epideiktyczna (tj. uroczysta, popisowa; gł. przedstawiciel — Lizjasz) i sądowa (gł. przedstawiciel — Izokrates, 436 — 338 prz. Chr.) oraz polit. (Demostenes, Eschines). W Grecji niepodległej W. cechował tzw. attycki styl, odznaczający się prostotą. W epoce powszechnej rozwijał się styl azjański, tj. W. kwiecista, przeładowana ozdobami i figurami retorycznymi. Pośrednim m. tymi dwoma stylami był tzw. styl rodyjski. Na terenie Rzymu przyjął się gł. styl azjański, którego najwybitniejszym przedstawicielem był Cycero.

Wymuszenie

na zmuszeniu osoby przemocą, albo gioźbą użycia natychmiastowego gwałtu, do rozporządzenia własnym lub cudzym mie-

76

niem, świadka — do złożenia przychylnego zeznania, urzędnika do załatwienia sprawy itd.

Do rzędu nauk badających W. psychiki należy grafologia. Teorie sztuki irracjonalne nawiązujące do Plotyna przeciwstawiają pogląd na sztukę jako na W. przeżyć (np. ekspresjonizm) poglądowi na sztukę jako na obraz czy też naśladowanie rzeczywistości.

Wyrażenie algebraiczne — wyrażenie zawierające tylko znaki działań: dodawania, odejmowania, mnożenia, dzielenia, potęgowania i pierwiastkowania oraz symbole oznaczające

liczby. Np. axt, Yab.

Podlega karze więzienia do dziesięciu lat.

Wyobraźnia -> Fantazja.

Wyobrażenie — przedstawienie obrazowe, konkretne, w przeciwieństwie do pojęć czyli przedstawień nie obrazowych, abstrakcyjnych.

W.

,    są W. A.

1 -j- Vx

Wyrocznia — wróżba przede wszystkim odsłaniająca przyszłość. Także miejsce, gdzie te wróżby były objawiane. W strż. i u ludów pierwotnych wróżono z najróżniejszych znaków (wnętrzności zwierząt, lotu ptaków i i.). Wróżyli kapłani. Najsłynniejsze W. w strż.

spostrzegawcze, spostrzeżeniowe — składnik spostrzeżenia, który stanowi, tylko jakby odbicie w świadomości, kopię, obraz spostrzeganego przedmiotu. W. pochodne — podmiotowe obrazy przedmiotów, pochodzące od dawniejszych W. spostrzeżeniowych. W. pochcdne dzielimy na odtwórcze (pamięciowe) i wytwórcze (fantazyjne).

-* IV, 490.

Wyoming, uaj’oumyN — górski i preriowy stan amer. (St. Zj. A. Pn.) ; hodowla bydła, kopalnie węgla, rolnictwo; 254 000 km², znajdowały się przy świątyniach bogów: Delfy, 226 000 mieszk. Stolica Cheyenne.    Dodona, Cumae i i.

Wyparcie, stłumienie — w psychologii mimo- Wyrok — w procesie karnym: orze-wolne i nieświadome a    jakby zamierzone za-    czenie wydane przez sąd o winie przestępcy i wypomnienie, usunięcie z    świadomości jakiegoś    mierzonej mu karze; składa się z sentencjiW.

przykrego przeżycia, które wskutek tego staje się i uzasadnienia W. W. może zapaść tylko na kompleksem.    -*■ I V, 497. rozprawie. W. zaoczny — W. wydany pod

Wyporność — ciężar wody wyciśniętej    nieobecność oskarżonego, który nie stawił 9ię

przez kadłub obiektu pływającego (wraz z ła-    mimo prawidłowo doręczonego wezwania. W.

dunkiem). Na    zasadzie    prawa Archimedesa    łączny — W. orzekający karę łączną, o ile

W. równa jest    ciężarowi    okrętu lub statku.    przeciwko tej samej osobie z powodu kilku

Wyraża się w tonach metrycznych lub ang., przestępstw zapadły prawomocne wyroki ska-stanowi miarę wielkości    statków i okrętów.    żujące; W. łączny wydaje ten sąd, który wydał

Wypowiedzenie — 1.    — W. umowy o pra-    ostatni wyrok skazujący. W procesie cy-

cę -* Umowy o pracę. 2. — W. wojny — za- wilnym — rozstrzygnięcie stosunku spornego, wiadomienie przeciwnika o zamiarze rozpo- Wyrostek robaczkowy (processus vermi-częcia działań wojennych. Konferencja poko-    formis) — cienki, podłużny, dł. 5—10 cm,

jowa w Hadze    w 1907 r.    uznała konieczność    ślepy wyrostek, łączący się z dolną ścianą

formalnego W.    wojny za    obowiązek państwa    kątnicy; występuje u człowieka i niektórych

rozpoczynającego działania wojenne. -► 11, 60. ssaków, niesłusznie zw. potocznie „ślepą ki-Wypowiedź    — splot    treści przedstawio-    szką". W. R. zapalenie (appendicitia) —

nej, którą z powodu chęci powiadomienia    powstaje na skutek zakażenia woreczka przez

ujmuje mówiący z pewnej postawy. Odróż-    znajdujące się w jego wnętrzu bakterie i po-

nić należy 4 postawy : sądząca, uczuciowa,    woduje owrzodzenia i nacieczenie zapalne w ścia-

woluntalna, mieszana. Podstawowa jest po-    nie woreczka; W. R. ostre zapalenie

stawa    sądząca.    Należy odróżnić    sąd, który    charakteryzuje się przede wszystkim gorączką

żywić    można w    cichości ducha, od    W. Nauką    oraz silnymi bólami brzucha w okolicy wy-

o W. jest składnia.    rostka; wymaga operacji (usunięcia W. R.) w cią-

Wyprawy krzyżowe Krzyiowe wyprawy.    gu 24 godzin. W. R. zapalenie prze-

Wyprawy podbiegunowe, polarne — wy-    wlekłe — nie stanowi odrębnej jednostki cho-

prawy    odkrywcze lub badawcze w pn. lub pd.    robowej, należą tutaj rozmaite sprawy, powo-

strefie    polarnej.    Dawniej podczas    W. P. po-    dujące stałe lub okresowe bóle w okolicy wy

płoty; w przypadkach uporczywych — leczenie operacyjne.

Wyrozub (Rutilua frisii Nordm.) — ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidae.); występuje w basenie Morza Czarnego i Azowskiego. Ubarwienie srebrzyste, do 60 cm dł.

Wyróżnik -+ Kwadratowe równanie, Trójmian kwadratowy.

Wyrwicz Karol - (1717-1793), jezuita, w użyciu potocznym W. znaczy tyle, co słowo. pedagog; położył duże zasługi dla reformy szkół Badaniem W. twarzy zajmuje się fizjonomika. jezuickich. W 11. 1767-1773 rektor

sługiwano się zaprzęgiem psim, obecnie odbywa rostka, ew. z nieznacznymi wzniesieniami cie-się je przede wszystkim na samolotach oraz na statkach (na morzach polarnych) o specjalnej konstrukcji, umożliwiającej wytrzymywanie nacisku kry lodowej. art. „Antarktyda", I,

218-225 i „Arklyda", I, 324-331.

Wyprysk -*■ Egzema.

Wyraz — uzewnętrznienie doznań psychicznych przy pomocy mimiki i ruchów, przede wszystkim jednak przy pomocy mowy. Stąd

warszaw-

(1809—1873), generał, jeden z przywódców obozu demokratycznego na emigracji; w r. 1849 dowódca polskiego legionu na Węgrzech, w r. 1802 kierownik polskiej szkoły wojskowej w Genui, potem w Cu-neo, w r. 1803 organizował oddział powstańczy w Galicji. Napisał: „Kurs sztuki wojskowej" i i.

Wysocki Piotr — (1797—1876), oficer Szkoły Podchorążych w Warszawie, organizator spisku i napadu podchorążych na Belweder w r. 1830; podczas powstania listopadowego adiutant Skrzyneckiego, wzięty do niewoli podczas szturmu Warszawy i skazany na zesłanie, na którym przebywał 26 lat. Pozostawił „Pamiętniki" i i.

Wysoka — jeden z najwyższych szczytów w Tatrach Wysokich, przez który przechodzi granica polsko-słowacka., m. Rysami a Gankiem. 2606 rń wys.

Wysokie Mazowieckie — m-to pwt. w woj. białostockim nad Brokiem. 4000 mieszk.

Wysoki Kościół -► High Church.

odległość

synem

i młodość spędził u ojca, w domu Długosza u podnóża Wawelu. W 11. 1887 — 1890 studia malarskie pod kierunkiem Jana Matejki, w r. 1891 i 1894 w Paryżu. W r. 1900 zaślubił Teofilę Spytkównę, prostą kobietę z ludu. W r. 1900 powołany na katedrę malarstwa dekoracyjnego i kościelnego w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Sztuka malarska W. przeciwstawia się zarówno naturalizmowi jak impresjonizmowi. Założenia zasadniczo dekoracyjne, dążenie do stworzenia stylu (wpływy Puvis de Chavannes, secesji), symbolizm. Twórczość plastyczna W. obejmuje zarówno malarstwo sztalugowe (portrety, kwiaty, pejzaże), jak sztukę dekoracyjną. W tej dziedzinie — znaczenie epokowe. Także na wielką miarę zakrojone projekty architektoniczne. Gł. dzieła: projekty witraży: do katedry kra-

skiego Collegium Nobilium. Wydał: „Jeografia czasów teraźniejszych", „Jeografia powszechna" i i.

Wyrzutnia — 1. — torpedowa — podwodne lub nadwodne urządzenie w kształcie rury do wyrzucania (najczęściej przy pomocy sprężonego powietrza) torped z torpedowca, łodzi podwodnej itd. 2. — bombowa — urządzenie do zrzucania z samolotów bomb umieszczonych w kadłubie lub pod skrzydłami.

Wyrzysk — m-to pwt. w woj. poznańskim. 1000 mieszk.

Wysięk (ezaudatum) — produkt przeważnie płynny, powstający w tkankach dotkniętych t. zw. zapaleniem wysiękowym, na skutek przepuszczalności naczyń dla składników krwi. Płyn wysiękowy, w odróżnieniu od przesięku, jest mętny, o ciężarze właściwym 1,018—1,021, zawiera dużo białka i komórek wysiękowych. W zależności od składu, odróżniamy W. surowiczy, stosunkowo przezroczysty z małą liczbą komórek, włóknikowy, obfitujący we włóknik oraz ropny, z dużą liczbą leukocytów, o cechach ropy.

Wysłodki — pozbawiona cukru krajanka buraków cukrowych, pasza dla bydła.

-► I, 1045.

Wysłouch Bolesław — (1865—1937), polityk, publicysta i działacz społeczno-ludowy, jeden z twórców ideowych ruchu ludowego w Polsce.

Wysock — m-ko poleskie nad Horyniem, w śrdw. stolica udzielnego księstwa rus. 4000 mieszk.

Wysocka Stanisława — (* 1878), wybitna artystka dramatyczna i reżyserka. Grywa gł. role dramatyczne w sztukach Szekspira, Słowackiego, dramatopisarzy strż. i i.; także role charaktery sty c zne.

Wysocki Józef

Wysokościomlerz — przyrząd pokładowy lotniczy wskazujący wys. lotu na zasadzie pomiaru ciśnienia atmosferycznego (-► Barometr), które maleje wraz z rosnącą wysokością.

Wysokość (w muzyce) — własność tonu lub dźwięku zależna od częstości fal głosowych. Tonom i dźwiękom niższym odpowiada częstość mniejsza. Zmianę W. osiąga głos przez zmianę napięcia strun głosowych (im silniejsze napięcie, tym wyższy dźwięk); w instrumentach strunowych ton jest tym wyższy, im cieńsza, krótsza i silniej napięta struna, w dętych — im krótszy słup powietrza drga w rurze instrumentu.

-►//. 105.

Wysokość astronomiczna

kątowa gwiazdy od horyzontu astronomicznego. (-*■ Sferyczne epólrzędne).

Wysokość bezwzględna, absolutna — wys. góry, położenia miejscowości, liczona od poziomu wody w oceanie; wysokość względna — wys. góry liczona od podnóża.

Wysowa — uzdrowisko karpackie w pwt. gorlickim; źródła szczaw żelazisto-słonych. 7000 mieszk.

Wyspa — część lądu otoczona dookoła morzem (lub innym zbiornikiem wodnym, np. W. rzeczna). W. przybrzeżne są najczęściej resztkami lądu zatopionego transgresją morza. Przy regresji morza (tj. ruchach wynoszących ląd) wyłaniają się z dna W., które były najwyższymi wzniesieniami dna; są to najczęściej W. pochodzenia wulkanicznego. Istnieją także W. koralowe, wytworzone z atoli i raf, W. powstałe z osadów rzecznych, piasku niesionego prądem morskim i i. Rozróżnia się W. festo-nowe — uszeregowane podłużnie, równolegle do wybrzeża; W. oceaniczne — znajdujące się daleko od lądu stałego na otwartym oceanie; W. pobrzeżne — leżące w pobliżu wybrzeża lądu. Grupa W. nosi nazwę archipelagu.

-*•/, 392.

Wyspiański Stanisław — (1809-1907), poeta-wieszcz i malarz, mistrz słowa i pędzla. Był Franciszka W., rzeźbiarza. Dzieciństwo

7(5*

wg kodeksu karnego przestępstwo zagrożone karami zasadniczymi więzienia do 11. 6, aresztu powyżej 3 miesięcy lub grzywną powyżej

Wystruć, niem. Insterburg — m-to wsch.-prus. nad Pregołą. 41.000 mieszk.

zmiany

W. T.

kowskiej („Kazimierz Wielki"), lwowskiej („Jan Kazimierz", „Polonia nie wykonane; dla kościoła franciszkanów Krakowie („Św. Franciszek z Asyżu", „Św. alomea" i i.), wykonane. Obrazy sztalugowe: „Caritas", „Macierzyństwo" ii., wiele portretów. Sztuka dekoracyjna i graficzna : wnętrze domu lekarskiego w Krakowie, rysunki do czasopisma „Życie", ilustracje do „Iliady" w przekładzie Rydla, projekty kilimów, mebli i i. Wielkie zasługi położył też W. jako odnowiciel piękna książki polskiej. W. wyszedł jako poeta z nastrojów Młodej Polski, aby z czasem wznieść się przede wszystkim w szeregu utworów dramatycznych do potężnych wizyj antyku („Meleager", 1898, „Protesilas i Lao-damia", 1899, „Achilleis", 1903, „Akropolis", 1904, „Powrót Odysa" 1907) ; Polski lechickiej („Legenda" 1897, II redakcja 1904), piastowskiej („Bolesław Śmiały", rapsod 1900, red. II 1902, „Kazimierz Wielki", rapsod 1900, „Piast", rapsod 1903, „Henryk Pobożny", rapsod 1903, „Bolesław Śmiały", dramat 1903, „Skałka" 1907) i walczącej („Warszawianka" 1898, „Lelewel" 1898, „Noc listopadowa" 1904). Poprzez śmiały realizm („Klątwa" 1899, „Sędziowie" 1900, wyd. 1907, a także i „Wesele" 1901, uzupełnione w IV wyd. w r. 1908) doszedł W. do dramatów, w których zamknął swój krytyczny sąd o Polsce współczesnej („Wesele"), a przeciwstawiwszy się romantycznemu histo-ryzmowi i kultowi przeszłości (rapsod „Kazimierz Wielki", częściowo „Legion" 1900, „Wyzwolenie" 1903, II wyd. zmienione 1906) wyczarował obraz przyszłej państwowej Polski. „Wesele", arcydzieło stanowiące szczyt twórczości W. wstrząsnęło psychiką społeczeństwa polskiego, budząc je niejako z letargu, „Wyzwolenie" zaś było potężnym przejawem wiary w powstanie państwa polskiego. W. wydobył z języka polskiego nowe siły, teatrowi polskiemu wskazał nieznane przedtem drogi, a w swej twórczości dramatycznej potrafił powiązać pewien prymitywizm form ludowych z nadzwyczajną plastyką wyrazu, zdolnością wywoływania wstrząsających nastrojów i muzycznością. Oprócz wymienionych utworów: liczne przepiękne liryki, genialny przekład-parafraza „Cyda" Corneille’a (1907), studium o „Hamlecie" Szekspira, „Śmierć Ofelii" (scena dramatyczna, 1907), „Zygmunt August" (sceny dramatyczne, 1907), fragmenty, uwagi i i. Wyd. zbiorowe: tom I—V w opracowaniu A. Chmielą i T. Sinki, VI — VIII L. Płoszewskiego.

I, 668, 1177, 1178, 1246, U, 949, III, 609, IV, 232, 247, 552, 601,    1058, 1061,

1062, 1221.

Występek

3000 zł.

Wysypka, osutka (emnthema) w skórze (także w błonach śluzowych), polegające na występowaniu licznych wykwitów skórnych obok siebie w postaci plam, guzów, bąbli, pęcherzy albo krost.

Wyszków — m-to w pwt. pułtuskim nad Bugiem, 11 000 mieszk.

Wyszogród — stary gród mazowiecki nad Wisłą w pwt. płockim, woj. warszawskim. 5000 mieszk.

Wyścigi — 1. — W. konne — sport znany już w strż., w Europie uprawiany od XVI w. (w Anglii). Rozpowszechnienie się W. wpłynęło na specjalny kierunek w hodowli konia. Rozróżnia się biegi płaskie, z przeszkodami i myśliwskie. Najsłynniejsze W. konne na świecie: ang. Derby, w Longchamps i w Auteil we Francji. Obok swego czysto sportowego charakteru W. konne stanowią specjalnie atrakcyjną rozrywkę mas ze względu na uprawianie w związku z nimi totalizatora. -* I, 1065 — 1066, III, 80. 2. - W. kolarskie -* Kolarstwo.

Wyświecanie — w dawnej Polsce kara polegająca na wygnaniu z miasta (nazwana tak dlatego, że pachołkowie miejscy wyprowadzali z pochodniami przestępcę za bramy miasta).

Wyświęcanie — udzielanie święceń kapłańskich ; prawo udzielania wyższych święceń kapłańskich przysługuje jedynie biskupom, niższych święceń za zezwoleniem papieża mogą czasami udzielać także opaci pewnych klasztorów. Wyświęca się zwykle alumnów seminariów na kapłanów w okresie t. zw. „suchych dni". (-*■ Kapłaństwo, Święcenia).

Wytłaczanie — wgniatanie wklęsłości lub wzorów w blachę metalową (za pomocą pras, analogicznie do tłoczenia) lub inny materiał.

Wytłoki -> Makuchy.

Wytrawianie — 1. -* Trawienie. 2. — w far-biarstwie niszczenie miejscami barwika na tkaninie odpowiednimi chemikaliami (-> Hydro-siarczyn sodu) celem otrzymania białego wzoru na barwnym tle.-

Wytrzeszcz (ezophtalmus) — znaczne uwypuklenie jednej lub obu gałek ocznych, występujące przy niektórych chorobach oczodołu; obustronny W. jest charakterystycznym objawem choroby Basedowa.

Wytrzymałość na rozciąganie, ściskanie, zginanie itp. — naprężenie (iloraz siły przez przekrój, wyrażone zwykle w kg/cm* lub kg/mma), wywołujące zniszczenie próbki badanego tworzywa. Wymiary próbek i sposób wykonywania pomiarów są ściśle znormalizowane.

III, 573-574.

Wytrzymałość tworzyw — dział mechaniki stosowanej, nauka o odkształceniach ciał obciążonych. Wzory matematyczne w oparciu o wyniki laboratoryjne pozwalają

wy-

W. ob-

naj pospolitszy w wodach

-+II, 785-786, 787, 788-789.

szawie

obliczyć siły i odkształcenia występujące w projektowanym obiekcie technicznym.

-*III, 572-576.

Wytwórczość — to samo, co produkcja.

Wywar — w gorzelnictwie pozostałość (niedo-gon) po oddestylowaniu alkoholu ze sfermentowanej masy. Stosuje się jako pasza dla bydła.

Wywiad —    1. -> Interwiew. 2. — po

szukiwanie, zbieranie wiadomości, zwł. przeprowadzane drogą poufną, skrycie. W. przeprowadzany dla celów wojskowych, gospodarczych itp. przez specjalnych agentów, płatnych lub pracujących ideowo — szpiegostwo; osoby pracujące dla W. wiadowcy lub szpiedzy. Walka z cym — przeciwwywiad (lub kontrwywiad). Schwytani na gorącym uczynku pracownicy W. obcego podlegają ciężkim karom, do kary śmierci włącznie, zwł. o ile pracują na szkodę państwa, którego są obywatelami.

Wywiadowca policji — stopień w policji śledczej, odpowiadający posterunkowemu ; również określenie funkcji.

Wywiady, anamneza (anamnesis) — zbierane przez lekarza u chorego i jego rodziny dane, dotyczące ogólnego stanu zdrowia, warunków pracy itp. osoby chorej oraz objawów w początkowych okresach choroby. W. są zbierane przed przystąpieniem do badania chorego.

Wywłaszczenie — ekspropriacja; przymusowe odpłatne lub nieodpłatne odebranie lub ograniczenie przez państwo prywatnej własności dla celów publicznych, np. gruntów pod budowę kolei; rekwizycja (dla celów wojskowych).

Wywłócznik ( Myriophyllum) — rodzaj roślin wodnych, pokrewnych wiesiołkowi. 40 gat. w obszarach ciepłych i Umiarkowanych, u nas 3 gat.; dł. pędy o liściach pierzastosiecznych, zanurzonych w wodzie; drobne kwiaty zielonawo-białe lub różowe po kilka w okółku, na wyrastającym ponad wodę pędzie kwiatonośnym. W. kłosowy stojących.

Wywoływacze — w fotografii odczynniki, przy pomocy których uzyskujemy obraz na kliszy, błonie lub papierze fotograficznym („nocnym"). Roztwory substancyj odtlenia-jących (jak hydrochinon, metol i i.), siarczynu sodu i sody lub potażu. W. działa na sole srebra, zawarte w emulsji światłoczułej, wydzielając z nich w miejscach naświetlonych czarny osad metalicznego srebra.

Wywóz, eksport -- sprzedaż towarów za granicę. W. kapitałów — lokowanie kapitałów za granicą w postaci wkładów w bankach zagranicznych, skupu zagranicznych akcyj i papierów wartościowych, wywozu pieniędzy i złota z kraju. Wywozowe premie -*■ Premie. Wywozu zakazy, ograniczenia wydawane przez władze państw. — dla zatrzymania w kraju potrzebnych surowców, lub ze względów polit. Polityka wywozowa — zarządzenia władz państw., regulujące wywóz towarów : ułatwienia lub ograniczenia wywozowe, taryfy przewozowe, kontyngenty, cła i kredyty wywozowe, zwrot ceł, premie za wywożone towary.

Wyz (Huso huso L.) — ryba z rodziny jesiotr owatych (Acipenseridae) ; występuje w Morzu Czarnym, Kaspijskim i Adriatyku, skąd wchodzi do rzek. Barwa grzbietu ciemnoszara, brzuch brudno-biały, pysk żółtawo-biały; do 9 m dł., waga do 1400 kg; dostarcza pośledniejszego kawioru.

Wyzewa Teodor, de (Wyżewski) — (1863 — 1914), pisarz fr., z pochodzenia Polak. Wydał: ,,Le mouvement socialiste en Europę" („Ruch socjalistyczny w Europie"), ,,Contes chrHieni" („Opowiadania chrześcij.") i i. Tłumaczył na język fr. utwory literatury polskiej.

Wyzwolenie — radykalne stronnictwo chłopskie grupujące gł. włościan małorolnych i bezrolnych, powstałe w r. 1915; w czasie wielkiej wojny popierało P. O. W. i politykę Piłsudskiego, w r. 1919 połączyło się z „Piastem", w r. 1920 nastąpił na tle ideowym rozłam z tym stronnictwem. Po r. 1926 w opozycji do rządu, w r. 1935 weszło w skład Stronnictwa Ludowego.

Wyzwbliny — nadanie uczniowi rzemieślniczemu tytułu samodzielnego rzemieślnika, związane z ukończeniem terminu, praktyki w rzemiośle i zdaniem egzaminu na czeladnika przed komisją egzaminacyjną cechu, izby rzemieślniczej .

Wyzwolone sztuki -*■ Arles liberales.

Wyż barometryczny -> Antycyklon.

Wyże! -> Pointer, Setter.

Wyższa konieczność — okoliczności usprawiedliwiające działanie podjęte w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego dobru własnemu lub cudzemu, o ile niebezpieczeństwa tego nie można inaczej uniknąć. Takie działanie nie podlega karze, choćby doprowadziło do naruszenia dobra osoby napadającej. W razie przekroczenia granic W. K.sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

Wyższa Szkoła Dziennikarska w War-szkoła prywatna, nie akademicka, kształcąca dziennikarzy i publicystów. Istnieje od r. 1917, pocz. przy Wolnej Wszechnicy Polskiej, od r. 1927 jako szkoła samodzielna. Czas trwania studiów: trzy lata.

Wyższa Szkoła Handlowa, skrót: W. S. H. -> Szkoła Główna Handlowa.

Wyższa Szkoła Handlu Zagranicznego we Lwowie — prywatna szkoła akademicka. Istnieje od r. 1922 zał. przez lwowską Izbę Handlowo-Przemysłową. Czas trwania studiów: trzy lata. Od r. 1938 Akademia Handlu Zagranicznego.

Wyższa Szkoła Wojenna (W. S. Woj.) — najwyższa uczelnia wojskowa w Polsce; przy-

gotowuje oficerów wszystkich broni do pracy w sztabach i na wyższych stanowiskach w wojsku. Kandydaci podlegają surowej selekcji, egzaminom i praktyce. Kurs trwa 2 lata. Absolwenci otrzymują tytuł naukowy „oficerów dyplomowanych" i mają w służbie państwowej uprawnienia analogiczne z absolwentami i. wyższych uczelni.

Wyższe Studium Handlowe w Krakowie — prywatna szkoła akademicka. Istnieje od r. 1925. Czas trwania studiów: trzy lata.

Wzdręga czerwionka (Scardinius erythroph-thalmus) — ryba z rodziny karpiowatych (Cypri-nidae), z rzędu kostnoszkieletowych (Teleostei). Ciało do 30 cm dł., żółtawe ubarwienie. Występuje w wodach stojących i słabo płynących Europy.

Względności teoria -* Teoria względności.

Wziernik ->■ Wziernikowanie. W. oczny -*■ Oftalmoskop.

Wziernikowanie (endoscopia) naturalnych kanałów lub jam ciała za pomocą specjalnego przyrządu, tzw. wziernika (endoskopu) ; najczęściej stosuje się W. do badania ucha, nosa, pęcherza moczowego, odbytnicy, przełyku, krtani, tchawicy i oskrzeli.

Wziewanie -»• Inhalacja.

Wzmacniacz, wzmacniak, amplifikator — urządzenie do wzmacniania napięcia i mocy prądów zmiennych lub szybkozmiennych diotechnice i teletechnice, przy użyciu lamp katodowych, kosztem lokalnego źródła energii elektrycznej. Napięcia mające ulec wzmocnieniu doprowadzane są do siatki lampy W.; prąd anodowy tej lampy wykazuje analogiczne wahania, lecz o amplitudzie zwiększonej.

IV, 528-529.

Wzmacniacze wzmacniające zbyt słabe (blade) negatywy. Odczynniki te reagują ze strąconym na płycie srebrem, zwiększając ilość osadu i tym samym zaciemnienie płyty.

Wzmacniające tkanki w organach roślinnych — komórki o grubych błonach nadające organom roślinnym sztywność. W. T. są: twardzica, włókna, zwarcica.

Wznoszenie proste, relctascencja — jedna ze współrzędnych astronomicznych gwiazdy,

-+JF, 1436, 1443.

badanie

w ra-

w fotografii odczynniki

X (lub Xe) — s. chem. pierwiastka ksenonu. Xanthi — gr. m-to w Tracji u stóp gór Rodope, znane mieszk.

Xanthorrhoea, gromokłośnik — rodzaj drzew

pniu kłodzina-

z uprawy tytoniu. 36 000

z rodziny liliowatych, o stym, z koroną liści podłużnych na szczycie;

łuk (lub odpowiadający mu kąt) mierzony na równiku astronomicznym od punktu równonocy wiosennej do koła przechodzącego przez daną gwiazdę i bieguny niebieskie. ('-»■ Sferyczne spólrzędne).

Wznowienie postępowania — powtórzenie od pocz. całego procesu sądowego, zarządzane w przypadku, jeśli po uprawomocnieniu się wyroku wyjdą na jaw okoliczności, które mogą wpłynąć na zmianę wyroku, np. nieznane poprzednio dowody niewinności skazanego.

Wzory chemiczne przy pomocy s. chem. skład ogólny danego związku chemicznego (W. Ch. empiryczne) lub rozmieszczenie i sposób powiązania atomów w cząstce (W. Ch. strukturalne). Zwł. celowe jest stosowanie W. Ch. strukturalnych w chemii organicznej ze względu na izomerię. Kwas octowy o wzorze strukturalnym

skróty określające

H—C—C

OH

i ester metylowy kwasu mrówkowego

H—C

/°

\o—C^H

mają np. wspólny W. Ch. empiryczny C₂H₄0₂.

Wzorzec, etalon, szablon —ciało lub przyrząd odtwarzający dokładnie jednostkę lub określoną liczbę jednostek pewnej wielkości fizycznej, np. dł. (W. metra), oporu elektrycznego (W. oma) itd. Służy do cechowania przyrządów mierniczych i ich sprawdzania przy legalizacji. Istnieją wzorcowe ogniwa o określonej sile elektro-bodźczej, termometry itp.

Wzrok

zmysł widzenia, zdolność spostrzegania przedmiotów za pomocą oka, a mianowicie takich ich cech, jak barwa, kształt, położenie, wielkość, odległość, bryłowatość, szybkość i kierunek ruchu. -► arl. „Oko", III, 1106-1117 i art. „Wzrok", IV, 1486-1494; III, 947-949.

Wzrost powiększanie rozmiarów ustrojów żywych związane z przewagą procesów przyswajania nad procesami rozkładu w komórkach rosnącego ustroju.

IV, 1581.

tworzą gęste zarośla; niektóre gat. dostarczają żywicy. 11 gat. rośnie w Australii.

Xanthos — w strż. najznaczniejsze m-to Licji (pd.-zach. Azja Mn.), zburzone w r. 545 prz. Chr. przez Persów i w r. 43 prz. Chr. przez Brutusa.

Xantorrhoea.

Xenie (gr. = podarki) — cięte epigramaty, w których Goethe i Schiller rozprawiali się ze swoimi przeciwnikami literackimi i w uszczypliwy sposób krytykowali twórczość niektórych swoich współczesnych.

Xingu — prawy dopływ Amazonki w Brazylii środk.; wypływa z wyżyny Mato Grosso. 2000 km dł. (z tego, z powodu wi-

rów, tylko 150 km żeglownych), 400 000 km* dorzecza.

Xochicalco — ruiny m-ta Tolteków w Meksyku ; zachowały się resztki fortyfikacyj i świątynia na szczycie piramidy, z pięknymi płaskorzeźbami.

X promienie — nazwa promieni Róntgena nadana im przez odkrywcę, stosowana dotąd w Anglii i Francji.

Y — s. chem. pierwiastka itru.

Yale University, jejl juny’wa:rsyty — jeden z największych uniw. St. Zj. A. Pn. zał. w r. 1701 jako kolegium przez gubernatora Madrasu Elihu Yale w New Haven (Connecticut), w r. 1887 podniesiony do stopnia uniw.; posiada, fi prócz wydziałów uniwer., te- a! chniczną wyższą szkołę, aka-demię sztuki, instytut mu- i PK zyczny, muzea, obserwatoria, MW księgarnie.    ¹

Yamagata Aritomo, ks. —

(1838 — 1922), feldmarszałek i polityk jap., konserwatysta i nacjonalista; kilkakrotny minister, szef sztabu generalnego w r. 1878 i w czasie wojny ros.-jap. Jeden z twórców nowoczesnego wojska jap. W 11. 1898—1900 premier.

Yamamoto Gombei, hr. jap. admirał i polityk, w 11. 1898—1906 minister marynarki, organizator floty jap.; w 11. 1913 — 1914 i w r. 1923 premier.

Yankee, 'jkNki (ang.) Jankes.

Yankee-Doodle, 'jkNki ’du:dl (ang.) — stary hymn amer., ułożony w r. 1755 przez lekarza wojskowego Sheksburga; melodia zapożyczona z wojskowej piosenki z czasów Cromwella.

Yard -► Jard.

Yarmouth, 'ja^ma-# — 1. — m-to amer. w Nowej Szkocji. Port rybacki, budowa statków. 7000 mieszk. 2. — Great Y., grejt Y. — m-to portowe w hr. Norfolk, Anglia wsch. i kąpielisko morskie; rybołówstwo, warsztaty okrętowe. 60 000 mieszk.

Yb — s. chem. pierwiastka iterbu.

Yeats William Butler, jejts '„yljam ’bitl8r — (* 1865), poeta irl. piszący po ang. Twórczość Y. wiąże się z odrodzeniem celtyckim końca XIX w., zawiera pierwiastki mistyczne i symboliczne. Poezje liryczne ,,The Lover tells of the Rosę in his Heart" („Opowieści kochanka o róży w jego sercu"), ,,The Roseof Peace" („Róża pokoju"), ,,The Sorrow of Love" („Smutek miłości") i i., dramaty poetyckie ,,The Countess Cathleen"

w* I—

[rn-

Yale Universlty.

(1852-1933),

(„Hrabina Cathleen") i i. tłumaczone na polski m. i. przez Kasprowicza. Zebrał ludowe podania gaelickie w tomie ,,Poem8 and Ballads of Young Ireland" („Poematy i ballady młodej Irlandii"). W r. 1923 otrzymał nagrodę Nobla.

Yellowstone, 'jeloustoun — prawy dopływ Missouri; wypływa z Gór Skalistych, 1600 km dł., z tego 1300 km żeglownych.

Yellowstone Park, 'jeloustoun pa:rk — największy amer. rezerwat przyrody i park narodowy, u źródeł rzeki tejże nazwy, w stanie Wyoming (St. Zj. A. Pn.). Utworzony w r. 1872, obejmuje pow. 8670 km*. Znajdują się tu gejzery, wulkany błotne, jeziora, wodospady, kaniony, wspaniałe okazy roślin, zwł. szpilkowych i zwierząt.

Yeoman, 'joumon — w śrdw. Anglii określenie człowieka wolnego ze stanu niższego niż rycerz; później — dzierżawcy i drobnego właściciela gruntu.

Y, M. G. A., „aj em si ej (skrót z ang. Young Men Christian Assoeiation, ji2N men 'krystjan a,sousj’ejszan = Chrześcij. Stowarzyszenie Młodych Mężczyzn — amer. organizacja kulturalno-oświatowa, zał. w r. 1844 przez G. Williamsa w Londynie, w r.

1851 przeniesio- J na do Bostonu, *^0 mająca na celu podniesienie moralnego, u-mysłowego i fizycznego poziomu młodzieży, nad którą roztacza opiekę i której dostarcza kulturalnych rozrywek. Y. M. C. A. odegrała ogromną rolę w wielkiej wojnie, prowadząc domy żołnierskie, świetlice i roztaczając opiekę nad żołnierzami wojsk sprzymierzonych. Organizacje Y. M. C. A. istnieją w większości państw. W Polsce od r. 1919. Polska Y. M. C. A. posiada 3 własne domy (w Warszawie, Krakowie i Łodzi), prowadzi kolonie i obozy letnie dla chłopców, kluby sportowe, towarzyskie, sekcje oświatowe. — W Ameryce istnieje także żeński

d aaT^Triin mmmm

Gmach polskiej Y. M. C. A. w Warszawie.

Yoshihlto

IV, 1342.

-► II, 364, 676,1 V, 426.

(1858-1931),

odłam, tzw. Y. W. C. A. (Young Women Christian Association = Chrześcij. Stowarzyszenie Młodych Kobiet).

Yonkers, ’joNkarz — m-to w stanie Nowy Jork (St. Zj. A. Pn.), nad rzeką Hudson. Fabryki dywanów, kapeluszy, wyroby jedwabne. Stanowi willowe przedmieście pn. N. Jorku. 135 000 mieszk. (w r. 1880 — 19000 mieszk.). Ok. 5000 Polaków.

Yonne, jon — lewy dopływ Sekwany we Francji środk. Połączony kanałami z Saoną i Loarą. 293 km dł. (z tego 108 km żeglownych), 10 887 km² dorzecza.

York, jo:rk — przemysłowe m-to pn. Anglii, siedziba prymasa Anglii, stolica hrabstwa tejże nazwy, 85 000 mieszk.; hrabstwo Y. dzieli się na trzy części; pn. i wsch. stanowią ośrodek rolniczy i hodowlany, zach., obejmująca bogate zagłębie węglowe i złoża rudy żelaznej, jest ośrodkiem przemysłu metalurgicznego.

York, ’jo:rk — tytuł książęcy drugiego syna króla ang. Nadany po raz pierwszy w r. 1385 przez Edwarda III synowi, Edmundowi Long-ley, zał. rodu Y., którego najwybitniejszym przedstawicielem był król ang. Edward IV. Obecny król ang. Jerzy VI nosił przed wstąpieniem na tron tytuł ks. Y.

York Półwysep, ang. Cape-York, kejp jo:rk — pn. część Kraju Królowej w Australii, m. Morzem Koralowym i Zatoką Karpentaria. Znajdują się tu osady górnicze i porty.

Yosemite, jou’semyti — rezerwat i park narodowy amer. w górach Sierra Nevada w Kalifornii, zał. w r. 1890. Obejmuje przestrzeń 3920 km². Odznacza się niezwykłą malowniczo-ścią krajobrazu. Słynne są tutejsze olbrzymie sekwoje, przekraczające nieraz wiek 1000 lat.

(1879—1926), cesarz jap. od r. 1912. Wskutek choroby umysłowej Y. od r. 1921 regencję sprawował jego syn, obecny cesarz Hirohito.

Young Brigham, ’jra 'brygam — (1801 — 1877), głowa amer. sekty mormonów, z którymi osiedlił się nad Słonym Jeziorem. W 11. 1845 — 1847 założył stan mormonów Utah.

Young Edward, ’ji2N ’eduard — (1681 — 1765), poeta i dramaturg ang., twórca filozoficznego poematu ,,The Night Thoughts" („Myśli nocne"). Przejawia tendencje romantyczne. Pisma Y. (,,Conjectures on Original Composition") odegrały znaczną rolę w wyzwalaniu się twórczości oryginalnej spod rygoru prawideł.

Young Owen, ji3N ’ouyn — (* 1874), amer. prawnik, ekonomista, działacz gospodarczy. Powołał do życia Bank Wypłat Międzynarodowych dla przeprowadzenia i finansowania spłat reparacyjnych przez Niemcy wg planu Y. Y. plan — plan ostatecznego uregulowania niem. zobowiązań reparacyjnych opracowany w r. 1929 przez międzynarodową komisję rzeczoznawców pod przewodnictwem Y. Y. plan zastąpił w r. 1930 poprzednio obowiązujący plan Dawesa. Ustalał okres spłat rat reparacyjnych Niemiec na przeciąg 59 lat. Przyjęty przez parlament niem. 12 marca 1930 r. W lipcu 1932 r. konferencja lozańska, uznawszy niemożność spłacania przez Niemcy rat wg planu Y., zaniechała go.

Young Thomas, j^N 'tomas — (1773—1829), lekarz i fizyk ang. Gł. prace w dziedzinie optyki, m. i. nad mechanizmem działania oka. Odkrył zjawisko interferencji, rozwinął teorię falową światła.

Youngstown, 'jeNstaun — m-to w stanie Ohio (St. Zj. A. Pn.). Ożywiony przemysł metalurgiczny, rozwinięty dzięki pobliskim kopalniom węgla i rudy żelaznej. 170 000 mieszk. (ok. 3000 Polaków).

Ypres, ipr, flam. Ypern — m-to w belg. części Flandrii. Słynne zabytki śrdw. Y. (hale gotyckie z XIV w., kościół z XV w., ratusz) ucierpiały podczas wielkiej wojny. W okolicy Y. zastosowali Niemcy dnia 22 kwietnia 1915 r. po raz pierwszy z dużym skutkiem gazy bojowe (chlor), tutaj użyli po raz pierwszy, nazwanego tak dlatego, iperytu w 1917 r. 16 000 mieszk.

Ypsilantls — gr. rodzina fanariotów, zasłużona w walkach o niepodległość Grecji. 1. — Alexandar — (1792—1828), generał w wojsku ros. W r. 1821 stanął na czele powstania gr. przeciw Turcji w księstwach naddunajskich. Po klęsce 1821 r. zbiegł do Austrii, gdzie był więziony do 1827 r.; zwolniony za wstawiennictwem cara ros. 2. — Demetrios — (1793 —1832), brat poprz., wódz powstańców gr., objął w 1828 r. dowództwo we wsch. Grecji i przyczynił się do zwycięskiego zakończenia wojny o niepodległość.

Ysaye Eugćne, isć eżćn belg. skrzypek i kompozytor utworów skrzypcowych. Stworzył nową szkołę gry na skrzypcach. Był profesorem królewskiego konserwatorium w Brukseli i dyrygentem orkiestry amer. w Cincinnati.

Yser, izór — mała rzeczka we Flandrii; w czasie wielkiej wojny toczyły się na jej (zalanych dla celów obrony wodą) brzegach zacięte walki pozycyjne niem.-ang.

Yssel, Ijssel — 1. — prawy dopływ dolnej Mozy w Holandii; uchodzi powyżej Roter-damu. 2. -* Ijssel.

Yucca — rodzaj drzew z rodziny liliowatych; 27 gat. w Ameryce Środk. i Pn. Niektóre gat. hodowane jako pokojowe; liście dostarczają włókien użytkowych.

Yukon -*■ Jukon.

Zaałtajskłe Góry — zach. przedłużenie gór Tianszań w Azji Środk. Najwyższy szczyt, Kaufmanna dziś Lenina, 7128 m wys.

Zab — dwa lewoboczne dopływy Tygrysu w Kurdystanie. Wielki Z. — wypływa w Persji. Dł. 425 km. Mały Z. — wypływa i uchodzi na pd.-wsch. od Wielkiego. 400 km dł.

Zabajkalski Kraj — dawna nazwa Syberii między Bajkałem a Amurem.

Zabawkarstwo

szawa.

rozpowszechnione

Austrii

(1754-1821), komediopisarz warszawski epoki stanisławowskiej.

Rozpoczął od patriotycznych satyr i paszkwilów polit. pisanych podczas sejmu czteroletniego (z tych najbardziej znany wiersz ,,Ioan-nes Sarcasmus", piętnujący egoizm magnatów polskich). Zasłynął jako autor komedyj, których napisał 54, przerobionych z repertuaru fr.

XVIir w. (Marivaux, Destouches, Diderot,

Beaumarchais i i ), ale znakomicie dostosowanych do lokalnego kolorytu polskiego. Komedie Z. są wiernym obrazem satyrycznym społeczeństwa polskiego XVIII w.; chłoszcze w nich Z. zarówno rozluźnienie obyczajów i lekkomyślność „postępowej" Warszawy, jak i sarmatyzm zacofanej prow. zamieszkanej przez drobną. szlachtę. Najbardziej znane komedie: „Fircyk    mencie austr. Koło Polskie (-*■ Kolo Polskie).

w zalotach", „Sarmatyzm", „Zabobonnik" ii.    W r. 1867 — w dużej mierze dzięki staraniom

IV, 226.    namiestnika Gołuchowskiego — wprowadzenie

Zabłudów — m-to w pwt. białostockim.    języka polskiego do szkolnictwa; w 1868 —

Fabryki sukna i kortów, garbarnie, młyny. 3000    ustanowienie Krajowej Rady Szkolnej; w r.

mieszk.    1869 spolszczenie sądownictwa i administracji

od r. 1872 rozszerzenie autonomii i stopnio wy dostęp sił polskich do urzędów kraj o wych. W ten sposób uzyskali Polacy najwięk sze w stosunku do i. Z. swobody narodo we (stały minister dla Galicji, język polski

wyrób zabawek, przemysł uprawiany w Polsce w znacznej mierze po wsiach jako przemysł ludowy. Gł. ośrodki miejskie: Częstochowa, Kalisz, Kraków, War-

-+ IV, 172.

„Zabawy przyjemne i pożyteczne" — pierwsze polskie czasopismo literackie, wydawane w 11. 1770—1777 pod redakcją Naruszewicza i Albertrandiego.

Zabezpieczenie — 1.— ustalenie przez dłużnika takich okoliczności rzeczowych i prawnych dla istniejącego roszczenia, które dają wierzycielowi pewność, że otrzyma całkowitą należność w terminie; hipoteka, gwarancja, kaucja itd. 2.— uniemożliwienie oddania nieumyślnego strzału z broni palnej, przedwczesnego wybuchu zapalnika, osiągane przez użycie odpowiednich bezpieczników.

Zabiełło Józef — (f 1794), hetman polny lit., marszałek konfederacji targowickiej z ziemi żmudzkiej. Oskarżony o zdradę, stracony przez lud warszawski podczas insurekcji.

Zabłocki Franciszek

Zabobon (przesąd) wśród ludzi nieoświeconych wierzenie (lub o-party na takim wierzeniu obyczaj) w istnienie i działanie tajemnych sił nadnaturalnych, nie dające się pogodzić ze współczesną nauką. Np.

wiara w feralne dni, liczby, pasjanse, kabały, przepowiednie wróżbitów, talizmany, omeny, wiedźmy, upiory.    -*■ I V, 178.

Zaborowski Stanisław — (XVI w.), prawnik i gramatyk, pisarz skarbu koronnego; autor pierwszej polskiej ortografii: , .Ortographia seu modus recie scribendi et legendi polonicum idio-ma" („Ortografia, albo przepisy prawidłowego pisania i czytania po polsku") i i. prac. -*■ I, 6.

Zabory — określenie ziem polskich, pozostających od czasu rozbiorów Polski do wyzwolenia Polski w r. 1918 pod władzą (zaborem) obcym: Austrii, Prus i Rosji. (-*■ Rozbiory Polski).

Z. austriacki, zw. popularnie Galicją (skrót urzędowej nazwy „Królestwa Galicji i Lodomerii", wywodzącej się od łac. nazwy dwóch księstw rus., Halicza i Włodzimierza, które przejściowo wchodziły w skład Węgier i w ten sposób dostarczyły Austrii pretekstu prawnego do zajęcia tych ziem) obejmował ziemie zabrane przez Austrię w I i III rozbiorze. W r. 1809 po wojnie z Napoleonem Austria utraciła ziemie zajęte w III rozbiorze na rzecz Księstwa Warszawskiego (-* Księstwo Warszawskie), obwód tarnopolski na rzecz Rosji. Kongres wiedeński przywrócił utracone ziemie (z wyjątkiem części Galicji zach. z Zamościem włączonej do Królestwa Polskiego i Krakowa z okręgiem). W r. 1846 po rzezi galicyjskiej nastąpiło wcielenie Krakowa do L. austr. — Z. austr. był pocz. terenem eksploatacji kulturalnej i gospodarczej ze strony władz centralnych. Ludność odczuwała boleśnie ucisk germanizacyjny i fiskalny. W szkołach i urzędach' obowiązywał język niem. Sejm stanowy (-*• Sejm galicyjski) nie odpowiadał potrzebom ludności. Rząd austr. wywoływał antagonizmy narodowościowe (pol-sko-rus.) i społeczne (chłopów przeciw szlachcie). Zmianę przyniósł rok 1848 (-► Wiosna ludów). W r. 1861 Z. austr. uzyskał sejm krajowy (-»■ Sejm galicyjski). Po powstaniu styczniowym rozpoczyna się okres prób nawiązania lojalnej współpracy z Austrią: w r. 1867 Polacy wzięli udział w wiedeńskiej Radzie Państwa; w tymże roku powstaje w parla-

obejmował ziemie zabrane

w uniw., zał. Polskiej Akademii Umiejętności, politechniki we- Lwowie) i Z. austr. stał się ośrodkiem polskiej myśli polit. i ostoją polskiej twórczości naukowej. Z. austr. był też terenem zaczątków organizacyjnych polskich sił zbrojnych. Stosunki gospodarcze przez cały czas kształtowały się znacznie gorzej (przysłowiowa „nędza galicyjska"). Rząd austr. konsekwentnie wyzyskiwał Galicję na korzyść zach. prow. austr. i wygrywał w dalszym ciągu antagonizmy polsko-rus. (strajk robotników rolnych w r. 1902, rozruchy Rusinów na uniw. lwowskim, obstrukcja posłów rus. w Sejmie Krajowym, zamordowanie namiestnika A. Potockiego). W wielkiej wojnie Z. austr., jako teren podległy częściowo dłuższej okupacji ros., uległ wielkiemu zniszczeniu. W październiku 1918 Z. austr. ogłosił się częścią Polski niepodległej. We wsch. jego części rozpadająca się Austria zdołała rozpętać bratobójczą walkę między ludnością polską i rus., zakończoną zwycięstwem Polski i włączeniem i tej części Z. austr. do Polski. Ostateczne pd.-wsch. granice Polski uznała konferencja ambasadorów państw koalicji w r. 1923. — Obecnie ziemie b. Z. austr. tworzą m. w. woj.: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie. (-*■ Galicja, Krakowska Rzeczpospolita, Rzei• galicyjska).

Z. pruski

przez Prusy w I, II i III rozbiorze. W r. 1806 po wojnie z Napoleonem Prusy utraciły ziemie zajęte w II i III rozbiorze, z których utworzono Księstwo Warszawskie. Kongres wiedeński przywrócił Prusom zach. część tych ziem, z której utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie (bez ziem na prawym brzegu Wisły z gł. m-tami Toruniem i Chełmnem). — W pocz. okresie rząd prus. niszczył tradycje i instytucje polskie, prowadził energiczną akcję germanizacyjną, dbając jednak o gospodarcze i kulturalne podniesienie kraju (zał. Towarzystwa Przyjaciół Nauk w r. 1804, rozbudowa szkolnictwa). Utworzone w r. 1816 Wielkie Księstwo Poznańskie otrzymało organizację nieco odrębną (osobny herb, tytuł w. księcia poznańskiego przyjęty przez króla prus., ustanowienie godności namiestnika). Pierwszym namiestnikiem został książę Antoni Radziwiłł (-> Radziwiłłowie,16). LI. 1816—1830 są okresem względnych swobód narodowych. Po powstaniu listopadowym książę Radziwiłł zostaje jednak odwołany, jego miejsce zajmuje Flottwell; dziesięciolecie jego rządów jest okresem konsekwentnej walki z żywiołem polskim. Akcja germanizacyjna objęła także resztę Z. prus. (Pomorze pod rządami nadprezydenta Schóna). Akcji tej towarzyszy w całym Z. prus. energiczna akcja samoobrony społeczeństwa polskiego, zwł. na polu gospodarczym, oświatowym i kulturalnym. W r. 1840, z chwilą objęcia rządów przez Fryderyka Wilhelma IV,' Polacy uzyskali znowu szereg swobód obywatelskich i praw językowych. Z. prus. staje się na kilka lat ośrodkiem polskiej myśli polit. i dążeń wyzwoleńczych (-*■ Wiosna ludów). Po r. 1848. a zwł. po r. 1863 następuje wzmożony okres reakcji, której duszą był kanclerz Bismarck. W okresie t. zw. „Kulturkampfu" język polski został usunięty z administracji, sądownictwa i szkolnictwa, ograniczono do minimum prawa obywatelskie Polaków, wprowadzono ostrą politykę eksterminacyjną: zał., w r. 1886 Komisji Osadniczej, mającej na celu wykup majątków ziemskich z rąk polskich i osadzenie w tych majątkach kolonistów niem., i w r. 1894 Towarzystwa dla Popierania Niemczyzny na Kresach Wsch., t. zw. Ostmarkuerein, ,,Hakata" (-+ Hakatyści), W r. 1907 uchwalono prawo upoważniające rząd do wykupywania majątków z rąk polskich przez wywłaszczenie. Równolegle do tego szedł ucisk w dziedzinie językowej i szkolnej (-* Września), nadużywanie administracji i sądownictwa do walki z polskością. Ucisk ten wywołał silny odpór polskiego społeczeństwa: akcja Koła Polskiego w parlamencie niem. (-* Koło Polskie), rozwój polskiej spółdzielczości i bankowości, wzrost świadomości narodowej i obudzenie się jej nawet w tych częściach Z. prus., które uległy zniemczeniu (Kaszuby i Mazury). Podczas wielkiej wojny Z. prus. zachował postawę bierną. W grudniu 1918 r. wybuch powstania wielkopolskiego oddał w ręce Polski władzę nad znaczną częścią Z. prus. O ostatecznych zach. granicach Polski zadecydował traktat wersalski, który przeważną część Z. prus. włączył do Polski, pozostawiając część jego ziem w rękach Niemiec oraz ustanawiając Gdańsk Wolnym M-tem. — Obecnie ziemie b. Z. prus. tworzą m. w. woj.: pomorskie, poznańskie i śląskie. (-* Gdańsk, Księstwo Warszawskie, Poznańskie W. Księstwo, Prusy Królewskie).

Z. rosyjski obejmował ziemie zabrane w I, II i III rozbiorze, czyli tzw. ziemie lit.-rus., albo „ziemie zabrane". Kongres wiedeński przyznał Rosji nowoutworzone Królestwo Polskie, które stanowić miało odrębną jednostkę gospodarczą, administracyjną i polit. (-*■ Królestwo Polskie). — Rząd ros. zmierzał od pocz. do zrusyfikowania Z. ros. przez ustawy i represje przeciw polskości i katolicyzmowi. Jednym z punktów tego programu było „nawracanie" wyznawców wiary unickiej, traktowanych jako odszczepieńców od kościoła prawosławnego. Silny kurs antypolski za panowania Katarzyny II (konfiskata dóbr, zsyłki na Sybir patriotów polskich itd.) złagodził nieco car Paweł a następnie Aleksander I (reorganizacja uniw. wileńskiego, wskrzeszenie szkół Komisji Edukacyjnej, zał. liceum krzemienieckiego, dopuszczenie Polaków do udziału

Zabójstwo — przestępstwo polegające na pozbawieniu człowieka życia. Podlega karze więzienia (nie mniej niż pięć lat) aż do kary śmierci włącznie. Prawo karne łagodniej traktuje Z. pod wpływem silnego wzruszenia, w obronie koniecznej itd.

Za Bramką Dolina

(f 752), papież od r.

Zachodnia Afryka Angielska

1. — w urządzeniach elektrycznych końcówki do przyłączania przewodów doprowadzających lub odprowadzających prąd. 2. — ściskacze, aparaciki śrubowe lub spręży-

w sądownictwie i administracji). W wojnie r. 1812 Z. ros. jako teren walk został wyniszczony. Polacy zasilili armię Napoleona i w znacznej części stanęli po jego stronie. Po r. 1815 silny wpływ na losy Z. ros. wywierają losy Królestwa Polskiego. Żywioł polski odgrywa gł. rolę w tym Z. Przez jakiś czas nadzieje na złączenie „ziem zabranych" z Królestwem znajdują uzasadnienie w rozwoju wypadków. Pod koniec panowania Aleksandra I rząd ros. wraca jednak do dawnych metod rusyfika-torskich (proces studentów wileńskich w r. 1823, mianowanie Nowosilcowa), metody te wzmacnia Mikołaj I, zwł. po upadku powstania listopadowego: ograniczenie praw języka polskiego, usunięcie Polaków z administracji, sądów i szkolnictwa, zamknięcie uniw. wileńskiego i i. szkół, konfiskaty majątków polskich, masowe zsyłki na Sybir i Kaukaz, prześladowanie unitów. Ruchy wyzwoleńcze polskie znajdowały na ziemiach zabranych słaby stosunkowo oddźwięk, silniejszy odgłos miało tu dopiero powstanie styczniowe, po którym nastąpiły jeszcze silniejsze represje wobec polskości i katolicyzmu (czasy Mura-wiewa). Język polski wyrugowano nawet z miejsc publicznych, szereg kościołów kat. zamieniono na cerkwie. Państwowe zdobycze konstytucyjne ros. po r. 1905 utonęły tu rychło w reakcji Stołypinowskiej. Podczas wielkiej wojny już w r. 1915 armie wojsk centralnych wyparły Rosję z przeważnej części Z. ros. Po wielkiej wojnie Z. ros. wszedł w skład Litwy, Łotwy, Polski i Rosji, przy czym rozgraniczenia ziem m. Polską a Z. S. R. R. dokonał pokój ryski w r. 1921. — Obecnie ziemie b. Z. ros. tworzą m. w. woj.: środk. i wsch. (-*■ Listopadowe powstanie, Rewolucja 1905 r., Styczniowe powstanie).

Zaborze — gmina wiejska i osada górnicza na niem. Górnym Śląsku, po r. 1927 wcielona do Zabrza.

dolina w Tatrach zach.; otwiera się na Krzeptówki (Zakopane); zamknięta jest rodzajem „bramki" skalnej.

Zabrze, niem. Hindenburg — wielka osada górniczo-przemysłowa (kopalnie węgla, huty żelazne) w niem. części śląskiego okręgu węglowego. Liczna polska ludność robotnicza, w pewnej mierze zniemczona. 130 000 mieszk.

Zaburzenia — zjawiska odbiegające od normalnego, prawidłowego porządku i przebiegu. Z. atmosferyczne — wyładowania elektryczne w atmosferze podczas burz, zórz polarnych; wywołują świsty i zgrzyty w radioodbiornikach, zakłócają odbiór. Z. magnetyczne — zmiany w przebiegu linij sił pola magnetycznego ziemskiego, wywołujące nienormalne ustawianie się i wahania igły magnetycznej ; związane z tworzeniem się plam słonecznych, zjawiskiem zórz polarnych.

Zacatecas — stolica stanu tejże nazwy w Meksyku środk. (72 843 km², 460 000 mieszk.). Kopalnie srebra. 12 000 mieszk.

Zachariasiewicz Jan — (1825—1906), po-wieściopisarz i publicysta lwowski. Redagował wraz z Dobrzańskim „Nowiny" i „Dziennik literacki" (w 11. 1854—1856). W powieściach dawał obraz obyczajowy i polit. społeczeństwa galicyjskiego. Najwartościowsze: „Ną kresach", „Święty Jur" i i.

Zachariasz — (VI w. prz. Chr.), jeden z dwunastu pomniejszych proroków biblijnych z o-kresu niewoli babilońskiej. Proroctwa Z. mają formę wizyj apokaliptycznych.

Zachariasz, św.

741; zatwierdził objęcie tronu przez Pepina w r. 751. Pam. 14 marca.

Zacharów, Zaharoff Bazyl — (1849—1936), przemysłowiec (budowa okrętów, przemysł naftowy i zbrojeniowy) i finansista ros., Grek z pochodzenia, jeden z najbogatszych ludzi na świecie. Podczas wielkiej wojny udzielał pomocy finansowej rządom państw sprzymierzonych. Ufundował katedry lotnictwa na uniw. w Paryżu, Londynie i Petersburgu.

Zachęta (Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych) — instytucja mająca na celu popieranie i popularyzpwanie sztuk plastycznych, zał. w Warszawie w r. 1858. Od r. 1900 własny gmach wystawowy przy Placu Małachowskiego.

nazwa,

obejmująca posiadłości ang. w Afryce zach., tj. Nigerię, Gambię, Złote Wybrzeże, Sierra Leone, część Toga i Kamerunu.

Zachodnie cesarstwo rzymskie — zach. część dawnego państwa rzym. z Mediolanem, później Rawenną jako stolicą; powstało po śmierci Teodozjusza W. (w r. 395) z podziału imperium rzym. m. jego dwóch synów: Arkadiusza (który otrzymał część wsch.) i Honoriusza (który otrzymał część zach.). Z. C. R. było terenem coraz silniejszych wpływów plemion germ., którym nie mogli sprostać słabi i ciągle zmieniający się cesarze. Z. C. R. upadło w r. 476, kiedy Odoaker zmusił do zrzeczenia się władzy ostatniego cesarza Romulusa Au-gustulusa.

Zachód — strona świata (kierunek), w której słońce zachodzi. Potocznie nazwa krajów leżących na zach. Europy oraz ich kultury.

Zacier — w gorzelnictwie masa przeznaczona do fermentacji przy wyrobie spirytusu (alkoholu etylowego).

Zaciski

Leczenie Z.

Zaćmienie Słońca (schematycznie) : S — Słońce, K — Księżyc, Z — Ziemia, AA’ — obszar zaćmienia całkowitego, AB i A'B' — obszar zaćmienia częściowego.

Zaćmienie Księżyca (schematycznie) :

w ciągu okresu 18 lat i 11 dni — 43 Z. Słońca i 28 Z. Księżyca.

Zadatek — suma pieniężna doręczana przez jedną z umawiających się stron, stanowiąca pewnego rodzaju gwarancję wykonania umowy. O ile umowa zostanie spełniona, Z. ulega zarachowaniu na poczet świadczenia. W razie nie wykonania umowy — z winy strony, która przyjęła Z. — strona, która dała Z., może domagać się zwrotu podwójnego Z.; z winy strony wpłacającej Z. — Z. przepada.

Zadławienie -* Zagardlenie.

Za długoletnią służbę medal — odznaczenie ustanowione w r. 1938, nadawane za nieskazitelną służbę państw.; za pierwsze dziesięciolecie medal brązowy, za drugie — srebrny, za trzecie

nowe stosowane w laboratoriach chemicznych do zamykania węży gumowych przez ściśnięcie.

Zaczadzenie — zatrucie tlenkiem węgla; powstaje przy wdychaniu gazu świetlnego, czadu, niektórych gazów kopalnianych, spalin, niekiedy także dymu tytoniowego. Już 0,5—1 °/₀ tlenku węgla w powietrzu może wywołać zatrucie śmiertelne. Trujące działanie tlenku węgla polega na jego łączeniu się z hemoglobiną krwi, co uniemożliwia wiązanie przez hemoglobinę tlenu, a tym samym wymianę gazów w płucach i tkankach; procesy utleniania zostają zahamowane. Związanie 60 — 70°/₀ hemoglobiny powoduje śmierć z uduszenia.

Zaczyny, fermenty, enzymy — szczególne związki organiczne o bardzo złożonej budowie, produkowane przez komórki zwierzęce i roślinne, posiadające własność swoistego wpływu chemicznego na reakcje syntezy lub rozkładu pewnych określonych substancyj organicznych.

art. IV, 1493-1504; I, 645, IV, 442, 1113, 1116, 1132, 1266.

Zaćma, katarakta (cataracta) — choroba oka polegająca na zmętnieniu soczewki lub jej torebki, co powoduje mniej lub więcej zamglone widzenie, aż do zupełnej ślepoty, polega na operacyjnym usunięciu soczewki, którą zastępuje się przez używanie specjalnych szkieł.

Zaćmienie — 1. — Słońca — zjawisko zachodzące, gdy Księżyc w nowiu znajduje się na prostej łączącej Ziemię i Słońce, rzucając swój

cień całkowi-    -------

ty lub częścio- ( * ) wy (półcień) na pewien obszar Ziemi, tj. przesłaniając dla tego obszaru całkowicie lub częściowo pow. tarczy słonecznej. Z. bywają całkowite (obszar cienia całkowitego), obrączkowe, gdy Księżyc przesłania środk. część Słońca, pozostawiając widoczną obrączkę. Najczęstsze Z. częściowe, gdy Księżyc przesłania w mniej szyną lub większym stopniu część Słońca. Z. Słońca, zwł. całkowite, mają poważne znaczenie naukowe, umożliwiając niektóre obserwacje astronomiczne. 2. — Księżyca — zjawisko zachodzące, gdy Księżyc w pełni znajduje się całko- s-wicie lub czę- (* ściowo w cieniu rzuconym przez S — Słońce, Z — Ziemia, K — Księżyc. Ziemię (Z. całkowite lub częściowe), skutkiem czego przestaje być widoczny (rzadko) lub przybiera barwę stalowo-szarą lub ciemno brązową. Z. Księżyca są rzadsze niż Słońca, lecz częściej widoczne, ponieważ Z. Słońca obejmują tylko pewne części pow. Ziemi, a Z. Księżyca widoczne są z całej półkuli. Z. odbywają się periodycznie:

złoty. Wstążka amarantowa z szer. pasem białym w środku.

Zadłużenie — ogólna suma długów danej osoby lub przedsiębiorstwa. Z. państwa polskiego -* Dług.

Zadnieprze — dawna nazwa słabo zaludnionej części Ukrainy na lewym brzegu Dniepru. W XIV i XV w. terytorium bez określonej przynależności, w 11.    1569—1648 wchodziło

w skład Rzpltej, która się go zrzekła na rzecz Rosji rozejmem andruszowskim.

Zaduszki — dni poświęcone pamięci zmarłych; w czasie Z. odwiedza się groby krewnych, ukwieca się je i zapala się na nich ognie; obecnie w kościele kat. 2 listopada, dawniej — kilka razy do roku. Z. są śladem ogromnie rozpowszechnionego kultu zmarłych przodków.

(-* Dziady).

Zadwórze — wieś w pwt. przemyślańskim (woj. tarnopolskie), znana z bohaterskiej obrony w 1920 r., zakończonej wycięciem ochotniczego batalionu lwowskiego przez konnicę Budiennego. 3000 mieszk.

Zadymianie — pokrycie pewnego obszaru gęstym dymem, stosowane w działaniach wojennych, bądź dla zamaskowania własnych przegrupowań, bądź dla oślepienia przeciwnika. Stosowane przy pomocy ręcznych granatów dymnych, pocisków artyleryjskich, specjalnych świec dymnych, samolotów, czołgów itd. Do wytworzenia zasłony dymowej używa się materiałów chemicznych, albo obojętnych, albo mających jednoczesne działanie trujące, duszące itd.

Zadzierzgnięcie -> Zagardlenie.

Zadzik Jakub — (1582—1642), biskup krakowski, kanclerz wielki koronny, sekretarz i zaufany doradca Zygmunta III; zdecydowany przeciwnik innowierców.

Zaganiacz (Hyppolais icterina Vieill.) — gat. ptaków z rodziny pokrzewek rzędu wróblo-watych. Żyje w parkach i ogrodach w Europie, w Polsce wszędzie pospolity, przelotny.

Zagardlenie — śmierć gwałtowna z uduszenia przez ucisk na narządy oddechowe szyi od zewnątrz — za pomocą pętli (powieszenie —

(1850 —1927), polityk

roczne

IV, 124, 125.

działanie

Zagórz

o ile siłą zaciskającą pętlę na szyi jest ciężar zwisającego ciała; zadzierzgnięcie — o ile siłą zaciskającą pętlę jest ręka ludzka) lub za pomocą ręki ludzkiej (zadławienie).

Zagazig, Sakasik — stolica prow. Szarkije w Egipcie Dolnym. Handel bawełną i jarzynami. 59 000 mieszk.

Zagazowanie — pokrycie pewnego obszaru chemicznymi środkami bojowymi w celu utrudnienia lub uniemożliwienia w nim działań przeciwnika.

Zaginiony. — Sąd może uznać za zaginioną osobę, której życie i pobyt nie są wiadome. W wypadku zaginięcia męża — żona ma aż do jego powrotu zarząd i użytkowanie majątku, który pozostawał pod jego zarządem lub użytkowaniem, oraz sprawuje opiekę nad dziećmi.

Zaglul Pasza egips., przywódca ruchu narodowo-niepodległo-ściowego; w r. 1919 reprezentował Egipt na konferencji pokojowej w Wersalu. Kilkakrotnie więziony przez Anglików. W r. 1924 premier.

Zagłębie Dąbrowskie — odgałęzienie śląskiego zagłębia węglowego w pwt. będzińskim woj. kieleckiego. Posiada bogate pokłady węgla, tzw. chudego, czyli nie koksującego. Wydobycie węgla w Z. D. wynosi ok. 18°/₀ ogólnego wydobycia węgla w Polsce i waha się w granicach od 5,3 do 9 mil. ton. Gł. m-ta: Sosnowiec, Będzin, Dąbrowa Górnicza, Czeladź. Poza licznymi kopalniami węgla znajdują się w Z. D. huty metalowe i szklane.

Zagłębie tektoniczne, niecka — zapadlisko o kształcie kolistym lub eliptycznym, w którym warstwy skalne zapadały się od obwodu w dół ku środkowi. Taką budowę ma np. zagłębie węglowe śląskie.

Zagnańsk — wieś w pwt. kieleckim z wielkimi państwowymi kamieniołomami (m. i. ciemny marmur).

Zagon, dawniej rajd (z ang.) stosowane w walkach ruchowych. Polega na oskrzydleniu przeciwnika i nagłym uderzeniu na jego głęb. tyły przez kawalerię lub broń pancerną, zwykle przy pomocy lotnictwa, celem zniszczenia ważnych ośrodków komunikacyjnych, dezorganizacji dowodzenia i zaopatrywania, spowodowania paniki na tyłach i wzięcia jeńców.

Zagorie — górzysta okolica w Jugosławii w pobliżu Zagrzebia, zw. dla piękności swoich krajobrazów Szwajcarią chorw.

Zagożdżon Pionki.

Zagórski Włodzimierz, pseud. Chochlik — (1834—1902), pisarz, humorysta; drukował kroniki tygodniowe i wiersze w redagowanym przez siebie czasopiśmie lwowskim „Chochlik", potem w „Szczutku" i i. Wydał: „Z teki Chochlika", poemat „Król Salomon", poezje, powieści, nowele. Zajmował się także teoretycznymi badaniami formy w poezji.

wieś w pwt. sanockim (woj. lwowskie), nad Sanem; kopalnie nafty 3000 mieszk.

Zagrodowa szlachta — najbiedniejsza szlachta polska; powstała z osadzanych na kresach wsch. i pd.-wsch. osadników wojskowych, którzy, począwszy od panowania Kazimierza W., otrzymywali szlachectwo. W następnych wiekach wielu z nich schłopiało i uległo w dużym stopniu wynarodowieniu, wielu znalazło się po wsch. stronie granicy. W ostatnich 11. na wsch. i pd.-wsch. kresach Rzpltej rozpoczął się ruch narodowy polski szerzony przez potomków Z. Sz.

Zagros — fałdowe góry w pd.-zach. Iranie, m. Armenią a Zatoką Perską. Część pn. krystaliczna, pd. — wapienna. Wsch. część, przechodząca w wyżynę perską, sucha, o charakterze stepowym, odznacza się dł., szer. i głęb. dolinami. Część zach. przechodzi na pn. w suchą równinę Mezopotamii; posiada doliny krótsze i węższe. Klimat ostry, często niezdrowy. Mieszk., przeważnie Kurdowie, trudnią się gł. pasterstwem. Najwyższy szczyt Kuh-i-Dena 5180 m.

Zagrzeb, chorw. Zagreb — stolica Chorwacji i kulturalny ośrodek życia chorw., nad Sawą; poważny handel i przemysł. Uniw. (zał. w r. 1874), politechnika; siedziba biskupa rzym.-kat. 186 000 mieszk.

Z. A. i K. S, -»■ Związek autorów, kompozytorów i wydawców.

Zaimek — odmienna część mowy zastępująca lub też określająca rzeczownik (imię). Z. dzielimy na osobowe (ja, ty...), dzierżawcze (mój, swój...), wskazujące (ten, ów...), względne (który...), pytające (kto? co?), zwrotne (siebie, sobie), nieokreślone . (ktoś, któryś...).

Zaimis Alexandros —    (1859—1936), gr.

mąż stanu, w 11. 1890—1892 min. sprawiedliwości, w r. 1896 prezydent parlamentu. Potem sześciokrotnie premier. W 11. 1929—1935 prezydent republiki gr.

Zaisan Nor — rybne jezioro w Z. S. R. R. (Syberia), przez które przepływa Irtysz. Do 8,5 m głęb., 1669 km² pow.

Zajady — zapalne zmiany skóry w okolicach kątów ust, powstające na skutek zakażenia skóry paciorkowcami; zmieniona skóra łatwo pęka, przy czym rozlewa się po niej przejrzysta ciecz, tworząca żółtawe strupy.

Zajazd — zbrojna napaść na czyjąś ziemię, dwór, urządzana zwykle przez sąsiada, który z przyjaciółmi i służbą poszukiwał w ten sposób sprawiedliwości lub zemsty, lub też obejmował w posiadanie dobra przyznane mu wyrokiem sądowym. Z. urządzane były przez szlachtę b. często w XVII i XVIII w., zwł. na terenach woj. wsch. Barwny opis „ostatniego Z. na Litwie" dał Mickiewicz w „Panu Tadeuszu".

Zając — gwzb. nieba pd.

(1752—1826), generał, namiestnik Królestwa Polskiego. W 11. 1789 — 1792 poseł na sejm wielki. Uczestnik wojny polsko-ros. w r. 1792 i insurekcji kościuszkowskiej. Po upadku powstania więziony jakiś czas w Galicji; w r. 1795 wyjechał do Francji, brał udział we wszystkich kampaniach napoleońskich. Od r. 1815 namiestnik Królestwa Pol-

w roz-

skiego, niepopularny wśród Polaków wskutek zbytniego serwilizmu wobec Rosji. Wydał historię powstania 1794 r. i pamiętniki.

Zajączek gorzki Ooryczak żółciowy.

Zajęcie — ograniczenie czyjegoś prawa dysponowania rzeczą lub pieniędzmi dla zabezpieczenia należności za podatki, długi i i. zobowiązania ; nałożenie aresztu na dochody, ruchomości, nieruchomości. Z. dokonuje komornik na mocy wyroku sądowego.

Zajęcza warga (labium leporinum) — zniekształcenie rozwojowe wargi górnej; polega na niezrośnięciu się w czasie rozwoju płodowego jednego lub obu bocznych zawiązków wargi z zawiązkiem środk.; w ten sposób tworzy się prostopadła szpecąca szczelina. Leczenie operacyjne.

Zajęczy grzyb, sinik (Boletus subtomento-sus) — grzyb kapeluszowy, pokrewny grzybowi szatańskiemu, od którego różni się cieńszym trzonkiem i zielonkawymi rurkami; miąższ blado-żółty, po przełamaniu sinieje. Rośnie pospolicie w lasach szpilkowych; smaczny grzyb jadalny.

Zajordania Kerak. -*• III, 1204.

Zak Eugeniusz — (1884—1926), malarz działający przeważnie w Paryżu, jeden z założy-    groźbą kary.    Nieletni    pozostaje w Z.    P. naj-

cieli stowarzyszenia „Rytm". Kompozycje fi-    wyżej do 21    roku życia.

guralne, głowy o swoistej stylizacji. Wpływ Zakłady użyteczności publicznej — in-współczesnego malarstwa fr. i Botticelliego.    stytucje dostarczające    ludności dóbr    i usług

dawna nazwa zach.    uznanych za    niezbędne    (gazownie, elektrownie,

wodociągi, koleje itd.); są najczęściej własno-

Zakaspij8ki Kraj

części ros. Turkestanu.

Zakaukazja — do r. 1936 federacyjna zwią- ścią państwa lub miast, zkowa republika sow.; składała się z Armenii,

Azerbejdżanu i Gruzji. Bogactwa kopalne. Wywóz płodów rolniczych (herbata, wino, tytoń).    bliczne śluby posłuszeństwa, czystości i ubóstwa.

186 000 km*, 6 517 000 mieszk. Stolica Tyflis.    Śluby te bywają dożywotnie lub

pewien czas odnawiane. Z. dzielą się na Z. o choroby wywoływane przez ślubach uroczystych i na Z. o ślubach prostych. Pierwotnie każdy założyciel Z. spisywał robotwórczych (tzw. zakażenie lub z ar a- przepisy życia zakonnego, zw. regułami. Z cza-żenie). -* art. ,,Zakażenia » choroby zakaine", sem IV, 1504-1511; I, 508, 515, 983-984.

Zające (Leporidae) — rodzina ssaków z rzędu gryzoni. Dł. uszy, nogi tylne znacznie dłuższe od przednich, ogon krótki. Przedstawicielem jest Z. szarak (Lepus europaeus Pall.) zamieszkujący środk. Europę. Żyje na polach i w zagajnikach, żywi się wyłącznie pokarmem roślinnym. W Polsce wszędzie pospolity. Z. bielak (Lepus timidus L.) zamieszkuje pn. krańce i wys. góry lądów Europy i Azji. W Polsce znany w pn.-wsch. województwach.

I, 1202, IV, 137, 141.

Zajączek Józef

Zakaźne Choroby, infekcyjne choroby (mor-bi infectiosi) wtargnięcie do organizmu drobnoustrojów cho-

Zakażenie -> Zakaine choroby

Zakażenie ogólne, zakażenie krwi — choroba polegająca na rozsianiu drobnoustrojów chorobotwórczych po całym organizmie, na drodze krwionośnej. Odróżnia się trzy stopnie Z. O.: 1. — postać najlżejszą — bakterie-mię, cechującą się jedynie przejściową obecnością we krwi bakteryj, które szybko zostają przez ustrój zniszczone; 2. — ropnie ę (pyae-mia), przy której bakterie, osiedlając się w rozmaitych narządach, powodują powstawanie w nich ropni; 3. — posocznicę (septicaemia), przy której drobnoustroje osiedlają się maitych narządach, nie wywołując jednak wyraźnego odczynu zapalnego (tłumaczy się to zupełnym zanikiem oporności i odporności organizmu, na skutek czego drobnoustroje rozwijają się bez przeszkód, uszkodzając coraz bardziej zajęte przez siebie tkanki). -► art ,.Zakażenie i choroby zakaine", IV, 1504 —1511; I, 983- 984.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich -*■

Ossolineum.

Zakładnik — osoba dobrowolnie lub przymusowo pozbawiona swobody ruchów i pozostająca do dyspozycji władz (zwykle wojskowych) jako gwarancja wykonania przez ludność m-ta, organizację itp. pewnych żądań tych władz, albo jako gwarancja bezpieczeństwa osobistego przedstawicieli władz itd. Z. może grozić utrata życia w razie naruszenia odpowiedniego porozumienia lub zarządzenia przez ludność.

Zakład przemysłowy — w języku potocznym : fabryka, w prawie przemysłowym — budowla, lokal lub wszelkie i. miejsce, służące stale do produkcji przemysłowej, niezależnie od tego, czy jest zaopatrzone w maszyny i specjalne urządzenia.

Zakłady poprawcze — zakłady wychowawcze o charakterze przymusowym, posiadające bardzo surowy regulamin, w których osadzani są przez sądy dla nieletnich przestępcy nieletni (m. 13 a 17 rokiem życia) za popeł-. nienie z rozeznaniem czynu zabronionego pod

Zakony — zatwierdzone przez kościół stowarzyszenia, których członkowie składają pu-czasowe, co

nowopowstałe Z. zaczęły opierać się na istniejących już regułach, uzupełniając je szcze-

gółowymi przepisami, zw. konstytucjami. Prawo „Bolesław Chrobry Wielki", „Zagadnienia hi-kanoniczne ściśle określa warunki zał. i zatwier- storyczne" i i. dzenia przez władze kościelne nowego Z. Wstąpienie do Z. jest zawsze poprzedzone okresem    storyk, od r. 1872 prof. U. J.Zajmował się spe-

Zakrzewski Wincenty — (1844—1918), hi-

próbnym, zw. nowicjatem, a czasami je-    cjalnie XVI w. Napisał m. i. „Powstanie i wzrost

reformacji w Polsce", „Po ucieczce Henryka", „Stefan Batory", wydał korespondencję Ho-zjusza. Znany podręcznik historii powszechnej dla szkół średnich.

szcze okresem wstępnym, zw. postulatem.

lub czasowo.

Na czele każdego Z. stoi generał (w żeńskich — przełożona generalna), wybierany dożywotnio -* III, 101, IV, 1013.

Zakrzewski-Wyssogota Ignacy — (1745 — 1802), działacz patriotyczny; jako poseł na sejm czteroletni bronił praw mieszczaństwa. W 11. 1792—1793 prezydent Warszawy, podczas insurekcji kościuszkowskiej ponownie wybrany. Po zajęciu Warszawy więziony w Petersburgu.

Zakynthos, Zante — jedna z Wysp Jońskich na pd. od Kefalenii; tworzy nomarchię. Hodowla rodzynek, oliwek. 410 km* pow., 40 000 mieszk. Gł. m-to tejże nazwy, na wsch. wybrzeżu wyspy. Port, latarnia morska. 11 000 mieszk.

Zalążek u roślin nasiennych — narząd, w którym wytwarza się woreczek zalążkowy, zawierający komórki jajowe, i z którego Z powstaje nasienie. -*-IV, 651.

Zalążnia — dolna część słup- * ka roślin okrytonasiennych, za- 1 wierająca komorę lub komory z zalążkami.

Zakony rycerskie — zakony powstałe w czasie wojen krzyżowych w celu obrony Ziemi św. i walki z niewiernymi. Zakonnicy oprócz trzech zwykłych ślubów składali czwarty: walki orężnej w obronie wiary. Głównymi Z. R. byli joannici, templariusze, Krzyżacy.

Zakopane — „letnia stolica Polski" i żywe centrum zimowego ruchu turystycznego u stóp Tatr Zachodnich; największe polskie letnisko i ośrodek sportów górskich. Liczne sanatoria dla piersiowo chorych. 840—1000 m n. p. m.,

26 000 mieszk.

II

-* IV, 651. Zaleski August — (* 1883),

dyplomata i historyk. W r. mi!¹*/ -* zalążki 1917 kierownik przedstawiciel- obnażone; II -

słupek w przekroju poprzecznym.

Ornament w stylu zakopiańskim z gwiazdą i „lelujami".

stwa polskiego w Bernie. W 11.

1919—1921 minister pełnomocny i poseł nadzwyczajny w A-tenach, w 11. 1922—1926poseł nadzwyczajny przy Kwirynale, w 11. 1926—1932 minister Spraw Zagranicznych. Napisał: „Konfraternia kupiecka m. st. Warszawy", „Przemowy i deklaracje" i i.

Zaleski Bohdan Józef poeta; przedstawiciel tzw. szkoły ukraińskiej. Walczył w powstaniu listopadowym, po powstaniu na emigracji we Francji, w 11. 1836—1837 członek Centralizacji Towarzystwa Demokratycznego. Należał do bliskiego koła Mickiewicza, z którym rozszedł się po przystąpieniu Mickiewicza do towianizmu. W licznych dźwięcznych lirykach Z., w jego popularnych „Dumkach" odzywa się przede wszystkim nuta rzewnej tęsknoty za Ukrainą i żywe uczucie rei. Większe utwory epickie: „Śpiew poety", „Rusałki", „Duch od stepu", „Przenajświętsza rodzina", „Potrzeba Zbaraska" i i.

-* IV, 1183.

Zakrzewski Stanisław - (1873-1936), hi- Zaleski Bronisław — (1819-1880), działacz storyk, długoletni prezes Polskiego Tow. Histo-    niepodległościowy i publicysta. Spędził 9 lat

rycznego, redaktor Kwartalnika Historycznego,    na wygnaniu w Orenburgu, po r. 1863 w Paryżu

w 11. 1928—1935 senator Rzpltej. Zasłużony    bibliotekarz Towarzystwa Historyczno-Lite-

badacz pocz. państwa polskiego. Ogłosił m. i. ' rackiego. Wydał m. i. „Wygnańcy polscy „Dzieje polityczne Polski do schyłku XII w.“, ‘ w Orenburgu", ,,La vie des steppes Kirghises" „Mieszko I, budowniczy państwa polskiego",    („Życie stepów Kirgiskich") i i

(1802-1886),

Zakopiański styl. — Budownictwo (drewniane) i zdobnictwo ludu podhalańskiego posiada b. odrębne formy. Charakterystyczne motywy zdobnicze: parzenica, dziewię-ciornik, „leluja" i i. spotyka się zarówno (C; na czerpakach, łyżni-kach, meblach (snycerstwo) itd., jak i na ubiorach (haft na spodniach, pantoflach) . Piękno sztuki zakopiańskiej odkryli i rozpowszechnili przede wszystkim Stanisław Witkiewicz i dr. Władysław Matlakowski (w 11. osiemdziesiątych XIX w.). W 11. ostatnich masowe tandentne wyroby w stylu zakopiańskim odeszły daleko od pierwowzoru autentycznej sztuki ludowej Podhala, która też zresztą coraz bardziej zanika.

Zakroczym — stary gród mazowiecki na prawym brzegu Wisły w pwt. warszawskim.

Przystań rzeczna. 6000 mieszk.

Zakrzep -*• Skneplina.

Zakrzewski Ignacy — (1823 — 1889), historyk i polityk. W 11. 1882—1889 poseł do parlamentu niem. Liczne prace, m. i. „Wspólności rodowe, tworzenie się herbów i nazwisk familijnych w Polsce”, „O przyłączeniu wsch. Pomorza do Polski i jego oderwaniu" i i. Wydał .„Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski" i i.

Zakrzewski Konstanty — (* 1876), fizyk, autor szeregu prac naukowych i podręczników.

(1796—1877), malarz. Widoki miejskie, wnętrza. Liczne obrazy w warszawskim Muzeum Narodowym.

Zaleski Wacław, pseud. Wacław z Oleska — (1799—1849), pisarz i polityk, w r. 1848 gubernator Galicji. Upatrywał w pieśni ludowej „najdoskonalszą charakterystykę narodowości". Zebrał i wydał „Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego".

Zaleski-Lubicz Zygmunt — (* 1882), historyk literatury i krytyk literacki, profesor literatury polskiej w Sorbonie. Ogłosił szereg prac, m. i. „Kobieta i kobiecość w twórczości Słowackiego", „Zygmunt Krasiński", „Dzieło i twórca", „Mickiewiciana" i i.

Zaleszczotki (Pseudoscorpionidea) niewielkich pajęczaków o małym głowotuło-wiu i stosunkowo dużym odwłoku. Żyją w mchu, pod korą drzew itp. W bibliotekach i zielnikach żyje Chelifer cancroides L.

Zaleszczyki — m-to pwt. (w woj. tarnopolskim) w jarze Dniestru i uczęszczane letnisko ; znany ośrodek ogrodnictwa i sadownictwa, dzięki klimatowi tzw. „ciepłego", tj. pd. Podola. 4000 mieszk.

\S’

podwójne — zjawisko rozszczepiania promienia świetlnego na dwa; zachodzi przy przejściu światła przez większość kryształów, np. kryształy spatu islandzkiego (-*■ Kal-cyt), dzięki czemu oglądane przez te kryształy przedmioty mają podwójne kontury. Własność załamywania podwójnego nazywa się dwój-łomnością. Oba promienie wytworzone przez Z. P. są spolaryzowane (-* Polaryzacja światła), jeden z nich, zw. nadzwyczajnym (niekiedy oba) nie podlega prawom załamania światła.

Załoga fabryczna, kopalniana robotników i pracowników, zatrudnionych w da-

Zaleski Marcin

rząd

Zalew — 1. — część morza odcięta od morza otwartego; zjawisko często występujące na wybrzeżach Bałtyku (np. -> Świeży Zalew). Jeżeli mierzeja zamknie szczelnie dostęp do morza, Z. przetwarza się w jezioro reliktowe. 2. — rodzaj sztucznej przeszkody wodnej wykonywanej przez saperów podczas działań wojennych (np. przy odwrocie).

Zalewski Kazimierz — (1849—1919), popularny swego czasu komediopisarz warszawski i krytyk teatralny. Tworzył liczne komedie na tematy aktualne, nie oryginalne, wzorowane ściśle na teatrze fr., zwł. Sardou. Najbardziej znane komedie „Przed ślubem", „Nasi zięciowie", „Oj, mężczyźni, mężczyźni" i i.

Zależność (stosunek, relacja), w matematyce — związek m. przedmiotami matematycznymi dwóch rodzajów. Przykłady Z. m. liczbami (z których jedną oznaczamy x, drugą y, a obie nazywamy zmiennymi): I. x + y — = 2; II. x > y; III. y = x² — 4. Gdy w danej Z. każdej wartości x odpowiada tylko jedna wartość y, mówimy, że y jest funkcją x. W przykładzie I i III y jest funkcją x \ x jest funkcją y tylko w przykładzie I.

Zaliczenie kolejowe — wysyłka za pośrednictwem kolei towaru, który przez adresata może być odebrany (na stacji przeznaczenia) po uiszczeniu przezeń wskazanej przez nadawcę sumy pieniędzy.

Zaliczenie pocztowe (wysyłka za Z. P.) — wysyłka za pośrednictwem poczty towaru, który przez adresata może być odebrany dopiero po wpłaceniu na pocztę należnej za dany towar sumy.

Zaliczka — suma pieniędzy, która częściowo pokrywa zobowiązanie, uiszczona przed terminem płatności całkowitej należności, np. zadatek przy zamówieniu; Z. na pobory.

Załiwski Józef — (1797 — 1855), bojownik niepodległościowy, członek Wolnomularstwa Narodowego i Towarzystwa Patriotycznego. Brał czynny udział w spisku podchorążych i w powstaniu listopadowym. Na emigracji upatrzony na wodza przyszłego powstania polskiego, zorganizował w r. 1833 nieudałą partyzantkę z Galicji do Królestwa; aresztowany przez władze austr., osadzony jako więzień stanu w Kufsteinie, uwolniony w 1848 r.

Zaludnienie — liczba mieszkańców przypadająca na określony obszar, kraj, jednostkę administracyjną. Gęstość Z. — liczba mieszk., jaka przypada na 1 km² pow., wzgl. stosunek liczby mieszk. do wielkości obszaru zamieszkanego przez tę ludność. Pod wzgl. gęstości Z. Polska zajmuje jedenaste miejsce w Europie (89 ludzi na 1 km²).

-> art. „Ludność", III, 407-420.

Załamanie światła, refrakcja — zjawisko polegające na zmianie kierunku promieni świetlnych przechodzących z jednego ośrodka przezroczystego do innego, np. z powietrza do wody, spowodowane różną prędkością światła w różnych ośrodkach. Wg praw Z. Ś., znanych jako prawa Snelliusa, promienie padający i załamany leżą w jednej płaszczyźnie prostopadłej do granicy m. ośrodkami, a stosunek sinusów kąta padania (m. promieniem padającym a linią prostopadłą do granicy o-Środków) i kąta załamania Załamanie światła. S — (m. promieniem załama- promień padający, S' — nym a prostopadłą do gra-    - “U"t

nicy ośrodków) jest nieza-    załamania,

leżny od kąta padania. Stosunek ten stanowi tzw. spółczynnik załamania danego ciała, gdy światło przechodzi do niego z próżni lub z powietrza. Spółczynniki załamania różnią się dla światła różnych barw (o różnych dł. fali), dlatego Z. Ś. towarzyszy rozszczepianie światła złożonego. Z. Ś. znajduje zastosowanie we wszystkich przyrządach optycznych, prócz zwierciadeł. Załamanie zespół

nym przedsiębiorstwie: fabryce, kopalni. Z. okrętowa, samolotowa krętu, samolotu: marynarze różnych specjalności (pokładowi, maszynowi, obsługa pasażerska), piloci, obserwatorzy, radiotelegrafiści, strzelcy, personel pomocniczy.

Założenie -> Twierdzenie.

Załuski

(1702-1774), biskup,

Zamieszkanie

24 3B

Założenie — Zamoyscy.

2434

personel o-

1. — Andrzej Chryzostom — (1650—1711), biskup warmiński, kanclerz w. koronny, Pocz. zaufany stronnik Jana III, po r. 1687 konspirował przeciw niemu. Wydał zbiór dokumentów współczesnych w przekładzie łac. i zbiór mów i kazań. 2. — Andrzej Stanisław — (1695—1758), bratanek poprz., kanclerz w. koronny? biskup płocki, potem krakowski. Gorliwy stronnik Leszczyńskiego. Opracował program reform wojskowo-skarbowych, sądowych i społeczno-gospodarczych, pracował nad podniesieniem oświaty; dopomógł Józefowi Jędrzejowi Z. do zał. biblioteki Załuskich. 3. — Józef Jędrzej brat poprz., publicysta i polityk. W 11. 1734 — 1737 poseł króla Leszczyńskiego w Rzymie. WT r. 1747 oddał swą. bibliotekę w Warszawie do użytku publicznego i w r. 1771 przekazał ją Rzpltej (t. zw. biblioteka Z.; po rozbiorach została' wywieziona do Petersburga, gdzie stała się podstawą zbiorów cesarskiej biblioteki; po traktacie ryskim w większości powróciła do Polski, do Biblioteki Narodowej). Od r. 1758 biskup kijowski, za wystąpienie na sejmie w r. 1767 wywieziony przez Repnina, następnie zesłany do Smoleńska, potem do Kaługi. Wybitny bibliofil i zbieracz. Wydał m. i. ,,Spe-cimen historiae polonae criticae", pierwszą polską* krytykę historyczną, „Dwa miecze przeciw dyssydentom", „Zebranie rytmów przez wierszopisów żyjących", ,,Bibliogmphia Zalu-sciana", „Biblioteka historyków, prawników i polityków" ii. I, 237.

Zama — strż. m-to kartagińskie; w r. 202 prz. Chr. zwycięstwo P. Korneliusza Scipiona nad Hannibalem w drugiej wojnie punickiej.

Zamach stanu, fr. coup d’ Etat, ku tćda — gwałtowna akcja polit. zmierzająca do zdobycia władzy, wzgl. utrzymania jej wbrew posta-. nowieniom konstytucji. W przeciwieństwie do rewolucji, która posiada charakter masowy, Z. S. jest dziełem jednostek, wzgl. stosunkowo niewielkich czynnych grup. Z. S. był np. napoleoński zamach 18 Brumaire’a.

Zamarła Turnia — bardzo trudno dostępny od strony pd., szczyt w Tatrach Wysokich, m. Zawratem a Kozim Wierchem. 2190 m

n. p. m.

Zamarstynów — pd. przedmieście Lwowa, nad Pełtwią. Dawniej wieś.

Zamarzanie — to samo, co krzepnięcie. Zambezi największa rzeka pd. Afryki; wypływa w Angoli, uchodzi do Oceanu Indyjskiego. Posiada małe znaczenie, komunikacyjne wskutek licznych katarakt (m. i. Wodospady

Świat i Życie. — V.

W i k t o r i i) i zmiennych stanów wody. Na znacznej przestrzeni płynie kanionem szer. 40 m. 2500 km dł., 1 430 000 km² dorzecza.

Zambrów — m-to w pwt. łomżyńskim (woj. białostockie). 7000 mieszk.

Zamek — mechanizm zapewniający unieruchomienie wystających z niego rygli i umożliwiający cofnięcie ich w celu otwarcia (drzwi itp.) tylko przy użyciu odpowiedniego klucza. Z. różnych systemów, nieraz b. skomplikowanych, są znane od wielu setek lat. Z. broni palnej — mechanizm służący do szczelnego zamknięcia i zaryglowania komory nabojowej działa, karabinu itp. (co jest konieczne na czas wystrzału).

Zamenhof Łazarz Ludwik — (1859—1917), lekarz-okulista warszawski, twórca esperanta.

Zamglenie — wytworzenie w pewnym obszarze sztucznej mgły, odmiana zadymiania.

pojęcie prawne, które oznacza gł. siedzibę osoby będącej przedmiotem prawa.

Zamora — stolica prow. tejże nazwy w krainie León w Hiszpanii Środk., nad rzeką Duero. Katedra z XII w., liczne budowle zabytkowe. 18 000 mieszk.

Zamora Niceto Alcala y Torres — (* 1877), hiszp. polityk liberalny, kilkakrotny minister, w r. 1931 wybrany na prezydenta republiki przez żywioły umiarkowane, w r. 1936, po zwycięstwie wyborczym Frontu Ludowego, złożony z u-rzędu.

Zamość — m-to pwt. (w woj. lubelskim), w rozległej kotlinie tejże nazwy na wyżynie lubelskiej i gród Zamoyskich z Akademią zał. w r. 1595 przez Jana Zamoyskiego, która tu istniała do rozbiorów. W okolicy Z. została w r. 1920 rozbita kawaleria sow. Budiennego. Ośrodkiem m-ta jest piękny rynek podcieniowy; najwspanialszą budowlą — kolegiata z 11. 1591-1600. 25 000 mieszk. -> /, 1213, IV, 190.

Zamoyscy — potężny ród magnacki odgrywający w Polsce od XVI w. doniosłą rolę polit. 1. — Jadwiga — (1831 -1923), córka Adama Tytusa Działyńskiego, żona Władysława (5) ; działaczka społeczna, zał. w Kórniku szkołę gospodarstwa, przeniesioną następnie z powodu prześladowań rządu prus. do Zakopanego. 2. — Jan — (1542—1605), kanclerz w. koronny, hetman w. koronny, wybitny prawnik i humanista. Sekretarz Zygmunta Augusta i kierownik archi-wum koronnego. Podczas II bezkrólewia popierał kandydaturę „Piasta", zgodził się potem na Annę Jagiellonkę i przydanego jej małżonka, Batorego. Pozyskawszy sobie Batorego, został kie-ro' ulikiem jego polityki, od r. 1578 pełnił urząd kanclerza w. koronnego. Zwolennik wojny z Moskwą, odznaczył się w kampaniach moskiewskich (zdobycie Pskowa). Przyczynił się do ustanowienia trybunałów. Stłumił opozycję Zborowskich (kazał ściąć Samuela Zborowskie-go). W r. 1583 poślubił bratanicę króla, Gry-77

(* 1893), rzeźbiarz.

granit, bazalt, porfir. Gł. dzieła: „Ewa", „Siedząca kobieta", liczne portrety.

Zamrożone kapitały, kredyty — sumy pieniężne ulokowane w przedsiębiorstwach, pożyczkach, które nie procentują lub dają zbyt mały zysk, a których nie można na razie wycofać; wierzytelności na razie nieściągalne na skutek niewypłacalności dłużnika lub ograniczeń dewizowych (w międzynarodowych stosunkach gospodarczych).

Zamsz

(1835—1920), lekarz szw.; opracował system mechanicznej gimnastyki leczniczej.

Zandr — wielkie, szerokie, płasko-wypukłe pole piasków osadzonych przez wody spływające z lodowca przed jego czołem.

Zanik, atrofią (atrophia) —

przebiegu chorób; szczególnym typem Z. jest Z, fizjologiczny, występujący we wszystkich narządach w starości.

Zanikanie w radiotechnice

fading.

Zankow Aleksandar bułg.; w młodości marksista, w r. 1923 stanął ną czele rządu o charakterze faszystowskim, w 11. 1926 — 1931 przewodniczący parlamentu i minister oświaty.

Zankow Dragan — (1827—1911), bułg. polityk, po r. 1878 jeden z przywódców partii liberalnej, rusofil, w r. 1880 min. spraw zagranicznych, w 11. 1883—1884 premier.

Zanokcica (Asplenium)

zeldę Batorównę. Podczas III elekcji przeciwstawiał się kandydaturze arcyksięcia austr. Maksymiliana, następnie walczył z nim, pobił go i wziął do niewoli pod Byczyną, umożliwiając tym objęcie tronu Zygmuntowi III. Przeciwnik filohabsburskiej polityki króla, przeszedł do opozycji (sejm inkwizycyjny). Dążył do rozprawy z Turcją przez zhołdowanie Mołdawii i Wołoszczyzny. W wojnie ze Szwecją zdobył Inflanty. Z. położył ogromne zasługi na polu kultury, krzewiąc humanizm w Polsce; w r. 1595 zał. Akademię w Zamościu. Opiekun poetów i pisarzy (Kochanowski, Szymonowicz, Klonowicz, Heidenstein i i.). -*■ II, 37, 908, IV, 214, 263, 3. - Andrzej - (1716-1792), kanclerz w. koronny; sformułował na sejmie konwokacyjnym w r. 1764 rozległy program reform. W r. 1776 opracował zbiór praw sądowych, odrzucony wr. 1780, jako zbyt szeroko uwzględniający interesy chłopstwa i mieszczaństwa. Jeden z wybitnych rzeczników przebudowy społecznej Polski, w dobrach swych zmienił pańszczyznę na czynsze. Pionier uprzemysłowienia kraju. 4. — Andrzej — (1800—1874) wnuk poprz., inżynier, polityk. Po upadku powstania 1831 r. osiadł w swoich dobrach w Klemensowie, gdzie zaprowadził wzorową gospodarkę; pracował nad uprzemysłowieniem kraju. W r. 1857 na czele stworzonego przez siebie Towarzystwa Rolniczego, rzecznik gospodarczego i kulturalnego podniesienia kraju. W okresie przygotowań do powstania styczniowego głowa „białych", prowadził politykę chwiejną i niezdecydowaną, przeciwny zarówno akcji spiskowej, jak i ugodzie z Rosją; przeciwnik Wielopolskiego. W r. 1861 na skutek konfliktu z rządem ros. wywieziony do Petersburga. Zmuszony do wyjazdu za granicę, gdzie umarł. 5. — Władysław — (1803—1868), generał i polityk, brat poprz., adiutant w. ks. Konstantego,, przeszedł do powstania. Po upadku powstania — na emigracji, najwybitniejszy polityk obozu arystokratycznego (Hotel Lambert). Propagował sprawę polską w Anglii, w 11. 1848—1840 organizował oddziały polskie przy wojsku sardyń-skim. W r. 1855 w porozumieniu i oparciu o rząd ang. organizował pąlską formację przy wojsku tur. Zwalczany przez Sadyka Paszę; niepopularny z powodu arbitralnego stanowiska. Cenne „Pamiętniki". 6. — Władysław — (1853—1924), syn poprz., zał. „Fundacji Kórnickiej". 7. — Maurycy — (* 1871), ordynat na Zamościu, polityk. W 11. 1917 — 1919 prezes Komitetu Narodowego w Paryżu, w 11. 1919—1924 poseł Rzpltej w Paryżu, w r. 1924 minister Spraw Zagr. W r. 1922 wysuwany jako kandydat na Prezydenta Rzpltej.

Zamoyski August Zrazu propagator czystej formy, członek grupy formistów, potem przedstawiciel realizmu. Rzeźbi przeważnie w twardym materiale, jak

gat. skóry otrzymywany przez wyprawianie cienkich skórek ciekłymi tłuszczami (np. tranem), które ulegają związaniu chemicznemu, barwiąc skórę na żółto i nadając jej miękkość i elastyczność.

Zan Tomasz — (1796—1855), poeta, przyjaciel Adama Mickiewicza; jeden z zał. Filomatów, w r. 1820 zorganizował związek Promienistych, a potem Filaretów. Członek Tow. Szubrawców i tajnego Tow. Patriotycznego, zesłany w r. 1824 do Orenburga, gdzie przebył 13 lat. Pisał w okresie wileńskim elegie, ballady, wiersze okolicznościowe i — najbardziej znane — triolety i wiersze miłosne. Szereg wierszy, przemówień filomackich, listy (m. i. do Mickiewicza) i i.

Zander Gustav

zmniejszenie objętości narządu na skutek zmniejszenia poszczególnych jego komórek. Przyczynami Z. może być niedostateczny lub nieodpowiedni pokarm, zaburzenia czynnościowe i nerwowe, zatrucia w

to samo, co

(* 1879), polityk

rodzaj paproci obejmujący ok. 200 gat. występujących w obszarach tropikalnych i umiarkowanych. U nas na skałach i murach rośnie kilka gat.: Z. skalna, Z. ruta skalna i i.

Zanokcica (paronychia) — ropne zapalenie paliczka (człona kostnego palców rąk i nóg) w miejscu rowka paznokciowego, często z tworzeniem ropnia pod paznokciem; powstaje zwykle po ukłuciu, zadrapaniu itp. zanieczyszczonymi przedmiotami.

Zante -* Zakynthos.

ii

2600 km²,

transportowe.

Zaosie — wieś w pwt. nowogródzkim, w pobliżu Jez. Kołdyczewskiego u źródeł Szczary; rzekome miejsce urodzenia Mickiewicza. Zapalenie (inflammalio)

w y-

-> IV, 803.

-v I, 341.

Zanzibar, ang. Zanzibar, zanzi’ba:r — archipelag w Afryce wsch. i protektorat ang nad miejscowym sułtanatem ar.

Składa się z dwóch wysp (Zanzibar i Pemba) z bo-    [

gatą roślinnością podzwrot-nikową i dobrze zagospo- \j\Tm'- )l i darowanymi plantacjami v>|

(goździkowiec korzenny, o- ^ rzęchy kokosowe, trzcina cukrowa). Wyspa Z., otoczona rafami koralowymi we wsch. swej części sama zbudowana jest z wapieni Krajowcy w Zanzibar, koralowych. Pow. jej wynosi 1522 km², liczba mieszk. ok. 120 000. Ludność murz., mahomet., rządzona przez Arabów. Pow. Archipelagu Z.

235 000 mieszk. Stolicą jest port i bryt. stacja węglowa Zanzibar, 45 000 mieszk.

Zaoczny wyrok — wyrok wydany w nieobecności strony pozwanej lub oskarżonego, jeśli nieobecność ta nie została dostatecznie usprawiedliwiona. Z. W. w sprawie karnej można w zasadzie wydać wówczas, gdy kara przewidziana za przestępstwo nie przekracza lat dwóch.

Zaolzie, Zaolziański Śląsk — część zach. Śląska Cieszyńskiego, na zach. od rzeki Olzy, zwrócona Polsce przez Czechosłowację 1 października 1938 r. Obejmuje pwt. cieszyński i frysztacki oraz skrawki pwt. frydeckiego. Kopalnie węgla koksującego (Karwina), wielkie huty żelazne (Trzyniec), ważny węzeł kolejowy (Bogumin). 850 km² pow., 240 000 mieszk.

Zaopatrywanie — pokrywanie potrzeb materialnych, dostarczanie niezbędnych środków zaopatrzenia. W wojsku obejmuje dostarczanie wszystkiego, co pojedynczemu żołnierzowi i oddziałom potrzebne jest do życia i walki, jak: amunicja, materiały saperskie, środki lecznicze itd.; Z. może być stałe i codzienne, np. w żywność, lub okolicznościowe, zależnie od położenia i potrzeb, np. w mundury. Ewakuacja w wojsku — usuwanie wszystkiego zbędnego dla życia i walki, zawadzającego w wykonywaniu zadań, np. broni uszkodzonej, łusek z wystrzelonej amunicji, tak samo chorych i rannych żołnierzy, koni, zdobyczy wojennej i jeńców. Czynności Z. i ewakuacji zazębiają się m. sobą. Dla ich przeprowadzenia potrzebne są liczne i bardzo wydajne środki

zespół zmian zachodzących w tkankach i narządach pod wpływem działających na nie czynników szkodliwych ; cechy charakterystyczne : zaczerwienienie, obrzmienie, miejscowe podniesienie temperatury, ból, upośledzenie czynności. Z. jest uważane za sprawę obronną organizmu przeciwko czynnikom szkodliwym. Pod względem anatomicznym dzielimy Z. na: uszkadzające (ze znacznym uszkodzeniem tkanki przez czynnik wywołujący Z.), wysiękowe (na plan pierwszy występuje wysięk) oraz twórcze (polegające przede wszystkim na rozroście i powstawaniu nowych tkanek, tzw. tkanek ziarninowych; w skład ziarniny wchodzą rozmaite elementy komórkowe, pochodzące zarówno z miejscowych tkanek, jak i z krwi, oraz naczynia krwionośne). Ze względu na przebieg, dzielą się Z. na ostre i przewlekłe.

Zapalniczki — przyrządy do niecenia ognia. Pilniczek stalowy, zwykle w kształcie kółeczka pociera tzw. kamień, tj. pręcik ze stopu żelaza z cerem, rzucając iskry na knot przepojony łatwopalną cieczą, np. benzyną, która się zapala. Najróżniejsze systemy.

Zapalnik — niezbędna część każdego pocisku artyleryjskiego, granatu ręcznego itp. Istnieją: 1. — Z. uderzeniowe — w chwili uderzenia pocisku w jakiś przedmiot zapalają się i powodują zapalenie (wybuch) materiałów wybuchowych, którymi napełniony jest pocisk. Wg czasu palenia się dzielą się Z. na: natychmiastowe (działające w chwili zetknięcia się pocisku z przeszkodą), bez zwłoki — (których działanie trwa ok. 0,02 sek.), ze zwłoką (w granicach 0,05 — 0,15 sek) ; 2. — czasowe — zawierające lont lub ścieżkę prochową o znanej szybkości palenia się; odpowiedni zabieg (nastawienie) przed strzałem powoduje zapalenie się ścieżki w takim miejscu, by czas palenia trwał tyle, ile potrzeba do osiągnięcia celu przez pocisk (np. szrapnel rozerwie się w powietrzu nad celem, zasypując go lotkami).

3. — o podwójnym działaniu — udoskonalone Z. czasowe, które mogą działać również jako zderzeniowe; w razie wady działania i nie rozerwania się pocisku w powietrzu w określonym czasie wybuch następuje w chwili uderzenia Z. o ziemię (lub i. przeszkodę). Z. posiadają zwykle dość pewne zabezpieczenie od przedwczesnego działania, z którego zostają zwolnione (odbezpieczone) dopiero w chwili wylotu pocisku z lufy.

Zapałki — drewienka z główką z masy łatwopalnej, służące do niecenia ognia; dawniej zawierały w główkach żółty fosfor zapalający się od potarcia o dowolną pow. Używane obecnie Z. szwedzkie mają główki z mieszaniny siarki lub jej związków (siarczku antymonu) z chloranem potasu lub i. związkami utleniającymi; zapalają się przez potarcie o specjalną pow. na pudełku, pokrytą nie trującym fosforem czerwonym. Potarcie powoduje przemianę b. małej ilości fosforu czerwonego w żółty, który zapala się i zapala Z. — Produkcja Z. objęta jest w Polsce monopolem państw.

-> IV, 802- 803.

wiciele: 1.

Jan

(1540-1571), syn Jana (2)

świad-

Zaparcie stolca, obstrukcja, zatwardzenie (obstipatio) — zaburzenie polegające na rzadkim (często raz na kilka dni) oddawaniu twardego, zbitego stolca; zależy najczęściej od wrodzonego leniwego trawienia, nieodpowiedniego pokarmu lub siedzącego trybu życia.

Zapaść, kolaps (collapstis) — nagłe, gwałtowne osłabienie, połączone ze znaczną bladością, nie rzadko utratą przytomności. Zależy od nagłej niedomogi serca w przebiegu chorób zakaźnych, na skutek krwotoków' wewnętrznych itp.

Zapaśnictwo — sport stanowiący dział ciężkiej atletyki, uprawiany przez strż. i współcześnie. Polega na stosowaniu chwytów, których celem jest powalenie przeciwnika, wytrącenie go z pozycji obronnej. Zwycięstwo bezapelacyjne przyznaje się za powalenie przeciwnika na łopatki; może być też przyznane zwycięstwo punktowe. Zależnie od ograniczenia chwytów rozróżniamy dzisiaj walkę fr., tzw. wolno-amer. (catch as you catch can) i i.

Zapłonowe urządzenie — urządzenie zapalające za pomocą iskry elektrycznej mieszankę palną w silniku wybuchowym, np. samochodowym. Składa się ze świecy, kabli i iskrownika ('->• Magneto), lub zapalacza bateryjnego, w którym cewka wysokiego napięcia pobiera prąd z akumulatora.

Zapolska Gabriela (pseud. Gabrieli z Kor-win-Piotrowskich, 1 v. Śnieżko, 2 v. Janowska, drugi pseud. Józef Maskoff) — (1860 — 1921), publicystka, powieściopisarka i komedio-pisarka (pocz. aktorka), „mistrzyni naturalizmu polskiego". Twórczość jej charakteryzuje o-gromna rozpiętość m. najwyższymi osiągnięciami artystycznymi a utworami zupełnie słabymi. W szeregu powieści („Małaszka", „Kaśka Kariatyda", „Przedpiekle", „Szmat życia", „Wodzirej", „Córka Tuśki", „Fin-de siócle’istka“, „Sezonowa miłość", „Kobieta bez skazy" i i.) dała śmiały, często brutalny przekrój swojej współczesności, wdarła się w duszę kobiety, odsłaniając jej blaski i cienie. Najwyższą świetność osiągnęły komedie Z. („Moralność Pani Dulskiej", „Skiz", „Ich czworo", „Tamten", „Panna Maliczewska", „Żabusia", „Jojne Firułkes", „Małka Szwar-cenkopf" i i.), pisane z niezawodnym wyczuciem teatru, dające wspaniały, nienawiścią przesycony obraz zgnilizny życia mieszczańskiego, oparte na wnikliwej, ostrej obserwacji ; literaturę europ, wzbogacają one szeregiem świetnych, na molierowską miarę zakreślonych postaci. Arcydziełem Z. jest „Moralność pani Dulskiej" (1907). I, 240, 854, II, 1263, III, 856, IV, 1058.

Zapolya — ród panujących węg. Gł. przedsta-Stefan — (J’ 1499), wojewoda siedmiogrodzki, mianowany przez Macieja Korwina namiestnikiem Austrii; popierał wybór Władysława II Jagiellończyka na króla węg.

2. — Jan — (1487—1540), syn poprz., wojewoda siedmiogrodzki, król węg. od r. 1526, wybrany przeciwko Ferdynandowi I Habsburgowi po śmierci Ludwika II pod Mohaczem. Przy pomocy Turków opanował w r. 1529 wsch. część kraju. Ożeniony w r. 1539 z Izabelą Jagiellonką (*j* 1559), córką Zygmunta 1 Starego. IV, 1277. 3. — Barbara — siostra poprz. -*■ Barbara Zapolya. 4. Zygmunt

i Izabeli, ostatni z rodu Z. Po przegranej walce z Ferdynandem I o tron węg. uzyskał przy poparciu Turcji Siedmiogród, w którym w czasie jego małoletności sprawowała rządy jego matka, i kraj na wschód od Cisy. IV, 1277.

Zapomoga dla bezrobotnych czenia w gotówce i naturze udzielane przez instytucje publiczne bezrobotnym, którym nie przysługują ustawowe zasiłki.

Zapora wodna — tama, najczęściej betonowa, służąca do spiętrzania wody w rzekach i potokach celem zasilania zakładów wodnych, tworzenia zbiorników, zapobiegania powodziom. Słynna Z. W. w Asuanie (prawie 2 km dł.), najwyższa Boulder Dam na Colorado w Ameryce (225 m wys.). Największe w Polsce: w Porąbce na Sole i w Rożnowie na Dunajcu ( w r. 1939 w budowie)

Zaporowe balony Balon.

Zaporowy ogień — strzelanie b. intensywne, przy użyciu maksymum środków ogniowych i o dużym natężeniu ognia, celem położenia zapory w pewnym terenie, powstrzymania „ścianą pocisków" natarcia, ew. zbliżających się posiłków przeciwnika.

Zaporoże — niż po obu stronach Dniepru dolnego, siedziba Kozaków zaporoskich. Gł. warownia Sicz, na wyspie dnieprowej, została w r. 1775 zburzona przez Rosję, poczem Z. wcielone zostało w skład państwa ros.

Zaporoże, dawniej Aleksandrowsk — przemysłowe m-to ukr. poniżej dawnych porohów dnieprowrych. Obejmuje też położony powyżej m-ta, nad rzeką, potężny zakład wodnoelektry-czny „ Dnieproges“, dla którego celów spiętrzono tamą wodę dnieprową do 37 m wys., zalewając wszystkie porohy i umożliwiając żeglugę. 192 000 mieszk.

• Zapory — ważny czynnik fortyfikacyjny w czasie działań wojennych. Stosowane zwł. na szlakach możliwego posuwania się przeciwnika, w terenie, z którego wycofują się własne wojska itd. Zależnie od warunków terenowych, czasu itd. stosuje się różnorodne Z., jak np. zawały leśne, zasieki druciane, zalewy, niszczenie dróg komunikacyjnych, a zwł. mostów, zagazowanie pewnych obszarów itd.

Zapowiedzi — publiczne oznajmienie o mającym nastąpić związku małżeńskim, dokonane przez kapłana kat. z ambony. Ma na celu wezwanie do ew. zgłaszania uzasadnionych sprzeciwów przeciwko temu związkowi. Przed ślubem

Zaprawa — spoiwo budowlane z wapna lub cementu, piasku i wody; powoli twardnieje na skutek zachodzących w niej zmian chemicznych i wiąże cegły lub kamienie. Z. powietrzne (wapienne) wiążą tylko na powietrzu dzięki wytwarzaniu węglanu wapnia z dwutlenkiem węgla z powietrza; Z. hydrauliczne (cementowe lub cementowo-wapienne) wiążą nawet pod wodą i są wytrzymalsze. Do niektórych specjalnych celów używa się również Z. glinianej i gipsowej. •

Zaprawa sportowa -* Trening. -> IV, 1159.

Zaprawy farbiarskie

IV, 1388.

Zaratustra, Zoroaster — (VI w. prz. Chr.) prorok pers.; powołany w 30 roku życia do misji proroczej przez boga Ormuzda, stworzył ma z de izm, którego zasady po jego śmierci spisali i rozszerzyli kapłani. Otoczony czcią mistyczną w literaturze w języku pehlewi i w św. księdze Avesta.

Zaraza (Orobanche) — rodzaj roślin zielnych, pasożytów, z rodziny zarazowatych pokrewnej trędownikowatym; u nas kilkanaście gat. pasożytujących na różnych roślinach zielnych, uprawnych, np. na konopiach, tytoniu, ziemniakach; pęd do 40 cm wys, i kwiaty dwu-wargowe, żółte.

Zaraza morowa -> Morowa

\;

mmm

-> IV, 641.

gat. sporow-

(*    1863), mate-

korzeń z rozgałę-

IV, 649, 650.

proboszcz w parafii każdego z narzeczonych ogłasza trzy Z. przez trzy kolejne niedziele. W pewnych wypadkach duchowny może udzielić ślubu bez Z.

substancje pomocnicze w farbiarstwie niektórymi (t. zw. zaprawowymi) barwnikami. Z. F. wiążą się z włóknem, a następnie łączą się z barwnikiem na nierozpuszczalny związek, utrwalając barwniki na włóknie. Najczęściej stosowane: siarczan i octan glinu, octan żelaza i chromu ii., często z dodatkiem garbników (taniny), kamienia winnego, kwasów organicznych.

Zapusty -> Ostatki.

Zapylanie w roślinach nasiennych — zjawisko polegające na przenoszeniu pyłku z pręcików na znamię słupka lub na zalążek (u nago-nasiennych) w celu zapłodnienia; wyróżniamy kwiaty: zwierzęcopylne, owadopylne (najczęstsze), wiatropylne i wodopylne.

-> III, 221-225.

Zara, chorw. Zadar — port dalmatyński nad Adriatykiem, przynależny z okolicą do Włoch. 19 000 mieszk.

-+//, 973, IV, 5.

-*///, 1267.

zaraza.

Zaraza musza (Empusa mus-cae) — grzyb pasożytniczy klasy glonowców; napada jesienią na muchy, w których ciele rozwija

grzybnie.    Liść ziemniaka

Zaraza ziemniaczana (Phy- z grzybnią za-tophtora infeslans) — grzyb paso- razY , ziemnia-żytniczy klasy glonowców; rozwi- tjącą komórki ja się gł. na liściach ziemniaków, chlorofilowe.

na których powstają ciemnobrunatne plamy i które w końcu gniją.

Zarazek malaryczny (Plasmodium malariae Laveran i PI. vivax Grassi) ców wywołujące malarię. Rozwój odbywa się w krwi człowieka, a następnie w przewodzie pokarmowym widliszka; widliszek przez ukłucie człowieka przenosi ze śliną do krwi zarodniki Z. M.

Zarazki — drobnoustroje chorobotwórcze; Z. przesączalne, niewidzialne — drobnoustroje bardzo drobne, nie widoczne pod mikroskopem, przenikające przez specjalne sączki bakteriologiczne. -> IV, 972-973, 976, 1506-1510.

Zarażenie -+■ Zakaine choroby.

Zaremba Stanisław matyk; liczne prace z analizy matematycznej oraz monografie i podręczniki: ,,Arytmetyka teoretyczna", „Wstęp do analizy" i i. -> I, 351.

Zarembina-Szelburg Ewa -> Szelburg-Zarembina.

Zarębski Juliusz — (1854—1885), kompozytor i znakomity pianista; oryginalne kompozycje fortepianowe i i.

Zarlino Giuseppe — (1517 — 1590), wł. teoretyk muzyczny; zapoczątkował nowoczesną naukę o harmonii.    -> II, 802.

Zarodek — u roślin: zawiązek przyszłej rośliny, znajdującej się w nasieniu; składa się z liścienia lub liścienia i kiełka ; u zwierząt i człowieka (zw. embrionem) : rozwijające się jaje, wzgl. nie narodzony jeszcze (rosnący w łonie matki) płód (embrion). (-*■ Embriologia).

Zarodkowy korzeń zieniami powstały z korzenia w kiełku nasiennym.

Zarodkowy listek — warstwa komórek zarodkowych wyróżnicowującą się w czasie gastru-lacji. Odróżniamy: Z. L. zewnętrzny, środkowy i wewnętrzny. (-> Ektoderma, Entoderma i Mezoderma).

Zarodnia — narząd roślin skrytopłciowych wytwarzający zarodniki.

Zarodniki, spory — komórki służące do rozmnażania bezpłciowego u roślin skrytopłciowych (zarodnikowych). -> I, 503 — 504, III, 220, IV, 650.

Zaródź, pierwoszcze, protoplazma obok jądra, część składowa zarówno komórek roślinnych, jak zwierzęcych. Z Z. związane są podstawowe czynniki życiowe, zwł. procesy odżywiania się komórek.

-> II, 1272-1275.

Zaruski Mariusz — (* 1867), generał brygady w stanie spoczynku. W 11. 1912 — 1914 w Związku Strzeleckim, następnie w Legionach, potem w P. O. W.; zasłużony propagator polskiej idei morskiej i narciarstwa. „Współczesna żegluga morska", „Na morzach dalekich", „Żaglowym jachtem przez Bałtyk", „Nawigacja jachtowa" i i.

prawo myślenia

mus na niebiesko). Zobojętniają kwasy, dając sole. Własności Z. spowodowane są obecnością grupy wodorotlenowej OH, oddzielającej się w roztworach jako wolny jon. Do Z. należą wodorotlenki metali (np. sodu, potasu); istnieją również Z. organiczne, najczęściej zawierające azot. Wodorotlenki metali ciężkich (nierozpuszczalne w wodzie) nie barwią lakmusu, posiadają jednak własności zasadowe, rozpuszczają się w kwasach, zobojętniając je i dając sole.

Zarząd przymusowy. — Sąd może ustanowić Z. P. majątku nieruchomego, w stosunku do którego prowadzona jest egzekucja, jeśli zachodzi obawa, że roszczenia wierzyciela mogą doznać uszczerbku. Z. P. może dotyczyć prawa majątkowego nieruchomości, samej nieruchomości, poza tym może być ustanowiony na nieruchomości po zamknięciu przetargu na wniosek licytanta, który zaofiarował najwyższą cenę.

„Zarzewie" — nazwa czasopisma młodzieży akademickiej, którego numer okazowy został wydany w listopadzie-grudniu 1909 r. we Lwowie. Z. stało się organem trój zaborowego ruchu młodzieży o kierunku niepodległościowym, zw. r u-chem zarzewiackim, względnie Z. Ruch ten powstał na gruncie przeżyć polit. społeczeństwa po upadku rewolucji 1905/1906 jako reakcja przeciw prądom ugodowym. Organizacyjnie młodzież zarzewiacka wyszła z ,,Zetu" oraz z jego pochodnych organizacyj, także i w szkołach średnich. W maju r. 1910 wyrosły na gruncie Z. Polski Związek Wojskowy stał się centralą dla całej organizacji zarzewiackiej. Zasadniczym celem ruchu zarzewiackiego było wychowanie obywatela-żołnierza, zdolnego do walki o niepodległość Polski. W chwili wybuchu wielkiej wojny zorganizowane przez Z. w r. 1911 Polskie Drużyny Strzeleckie połączyły się z organizacją „Strzelca" pod wodzą J. Piłsudskiego. Po wojnie zarzewiacy nie utworzyli własnej organizacji polit.; szereg zarzewiaków i dru-żyniaków wziął czynny udział w tworzeniu państwowości polskiej. W r. 1929 zostało stworzone Stowarzyszenie b. uczestników ruchu niepodległościowego Z., z siedzibą w Warszawie.

Zarzycki Aleksander — (1834—1895), jeden z wybitniejszych kompozytorów polskich z epoki pomoniuszkowskiej ; koncert fortepianowy, suita orkiestrowa, pieśni i utwory fortepianowe.

Zasada — 1. — w filozofii przyrody: źródło i przyczyna stawania się. 2. — w logice: zdanie, będące racją dla rozumowania dedukcyjnego.

3. — w metodologii: założenie nauki lub systemu twierdzeń. Potocznie: reguła lub norma postępowania.

Zasada potęgi -> Potęga.

Zasada sprzeczności uznane przez Arystotelesa za najpierwsze ze wszystkich. Rozróżnia się: logiczną Z. S.: z dwu zdań sprzecznych przynajmniej jedno jest fałszywe ; psychologiczną: nikt jednocześnie nie może wierzyć w dwa twierdzenia m. sobą sprzeczne; ontologiczną: jakaś cecha nie może jednocześnie i pod tym samym względem przysługiwać i nie przysługiwać temu samemu przedmiotowi.

Zasada wyłączonego środka Prawo wyłączonego ,środka.

Zasady — związki chemiczne, reagujące alkalicznie (barwiące w roztworach wodnych lak

Zasieki — przeszkody z drzew przymocowanych do ziemi kołkami, powiązanych m. sobą drutem itd. ; gałęzie oczyszczone z drobnych gałązek i zaostrzone. Cała przeszkoda często wzmocniona bywa drutem kolczastym.

Zasiłek (dla ubezpieczonego) — kwota pieniężna wypłacana (w Polsce przez Z. U. S.) ubezpieczonemu, o ile odpowiada on warunkom przewidzianym przez przepisy o ubezpieczeniu społecznym, np. pozostaje bez pracy, stał się niezdolny do pracy itp. W zależności od przyczyny uprawniającej ubezpieczonego do otrzymania Z. mówi się o Z. chorobowym, na wypadek bezrobocia, pogrzebowym, połogowym itp.

Zaskoczenie — niespodziewane ostrzelanie, lub natarcie na przeciwnika nie przygotowanego do walki. Z. wykonuje się przez rozpoczęcie walki w czasie i miejscu niespodziewanym dla przeciwnika, wymaga zachowania ścisłej tajemnicy własnych przygotowań i zamiarów, często też zastosowania działań i urządzeń pozornych.

Zaskórna woda — woda pochodząca z opadów atmosferycznych wsiąknięta w pow. warstwy litosfery, a więc w glebę, żwiry, piaski itp. i zatrzymująca się na warstwach nieprzepuszczalnych. Z. W. nie jest zdatna do picia, ponieważ jest zanieczyszczona bakteriami i różnymi związkami pochodzącymi z rozkładu roślin.

Zaskórnik, wągier (comedo) — czop złożony z łoju i zrogowaciałych komórek, zatykający ujście gruczołu łojowego: posiada wygląd drobnego, szarawego punkciku na skórze. Z. występują najobficiej na twarzy. Często obecność ich łączy się z trądzikiem.

Zaskroniec, wąż wodny (Natrix natriz L.) — gat. węży z grupy pełnozębnych (Colubrifonnia). Dł. do 1,8 m. Głowa wyraźnie odgraniczona od tułowia. Szaro-oliwkowy, czarno uplamiony, na tyle głowy dwie białe lub żółte półksiężycowe plamy. Żyje w Europie, pn. Afryce i zach. Azji, żywi się żabami, myszami, także rybami, pływa doskonale. Niejadowity. W Polsce rozpowszechniony. Pokrewny gat. Z. czarnomorski (N. tcsscllatus Laur.), żyje w pd. i wsch. Europie w sąsiedztwie rzek, źródeł; chętnie przebywa w wodzie, żywi się gł. rybami; w Polsce na pd.-wsch. kraju.

-* U, 474.

podwójne fałdy

Zatoka

-► 1, 176.

i we-

na-

(1743-1806), ar-

Zasławski Dominik — (f 1656), wojewoda krakowski. W r. 1648 jeden z trzech regimen-tarzy w wojnie kozackiej po wzięciu do niewoli hetmanów, obwiniony wraz z i. dowódcami o spowodowanie klęski piławieckiej. W dalszych wojnach kozackich i szwedzkich wykazał wiele inicjatywy.

ZASP -*• Związek Artystów Scen Polskich.

Zastaw — obciążenie pewnego dobra celem zabezpieczenia jakiejś wierzytelności, przy czym, w wypadku nie wykonania przyjętego przez dłużnika zobowiązania, wierzyciel uprawniony jest do zaspokojenia swych pretensyj tym dobrem (Z.). (-*■ Lombard). Zastawne listy -*■ Listy zastawne.

Zastawki (valvulae) ścienne w narządach rurowych (żyłach, naczyniach limfatycznych, kątnicy i i.) i w sercu, nie dopuszczające do cofania się zawartości i tym samym ułatwiające przechodzenie jej w jednym określonym kierunku.

Zastępczy powszechny obowiązek wojskowy -> Wojskowa slutba.

Zastój (venostasis) -*■ Przekrwienie.

Zastrzał (panaritium) — ropne zapalenie paliczka (człona kostnego palców rąk i nóg) paznokciowego, powstające zazwyczaj na skutek uszkodzenia (ukłucie, zadrapanie itp.) palca zanieczyszczonym przedmiotem; bardzo często łączy się z zanokcicą. Wymaga leczenia operacyjnego.

Zastrzał — 1. — belka ukośna przenosząca znaczne siły, np. w drewnianej konstrukcji dachowej; ukośny element wspierający skrzydło samolotu. 2. — urządzenie dźwigowe typu żurawia, którego gł. częścią jest pochyła belka umocowana do masztu statku czy okrętu.

Zastrzeżenie hipoteczne — wzmianka w wykazie hipotecznym, iż zastrzega się w tymże wykazie miejsce dla umieszczenia treści odpowiedniego aktu. Wzmianka taka zachowuje pierwszeństwo tego aktu w stosunku do późniejszych aktów.

Zastrzyk -+■ Wstrzykiwanie.

Zatarcie skazania — instytucja prawna, która pozwala na całkowitą rehabilitację skazanego. Po upływie 10 lat od odbycia, darowania lub przedawnienia kary albo od zwolnienia z zakładu zabezpieczającego sąd — na wniosek skazanego — może zarządzić Z. S. W stosunku do osób skazanych na utratę praw publicznych lub obywatelskich praw honorowych okres dziesięcioletni zaczyna się liczyć od dnia odzyskania przez nie zdolności do nabycia utraconych praw. W razie zarządzenia Z. S. skazanie uważa się za niebyłe; pociąga to za sobą zwł. usunięcie wpisu o skazaniu z wszelkich rejestrów karnych.

Zatoczek (Planorbis) — rodzaj słodkowodnych ślimaków płucodysznych o jednej parze czułków. Muszlę mają skręconą w jednej płaszczyźnie.

część morza wdzierająca się w wybrzeże, z trzech stron otoczona lądem, z czwartej połączona z otwartym morzem.

Zatoki nosowe — t. zw. dodatkowe jamy nosa mieszczące się w obrębie sąsiednich kości: Z. czołowe i Z. klinowe. (-*■ Nos, rycina).

Zatokowy prąd, Golfstrom — prąd ciepły oceaniczny, przecinający pn. Atlahtyk z pd. zach. na pn. wsch. Decyduje o ciepłym klimacie zach., pn. Europy. Odkryty w r. 1513 przez Ponce de Leon, nawany G. od badań Franklina.

Zator — 1. — w medycynie: (embolia) — zamknięcie światła naczynia przez jakikolwiek czop, przyniesiony z prądem krwi lub limfy. Czopy bywają pochodzenia zewnętrznego wnętrznego, mogą pochodzić z części składowych krWi lub z czynników pozaustro-jowych: powietrza, bakteryj, pasożytów, ciał obcych. W przypadkach Z. tętnic nie mających połączeń z tętniczkami sąsiednimi — stępuje zwykle na skutek zahatnowania dopływu krwi obumieranie odpowiedniego odcinka tkanki. (-*■ Zawal). 2. — na rzece — nagromadzenie kry w okresie spływania lodów. Z. tamują przepływ wody i powodują powodzie. Usuwane często przez rozsadzanie dynamitem (przez saperów).

Zator — m-to w pwt. wadowickim (woj. krakowskie), nad Skawą; w śrdw. stolica księstwa śląskiego. Rozwinięte gospodarstwo rybne. Kościół z końca XIV w. i zamek z XV w. 2000 mieszk.

Zatrucie, intoksykacja (intoxicatio) — obraz chorobowy wywołany szkodliwym działaniem na ustrój jadów czyli trucizn.

Zawadzki Aleksander — (1859—1926), działacz społeczny i polit., w 11. 1887—1890 na zesłaniu za działalność patriotyczną; po powrocie pracował wśród włościan i robotników jako „ojciec Prokop". Jeden z zał. Iow. Oświaty Ludowej (w r. 1898); działał na Podlasiu wśród unitów. Jeden z twórców lewego odłamu partii narodowo-demokratycznej.

Zawadzki Stanisław chitekt, przedstawiciel klasycyzmu. Kształcił się w Rzymie. Zbudował pałac w Lubo-stroniu, szereg rezydencyj ziemiańskich i i.

IV, 242.

Zawadzki Władysław — (* 1885), ekonomista, polityk. W r. 1918 członek Rady Stanu Królestwa Polskiego. Min. skarbu w 11. 1932 — 1935. „Zastosowanie matematyki do ekonomii polit.", „Wartość i cena", „Teoria produkcji" i i.

Zawał (infarcłus) — martwica tkanki spowodowana zamknięciem światła tętnicy doprowadzającej krew. (Zator).

Zawciąg (Armeria) — rodzaj roślin zielnych z rodziny zawciągowatych, klasy dwuliściennych, zrosłopłatkowych; 50 gat. na pn. półkuli i w Andach. U nas często na piaskach rośnie Z. pospolity o liściach zebranych w ró-

Zawiesiny — układy niejednorodne złożone z ciała stałego w postaci rozdrobnionej, zawieszonego w cieczy. Gdy ciało stałe jest rozproszone na cząstki o średnicy od 0,0000001 do 0,0001 cm, mamy do czynienia z układem koloidalnym.

Zawieszenie broni

Z.

ga-

Zawistowska Kazimiera

(•j* 1833), działacz spo-

stwach do ościennych dworów. Walczył w Czechach z husytami i dostał się tam do niewoli. Po uwolnieniu obdarowany starostwem spi-Zawichost — stary, dziś podupadły gród skim. Na usługach Węgier uczestniczył małopolski w pwt. sandomierskim (woj. kie-    ce z przeważnymi siłami Turków. Brał udział

leckie), nad Wisłą. Kościół gotycki z XIII w.,    w walce z Turkami nad Dunajem, gdzie zginął,

3000 mieszk.    nie chcąc opuścić towarzyszów i odrzucając

Zawidzki Jan Wiktor —    (1886—1928), możność ratunku i ucieczki,

chemik. Liczne prace doświadczalne i teoretyczne z dziedziny kinetyki chemicznej, zwł. nad reakcjami autokatalitycznymi, oraz z historii chemii.

Zawiercie — m-to pwt. w woj. kieleckim, nad górną Wartą; różnoraki przemysł (tkacki, metalowy, chemiczny). 32 000 mieszk.

Za Wierną Służbę — odznaczenie nadawane legionistom przez komendanta Piłsudskiego, w 11. 1915-1917.

gdy

choroby powsta-

życzkę i licznych różowych kwiatach, tworzących główkowate złożone .kwiatostany; kwitnie latem i jesienią.

1232.

przerwa w działaniach wojennych. Czasowe Z. B. na ograniczonym terenie może być zarządzone w drodze porozumienia dowódców obu stron, z różnych względów. Z reguły Z. B. poprzedza zawarcie pokoju, trwa od chwili zaprzestania kroków wojennych do podpisania traktatu pokojowego, lub zerwania rokowań pokojowych.

Zawieszenie kary -*■ Warunkowe zawieszenie wykonania kary.

Zawilec, anemon (Anemone) — rodzaj roślin zielnych z rodziny jaskrowatych. j o w y — roślina kłączowa, z której wczesną wiosną wyrastają pędy roczne, o pojedynczych dużych białych kwiatach. Z. żółty różni się żółtymi kwiatami. Z. leśny posiada kwiaty duże, białe, z zewnątrz omszone i owoce wełniste ; niektóre gat. hodowane w ogrodach w różnych odmianach jako ozdobne.

Zawisak -> Zmierzchnikowce.

(1870-1902), poetka Młodej Polski. Znane są jej sonety odznaczające się bezpośrednią świeżością poetyckiego wyrazu. Śmiałe erotyki, wiersze rei. Tłumaczyła liryków fr., zwł. Baudelaire’a i Verlaine’a.

Zawisza Artur łeczno-niepodległościowy. Organizował na emigracji kadry powstańcze celem wywołania ruchu zbrojnego w Królestwie; w r. 1833 przekroczył granice Królestwa z oddziałem powstańczym, licząc na pomoc społeczeństwa. Pobity, wzięty do niewoli przez Rosjan, stracony w Warszawie.

Zawisza Czarny z Garbowa — (f 1428), sławny niezłomny rycerz, zwycięzca licznych turniejów. Walczył chlubnie pod Grunwaldem, następnie jeździł w dyplomatycznych posel-w wal-

Zawodowa poradnia -*• Poradnia, Poradnictwo zawodowe.

Zawodowa służba wojskowa obecnie: stała służba wojskowa — służba wojskowa pełniona przez żołnierzy, którzy odbyli obowiązkową czynną służbę w wojsku, dobrowolnie poświęcili się zawodowi wojskowemu, posiadają odpowiednie kwalifikacje i przeszli wyszkolenie. — Żołnierz zawodowy może być w stanie : czynnym — gdy pełni złużbę na stanowisku etatowym; nieczynnym nie pełni czasowo służby z powodu: długoterminowego urlopu (na własną prośbę), czasowej niezdolności do służby, zredukowania etatów, dostania się do niewoli, wyboru do izb ustawodawczych; spoczynku — gdy został zwolniony od pełnienia służby z powodu przekroczenia granicy wieku lub trwałej niezdolności do wykonywania obowiązków.

Zawodowa tajemnica -► Tajemnica zawodowa.

Zawodowe choroby

jące w ścisłym związku z rodzajem wykonywanej pracy, np. ołowica u robotników pracujących z ołowiem i jego związkami, pylice płucne u węglarzy i kamieniarzy. W ostatnich latach usiłuje się zapobiegać Z. Ch. przez stosowanie rozmaitych urządzeń ochronnych.

Zawodowe szkoły Szkoły zawodowe.

Zawodowe związki -* Związki zawodowe.

Zawodowstwo w sporcie — w przeciwieństwie do amatorstwa — uprawianie sportu dla ciągnięcia z tego korzyści materialnych. Sportowcy zawodowi nie mają prawa udziału w zawodach, olimpiadach itp., przeznaczonych dla amatorów. -> IV, 872.

Zawody sportowe — ogólna nazwa wszelkich turniejów, spotkań, meczów, regat i mistrzostw sportowych; oficjalne współzawodnictwo sportowców odbywające się pod kontrolą sędziów.

Zawodziriski Karol Wiktor - (*1890), literat, publicysta i krytyk. Od r. 1914 w Legionach. Liczne prace w czasopismach literackich i naukowych, osobno: „Maria Dąbrowska", „Zarys wersyfikacji polskiej", „Blaski i nędze realizmu powieściowego" ii.

Zawoja — letnisko u stóp Babiej Góry, w pwt. makowskim (woj. krakowskie). Stacja klimatyczna. 6000 mieszk.

Zawołanie — hasła bojowe rodów polskich związane ściśle z herbami; powstały w XIII w.

Zawód — zespół mniej lub bardziej wyspecjalizowanych czynności jednostki, na których

Bywają wywoływane zarówno zaburzeniami czynnościowymi (np. w neurastenii), jak i zmianami organicznymi w ośrodkowym układzie nerwowym ; częsty objaw miażdżycy tętnic mózgowych.

Ząbkowanie — proces stopniowego wyrzy-nania się zębów. U ozłowieka Z. zachodzi dwukrotnie: m. 1 i 2 rokiem życia (wyrzynające się jednak w tym czasie zęby t. zw. mleczne mają charakter przejściowy) i m. 7 i 28 rokiem życia (kiedy dopiero zjawiają się zęby stałe). U zwierząt proces Z., o ile istnieje, przebiegać może inaczej niż u człowieka, zarówno pod względem czasu, jak i sposobu wyrzynania się Zębów.

Ząbkowice

(f 1608), wojewoda

(f 1627), rycerz

Zbieg przestępstw

popełnienia przez tę samą osobę w krótkim okresie czasu kilku przestępstw. Kara łączna nie może być niższa od kary za najcięższe z tych przestępstw.

Zbieg ustaw

zawsze

1. — cieczy — otwarte lub zamknięte naczynia różnej pojemności, najczęściej blaszane, większe często żelbetowe lub murowane, służące do magazynowania i ‘przewożenia cieczy (Z. paliwa, oleju, wody itp.) Z. wody często umieszczane są na znacznej wys., na wieżach ciśnień. 2.

np.

opiera się jej wzgl. stałe zaszeregowanie społeczne i źródła utrzymania. Od Z. należy odróżnić „zajęcie", jako chwilowe, poniekąd przypadkowe wykonywanie pewnych czynności. Wolny Z. — zatrudnienie zarobkowe z przewagą pracy umysłowej, uprawiane najczęściej niezależnie, np. Z. lekarza, adwokata, architekta, artysty.

Zawójka (Valvata piscinalis Miill.) — gat. przodoskrzelnego ślimaka słodkowodnego.

Zawór, wentyl — urządzenie przerywające lub regulujące przepływ cieczy, gazu, pary. Mogą być ręczne, sterowane specjalnym mechanizmem (np. Z. wlotowe i wylotowe maszyn parowych, silników spalinowych) lub samoczynne. Z. (klapa) bezpieczeństwa — Z. samoczynny otwierający się, gdy ciśnienie pary lub gazu w kotle lub zbiorniku przekracza dozwoloną granicę. Z. redukcyjny — Z. regulujący ciśnienie, pod którym wypływa gaz ze zbiornika, np. celem dostarczenia gazu pod niskim ciśnieniem z butli z gazem sprężonym (np. do 160 atmosfer).

Zawrat — przełęcz w bocznej grani tatrzańskiej łącząca Halę Gąsienicową z Doliną Pięciu Stawów Polskich. Popularny szlak tatrzański. 2170 m wys.

Zawroty głowy (rertigo) — szczególne yczu-cie utraty równowagi połączone z wrażeniem wirowania przedmiotów otaczających, z przyćmieniem świadomości i ćmieniem w oczach.

m-ko w pwt. będzińskim, ważna węzłowa stacja kolejowa. Ok. 3000 mieszk.

Zbaraski Janusz bracławski; odznaczył się w walkach z Tatarami i Moskwą. Wysłany przez Stefana Batorego jako delegat do rokowań pokojowych z Moskwą.

Zbaraski Krzysztof i dyplomata, odznaczył się w wyprawach na Moskwę; w 11. 1622—1624 w delegacji do Konstantynopola, nzyskał zatwierdzenie układów chocimskich.

Zbaraż — m-to pwt. na pn. Podolu nad Gniezną, w woj. tarnopolskim; bronione bohatersko przez ks. J. Wiśniowieckiego przed

Kozakami w r. 1649. Obrona Z. stanowi temat „Ogniem i mieczem" Sienkiewicza. 8000 mieszk.

Zbawiciel — Chrystus; wg nauki kościoła kat. Chrystus jest Z. świata, ponieważ • dzięki Swej śmierci krzyżowej i zmartwychwstaniu odkupił całą ludzkość z grzechu pierworodnego. Dział teologii traktującej o odkupieniu świata nazywa się soterologią (gr. sotćr = Z.).

Zbawienia Armia — Armia Zbawienia.

Zbąszyń — stare m-to w pwt. nowotomy-skim (woj. poznańskie), nad Obrą, gł. stacja graniczna polsko-niem. 5000 mieszk.

Zbiegowisko — takie zgromadzenie w miejscu publicznym pewnej liczby osób, które zakłóca spokój publiczny i do którego każdy może się przyłączyć. Nie opuszczenie Z. mimo trzykrotnego wezwania przez władzę stanowi przestępstwo zagrożone karą aresztu do jednego roku. Przestępstwem zagrożonym karą więzienia do pięciu lat jest udział w Z., które wspólnymi siłami dopuszcza się przestępstwa czynnego oporu władzy lub zmuszenia urzędnika, wzgl. zamachu gwałtownego na osobę lub mienie.

zachodzi w razie

przypadek zachodzący w prawie wówczas, gdy czyn zagrożony karą podpada pod kilka przepisów ustawy karnej. Stosuje się podówczas przepis przewidujący karę najsurowszą.

Zbieractwo — najpierwotniejsza forma zdobywania pożywienia. Polega na zbieraniu płodów dostarczanych przez naturę. Z. spoczywa w rękach kobiet. Zbierane zapasy przechowuje się w jamach wydłubanych w ziemi lub na specjalnych platformach. Z. występuje do dziś dnia u wielu ludów pierwotnych.

-> I, 424.

Zbieżny ciąg -4- Ciąg, Granica ciągu.

Zbigniew — (ok. 1073 —ok. 1112), starszy syn Władysława Hermana; osadzony w klasztorze w Saksonii za sprawą Sieciecha, wykradziony następnie przez rycerstwo polskie, doprowadził wraz z Bolesławem Krzywoustym do usunięcia Sieciecha. Po r. 1102 zwierzchni książę polski, pozbawiony władzy przez Krzywoustego w r. 1107, wygnany (łączył się z Henrykiem I ces. niem), a następnie zwabiony, oślepiony i prawdopodobnie zamordowany z jego rozkazu.

Zbiorniki

— Z. wody o b. wielkiej pojemności do celów nawadniania i dla zakładów wodnych (sztuczne jeziora) tworzy

3.

jesienią -+IV, 1189-1193.

Zbójnik podhalań-modhtwy (kościoła) wyznania ski (wg drzewory-protest.; gmina kościelna w kościele ewangelickim. -* III, 108.

Zbrodnia — przestępstwo, popełnione tylko umyślnie, zagrożone karą śmierci lub więzienia powyżej lat pięciu.

Zbroja — metalowy ubiór, chroniący śrdw. rycerza. Istniały Z. z blach, łuskowe lub siatkowe, wykonywane z różnych materiałów i o rozmaitych formach. -* I, 814, 815, 816 — 818.

Zbrojmistrz — podoficer w stopniu odpowiadającym chorążemu, specjalista w dziale uzbrojenia.

Zbrucz — lewy dopływ Dniestru i graniczna rzeka polsko-sow. na Podolu. Uchodzi pod Okopami św. Trójcy. Ilaste, miejscami kamieniste dno. W górnym biegu tworzy 11 stawów, dalej płynie jarem. 285 km dł.

Zbylitowski Andrzej 1608), poeta-dworzanin; epopeja „Droga do Szwecji" (opis podróży Zygmunta III do Szwecji), poematy: „Żywot szlachcica na wsi", „Wieśniak", w których opisuje powaby życia na wsi, i i.

Zdanie — w gramatyce: połączenie wyrazów, które orzeka coś o czymś. Zależnie od postawy mówiącego dzielimy Z. na sądzące (kwadrat ma cztery boki), uczuciowe (ach, jak ja lubię jesień !) i woluntarne (módlmy się,

się przez spiętrzenie wody rzek lub strumieni za pomocą wielkich zapór wodnych. 3. — Z. gazów służą do przechowywania gazów pod ciśnieniem. Gaz świetlny w gazowniach przechowuje się w t. zw. gazometrach, wielkich (do 150 000 m⁸ pojemności) dzwonach ruchomych, których dolny brzeg zanurzony jest w wodzie stanowiącej uszczelnienie.

Zbiór, mnogość, klasa — jedno z podstawowych pojęć logiki i matematyki. Przykłady Z.: Z. wszystkich liczb naturalnych: 1, 2, 3,...; Z. wszystkich liczb rzeczywistych; pęk prostych (tj. Z. wszystkich prostych przechodzących przez ustalony punkt); Z. wszystkich punktów wewnętrznych koła itd. W ostatnim przykładzie np. środek koła należy do tego Z. (czyli jest jego elementem), natomiast żaden punkt okręgu już doń nie należy. Gdy każdy element zbioru A należy do zbioru B, mówimy, że A jest podzbiorem B, lub że A jest zawarte w B. Np. pierwszy z wymienionych Z. jest podzbiorem drugiego, ale nie na odwrót. Dwa Z. są równej mocy, gdy istnieje odpowiedniość doskonała m. elementami tych Z. Dowodzi się, że Z. wszystkich liczb naturalnych jest równej mocy ze Z. wszystkich liczb wymiernych, natomiast nie jest równej mocy ze Z. wszystkich liczb rzeczywistych. Badaniem pojęcia Z. zajmuje się teoria mnogości (-*■ Mnogości teoria). W geometrii zamiast „Z. wszystkich punktów posiadających pewną własność" mówi się niekiedy: miejsce geometryczne punktów o tej własności.

Zboczenie (w astronomii) ->- Deklinacja.

Zborowska ugoda — układ m. Polską a Kozaczyzną zawarty w r. 1649 za pośrednictwem kanclerza J. Ossolińskiego. W Z. U. król uznał tytuł hetmański Chmielnickiego, zgadzał się na zwiększenie liczby Kozaków rejestrowych do 40 000 i zapewniał Kozakom i dyzunitom przywileje szlacheckie. Nie weszła w życie.

Zborowski 1. — Andrzej — (f 1589), marszałek nadworny, stronnik Walezego, następnie popierał Batorego. Pominięty przy obsadzaniu kanclerstwa, przeszedł do opozycji popierającej Habsburgów. Pod Byczyną wzięty do niewoli. 2. — K r z y s z to f — (fok. 1591), brat poprz. Stronnik Habsburgów, spiskował przeciw Batoremu Z Iwanem moskiewskim i Kozakami. Skazany w r. 1586 na infamię i konfiskatę dóbr. Podczas elekcji po śmierci Batorego stronnik Maksymiliana. Po klęsce pod Byczyną w r. 1588 wyemigrował z kraju.

Samuel — (+ 1584), brat poprz., magnat i warchoł, skazany w r. 1574 na banicję za zabójstwo kasztelana przemyskiego, Wa-powskiego. Popierał kandydaturę Batorego na króla, paktując równocześnie z Iwanem moskiewskim. W antagonizmie do Zamoyskiego wystąpił przeciw niemu otwarcie; grożąc zamachem na króla, spiskował, intrygując na Niżu z Kozakami i z Habsburgami. Schwytany, ścięty jako banita z rozkazu Zamoyskiego, za zgodą królewską.

Zborów — m-to pwt. w woj. tarnopolskim, nad Strypą, na pn. Podolu: tu zawarta została ugoda Zborowska. 5000 mieszk.

Zboża — grupa roślin uprawianych gł. na ziarno (poza tym na słomę); obejmuje rośliny należące do traw (żyto, pszenica, jęczmień, owies, kukurydza, proso) oraz rdestowatych (gryka). Zmielone ziarno Z. daje mąkę, kasze, otręby. Niektóre Z. (owies, grykę, kukurydzę i proso) sieje się tylko na wiosnę (Z. jare), pozostałe zależnie od odmiany (ozime) lub wiosną.

Zbożowe prawa Corn laws.

Zbójnicki — popularny taniec ludowy na Podhalu, tańczony przez samych mężczyzn, którzy wyrzucają przy tym od czasu do czasu ciupagi w górę i wykonują szereg oryginalnych ruchów i przysiadów.

IV, 179.

Zbójnicy — członkowie dawnych rozbójniczych band górali tatrzańskich; z ich egzystencją związane są liczne podania o tendencji wyraźnie idealizującej. Najsłynniejszym Z. był Janosik na Podhalu, a Dobosz na Huculszczyźnie.

Zbór — polska nazwa domu

tu W. Skoczylasa).

(ok. 1565- ok.

f\

Zderzak kolejowy.

m-to w pwt. sieradzkim (woj. łódzkie), nad Wartą. 25 000 mieszk.

,,Z dymem pożarów"

Ujejskiego, dziesiąta „skarga" ze „Skarg Jeremiego". Napisany w r. 1846 po rzezi galicyjskiej, ukazał się osobno pt. „Bóg był i jest". Muzykę skomponował J. Nikorowicz. W czasie niewoli jeden z polskich hymnów narodowych.

Zdziechowski Marian

chorał Kornela

Zebra.

(1553-1620),

bracia!). Gramatyka odróżnia różne typy Z., zależnie też cd związków w wypowiedzeniu, które mogą być gł. i poboczne w każdym z wyżej wymienionych rodzajów. W logice — wypowiedź osoby myślącej, że w danym wypadku jest tak a tak. Aby jakaś wypowiedź (ustna, myślowa, pisemna) była Z., musi ona posiadać tę własność, że będzie bądź prawdziwa, bądź fałszywa. W zależności od formy tej wypowiedzi, rozróżniamy wiele rodzajów Z., np. o-znajmujące, warunkowe, alternatywne. *

Zderzak, bufor — rządzeriie elastyczne mające na celu osłabienie siły uderzenia wagonu kolejowego, samochodu itp. Z. kolejowy zaopatrzony jest w silne sprężyny, pochłaniające energię uderzenia.

Zdolności badanie -> Psychognostyka, Psy-chotechnika.

Zdolność — dyspozycja do czynności psychicznych lub fizycznych, poznawczych lub praktycznych; Z. stanowią niejako narzędzia Człowieka w przeciwieństwie do skłonności, które nadają kierunek postępowaniu człowieka i użyciu tych narzędzi.

Zdolność do służby wojskowej Pobór, Wojskowa służba.

Zdolność prawna — zdolność do działań prawnych, przysługująca w zasadzie każdej osobie pełnoletniej. Z. P. nie posiadają małoletni i ubezwłasnowolnieni, częściową Z. P. posiadają osoby pozostające pod kuratelą.

Zdołbunów — m-to pwt. na Wołyniu, z dość ożywionym przemysłem. 10 000 mieszk.

Zdrada kraju (dawniej: zdrada stanu) — przestępstwo polegające na działaniu na korzyść nieprzyjaciela albo na szkodę siły zbrojnej własnej lub sprzymierzonej (Z. K. wojenna), bądź na działaniu na szkodę państwa własnego (Z. K. dyplomatyczna), dokonanym przez osobę upoważnioną do działania w imieniu państwa w stosunku z rządem obcego państwa.

Zdradnica koralowa, zw. także żmiją koralową (Elaps corallinus Wied.) — gat. węży z grupy pełnozębnych (Colubriformia). Dł. do 70 cm. Cynobrowo-czerwona, poprzecznie czarno pręgowana. Zamieszkuje wilgotne lasy Ameryki Pd., żywi się drobnymi kręgowcami. Jadowita.

Zdrowaś Maria (Pozdrowienie anielskie) — najbardziej rozpowszechniona kat. modlitwa do N. M. P., rozpoczynająca się od słów, które archanioł Gabriel wypowiedział do Niej w czasie Zwiastowania.

Zduny — m-ko w pwt. krotoszyńskim (woj. poznańskie); cukrownia. Ok. 3000 mieszk.

Zduńska Wola — młode przemysłowe (tkalnie, fabryki maszyn i narzędzi rolniczych)

(1861-1938), historyk literatury powszechnej i rusycysta, członek P. A. U. Cenne prace z dziedziny literatury porównawczej. „Byron i jego wiek", „Mesja-niści i słowianofile", „U opoki mesjanizmu", „Wpływy ros. na duszę polską", „Napoleon III",

„Chateaubriand a Bourbo-nowie" i i.

Zebra (Equus zebra L.) — gat. ssaka nieparzystoko-pytnego z rodziny koni. U-szy większe niż u konia, grzywa krótka, ogon ośli.

Sierść biało-żółtawa, czarno lub ciemno brunatno pręgowana. Żyje stadami na stepach pd. i wsch. Afryki.

Nadzwyczaj płochliwa, trudna do oswojenia. Pokrewnym gat. jest kwag-ga (Equus quagga), żyjąca dawniej na równinach Afryki pd., obecnie zupełnie wytępiona. Sierść brunatna z białym podbrzuszem, szaro lub rudawo pręgowana.

Zebrzydowice — wieś w pwt. cieszyńskim (woj. śląskie), do października 1938 r. gł. stacja graniczna m. Polską a Czechosłowacją. 3000 mieszk.

Zebrzydowski Mikołaj wojewoda krakowski, marszałek w. koronny; w r. 1606 podniósł zbrojny bunt przeciw Zygmuntowi III (t. zw. rokosz Z.) na czele partii szlacheckiej rekrutującej się z dawnych stronników Zamoyskiego. Pobity przez wojska królewskie pod Janowem i Guzowem w r. 1607, ukorzył się. Ułaskawiony, odsunięty od spraw publicznych. Zał. Kalwarii Zebrzydowskiej.

Zebu (Bos indicus L.) — zwierzę odgrywające w Indiach i wsch. Afryce podobną rolę, jak nasze bydło domowe i przypominające je wyglądem zewnętrznym. Występuje w kilku rasach, różniących się wielkością i kształtem rogów. Charakteryzuje się garbem tłuszczowym na karku. Pochodzenie, podobnie jak naszego bydła, nie wyjaśnione.

Zecernia — w drukarni pomieszczenie, w którym odbywa się składanie.

-> II, 7-3.

Zeebrugge — nowy sztuczny port belg. dla Brugii, o małym znaczeniu; odegrał pewną rolę w wielkiej wojnie, stanowiąc podstawę operacyjną dla niem. łodzi podwodnych.

Zeeland — prow. hol.; obejmuje wyspy i niziny nad Morzem Niem., przecięta rz. Skaldą;

diuny i żyzne marsze. 1796 km², ok. 250 000 mieszk.

(1839-1899), hi-

Zeissberg Heinrich storyk niem., badacz polskiego śrdw. Napisał: ,,Die polnische Oeachichtsschreibung dea Mittel-alter8" („Polska historiografia w średniowieczu"), „ Johannes Łaski, Erzbischof von Onesen und 8ein Testament" („Jan Łaski, arcybiskup gnieźnieński i jego testament") i i.

Zeitz — m-to niem. w Saksonii prus.; zabytki śrdw. architektury, ożywiony przemysł. 36 000 mieszk.

(*    1866), fizyk hol.

Zeeman Pieter Badał zjawiska elektro- i magnetooptyczne. Nagroda Nobla w r. 1902. Z. zjawisko — rozszczepianie prążków widmowych, gdy na źródło światła działa silne pole magnetyczne; pozwoliło wyznaczyć drogą badań spektroskopowych wartość pola magnetycznego na Słońcu.

Zejlśr Handrij — (1804—1872), poeta i gramatyk łużycki, b. zasłużony dla łużyckiego ruchu odrodzeńczego.

Zelandia, duń. Sjalland — największa z wysp duń., płaska bryła, bardzo żyzna. Uprawa zboża, jarzyn. Rybołówstwo. 7000 km* pow.

-+I, 1156.

Zell am See — m-ko austr. nad Jeziorem Zell. 763 m n. p. m. Bardzo uczęszczane letnisko. Ok. 2000 mieszk.

Zeloci — gr. nazwa fanatycznej wojennej partii żyd. (występuje u Flawiusza); zwalczali namiętnie władzę Rzymu nad Judeą. Stąd Z. — określenie człowieka zapalonego.

Zelwianka, Zelwa — lewy dopływ Niemna; dł. 130 km.

Zefir — gr. bóg wiatru zach.; zwiastował deszcz.

Zegadłowicz Emil — (* 1888), poeta, dramaturg i powieściopisarz; piewca Beskidu, twórca regionalnej szkoły poetyckiej „Czartak", przez pewien czas współpracował z ekspresjo-nistycznym „Zdrojem" poznańskim, redagował poznańską „Tęczę". W swoich lirykach i poematach (,,Imagines‘‘, „Powsinogi beskidzkie",

Zemgale — stacja kolejowa łot. na granicy z Polską.

Zemgalla -> Semigalia.

„Dziewanny" i i.) dał wyraz głębokiemu umiłowaniu Boga, przyrody i człowieka. Ballady, dramaty („Lampka oliwna", „Alcesta", „Bet-saba“ i i.), wielotomowa powieść autobiograficzna „Żywot Mikołaja Srebrempisanego". Po r. 1936 kat. pogląd na świat Z. uległ poważnemu wstrząsowi, czego wyrazem są skrajnie naturalistyczne „Zmory" (dalszy ciąg „Żywotu Mikołaja Srebrempisanego") i i. powieści.

mechanizm do mierzenia czasu

Zegar

W strż. stosowano klepsydry, Z. słoneczne (-> Słoneczny zegar).    Z. wahadłowe (pierw- Zemgals Gustav — (* 1871), polityk    łot.,

szy skonstruowany    przez Huyghensa w r.    w 11. 1927—1930 prezydent Łotwy.

1657) opierają się na izochronizmie wahadła Zemuń — stara twierdza węg. na prawym (równości okresów wahań). Źródłem energii    brzegu Dunaju, przy ujściu Sawy,    dziś    przed-

jest w nich energia    potencjalna opadającego    mieście Belgradu. 28 000 mieszk.

w Europie od XVIII w.

Zendra — warstwa magnetycznego tlenku żelaza (Fe₈0₄) powstająca na pow. przedmiotów żelaznych i stalowych przy ogrzewaniu w obecności tlenu (powietrza) do wys. temperatury.

Zenit — punkt przebicia widzialnej części sfery niebieskiej linią pionową przechodzącą przez miejsce obserwacji. Potocznie: punkt szczytowy.

Zenon z Gytłonu — (336 — 264 prz. Chr.), filozof gr., zał. szkoły stoików. (-*■ Stoicyzm).

Zenon z Elel — (490—430 prz. Chr.), filozof gr. należący do szkoły eleatów, uczeń Parme-nidesa, autor sławnych dowodów rozumowych na temat niemożliwości ruchu i nie istnienia

powoli ciężaru lub rozkręcającej się sprężyny. Zendavesta — i. nazwa Avesty, używana Każde podwójne wahnięcie wahadła zwalnia kółko zębate t. zw. mechanizmu wychwytowego, pozwalając mu obrócić się ó jeden ząbek.

Mechanizm licznika przenosi ruch za pośrednictwem szeregu kół zębatych na wskazówki Z.

przestrzeni, które wznowione zostały przez Bergsona i Einsteina. Z. zajmuje ważne miejsce w historii logiki strż.

Zeppelin Ferdinand, hrabia von — (1838 — 1917), generał niem., konstruktor sterowca sztywnego nazwanego jego nazwiskiem.

Zerbst — m-to niem. w Anhalt, w 11. 1603 — 1793 stolica księstwa Anhalt-Z. 20 000 mieszk.

Zermatt — wioska i znane letnisko alpejskie u stóp Matterhornu, w szwajc. kantonie Vaud.

Począwszy od XVIII w. istnieją sprężynowe Z., chronometry i zegarki kieszonkowe, w których zamiast wahadła ruch reguluje kółko zw. balansjerem, drgające pod wpływem spiralnej sprężynki zw. włosem. Istnieją również Z. elektryczne, w których jeden Z. przenosi na drodze elektrycznej ruch na wskazówki szeregu tarcz (cyferblatów) umieszczonych w różnych miejscach, oraz Z. elektryczne, których szybkość regulowana jest przez stałą częstotliwość (zwykle 50 okresów na sek.) zmiennego prądu miejskiego.

Zegrze — wieś w pwt. pułtuskim (woj. warszawskie) nad dolną Narwią; dawniej twierdza.

Zeiss Carl — (1816—1888), optyk i mechanik niem., założyciel' słynnej niem. fabryki instrumentów optycznych w Jenie; fabryka ta przekształcona po śmierci Z. w fundację jego imienia, zainteresowana jest w szeregu przedsiębiorstw pokrewnych (Z.-Ikon w Dreźnie i i.).

-+II, 59-60.

liczby ogólniejsze

liczba rzeczywista nie znaczamy ją |

Każda Z. L. różna od zera posiada dokładnie n pierwiastków n-tego stopnia.

(1857—1933), komunistyczna działaczka i pisarka niem.; odegrała wielką rolę w socjalistycznym ruchu kobie-

Mo

Zeus.

P *.a.

Zero — jedna z liczb całkowitych; oznacza się ją symbolem 0. Dla każdej liczby x zachodzi równość: x + 0 = x; Z. jest jedyną liczbą o tej własności. Dzielenie przez liczbę 0 nie jest określone.

Zero bezwzględne -> Temperatura Zerwanie stosunków dyplomatycznych —

wzajemne odwołanie przedstawicieli dyplomatycznych w krajach, m. którymi stosunki dochodzą do stanu najwyższego napięcia; bywa często uważane za równoznaczne z wypowiedzeniem wojny.

Zespolone liczby

od liczb rzeczywistych, wprowadzone w celu rozszerzenia wykonywalności pierwiastkowania i rozwiązywalności równań f-> I, 350). Jedną z Z. L. jest t. zw. jednostka urojona, którą oznacza się: i, a której kwadrat = — 1. Liczby kształtu bi, gdzie b jest dowolną liczbą rzeczywistą, zwą się liczbami urojonymi. Każda Z. L. jest sumą liczby rzeczywistej i liczby urojonej, np. 4 -f 3 t, 5 — i, | -f 4 i. Modułem, czyli wartością bezwzględną Z. L. a -f- bi jest

ujemna -f- b² ; o-a + bi |. ' Np. | 4 -f 3 i | = 5.

„Zet“ („Związek Młodzieży Polskiej") — związek młodzieży polskiej, trój zaborowa organizacja konspiracyjna, powstała w r. 1886 w Szwajcarii z inicjatywy Zygmunta Balickiego. Po powstaniu Ligi Narodowej Balicki oddał Z. do jej dyspozycji. Od r. 1903 rozpoczyna się okres silnych tarć z Ligą i narodową demokracją, która w r. 1909 doprowadziła do secesji z Z. części młodzieży; młodzież ta stworzyła Organizację Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie". W 11. 1908—1912 dokonano w samym Z. eliminowania czynników ugodowych. Z. został rozwiązany jako konspiracja w r. 1921, przekształcony w „Organizację Młodzieży Narodowej" przetrwał do r. 1929. Najważniejszymi pracami Z. była tajna oświata ludowa, organizacja strajku szkolnego w r. 1905, tworzenie własnej organizacji wojskowej oraz zał. konspiracji młodzieży robotniczej pod nazwą „Kiliński".

Zetkin Klara cym.

Zeus — największy bóg gr., „ojciec bogów i ludzi", władca niebios i zjawisk niebieskich („Gromowładny"), opiekun wyroczni, obrońca prawa i ładu. Syn Kronosa i Rei, zrzucił ojca z tronu i objął władzę nad niebiosami, Hadesowi pozostawiając piekło, Posejdonowi — morze. Siedzibą Zeusa był Olimp („Olimpijski"). Żoną Z była Hera. Dziećmi jego z różnych matek było wiele bogów, bogiń i herosów. Kult Z. był rozpowszechniony w całej

Grecji. Najsłynniejsze świątynie Z. znajdowały się w Olimpii, w Dodonie i w Epirze. Na cześć Z. odbywały się co 4 lata igrzyska olimpijskie. Często przedstawiany w sztuce gr. (m. i. słynny posąg dłuta Fidiasza).

(-> Jupiter).-*- II, 708.

Zeuxłs z Heraklei — (V/IV w. prz. Chr.), malarz gr., jeden z najsłynniejszych w strż. mistrzów pędzla. Najwięcej cenionym dziełem Z., znanym z literatury, miał być obraz przedstawiający „Rodzinę centaurów". III, 849.

Zeyer Julius — (1841 — 1901), poeta czes., jeden z „wielkiej trójcy poetów" czes. XIX w. (obok Ćecha i Vrchlicky’ego), mistyk; powieści („Jego i jej świat", „Andrzej Czerniszew" i w. i.), eposy romantyczne, dramaty („Sula-mith", „Gniew Libuszy" i i.), liczne przekłady.

Zez (strabismus) — zaburzenie polegające na niemożności jednoczesnego nastawienia obu oczu na jeden i ten sam punkt; przy próbach takiego nastawienia oczy przesuwają się bądź ku zewnętrznym (Z. rozbieżny), bądź ku wewnętrznym (Z. zbieżny) kątom oczodołów. Najczęstszą przyczyną Z. jest naruszenie równowagi w napięciu poszczególnych mięśni gałki ocznej.

Zębata kolej -> Koleje.

Zębate koła -> Koło, Tryby.

Zębina -* Zęby.

Zębodół -> Zęby.

Zęboróg (Ceratodon purpureus) — pospolity mech liściasty tworzący gęste darninki na piasku lub dachach ; gałązki bardzo drobne i czer-wono-brunatne puszki ze szczecinkami.

Zęby (dentes) — szczególne twory przypominające kość, jednak o odmiennej budowie, występujące u kręgowców w szczękach (u większości ryb, płazów i ssaków), a niekiedy także w skórze (u ryb chrząstno-szkieletowych). W szczękach Z. mieszczą się w specjalnych zagłębieniach kostnych, t. zw. zębodołach. Z. służą przede wszystkim do rozdrabniania pokarmu, u zwierząt — stanowią również broń.

Najlepiej rozwinięte J Z. posiadają ssaki. Z. n składa się z wystającej ponad dziąsło koro-n y, osłoniętej przez dziąsło szyjki oraz tkwiącego wewnątrz ^"f-zębodołu korzenia, szczęka dolna; n, #₂ — sie-Wewnątrz Z. znajduje kacze ; k — kieł; 1, 2 — zęby się wolna przestrzeń tzw. j arna Z., wypełniona luźną, bogato unaczynioną tkanką łączną (miazgą). Ścianę Z. stanowi od wewnątrz zębina czyli dentyna, od zewnątrz zaś szkliwo czyli emalia — w obrębie korony oraz

cement

nieprzyjemne uczucie

I, 607.

we Francji

->• III, 61, 1247.

przewlekła choroba układu krwio-

klasa roślin-

IV, 253.

w obrębie korzenia. Z. niektórych ssaków ulegają jednokrotnej zmianie; pierwsze uzębienie nazywamy mlecznym, późniejsze — trwałym. U człowieka pierwsze Z. mleczne zjawiają się ok. 6—8 miesiąca życia dziecka. Uzębienie mleczne składa się u ludzi z 20 zębów. Ok. 6 — 7 roku życia dziecka zęby mleczne stopniowo wypadają, a ich miejsce zajmują Z. trwałe, których człowiek posiada 32, od środka ku zewnątrz w połowie każdej szczęki: 2 siekacze, 1 kieł, 2 Z. przedtrzo-nowe i 3 trzonowe. Ostatni wykluwa się — III Z. trzonowy, t. zw. Z. mądrości (m. 18 a 30 rokiem życia, cza.sami nie wyrzyna się wcale). Z. próchnienie (caries dentium) — zapalenie zębiny wywołane wtargnięciem do niej drobnoustrojów poprzez ubytki szkliwa. Z. wypadanie — fizjologiczne: przy zmianie zębów; patologiczne : przy wadliwym uzębieniu, chorobach zębodołów, niektórych chorobach przemiany materii, zatruciach, pewnych chorobach, zakaźnych.

Zgaga (orexis) pieczenia w żołądku i przełyku, połączone często z niesmakiem i odbijaniem. Objaw nadmiaru kwasu solnego w żołądku w nadkwaśno-ści żołądka, nieżytach itp.

Zgierz — m-to w pwt. łódzkim nad Bzurą, ożywiony przemysł tkacki. Także przemysł metalurgiczny, młynarski i maszynowy. 27 000 mieszk.

Zgłębnikowanie — wprowapzenie w celach rozpoznawczych lub leczniczych specjalnego przyrządu, t. zw. zgłębnika czyli sondy, do uchodzących na zewnątrz narządów ciała (np. żołądka) lub do rany. Zgłębnik posiada wygląd podłużnego pręta albo rurki metalowej, wzgl. gumowej.

Zgłoska, sylaba — głoska lub zbiór głosek wymawianych jednym tchem. Z. tworzy sonant, tj. samogłoska, lub, w takich językach jak np. czes., płynna głoska (srh) lub nosówka. Odróżnia się Z. zamknięte, tj. kończące się na spółgłoski: ma<-ka i otwarte, tj. kończące się na samogłoski: zo-rza.

Zgorzel, gangrena (gangraena) — martwica tkanki zachodząca przy dostępie powietrza. Odróżniamy: Z. suchą, przy której tkanki obumarłe szybko wysychają, kurczą się, stają się twarde, ciemno-brunatne (np. Z. palców stopy przy miażdżycy tętnic kończyn dolnych), oraz Z. wilgotną, przy której ognisko martwicze ulega gniciu pod wpływem bakteryj gnilnych i przybiera postać cuchnących, półpłynnych mas (np. Z. tkanek skóry przy ranach miażdżonych, po oparzeniach). -> I V, 979.

Zgorzelec, Zgorzelice, niem. Górlitz — m-to pwt. na Śląsku prus., nad Nisą Łużycką. Liczne fabryki sukna, przędzalnie wełny, fabryki wyrobów metalowych. 94 000 mieszk.

Zgromadzenie narodowe określenie ciał ustawodawczych w 11. 1789 — 1792, 1848—1851, 1871 — 1875 (assemklóe na-tionale) ; w i. krajach nazwa obu izb parlamentarnych połączonych dla powzięcia wspólnych uchwał (wybór prezydenta itd.). W Polsce wg konstytucji kwietniowej — zgromadzenie elekcyjne (-> Elektor).

Z. H. P. — skrót ze: Związek Harcerstwa Polskiego.

Ziarenkowce (coccaceae) — bakterie posiadające postać drobnych kuleczek. Ważniejsze Z. : gronkowce, paciorkowce, dwoinki zapalenia płuc (pneumokoki) ii.    -> 1, 501.

Ziarniaki albo ziarnczaki — owoce traw; są suche, nie pękające ; zawierają jedno nasienie, które zrasta się z owocnią.

Ziarnica złośliwa (lymphogranuloma nuilig-num)

twórczego, przede wszystkim śledziony i gruczołów limfatycznych, polegająca na zatarciu ich budowy i zastąpieniu tkanki normalnej przez nowoutworzoną tkankę o swoistej budowie. Z. Z. prowadzi zawsze do śmierci. Istota tej choroby nie jest znana.

Ziarnina -> Zapalenie.

Ziarnko Jan (II Grano, lub Le Grain) — (XVI/XVII w., dokładne daty życia nieznane), rysownik i sztycharz. Działał w Paryżu i we Włoszech. Rysunek jego traktowany jeszcze śrdw. Gł. dzieło: miedzioryt „Sabat czarownic".

Ziarnopłon, pszonka-ziarnopłon (Ficaria ver-na. Ranunculus Ficaria) — gat. rośliny zielnej z rodziny jaskrowatych. Pędy płożące się i lśniące liście, duże złociste kwiaty rozwija wiosną, owocuje u nas bardzo rzadko, zimuje bulw-kami korzeniowymi, poza tym wytwarza często bulwki w kącie liści. Występuje pospolicie w zaroślach, parkach.

Zielenice (Chlorophyceae) glonów; glony jednokomórkowe lub wielokomórkowe, niektóre widziałem gołem okiem. Występują pospolicie w wodach słodkich i w morzach. IV, 640, 643, 644.

Zieleńce — wieś na Wołyniu ukr., miejsce zwycięskiej bitwy ks. Józefa Poniatowskiego z Rosjanami, 18 czerwca 1792 r.

Zieleń malachitowa Malachitowa zieleń.

Zieleń roślin, zielony barwnik -> Chlorofil.

Zieleński Mikołaj — (XVII w.), jeden z najwybitniejszych kompozytorów polskich swojej epoki; wprowadził do Polski wł. styl muzyczny, którego okazem jest jego cykl utworów mszalnych „Offertoria”.

Zieliński Gustaw —    (1809—1881), poeta,

jeden z epigonów romantyzmu; zasłynął jako autor poematu „Kirgiz", pierwszego po „Sonetach krymskich" oryginalnego polskiego poematu wsch.

Zieliński Tadeusz — (* 1859), historyk filologii klasycznej, członek P. A. U. i P. A. L., oraz licznych towarzystw naukowych za granicą; w U. 1887 — 1914 prof. uniw. w Petersburgu, w 11. 1920—1935 Uniw. J. P. w War-

-r III, 268.

(1817-1890), adwokat, polityk. Więziony dwukrotnie za działalność spiskową w organizacjach niepodległościowych. Z nastaniem ery konstytucyjnej w Austrii jeden z twórców austro-polskiej orientacji, poseł na sejm galicyjski i do wie-

(1808-1870), publicysta i działacz polit. Uczestnik powstania listopadowego, potem wyprawy Zaliwskiego. W r. 1836 wydalony z kraju, osiadł we Francji; jeden z najczynniejszych członków Towarzystwa Demokratycznego.

Zięba (Fringilla coelebs L.) — gat. ptaków z rodziny łuszczaków, rzędu wróblowatych.

szawie. Ok. 900 prac i artykułów. Gł. dzieła: „Cicero im Wandel der Jahrhunderte" („Cycero w przebiegu wieków"), „Die Antike und wir" („Starożytność i my"), „Rzym i jego religia", „Współzawodnicy chrześcijaństwa", , Z ojczystej niwy", „Religia hellenizmu", „Hellenizm a judaizm" „Świat antyczny" („Starożytność bajeczna", „Rzeczpospolita rzymska", „Cesarstwo rzymskie") ii.    IV, 273.

Zieliński Zygmunt — (1858—1925), generał brygady, oficer austr., w r. 1917 dowódca Polskiego Korpusu Posiłkowego. W 11. 1918—1919 walczył z „Ukraińcami", w r. 1920 z bolszew-kami jako dowódca armii.

Zielniki — zbiory roślin zasuszonych i odpowiednio ułożonych; odgrywają dużą rolę w badaniach systematycznych i florystycznych; Z. albo herbarzami nazywano również w śrdw. dzieła botaniczno-lekarskie.

Zielona Wyspa — często używana nazwa na określenie Irlandii.

Zielonego Przylądka Wyspy, portug. Ilhas do Cabo Verde — archipelag portug. na zach. od Afryki, 3850 km² pow., 151 000 mieszk. (Mulatów i Murzynów). Stolica Praya.

Zielone Świątki — święto ruchome, obchodzone w kościele kat. pięćdziesiątego i pięćdziesiątego pierwszego (dwudniowe) dnia po Wielkiejnocy na pam. zesłania Ducha św. na apostołów i zał. pierwszej gminy chrześcij. w Jerozolimie. Podczas Z. Św. ozdabia się zielenią kościoły i domy.

Zielonki, zieleni ciałka -> Chloroplasty.

„Zielony Balonik*¹ — pierwszy polski kabaret artystyczny, zał. w Krakowie w r. 1905 w cukierni Michalika przez K. Frycza, J. A. Kisielewskiego, W. Noskowskiego, J. Osterwę, T. Trzcińskiego i i., istniał do r. 1912. Gł. dostawcą utworów dla Z. B. był Edward Leszczyński i Boy-Żeleński. Z. B. odegrał ogromną rolę w życiu literackim, kulturalnym i obyczajowym Polski.

Zielony Przylądek, portug. Cabo Verde — zach. przylądek afryk. na wybrzeżu Senegal, najdalej na zach. wysunięty cypel Afryki.

Zielony wąż drzewny (Dryophis my eter i-zans L.) — gat. węży z grupy pełnozębnych (Colubriformia). Żyje na drzewach, zręcznie i szybko porusza się wśród gałęzi. Żywi się ptakami, jaszczurkami drzewnymi. Żywo-rodny. Zamieszkuje Indie, Cejlon. Jad Z. W. D. raczej obezwładnia niż zabija.

Ziemia — planeta trzecia od Słońca (średnia odległość 149,5 milionów km). -> art. IV, 1511-1544; I, 1003, 1092-1093, III, 168-170, IV, 417-418, 1457.

Ziemiałkowski Florian deńskiego parlamentu, w 11. 1871 — 1873 prezydent Lwowa, w 11. 1873—1888 minister dla Galicji.

Ziemia Święta -* Palestyna. -* III, 1206.

Ziemięcka Eleonora —    (1819—1869), pi

sarka; pocz. heglistka, z czasem wyparła się heglizmu i przejęła się zasadami ściśle kat. Wydawała i redagowała miesięcznik „Pielgrzym", napisała: „Myśli o wychowaniu kobiet", „Zarys filozofii kat.", „Studia" i i.

Ziemniaczany syrop Skrobiowy cukier.

Ziemniak, kartofel (Solanum tuberosum) — gat. rośliny zielnej z rodziny psiankowatych, jedna z ważniejszych roślin uprawnych; bulwy Z. zawierają w znacznej ilości skrobię. Z. pochodzą z Peru i Chili, do Europy sprowadzone w XVI w. Uprawiane w licznych odmianach. Używane jako pokarm, pasza, jako surowiec do wyrobu spirytusu, skrobi (krochmalu) i i. przetworów. ->• II, 267, IV, 199, 453, 583, 584, 1192-1193.

Ziemny gaz -> Gaz ziemny.

Ziemomysł — (X w.), książę polski, ojciec Mieszka I.

Ziemowit — imię kilku książąt. 1. — (1224 — 1262), syn Konrada Mazowieckiego, ks. czerski i mazowiecki, dążył do zjednoczenia całego Mazowsza. Zginął podczas napadu Litwinów. 2. — Z. III Trojdenowicz — (1326—1381), książę czerski; zjednoczył znaczną część Mazowsza, z którego złożył hołd Kazimierzowi W. Po śmierci Kazimierza niezależny, uczynił Warszawę stolicą Mazowsza, w r.* 1377 nadał Mazowszu pierwszy statut. 3. — Z. IV — (1356 — 1426), syn poprz., ks. czerski, rawski, socha-czewski, płocki, kujawski i bełzki, pretendent do tronu polskiego po śmierci Ludwika, wydał w r. 1421 statut dla Mazowsza. 4. — Z. V — (1388—1442), syn poprz., książę rawski, so-chaczewski i gostyński; dowodził wojskami mazowieckimi pod Grunwaldem. Po śmierci Jagiełły pretendent do tronu polskiego. Zasłużony na polu prawodawstwa. 5. — Z. VI — (1444—1462), ostatni książę płocki, rawski, sochaczewski, gostyński, bełzki. Zmarł po rocznym panowaniu, podobno otruty. Ziemie Z. wcielone do Korony.

Ziemstwa — organy samorządu lokalnego w carskiej Rosji, wprowadzone w dobie reform w 1864 r. Członków zgromadzeń ziemskich (gu-bernialnych i pwt.) wybierali ziemianie, mieszczanie i chłopi w osobnych „kuriach". W r. 1890 prawa samorządowe Z. zostały uszczuplone na rzecz gubernatorów.

Zienkowicz Leon

•i

Upierzenie samca dość barwne: głowa i szyja wł. poetach barokowych i li-niebiesko-szare, pierś i brzuch brązowawo- ryce miłosnej Kochanowskiego, czerwone, grzbiet rudo-brązowy, lotki i sterówki

,\

Zimowit (Colchicum) — ro-czarne, na skrzydłach 2 jasne paski. Żyje    dzaj roślin bulwiastych z ro-

w Europie i Azji, w Polsce wszędzie pospolita,    dżiny liliowatych; 30 gat. w

zamieszkuje parki, ogrody, nawet pojedyncze    Europie pd., zach Azji i pn.

drzewa. Latem żywi się owadami, jesienią na-    Afryce; u nas na wilgotnych

sionami; na zimę odlatuje. Śpiewa dużo i    łąkach górskich i rzadziej na

dźwięcznie, dawniej często hodowana dla mi-    niżu rośnie Z. jesienny. Na-

łego śpiewu.    —»• II, 618.    siona używane w medycynie,

Ziębełek myszaty (Crocidum araneus    jako środek przeciwartretycz-

ny, przeciwreumatyczny i w Zimowit jesienny, puchlinie wodnej.

Zimujące pąki -> Pąk.

Zinowiew Grigorij (właść. nazwisko Apfel-baum)

bolszewik. W 11. 1919—1926 na czele Komi-

Schreb.) — gat. ssaków owadożernych z rodziny ryjówek. Dl. ciała 6,5 cm, ogona — 4,5 cm.

Wierzch ciała brunatno-szary, spód jaśniejszy.

(1883—1936), ros. rewolucjonista,

Zamieszkuje pola, ogrody, przechodzi chętnie do zabudowań ludzkich; żywi się drobnymi ssakami, płazami, mięczakami itp. W Polsce występuje na pd. kraju.    tetu Wykonawczego Kominternu. W r. 1925

Zikawei — przedmieście Szanghaju; znane przewodził t. zw. leningradzkiej opozycji prze-obserwatorium astronomiczne i stacja meteoro- ciw generalnej linii polityki Stalina, w r. 1926 logiczna prowadzona przez jezuitów.    utworzył opozycyjny blok z Trockim. Oskar-

Zlllertalskle Alpy — pasmo alpejskie na żony o przygotowanie terorystycznego zamachu wsch. od Brenneru, stanowiące część Wyso- stanu po zabójstwie Kirowa, rozstrzelany, kich Taurów; do 3523 m wys. (Hochfeiler). Ziołolecznictwo, fitoterapia — leczenie su-Zima -> Pory roku.    ' rowcami 'roślinnymi, najczęściej wyciągami ze

Zimmerwald — wieś szwajc. w Alpach na    świeżych bądź suszonych roślin lekarskich,

pd. od Berna; tu w r. 1916 zał. została III    Liczne zioła, stosowane w medycynie ludowej,

Międzynarodówka.    po zbadaniu chemicznym i klinicznym przecho-

Zimnej Wody Dolina — dolina w słowackiej dzą często do leków medycyny oficjalnej, części Tatr Wysokich m. Łomnicą i Pośrednią    III, 280.

znany rezerwat przyrody

Granią. Płynie nią potok Zimna Woda z pd. Zioń, 'zaian

Zimnica Malaria.

stoku Tatr.    zał. w r. 1919 w pd.-zach. części amer. stanu

Zimnokrwiste -*■ Zmiennocieplne.

Zimorodek (Alcedo ispida L.) — gat. ptaków z rodziny zimorodków, rzędu kraskowa-tych. Dł. ciała 18 cm. Upierzenie lazurowo-zielonkawe, spód ciała rdzawy. Żyje nad wodami w Europie, zach. Azji i pn. Afryce, żywi odwaru, przeważnie w chorobach przewlekłych, się drobnymi rybami, owadami itp. W Polsce zwł. na tle wadliwej przemiany materii, rozpowszechniony, niezbyt pospolity, nieprze- Zittau, łużyckie: Żitawa — m-to w Sak-łotny. Ptak nadzwyczaj ostrożny.    sonii. Przędzalnie bawełny, odlewnie żelaza,

-> II, 615.    fabryki maszyn, kopalnie węgla brunatnego.

Zimorowicz —1.— Józef Bartłomiej — Do r. 1620 należała do Czech. 40 000 mieszk. (1597 — 1673), sielankopisarz; mieszczanin lwó-wski, burmistrz Lwowa. Autor „Sielanek nowych ruskich", siedemnastu utworów naśladowanych z sielanek Szymonowicza, ale nie dorównujących im wartością artystyczną. Najlepsze z nich to dwie sielanki osnute na tle historycznym: „Kozaczyzna" i „Burda ruska" opisujące napad Kozaków na Lwów w r. 1648.

Pisał poza tym fraszki, wiersze miłosne, „Testament luterski" — paszkwil na Lutra, hymny rei. ii. 2. — Szymon — (1608—1629), brat poprz., poeta. Pozostawił sześćdziesiąt dziewięć pieśni napisanych na wesele brata i wydanych przez tegoż w r. 1654 pt. „Roxolanki, to jest Ruskie Panny", przez niektórych historyków literatury przypisywane (1). Są to śpiewane przez chóry panien i młodzieńców pieśni miłosne wzorowane na poetach strż.,

Utah. Głęb. wąwóz z licznymi odnogami, wyżłobiony przez erozję rzeczną. 300 km² pow.

Ziółka (species) — postać leku, najczęściej mieszanina pociętych lub sproszkowanych wysuszonych surowców roślinnych o łagodnym działaniu; stosowane w postaci naparu lub

Zjadliwość bakteryj, wirulencja (viru-lentia) zdolność chorobotwórczego działania bakteryj na ustrój, który zakażają. Na Z. B. składają się gł.: jadowitość bakteryj -oraz ich zdolność mnożenia się w zakażonym ustroju.

w sensie pozytywistycznym: termin określający każdy fakt dany w czasie i przestrzeni.

Zjednoczone Królestwo -* United King-

Zjawisko, fenomen (gr. fainómenon) — 1. — termin filozoficzny na określenie zdarzenia, jako czegoś przeciwstawiającego się obiektywnej i niezmiennej rzeczywistości, rzeczy samej w sobie. 2.

dom.

Zjednoczone Prowincje, ang. United Pro-vinces of Agra and Oudh, juj’naityd 'prowyn-syz ów ’a:gro and aud — prow. Indyj Bryt. nad górnym Gangesem, obejmująca prow.

Agra i Oudh. Uprawa pszenicy, bawełny, trzciny cukrowej. 275 292 km², ok. 50 000 000 mieszk. Stolica Allahabad.

Zlepieniec — skała osadowa złożona z zaokrąglonych okruchów innych skał lub minerałów o średnicy większej niż 1 mm, spojonych lepiszczem. Zależnie od materiału i od lepiszcza rozróżniamy szereg gat. Z.

Zlepniki Aglutyniny.

Zlewka — naczynie szklane o cienkich i równych ściankach, nie pękające przy ogrzewaniu palnikiem. Używana w laboratoriach chemicznych.

Zlin — nowe m-to na Morawach koło Kro-mieryża, rozkwitłe koło fabryki obuwia Baty. 22 000 mieszk.

Złamania kości

Złatoust — przemysłowe m-to w pd. Uralu; znana fabryka broni i metalurgia. 94 000 mieszk.

Kości.

Złączenie, koniunkcja Położenie, wzajemne Słońca, Ziemi i planet.

Złocenie

pokrywanie metali warstwą złota, najczęściej przez pokrycie pow. ortęcią złota i odparowanie rtęci w wys. temperaturze, na drodze galwanicznej lub przez platerowanie.

Złocień, jastrun (Chrysanthemum) — rodzaj roślin zielnych, z rodziny złożonych. 200 gat. gł. w obszarach umiarkowanych pn. półkuli. U nas 9 gat., niektóre tylko w górach. Z. właściwy, margerytka, o pędach do 1 m wys., zakończonych dużym koszyczkiem kwiatów, z których brzeżne języczkowe są białe, jedna z pospolitszych roślin łąkowych; kwitnie w lecie. Niektóre gat., rosnące na Bałkanach, na Kaukazie i w Persji, dostarczają t. zw. proszku pers., inne gat., zwł. pochodzące z Chin i Japonii, hodowane w licznych odmianach jako rośliny ozdobne, często zw. chryzantemami.

Złoczów — m-to pwt. w woj. tarnopolskim, u stóp krawędzi Podola, nad rzeką Złoczówką, dopływem Bugu. Zamek z XVI w., dawniej własność Sobieskich i miejsce częstego pobytu króla Jana III, dziś sąd i więzienie. 13 000 mieszk.

Złoć (Oagea) — rodzaj roślin cebulkowych z rodziny liliowatych; 35 gat. występuje w obszarach umiarkowanych Europy i Azji; u ńas 5 gat.; Z. żółta rośnie pospolicie w cienistych lasach i parkach.

Złodziejskie Wyspy -* Mariany.

Złota bulla

nazwa kilku uroczystych śrdw. aktów' wystawianych przez cesarzy w XIII —XVIII w. w najważniejszych sprawach państwowych. Największe znaczenie miała Z. B. cesarza Karola IV z 1356 r. (->■ Karol IV, cesarz rzym. narodu niem.).

Złota Horda -> Horda.

IV, 1032, 1035, 1560.

Złota Lipa — lewy dopływ Dniestru. Wypływa w pwt. przemyślańskim. Obfita w ryby, zwł. w leszcze. 125 km dł.

-> III, 919.

Złota rybka (Carassius carassius auratus L.) — ryba z rodziny karpiowatych (Cyprinidae), pochodząca z Chin odmiana karasia. Pod wpływem bardzo dł. hodowli sztucznej wytworzyły się rasy tej ryby o wypukłych oczach (teleskopowe), lub o dł. powłóczystych ogonach (we-lonoogon). Znane są również odmiany barwne, plamiste itp.

Złotawiec (Cetonia)

rodzaj metalicznie zielonych chrząszczy z rodziny Scarabaeidae. Fruwają z silnym brzękiem w dzień, żerują na kwiatach. Pędraki w próchnie drzewnym.

Złotawy grzyb (Boletus chrysentereon) — jadalny grzyb kapeluszowy, pokrewny borowikowi; kapelusz pocz. oliwkowy, później brunatny lub żółtawy z zielonym deseniem. Rośnie latem i jesienią na brzegach lasów iglastych.

Złotego Runa Order — order ustanowiony w r. 1429 przez Filipa Dobrego, ks. Burgundii, nadawany przez panujących z rodu Habsburgów wyłącznie książętom i najwyższej arystokracji. Po wymarciu hiszp. linii Habsburgów Z. R. O. rozdzielił się na hiszp. i austr Złote runo — w podaniach gr. runo złotego barana, na którym Helle, córka króla Beocji i jej brat Fryksos uciekali przed prześladowaniami macochy. Helle utonęła podczas podróży, Fryksos dojechał na baranie do Kolchidy i jej królowi ofiarował Z. R., które stało się następnie celem licznych wypraw bohaterów gr. Ostatecznie zdobył je Jazon na czele wyprawy Argonautów.

Złote Wrota -> Oolden Oate.

Order Złotego Runa.

Złote Wybrzeże, ang. Gold Coast, gould koust — ang. kolonia koronna w Gwinei zach., nad Zatoką Gwinejską; niezdrowy klimat z dwiema porami roku: suszy i deszczów; bujna podzwrotnikowa roślinność: na wybrzeżu gęste lasy z przewagą palmy oliwnej, we wnętrzu kraju sawanny; plantacje (kakao) i górnictwo (diamenty, mangan). 204 000 km², 3 272 000 mieszk., gł. Murzynów sudańskich. Stolica Acer a.

Złotka (Chrysomela)

rodzaj chrząszczy z rodziny Chrysomelidae o ubarwieniu przeważnie metalicznym*. Dorosłe i larwy żerują na liściach.

Złotnictwo —, rzemiosło wytwarzania przedmiotów ozdobnych, klejnotów (biżuterii) z metali szlachetnych, kamieni drogocennych.

Złoto — pierwiastek, ciężki (c. wł. 19,3) . metal szlachetny żółto-czerwonej barwy. L. porz. 79, c. atom. 197,2, s. chem. Au. Temperatura topnienia 1063°. W przyrodzie występuje w stanie rodzimym w postaci ziarn, płytek, drucików w skałach magmowych, żyłach kwarcowych, kwarcytach i powstałych z nich piaskach i żwirach (Kalifornia, Alaska, Meksyk, Kanada, Australia, Transvaal, Syberia). Dla

Świat i Życie. — V.

78

Złotogłów (Liliurn martagon) — gat. rośliny cebulkowej z rodzaju lilii; rośnie w lasach obszaru umiarkowanego Europy i Azji. U nas rośnie często, zwł. w górach; hodowana również w ogrodach jako ozdobna.

Złotokap (Laburnum)

wizerunek

Boga Izraela, odlany ze złota przez Aarona podczas wędrówki Izraela po puszczy, prawdopodobnie pod wpływem egips. kultu Apisa,

wydzielenia Z. piasek złotonośny płucze się bieżącą wodą, która porywa piasek, a ciężkie złoto opada na dno. Dokładniej wydziela się Z. przez rozpuszczenie w rtęci lub w roztworze cyjanku potasu przy udziale tlenu powietrza.

Kwasy, nawet stężone, nie działają na Z.; rozpuszcza je jedynie woda królewska. Z. jest naj ko walniej szym z metali. Jest b. miękkie, do wyrobu monet i biżuterii stosuje się w stopach z miedzią lub srebrem. W związkach    a nl~z \    ,    ,    , ,    , .    ,

swych Z. jest jedno lub trójwartościowe. -> III,    x = —    5-1). Stosunek dwóch części od-

583 — 584. Z. posiada olbrzymie znaczenie go- cinka powstałych z jego Z. P. nazywamy sto-spodarcze ze względu na to, że jest międzynaro- sunkiem złotym. Promień koła i bok wpisanego dowym środkiem płatniczym i podstawą walut w nje dziesięciokąta foremnego pozostają w sto-prawie wszystkich państw świata. Światowa sunku złotym.

produkcja Z. wzrasta w latach powojennych Złoty Róg — 1. — zatoka Bosforu oddzie-(576 t. w r. 1928, 707 t. w r. 1933), mimo to nie łająca Stambuł od Galaty i port Konstantyno-pokrywa ogólnego zapotrzebowania. Największymi producentami Z. są: Związek Południo-wo-Afrykański, Kanada, Z. S. R. R., Stany

-+IV, 26, 34. tkanina, zw. także altem-

zatoka Morza Japońskiego, nad

Przenośnie:

-> IV, 1489-1490.

Zmarszczki (plicae, rugae) — fałdy skóry tworzące się na twarzy (czoło, okolica oczu, policzki, otoczenie ust), piersiach, brzuchu; powstają na skutek zaniku podskórnej tkanki tłuszczowej i elementów sprężystych skóry, przy szybkim chudnięciu itp. U ludzi młodszych Z. dają się w pewnym stopniu usuwać za pomocą specjalnych masaży.

Zmartwychwstanie. — Jest zasadniczym dogmatem chrześcij., że Chrystus na trzeci dzień po śmierci na krzyżu zmartwychwstał,

Zjedn. A. Pn.

Złotogłów

basem.

rodzaj krzewów lub niskich drzew z rodziny motylkowatych. 3 gat. rosną w Alpach i w obszarze śródziemnomorskim. Posiadają trujące owoce. U nas często w parkach sadzą Z. zwyczajny, t. zw. złoty deszcz, o złocisto-żółtych kwiatach w zwisłych gronach; kwitnie wiosną.

Złotokrety (Chrysochloridae) — rodzina ssaków z rzędu owadożernych. Wyglądem i obyczajem przypominają krety. Sierść zielonawa z metalicznym połyskiem. Zamieszkują piaszczyste obszary Afryki pd., prowadzą tryb życia podziemny.

Złotolitki (Chrysididae) — rodzina żądłówek metalicznie zabarwionych. Larwy żywią się larwami innych żądłówek, gł. grzebaczy.

Złotook (Chrysopa) — rodzaj owadów z rzędu sieciarek o ciele przeważnie zielonym i delikatnych, przezroczystych skrzydłach. Larwy tępią mszyce.

Złoty, skrót zł — 1. — jednostka monetarna w dawnej Polsce; dzielił się na 30 gr. 2. — w Polsce odrodzonej jednostka systemu monetarnego obowiązująca od reformy walutowej z r. 1923; dzieli się na 100 groszy; pocz. przy parytecie 1 zł = 1 frankowi szwajc., od r. 1927 przy parytecie 1,72 zł = 1 frankowi szwajc. Z jednego kg czystego złota wybija się (od r. 1927) 5924,44 zł, czyli 1 zł = 9/53,32 gr czystego złota.

Złoty cielec, cielec Aarona

i czczony przez Izraelitów, następnie rozbity przez Mojżesza; stąd popularny zwrot o „hołdowaniu Z. C.“, jako symbolowi bogactwa.

Złoty podział odcinka, podział w stosunku średnim i skrajnym — taki podział odcinka na dwie części, że część mniejsza ma się tak do większej, jak większa do całego odcinki- Jeżeli dł. odcinka jest a, dł. jego części x i y, oraz x > y, to y : x — x : a; x -f y =* a, skąd pola. 2. którą leży Władywostok.

Złoty wiek — wg podaniowej historii świata najdawniejszy okres w dziejach ziemi, w którym panował powszechny dobrobyt i złoto było najpospolitszym metalem, w ogóle okres rozkwitu, pomyślnego rozwoju, np. czasy panowania Zygmunta I i Zygmunta II w Polsce noszą nazwę Z, W. literatury polskiej.

->/, 694.

Złoże mineralne — większe lub mniejsze wyodrębnione skupienie jednego lub kilku minerałów wśród jakichkolwiek skał (np. skupienie soli kuchennej w postaci pokładu wśród iłów).

Złożone (Compositae) — rodzina roślin okrytonasiennych klasy dwuliściennych zrosłopłat-kowych; ok. 13 000 gat. roślin zielnych lub drzewiastych, o bardzo różnorodnej budowie. Wspólną cechą tej rodziny są liczne kwiaty, promieniste lub grzbieciste, przeważnie drobne, zebrane w koszyczki. Kwiaty przeważnie owado-pylne przedprątne. Owoc — niełupka rozsiewana przez wiatr lub zwierzęta; należą liczne gat. roślin pospolitych, chwastów; niektóre hodowane jako ozdobne lub uprawiane.

Złożone liczby — liczby całkowite nie będące liczbami pierwszymi. Np. 4, 15 są Z. L.

Złudzenia — spostrzeżenia fałszywe, w których mylimy się nie co do istnienia spostrzeżonego przedmiotu, jak w halucynacjach, ale co do jego rodzaju; np., gdy o zmroku bierzemy krzak za czającego się bandytę. Szczególny rodzaj Z. stanowią Z. t. zw. geometryczno-wzrokowe.

nazwa kilku stawów

1.

we

temu sta-

Zmienność (w biologii)

-> I, 1170.

9.

Nastrosz.

świetlnych lub tablic

a przeto dał najważniejsze świadectwo prawdziwości swej nauki. Święto Z. jest najważniejszym i największym świętem chrześcij. (-+ Wielkanoc ).

Zmartwychwstańcy (Zgromadzenie Zmartwychwstania Pańskiego) — stowarzyszenie rei. zał. w r. 1842 przez Bohdana Jańskiego, celem opieki nad emigracją polską po r. 1830. Obecnie zajmują się duszpasterstwem i wychowywaniem młodzieży.

Zmarzły Staw tatrzańskich. Najbardziej znany Z. S. pod Kościelcem, połączony potokiem z Czarnym Stawem Gąsienicowym.

Zmęczenie, znużenie (fatigatio) stan fizjologiczny zmniejszonej pobudliwości i sprawności organizmu na skutek nadmiernej pracy. Przyczyną Z. jest gromadzenie się krwi i tkankach pewnych produktów przemiany materii (np. kwasu mlekowego), których ustrój nie jest w stanie dostatecznie szybko niszczyć. 2. — stan psychiczny towarzyszący nowi fizjologicznemu.

Zmienna -> Funkcja, Zależność. -> II, 457,

Zmiennocieplne — zwierzęta, których temperatura ciała nieznacznie różni się od temperatury otoczenia i w związku z nią podnosi się i opada. Z. są wszystkie zwierzęta bezkręgowe, spośród kręgowców — ryby, płazy i gady. Ze zmiennociepłnością związane jest zjawisko zapadania w stan odrętwienia, tak powszechne np. dla płazów, gadów i licznych owadów, gdy temperatura otoczenia spada poniżej 10° C.

powszechne

w przyrodzie zjawisko pewnej odrębność i osobników należących do jednego gat. (Z. osobnicza). Wskutek istnienia drobnych choćby różnic trudno znaleźć dwie istoty żywe zupełnie do siebie podobne, a nawet liście rosnące na tym samym drzewie różnią się m. sobą, np. wielkością.

Zmieraczek (Talitrus saltator Mont.) — gat. morskiego obunoga żyjącego na piaszczystych plażach pod glonami wyrzuconymi na brzeg.

Zmierzch — zjawisko powolnego zapadania zmroku po zachodzie słońca, spowodowane rozpraszaniem światła przez atmosferę. Światło rozproszone dociera na pow. Ziemi, póki promienie słońca oświetlają atmosferę. Analogiczne jest zjawisko świtu. Białe noce występują w szer. geograficznych, w których słońce latem skrywa się pod horyzontem tak „płytko", że górne warstwy atmosfery pozostają oświetlone przez całą noc. -► I, 401 — 402.

Zmierzchnikowce (Sphingidae) — rodzina motyli, latających przeważ-nie o zmierzchu nad kwia- ytfay , , tami. Należą rodzaje: za-wisak (Sphinx), zmrocznik (Deilephila) z gat. wilczo-mleczek, nastrosz (Smeri-nthus), fruczak (Macro-glossa), zmierzchnica (Acherontia) z gat. trupia główka, i inne.

Zmorski Roman —    (1822—1867), poeta,

jeden z czynnych członków „cyganerii warszawskiej", której hasła realizował w twórczości i w życiu (po r. 1848 pędził żywot koczowniczy na emigracji). Napisał bajronistycz-no-ludowy poemat fantastyczny „Lesław", pieśń z podania ludowego „Wieża siedmiu wodzów", poezje liryczne i i. Zebrał „Podania i baśni ludu w Mazowszu"; tłumaczył narodowe pieśni serb.

Zmrocznik -> Zmierzchnikowce.

Zmydianie — rozkład estrów przez zasady, przy czym powstają wolne alkohole i sole zawartych w estrach kwasów. Nazwa pochodzi stąd, że przy zmydlaniu tłuszczów powstają (obok gliceryny) sole kwasów tłuszczowych, tj. mydła. Często stosuje się nazwę Z. również do rozkładu estrów wodą lub kwasami (powstają wtedy wolne kwasy i alkohole), słuszniejszą jest tu nazwa hydrolizy.    -> I V, 1116.

Zmysł — dyspozycja do odbierania wrażeń określonego rodzaju. Prócz najpopularniejszych 5 Z. (wzrok, słuch, smak, węch, dotyk) wyróżnia się obecnie jeszcze i., np. Z. ciepła i zimna, kinestetyczny, statyczny, równowagi, bólu itd.

IV, 1175-1777, 1180-1182.

Zmysłowe narządy — swoiste narządy zawierające skupienia komórek nabłonka zmysłowego, zdolnych do odbierania bodźców i przerabiania ich na odpowiednie wrażenia przesyłane do układu nerwowego ośrodkowego.

Zn — s. chem. pierwiastka cynku.

Znaczące cyfry przybliżenia dziesiętnego. — Gdy liczba 0,0708 jest przybliżeniem dziesiętnym jakiejś liczby z błędem nie przekraczającym 0,0001, wówczas Z. C. tego przybliżenia będą cyfry 7,0 i 8. Nie zaliczamy więc do nich początkowych zer. Przy mnożeniu i dzieleniu przybliżeń dziesiętnych otrzymuje się tyle tylko Z. C., ile ich miało „najkrótsze" z przybliżeń danych.

Znaczki pocztowe -> Pocztowe znaczki.

Znak fabryczny, ochronny, towarowy, ang, trade-mark —- rysunek, obrazek, słowo, litera, liczba, forma plastyczna itd., zarejestrowana z prawem wyłączności w Urzędzie Patentowym jako znak, który służy do wskazania odbiorcom, że towar nim oznaczony pochodzi z danego przedsiębiorstwa.

Znaki chromatyczne -> Nutowe pismo.

Znaki komunikacyjne — ustalone w komunikacji międzynarodowej znaki służące do regulowania ru- a A    A    a

chu, zwł. samocho-

dowego, w wielkich    ||    |f|    |\/

m-tacil, na drogach Najczęściej spotykane znaki ko-itd. Przeważnie w munikacyjne : I - zakręt; II -formie sygnałów skrzyżowanie dróg ; III - przejazd kolejowy zabezpieczony (rampa); IV — przejazd kolejo-Z umownymi wy niezabezpieczony (otwarty).

suma zwyczajowo wypłacana osobie zwracającej znaleziony przedmiot.

w słupku roślin okrytonasiennych część szczytowa słupka, przyjmująca i utrzymująca pyłek przy zapylaniu; budowa bardzo różnorodna; często wytwarzają się na nim włoski, brodawki, wydziela się śluz; niekiedy wykształca się w postaci listka, jak np. u kosaćca.

plama lub wzniesienie skóry,

zniesienie czucia bólu

Ja-

(1464—J.512), córka Kazimierza

znakami uprzedzającymi jadących o zakręcie, moście, przejeździć kolejowym itd.

Znaki nawigacyjne — boje, bakany, tyki, wiechy, itp., ustawione przy mieliznach, na płytkich miejscach, dla oznaczenia szlaku żeglownego.

Znaki rozpoznawcze (hasło i odzew) — znaki służące do rozpoznawania osób uprawnionych do wejścia w obręb jakiegoś terytorium, dostępnego tylko dla uprawnionych (np. teren strzeżony przez warty wojskowe).

Znaleźne

Znamię

-*-IV, 651.

Znamię (naevus) — 1. — Z. barwnikowe (n. pigmentosus) — plama na skórze, często w postaci niewielkiego wzniesienia lub brodawki, barwy żółtawej, brunatnawej lub czarnej, wywołana nagromadzeniem się w skórze specjalnych komórek oraz dużych ilości barwnika, melaniny; 2. — Z. płomieniste (n. flammeus)

barwy czerwonej łub sinej, wywołana rozrostem i rozszerzeniem naczyń krwionośnych skóry.

Znaniecki Florian — (* 1882), filozof kultury i socjolog, w 11. 1917—1919 wykładał na uniw. w Chicago. Gł. dzieła: „Zagadnienie wartości w filozofii", „Upadek cywilizacji zachodniej", „Wstęp do socjologii", „Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości" i i.

Znicz — ogień wiecznie płonący dawniej przed ołtarzem bóstwa, obecnie przed niektórymi pomnikami (np. przed grobem Nieznanego Żołnierza) itd. Jest pozostałością kultu ognia i symbolizuje wieczność.

Zniczek (Regulus ignica pillus Tern.) — gat. ptaków z rodziny sikor, rzędu wróblowatych. Wielkością i ubarwieniem przypomina mysi-królika, jest jednak gat. bardziej pd., w Polsce rzadziej spotykany od mysikrólika. Przelotny. ,

Znieczulające środki (anaesthetica) — związki chemiczne zmniejszające pobudliwość ośrodków nerwowych (np. chloroform, eter), bądź działające miejscowo na zakończenia nerwów czuciowych (kokaina, anestezyna).

Znieczulenie w celu umożliwienia bezbolesnego wykonania operacji. Z. ogólne -> Narkoza. Z. miejscowe — czasowe porażenie zakończeń nerwów czuciowych za pomocą zastrzyków kokainy, nowokainy itp., lub przez zamrożenie. Z. lędźwiowe — wprowadzenie środka znieczulającego (nowokainy) do kanału kręgowego za pomocą nakłucia lędźwiowego (-> Nakłucie) wywołuje znieczulenie dolnej części tułowia i kończyn dolnych.

Zniesławienie, oszczerstwo — przestępstwo polegające na pomawianiu o postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć zniesławionego w opinii publicznej.

Zobojętnianie, neutralizacja — w chemii; reakcja m. kwasami i zasadami, w której wyniku powstają sole i woda.

Zobowiązanie. — Z. powstają z oświadczeń woli oraz czynów i i. zdarzeń, z którymi ustawa łączy powstanie Z. Istota Z. polega na tym, że dłużnik obowiązany jest wobec wierzyciela do świadczenia, którego treścią może być danie, czynienie, nieczynienie, zaprzestanie lub znoszenie. Jest kilka rodzajów Z.: po-dzielne i niepodzielne (zależnie od rodzaju świadczenia podzielnego i niepodzielnego), solidarne (jeśli kilka osób zobowiązało się do tego samego świadczenia i można wymagać od każdej z nich jego wypełnienia w całości lub też każdy z wierzycieli ma obowiązek przyjęcia świadczenia w całości) i przemienne . (jeśli dłużnik może wybrać jedno lub drugie świadczenie).

Zodiak, zwierzyniec — pas nieba w pobliżu ekliptyki zawierający 12 gwzb. znanych już w strż. i noszących przeważnie nazwy zwierząt (stąd nazwa) : Baran, Byk, Bliźnięta, Rak, Lew, Panna, Waga, Niedźwiadek (Skorpion), Strzelec, Koziorożec, Wodnik, Ryby. Nazwami gwzb. Z. oznacza się jego poszczególne części.

Zodiakalne światło — słabe żółtawe światło, widoczne nad horyzontem po zach. lub przed zach.. słońca w postaci stożka w płaszczyźnie ekliptyki. Przypuszczalnie jest to światło rozproszone przez cząstki pyłu kosmicznego.

Zofia — imię kilku księżnych i królowych. 1. — Z., zw. też Sonką — (j⁻ 1461), czwarta żona Władysława Jagiełły, matka Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka, księżniczka holszańska. Po śmierci Władysława Warneńczyka występowała w obronie praw Kazimierza przeciwko Oleśnickiemu. 2. giellonka

Jagiellończyka; poślubiła w r. 1479 Fryderyka margr. brandenburskiego. Matka Albrechta Hohenzollerna.

Zofia Paleolog -»■ Paleologowie. -* IV, 1560.

Zofiówka — uwieczniony w poemacie Trembeckiego pod tym tytułem wspaniały park, założony przez Szczęsnego Potockiego dla jego żony, pięknej Greczynki Zofii, w malowniczej dolinie pod Humaniem.

Zogu I, Ahmed — (* 1893), król alb. W wielkiej wojnie w wojsku austr.; w r. 1920 alb. minister spraw wewnętrznych, występował jako przywódca alb. partii narodowej przeciwko zaborczym tendencjom Jugosławii. (->■ 'Albania).

Zoilos — (ok. 400— ok. 320 prz. Chr.), gr. retor z Amfipolis w Macedonii. Znany z kry-

zwierząt i ich układzie systematycznym. Natomiast naukę o czynnościach ciała zwierzęcego zwiemy fizjologią zwierząt, naukę o zwierzętach wymarłych — paleontoogią itp. Zoologiczny ogród — teren najczęściej sarz fr., jeden z teoretyków i twórców natu-    o charakterze parku, w którym hodowane są

tycznej oceny Homera, skierowanej zwł. przeciwko mitycznemu elementowi jego dzieł. Imię Z. stało się synonimem gniewnego krytyka. Zol — roztwór koloidalny. II, 1234. Zola Emile, zola ćmił — (1840—1902), pi-

ralizmu. Sztuka, zdaniem Z., przedstawia od-    zwięrzęta egzotyczne i krajowe. Zadaniem

cinek świata poprzez pryzmat temperamentu.    Z. O. jest ndostępienie szerokim masom spo-

W sławnym cyklu „Les Rougon Macquart“ —    łeczeństwa zapoznania się z fauną egzotyko którego wchodzą m. i. powieści „Nana",    czną i własnego kraju. Z. O. umożliwia poza

Oerminal", „L'argent" — „Pieniądz" i i.)    tym specjalistom uczonym prowadzenie ba-

1 w powieściach ,,Les troia villes“ — „Trzy    dań nad budową i życiem wielu inaczej

miasta" („Lourdes", ttRome", ,,Paria“), „Les    trudno dostępnych zwierząt. Z. O. rozwi-

guatrea Euangilea" — „Cztery Ewangelie"    nęły się z prywatnych zwierzyńców magna-

{"Fćconditć," — „Płodność", „Trauail" — „Pra-    ckich. Najstarszy Z. O. powstał w Anglii ok.

ca", „Feritć" — „Prawda") i i. dał Z. szereg    r. 1100 (zał. przez Henryka I). Najbardziej

wiernych i wstrząsających obrazów przedsta-    znane Z. O. na świecie: londyński, (zał. w r.

. wiających ponure strony życia społecznego    1826), paryski Jardin dea Plantea (zał. w r.

w okresie rozkwitu burżuazji i kapitalizmu fr.,    1793), nowojorski (zał. w r. 1899), berliński

stając się przez to twórcą t. zw. poezji ekspe-    (zał. w r. 1844), hamburski (zał. w r. 1863)

rymentalnej, która stawia sobie za zadanie    wraz ze słynnym zwierzyńcem Hagenbecka

przedstawienie, jak kształtują się stosunki    w Stellingen pod Hamburgiem i i. W Polsce

pewnej grupy w danej sytuacji. Ideologia Z.    największe Z. O. posiada Warszawa i Poznań,

nacechowana była duchem skrajnie postępo-    Zoospory — łac. nazwa pływek,

wego liberalizmu, co ujawniło się w jego scep-    Zoppot -> Sopot.

tycyzmie rei., jak i w stanowisku, jakie zajął    Zorn Anders — (1860—1920), malarz i gra-

w procesie Dreyfussa, mobilizując opinię pu-    fik szw. Kształcił się w Paryżu. Przedstawiciel

bliczną w jego obronie. -> I, 527, 854, 11,    impresjonizmu. Malował przeważnie typy wie-

447, III, 852, 853, 854, IV, 335.    śniaczek.

Zoll

1. — Fryderyk — (1834—1917), Zoroaster -> Zarathuatra. IV, 5. prawnik, znakomity znawca    prawa rzym. Sze-    Zorrilla y Morał Josć —    (1817—1893),

reg prac: „Historia prawa    rzym.", „O pod-    romantyczny poeta i dramaturg hiszp. Autor

stawie rzym. prawa spadkowego beztestamento-    licznych poezyj' (m. i. ,,Cantos del trovador“ —

wego", „Historia prawodawstwa rzym." i i.    „Pieśni trubadura"), pocz. pisanych pod wpły-

Fryderyk —    (* 1866), syn poprz.,    wem fr.; zasłynął jako autor dramatu „Don

prawnik, członek Komisji Kodyfikacyjnej, dla    Juan Tenorio", granego ha wszystkich niemal

której opracował szereg prac z zakresu prawa    scenach świata,

autorskiego, prawa międzynarodowego, polskie-    Zorze polarne -> Polarne zorze.

go prawa międzydzielnicowego ii.; autor usta-    -► I, 402 — 403, III, 451, 458.

wy o przewalutowaniu należności przedwo-    Zoszczenko Michaił — (* 1896), ros. pro-

jennych, zw. potocznie lex Z.    zaik; w swych opowiadaniach odzwierciedla

de Zolta postulat — twierdzenie geome-    życie Rosji Sowieckiej i jej obywatela. Znane

tryczne: jeżeli rozłożymy wielokąt w dowolny    opowiadania humorystyczne,

sposób na wielokąty mniejsze i jeden z tych    Zr — s. chem. pierwiastka cyrkonu,

wielokątów odrzucimy, to pozostałych nie    Zraz — gałązka rośliny, używana do szcze-

można tak ułożyć, aby pokryły cały pierwotny pienia.

wielokąt.    Zrąb tektoniczny Horat.

Zołzy -> Skrofuły.    Zrinył — cborw. ród szlachecki, sławny w

Zoo (z gr. zoogenia = zwierzęcy) — 1. — w zło-    XVI w. Najwybitniejszy przedstawiciel Mi-

żeniach przedrostek oznaczający: zwierzęcy;    kłos — (ok. 1608—1566), ban Chorwacji od

np. zoolity — skamieniałe resztki wymarłych    r. 1542. Zasłynął z długotrwałych bohaterskich

zwierząt. 2. — skrót na oznaczenie ogrodu zoo-    walk z Turkami,

logicznego.    Zrosty opłucnej    Opłucna.

Zoogeografia — ■ nauka    o rozmieszczeniu    Zsigmondy Richard — (* 1865), fizyko-

zwierząt na kuli ziemskiej.    Zadaniem Z. jest    chemik niem., pracuje w dziedzinie chemii ko-

poza tym zbadanie czynników wpływających    loidów. Wynalazca ultramikroskopu, przy po-

na rozprzestrzenianie się zwierząt, jak również    mocy którego wykazał niejednorodność roz-

wyjaśnienie przyczyn obecnego rozmieszczenia    tworów koloidalnych i zmierzył wielkość czą-

zwierząt na lądach i w morzach.    stek koloidalnych. Nagroda Nobla w r. 1926.

Zoologia

nauka o zwierzętach. Przy    II, 1230.

obecnej specjalizacji nauk o życiu, przez Z.    Z. S. R. R. -> Związek Socjaliatycznych Re-

rozumiemy przeważnie naukę o budowie    publik Rad.

Zstępni -* Pokrewieństwo.

Zsuw

bezładna masa skalna zsunięta ze stoku w kierunku dna doliny. Przyczyną powstania Z. jest podcięcie przez wody potoków górskich lub rzek warstw skalnych, które spoczywają na śliskich iłach lub iłołupkach. Z. będące w ruchu należą do zjawisk bardzo niebezpiecznych. U nas w Karpatach Z. są na ogół dość częste.

Zuber — nazwa górnicza używana w Bochni i Wieliczce na oznaczenie skały złożonej z równej ilości iłu i soli kamiennej.

Zuber Rudolf

Zugskie Jezioro, niem. Zuger See — jezioro w Szwajcarii, na terenie kantonów Zug i Schwyz. 417 m n. p. m., 38,2 km² pow., do 198 m głęb.

Zugspitze

najważniejsze z plemion grupy Bantu, odłam Kafrów. Wojownicze ludy zamieszkujące Afrykę pd.; w XIX w. podbili cały szereg plemion sąsiednich i zagarnęli ich terytoria.

Zułów

(1598-1664),

->IV, 1101.

21 000

Zweig Arnold

Zweig Stefan

zbie-

(1858—1920), geolog; zwiedzał w celach naukowych Amerykę Pd., Indie Wsch., Kaukaz, badając specjalnie tamtejsze złoża naftowe. Szereg prac: „Studia geologiczne we wsch. Karpatach", „Nafta i wosk ziemny w Galicji", „O pochodzeniu nafty", „Flisz i nafta" i i.

Zug Szymon Bogumił — (1733—1807), architekt pochodzący z Saksonii, czynny w Polsce od r. 1772 jako architekt królewski, przedstawiciel klasycyzmu. Zbudował w Warszawie zbór ewangelicko-augsburski (wzorowany na rzym. Panteonie), pałac Dekerta. Celował w architekturze ogrodowej. Autor pracy „Ogrody warszawskie".

najwyższy szczyt Bawarii w pn.-tyrolskiej alpejskiej grupie Wetterstein; stacja meteorologiczna zbudowana w r. 1910. 2963 m wys.

Zuiderzee — płytka zatoka Morza Niem. w Holandii; jeszcze w śrdw. była jeziorem śródlądowym. Po r. 1918 jej pd. część odcięto tamą od morza i rozpoczęto osuszanie poszczególnych jej części (-+ Poldery). Ok. 3000 km².

-+///', 898.

Zuloaga Ignacio — (* 1870), malarz hiszp. Wpływy impresjonizmu, poza tym silnej wizji dramatycznej Goyi. Gł. dzieła: „Karzeł z Ei-bar", „Pani w zieleni" i i.

Zulusi

-> 7, 41, III, 764. miejscowość w pwt. święciań-skim (woj. wileńskie), gdzie urodził się J. Piłsudski.

Zurbaran Francisco de malarz hiszp. epofti baroku. Obrazy o silnym kontraście światłocieniowym, tematy przeważnie rei. Gł. dzieła: „Wizja św. Piotra No-lasco", „Triumf św. Tomasza z Akwinu" i i.

-> II, 861, III, 467.

Zurych, niem. Ziirich — największe m-to Szwajcarii nad Jeziorem Zurychskim. Znaczny przemysł (jedwabnictwo), handel; znana politechnika. Z. odegrał w emigracji polskiej XIX i XX w. dużą rolę. 338 000 mieszk.

Zurychskie Jezioro, niem. Ziiricher See — jezioro w Szwajcarii niem., otoczone odnogami Alp 500—800 m wys. 409 m n. p. m., 88 km2 pow., 40 km dl., do 4 km szer., do 143 m głęb.

ZUS — skrót z: Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Zwapnienie (calcificatio) — odkładanie się w ustroju soli wapniowych (gł. fosforanów i węglanu wapnia); fizjologicznie występuje, szczególnie u osób starszych, w chrząstkach żebrowych i krtaniowych; w sprawach chorobowych spotyka się w ogniskach martwiczych, zapalnych, bliznach, ścianach tętnic w miażdżycy itp.

Zwarcica — tkanka wzmacniająca roślinna, składająca się z komórek żywych, o zgrubiałych błonach. Pełni również czynności przyswajania.

Zwarcie -> Krótkie spięcie.

Zwardoń — letnisko i doskonała stacja narciarska w pwt. żywieckim.

Zweibrucken (niem. = Dwa Mosty) — m-to pwt. w Palatynacie bawarskim (Niemcy). Zamek, fabryki maszyn, cygar, obuwia, wyrobów włókienniczych. W śrdw. stolica niepodległego hrabstwa, po r. 1410 — księstwa w obrębie Rzeszy Niem. W 11.    1654—1718

księstwo Z. należało do królów szw.; w r. 1709, po bitwie pod Połtawą, Karol XII odstąpił je Stanisławowi Leszczyńskiemu. W r. 1815 księstwo Z. weszło w skład Bawarii, mieszk.

(* 1887), pisarz niem.; zasłynął jako autor pacyfistycznych powieści z okresu wielkiej wojny: „Der Streit um den Sergeanten Orischa" („Spór o sierżanta Gri-szę") i i.

Zweig Ferdynand — (* 1896), ekonomista. Ogłosił liczne prace: „Uniwersalizm w ekonomii", „O programie gospodarczym Polski", „Cztery systemy ekonomii", „Ekonomia i technika", „Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu" i i.

(* 1881), pisarz austr.; pocz. tworzył poezje i tłumaczył gł. poetów fr. Autor licznych powieści psychologicznych, historycznych, tzw. vies romanc ćes (o Erazmie z Roterdamu, o Marii Stuart, o Marii Antoninie i i.) oraz dramatów.

Zwiady (słowo obecnie rzadziej używane, zastąpione przez: rozpoznanie) — zbieranie wiadomości o przeciwniku ; Z. różnią się od wywiadu tym, że prowadzone są przez umundurowane oddziały wojskowe z bronią, w ręku. Z. polegają na przeszukiwaniu terenu bądź przez małe patrole, piesze lub konne, bądź przez większe oddziały rozpoznawcze (w kawalerii podjazdy) zdolne do zdobywania wiadomości nawet drogą walki z mniejszymi oddziałami przeciwnika. W szerszym znaczeniu

ranie wiadomości wszelkimi drogami, a więc również przez podsłuch telefoniczny, radiowy, pracę samolotów itd.

Zwiastowanie

organizacja skautingu polskiego. Współdziała z międzynarodowym ruchem skautowym, bierze udział w międzynarodowych zlotach skautowych (Jamboree). Dzieli się na harcerstwo żeńskie i męskie.. (-> Skauting). -*■ art. „ Harcerstwo polskie", II, 790—796', IV, 872.

Związek Nauczycielstwa Polskiego —

dobrowolna organizacja zawodowa skupiająca nauczycielstwo szkół polskich wszelkiego typu i stopni w celach samopomocy, samokształcenia, pomocy w pracy zawodowej (wydawnictwa fachowe) itd. Powstał w r. 1919 jako Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych przez połączenie Zrzeszenia Nauczycieli Polskich Szkół Początkowych, zał. w r. 1916 na terenie okupacji niem. i Związku Polskiego Nauczycielstwa Ludowego,

Galicji. W r. 1930 Związek przekształcił się w Z. N. P. W r. 1938 liczył 51 746 członków.

Deutscher

I, 702, III, 920.

jeden z podstawowych dogmatów chrześcij., głoszący, że N. M. P. poczęła Jezusa Chrystusa, z Ducha św. N. M. P. zwiastował o tym archanioł Gabriel. Święto Z. 25 marca.

Związek Artystów Scen Polskich (ZASP) — zał. w r. 1919 organizacja, mająca na celu ochronę interesów zawodowych, materialnych i moralnych aktorstwa polskiego. Obejmuje ogół aktorów polskich. Na mocy umowy zbiorowej wszyscy dyrektorzy teatrów w Polsce zobowiązali się zatrudniać tylko członków Zaspu.

Związek autorów, kompozytorów i wydawców (dawniej Związek autorów i kompozytorów scenicznych, „ZA i KS") — organizacja powstała w marcu 1918 r. dla ochrony praw materialnych i moralnych twórców i wydawców, z siedzibą w Warszawie; m. i. inkasuje należności dla autorów za publiczne wystawianie ich sztuk, granie utworów itp. Dzieli się na 8 sekcyj (muzyki symfonicznej, muzyki lekkiej, utworów całospektaklowych, utworów drobnych, wydawców, literacką, filmową, żywego słowa). „Zaiks" współpracuje z 37 analogicznymi związkami zagranicznymi.

Związek chemiczny — substancja złożona z różnych pierwiastków połączonych z sobą (w odróżnieniu od mieszaniny) chemicznie. W mieszaninie składniki zachowują na ogół swe własności, mogą występować w zmiennych stosunkach i dają się wydzielić przy pomocy czynności mechanicznych lub fizycznych (np. odsączenie cieczy od osadu, oddestylowanie rozpuszczalnika z roztworu), podczas gdy związek chemiczny nie wykazuje zazwyczaj własności zawartych w nim pierwiastków, lecz ma własne, inne, daje się rozbić na części składowe tylko za pomocą reakcyj chemicznych i posiada niezmienny skład chemiczny.

Związek Harcerstwa Polskiego, skr.: ZHP

Związek Jaszczurczy -*■ Jaszczurczy związek.

Związek Narodowy Polski w Ameryce —

samopomocowa organizacja wychodźców polskich w St. Zj. A. Pn., zał. w r. 1880 w Filadelfii. Ma na celu podtrzymywanie polskości, szerzenie oświaty i udzielanie pomocy materialnej Polakom zamieszkałym w St. Zj. A. Pn. Siedziba znajduje się obecnie w Chicago. Z. N. P. w A. wydaje „Dziennik Związkowy" i tygodnik „Zgoda".

zał. w r. 1905 w b.

Związek Niemiecki, niem.

Bund — utworzony na miejsce dawnego Cesarstwa Rzym. Narodu Niem. na kongresie wiedeńskim w r. 1815 związek państw niem., reprezentowany przez obradującą we Frankfurcie Radę Związkową pod przewodnictwem Austrii. Z. N. istniał do wojny austr.-prus. w r. 1866; po zwycięstwie Prus nad Ąustrią pod Sadową wystąpiły z niego państwa pd.-niem., państwa Zaś pn.-niem. utworzyły Zwiąże k Północno-Niemiecki pod przewodnictwem Prus, tworzący z Niemiec pn. jedną całość polit. posiadającą wspólną siłę zbrojną, wspólną reprezentację na zewnątrz i wspólny parlament związkowy.

Związek Obrony Kresów Zachodnich, od r. 1934 Polski Związek Zachodni — organizacja zał. w r. 1922; roztacza opiekę nad Polakami w Niemczech, dąży do utrzymania i powiększania polskiego stanu posiadania na ziemiach b zaboru prus. Zarząd Z. O- K. Z. mieści się w Poznaniu, koła miejscowe rozsiane po kraju. Wydaje kwartalnik „Strażnica Zachodnia".

Związek Polskich Związków Sportowych ->■ Polskie związki sportowe. ->■ IV, 872.

Związek Południowej Afryki, Unia Południowej Afryki, ang.: Union of South Africa, ’ju:njan aw sau'# 'ńfrika, burskie: De Unie van Suid Afrika — bryt. dominium w Afryce Pd.; obejmuje cztery prow.: Kraj Przylądkowy, Natal, Transvaal i Oranie. Na wsch. ang. enklawa Basutoland. Wyżyna (do 1500 m

n. p. m.), na pn. przechodząca w Góry Smocze. Najważniejsze rzeki: Oranie, Limpopo. Klimat subtropikalny (chłodne noce), sprzyjający rozwojowi kolonizacji europ. Górnictwo, hodowla bydła. Z. P. A. jest najpoważniejszym na świecie dostawcą złota (ponad połowa produkcji światowej) i diamentów. Poza tym: węgiel, miedź, cynk, platyna, chrom, azbest. Przemysł, bardzo ożywiony: spożywczy, maszynowy, metalowy. 1 222 200 km² pow., 8 300 000 mieszk., z tego 22°/₀ białych (Burowie, Anglicy i- i.), reszta — Murzyni Bantu, Hindusi. Stolica Pretoria, gł. m-ta: Johannes-burg, Kapstad — siedziba parlamentu, Dur-ban i i. Języki urzędowe: ang. i specjalne narzecze afryk.-hol., burskie. Kraj Przyląd-

kowy (ang. od r. 1814), Natal (ang. od r. 1843),    ogólne obywatelstwo    związkowe. Również i sam

Transvaal i Oranie, podbite przez Anglię pod-    tekst Ustawy Zasadniczej nie wyjaśnia istoty

czas wojny burskiej (-*■ Burowie), w r. 1910    ustroju Z. S. R. R.    Ustrój ten jest wynikiem

połączyły się w jedno dominium ang. pod nazwą    ewolucji stosunków    sow., która doprowadziła

do tego, iż Stalin jest właściwie nieograniczonym władcą Z. S. R. R. Rząd i parlament sow. podporządkowany jest całkowicie kierownictwu partii komunistycznej, stanowiącej I, 45. ośrodek kierowniczy wszystkich organizacyj pracowników zarówno społecznych, jak i państwowych; partia (art. 126 Ustawy Zasadniczej) z kolei ulega całkowicie rygorowi narzuconemu jej przez jej sekretarza generalnego, Stalina. Także i pozorny demokratyzm państwa sow. (art. 126 Ustawy gwarantuje obywatelom sow. wolność słowa, prasy, zebrań i zgromadzeń), skonfrontowany z rzeczywistością sow., okazuje się zupełną fikcją. (-*• Rosyjska rewolucja). -*■ art. IV, 1544 — 1576, art. „Bol-szewizm", I, 763—774 i art. „Komunizm“ III, -* III, 924.    13-25; II, 646, 1074, III, 23-25, 157,

Związek Socjalistycznych Republik Rad    285, 799, 822, 991, IV, 91, 579—580, 582,

583-584, 589, 721, 724, 898-899, 1184, 1186, 1567.

Związek Strzelecki — najważniejsza i największa organizacja wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego oraz wychowania obywatelskiego. Szczególnie intensywnie prowadzi wyszkolenie strzeleckie (ma powierzoną przez państwo akcję zaprawy strzeleckiej ludności, nadaje na podstawie wyników prób — odznaki strzeleckie) i zaprawę marszową członków. Z. S. jest ideowym spadkobiercą Z. S. przedwojennego i drużyn strzeleckich, organizacyj macierzystych Legionów Polskich J. Piłsudskiego w 1914 r.

Związek Walki Czynnej — tajna organizacja wojskowa zał. w b. zaborze austriackim w r. 1908 przez Józefa Piłsudskiego; z poszczególnych oddziałów Z. W. C. powstały w r. 1910 pierwsze organizacje strzeleckie.

Związki zawodowe

Z. P. A. W r. 1920 Z. P. A. uzyskał mandat Ligi Narodów nad dawną Niemiecką Afryką Pd.-Zach. Z. P. A. jest członkiem Ligi Narodów, w ramach imperium bryt. korzysta' z niemal zupełnej niezależności.

Związek Reński — związek utworzony w r. 1806, na żądanie Napoleona I i pod jego protektoratem, po zwycięstwach pod Ulm i Auster-litz, przez elektorów bawarskiego i wirtember-skiego, którzy otrzymali godność królewską, i wszystkich niem. książąt nadreńskich. Konsekwencją utworzenia Z. R. było zrzucenie przez książąt tworzących go zwierzchnictwa Rzeszy i zrzeczenie się przez Franciszka II godności cesarza rzym., a co za tym idzie, koniec istnienia Cesarstwa Rzym. Narodu Niem. Z. R. przestał istnieć w r. 1813.

(skrót Z. S. R. R., ros. Sojuz Socjalisticzeskich Sowietskich Riepublik, S. S. S. R.) — republika związkowa o ustroju socjalistycznym, powstała w r. 1917 na gruzach dawnego cesarstwa ros. Składa się z 11 związkowych socjalistycznych republik rad (Ros. Federacyjnej, Ukraińskiej, Białoruskiej, Azerbejdżańskiej, Gruzińskiej, Armeńskiej, Turkmeńskiej, Uzbeckiej, Tadżyckiej, Kazachskiej i Kirgiskiej); republiki związkowe dzielą się z kolei na autonomiczne socjalistyczne republiki rad, kraje, obwody, obwody autonomiczne, okręgi, rejony itd. Ustrój Z. S. R. R. opiera się o konstytucję (Ustawę Zasadniczą) z 5 grudnia 1936 r. Władzę ustawodawczą stanowi wyłącznie Rada Najwyższa Z. S. R. R., złożona z dwóch izb: Rady Związku i Rady Narodowościowej. Rada Związku jest wybierana w drodze wyborów powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych, przy czym jeden delegat reprezentuje 300 000 ludności (razem 569 delegatów). Radę Narodowościową tworzą delegaci poszczególnych części składowych Z. S. R. R. (po 10 od każdej republiki związkowej, po 5 od każdej republiki autonomicznej i 2 od autonomicznego obwodu, razem 574 delegatów). Rada Najwyższa wyłania rząd Z. S. R. R.: Radę Komisarzy Ludowych. W okresie m. sesjami Rady Najwyższej funkcję jej spełnia Prezydium Rady, coś w rodzaju kolektywnej głowy państwa. Z. S. R. R. jest formalnie państwem związkowym na zasadzie dobrowolnego zjednoczenia 11 sow. republik związkowych. Na czele każdej republiki stoi Rada Najwyższa Republiki Związkowej, a rządy sprawuje Rada Komisarzy Ludowych Republiki Związkowej. W istocie „suwerenność" poszczególnych republik jest fikcją, a Z. S. R. R. jest w pełnym tego słowa znaczeniu państwem jednolitym. Art. 21 Ustawy Zasadniczej ustanawia dla wszystkich obywateli Z. S. R.R. jedno

IV, 872.

wolne organizacje robotników, pracowników, których zadaniem jest obrona interesów zrzeszonych i ogółu pracujących w danym przemyśle, zawodzie, zakładzie pracy. Wg swej struktury organizacyjnej dzielą się na fachowe, organizujące robotników wg fachów, zawodów, specjalności robotników oraz przemysłowe, organizujące robotników wg gałęzi przemysłu, niezależnie od uprawianego przez danego robotnika w ramach danego przemysłu zawodu. Wg swego oblicza społecznego Z. Z. dzielą się na klasowe, stojące na gruncie socjalizmu i walki klas, jako drogi poprawy bytu i wyzwolenia społecznego, oraz chrzęścij., narodowe, solidarystyczne, faszystowskie, stojące na gruncie współpracy klas i współpracy z przedsiębiorcami. Ojczyzną Z. Z. jest Anglia, gdzie powstały one w pierwszej poł. XIX w.; za organizacje legalne zostały tu uznane w r. 1871. Od tego czasu ang. Z. Z. — Trade-Uniony — wywierają duży wpływ na życie

-+ IV, 405.

->/, 1120.

A'

rr

Obraz (A’) przedmiotu (A) w zwierciadle płaskim.

niej Z. z polerowanych metali zostały wyparte przez szklane, pokryte metalem: warstewką ortęci (amalgamatu) cyny lub warstewką srebra. Ze względu na trujące własności par rtęci Z. amalgamatowych o-becnie prawie się nie wyrabia. Z. srebrne otrzymuje się

wytwornej galerii i zdobnego w figury pawilonu, otaczających plac zabaw przy zamku w Dreźnie. Zbudowane w 11. 1711 — 1722 przez Póppelmanna, uchodzą za arcydzieło njem. sztuki budowniczej XVIII w.

(1484-1531), szwajc. działacz rei., pocz. ksiądz kat., od r. 1516 zaczął głosić swoje nauki, w których uznawał wyłącznie autorytet Pisma św., odrzucał Mszę św. i konieczność

nazwa

międzykręgowych), również w układzie wegetatywnym.

Zwoleń — m-to w pwt. kozienickim (woj. kieleckie). Garbarnie. 8000 mieszk.

j_

klino-

Zwornik.

polit. kraju. We Francji i Niemczech Z. Z. powstają w II poł. XIX w. W Polsce pierwsze Z. Z. klasowe zakładała P. P. S. w r. 1905. Nieco później powstają chrzęścij. Z. Z. Łącznie w 1935 r. w 298 Z. Z. działających na terenie Polski zrzeszonych było 941 000 członków. Polski ruch zawodowy pracowniczy rozpada się na kilka odłamów, poza którymi istnieją większe organizacje niektórych kategoryj funk-cjonariuszów publicznych, np. nauczycieli, kolejarzy. Z. Z. robotnicze, zorganizowane są w trzech dużych centralach: Związek Stowarzyszeń Zawodowych w Polsce (Komisja Centralna Z. Z., 26 Z. Z., 283 000 członków) pod wpływami P. P. S.; Związek Z. Z. (24 Z. Z., 147 000 członków) o zabarwieniu syndykali-stycznym; Zjednoczenie Zawodowe Polskie (17 Z. Z., 129 000 członków) pod wpływami N. P. R., przeważne wpływy posiada na obszarze województw zach.

Związek Zawodowy Literatów — organizacja zawodowa, mająca na celu obronę praw i przywilejów zawodowych pisarzy polskich. Zarząd gł. z siedzibą w Warszawie i pięć oddziałów.

Zwichnięcie (luxatio) — uszkodzenie stawu, polegające na przesunięciu się w taki sposób dwóch lub więcej kości tworzących staw, że nie stykają się swymi pow. stawowymi. Z. powoduje zniekształcenie stawu i jego żywą boles-ność; pozostawia często trwający przez czas dłuższy ból i obrzmienie okolicy stawu i upośledzenie jego czynności.

Zwickau — górnicze (węgiel) i przemysłowe (huty, metalurgia, przemysł chemiczny) m-to saskie u stóp Rudaw. 85 000 mieszk.

Zwieracze — mięśnie przeznaczone do zamykania i otwierania naturalnych otworów P ciała.

Zwierciadło, lustro — gładka pow. cieczy lub ciała stałego posiadająca zdolność odbijania padających promieni światła, skutkiem czego w Z. widzimy obrazy przedmiotów znajdujących sie przed nim. Z. płaskie dają obrazy urojone o tych samych wymiarach i leżące po-A zornie w takiej samej odległości od Z., co przedmiot; płaszczyzna Z. jest płaszczyzną symetrii przedmiotu i o-brazu. Z. kuliste wypukłe dają zawsze o-brazy urojone zmniejszone, proste; Z. wklęsłe dają obrazy 1. — u-rojone, powiększone i proste, 2. — rzeczywiste, powiększone i odwrócone, lub 3. — rzeczywiste, zmniejszone i Odwrócone, zależnie od odległości przedmiotu od Z. Istnieją poza tym Z. i. kształtów. Z. stosuje się w przyrządach optycznych, np. reflektorach. Stosowane daw

Jf:

przez Obraz (.4.’) przedmiotu (A) chemiczne posrebrzenie w zwierciadle wypukłym, płyty szklanej. Ć-* O - środek krzywizny 2?-/    ,    ¹    '    ognisko (urojone).

Srebrzenie).

Zwierzę — organizm charakteryzujący się szeregiem czynności życiowych, jak: odżywianie, oddychanie, wydalanie, rozmnażanie. Organizm zwierzęcy, w odróżnieniu od większości organizmów roślinnych, odżywia się wyłącznie pokarmem pochodzenia organicznego. Istnieją organizmy, należące do najniższych typów w systematyce, których przynależność do świata zwierzęcego lub roślinnego jest sporna.

Zwierzęta domowe — zwierzęta dawniej dzikie, udomowione przez człowieka i przystosowane do celów jego gospodarki. -> art. „Domowe zwierzęta", I, 1219—1226 i ,,Hodowla zwierząt domowych", II, 869—878.

Zwierzyniec (w astronomii) -> Zodiak.

Zwinger

Zwingli Ulryk

dobrych uczynków, a komunię rozumiał jedynie jako pamiątkę męki Chrystusa. W r. 1523 naukę jego przyjął Zurych, gdzie powstała gmina państwowo-ko-ścielna, i część kantonów śzwajc.; wywołało to w Szwajcarii wojnę domową, w której Z. zginął. Nauka Z. stała się podstawą wystąpień Kalwina.    -> IV, 561.

Zwoje nerwowe — okrągławe lub podłużne ograniczone skupienia komórek nerwowych, występujące w przebiegu wielu pni nerwowych (np. nerwów

Zwornik, klucz łuku, klucz sklepienia waty kamień, zwykle zdobiony, umieszczony w punkcie wierzchołkowym łuku (w gotyku — w miejscu skrzyżowania się żeber sklepienia), konstrukcyjnie trzymający łuk.

-* II, 1217, 1220-1221. dwa równoleżniki ziemskie

Zwroty ceł — system popierania wytwórczości krajowej i wywozu polegający na tym, że skarb państwa zwraca producentom i eksporterom cła, którymi obłożone są potrzebne do krajowej produkcji surowce i półfabrykaty pochodzenia zagranicznego. W praktyce Z. C. są swego rodzaju premią wywozową.

Zwyrodnienie, degeneracja

Dzwon Zygmunt.

Z. II

małżeństwo to, zawarte wbrew

Zwójkówki (Tortricidae) — rodzina małych motylków nocnych, często szkodników. Gąsienice żyją w zlepionych przędziwem liściach lub szpilkach, w owocach, łodygach lub korzeniach. Najbardziej znany gat. — zwójka jabł-kówka (Carpocapsa pomonella L.).

Zwrotnica kolejowa — urządzenie przestawiające t. zw. iglice rozjazdowe, Czyli ruchome elementy szyn w miejscu rozgałęzień torów w celu umożliwienia skierowania pociągu w żądanym kierunku. Z. K. jest uruchomiana ręcznie przez zwrotniczego lub z odległości, za pomocą urządzeń mechanicznych lub elektrycznych.

Zwrotniki

i niebieskie w odległości 23° 27’ od równika. Pn.— Z. Raka, pd. — Z. Koziorożca. Ograniczają na Ziemi strefę tropikalną (gorącą); w miejscowościach na Z. Słońce przechodzi w dniu letniego' przesilenia dnia z nocą przez zenit.

Zwrotności prawo -> Przystawanie, Równość.

zmiany

wsteczne zachodzące w komórkach, utrudniające coraz bardziej ich normalną pracę. Gdy proces ten rozpoczyna się bardzo wcześnie (w komórkach płciowych lub w zarodku), powstać mogą osobniki anormalne, mniej wartościowe pod względem biologicznym, a u człowieka i pod względem społecznym.

Z ybeta -»• Cyweta.

Zyblikiewicz Mikołaj - (1825-1886). działacz polit.; od r. 1861 poseł na sejm galicyjski, następnie do parlamentu austr., gdzie paraliżował zakusy centralistów austr. W 11. 1872 — 1880 zasłużony prezydent Krakowa; od r. 1880 marszałek krajowy. Jeden z zał. Banku Krajowego (obecnie B. G. K.).

Zych Maurycy — pseudonim Stefana Żeromskiego, pod którym ogłosił w r. 1896 ,,Roz-dzióbią nas kruki, wrony", w r. 1898 „Syzyfowe prace".

Zygfryd — bohater germ. podania o Nibe-lungach; pokonał smoka i krwią jego obmył całe ciało, wskutek Czego miał skórę nie wrażliwą na zranienie z wyjątkiem jednego miejsca na plecach. Posiadł skarb Nibelungów, co mu jednak nie przyniosło szczęścia. Zginął z ręki swego wroga Hagena, który zamordował go podstępnie, dowiedziawszy się o wrażliwym miejscu na plecach.

Zygfryda linia — linia fortyfikacyj niem. na granicy niem.-fr., zbudowana przez rząd narodowo-socjalistyczny po odrzuceniu klau-

zul rozbrojeniowych trak-ta tu wersalskiego (r. 1935).

Zygmund Antoni —

(*1900), matematyk; liczne prace oraz monografia ,,Tri-gonometrical 8 er i es".

Zygmunt — wielki dzwon w katedrze krakowskiej, u-fundowany w r. 1520 przez króla Zygmunta I, ulany I ze spiżu dział zdobytych / na Wołochach.

IV, 1228

Zygmunt — imię trzech królów polskich. 1. - Z. I Stary - (1467-1548), syn Kazimierza Jagiellończyka, król od r. 1508, dwukrotnie żonaty: z Barbarą Zapolya i Boną Sforza. Rządził pocz. w oparciu o możnowładztwo, następnie, pod wpływem Bony, dążył do wzmocnienia władzy monarszej i złamania możnowładców, którzy zareagowali podburzeniem przeciw królowi mas szlacheckich, wywołując t. z w. wojnę kokoszą. W polityce zagranicznej doznał niepowodzeń (utrata Smoleńska, zaprzepaszczenie na rzecz Habsburgów sukcesji czes.-węg. Rozwiązanie sprawy Prus połączone z oddaniem ich ks. Albrechtowi; zahamowanie ekspansji na wsch., nie wyzyskanie zwycięstwa nad Moskwą pod Orszą). Przeprowadził ostateczne zjednoczenie wszystkich dzielnic Polski przez włączenie Mazowsza w r. 1526. Miłośnik sztuk i nauk. Położył wielkie zasługi dla rozwoju gospodarczego Polski i kodyfikacji praw (statut Taszyckiego i lit.). II, 906, 1032, 1033, IV, 237, 563, 575, 1224, 1225. 2.

August — (1520—1572), syn poprz. i Bony, król od r. 1548, jeden z najwybitniejszych władców Polski, ostatni przedstawiciel dynastii Jagiellonów. Przeprowadził unię lubelską z Litwą w r. 1569, egzekucję dóbr koronnych (-*■ Egzekucja praw)', toleracyjny, nie dopuścił do walk rei.; przyłączył do Polski Inflanty, walczył pomyślnie z Moskwą i Turcją, dążył do stworzenia floty polskiej, przeprowadzenia reform skarbowych, ustawodawczych, uregulowania sukcesji tronu. Sam niewojowniczy, umiał stworzyć kadry doskonałych wodzów, Nie doceniał znaczenia mieszczaństwa i krzywdząc je na rzecz szlachty, przyczynił się do upadku przemysłu i handlu. Opiekun sztuk i nauk, zasłużony w rozwoju kulturalnym Polski (,,wiek złoty"). Trzykrotnie żonaty (z Elżbietą Rakuszanką, Barbarą Radziwiłłówną

woli Bony i możnowładztwa, zakłóciło pocz. okres rządów Z. — i Katarzyną Rakuszanką), zmarł bezpotomnie. I, 236, II, 777, 906, 907, 1026-1027, 1028, 1030, 1032, 1033, 1034. III, 505, 770, IV, 211-213, 564, 1225. 3. -Z. III Waza - (1566-1632), król od r. 1587. syn Katarzyny Jagiellonki i Jana, króla szw. Powołany na tron polski na skutek zabiegów

(1212—1272), wł. służąca, mieszkanka Lukki, odznaczająca się wiernością i pobożnością, patronka służących. Pam. 27 kwietnia.

Anny Jagiellonki i Zamoyskiego. Gorliwy katolik, stronnik Habsburgów (dwukrotnie żonaty z arcyksiężniczkami austr. Anną i Konstancją), zabiegał o ich pomoc w Szwecji za cenę ew. zrzeczenia się na ich rzecz tronu polskiego, czym wywołał niezadowolenie szlachty pod przewodem Zamoyskiego (sejm inkwizy-cyjny), a następnie rokosz Zebrzydowskiego w r. 1606. W r. 1592 po śmierci ojca objął tron szw., utracił go jednak już w r. 1598 wskutek nietolerancyjnego stanowiska rei. i intryg stryja, Karola. Dla odzyskania szw. dziedzictwa wplątał Polskę w długotrwałe wojny szw. w 11. 1601 — 1629. Wskutek ambicyj osobistych i planów katolicyzacji Moskwy uniemożliwił synowi Władysławowi objęcie tronu moskiewskiego. Naraził Polskę na wojnę z Turcją (klęska pod Cecorą w r. 1620, zwycięstwo pod Chocimem w r. 1622). Występował ostro przeciw reformacji, popierał unię brzeską. Niepopularny wśród społeczeństwa. Przeniósł stolicę do Warszawy. W r. 1644 syn jego, Władysław IV, wzniósł na jego cześć słynną kolumnę Z. w Warszawie (rzeźbiarz Clemente Molli, odlewacz Daniel Thym, architekt Con-stantino Tencalla). -»■ I, 95, II, 777, 907 — 908, III, 770, IV, 214, 215, 239, 782, 1226.

Zygmunt — (1361 — 1437), cesarz niem. w 11. 1410—1437, ostatni przedstawiciel dynastii Luksemburgów; w r. 1378 elektor brandenburski, od r. 1387 król Węgier jako mąż Marii, córki Ludwika Węgierskiego; w r. 1419 odziedziczył po bracie Wacławie koronę czes. Prowadził ciągłe walki z Polską. Przez spalenie Husa wywołał długotrwałe wojny husyckie.

Zygmunt Kiejstutowicz — (f 1440), ks. lit., syn Kiejstuta, zwolennik unii z Polską. Po usunięciu w r. 1432 sprzymierzonego z Krzyżakami Świdrygiełły — wielki książę Litwy. Zamordowany w Trokach przez bojarów lit.

Zygmunt Korybut (Korybutowicz ) — (-j* po r. 1435), książę lit., wnuk Olgierda. W r. 1420 wysłany do Czech jako namiestnik powołanego na tron czes. Witolda. Odwołany w związku z zaburzeniami husyckimi, usiłował bezskutecznie w 11. 1424—1427 pozyskać tron czes. dla siebie. Ranny w bitwie pod Wiłko-mierzem, wzięty do niewoli, zamordowany.

Zygnema — glon nitkowaty z klasy spręż-nic, bardzo częsty w naszych wodach.

Zygota — produkt zlania się dwóch gamet, żeńskiej i męskiej. -* IV, 643.

Zymaza — enzym zawarty w drożdżach; powoduje fermentację alkoholową cukrów.

-> 1 V, 1502.

Zymogeny ->■ Profermenty.

IV, 1498.

Zyndram z Maszkowic — (f ok. 1413), miecznik krakowski; zasłużył się jako jeden z dowódców polskich pod Grunwaldem.

Zyrianie — grupa narodowa w Rosji pn.-wsch., należąca do grupy językowej uralo-ał-tajskiej. Ponad 100 000 głów.

Zysk — dochód z kapitału.

-►/, 889, II, 637-638.

Zyta, św.

IV, 1423.

Źdźbło — nazwa pędu u traw.

Źrenica (pupilla) — otwór w przedniej części środk. warstwy (jagodówki) gałki ocznej, otoczony tęczówką; specjalne mięśnie regulują wielkość Ź. zależnie cd natężenia światła padającego    -v III, 1008—1009.

Źródlane osady — minerały osadzające się z wód mineralnych, w źródłach. Np. źródła gorące osadzają chalcedon, aragonit, siarkę, cynober; źródła żelaziste — limonit, siarkowe — gips itp.

Źródła — miejsca na pow. ziemi, w których wypływa woda gruntowa. Powstają tam, gdzie woda, spływając po stropie warstw nieprzepuszczalnych, trafia na pow. ziemi (np. na stokach dolin). Są to Ź. pokładowe. Jeżeli woda wypływa ze szczeliny otwierającej się na pow. ziemi, mówimy wtedy o Ź. szczelinowym. Podobnym typem są Ź. krasowe, w których woda wypływa ze szczelin lub podziemnych kanałów przecinających wapienie. Jeżeli woda źródlana zawiera rozpuszczone w większej ilości związki mineralne, mówimy o Ź. mineralnych.

Źródłosłów — gł. część wyrazu zawierająca podstawową treść; pień; rdzeń.

IV, 141.

m.

Żaba latająca.

ro-

(1826-1891), lekarz

Żaba (Rana) — rodzaj płazów bezogonia-stych. Skóra gładka, bez brodawek. Język chwytny o tylnym końcu wolnym, rozwidlonym. Gat.: Ż. płowa (R. temporaria L.), żyje pospolicie w miejscach wilgotnych, do wody wchodzi tylko dla złożenia skrzeku; Ż. wodna (R. esculenta L.) chętnie przebywa w wodzie; oba gat. w Polsce pospolite. Ż. ostronosa (R. terrestris Andrz.)', żyje we wsch. Europie, u nas rozpowszechniona, nieliczna; Ż. z winka (R. dalmatina Bon.), żyje w środk. i pd. Europie, u nas rzadka.

Żaba latająca (Rhaco-phorus reinioardti Wagi.) — gat. płaza bezogoniastego.

Palce b. dł., połączone j błonami, rozpostarte w ^ skoku tworzą rodzaj spadochronu. Żyje w lasach na drzewach na wyspach Archipelagu    Malaj skiego.

Żaba rogata (Ceratophrys cornuta L.) — gat. płaza bezogoniastego. Głowa duża, na powiekach wzgórki w postaci rogów. Żyje w bagnistych lasach Ameryki Pd., żywi się płazami, drobnymi ssakami i ptakami.

Żabie — wielka wieś i letnisko oraz stacja turystyczna nad Czarnym Czeremoszem w pwt. kosowskim (woj. stanisławowskie) znana z zachowanego tu jeszcze folkloru huculskiego. Gł. ośrodek Hucułów. 8 000 mieszk.

Żabieniec (Alisma plantago) — gat. rośliny kłączoWej z rodziny żabieńcowatych. Występuje w bagnach, rowach w Europie, Azji i Ameryce Pn. Kwiaty drobne, białe lub ró-żowawe,

Żabłeńcowate (Alismataceae) — rodzina roślin zielnych, wodnych lub błotnych z klasy jednoliściennych; ok. 70 gat. występuje w obszarach ciepłych i umiarkowanych. liście odziomkowe podwodne lub nadwodne w różyczce, z której wyrasta bezlistny pęd zakończony kwiatami tworzącymi kilka okółków, ułożonych nad sobą piętrowo. Kwiaty barwne, promieniste, przeważnie jednopłciowe. Należą: żabieniec, strzałka wodna ii.

Żabi Koń — szczyt w Tatrach Wysokich, m. Doliną Mięguszowiecką i Czarnym Stawem, nad Morskim Okiem; b. trudno dostępny. 2291 m wys.

Żabiściek (Hydrocharis mor sus ranae) — gat. rośliny wodnej z rodziny żabiściekowa-tych. Wytwarza krótkie pędy rozgałęziające się, pływające w wodzie; kwiaty dosyć duże, białe wonne. Występuje pospolicie w wodach stojących i powoli płynących.

Żabiściekowate (Hydrocharitaceae) dżina roślin wodnych klasy jednoliściennych; obejmuje 80 gat. występujących w obszarach umiarkowanych i ciepłych. Rośliny żyjące przeważnie pod wodą i wysuwające ponad pow. wody kwiaty przeważnie jednopłciowe, pojedyncze lub w baldachach; drobne, zapylane wodą, albo duże, niekiedy wonne, zapylane przez owady. Należą: żabiściek, osoka, mo-czarka, nurzaniec.

Żabka — nazwa określonego stylu (sposobu) pływania sportowego. Ż., nazywana inaczej „stylem klasycznym" lub „stylem piersiowym", polega na tym, że pływak rozgarnia wodę rękami (na boki, częściowo pod siebie), podkurczając równocześnie nogi. Druga faza, to silne kopnięcie w tył i zwarcie nóg z równoczesnym wyrzuceniem rąk do przodu. W nowoczesnej Ż. („krytej" lub „nurzanej") pływak w drugiej fazie chowa głowę pod wodą (wydychając równocześnie powietrze), aby zachować jak najbardziej płaską pozycję ciała na wodzie, co pozwala zwiększyć szybkość (mniejszy opór ciała).

Żabka drzewna -* Rzekotka.

Żabotyński Włodzimierz — (* 1880), żyd, publicysta, literat i działacz syjonistyczny urodzony w Rosji; w czasie wielkiej wojny zorganizował w Palestynie legion żyd. dla udziału w akcji wojennej przeciwko Turkom po stronie Anglii celem uzyskania w zamian od aliantów poparcia sprawy żyd: w Palestynie. W r. 1935 utworzył Nową Organizację Syjonistyczną (-*■ Syjonizm).

Żachwy Osłonice. -> III, 716.

Żagiell Ignacy i podróżnik po Abisynii, Nubii i Arabii. Podróże swoje opisał.    -* III, 1041.

Żaglowy statek, żaglowiec — statek poruszany siłą wiatru, zaopatrzony w jeden lub więcej żagli. Wyparte przez statki parowe Ż. S. są jeszcze niekiedy stosowane do transportu towarów, jako statki rybackie, okręty szkolne i do celów sportowych (jachty) ; posiadają przeważnie silniki pomocnicze.

-fili, 1119-1121, 1132.

Żagnica (Aeschna) — rodzaj owadów z rzędu ważek, o silnej budowie, bardzo wydłużonym odwłoku, skrzydłach przezroczystych, niekiedy zabarwionych. Lot szybki, wytrwały.

Żagwiowate (Polyporaceae) — rodzina grzybów obłoczniaków, u których zarodniki wytwarzają się na ściankach cienkich rurek źnajdu-jących się gł. u spodu owocni. Należą: borowik, koźJarz, maślak i i. oraz huby.

Żałobnik -> Południce.

Żandarm — żołnierz należący do woj--    Występuje w piaszczystych lasach i na wzgó-

skowej służby bezpieczeństwa; żandarmerii    rzach słonecznych środk. Europy; krzew do

wojskowej. Barwy Ż.: czerwona z wypustką    półtora m wys., duże kwiaty złocisto-żółte

słonecznikową.    w gronach; kwitnie w maju i czerwcu.

Żandarmeria — służba czuwająca nad po- Żarnów — m-ko w pwt. opoczyńskim (woj. rządkiem i bezpieczeństwem na terenie woj-    kieleckie). 3000 mieszk.

ska. W niektórych państwach nazwą Ż. ozna- Żarówka elektryczna — źródło światła cza się policję państwową, bądź (jak np.    otrzymywanego z rozżarzonego prądem elek-

w Rosji carskiej) specjalną policję polit.    trycznym drucika dawniej węglowego) obecnie

Żankiel (Sanicula europaea) — gat. rośliny    metalowego, umieszczonego w bańce szklanej

zielnej kłączowej z rodziny baldaszkowatych;    w próżni lub gazie obojętnym,

występuje często w cienistych lasach Europy    III, 1175 — 1178, 1179—1180.

i Afryki. Liście odziomkowe, pęd do pół m Żarzenie się — świecenie ciał stałych wys. i drobne białe lub różowawe kwiaty    rozgrzanych do wys. temperatury. Ciała roz-

Żar albo Zdziar

w kilku baldaszkach; kwitnie w czerwcu.    żarzone wysyłają promieniowanie, dające widmo

góralska wieś polska    ciągłe. Barwa światła zależy od temperatury,

w słowackiej części Spiszą u stóp Tatr.    zmieniając się z jej wzrostem od ciemno-czerwo-

Żararaka (Lachesis lanceolatus Lacep.) —    nej do białej: im wyższa temperatura, tym

gat. węży z grupy pustozębnych (Solenoglypha).    więcej ciało wysyła promieni krótkofalowych

Wierzch ciała rdzawo-brunatny, poprzecznie    (fioletowych).

czarno plamisty. Dł. do 2 m. Żyje na Marty- Żądło — swoiście przekształcone ostatnie nice i w Ameryce Pd., żywi się ptakami, drób-    odcinki odwłoka pszczoły i niektórych i. błon-

nymi ssakami, jaszczurkami. B. jadowity.    kówek, połączone z gruczołem jadowym. Za-

Żargon -> Idysz. -> II, 1080.    kończone ostrym kolcem, stanowi potężny na-

Żarki — m-to przemysłowe w pwt. zawier- rząd obronny i zaczepny, ciańskim (woj. kieleckie). Garbarnie. 6000    Żądłówki (Aculmta) — podrząd błonkówek,

mieszk.    bez pokładełek, tylko z tzw. żądłem, służącym

Żarłacz olbrzymi, rekin (Selaęhe maxima    do obrony i zdobywania pokarmu dla larw.

L.) — ryba z rodziny spodoustych (Selachoidei),    Ważniejsze rodziny: złotolitki, smukwy, osy,

rzędu rekinów; występuje w Atlantyku Pn.,    grzebacze i pszczołowate.

Morzu Śródziemnym oraz u brzegów pd.    Żbik (Felis silvestris L.) — gat. ssaków dra-

Australii. Do 12 m dł. Odżywia się, podobnie    pieżnych z rodziny kotów. Żyje w rozległych,

jak wieloryb, drobnymi organizmami morskimi.    przeważnie górskich, lasach środk., pd. i pd.-

Mięso niesmaczne, jedynie wątroba cenna ze    wsch. Europy, żywi się drobnymi ptakami

względu na tran. Dochodzi do 1000 kg wagi.    i ssakami. Nie daje się oswoić, jest niezwykle

Żarłacz psi (Scyllium canicula L.) — ryba    trudny do wyżywienia w niewoli. Znane są

z rodziny Scylliidae, podgromady ryb chrząst-koszkieletowych. Występuje pospolicie u wybrzeży europ, prócz Bałtyku. Ryba drapieżna, do 70 cm dł. Odżywia się śledziami, mięczakami, rakami.

Żarna — płaski, zwykle nieckowato wklęsły kamień do rozcierania ziarna

mieszańce Ż. z kotem domowym.

-> IF, 138, 145.

przy pomocy drugiego kamienia, kulistegó lub jajowatego. Znany od neolitu do okresu rzym. Z Ż. prymitywnych rozwinęły się Ż. składające się z dwóch kręgów kamiennych, z których górny daje się obracać przy pomocy rękojeści dookoła osi umieszczonej w środku. Ziarno sypie się przez środkowy otwór m. kamienie. Z Ż. takich powstały młyny.

IV, 173-174.

Żarnowiec — kaszubska wieś nad Jeziorem Żarnowieckim, w pwt. morskim; tu wojsko polskie odniosło zwycięstwo nad Krzyżakami w 1462 r. Zabytkowy kościół, budynki po klasztorze cystersek, zał. w XIII w. 700 mieszk.

Żarnowieckie Jezioro — jezioro pomorskie, w pwt. morskim przy granicy niem. 15 km², do 16 m głęb.

Żarnowiec miotlasty (Sarothamnus rius) — gat. rośliny z rodziny motylkowatych.

Żebra (costae) — płaskie, łukowate, kostno-chrząstne części kośćca, tworzące boczne, a częściowo również tylną i przednią, ściany klatki . piersiowej. Każde Ż. składa się z tylnej części — kostnej i przedniej — chrząstnej. Od tyłu Ż. są umocowane do kręgów, od przodu większość ich łączy się z mostkiem. Człowiek posiada 12 par Ż.

Żebractwo — Ż. jest zwalczane w Polsce w myśl obowiązujących przepisów środkami zapobiegawczymi, poprawczymi i karnymi. Żebrakiem jest ten, kto zawodowo zajmuje się wypraszaniem dla siebie w jakikolwiek sposób jałmużny. Do walki z Ż. służą domy pracy dobrowolnej, przytułki, domy pracy przymusowej.

Żebracy, gezowie -> Oueuz, les.

poprzeczne wzmacniające skle-scopa- pienie, zwł. w architekturze gotyckiej.

Żebra sklepienia - łuki

Żebra sklepienia gotyckiego.

Żebropławy (Ctenophora) — typ tkankowców z działu Coelenterata, o symetrii podwójnie dwubocznej. Obecność jamy chłonącó-t.rawiącej zbliża je do jamochłonów. Poruszają się w wodzie przy pomocy płytek pływ-nych, powstałych ze zlania się rzęsek komórkowych. Przy końcu czułków znajdują się klejorodne komórki; do lepkich czułków przylepiają się drobne zwierzątka stanowiące pokarm. Żyją w ciepłych morzach. -*-111, 715.

Żelatyna — b. czysty klej kostny, w handlu w postaci cienkich przezroczystych łusek. W gorącej wodzie daje roztwór koloidalny, zastygający po ostudzeniu na galaretę. Stosuje się do celów spożywczych (galaretki), jako pożywka dla kultur bakteryj w laboratoriach bakteriologicznych, do wyrobu tzw. emulsyj fotograficznych.

Żelaza epoka — w historii kultury epoka występująca po epoce brązu. Znajomość żelaza, jako nowego metalu użytkowego datuje się od w. XIII prz. Chr. w Afryce i Azji Przedniej. Ok. r. 800 prz. Chr. żelazo znane jest już w całej Europie, Pocz. z powodu swej rzadkości stosowane było w stanie czystym (żelazo meteorytowe) do wyrobu ozdób, dopiero z czasem zaczęto wyrabiać z niego broń i narzędzia. Ż. E. dzieli się na starszy okres żelaza, zw. także halsztacki m (-*■ Hallstatt), trwający od r. 800 do r. 500 prz. Chr., oraz na młodszy okres że-

bal-

Żebrzyca (Seseli) — rodzaj roślin zielnych jednorocznych lub trwałych z rodziny daszkowatych. 60 gat. w obszarach umiarkowanych półkuli pn.; u nas 4 gat. gł. na stepach. Na słonecznych zboczach, miedzach rośnie Ż. roczna o białych kwiatach. Kwitnie latem i jesienią.

Żegiestów — wieś nad Popradem w pwt. sądeckim (woj. krakowskie) i uczęszczane uzdrowisko (źródła żelaziste). 1000 mieszk.

Żeglarek (Papilio podalirius L.)    — gat.    laza, zw. lateńskim, trwający od r. 500 prz.

motyla dziennego z rodziny Papilionidae.    Chr. do pocz. naszej ery. Ten ostatni okres ce-

Jasno żółty z czarnymi paskami. Gąsienice na    chuje wybitny rozwój ceramiki dzięki wprowa-

tarninie i śliwach.    dzeniu koła garncarskiego, znajomość szkła,

Żeglarek (Argonauta argo L.) — gat. ośmior- ozdób ze złota i srebra. -> I V, 385, 393 — 394. nicy żyjący w Oceanie Atlantyckim i Morzu Żelazna Brama — ponad 100 km dł. prze-Śródziemnym. Samica, o wiele większa od    łom Dunaju przez Karpaty na granicy Jugo-

samca, posiada cienką muszlę złożoną z war-    sławii i Rumunii. Rzeka płynie tu w pięknym

stwy porcelanowej, wytwór płatowato roz-    wąskim jarze.

szerzonych dwóch ramion górnych, do któ-    Żelazna wata — wata nasycona roztworem

rej składa jaja. Samiec bez muszli.    chlorku żelaza, który wywołuje krzepnięcie

Żeglarstwo — dział sportu obejmujący tu-    krwi. Stosuje się, ostatnio rzadziej, do tamo-

rystykę i wyścigi (regaty) na łodziach ża-    wania mniejszych krwotoków,

glowych. Odróżnia się typy łodzi żaglowych,    Żelazne Wrota — przełęcz w Tatrach Wy-

morskie i rzeczne. Pierwsze, zw. „jachta-    sokich m. Żłobistym i Zmarzłym Szczytem.

-> II, 19.

mi“, zaopatrzone są w stały „kil", tj. balast    2322 m wys.

metalowy umieszczony pod wodą, którego    Żelazny list -* List żelazny.

celem jest zapobieganie wywróceniu łodzi    Żelazo — pierwiastek, ciężki metal. L. porz.

i utrzymywanie jej na właściwej trasie (zapo-    26, c. atom. 55,84, s. chem. Fe. B. rozpowszech-

bieganie bocznemu spychaniu przez wiatr).    nione, w stanie rodzimym występuje rzadko,

Łodzie żaglowe rzeczne, „jolki", mają kil wy-    najczęściej w stopach z niklem, w meteory-

suwany (zw. „mieczem"), gdyż wymaga tego    tach (-> III, 635 — 636) oraz w Grenlandii,

nierówne dno rzeki. Łodzie żaglowe dzielą    Rudy Ż. (najważniejsze: magnetyt, hema-

Żegluga — 1.

się na szereg kategoryj, zależnie od pow. żagla.    tyt, syderyt, limonit), jak również siar-

morska — ruch statków    czek Ż., piryt, występują w wielkich ilościach

i okrętów na morzu; rzeczna — na rzekach;    w przyrodzie. Drobne ilości związków Ż.

Ż. wielka — pływanie statków i okrętów na    stanowią domieszki wszystkich prawie mine-

oceanach i morzach; Ż. mała — pływanie na    rałów i są koniecznym składnikiem ustrojów

morzach zamkniętych i w częściach mórz otwar-    żywych (->■ I, 933—934, III, 131, 1074 — 1075).

tych; Ż. przybrzeżna — pływanie statków    Ż. jest srebrno-szarym błyszczącym metalem

i okrętów wzdłuż brzegów na niedużych odleg-    o c. wł. 7,86, temperaturze topnienia 1530°.

łościach (do 50 mil od morskiej granicy pań-    Posiada silne własności ferromagnetyczne,

stwa). 2. — powietrzna — latanie, poru-    W suchym powietrzu nie zmienia się, w wys.

szanie się w powietrzu samolotów, balonów    temperaturze pokrywa się zen drą, w wil-

wolnych, szybowców.

Żejmiana — prawy dopływ Wilii; wypływa z Pojezierza Brasławskiego. Bystry bieg, suche brzegi. Przepływa przez jezioro tejże nazwy (4 km dł., 2 km szer.). 95 km dług.

Żel, gel — układ koloidalny, bezpostaciowy osad powstający z zoli przez koagulację.

-►//, 1234.

III, 12.    gotnym łatwo rdzewieje. W związkach swych

jest Ż. dwu lub trójwartościowe. Należy wymienić trójtlenek Ż., Fe₂ Os, stosowany jako farba (różne odcienie żółto-czerwone), w przyrodzie jako hematyt; tlenek Ż. FeO (bez zastosowania); tlenek magnetyczny Fe₈04 -+Zendra; trójchlorek Ż. stosowany w lecznictwie (-> Żelazna wata), o c t a n Ż. jako zaprawa

Dworek w Żelazowej Woli — miejsce urodzenia Chopina.

(* 1865), generał

wów.

lewy dopływ rzeki Uszy na w pwt. żytomierskim.

farbiarska; siarczany FeS0₄ i Fe₂(S0₄)₃; związki cyjanowe, m. i. błękit pruski iw. i. Organiczne związki Ż. stosuje się jako lek przy niedokrwistości. W technice stosuje się gł. stopy Ż. z węglem oraz z i. metalami. Stopy o zawartości ponad 2°/₀ węgla zw. są żeliwem, od ok. 0,05°/₀ do ok. 1 °/₀ węgla (otrzymane przez świeżenie surowca w stanie ciekłym) — stalą. Ż. zawierające poniżej 0,3°/₀ węgla (otrzymywane dawniej przez pudlowanie poniżej temperatury topnienia), zw. dawniej Ż. kujnym, obecnie nosi nazwę stali miękkiej. Różne rodzaje Ż. technicznego i stali różnią się oprócz składu chemicznego różnym sposobem powiązania z sobą składników, tj. zawartością ferrytu czyli ziarn Ż. chemicznie czystego, cementytu, martensytu i perlitu oraz strukturą metalograficzną. —► art. „Hutnictwo", II, 912-922; III, 578-581.

Żelazobeton, skrót potoczny: żelbet — beton uzbrojony wewnątrz prętami z żelaza, ściślej z miękkiej stali. Łączy w sobie cechy betonu (odporność na wpływy atmosferyczne i dobrą wytrzymałość na ściskanie) i stali (wytrzymałość na rozciąganie).

-U- I, 693-694.

Żelazokrzem (ferrosilicium) — stop żelaza z dużą ilością krzemu. Stosuje się jako dodatek do staliwa i żeliwa, które przy zawartości 10 do 20°/₀ krzemu stosuje się jako kwaso-odporne do aparatury w przemyśle chemicznym.

Żelazowa Wola — wieś nad Utratą w pwt. sochaczew-skim (woj. warszaw- ^ skie). Miejsce uro- Jfe dzenia Chopina. j|n

Żelbet Żelazobeton, —> I, 693— 694.

Żele, talerze — instrument perkusyjny pochodzenia chiń.; składa się z dwóch okrągłych talerzy mosiężnych, uderzanych lub pocieranych o siebie.

Żeleński — 1. — Władysław — (1837 — 1921), kompozytor liryczny. Najtrwalszą wartość posiadają pieśni, w których Ż. jest następcą Moniuszki. W kontemplacyjnych sonatach, symfoniach, uwerturze „Tatry", kompozycjach kameralnych zbliża się do Schumanna i Brahmsa, lecz charakter jego muzyki jest nawskroś narodowy. Przeważa w nich ton żalu i melancholii. 4 opery: „Konrad Wallenrod", „Goplana", „Janek", „Stara baśń". Uczniami Ż. byli: R. Statkowski, F. Szopski, H. Opieński i w. i. -*/F, 57, 250, 255. 2. — Tadeusz, pseud. Boy — (* 1874), syn poprz., doktor medycyny, pisarz, publicysta, tłumacz, członek P. A. L. Jeden z gł. autorów krakowskiego „Zielonego Balonika", którego tradycje uwiecznił w zbiorze wierszy ,Słówka" i w zbiorze felietonów „Znasz-li ten kraj?"

Wytrawny krytyk teatralny, ogłosił od r. 1920 kilkanaście tomów recenzyj. Znakomity zn&wca literatury fr., przyswoił literaturze polskiej ponad 100 tomów naj wybitnie j szych arcydzieł literatury fr. Ogłosił szereg prac publicystycznych z dziedziny społeczno-kulturalnej, rozprawy historyczno-literackie (o Mickiewiczu, Żmichowskiej, Fredrze i i.), powieść biograficzną „Marysieńka Sobie-ska“ i i.

Żeleźniak Maksym — (XVIII w.), wódz hajdamaków, b. mnich; wespół z Gontą sprawca rzezi humańskiej w r. 1768.

Żeligowski Lucjan broni w stanie spoczynku i w r. 1918 dowódca wojska polskiego w pd. Rosji (ochotnicza formacja niepodległościowa, zwł. 4 dywizja gen. Ż.), przedarł się w r. 1919 przez Be-sarabię do Polski. Brał udział w bitwie pod Warszawą; 7 października 1920 r. zajął Wilno i utworzył Litwę Środkową. W 11. 1925—1926 minister Spraw Wojskowych, w 11. 1926—1927 inspektor armii, od r. 1935 poseł na sejm. Ogłosił „Wojna w r. 1920".

-* I, 724, 111, 352.

Żeliwiak, kupolak — piec szybowy opalany koksem, do topienia żeliwa w odlewniach.

Żeliwo — stop żelaza z węglem o zawartości powyżej 2°/₀ węgla. Zależnie od zawartości węgla związanego i wolnego (grafitu) oraz krzemu rozróżnia się Ż. białe i szare. Ż. szare (np. zawierające 3 °/₀ węgla, 2 °/₀ krzemu, 0,5°/₀ manganu, 0,05°/₀ siarki, 0,05°/₀ fosforu) jest używane bardzo często w budowie maszyn (czasem z domieszką chromu, niklu, molibdenu), stosowane tylko w formie odle-

-* III, 979.

Żełwa (Trionyz ferox Schm.) — gat. żółwi wodnych z rzędu Testudinata. Żyje w rzekach i jeziorach Ameryki Środk. i Pn.; żywi się rybami, płazami, wodnymi ptakami. Mięso b. smaczne.

Żerew

Polesiu; wypływa 109 km dł.

Żeromski Stefan (pseud. Maurycy Zych, Józef Katerla) —    (1864—1925), wielki po-

wieściopisarz i mistrz prozy polskiej. Jego płomienny patriotyzm, zabarwiony pesymizmem, stanowiący podstawowy rys jego twórczości, wyrósł w atmosferze wytworzonej po klęsce r. 1863. Drugą zasadniczą nutą ideową twórczości Ż. jest głębokie poczucie niesprawiedliwości społecznej, niemożność pogodzenia się z okropnymi warunkami bytowania polskiego w niewoli i dążenie do reformy istniejących stosunków społecznych. Ten zrąb ideowy, który najpełniej wystąpił w „Ludziach Bezdomnych", uczynił z Ż. ukochanego pisarza Warszawy podziemnej pocz. XX w. Na całej jego twórczości wybija nadto przemożne piętno poszanowanie indywidualności

instytucja otaczająca fachową opieką niemowlęta i dzieci (do lat 3) matek pracujących na czas ich zajęcia. Polskie ustawodawstwo pracy przewiduje konieczność uruchomienia Ż. przy zakładach przemysłowych zatrudniających ponad 100 kobiet. W r. 1937 czynnych było w Polsce 168 Ż. i stacyj opieki lotnej otaczających opieką 6445 dzieci.

Żłobik koralkowaty (Corallorhiza innata) — gat. rośliny roztoczowej z rodziny storczyko-watych. Kłącze rozgałęzione koralowato. Kwitnie w maju i czerwcu; występuje często w cienistych wilgotnych lasach.

on

Zmie-

Żłobkowame.

II,

i)

Ci

Zraijka.

człowieka i godności osobistej jednostki. Twórczość artystyczną Ż. cechuje bujność zarówno tematyki, jak i formy, ulegającej naporowi gwałtownych przeżyć i niezmiernie śmiałych inwencyj pisarza, nie pozbawionych nawet czasem pierwiastka pewnej sensacyjności. W obrazach przyrody osiągnął Ż. mistrzow-stwo stylu i języka. Na ubiegłe epoki historyczne potrafił rzucić nowe światło przez śmiałe ujęcie psychologiczne postaci historycznych. W dziedzinie przeżyć erotycznych nie cofał się przed efektami często nawet brutalnymi. Nieokiełzany pęd twórczy Ż. rwie wszelkie więzy konwencjonalnej formy, wyczarowuje nowe siły języka, porywa czytelnika i wstrząsa jego sumieniem zarówno w epice, jak i w dramatach, W Polsce niepodległej w licznych artykułach i rozprawach wytyczał Ż. drogi rozwoju kultury polskiej. Gł. dzieła: „Rozdzióbią nas kruki, wrony" (1895), „Opowiadania" (1896), „Syzyfowe prace" (1898), „Promień" (1898), „Ludzie bezdomni" (1900), „Aryman mści się" (1904), „Popioły" (1904), „Echa leśne" (1905), „Powieść o Udałym Walgierzu" (1906), „Dzieje grzechu" (1906), „Duma o hetmanie" (1908), „Słowo o ban-dosie" (1908), Róża" (1909)? „Sułkowski" (1910), „Uroda życia" (1911), „Wierna rzeka" (1912), „Sen o szpadzie i sen o Chlebie" (1916), trylogia: „Walka z szatanem" : „Nawracanie Judasza" (1916), „Zamieć" (1916), „Charitas" (1919), „Wisła" (1918), „Wszystko i nic" (1919), „Ponad śnieg bielszym się stanę" (1920), „Biała rękawiczka" (1921), „Wiatr od morza" (1922), „Pomyłki" (1923), „Międzymorze" (1923), „Turoń" (1923), „Uciekła mi przepióreczka" (1924), „Przedwiośnie" (1924), „Puszcza jodłowa" (1925) i i. Ponadto: „O przyszłość Rapperswiłu" (1912), „Projekt Akademii Literatury Polskiej" (1918), „Początek świata pracy" (1918), „Organizacja inteligencji zawodowej" (1919), „O Adamie Żeromskim wspomnienie" (1919), „Snobizm i postęp" (1923) i i.

IV, 232, 233, 335, 336.

Żleb — wcięcie w skałach ulegających wietrzeniu, którym zsuwają się z góry masy głazów i kamieni (lawiny) zwł. przy najlżejszym poruszeniu.

Żłobek

Żłobkowanie — zdobienie pionowej podpory (np. kolumny) podłużnymi rowkami. (-*■

Kanelury),

Żmerynka, rzynka — m-to na Zach.

Ukrainie. Fabryka wyrobów skórzanych. Ok.

20 000 mieszk.

Żmichowska Narcyza, pseud. Gabryella — (1819—1876), powieściopisarka i poetka, założycielka i jedna z naj czynniej szych członkiń „Entuzjastek i Entuzjastów". Pracowała jako nauczycielka, brała udział w ruchach rewolucyjnych 1846 i 1848 r. W swojej twórczości literackiej uprawiała Ż. kult entuzjazmu, idealizowała miłość i sztukę. Najbardziej znana powieść „Poganka", pisane prozą poetycką fantastyczne opowiadanie idealizujące artystę. Inne utwory: „Książka pamiątek", „Biała róża", „Czy to powieść?", ,,Capriccio", poezje.

->//, 314, III, 965.

Żmija piaskowa -* Żmija zygzakowata.

Żmija rogata (Cerasten cornutus Forst.) — gat. węży z grupy pustozębnych (Solenogly-pha). Dł. do 75 cm. W pobliżu oczu dwa niewielkie wyrostki rogowe. Zamieszkuje pustynne okolice pn. Afryki, prowadzi życie nocne, żywi się gł. drobnymi ssakami. Jadowita.

Żmija zygzakowata (Vipera berus L.) — gat. węży z grupy pustozębnych (Solenóglypha). Wzdłuż grzbietu ciemna zygzakowata pręga. Żyje w Europie i pn. Azji, w górach do 2500 m

n. p. m. W Polsce rozpowszechniona. Żywi się myszami, żabami. Jadowita. ->

474—476. Pokrewny gat. Ż. pias- (Jj ko w a (V. ammodytes L.), z niewiel- 9 kim rogięm na końcu pyska, żyje £ k w pd.-wsch. Europie i zach. Azji w okolicach górzystych. B. jadowita.

Żmijka — narzędzie rolnicze do rozdzielania ziarna wg kształtu. Prosty przyrząd złożony z kilku śrubowato skręconych rynien blaszanych ; ziarno okrągłe, tocząc się, nabiera większego rozpędu i odchodzi zewnętrzną rynienką, ziarna kanciaste lub długie spadają osobno.

Żmijowiec (Echium) — rodzaj roślin zielnych lub drzewiastych z rodziny szorstko-listnych. 50 gat. w Europie, Azji, Afryce; u nas na suchych wzgórzach i miedzach rośnie pospolicie Ż. zwyczajny, roślina dwuletnia, o pędzie kilkadziesiąt cm wys. i dość dużych kwiatach grzbiecistych- Kwitnie od czerwca do jesieni.

Żmudzini — mieszkańcy Żmudzi, antropologicznie zbliżeni do Litwinów. Mówią narzeczem dolno-lit.v

Żmudź, lit. Zamaitis, łac. Samogitia — kraj nad dolnym Niemnem i Windawą, lit. te-

-► IV, 211. (1859-1910), malarz, uczeń Matejki. Kształcił się w Monachium i

Żniwiarka.

na drobne

wydatki. Ż. wynosi od 3 zł dla' starszego sierżanta, do 85 gr dla szeregowca za dekadę.

Żołędnica (Eliomys ąuercinus L.) — gat. gryzoni z rodziny koszatek. Dł. ciała 14 cm, sierść czerwonawo-szara, spód ciała biały. Ż. żyje w parkach, sadach, lasach liściastych, żywi się owocami, nasionami. Zamieszkuje środk. i pd. Europę, w Polsce mało rozpowszechniona.

Żołna (Merops apiaster L.) — gat. ptaków z rodziny żołn, rzędu kraskowatych. Upierzenie jaskrawe. Ż. żyje w okolicach Morza Śródziemnego, w Polsce pojawia się wyjątkowo. Gnieździ się w norach na stromych zboczach, w jarach, nad brzegami rzek i morza; żywi się owadami chwytanymi w locie.

Żołnierz

żółta farba, stosowana do malowania, barwienia papieru, drukowania; chemicznie: chromian ołowiu. Żółciowe kamienie Żółciowy pęcherzyk, woreczek (vesica fel-lea) — twór pęcherzowaty, u człowieka wielkości dużej śliwki, leżący na dolnej pow. wątroby. Stanowi zbiornik i miejsce zagęszczania żółci. Skurcz ściany woreczka wyciska zawartą w nim żółć poprzez przewód żółciowy pęcherzykowy i wspólny do dwunastnicy. Ż. P. zapalenie    ( cholecystitis)

skutek zakażenia z jelit lub na drodze krwi;

rytorium plemienne, od r. 1918 zach. część Litwy. Jest to na ogół płaski obszar rolniczy i typowy kraj drobnej zaściankowej szlachty. Gł. m-ta: Szawle, Taurogi. Niegdyś odrębne księstwo, w XIII w. teren najazdów krzyżackich ; połączone w XIV w. z Litwą i wraz z nią — z Polską, tworzyło w obrębie Rzpltej starostwo żmudzkie, rządzone przez starostę z ramienia króla. Po rozbiorach weszła Ż.

w skład ros. guberni wileńskiej. Żmurko Franciszek

pozostawał pod wpływem monachijskiej maniery. Gł. portrety kobiece, odznaczające się zmysłowym ujęciem.

Żnin — m-to pwt. w woj. poznańskim, na Pałukach. Cukrownia. Fabryki maszyn rolniczych. 5000 mieszk.

Żnińskie Jeziora — dwa jeziora w pwt. żnińskim (woj. poznańskie): Małe — 165 ha pow., do 5,8 m głęb., Wielkie — 458 ha pow., do 12 m głęb.

Żniwiarka — maszyna do sprzętu zbóż wprawiana w ruch siłą koni lub silników.

Składa się z przyrządu tnącego (-*■ Kosiarka), ramion z grabiami obracających się ruchem kołowym i nagarniających ścięte zboże na tzw. stół, a następnie zgarniających je garściami na pole; często przy tym wiąże od razu gotowe snopy. Napęd otrzymuje Ż. od kół roboczych. Sprzęt Ż wynosi do 6 ha dziennie.

Żoliborz (z fr. joli hord = ładny brzeg) — pn. dzielnica Warszawy nad brzegiem Wisły, rozbudowywana intensywnie w okresie wzmożonego. ruchu budowlanego po wielkiej wojnie. Liczne kolonie i spółdzielnie mieszkaniowe.

Żołądek (uentriculus, gasłer, stomachus) — jamista część przewodu pokarmowego, znajdująca się m. przełykiem a dwunastnicą. Ż. nieżyt, katar — łączy się często z nieżytem jelit. Nieżyt ostry powstaje na skutek poważnych błędów dietetycznych i zatruć; objawy: ból w dołku, brak apetytu, odbijanie, wymioty, często także (o ile nieżyt jest połączony ze wzmożonym wydzielaniem kwasu solnego — t. zw. nieżyt kwaśny) — zgaga. N. przewlekły — bądź powstaje z nieżytu ostrego, bądź rozwija się samodzielnie — na skutek częstych błędów dietetycznych, pijaństwa itp. Ż. nerwice -> Nerwica. Ż. wrzód okrągły (ulcus rotundum ventriculi) — charakterystyczny okrągły ubytek śluzówki Ż., powstający z przyczyn dotąd nie wyjaśnionych; objawy: okresowe bóle, zwł. w ¹/₂—1 godziny po przyjęciu pokarmu, wymioty, krwotoki. Ż. rak — najczęstszy ze wszystkich raków, występuje zwykle u ludzi powyżej lat 40, częściej u mężczyzn. Ż. zwierząt przeżuwających składa się z czterech jam: żwacza, czepca, ksiąg i trawieńca.

-> nrt. ,,Trawienie", I V, 1131 — 1144.

Żołądź — owoc dębu; jajowaty orzeszek okryty u dołu miseczką; Ż. służą na pokarm dla trzody chlewnej, palone — jako namiastka kawy.

Żołd — należność pieniężna żołnierzy niezawodowych, mały dodatek w gotówce — do wynagrodzenia w naturze

— obywatel powołany do obrony całości, niepodległości i godności państwa. Ż. jest każda osoba wojskowa, od szeregowca do marszałka. Ż. może pozostawać w służbie czynnej (zawodowy, tj. w służbie stałej, lub niezawodowy, czyli odbywający zasadniczą stużbę wojskową w myśl ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym), w rezerwie, pospolitym ruszeniu, stanie spoczynku.

(-> Wojskom służba). -> art. ,, Wojsko", IV, 1433-1447.

Żołnierza Nieznanego Grób ->• Grób Nieznanego ?,ołnierza.

Żonkile (Narcissus Jonąuilla) — gat. rośliny ozdobnej z rodzaju narcyzów; wytwarza duże, szerokie, ciemno-złociste wonne kwiaty; także odmiany pełne.

Żory — m-to w pwt. rybnickim (woj. śląskie). Odlewnia żelaza i warsztaty sukiennicze. 6000 mieszk.

Żółcień chromowa

Kamica.

powstaje na

79

Świat i Życie. — V.

ciągliwa ciecz brunatnawa lub zielonawa stanowiąca wydalinę wątroby. Wątroba człowieka wydziela na dobę 500—1000 cm³

Ż. Skład chemiczny Ż.: 85 — 97°/₀ wody, kwasy żółciowe, barwniki żółciowe (bilirubina i biliwerdyna), cholesteryna, sole mineralne.

produkowana przez komórki wątrobowe dostaje się z przewodu wątrobowego częściowo .— za pośrednictwem t. zw. przewodu żółciowego wspólnego — wprost do dwunastnicy, część jej natomiast przechodzi do pęcherzyka żółciowego. Ż. odgrywa ważną rolę w trawieniu tłuszczów, poza tym wątroba wydziela z żółcią szereg niepotrzebnych, a często szkodliwych produktów przemiany materii.

Żółkiew

Ż.

-> I V, 190.

w r.

■-* IV, 540. Plamka żółta.

I, 942-943.

szczyt w Tatrach Wys. w odnodze na pn. od Koziego Wierchu i Granatów. 2083 m wys.

Żółte Morze, chiń. Hoang-hai — płytka zatoka Morza Wsch.-Chiń. m. Chinami a Ko-

określenie

-* II, 476.

objawy: silne bóle w okolicy wątroby, gorączka, często żółtaczka.

Żółć (bilis)

IV, 1138.

m-to pwt. w woj. lwowskim u stóp Roztocza. Zał. w 1594 r. przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego; renesansowy zamek, przerobiony w stylu barokowym za Jana

III. 10 000 mieszk Żółkiewski Stanisław — (1547—1620), hetman i kanclerz w. koronny. Zaprawiał się do służby wojskowej i polit. pod kierunkiem J. Zamoyskiego. Odznaczył się pod Gdańskiem i w wyprawach moskiewskich Batorego. Przeciwnik Habsburgów, przyczynił się pod Byczyną do zwycięstwa Zamoyskiego. Jako hetman polny koronny brał udział w wyprawie na Multany w r. 1595, stłumił bunt Nalewajki i Łobody, wsławił się w wojnie szw., odparł najazd Tatarów. Przeciwnik polityki Zygmunta III, jeden z przywódców opozycji na sejmie 1605, podczas rokoszu stanął jednak po stronie króla i przeprowadził zgodę m. dworem a rokoszanami. W r. 1610 rozgromił wojska moskiewskie pod Kłuszynem, wziął do niewoli carów Szujskich i skłonił bojarów ros. do obioru Władysława na cara. W r. 1613 hetman w. koronny, w r. 1617 kanclerz w. koronny. W r. 1620 zginął pod Cecorą, otoczony przez przewagę tur.-tatar. Wybitny wódz i mąż stanu, o niezłomnym charakterze, rzadkiej szlachetności i bezinteresowności. Miłośnik sztuk i nauk, oczytany w autorach strż. Napisał sam: „Pobudkę do cnoty" i „Początek i progres wojny moskiewskiej". Ż. jest bohaterem „Dumy o hetmanie" Żeromskiego.

Żółkowski Alojzy —    (1777—1822), aktor

i pisarz-humorysta. Utwory humorystyczne, komedie grywane na scenach polskich. Zasłynął jako odtwórca ról komediowych (na scenie warszawskiej od r. 1797).

Żółtaczka (icterus) — stan patologiczny polegający na przepojeniu soków i tkanek ustroju barwnikami (lub wszystkimi składnikami) żółci. Ż. powstaje bądź na skutek utrudnienia odpływu żółci z wątroby przy zatkaniu przewodów żółciowych, bądź spowodu uszkodzenia komórek wątrobowych przez czynniki zapalne i jady. Ż. powoduje charakterystyczne żółte zabarwienie skóry, śluzówek, spojówek gałek ocznych, poza tym swędzenie skóry oraz ogólne objawy zatrucia.

Żółtaczka zakaźna, Weila choroba (icterus infectinsus) — ostra choroba zakaźna, wywoływana przez swoisty krętek, przenoszony gł. przez zakażone nim szczury, również przez wodę, zanieczyszczone przedmioty itp. Choroba pospolita w Japonii i w Egipcie, gdzie daje dużą śmiertelność; w Europie spotykana rzadko, posiada przebieg łagodniejszy.

Żółta febra (febris flava) — ostra choroba zakaźna krajów podzwrotnikowych (Afryka, Ameryka Pd.), wywoływana przez zarazek przenoszony za pośrednictwem moskitów. Objawy : gorączka, ciężki stan ogólny, silne bóle głowy i krzyża, żółtaczka, skłonność do krwotoków ; śmiertelność dochodzi do 20°/₀.

Żółta odmiana człowieka — jedna z trzech zasadniczych odmian, na które rozpada się żyjący dzisiaj gat. człowieka. Charakteryzuje się żółtą barwą skóry, prostymi, grubymi włosami, skąpym uwłosieniem ciała, szerokimi lukami jarzmowymi, płaskim, średnio szer. nosem, zazwyczaj wystającą ku przodowi częścią zębodołową twarzy, obecnością plamy mong. i fałdy mong. Odmiana ta rozpada się na szereg ras i typów antropologicznych. Wg dawnej systematyki ras Ż. O. C. nosiła nazwę rasy mongolskiej.

Żółta plamka (w oku) -►

-> III, 1110.

Żółta Rzeka -> Huangho,

Żółta Turnia reą; wąską cieśniną łączy się z zatoką Peczili. 40 m głęb.

„Żółte niebezpieczeństwo⁴⁴

ekspansji polit. wielkich ludów Azji, usposobionych wrogo dla kultury europ. —> I, 470 — 471.

Żółte Wody — lewy dopływ Małego Ingułu na Ukrainie, 37 km; dł. nad Ż. W. wojsko polskie pod wodzą Stefana Potockiego poniosło w r. 1648 ciężką klęskę od Kozaków dowodzonych przez Chmielnickiego.

Żółtlica (Oalinsoga) — rodzaj roślin zielnych z rodziny złożonych; 4 gat. w Ameryce, u nas jako chwasty ogrodowe zawleczone rosną pospolicie Ż. drobnokwiatowa i Ż. owłosiona, rośliny jednoroczne o pędach drobnych; kwitną od czerwca do jesieni.

-> III, 1193.

Żółw błotny (Emys orbicularis L.) — gat. żółwi wodnych z rzędu Testudinata. Żyje w stawach i wolno płynących rzekach, wychodzi na ląd. Zamieszkuje Europę, pn. Afrykę i pd.-zach. Azję, w Polsce pospolitszy na wsch. Żywi się rybami, mięczakami itp. Mięso jadalne.

gat.

pBfgp:

■r'

Żółw olbrzymi z wyspy Galapagos.

(1874-1915), poeta-

Stara zie-

IV, 935.

zapora dolinna i zakład wodno-elektryczny na Pomorzu, nad Wdą; pracuje razem z poniżej położoną elektrownią w Gródku.

Żuraw

Żółw grecki (Testudo graeca L.) żółwi lądowych z rzędu Testudinata. Żyje w pd. Europie, żywi się gł. pokarmem roślinnym. Często hodowany. Mięso jadalne.

Żółwie (Testudinata) — rząd gadów. Ciało krótkie, krępe, zamknięte w kostno-rogowym pancerzu. Zwierzę może głowę, nogi i szyję wysuwać z pancerza, lub w nim chować. Żyją na lądzie lub w wodzie, gł. w klimacie ciepłym, żywią się pokarmem roślinnym albo zwierzęcym. Jaja składają na lądzie. Mięso i jaja jadalne. Należą: żółw błotny, grecki, słoniowy, jaszczurowaty, zielony, szylkretowy, skó-rzasty, matamata, żółw ozdobny, żełwa.

-> I, 1202, II, 482, III, 716.

Żółw jaszczurowaty (Chelydra serpentina L.) — gat. żółwi wodnych z rzędu Testudinata. Głowa uzbrojona potężnym haczykowatym dziobem. Żyją w dużych rzekach i bagnach w Ameryce Pn., żywią się gł. rybami.

Żółw ozdobny (Chrysemys pieta Schn.) — gat. żółwi wodnych z rzędu Testudinata. Pancerz brunatny czerwono obrzeżony. Żyje w Ameryce Pn.; drapieżny. U nas często hodowany w akwariach.

Żółw skórzasty (Dermochelys coriacea L.) — gat. żółwi morskich z rzędu Testudinata. Tarcza grzbietowa bez płyt rogowych, pokryta grubą skórą. Żyje w morzach zwrotnikowych, na ląd wychodzi tylko dla złożenia jaj. Żywi się pokarmem zwierzęcym. Mięso niejadalne.

Żółw słoniowy, zw. także olbrzymi (Testudo elephantopus Harl.) — gat. żółwi lądowych z rzędu Testudinata. Dł. ciała do 1,5 m. Żyje na wyspach Galapagos, żywi się pokarmem roślinnym.

Żółw szylkretowy (Chelonia imbricata L.) — gat. żółwi morskich z rzędu Testudinata. Żyje w ciepłych morzach, żywi się pokarmem zwierzęcym. Dostarcza cennego szylkretu, otrzymywanego z płytek rogowych, pokrywających pancerz.

Żółw zielony (Chelonia mydas L.) — gat. żółwi morskich z rzędu Testudinata. Dł. ciała do 1,1 m. Rozpowszechniony w ciepłych morzach; żywi się pokarmem roślinnym. Mięso b. smaczne.

Żórawski Kazimierz — (* 1856), matematyk; liczne prace z geometrii oraz ,,Wykłady z geometrii analitycznej".

Żuawi (z fr. zouave od ar. nazwy kabyl-skiego szczepu) — żołnierze korpusu piechoty fr. utworzonego w Algerii w r. 1831. Pocz. korpus ten składał się z tubylców i Europejczyków, obecnie tworzą go wyłącznie Francuzi. Ubiór zapożyczony z ar.

Żubr (Bison bomisus L.) — gat. ssaka pa-rzystokopytnego, przeżuwającego, z rodziny pustorożców (Bouidae). Niegdyś zamieszkiwał rozległe lasy środk. Europy i Kaukazu, obecnie wymierający; około 70 sztuk ostatnich żyje pod całkowitą ochroną w rezerwatach i ogrodach zoologicznych, z tych znaczna liczba w Polsce (w Puszczy Białowieskiej).

IV, 137, 141.

Żuchwa — szczęka dolna (-> Szczęki).

Żuk, gnojak (Oeotrupes) — rodzaj dość dużych chrząszczy, z rodziny Scarabaeidae; żyją w nawozie zwierzęcym. Jaja i larwy w gałkach ulepionych z nawozu.. Potoczna nazwa chrząszczy w ogóle.

Żukowskij Wasilij — (1783 — 1852), czołowy ros. romantyk o zabarwieniu sentymentalnym, wzorujący się na romantykach niem. i ang. Doskonały tłumacz (Burger, Goethe, Herder, Uhland, Schiller i i.; „Odyssea"). Twórca ballady ros. („Ludmiła", „Świetlana" i i.), pisał także liryki elegijne, powieści poetyckie i i. Prawie całe życie spędził przy dworze cesarskim (był wychowawcą Aleksandra II).

->/ F, 1556.

Żuliński Roman — (1837—1864), działacz patriotyczny, członek Rządu Narodowego w powstaniu styczniowym, stracony wraz z Trauguttem na stokach cytadeli warszawskiei 5 sierpnia 1864 r.

Żuławski Jerzy dramaturg, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli „Młodej Polski". Dramaty filozoficzne: „Eros i Psyche", powieść sceniczna w siedmiu rozdziałach przedstawiająca alegorię tęsknoty do wymarzonego ideału, dramat śrdw. „Ijola", „Wianek mirtowy" i i., poematy: „Lotos", fantazja o duszy ludzkiej i i., liryki erotyczne, „Szkice filozoficzne", trylogia fantastyczna „Na srebrnym globie", „Zwycięzca" i mia", studium filozoficzne „Benedykt Spinoza" i i.

Żuławy — nazwa obszarów u ujścia większych rzek do Bałtyku, zwł. delt Wisły i Niemna. Urodzajne, pokryte madami i gęsto zaludnione obszary rolnicze, poprzecinane licznymi kanałami odwadniającymi.

Żupan — strój szlachty polskiej; długa odzież zwierzchnia z barwnej tkaniny wełnianej, jedwabnej, złotogłowiu, aksamitu, zwykle dość kosztowny.

Żur

urządzenie dźwigowe z ramieniem wyciągowym obracającym się dookoła osi, nieruchome lub dające się przesuwać po szynach. Stosowany, najczęściej w portach. Ż. studzienny — dł. dźwignia z przeciwwagą do czerpania wody ze studzien

Żuraw portowy.

.'..H

V:;:

Żwaniec, Żwan

ryki Pn.; w ostatnich czasach również uprawiana. Czerwone jagody używane na przetwory.

Żurawio watę (Gruijormes) — rząd ptaków obejmujący ptaki o dość różnorodnym wyglądzie i obyczajach, szeregiem cech budowy anatomicznej skupione w tym rzędzie. Należą: żuraw pospolity, żuraw stepowy, drop, kurka wódna, łyska, derkacz, chróściel i i.

Żurawno

lewy jarowy dopływ Dniestru na ukr. Podolu. 110 kra dług.

Żwir — skupienie lub warstwa luźnych otoczaków skalnych; powstaje ze zniszczenia skał i zaściela wybrzeża morskie oraz dna -rzek górskich.

Żwirko Franciszek — (1895—1932), kapitan-pilot, zwycięzca Challenge’u w r. 1932; zginął w katastrofie lotniczej pod Cierlickiem na Śląsku Zaolziańskim.    III, 391.

Żwirowiec (Glcireola. pratincola L.) — gat. ptaków z rodziny żwirowców, należącej do rzędu siewkowatych. Dł. ciała 26 cm, dziób krótki, nogi smukłe, podkasałe, skrzydła długie, wąskie, ogon rozwidlony, upierzenie bru-natno-szare, spód białawy. Żyje nad brzegami wód słodkich i limanów w pd.-wsch. Europie, środk. Azji, w Polsce rzadki.

Żwirówka (Nymphula)

tzw. Ż.

tygodnik literacko-arty-styczny, wydawany w Warszawie w 11. 1887 — 1888 przez Zenona Przesmyckiego; propagował nowe kierunki w literaturze pięknej i estetyce.

Życie pozagrobowe. — Wg kościoła kat. dusza człowieka po śmierci idzie na sąd szczegółowy, na którym wyrokiem Boskim jest za swoje uczynki za życia bądź przeznaczona do wiecznej szczęśliwości i wtenczas idzie do nieba, bądź na wieczne potępienie w piekle, bądź też na czasową oczyszczającą pokutę do czyśćca, po odbyciu której trafia do nieba. W niebie przebywają także aniołowie, w piekle duchy potępione — szatany. Przez analogię do raju ziemskiego, w którym zostali umieszczeni po stworzeniu Adam i Ewa, czasami także niebo nazywa się rajem. (-*- Sąd ostateczny).

wiejskich. Ż. wodny — urządzenie z ramieniem obrotowym stosowane na. stacjach kolejowych do napełniania tendrów wodą.

Żurawina    (Ozycoccos

guadripetala) — gat. drobnego krzewu z rodziny wrzosowatych; występuje często na wys. torfowi- j skach Europy, Azji wsch. j i wsch. obszarów Ame-

Żuraw wodny.

m-to w pwt. żydaczowskim (woj. stanisławowskim). Miejsce urodzenia Mikołaja Reja. 4000 mieszk. Tu w r. 1676 zawarty został traktat żurawiński, kończący bohaterską obronę obozu żurawińskiego przed Turkami przez wojsko polskie pod wodzą Sobieskiego. Przyznawał Polsce zwrot ²/s Ukrainy, resztę pozostawiał Kozakom pod zwierzchnictwem Turcji.

Żuraw pospolity (Grus grus L.) — gat. ptaków z rzędu żurawiowatych. Nogi wyp cienkie, podkasałe, palce u podstawy spięte błoną. Lot wys., lekki, wytrzymały, bieg szybki i zręczny. Żyją towarzysko na rozległych bagnach w Europie, zach. Azji i pn. Afryce ; w Polsce tylko na przelotach (charakterystyczne klucze). Żywią się pokarmem roślinnym i zwierzęcym. Gniazdo ścielą na ziemi. Nadzwyczaj ostrożne; schwytane, łatwo się oswajają.    -> II, 615.

Żuraw stepdwy (Anthropoides virgo L.) — gat. ptaków z rzędu żurawiowatych. Różni się od Ż. pospolitego mniejszymi rozmiarami, krótszym dziobem. Żyje na stepach w Azji i pn. Afryce.

Żużel, szlaka — 1. — produkt odpadkowy hutnictwa, zawierający niemetaliczne domieszki rud stopione z dodanymi przy przeróbce topnikami (jak wapień, dolomit), Stopiony Ż. wypuszcza się z pieców przez specjalne otwory. Ciemna porowata masa o składzie zależnym od domieszek rudy i topników, złożona gł. z krzemianów. Stosuje się do wysypywania. dróg, odlewania płyt na chodniki, wyrobu cementu, cegieł. Ż. Thomasa -> Thomas Sidney Gilchrist. 2. — spieczony, stopiony częściowo popiół z koksu, węgla kamiennego.

Żwacz (masseter) — 1. — jedna z jam żołądka u zwierząt przeżuwających. 2. — mięsień poruszający szczękę dolną.

rodzaj motyli z rodziny omacnicówek. Gąsienice żyją w wodzie na roślinach wodnych. Motylki fruwają w pobliżu wody.

Żychlin — m-ko w pwt. kutnowskim (woj. łódzkie); przemysł elektrotechniczny, 8000 mieszk.

Życica (Lolium) — rodzaj roślin z rodziny traw. 6 gat. występuje w Europie, Afryce pn. i w Azji, u nas 4 gat.; posiadają kłoski wielokwiatowe w kłosach; Ż. roczna i lniana — pospolite chwasty zbożowe lub w lnach; Ż. trwała, tzw. rajgras ang. — cenna roślina pastewna.

Życie -+art. ,,Życie i śmierć", IV, 1575— 1590; II, 282-283, III, 352.

„Życie⁴⁴ — 1. — tzw. Ż. krakowskie — tygodnik wydawany w Krakowie w 11. 1897 — 1900, organ „Młodej Polski". Zał. i w 11. 1897 — 1898 redagowany przez Ludwika Szczepańskiego, potem przez Maciejowskiego, Artura Górskiego, w 11. 1898—1900 przez Stanisława Przybyszewskiego. Przez cały czas czynna współpraca literacka i artystyczna Wyspiańskiego (tu drukowana była w r. 1898 „Warszawianka" i w r. 1899 „Klątwa") i najwybitniejszych twórców „Młodej Polski". 2. warszawskie

Życiorys, biografia — opis życia jakiejś postaci, zwł. sławnej; jako gat. literacki kwitł już w Grecji (Plutarch, Diogenes Laertios,

wrócili częściowo do dawnej ojczyzny. Oni to stworzyli nową formację etniczną Ż., noszącą wybitne cechy odrębności narodowej i rei. W 63 r. prz. Chr. Pompejusz narzuca Ż. władzę Rzymu; odtąd trwają zaciekłe walki Ż. z Rzymem, których gł. momentami było zburzenie Jerozolimy i świątyni, uprowadzenie większości Ż. z Palestyny jako jeńców wojennych (w r. 70) i wyparcie resztek Ż. z Judei do Galilei oraz zamknięcie dla nich dostępu do Jerozolimy, zamienionej w kolonię rzym. (w r. 135). Odtąd są Ż. narodem bezpaństwowym, rozsianym po świecie: Po upadku cesarstwa rzym. sytuację Ż. w państwach germ. i romańskich regulował kodeks Justyniana i przepisy kanoniczne. Do pocz. w. XI ośrodkiem duchowym i polit. Ż. była Babilonia, później Hiszpania. Przed wyprawami krzyżowymi Ż. łącznie z Arabami prowadzą handel Europy z krajami Wschodu ; wyprawy krzyżowe i wzrost mieszczaństwa we Francji, krajach niem. i Anglii wypierają Ż. z handlu, pozostawiając im czynności lichwiarskie. W XIII Ż. wygnani zostali częściowo z Anglii, w XIV w. z Francji, w XV i XVI z krajów niem, w końcu XV z Piw. Pirenejskiego. Całkowita emancypacja Ż. we Francji w 1791 r. rozpoczyna nową erę w ich sytuacji w Europie. Napoleon nadaje Ż. obywatelstwo w krajach podlegających Golgotę, jego wpływom; po r. 1815 w większości tych krajów wznowiono ograniczenia ich praw. Po r. 1848 do r. 1867 zakończono emancypację Ż. w krajach Europy, prócz Rosji i Rumunii. (Rewolucja lutowa 1917 r. w Rosji zniosła ograniczenia Ż.). Od m. w. 1880 r. do wybuchu wielkiej wojny masowa emigracja Ż. z Niemiec, Rosji, Rumunii, Galicji i Królestwa Polskiego do St. Zj. A. Pn., częściowo do Londynu, Kanady, Ameryki Pd. (zwłaszcza Argentyny) i Afryki pd. Po oficjalnej zapowiedzi Anglii poparcia odbudowy żyd. siedziby narodowej w Palestynie (deklaracja Balfoura) rozpoczęła się od r. 1920 emigracja Ż. (przeważnie z Polski i z Niemiec) do Palestyny, co spowodowało wzrost liczby Ż. w Palestynie do 400 000, i ostry konflikt z zamieszkującymi Palestynę Arabami. Ż. niem., doniedawna dobrze usytuowani, usiłują obecnie opuszczać Niemcy wskutek ostrych ograniczeń, zapoczątkowanych wraz ze zmianą ustroju polit. Rzeszy od r. 1933 i pozbawienia Ż. obywatelstwa na mocy t. zw. ustaw norymberskich z r. 1935.

III w. prz. Chr.) i w Rzymie (Cornelius Ne-pos, Swetoniusz). W okresie renesansu Boccaccio, Vasari, florenccy historycy i i. wyrobili Ż. poczesne miejsce w literaturze. W okresie baroku i literatury dworskiej zatracił się Ż. w powodzi panegiryzmu. W XIX w. kwitł zwł. w Anglii (Carlyle, Macaulay i i.), we Francji (St. Beuve) i w Niemczech (H. Grimm i i.).

W w. XX ten gat. literacki został z jednej strony pogłębiony przez autorów takich, jak Gundolf, Bertram ii., z drugiej spopularyzowany i rozpowszechniony przez literatów, szukających w Ż. nie tyle materiału historycznego, ile interesującego wątku literackiego i psychologicznego, (E. Ludwig, A. Maurois, Stra-chey i i., twórcy tzw. vie romancće). W Polsce jako autorzy Ż znani są przede wszystkim Sz. Askenazy, St. Wasylewski i i.

Żydaczów — m-to pwt. w woj. stanisławowskim, u spływu Stryja i Dniestru. 5000 mieszk.

Mozaizm.

Żydowska religia

Idysz. -> II, 1080.

Żydowski język

Żyd wieczny tułacz — postać podaniowa, spotykana w europ, literaturze śrdw.

Ż. W. T. miał, wg legendy późnego pochodzenia, uderzyć Jezusa idącego na za co został skazany na wieczną tułaczkę. W początkach w. XVII otrzymuje imię Ahaswera.

Temat Ż. W. T. opracowywali wielokrotnie pisarze nwż., np. Goethe, Sue i i.

Żydzi — główni — obok Arabów — najważniejsi współcześni przedstawiciele ludów semickich, rozproszeni po całym świecie; gł. cechą łączącą Ż. jest ich religia (~> Judaizm,

Mozaizm). Historia wywodzi Ż. obecnych od zach.-sem. plemienia hebr., które pojawia się na widowni dziejowej ok. 1400—1300 lat prz.

Chr. na terenie Palestyny po obu stronach Jordanu i na pustyniach pogranicza egips.-palestyóskiego; z tego plemienia stopniowo wyodrębniają się rody izraelskie i ród Judy.

W w. XII i XI prz. Chr. zdobywają one stopniowo Palestynę. Po epoce Mojżesza i Jo-zuego oraz panowaniu króla Saula Dawid zakłada silne państwo, narzucając wszystkim niemal ludom kresów Palestyny swoją władzę.

Po śmierci Salomona następuje rozłam jednolitego państwa na dwa królestwa: pn. (ef-raimskie) ze stolicą Samarią i pd.-judzkie,    W r. 1938 ograniczenie praw Żydów wprowa-

którym rządzi nadal dynastia Dawida, ze sto-    dziły u siebie Węgry i Włochy. W tymże roku

licą Jerozolimą. Pierwszemu kładzie kres    na forum międzynarodowe wypłynęła kwestia

Asyria w r. 721 prz. Chr., wysiedlając ludność    znalezienia terenów emigracyjnych dla ludności

do krajów nad Tygrysem. Państwo judzkie    żyd. z niektórych krajów europ. W roku 1937

ciąży polit. raz ku Egiptowi, to znów ku Ba-    liczba Ż. na świecie wynosiła 16 651 000 z czego

4 650 000, w Polsce —

bilonii, która w końcu likwiduje je w r. 586    w St. Zj. A. Pn.

prz. Chr., a ludność jego wysiedla do krajów    3 275 000, Rosji — 3 000 000, Rumunii 800 000;

nadeufrackich. Wygnańcy nie ulegli asymila-    ogółem są Ż. rozproszeni po 80 państwach

cji i po owładnięciu Azji przez Persów po-    i krajach. Do Polski przenikali Ż, od w.

polskich.

1080, 1104, III, 354, 415, 1207, 1208, IV, 2, 149, 150, 151, 152, 155, 185, 670, 906, 1273, 1551.

Żygacze, gargule, plwacze — wyloty rynien dachowych w postaci fantastycznych istot, zwł w katedrach

workowate rozszerzenie

krzewy ozdobne, często sadzone, z rodziny skalnicowatych; posiadają piękne białe kwiaty w gronach; pochodzą z Azji wsch.

Żyła mineralna — skupienie minerałów, które wypełnia szczelinę skalną i w tej szczelinie powstało z roztworów wodnych. Ż. M. są gł. łożyskiem minerałów kruszcowych.

Żyły (venae) — naczynia krwionośne prowadzące krew z narządów i obwodu ciała do serca (-> Krwiobieg). Ż. zapalenie (phlebi-

tis)

->J, 550.

rzym.-

kat. z r. 1737, w r. 1801 przebudowana. Liczni Polacy. 73 000 mieszk.

Żyto zwyczajne (Secale cereale) — gat. trawy zbożowej powszechnie uprawianej w różnych odmianach; pochodzi z Europy wsch. i Azji Min.; uprawiane jako żyto ozime i jare. -> IV, 1189, 1190, 1191, 1192.

XII; w w. XIII osiedlali się tu po najeździe tatar.; większa fala przybywa z Zachodu w 11.    1348 — 1349 za Kazimierza W. i w

pocz. w. XVI z Czech. Uprawiali tu handel bez ograniczeń, dzierżawę ceł i dochodów królewskich i lichwę, a od w. XVI przenosić się poczęli z miast królewskich do posiadłości szlachty kresowej w roli dzierżawców (arenda-rzy). Zniszczeni wojną kozacką, moskiewską i szw. za Jana Kazimierza, powracają do dawnych czynności i miejsc zamieszkania w II poł. w. XVII. W w. XVIII, w okresie upadku Rzpltej sytuacja materialna gmin Ż. pogarsza się, a ciemnota mas Ż. rośnie pod wpływem chasydyzmu. Obecnie Ż. w Polsce wynoszą ok. 10°/₀ogółu ludności; posiadają tu również jednostronną strukturę zawodowo-społeczną: rolnictwo zatrudnia niespełna 10%, resztę zaś — przemysł, handel, wolne i i. zawody; stąd 86% Ż. mieszka w m-tach i m-kach, stanowiąc ok. 28% ludności miejskiej całej Polski, a 39% ludności miejskiej Polski środkowej i wsch. Gmin żyd. w Polsce jest ok. 900. Wskutek ograniczeń emigracyjnych w i. krajach emigracja pochłania co najwyżej przyrost naturalny Ż.

11, 851-852, 1079-

gotyckich; np. słynne „chimery" w katedrze Notre Damę w Paryżu.

Żylak ( varix) żyły powstające przede wszystkim u osób starszych w następstwie zaburzeń w krążeniu krwi, ucisków itp. Najczęściej występują na podudziach oraz w odbytnicy (-> Hemoroidy). Następstwem Ż. bywają zaburzenia w krążeniu krwi, zapalenia, owrzodzenia, skrzepliny.

Żylina, słowackie* Żilina — m-to słowackie na lewym brzegu Wagu. Fabryki sukna, nawozów sztucznych, handel drzewem, 18 000 mieszk.

Żyliński Józef -    (1834-1921), geodeta

polski, generał w służbie ros.; pod koniec XIX w. kierował pracami ros. przy osuszaniu ok. 10 000 km² na Polesiu.

Żylistek ( Deutzia)

powstaje najczęściej przez zakażenie Ż. drobnoustrojami, prowadzi zwykle do powstawania skrzeplin. Zapalenie Ż., zwł. z wytwarzaniem skrzeplin, wymaga troskliwego leczenia, gdyż oderwane cząstki skrzepliny mogą dostać się z prądem krwi do serca i płuc.

Zator).    -> IV, 745-746.

Żymirski Franciszek — (j* 1831), generał, jeden z wodzów powstania listopadowego. Zginął w walkach pod' Grochowem w obronie Olszynki, 25 lutego.

Żyrafa (Oirafja camelopardalis L.) -- gat. ssaka parzysto kopytnego przeżuwającego z rodziny żyraf. Szyja i nogi b. długie, głowa mała, niewielkie rogi pokryte skórą. Wys. w kłębach 3 m, do szczytu głowy 6 m. Żyje w niewielkich stadach na stepach Afryki, żywi się liśćmi drzew, gł. akacjowych. Obecnie dość rzadka.

Żyrardów — m-to w pwt. błońskim (woj. warszawskie); potężny przemysł tkacki (przędzalnia lnu, bawełny, wełny). Zał. w r. 1833, nazwane od nazwiska Filipa Girard. 25 000 mieszk.

Żyro — oświadczenie wypisane na odwrotnej stronie blankietu wekslowego; oznacza, że posiadacz przenosi prawa płynące z posiadania weksla na inną osobę; także poręczenie zapłaty weksla stwierdzone podpisem na odwrocie blankietu.

Żyronda, fr. Gironde, żiród — nazwa dolnego biegu Garonny, od ujścia Dordogne.

Źyrondyścł — jeden z odłamów jakobinów podczas wielkiej rewolucji fr. (nazwany tak od fr. dep. Gironde, skąd pochodzili jej wybitni przedstawiciele), zwolennicy republiki; występowali w zgromadzeniu ustawodawczym przeciwko królowi i dawali hasło do zaburzeń. Parli do wojny z Austrią dla propagandy zasad rewolucji i doprowadzili w r. 1792 do wypowiedzenia Austrii wojny. Po ustanowieniu republiki wszczęli walkę z „Góralami", których oskarżali o zbytni terror. Większość ich zginęła w r. 1793 i odtąd też skończyło się ich znaczenie polit. Ż. była m. i. Charlotta Corday.

Żyrowlce — m-ko nad Szczarą pod Sło-nimem (woj. nowogrodzkie), znane miejsce pielgrzymek do cudownego obrazu Matki Boskiej znajdującego się obecnie w cerkwi prawosławnej, przed zniesieniem Unii — w unickim kościele.

Żyrzyn — wieś w pwt. puławskim (woj. lubelskie), miejsce zwycięstwa powstańców nad Rosjanami w sierpniu 1863 r.

Żytomierz — m-to ukr. nad Teterewem; handel zbożem i drzewem. Katedra

'h

5J

H.I BBt

Eli

Stary zamek arcyksiążęcy w Żywcu.

Żywa waga — waga przeznaczonego na rzeź zwierzęcia w stanie żywym. Wyższa jest od wagi po zarżnięciu, usunięciu wnętrzności, krwi i skóry zwierzęcia u trzody chlewnej o 15 — 20%, u bydła rogatego o blisko 50%.

Żywe srebro Rtęć.

Żywica (resina) — bezpostaciowa, półpłynna bądź zastygła, najczęściej przezroczysta masa, będąca produktem normalnego albo chorobowego procesu przemiany materii w niektórych roślinach; Ż. otrzymuje się albo przez zranienie pnia i zbieranie wyciekającej Ź. (tzw. żywicowanie) albo przez ekstrakcję rośliny rozpuszczalnikami organicznymi. Ż. jest mieszaniną rozmaitych bezazotowych związków organicznych, najczęściej alkoholi, terpenów, estrów. Zmieszana z olejkiem lotnym, nosi nazwę balsamu, z gumami — gumożywicy. Stosowana w lecznictwie (najczęściej do wyrobu mydeł i plastrów) oraz w technice (do wyrobu terpentyny, kalafonii, do kitów, politur, lakierów, mydeł żywicznych).

Żywice syntetyczne, sztuczne — otrzymywane sztucznie przez polimeryzację lub kondensację różnych związków organicznych masy, zbliżone pod względem własności zewnętrznych do żywic naturalnych. Typowym przykładem jest bakelit.

Żywię, Dziewa — bogini słów., dawczyni życia.

Żywiec — przemysłowe m-to pwt. (woj. krakowskie), nad Sołą, w kotlinie tejże nazwy w Karpatach zach. Zamek z XV w., odnowiony na pocz. XX w.

Warsztaty tkackie i sukiennicze, fabryki papie-ru, browar. 7000 mieszk.

Żywiec — nazwa bydła i trzody przeznaczonych na rzeź, które są przedmiotem trans-akcyj handlowych.

Żywiec (Dentaria) — rośliny zielne z rodziny krzyżowych. Ż. cebulkowy o różowych kwiatach rośnie często w cienistych lasach liściastych; w kącie liści na pędzie wytwarza cebulki, które po odpadnięciu rozwijają się w nowe rośliny.

Żywokost (Symphytum) — rodzaj roślin zielnych z rodziny szorstkolistnych. 17 gat. na półkuli pn., u nas 3 gat.; Ź. lekarski występuje pospolicie na mokrych łąkach i w rowach, kwitnie wiosną; używany w medycynie; Ż. sercowaty rośnie w lasach karpackich, Ż. bulwiasty — w lasach liściastych Karpat i w pd. części Polski.

Żyworodka (Paludina vivipara L.) — gat. ślimaka przodoskrzelnego żyjącego w wodach słodkich o mulistym dnie. Muszla z trzema ciemnymi pręgami wzdłuż skrętów. Żywi się gnijącymi szczątkami. Młode rodzą się żywe, zupełnie wykształcone.

Żyworództwo — postać rozrodu (u zwierząt) polegająca na tym, że młode rodzi się po przebywaniu przez pewien określony czas w organizmie matki, już daleko posunięte w rozwoju i zdolne do wykonywania samodzielnych ruchów. Z wyjątkiem stekowców wszystkie ssaki są żyworodne. Wśród innych gromad kręgowców Ż. spotyka się tylko wyjątkowo u niektórych gat.

Żywotnik, tuja (Thuja) — drzewo z klasy szpilkowych o liściach łuskowatych, często sadzone w parkach: Th. occidentalis z obszarów atlantyckich Ameryki Pn. przy roztarciu wydziela miłą woń; Th. orientalis — z Chin i Japonii.

Żywoty świętych. — Już w pierwszych ww. chrześcijaństwa zbierano dokumenty o męczennikach za wiarę (t. zw. akta męczeńskie). Następnie powstały liczne opisy życia i śmierci męczenników i innych świętych. Najkompletniejszy zbiór Ż. Ś. stworzyli bollandyści w tzw. Acta sanctorum. W Polsce najpopularniejszym zbiorem są Ż. Ś. Piotra Skargi.

(-> Hagiografia).

Żyznowski Jan —    (1889—1924), powie-

ściopisarz i malarz. Naturalistyczne powieści na tle wspomnień z wojny: „Krwawy strzęp", „Kamienie ugorne“ (z życia uczestników fr. legii cudzoziemskiej) i i.

Żyżka, Ziżka Jan — (ok. 1360—1424), wódz husytów czes. Dzielnie walczył w bitwie pod Grunwaldem. Po straceniu Husa stanął na czele ruchu narodowo-rel., w r. 1419 był przywódcą powstania w Pradze, które zapoczątkowało wojny husyckie. Na czele zreformowanych przezeń pieszych oddziałów rzemieślników i chłopów zadał klęski cesarzowi Zygmuntowi.

Żyżma — prawy dopływ Gawii w dorzeczu Niemna; wypływa na granicy pwt. wileńskiego, oszmiańskiego i lidzkiego. 91 km dł.

sriis

•Mł Ijlll

ii

Mi

«>

ii

II*

II

jl -

i.|-: sf« Iw

lisJp iS i

W (j

II    Pl

ii

II

MII

"ii

iti

.a

l£

!:l

II

iw

II

II

II

II

ii

II

II

J¹

me

.r

**w

•* r*

V:

:»!

■l

"l

1J!

|l

a'

fv

*•

ni

tf

||g"di

11= yyj

2 CM c

Miii

jgll

|I|S

u *15 *

liii

15⁰ź

mt

m

'Im

sili

śSl-s

(M

li t:wsr:i

"SEMI

*.‘W4V

fcj^

t | .. *

r€>

ppSimMpi

»<

La&%>

llf"

e?;s

fx|x

fs?£

"sil 82®” S ir? 6

w°

»|i!

O <D C .2

<s«l>

of<ś

ZlWfi

ES“|

2_.o o

liii 1 > * Zę*-?

t- ■ zn <D . ^ M

N® ® CO U .

1 si£

^2$

^ CO 13 co CD

"ffl co.O

■gofe

i<I

lii

Świat i Życie — V

I

II %

■#

8- i * f s

’«*. *ł • i

Sr i 4 m ‘    -im v ^

^ *m*

. -

.

,

I

*

■- 7j-    -•

co

Co

col

cr

ro

-r-T

cm

'i

1    — kielich, którego wg legendy, używał św. Wojciech do odprawiania Mszu św. Przechowywany w kościele w Trzemesznie.

Zygmunta I z r.

2    — kielich ofiarowany katedrze płockiej przez królewicza Karola Ferdynanda (1613—1655), syna Zygmunta III. i tamże przechowywany. 3 a, 3b —drobne naczynia kościelne ofiarowane kościołowi częstochowskiemu przez Michała Korybuta Wiśnio-wieckiego w r 1670 4 — kielich ofiarowany kościołowi w Trzemesznie przez Kazimierza Wielkiego w r. 1351. 5 — relikwiarz św. Zygmunta ofiarowany katedrze krakowskiej przez Zygmunta I w r. 1518. Skarbiec katedry krakowskiej. 6 — Monstrancja

1542. Skarbiec częstochowski.

świat i Zycie — V

BSS3SM

:

:

■ fi. '

Ff

7i

V

' T;

)),

m

2

*

L ,

n n

o

■-.3 ?

4

flrł

M

Li

S.

o

*• aa

* lis¹

}

ill? J

Ps

£ *flfm

< |xl^

mi “

02.P

Ili

^<S 5 o

!i|I

< — 0) -O

io ® 9-

o o

p-i

sili

l“ll

J?xs

ftji

PI¹

siii

!lf|

IłR i *

fssS 11

i

3:* SLS

Stjc»

pil

l|8l

CC %

ŁS-

sf-^ ⁰¹

oc“I

Is ¹ I

S£»?

w.

KI

•*t

li

ro

ro

03

co

1 — zbroja Króla Jana Sobieskiego spod Wiednia (1683). Zbrojownia królewska w Dreźnie. 2a, 2b — buławy hetmańskie: Stanisława Rewery Potockiego, hetmana w. koronnego (f 1667) i Marcina Kalinowskiego, hetmana polnego Koronnego (f 1652). złożona przy obrazie N M, P. Częstochowskiej po uwolnieniu z niewoli kozackiej w r. 1651. Skarbiec częstochowski.

3. — Miecz Zygmunta Augusta skruszony na pogrzebie w Krakowie. 4 — Część pochwy od szabli hetmana Żółkiewskiego sprzed r. 1620. Skarbiec częstochowski. 5 — Rękojeść miecza należącego wg tradycji do Stefana Batorego. Miecz znajduje

się w skarbcu częstochowskim.

i

$

m

i

lii

m

i

i

-

i

i

11

j

:

9

I

5

I

taS

:T J3

i

i-il;

>

1 b

$

'4

:

i'-

m

i

i ia

i

1

:■

4

m

1

$ ,

i

i

::

P#M j

f

1 a

¹»fł —

JP

2C

OT®

IJ

f*.

< I

1 c

2

■a

i

w

%'J

t $ Ph

' i

Jt

H;;:|

£.r m

A .

J

n

■

a.

aai

' i

łi

4?ss*-

3a

er

.!•••■

4

1a, Ib. 1c — trzonek od noża, trzonek od widelca i tużka błogosławionej Kingi. Klasztor klarysek w Starym Sączu. 2 — talerz emaliowany króla Aleksandra Paryż, zbiór prywatny. 3 a, 3b — kufel i flasza szklane Zygmunta Augusta. Paryż, zbiór prywatny, 4 — kubek szklany z XIII w. Należał do św. Jadwigi, żony Henryka Pobożnego. Skarbiec katedry krakowskiej.

f:

TO

ta

r?

i*

3b

OT

1 — orzeł br Ludwiki. 3 a,

ylantowy z XVI w., prawdopodobnie jagielloń , wywieziony przez Henryka Walezego. 2 — naszyjnik Marii 3b — krzyżyk (strona wierzchnia i spodnia). Znajdował się w grobie Zygmunta III. Paryż, zbiór prywatny. 4 — krzyż na łańcuchu złotym Zygmunta I. Paruż. zbiór prywatny. 5 — zegarek Zygmunta III. podobno własnej roboty króla. Paryż, zbiór prywatny. 6 — klejnot w kształcie litery A wyjęty z trumny Anny Austriaczki. Paryż, zbiór prywatny. 7 — skrzyneczka na klejnoty w stylu odrodzenia. Ofiarowana królowej Bonie przez papieża Leona X w r. 1518.

■it

•i

Ś3«

Np

fi

ii

?l

£

%

i!

i

<s

i

i

El

r.

■

ISO

-4'

.i

55

ES!

£

&

*

@3

*2*3*

., <. ^‘2

■:

s

I

*[

1

r

mm

ii!

m m

*

;»

. £

4

3

El

3

ES

rt)

b

S

ii

ES

Es

ES

b

3

b

s

ii

ii

SSSIi

¥

b

■ii

3

b

b

3

&

I

ci--'

3

ri)

3

a

wm

b

b

3

3

b-

Kji

i)

%

b

3

ra

(8

ra

b

m

rii

m

b

(Ś3

m

m

□

m

•b

i *

*

2. Pas ze znaczkiem li- c/> (Franciszka Selimanda) XVIII* w.

Tablica VII.

SSSSSS2ŚS|

ljBgB&&asS

g#3SSIS

r.

i

**

Z

39

Łp

■i

X

________

w

Er

A

H

;

u

-

i_____

_L

I

2

.

.

S

K -^6S

1

i®

!»

iw

*:

-_TOXłr««*2Em *«J

J    •_

MIJ

A#

n

r

bsps

«ua

i

iiSwńffiKniS

.¹

63

1. Pas tzw. stambulski z warsztatu Marbonowicza (XVIII w.).

Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.

I

-w-

Sj^*

flirtI v

(F

im Ki

"/s

/Z

er U;

iV -

III

ijagjkj

.6

\\

5,

.*

bis

Sń

i:

1‘

pv

r.y,

JjfY

iSj/

i---^ T

— kafel z zamku Wolek w Oświęcimiu z Ortem i Pogonią. XV w. Wys. 21,5 cm. szer. 20 cm. 2 — kafel z herbem Kry-szpin oraz inicjałami: ł-K[ieronim Kryszpin] Kfirszensztejn] P[odskarbi] W[ielki] P[isarz] Ziemski] W[ielkiego] X[ięstwa] Litewskiego] Sftarosta] Sfzereszewski] L[owczy] Białowieski]. II poł. w. XVII. Wys. 25,5 cm, szer. 20 cm. 3 — dzbanuszek kamionkowy z herbem Wieniawa. Bolesławiec (Śląsk), Ił poł XVIII w Wys. 9,5 cm, szer. 10 cm. 4 — wazonik fajansowy do kwiatów. Biała Podlaska (Radziwiłłowska), w. XVIII. Wys. 19.5 cm, szer. 23 cm. 5 — wazon fajansowy fabryki warszawskiej:

Wolff i Bernardi. II poł. XVIII w. Wys. 46 cm. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.

v

* •

wnsL

j.

MkMAtj&Ł

i i

liki »£

?*

At-

m*

S&£

****

JFjf A WT.

/M

«ragj«

P"

fis

wBSfitb^f

§k

*ś*N

1%

s*SE^. ,.

L%

0i

6 — Talerz fajansowy z farfurni króla StanisiawaAugusta w Belwederze. Z tzw. serwisu „sultańskiego" ofiarowanego przez

porcelanowy z fabryki ks. Czartoryskiego w Korcu, pień z fabruki w Ćmielowie. Pierwsza ćwierć XIX w. Wys. 38,3 Kościuszki. Średnica 23 cm.

króla sułtanowi tureckiemu. Średnica 24,7 cm. 7 — wazon [ ćwierć XIX w. Wys. 38 cm. 8 — wazon fajansowy z nakrywą, z fabryki

9 — talerz porcelanowy z fabryki w Baranówce, z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki. Średnica 23 cm. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.

lerwsza

cm.

, *

0

4r

tff

pw

isi

/

Biblioteka Politechniki Ki akowskie)

11-347851

--¹

■ii

•i***'''

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000217045