Stams^-

V.    O

k: aail

a-l

f*

. '-—.i . - . - -

\ rj. -    -

/ a a, uJ

\

I

/

7. :

A'

.

Y

S»

A

fftch/ą,

VVSl4& .

r

**- &

4    '

' ^

"5

v

DZIEJE POWSZECHNE

UŁOŻONE NA WZÓR

ROCZNIKÓW, KRONIK I WŁAŚCIWEJ HISTORYIYI

DZIEJOBRAZEM

SYMBOLICZNO-CHRONOLOGIOZNYM I GEOGRAFICZNYM

i.

PRZEZ

STANISŁAWA ZARAŃSKIEGO.

fi

Tom I.

ERY OHRZEŚCIAŃSK I E_J

OBEJMUJĄCY CZAS OD ROKU Igo DO lOOOgo.

li iŁ

* '•

LEON

mwń, 1857.

W DRUKARNI UNIWERSYTECKIEJ L. K. ZAMARSKIEGO.

W Ł A S N O Ś Ó AUTOR A.

. ;

<ó

Vt^ko^

*p

&i

HS

ę-

*1

~~~Ą

*jr

o-\

Jeżeli książka niniejsza i połączony z nią dziejobraz osiągną cel zamierzony, i przy lżejszej, bo systematycznie rozłożonej pracy doprowadzą młodzież do większych rezultatów niżeli przy pomocy używanych zwykle książek, jeżeli czas i miejsce, te najżywotniejsze znajomości dziejów warunki, żywo, bo za pośrednictwem działania zmysłowego, przywiodą jej pamięci, ułatwiając jej przeto owładnienie materyalnej dziejów strony, a z dalszym postępem w nauce, poglądając już jasno na upłynioną przeszłość, dozwolą dostrzegać postępowego rozwoju ludzkości i z nagromadzonych materyałów ducha historyi wyśledzać, jeżeli nakoniec nauczyciel znajdzie w pracy niniejszej pożądaną przy wykładzie skazówkę — tedy korzyści te zawdzię-. czone być winny kilku Wysokim Orędownikom oświaty, którzy mimo tłoki czasu nie odmówili autorowi pomocy w tern nakła-dnem przedsiębiorstwie. Otóż Ich czcigodne Imiona:

JWa Zofia lir. Potocka,

JWa Aleksandra hr. Potocka,

JWa Józefa hr. Zamoyska,

J0y Konstanty ks. Czartoryski, JWy Stanisław hr. Potocki,

JWy Ks. Biskup Wierzchleyski, JWy Andrzej hr. Zamoyski,

S. P. Stanisław Ordynat Zamoyski i

S. P. Zdzisław hr. Zamoyski.

Redakcye „Czasu”, „Gazety Warszawskiej”, „Nowin Lwowskich”, „Nowie Lublańskich”, „Słoweńskich Nowin”, które w kolumnach pism swoich umieściły rozbiór pierwszych dzieła tego poszytów i pochwaliły usiłowania autora, niech w zamian przyjmą jego gorące dzięki, a przekonanego o korzyściach rozsądnej i bezstronnej krytyki, i pragnącego rozpoczętą pracę coraz dokładniejszą uczynić, niech i nadal pisma publiczne raczą zasilać swemi uwagami, które z wdzięcznością przyjmie i do słusznych wymagań zastosuje się. Przyczem wszakże, gdy nie wszystkie dzienniki są mu w Wiedniu przystępne, uprasza Szanownych Redakcyj, by mu umieszczone w pismach swych o niniejszej książce rozprawy raczyły przesłać na koszt jego pod adresem: Drukarnia L. K. Zamarskiego, Tuchlauben Nr. 438.

Wiedeń , w październiku 1856.

Spis P. P. Prenumeratorów,

których Imiona nadeszły do 20go października 1856.

Agronomiczna szkoła w Dublanach.

Wy Alexandrowicz Adolf, magister farmacyi w Krakowie.

„ Andrzejowski Maciej, pleban w Buczaczu.

„ Balko, Dr. praw i adwokat w Krakowie.

JWy Baraniecki Łukasz, J. E. arcybiskup Lwowski.

Biblioteka Ossolińskich we Lwowie.

Wy Blum Stanisław, Dr. medycyny z Warszawy.

„ Błazowski, wł. dóbr Jasłowiec.

„ Bogucki Tomasz, pleb. w Olesku.

„ Borkowski Szczęsny, dziekan w Wojniczu.

„ Bohm Wojciech, pleban w Rawie.

„ Bucki Ignacy, wikary w Oleśnie.

„ Bukowski Wojciech, pleban w Milatynie.

„ Bulikowski Franciszek, doktor medycyny w Krakowie.

„ Chryściński Seweryn, hutmistrz w Zakopanem.

„ Chwalibóg Henryk, obywatel.

„ Coghen Konrad, obywatel miasta Krakowa.

„ Czerlunczakiewicz Józef, Dr. Teologii w Wiedniu.

„ Darowski Mieczysław, obywatel miasta Lwowa.

„ Dąbrowski Michał, pleban w Pomorzanach.

„ Delinowski Antoni, Dr. praw i adwokat w Tarnopolu.

„ Doroźewski Szczęsny, pleban w Sidorowie.

Wy Drozdowski Władysław, wikary Kaczanówce.

„ Dulik Karol, wikary w Husia-tynie.

„ Duniecki Józef, Dr. praw i adwokat we Lwowie.

„ Duszeńko Ant., pl. w Pistyniu.

„ Federowicz Wincenty, obj^wa-tel w Krzeczowicach.

„ Formanios Michał, wikary katedry Lwowskiej.

„ Gab ryle wieź Józef, dziekan w Nastasowie.

JWy Gałdecki Julius, kanonik kapituły Lwowskiej.

Wy Gancarz Stanisław, wikary w Bolesławiu.

„ Gerink Jan, inżynier-assj^stent w Hruschau.

„ Gnoiński Michał, Dr. praw i adwokat we Lwowie.

„ Gralewski Ignacy, profesor gim. w Krakowie.

„ Gradzki Leszek, pleban w K o-pyczyńcach.

ff Grenso Gustaw, pleban w Mi-kulińcach.

„ Grzynowicz Antoni, pleban w Zasowie.

„ Gurowicz Wojciech, pleban w Martynowie.

„ Harbut Jan, dziek. w Dobczycach.

„ Jabłonowski Jan, Dr. praw i adwokat we Lwowie.

„ Jabłoński Antoni, pleban w Nadwornie.

,, Jana Jakób, proboszcz w Dobry.

Wy Janicki Jan, dziekan w Opry-łowcacli.

JWy Jasiński Adam, prałat kapituły Lwowskiej (2 egzempl.).

Wy Jaskulski Tomasz, proboszcz w Strzeleach-wielkich.

„ Jaszczurowski Józef, doktor medycyny w Krakowie.

„ Jezienicki Marek, pleban w Ho-rostkowie.

„ Jurczak Michał, adjunkt eksp. w Oświęcimie.

„ Kaliniewicz Jan, pleban w Ja-złowcu.

„ Kassil Karol, przeor XX. Dominikanów w Tyśmienicy.

„ Kazanowski J., pleb. w Oleśnie.

„ Kerschka Jakób, wikary eksp. w Budyłowie.

„ Kiernik Antoni, wikary w Buczaczu.

„ Kleszczyński Edward, inżynier górniczy w Wiedniu.

„ Klosson Antoni, dziekan i pleban w Haliczu.

„ Kłosowski Michał, pleban w Kutiach.

„ Kmoch Maciej, kooperator w Ja-złowcu.

„ Kogutowicz Jan, proboszcz na Piasku w Krakowie.

„ Kopiński Wojciech, wikary Sie-prawski.

„ Kossek Tomasz, wikary w Zawoi.

„ Kosowski Henryk, profesor przy technice w Krakowie.

„ Kowalczyk Andrzej, poddzie-kan w Zakliczynie.

„ Kowalik Piotr, gwardyan Franciszkanów w Horyńcu.

Wy Kowalski Jan, pleban w Żół-tańcach.

JWy Krasicki Kazimirz lir. we Lwowie.

Wy Krasowski Jan, dziekan i prób. u św. Mikołaja we Lwowie.

„ Krynicki Hipolit, Dr. Teologii w Wiedniu.

„ Kumaniecki Jan, oby w. ziemski w Kofomejskiem.

„ Kurz Józef, pleban w Wojni-łowie.

„ Kuźmiński M., pleban w Mostach.

„ Lens Ludwik, sekretarz tow. kol. gal. w Wiedniu.

JWy Leśniak Marcin, kanonik i rektor w Tarnowie.

Wy Leśnicki Jan, dziekan i pleban w Czerwonogrodzie.

„ Lgocki na Lgocie Leszek, dziekan w Otwinowie.

„ Lewandowski Władysław, wikary w Buczaczu.

„ Lewartowski Ludwik, administrator w Inwałdzie.

„ Librowski, obywatel w Krakowie.

„ Lipczyński Ignacy, właśc. dóbr.

„ Ludwig Józef, dziekan w Ze-leźnikowy.

JWy Major Szczepan, kanonik i dziekan w Złoczowie.

Wy Maniecki Makary, proboszcz w Oświęcimie.

„ Maniewski Konstancyus, kaznodzieja polski w Wiedniu.

„ Matuziński Józef, proboszcz w Starym-Saczu.

„ Michna Stanisław, ekspozyt Wiśniowski.

konwent we

Wy Miernieki Michał, pleban w Narolu.

„ Milikowski Jan, księgarz we Lwowie (7 egzemplarzy).

„ Milikowski, księgarz w Tarnowie (9 egzempl.).

₍, Mizerski Stanisław, wikary w Szczucinie.

JWy Monastyrski Antoni, Dr. Teologii, kanonik kapituły Lwowskiej.

Wy Morawski Seweryn, kancl. kon. ob. ł. we Lwowie.

„ Morongfi Jan, poddziekan Trze-meski.

„ Motyl Józef, pleban w Uchnowie.

„ Mroczkowski Michał, pleban w Warężu.

„ Muller Józef, obywatel miasta Lwowa.

„ Myczkowski Jan, urzędnik to w. kol. gal. w Wiedniu.

„ Nastioszyn Jan, urzędnik tech. tow. kol. gal. w Wiedniu.

„ Neudecker Alojzy, wikary w Dobrowy.

„ Nezbuth Ign., pleb. w Jeziernie.

„ Niemczykowski Franciszek, pleban w Złotnikach.

„ Noskiewicz August, Dr. medycyny w Wiedniu.

„ Nowacki Władysław, telegrafista w Oświęcimie.

„ Nowakowski Józef, pleban w Kulikowie.

00. Bernardynów Lwowie.

Wy Orzechowicz Ludwik, dziekan w Łopatynie.

„ Owsiński Alojzy, proboszcz w Szczurowy.

Wy Padlewski Michał, wikary kat. Lwowskiej.

„ Patia Wojciech, gwardyan 00. Kapucynów w Kutkorzu.

„ Parski Grzegorz, wikary w Horyńcu.

„ Paszkowski Józef, pleban w Pie-niakach.

„ Peltz Bogumił, plb. w Baworowie.

„ Pestendorfer Antoni, pleban w Wiesenbergu.

„ Pfisterer Zygfryd Hugo, kontr, salin w Rossowie.

JWy Piątkowski Franciszek, kanonik i dziekan u WW. ŚŚ, w Krakowie.

Wy Pieczyński, kupiec i obywatel w 0 Krakowie.

„ Pitoń Jan, pleban w Dąbrowy.

„ Pi wiec Alojzy, pleban w Bolechowie.

„ Popiel Klemens, pleban i dziekan w Zdzarcu.

„ Postępski Klemens, pleban w Tarnorudzie.

„ Prokesch Antoni, inżynier w Wiedniu.

„ Prokopetz Jan.

„ Rafacz Józef, wikary w Dobry.

„ Riedmiiller Józef, Dr. medycyny w Krakowie.

„ Rogalski Jan, wikary eksp. w Haluszczyńcach.

„ Rybarski Jan, Dr. Teologii, za-stępca-rektora w Tarnowie.

(f Rylski Edward, obywatel krajowy.

„ Rzepiński P., pleban w Ton-stem.

„ Sapalski Antoni, orgarmistrz w Krakowie.

Wy Turzański K., pleb. wMichalczu.

„ Ujejski P., prób. w Zaborowiu.

„ Waniory Franciszek, obywatel miasta Krakowa.

„ Wesołowski Ignacy, pleban w Borszczowie.

„ Wessely Jakób, dziekan w Radłowie.

„ Wieki J., dziekan w Bolesławiu.

„ Witoszyński Bogumił, Dr. medyc. w Wiedniu.

Wa Wojciechowska Karolina, właścicielka dóbr w Krakowie.

Wy Wróbel Mac., pleban w Tyliczu.

„ Wszelaczyński Leon, Dr. praw i adwokat w Tarnopolu.

XX. Dominik, konwent w Jezupolu.

XX. Dominik, konwent w Żółkwi.

Wy Zaklika Edward, właściciel dóbr ziemskich w Hawłowicach.

„ Zaklika Władys., uczeń akademii Terezyańskiej w Wiedniu.

„ Zaremba Jan, poddziekan Łapa-nowski.

„ Zaremba Marc. w Mędrzyehowie.

„ Zawistowski Michał, pleban w Wiśnio wczy ku.

„ Zboray Emeryk, pleb. w Ottynii.

„ Zdanowski Teodor, uczeń akademii Terezyańskiej w Wiedniu.

„ Zieliński Wincenty, pleban w Załoścach.

„ Ziółkowski J., pleban w Stojowie.

„ Źukiewicz Konstanty, właściciel dóbr w Steniatynie.

„ Żurawski Jan, pleban w Stani-sławczyku.

„ Źychiewicz Tomasz, pleban w Żelechowie.

JOy Sapieha Lew książę w Wiedniu.

Wy Sawczyński Zygmunt, profesor gim. w Krakowie.

„ Scheuring Edmund, Dr. medycyny w Wiedniu.

„ Schindler Leszek, Dr. Teologii, wikary u św. Mikołaja we Lwowie.

„ Scbmutz Kon., dziekan w Dolinie.

„ Skurski Szymon, wikary eksp. w Rosochowaćcu.

„ Sławikowski Antoni, Dr. medycyny i profesor przy uniwersytecie Jagiellońskim.

„ Smagłowski J., wikary w Busku.

„ Smiałowski Szczęsny, Dr. praw i adwokat we Lwowie.

„ Smoleński F., Dr. T. w Wiedniu.

„ Solarezyk Andrzej, proboszcz w Tropiu.

„ Solecki Łukasz, Dr. Teologii, katecheta gimn. i kapelan J. E. Arcybiskupa.

JWy Spendakowski Franciszek,kanonik i pleban w Stanisławowie.

Wy Stepphann J., wikary w Skałacie.

JWy Stęchliński Leon, kanonik i dziekan w Wyżnianach.

Wy Stosak Ferdynand, Dr. Teologii, pleban w Tłumaczu.

„ Strzeszkowski Józef, pleban w Szczercu.

„ Szamocki Wincenty, administrator w Trembowli.

„ Torosiewicz Szczepan, wikary w Brzeźanaeh.

„ Trzciński M., wikary w Dolinie. Tupy, proboszcz na Zwierzyńcu w Krakowie.

•'CD

Dla usprawiedliwienia myśli, na której polega układ niniejszej książki i połączonego z nią dziejobrazu, musimy wglądnąć w naturę zawartego w nich przedmiotu, i zastanowić się nad stopniowym tegoż rozwojem.

czni

Najdawniejszą formę, pod jaką historya w zawiązkach swych pojawiać się poczęła, nazwano annałami, latopisami czyli Rc rocznikami. Roczniki zawierały opis zdarzeń jednego roku lub lat kilku w porządku chronologicznym. Język, w którym je spisano, nie był ozdobny lecz prosty, a sposób opowiadania suchy i niewchodzący w powody ani wynikłości krótko zanotowanego faktu. Podobne, dorywczo nazbierane wiadomości historyczne były przeto bardzo jeszcze oddalone od umiejętnego dziejów przedstawienia, a niespojone związkiem wewnętrznym, nie zdołały ani rówienników w przedmiocie historyi oświecić, ani przekazać potomności wiernego obrazu epoki, z której były czerpane. Przestawano jednak zrazu na tych krótkich, niepamięci wyrwanych wiadomościach dziejowych, obok których opowiadano sobie liczne zdarzenia przeszłości, prawdziwe i bajeczne, jakto natura zawiązku historyi z sobą przynosiła. Byłto wiek historyi dziecinny.

Kroili

Czem pewniejsze atoli i śmielsze stawały się kroki dzieciństwa, czem więcej oddalano się od zamroczonej przeszłości, tern silniej przebudzała się w człowieku myśl ocalenia tejże od zaguby, przechowania jej wspomnień w spisanej powieści, rozszerzenia przeto ważkich ram annalistycznych i zapełnienia ich związanem wewnętrznie opowiadaniem. Przekonano się zwolna o niedostateczności roczników i o potrzebie dopełnienia ich innemi źródłami. Usnuto więc na podstawie trądy cyi, annałów i innych pomników nowe, obszerniejsze i w pewnym związku zostające opowiadanie dziejowe, które w tak zwanych kronikach potomności przekazano. Złożone w kronikach powieści pisane

sio-

5Ta-

stwa.

■vroty .

5j0pi- pisarstwa :

uka

fijów.

są także stylem prostym, ale nie są już tak suche i krótkie jak roczniki, i zawierają przeciwnie obszerne opisy zdarzeń pamiętnych i opowiedziane szeroko losy pojedynczych osób lub całych narodów. Opowiadanie takie idzie porządkiem najczęściej etnograficznym, w sposób pouczający i często zabawny, i było snąć potrzebą i dziełem przechodzącej z dzieciństwa do wieku młodzieńczego nauki dziejowej. Kroniki tedy nazwaćby można młodzieńczym historyi wiekiem.

Długo zostawała historya na tym stopniu rozwoju, aż człowiek większe po niej począł czynić żądania, aż począł śledzić ducha zdarzeń dziejowych, łączyć wypadki według ich przyczyn i skutków, i związaną w ten sposób materyą dziejową według artystycznych układać prawideł, aż nauka historyi, z wieku młodzieńczego w wiek m ę z k i przechodząc , opowiadaniem kronikarskiem niezadowolona, zapragnęła opowiedzianej w związku pragmatycznym właściwej historyi — historyi, obejmującej nie tylko cały zakres działalności ludzkiej pod względem stosunków społecznych i międzynarodowych, ale nadto dzieje wyznań i obyczajów, umiejętności i umnictwa pięknego, przemysłu i handlu, wynalazków i innych ważniejszych zmian w stosunkach człowieka — słowem historyi powszechnej, przedstawiającej stopniowy rozwój zewnętrznego i wewnętrznego żywota ludzkości.

Trzy tedy odznaczyły się główne zwroty w rozwoju dziejo-

roczniki, kronika i historya.

Ten stopniowy rozwój historyi nie jest dziełem przypadku lub dowolności pisarskiej, lecz spoczywa w naturze przedmiotu. Dzieje nie mogły gdzieindziej jedno w rocznikach znalęść swego zawiązania, z których zwolna podniosły się do kroniki, a przez którą z czasem wzbiły się do właściwej historyi. Z dziejopisarstwem zostoje nauka historyi w najściślejszym związku. Gdyby nam się więc powiodło zastosować do nauki dziejów spostrzeżone w dziejopisarstwie trzy zwroty, to kierowana według tych zasad nauka lub napisana na ich podstawie książka tę przed innemi miałaby zaletę, iżby nie narzucała młodzieży przyjętego dowolnie nowego systematu, ale podała jej księgę, rozwijającą przed jej oczy dzieje, tak jak te się same rozwijały. I zaiste wykazane trzy zwroty dziejopisarstwa dadzą się korzystnie zastosować do nauki historyi odmianami.

z nieznacznemi tylko

Nic bezsprzecznie nad opowiadanie nie potrafi zająć więcej umysłu dziecięcia, i nigdy dosyć dzieciom naopowiadać nie można. Młoda ich fantazya i cały ich umysł rozbudza się i ożywia tak dalece zastosowaną do ich pojęcia powieścią, iż mimo swej przyrodzonej ruchliwości po całych godzinach z największą opowiadającemu przysłuchują się uwagą i po skończonej jednej powiastce zaraz drugiej żądają. Dla czegóż nie mielibyśmy obrócić na zysk dziecięcia jego ciekawości i tego powszechnie znanego zamiłowania w słuchaniu powieści? dla czego nie czerpać przedmiotu do tych nieskończonych opowiadań, których dziecię pragnie, przeważnie z rzeczywistości i prawdy a nie szukać go wyłącznie w urojeniach i mamidłach zmyśleń i fanta-zyi? Podjęty atoli w tej materyi trud opowiadania byłby niebawem stracony, gdyby opowiadający (nauczyciel) naglił swych inłodziu-chnych słuchaczów do dokładnego powieści swej powtórzenia i z niej w ten sposób formalną czynił naukę. Nauczyciel zadawoli się kilką słowami ucznia , z długiej powieści swej wyjętemi, i nadto jeszcze wywoła z ust jego odpowiedź stosownemi pytaniami. Dużo bowiem rozprawiano w dziecinnym historyi wieku, z czego wszakże nie wiele w rocznikach złożono. Dla ułatwienia jednak zadania opowiadającemu powinna księgą, ułożona na podstawie wyłuszczonych wyżej zwrotów, mieścić w sobie nietylko obszerną, zajmującą powieść nauczyciela, ale nadto i tych streszczonych słów kilka, które mu uczeń w odpowiedzi wydać winien. Księga niniejsza mieści rzeczywiście naprzód krótkie, prostemi słowami opowiedziane wiadomości historyczne, naśladowane według roczników i dla lepszego rozpoznania większemi odbite czcionkami, których dziecię po obszernej nauczyciela powieści na pamięć ma się wyuczyć; a w dalszym toku dzieła znajdzie nauczyciel dla swych opowiadań szczegółowo wyłuszczone dzieje, średniemi i drobnemi wytłoczone czcionkami. W ten sposób zakreśliliśmy dla ucznia i nauczyciela pierwszy zrwot nauki historyi, nazwany anna-listycznym.

Postępując dalej w przeprowadzeniu ustalonych wyżej zasad,

e ń c z y Młods

niaszt

wprowadzamy obeznane z rocznikami i w wb przechodzące dziecię do kroniki, z tąż samą dla

iy annałach korzyścią. Młodzieniec słucha chętnie powieści zajmującej, w której wszakże pragmatycznego dopatruje związku. Pisane więc dla niego dzieje powinny unikać przywar kronikarskich, ale nie pomijać zalet tego zwrotu historyi, przysłużających nader korzystnie młodej

„    Dzieje zewnętrzne zawierają obok stosunków i rozwoju życia

ale rzu-

znamienitsze wypadki , których zrozumienie

roczm-

?1 zewnętrznego, niejeden rys zajmujący z życia osób znamienitych, niejedno zdarzenie samo przez się mało znaczne cające światło na ułatwia. Część ta księgi niniejszej, zbliżająca się treścią do kroniki wiązkiem wewnętrznym wymaganiom historyi odpowiadająca, zastosowaną jest do pojęcia pierwszej młodzi, i dla różnicy od innych, f średniemi wytłoczona czcionkami. A podobnie jak nauczyciel

ków z tejże zewnętrznej dziejów części czerpał przedmiot swego opowiadania , tak nauczyciel kroniki może opowiadanie swe przeplatać szczegółami z trzeciej części niniejszej książki czyli z dziejów wewnętrznych, niewymagając wszakże od ucznia więcej nad druk średni.

odzie-

aiec.

sist

TT-

wyobraźni. Dzieje młodzieńcowi opowiedziane powinny być wyłożone obszernie, w sposób zajmujący i pouczający, w którymto względzie kroniki nieprzebrany mieszczą w sobie materyał; a źe nie widzimy przyczyny pozbawienia ich związku pragmatycznego, więc część księgi, pierwszej poświęcona młodzi, łączyć winna w sposób celowi odpowiedni zalety kroniki z własnościami historyk

Tu jednak nasuwa się zarzut, iź właściwa his tory a, będąc wyłą-ą dziedziną dojrzalszego młodzieńca i ukształconego męża, jest tern nieprzystępną dla pierwszej młodzieży; iżby więc korzystniej było, nieodstępować od ustalonych powyżej trzech zwrotów, lecz w suro-tycliźe przeprowadzeniu dać pierwszemu młodzieńcowi powieść

czn

samem

wem

według kroniki wiernie naśladowaną, a właściwą historyą pozostawić wiekowi dojrzalszemu. Odpowiadamy na to, iż pomni tej uwagi, dzieje w księdze niniejszej zawarte, po rocznikach następujące, dwie główne podzieliliśmy części, z których pierwsza pod względem treści swej do kroniki się zbliża, w drugiej zaś przemagają znamiona właściwej historyk O woź całość księgi niniejszej rozpadnie się na

na

pnie

iw. trzy części:

annalisty czną, dziejów zewnętrznych i wewnętrznej historyk

Trzecia nakoniec część tej książki zawiera najgłówniejsze wiadomości'z wewnętrznej organizacyi państw i z dziejów oświaty, rozwija postęp ludzkości na drodze cywilizacyi i ich duchowego życia, i do-ala dojrzalszemu młodzieńcowi spostrzegać ducha narodów i wglądać w wewnętrzny żywot ludzkości, z których pojęciem dopiero zdoła

pojąć i zrozumieć całość historyk Zbyteczną tu dodawać, że na tak rozległem polu książka niniejsza w ręku ucznia jedynie dostateczną może pozostać skazówką.

Zastosowawszy w ten sposób, odpowiednio naturze przedmiotu, trzy stopnie rozwoju liistoryi do nauki dziejów, obejrzymy pokrótce d 1 środki, mające ułatwić pokonanie wzrosłej do ogromu massy history- hif cznego materyału. Wyłożone właśnie trójstopniowe użycie tej massy | ułatwia już nadzwyczaj jej uchwycenie i przyswojenie, lecz nie mo-żem tu pominąć używanych zwykle podziałów liistoryi i metod jej wykładu, mających ułatwić zadanie uczniowi i nauczycielowi. Podział na epoki, czyli znaczniejsze w toku dziejów chwile, e tudzież na p ery ody, czyli pewne czasu okresy, jest zupełnie dowol-pe nym. Różnią się albowiem w tej mierze nietylko różnych narodów dziejopisowie, ale nawet pisarze jednejźe narodowości. Ztąd idzie ; podwójny wniosek, raz, że przyjęte za podstawę epok historycznych » główne zdarzenia dziejowe nie mają na sobie znamion owej wybitnej niezmienności, któraby im powszechne ważności historycznej jednała uznanie, alboli, że podział na epoki i peryody, celem łatwiejszego przeglądu massy historycznej, nie leży w naturze rzeczy. Gdy atoli podział, materyału dziejowego staje się koniecznym, nie pozostaje więc nauczycielowi tylko wybór najlepszego z istniejących lub utworzenie nowego. Wstąpmyź na dno rzeczy i zastanówmy się nad ostatecznym nauki history i celem, jej zastosowaniem w życiu praktycznem, a przekonamy się, iż traktujący o jakiembądź zdarzeniu historycznein, a jasno pragnący się wyrazić, nie odnosi go nigdy do tego lub owego | peryodu, ale do jego wieku, a chcąc opowiadaniu swemu wybitniej sze jeszcze nadać piętno, do odpowiedniego roku. Dziejopisowie nowszych czasów , wszyscy niemal, nie mogą się już obejść bez podziału na wieki. Wszakże podział na wieki nie uwłacza wniczem znaczeniu zdarzeń epokę stanowiących , boć zdarzenia te w ramach wieku pozostaną zawsze naj waźniejszemi, które w przyczynach swych i skutkach wypadki podrzędne obok siebie grupują, i poczęści z sobą łączą. Toć podział na wieki zdaje się być jedyny, spoczywający w naturze przedmiotu.

Met

Przejdźmyź do różnorodnych metod historycznych. Metoda synchronistyczna zestawia w przeglądzie równoczesne dziej ów wypadki, i z pełni szczegółowych zdarzeń historycznych wydobywa powszechny charakter pewnego okresu, pragnąc go w ożywionym ile

możności przedstawić obrazie. Zadanie w przeprowadzeniu niesłychanie trudne, zwłaszcza tam, gdzie niem zamiast kończyć, rozpoczynano. Metoda etnograficzna wykłada dzieje wedle pojedynczych narodów i przedstawia tylko historye specyalne. Dla zgodnego więc zespolenia czasu z materyą dziejową i pozyskania przeglądu równoczesnych wypadków, starano się obie metody w etnograficzno-synclironistyczną połączyć. Zadanie, którego rozwiązanie jeszcze większe napotkało trudności. Trzecia, najwięcej używana metoda chronologiczna opowiada zdarzenia dziejowe porządkiem lat po ■s:    sobie następujących. Wszystkie atoli metody polegają głównie lub

' częściowo na chronologicznej, bo dzieje w czasie rozwijają się, chronologia przeto wszędzie im towarzyszyć winna.

OSO-

Surowe przeprowadzenie wzmiankowanych właśnie metod, mimo licznych prac użytecznych, dla tego głównie nie powiodło się, bo je bez względu na wzkazane wyżej trzy zwroty history i zastosować usiłowano ; a tern mniej powiedzie ono się temu, ktoby przy wykładzie dziejów lub napisaniu historyi spólne różnych metod działanie swojem uczynił zadaniem. Każda z tych metod ma swoje niezaprzeczone zalety, i każda z nich zastosowaną być może z wielką korzyścią w odpowiednim sobie zwrocie. Wszystkie atoli tak działać powinny, iżby jedna drugiej nieprzeszkadzając, wzajemnie się wspierały. Części annalistycznej odpowiada najwłaściwiej metoda chronologiczna, toć według niej pisano roczniki. Metoda etnograficzna, znamionująca s dawne kroniki, odpowiada głównie części niniejszego dzieła, o zewnętrznej historyi traktującej Metodę etnograficzną wspiera nadzwyczaj metoda chronologiczna, asynchronistyczna metoda nie jest właściwie metodą, lecz wynikiem działają-cych spoinie metod chronologicznej i etnograficznej, owocem, który ’ myślącemu z postępem nauki sam nastręczy się z łatwością, a nie mozolnie jak zwykle ma się nabywać, za pomocą mechanicznego faktów zestawiania.

tuki

mi

cze.

)gra-

W tym krótkim rzeczy rozbiorze rozwiązaliśmy, o ile sądzimy, trudności metodyczne. Wszelako nauka dziejów walczyć ma niejedno z metodą, ale nadto z trudnościami nauk pomocniczych głównie z geografią i chronologią. Historya toczy się w przestrzeni i czasie, czas więc i przestrzeń ani na chwilę nauki dziejów opuszczać nie mogą, jeżeli ta celowi we wszystkiem ma odpowiedzieć. Co do geografii, nie zbywa nam na książkach i atlasach, które ia- kształcącemu się wyżej i uczonemu bardzo są pomocne, które

wszakże nie dla pierwszej nauki lub nieodpowiednio ku temu celowi są ułożone, a prócz tego dla wielkości swej i drogości uczniowi w ogóle stają się nieprzystępne. Uczeń powinien właśnie te tylko miejsca i zmiany tery tory alne, o których książka traktuje, na krajobrazie, oglądać, i innych tam w tej chwili widzieć nie potrzebuje, bo te uwagę jego od głównej rzeczy odwodzą. Zarysy głównych zmian granic i miejsca wzmiankowane w pewnem stóleciu powinny tkwić żywo w jego pamięci, co wtenczas dopiero nastąpi, jeżeli każdy wiek mieścić będzie odpowiedni ustęp geograficzny i załączoną dla jego zrozumienia mappę. Te zasady prowadziły nas przy układzie niniejszej pracy.

Co do chronologii, ta pomimo licznych prac użytecznych pozostała największą nauki dziejów trudnością. Ogłoszono ją nawet cii w ogóle trudnością nie do pokonania, i zaniedbano zupełnie. A prze- lc cięż nie leży ona w naturze rzeczy, jedno w niedostateczności używa- : nych przy nauce środków. Liczne chronologiczne spisy i tablice, syn-clironistyczne przeglądy i potoki czasu ułatwiają wprawdzie chronologiczny na wypadki pogląd, działają jednak nie wiele .silniej na pamięć, której w pomoc przybywają, jak każde inne pismo, nie uchylają przeto zupełnie trudności, i zawsze silnieszej dźwigni pozostawiają życzenie.

c: o

W umiejętności i umnictwie pięknem panuje bezsprzecznie pewna wzajemność między pojęciami oderwanemi i zmysłowemi. Poczytują uczonemu za największą zasługę, który pojawy zmysłowe oderwa-nem uwieńczył pojęciem. Toż i nadanie postaci zmysłowej pojęciom nadzmysłowym główną jest artysty zaletą. W tej to wzajemności ( pojęć spoczywa on tajemniczy urok , ożywiający cudownie utwory sztuki i umiejętności. Jeżeli n. p. dwa przeciwstawy filozofii greckiej, idealizm i realizm, uzmysłowić można postaciami dwów mężów w ustroju greckim, z których jeden (Platon) wskazuje ku niebu, drugi (Arystoteles) ku ziemi, lub przyrównać oba te oderwane pojęcia do dwóch osi biegunów 5 jeżeli nieraz uczony filozof dla jaśniejszego syste-matu swego przedstawienia do symbolów i zmysłowych ucieka się porównali , czemużby i oderwanego pojęcia czasu nie można w zmysłowym przedstawić obrazie? Naśladujmy tylko drugą pomocniczą histo-ryi naukę, geografią, a znajdziemy się w możności przeprowadzenia tego zadania. Podobnie jak geografia wsieci stopniów geograficznej długości i szerokości uchwyciła całą przestrzeń ziemi lub jej cząstki, można i czas podzieloną na wieki i pojedyncze

lata nj ąć siecią. A jak sieć geograficzna ziemię i jej części stawia przed oczy ucznia, który w ten sposób nabywa jasnego wyobrażenia o położeniu krajów, gór, rzek, miast i t. p. tak podzieloną na wieki i lata sieć czasu napełnić można znakami, zdarzeniom historycznym odpowiedniemi, i w ten sposób uzmysłowić całą przestrzeń czasu od stworzenia aż do dni naszych, i wpoić pamięci ucznia chronologią najgłówniejszych zdarzeń na zawsze.

O-

Na tej zasadzie polega Jaźwińskiego chronologiczny czworokąt, pomysł szczytny, lecz dotąd należycie nierozwinięty. Podzielony na sto jednakich przegródek czworokąt przedstawia w J., “y_ całości stólecie a w każdej cząstce rok. Z góry od lewej ku prawej idzie lat rachuba w tej jednostajnej przestrzeni. Wzmocniona linia równoległa oddziela pierwszą połowę wieku od drugiej, a takaż prostopadła wszystkie piątki dziesiątek od szóstek. Te wzmocnione linie ' przerywają jednostajność stólecia i ułatwiają lat rachubę.

<

Chronologiczny obraz stólecia.

tH

co

10

15

25

CO

ot

-r-

WE

!—

CD

•O

76 86

96

100

-jaz.

Napełniając sieć tę i ożywiając ją portretami osób w dziejach zna-'?j- mienitych, dobranemi oględnie symbolami, krajobrazami teatr wypadków wyobrażającemi, i innemi znakami, odpowiedniemi zdarzę-

uiom dziejowym, podamy uczniowi obraz zajmujący, który ciekawość jego i żądzę wiedzy do tego rozbudzi stopnia, iż się z nim nie rozstanie, dopóki wszystkich oznaczonych tamże zdarzeń historycznych, co do treści i czasu, nie pojmie; i nigdy mu dosyć nauczyciel o nich naopowiadać nie zdoła. Za pomocą tego, jakby na źywe, przed oczyma naszemi toczące się dzieje zapatrywaniasię, uchylimy główną w ujęciu massy wypadków i ich chronologicznem uporządkowaniu trudność, a suchą dotąd i odstraszającą chronologią zamienimy w naukę przyjemną, a nawet w pożądaną i bardzo użyteczną zabawę.

ryi dzic.j-5 obrazu.

Połączony z niniejszą książką dziej obraz nie jest tedy dziełem D»hist°-fanfcazyi, lecz wynikiem rozważnego zapatrywania się na przedmiot owocem kilko letnich, starannie zbieranych doświadczeń, i stoczył już niejedne ciężką walkę z „szarą teorya,” która go mechanicznym, a przeto wzniosłości dziejów uwłaczającym środkiem ogłosić i jako niegodną umiejętności historycznej zabawkę potępić usiłowała; nie-pomnąc, że w pokonaniu materyalnej części dziejów, nie innych, tylko mechanicznych dźwigni użyć można, że właśnie ten mechanizm, który w sposób igrający przedstawia rzecz użyteczną, przed innemi ma pierwszeństwo, i że wtenczas dopiero ducha historyi uchwycić zdołamy, gdy się nam już jakiemibądź środkami materyą jej pokonać powiodło. Gdyśmy tedy przed trzema laty dziej obraz niniejszy przedłożyli Wysokiemu Ministerstwu Oświecenia, otrzymaliśmy, snąć w rzetelnem uwag tych ocenieniu, od Jego Excellencyi pana ministra hrabiego Thun’a, uznającą i zachęcającą pracę naszą odpowiedź, z której następujące słowa wyjmujemy: „Dziejobraz powszechny, któryś mi pan przedłożył, oddany był znawcom do rozbioru, a ci powzięli o nim przekonanie, iż zastosowanie jego do nauki dziejów żadnej nie podlega wątpliwości.” Przy tej sposobności nie moźem pominąć złożenia gorących dzięków szlachetnemu obrońcy tej pracy, uczonemu professorowi Jagerowi. Gdy więc tak ważne i przystojne głosy za naszjon przemawiają dziej o brązem, mamy niepłonną nadzieję, że i zamiłowani w nauce historyi nauczyciele i wiedzychciwa młodzież, podzielą długoletnie nasze przekonanie, i pracę tę, dla ich dobra podjętą, zechcą wesprzeć wpływem swym i łaskawem przyjęciem.

Sym

bole.

Lubo umieszczone na dziej obrazie znaki symboliczne w taki sposób staraliśmy się przedstawić, iżby każdy za ich zobaczeniem

i tekstu przeczytaniem, łatwo zdołał odgadnąć zdarzenia dziejowe, które przedstawiają, przecież, dla zapobieżenia mylnym zrozumieniom , przytaczamy tu niektóre ogólne prawidła w odgadnieniu znaczenia znaków symbolicznych, a w razach szczegółowych przytoczymy objaśnienia w tekście.

Krzyż promieniejący wyobraża rozszerzenie chrześciaństwa, krzyż z mieczem i pochodnią prześladowanie chrześcian mieczem i ogniem, oznaki biskupie zaprowadzenie biskupstwa, duch święty sobory kościelne. Dwa miecze na krzyż do góry podniesione oznaczają bitwę, spuszczone zawieszenie broni lub polćój. Czasem na mieczach tych można widzieć zwój, a na nim treść lub miejsce zawartego pokoju. Miecze z orłami, choręgwią, koroną lub tarczą odpowiadają zdobyczom krajów, miecz z pochodnią zniszczeniu mieczem lub pożarem, miecz z kotwicą bitwie morskiej, ręka z podniesionym mieczem powstaniu lub rokoszowi , ręka ze spuszczonym mieczem albo pniak z toporem ścięciu, ręka ze sztyletem zabójstwu, dwie ręce ze sztyletami spiskowi lub rzezi. Korony oznaczają koronacye lub królestw założenie, namioty obok murów warownych oblężenie, herby z obróconemi na nie mieczami koalicye, przyczein liczba mieczów odpowiada liczbie przymierzeńców. Książki z przyświecającą lampą, globem i wieńcem przypominają założenie uniwersytetu, zwoje z obalonym kielichem klątwę kościelną, z przewróconą koroną wygnanie czyli bannicyą, zwój lub książka z odpowiednim znakiem i napisem męża uczonego, z wagą sprawiedliwości prawnika, ze światełkiem filozofa; dalowid wyobraża astronoma, lutnia poetę, glob geografa, paleta z pęzlami malarza, posąg snycerza, portofolio ministra. Wizerunki monarchów róźnonarodowych różnią się kształtem ram i tarcz do nich przywieszonych. Rozmaitość kolorów odpowiada rozmaitości wojujących narodów, a długość ich pociągu długości toczącej się wojny. I tak kolor czerwony oznacza wojny germańskie, niebieski francuzkie, żółty austryackie, szary pruskie, zielony rossyjskie, fiołkowy wojny religijne i t. d.

Oprócz symbolów mieści wiek każdy jeden krajobraz lub Kraj- więcej, na którym widzieć można terytoryalne zmiany tegoż wieku i obrazy. wzmiankowane w tekście miejsca. Geograficzna część książki zostaje z calem dziełem w najściślejszym związku, i stosownie do całości na trzy rozpada się cząstki. Uczeń roczników tyle z niej jedynie ma sobie przyswoić, ile mu potrzeba dla zrozumienia powieści nauczyciela i własnej nauki, yv części annalistycznej zawartej. Tak więc n. p. może

mu nauczyciel wiele opowiedzieć o rozległości cesarstwa rzymskiego w pierwszym po Chrystusie wieku, zaspokoi się jednak krótką odpowiedzią, iż państwo rzymskie okolalo naonczas morze śródziemne na-kształt wielkiego jeziora. Uczeń kroniki przyswoi sobie ogólną część ustępów geograficznych, średniemi wytłoczoną czcionkami, a uczeń właściwej historyi nadto jeszcze ich część szczegółową, drobnym oznaczoną drukiem, i połączone z nią uwagi, najdrobniejszem skreślone pismem.

źródła dalszego

mu

Tak więc zespoliliśmy ściśle geografią i chronologią z historyą samą, i połączyli z nią historyczne metody w zgodną harmonijną Harm°-całość. Harmonia ta zawisła od wyłożonego właśnie stopniowego postępowania w nauce, za pomocą którego zatrudnione przy niej władze umysłowe sprowadzają nierozerwalną przedmiotu jedność i zgodność, czyli wznoszą zwolna harmonijną historyi budowę. Uczeń roczników stawia w tym celu główne gmachu rnury, uczeń kroniki dodaje im ściany przyboczne, a uczeń właściwej historyi napełnia puste gmachu przestrzenie potrzebnemi sprzęty, i nadaje mu ożywionej harmonii znamię. Mąż w życie wstępujący ujrzy tam zapewne niejednę przestrzeń, na zbyt małych założoną rozmiarach lub niewypełnioną do woli, którą wszakże, jako w swojej własności, z łatwością rozszerzy i wypełni. Wten sposób księga niniejsza i połączony z nią dziej obraz rozbudzać będą coraz silniej ciekawość ucznia i jego historyczną wiedzę, dozwolą mu wglądać coraz głębiej w tę najpiękniejszą część wiadomości ludzkich, i otworzą wykształcenia w formie najprostszej i jasnej.

Na zapytanie kogo nazywamy uczniem annałów

Podział

uczniów.

co w przeciągu pierwszej zaraz do właściwej przystąpić

kroniki lub właściwej historyi, odpowiadamy, iż część annali-styczna tej książki zastosowaną jest do pojęcia dziecka, które od 1 do 1855 liczyć potrafi. Dziecię to rozpoczyna naukę ćwiczeniem w rachubie lat na sieci stólecia. Ćwiczenie trwa tak długo, dopóki uczeń z największą dokładnością nie potrafi wskazać na stóleciu każdego wyrzeczonego lata, lub przeciwnie na wymieniony rok nie wskaże odpowiedniego miejsca na sieci stólecia; lekcyi powieść się powinno, poczem można nauki. Annalistyczne systema da się więc zastosować w szkołach normalnych i tak zwanych szkółkach ludowych z niewątpliwą uczniów korzyścią. Ucznia niższych klas gimnazyalnych i realnych zajmie bez wątpienia część według kronik naśladowana (czcionki średnie),

a dzieje wewnętrzne (pismo najdrobniejsze) ucznia wyższych klas gimna-zyalnych i realnych. Dziej obraz jest dla nauki dwóch pierwszych oddziałów niezbędnym warunkiem, bo tylko przy jego pomocy moźna*osię-gnąć nadzwyczajne korzyści, nabywane zwolna ze stopniowym rozwojem przedmiotu. Jedynie za pomocą dziej obrazu może uczeń annałów doprowadzić chronologiczny, a uczeń kroniki etnograficzny porządek zdarzeń do zadziwiającej łatwości i doskonałości, na podstawie których uczeń historyi do woli sobie natworzy synchronistycznych poglądów, a anachronizmy między niepodobieństwa położy. Uczeń tedy historyi obejdzie się bez dziejobrazu, bo go już zupełnie posiada. Zbyteczną może dodawać, że w pierwszy cli dwóch oddziałach użyje nauczyciel dziejobrazu przy wykładzie, a uczeń przy nauczeniu się zadanej lekcyi, nie zaś przy one] wydawaniu. Przeznaczeniem bowiem dziejobrazu jest ułatwienie nauczycielowi wykładu, a pilnemu uczniowi nauki, nie zaś wspieranie gnuśności opieszałego.

prywa

tne.

Na końcu wstępu zwracamy jeszcze uwagę prywatnych za-Zakiadykładów naukowych na szczególne korzyści, jakie im przynosi książka niniejsza i połączony z nią dziejobraz. Ileż to trudności ma nieraz dyrektor lub przełożona zakładu, przy rozmaitości udzielanych przedmiotów i nierównem przygotowaniu swych uczniów, gdy przyjdzie zrobić podział godzin naukowych i poprzydzielać uczniów tak, iżby każdy największą z wykładu ciągnął korzyść a nie rozprószono sił naukowych. Książka niniejsza uchyla trudność tę dla historyi niemal zupełnie. Wykład dla oddziału pierwszego jest tenże sam co dla drugiego; nauczyciel zestawi tylko pokrótce według narodów czyli etnograficznie to, co już szeroce w chronologicznym opowiedział porządku. W ten sposób w oddzielę pierwszym wykład przedłuża się nieco, wszakże nie bez korzyści uczni annałów, którzy do etnograficznej nawykają kombinacyi, a zdolniejsi z nich, mimo swej wiedzy, dwa naraz odbywają lmrsa. Uczniom zaś oddziału trzeciego nie zaszkodzi powtórzyć kurs chronologiczny i etnograficzny, bo te stanowią podstawę ich dalszego wykształcenia. Toć i przeznaczone dla tegoż oddziału dzieje wewnętrzne pod względem treści swej tak są zajmujące, iż nietylko uczeń kroniki ale nawet i uczeń annałów uważne nadstawią im ucho. Są tu wprawdzie miejsca treści literackiej i filozoficznej, wprost nieprzystępne dla ucznia roczników i mniej pojętnego ucznia kroniki. W takim razie odezwie się nauczyciel do szczególniejszej uczniów historyi uwagi, a innych do spokojnego zachowania się napomni, lub według okoliczności inne im przeznaczy zajęcie. Prze-

dłużony więc wykład oddziału trzeciego okazuje się dla dwóch pierwszych straconym. Złe, nie do uchylenia, niepewnie nie największe w zakładach prywatnych. Z resztą chcieliśmy tu jedynie wykazać możność równoczesnej nauki w trzech oddziałach i zaoszczędzenie sił naukowych dla tych głównie zakładów, którym mała liczba uczniów w ogólności lub szczególnego oddziału nie dozwala dla każdej klasy osobnego trzymać nauczyciela. Przy większej jednakże liczbie uczniów i w zakładach oględnie uorganizowanych, pozostanie zawsze korzystniejszą, dawać osobny wykład dla każdego oddziału i dla każdej klasy; boć część dziejów etnograficzna rozwija się najkorzystniej na podstawie chronologicznej, a synchronistyczna na podstawie pierwszych obudwu.

y

(ol/c.

®VST

Wiek pierwszy po Cfirystnsie.

' HP

s\ fźr1=^⁼⁵“',@F'⁵⁼⁼

li=i\

Część annalistyczna.

Kronika i historya.

Brytowie.

Geografia.

Roczniki.

Pogląd ogólny.

Królestwo perskie.

Wiek piąty po Chrystusie

179

Wiek szósty po Chrystusie.

Literatura.

Wiek siódmy po Ciirystasie.

Włochy.

Roczniki.

Kalifat Kordowy.

Roczniki.

Polska.

Roczniki.

Normandy a.

Chrześciaństwo.

Część annalistyczna.

Rok.

1.

W 30t.ym roku panowania pierwszego cesarza rzym-skiego, Oktawiana Augusta, narodził się w Betleem, w rzymskiej dzielnicy Judei, w ubóstwie JezusChrystus, ZbawicielŚwiata, którego przyjście od wieków zapowiedzieli prorocy starego zakonu. Narodzenie Chrystusa stanowi w dziejach świata epokę, czyli tak ważną chwilę, iż od niej rozpoczynają nową rachubę czasu, tak zwaną erę chrzęści ańską. Mędrcy ze wschodu, wiedzeni jasną na niebiosach gwiazdą, przybyli przez Jerozolimę do Betleem, i powitali tam nowonarodzone dziecię zbawicielem ludzkości.

Umieszczona na dziejobrazie gwiazda oznacza to zdarzenie.

Okrutny Herod, który wtenczas pod zwierzchnictwem Rzymian w Judei panował, słuchał zawistnie głośnych o zbawicielu wieści, i postanowił zabić Chrystusa, którego się jako przyszłego króla żydowskiego obawiał. W tym celu kazał on wymordować w Betleem wszystkie niewinne chłopięta, które jeszcze drugiego nie osięgły roku. Jezus uszedł tak okropnego wyroku ucieczką do Egiptu, i dopiero po śmierci Heroda wrócił do Nazaretu, gdzie był wychowany. Ze śmiercią okrutnego 2 Heroda kończy się królestwo żydowskie, wskrzeszone później od cesarza Klaudiusa na trzy jeszcze lata.

Korona żydowska z napisem „Herodes f” przypomina to zdarzenie.

W pierwszych po Chrystusie latach założył Mar bod, książę Mark o mano w (Germanów), który dawniej w wojsku rzymskiem służył, wielkie państwo na północnym brzegu średniego Dunaju, którego środkiem dzisiejsze były Czechy. Rzymianie chcieli zawojować

państwo Marboda, bo im się niebezpiecznem być zdawało, aleć po-

6. wstanie Illyrów i Dal maty ńc ów (ludów słowiańskich) znagliło Tyberiusa, pasierba Augustowego, do odwodu wojsk rzymskich od 10. Dunaju nad Adryatyk, gdzie powstańców pokonano po trzechletniej walce.

Cesarz Oktawian August pragnął olbrzymie państwo swoje, opasujące morze śródziemne nakształt wielkiego jeziora, powiększyć jeszcze podbojem Germanów. Wódz jego W arus wkroczył na czele legionów rzymskich do Germanii i zagnał się aż do te u-tob urg s k i e g o lasu. Aliści tam oskoczył go Arminius czyli Hermann, książę Cherusków, który przedtem w rzymskiem 9. służył wojsku, i pobił na głowę jego legiony. Nieszczęście to zrobiło na Auguście, którego rządy zresztą bardzo były mądre i umiarkowane, tak bolesne wrażenie, iż zapuściwszy na znak żałoby brodę i włosy, w boleści swej wykrzykiwał: „Warusie ! wróć mi legiony!” W pięć lat później umarł August, przeznaczywszy następcą po sobie pasierba swego Tyberiusa.

Tyberius był pełen obłudy, cliytrości i okrucieństwa.

^4 Następujące zdarzenie, jeszcze z czasów panowania Augusta, da nam najlepsze wyobrażenie o jego charakterze ponurym. Niemając w Rzymie przyjaciół i nielubiony od samego Augusta , udał się Tyberius na wyspę Rodus i tam w domku, nad brzegiem morza położonym, oddawał się naukom, zwłaszcza astrologii czyli wieszczbiarstwu z gwiazd. Jeden z otaczających go astrologów przepowiedział mu nader ważne rzeczy na przyszłość, i sądził, że mu się tern bardzo przypodobał. Natenczas zapytał się go Tyberius, ażali mu własna jego przyszłość jest wiadomą. Astrolog odrzekł bez wahania się, iż nic w tym względzie niema przed nim ukrytego. Wtem Tyberius, by mu pokazać że kłamie, wydał rozkaz rzucenia go do morza.

14

G e r m a n i k, synowiec cesarza, chciał Germanów przy-^ wieść do posłuszeństwa Rzymianom, jakto niegdyś ojciec jego 16. Druzus był uczynił. Przebył on zwycięzko wąwozy lasów teuto-

burskich, gdzie znalazł zbielałe kości poległych tam przed sześciąlaty Rzymian, i uroczyście je pogrzebał. Następnego roku 15. pobił on Arminiusa pod Idyzyawizem (Idisiavisus w pobliżu 16. dzisiejszego miasta Minden), alić zawistny sławie jego cesarz odwołał go śród zdobyczy. Tyberius przyznał mu zaszczyt tryumfu, poczem zaraz wysłał go przeciw azyatyckim barbarzyń-do Syryi, gdzie go (19) potajemnie otruć kazał.

com

Sławny poeta rzymski O w i d i u s, ozdoba złotego wieku ^0 literatury rzymskiej, umiera na wygnaniu wTomi, mieście położonem nad morzem czarnem poniżej ujścia Dunaju.

W trzy lata później umarł Tytus Liwius, słynny -jp dziejopis rzymski, a w sześć lat po nim

Grek Strabo, jeden z najuczeńszych geografów staro- 25.

żytności.

Jezus Chrystus przyjmuje chrzest w rzece Jordanie 30 od Jana, swego ]3oprzednika, i rozpoczyna swą boską naukę w30tym roku życia.

ą<

Jeden tylko w całem cesarstwie był mąż, który posiadał zaufanie Tyberiusa, i wielki wpływ na niego wywierał. Byłto Sejan, jego faworyt i naczelnik gwardyi cesarskiej czyli tak zwanych pretoryanów, rozprószonych przedtem po Italii, a odtąd przez Sejana w Rzymie połączonych. Sejan nakłonił cesarza do udania się na wyspę Kapri w Kampanii, a sam panował w Rzymie; i zdawało się, że on cesarzem, a Tyberius jedynie panem wyspy, na której przebywał. Nagle atoli postanowił cesarz zgubić swego faworyta. Poufny jego Makro ujął w tym celu pretoryanów darami w pieniądzach, uwięził go przy ich pomocy i kazał ściąć natychmiast. Połączenie 31. pretoryanów w Rzymie i pozyskanie ich pieli i ę d z m i jest dla dalszych dziejów rzymskich bardzo ważnym zdarzeniem, bo połączona gwardya stała się nadzwyczaj silną, podniecił jej chciwość i burzliwość, a naczelnik jej

5 GŁOWHAjfl

S przecinającym.

34.

37.

41.

ujrzał w ręku swych władzę niepoślednią, i uważany był w kraju za pierwszą po cesarzu osobę.

Dar pretoryanom uczyniony oznaczon jest mieszkiem w ręku, a ścięcie Sejana mieczem, głoskę

Pod panowaniem Tyberiusa, w onym czasie, kiedy Pontski Piłat był starostą żydowskim, oskarżon był Jezus Chrystus od żydowskiej sekty faryzeów, jakoby zwodził lud i przeciw Rzymianom podburzał. Śmiercią na krzyżu odkupił Chrystus grzechy ludzkości. Piotr t. j. opoka, pierwszy między apostołami, był jego namiestnikiem na ziemi, i na znak władzy swojej otrzymał klucze niebios. Następcy Piotra, biskupi rzymscy czyli papieże, odziedziczyli po nim tę oznakę namiestnictwa Chrystusowego na ziemi.

Tyberiusa zadusił poduszkami na łożu śmiertelnem Makro, naczelnik pretoryanów, poczem Kai i gul a t. j. bucik, syn Germanika, objął rządy cesarstwa. Był on większym od Tyberiusa tyranem, dręczył i mordował dla zabawy najniewin-niejsze osoby, a w szaleństwie swern mianował arcykapłanem Incytata, swego ulubionego, w złotych naczyniach karmionego konia, i chciał go nawet konsulem ogłosić. Kaligula posiadał dwie księgi, jedne nazwaną gladius t. j. miecz, drugąpuc/io t. j. puginał, w których zapisywał imiona nieszczęśliwych ofiar, na ścięcie lub zamordowanie przeznaczonych. Zagrożeni uprzedzili tyrana i zamordowali go.

Klaudius, wychowany między kobietami i wyzwoleńcami , był z natury bojaźliwy i słabego ducha. Chcąc sobie przywiązać pretoryanów, którym tron zawdzięczał, dał on każdemu z nich znaczny dar pieni ężny 15.000 sester-ców. Odtąd żaden cesarz rzymski nie mógł otrzymać tronu, nieobdarzywszy bogato burzliwych gwardzistów.

To opłakania godne zdarzenia, które było następnych wieków nieszczęściem, wyobrażone jest mieszkiem w ręku i napisem 15.000 sesterców (około 5000 Złp.).

Klaudius, mianując Heroda Agryppę Igo, wnuka okrutnego Heroda wielkiego, królem Żydów, wskrzesił dawne królestwo żydowskie. Po śmierci atoli A^yppy^

która we trzy lata nastąpiła , panowali znowu w Judei staro- 44.1 stówie rzymscy.

Panowanie Klaudiusa tem jest sławne, iż wódz jego Anius Plaucyus dał początek zdobyciu Brytanii, 43. nowej cesarstwa rzymskiego dzielnicy.

Klaudius powierzył starania rządowe Messalinie, swej nierządnej małżonce, i trzem wyzwoleńcom, którzy państwem dowolnie władali. Messalina zapomniała się do tego stopnia, iż w nieobecności cesarza oddała rękę ulubień- 48. cowi swemu Syliusowi, zaczem Klaudius ściąć ją rozkazał.

Inna jego żona Agryppina wtrącała się także w sprawy rządowe i wymogła na cesarzu, iż syna jej z pierwszego małżeństwa Nerona, z upośledzeniem własnego syna Brytanika, następcą po sobie przeznaczył.

Podane sobie ręce przypominają związek małżeński Messaliny z Syliusem, a przecinający je miecz, ich ścięcie.

Nero, zostawszy w 17tym roku życia jedynowładzcą 54. cesarstwa, uczuł się zrazu przy podpisaniu wyroku śmierci nieszczęśliwym, że się pisać nauczył, a później stał się największym ze wszystkich tyranów.

Nie wzdrygnął on się wcale, gdy powziął zamiar zamordowania własnej matki, władzycliciwej A g r y p p i n y. Udał on przed nią, że dla niej ucztę wyprawi i zwabił ją do siebie na wieś, gdzie ją najserdeczniej przyjął i pieszczotami jakby najlepszy syn obsypał. Potajemnie jednak wydał Nero rozkaz niegodziwemu służalcy Annicetowi, by ją utopił, a gdy się za- 59. mach ten nie udał, Annicetus zamordował ją.

Baodicea, królowa Icenów, którzy w dzisiejszych hrabstwach Norfolk i Suffolk we wschodniej Brytanii przebywali, niezdoławszy oprzeć się legionom rzymskim pod wodzą 61. Swetoniusa Paulina, w rozpaczy odebrała sobie życie.

Ręka z puginałem przeciw sobie obrócona.

Nero kazał ze swawoli Rzym podpalić, i podczas pożaru deklamował wiersze Homera o zburzeniu Troi. (Zbu- 64. | rżenie Troi miało miejsce w 12tym przed Chr. wieku. Homer,

ojciec poetów greckich, uwiecznił zdarzenie to cudnemi wierszami).

Uknuty przez Pi z on a zamach na życie cesarza został odkryty, i był dla Nerona pożądaną sposobnością skazania na śmierć wielu osób niewinnych, posądzonych niby o spólnictwo w spisku. Do tych należy słynny filozof Seneka, nauczyciel Nerona.

Umieszczony na książce płomyk przedstawia obrazowo szerzone pomysłami filozofii światło

prawdy.

66.

Winę pożaru stolicy zwalił Nero na chrześcian w Rzymie zostających, i srodze ich prześladował. Byłoto pierwsze prześladowanie chrześcian, w którem także apostołowie Piotr i Paweł męczeńską śmierć ponieśli.

W swej wygórowanej próżności zapragnął Nero sławy artysty i poety, i występował publicznie w Rzymie i Nea-polu w teatrze i cyrku. Udał on się nawet do Grecy i, gdzie go zaszczytnie przyjęto i wieńcami obsypano *, wiedzieli bowiem Grecy, jak wielkie niebezpieczeństwo im groziło, gdyby go nie podziwiali.

Przewrócona lutnia, symbol poezyi i śpiewu, maska, symbol sztuki dramatycznej, w której Nero chciał jaśnieć, i kilka wieńców, nagrody poetów i artystów, przypominają Nerona artystyczną próżność, która go w końcu zgubiła.

68.

Posłyszawszy, iż nietylko legiony galickie pod wodzą Windexa, lecz i pretoryanie przeciw niemu powstali, uszedł on z Rzymu, i na ucieczce postanowił życie sobie odebrać. Niemając atoli sam natyle siły, rozkazał obecnemu wy-ZAYoleńcowi, by mu gardło przeszył puginałem.

Powstałe żołnierstwo okrzyknęło po nim cesarzem Gal bę, 68. namiestnika Hiszpanii, który chciał przywrócić dawną karność i porządek publiczny, i odmówił pretoryanom podawanego zwykle przy wstąpieniu na tron daru. Aliści rozgniewane skąpstwem jego żołnierstwo zamordowało go.

Zdarzenie to przypomina mieszek ręką zatrzymany.

Zastąpił go w cesarstwie Oto, namiestnik Luzytanii 69. (Portugalii). Lecz niebawem powstały przeciw niemu legiony nadreńskie i okrzyknęły cesarzem wodza swego Witelliusa.

Natenczas Oto, przegrawszy bitwę pod K r e m o n ą, przeszył 69 się sztyletem po trzechmiesięcznem panowaniu.

Słynny żarłok Witellius skończył jeszcze sromotniej od 69 Otona, bo niebawem legiony naddunajskie wyniosły na cesarstwo dzielnego Wespazyana, zajętego naonczas wojną żydowską. Armia Witelliusa poniosła klęskę pod Kremoną, on 69 zaś sam zamordowany był w sposób okrutny.

Wespazyan należy do najlepszych wieku tego cesarzów, 69 jakoż wiele ran państwa rzymskiego zagoił. Słusznie wszakże zarzucają mu zbyteczną surowość względem Juliusa Sabina i szlachetnej żony jego E p o n i n y.

Mieszkańce Bata w ii, krainy germańskiej przy ujściu Renu położonej, powstali pod wodzą Cywila przeciw Rzymianom wkrótce przed wstąpieniem na tron Wespazyana, 0c i w połączeniu z Galami zamierzyli wskrzesić niepodległą do Galią. Powiodło się wszakże Rzymianom pod wodzą Cere-ala przywieść ich do posłuszeństwa po wygranej pod Trewirem (Augusta Tremrorum) bitwie.

7(

W tymże samym czasie nastąpiło wzięcie i zburzenie Jerozolimy, które Chrystus przepowiedział, płacząc nad niedolą miasta Dawidowego i Salomonowego. Surowe Rzymian rządy oburzyły Zy dó w tak dalece, iż przeciw nim powstali 61 i pięcioletnią zapalczywą wiedli z nimi walkę. Dzielny W e-s p a z y a n, wysłany od Nerona dla przytłumienia rokoszu, zdobył w trzecim roku wojny ich ziemię i czynił już przygotowania do oblężenia stolicy, gdy go cesarzem ogłoszono. Syn jego Tytus wziął nakoniec Jerozolimę po kilkomiesięcznym bohaterskim oporze, zburzył ją, i rozprószył Żydów po święcie, w czem spełniły się słowa Zbawiciela.

Tytus, który pod panowaniem ojca swego był naczelnikiem czyli prefektem gwardyi, i nieraz okazał się zbyt surowym , był tak łagodnym i mądrym monarchą, iż go błogą ludzkości nazywano rozkoszą. Krótkie jego rządy obfite były w nieszczęścia.

Okropny wybuchWezuwiusa zasypał potokami lawy *79. miasta Herkulanum, Pompei i Stabie. Słynny uczony Plinius Starszy chciał się przypatrzyć z blizka ternu straszliwemu igrzysku przyrody, i podsuną} się ku niemu nadmiar na okręcie, tak iż go wzmagające się wyziewy i dymy wulkanu zadusiły.

Następnego roku zniszczy} trzechdniowy pożar wielką 80. część Rzymu, a zaraza morowa porwała mnóstwo ludzi w stolicy i w kraju. Tytus okazał się w czasie tych klęsk prawdziwym ojcem narodu.

Pochodnia przypomina pożar, a trupia głowa zarazę.

81.

Brat jego Domicyan był panem dumnym i okrutnym. Największem jego ukontentowaniem było dręczenie ludzi zwłaszcza senatorów. Jeźli nie znalazł nikogo, na kimby mógł dogodzić swej żądzy męczenia, to muchy kłuł szpilkami.

94.

Domicyan rozkazał drugie prześladowanie chrze-ścian, i wydał apostoła Jana śmierci męczeńskiej, w której wszakże Jan święty cudownie ocalał.

Śmierć żydowskiego dziejopisa F1 a w i u s a J ó z e f a, nazywanego wtorym Liwiusem.

Domicyan zamordowany był w swej sypialni w skutek spisku, w którym własna jego małżonka Domicya udział 36. miała. Następca jego zgrzybiały senator N e r w a, przekonany, iż niebędąc wojownikiem, nie podoła sam swawoli pretory-38- anów, mianował spółrządcą ulubionego powszechnieTrajana, rodem Hiszpana, naczelnika niższo-reńskich legionów. Po śmierci Nerwy, która niebawem nastąpiła, został Trajan jedy-nowładzcą cesarstwa.

Geografia.

anice ;ym-, kie.

Granice cesarstwa rzymskiego obejmowały w tym wieku niemal cały naonczas świat znany. Granice te były po największej części naturalne: w E u r o p i e od zachodu Ocean Atlantycki począwszy od cieśniny Gibraltaru (Fretum Herculis) aż do ujścia Renu, od północy Ren i Dunaj (Danubius czyli Istcr), a od wschodu morze Czarne

(Pontus Euxinus); w Azy i od pomocy toz morze, a od wschodu i południa Eufrat i puszcza arabska; w Afryce nakoniec od wschodu morze Czerwone (Sinus Arabicus), od południa Etyopia i wielka puszcza libijska, a gdy i Mary tania w roku 44 została rzymską dzielnicą, od zachodu Ocean Atlantycki. Tak więc łączyli Rzymianie pod swem panowaniem najpiękniejsze, morzu Śródziemnemu (Marę mediterraneum), pryległe ziemie Europy, Azyi i Afryki.

Wyliczając w tymże samym kierunku pojedyncze państwa rzymskiego dzielnice, natrafiamy w Europie:

1. Hiszpanią z Luzytania.

August zrobił z Hiszpanii trzy działy: a) Hispania Tarraconensis obejmowała północną i wschodnią część półwyspu po obu brzegach Ebra (Iberus), z ludami Kalecyanów, Asturów, Kantabrów, Waskonów na północy i Keltibe-rów* w pośrodku, z miastami Tarraco (Tarragona), Ccirthago nova (Kartagena), Toletum (Toledo), Caesar Augusta (Saragossa), Bracara (Braga) i wyspami Balear-skiemi; b) Luzytania (dzisiejsza Portugalia z cząstką Hiszpanii zachodniej) po obu brzegach Tagu, między rzekami Durius (Duero) i Anas (Kwadyana), mieściła ludy Luzytanów i Keltyków * z miastami Augusta emerita (Merydą), Olisipo (Lizboną), Salamantica (Salamanką) •, c) Baetica (część Hiszpanii południowa) po obu brzegach rzeki Bcetis (Kwadalkwiwir) z miastami Gorduba (Kordową), Hispalis (Sewillą), Gades także Augusta Julia Gaditana (Kadyx) w pobliżu cieśniny Herkula czyli Gibraltaru.

” .Pierwotnymi Hiszp<inii i Galii mieszkańcami byli Iberowie, od których dzisiejsi B as ko- lU( wie pochodzą. W czasach przedhistorycznych przybyli do nich Keltowie i w połączeniu z nimi jfel dali początek Keltiberom. Keltowie rozszerzyli się po całej Europie zachodniej. Prócz Keltibe- cki rów i Keltyków w Hiszpanii byli głównemi ich szczepami Galowie i Belgowie w Galii, Bry-towie w Brytanii, Kaledończycy, Piktowie i Szkoci w Kaledonii (Szkocyi), Iwernowie w Hibernii czyli Jerne (Irlandyi), Helwetowie w dzisiejszej Szwajcaryi , Bojo wie w Bojohemum (Czechach), Go ty ni w czeskich górach olbrzymich, Windelikowie i Retowie (w dzisiejszej południowej Bawaryi i północnym Tyrolu), Norykowie i Tauryskowie w Nory kum , nakoniec Skordyskowie (nad niższą Sawą i Morawą w dzisiejszej Serbii).

2. Galii a transalpina (dzisiejsza Francya, Belgia i Szwaj-carya).

Galią podzielił August nadczęści a) Gallia N arbonensis, położona po obu brzegach Rodanu, między Alpami pomorskiemi (Alpes maritimae) i wschodniemi pasmami gór pirenejskicli, mieściła ludy Alobrogów i Wolców z miastami Narbo (Narboną), Tolosa (Tuluzą), Nemausus (Nimes), Massylia (Marseille), Vienna (Vienne)-, b) Akwitania, między Loarą (Liger), morzem Atlantyckiem i za-chodniemi Pirenejami, mieściła lud Akwitanów (iberyjskiego pochodzenia) z miastami Acaricum (Bourges), Limonum później Pictamum (Poitiers), Burdigala (Bor-deaux); c) G. Lugdunensis, między Loarą, Sekwaną i Sawonną, z ludami Eduów, Lingonów i Paryżanów, miała miasta Lugdunum (Lyon), Lutetia Parisio-rum (Paryż), Genabum, później Aureliani (Orleans)•, d) G. Belgie a, między Sekwaną, morzem, Renem i wyższym Rodanem, miała ludy Katalaunów, Sekwano w i Helwetów, belgijskiego czyli keltyckiego początku, a Batawów Ubiów i Trewirów, germańskiego pochodzenia, z miastami Yesentio (Besanęon)

Verodunum (Yerdun), Augusta Treiirorum (Trewir), Colonia Agrippińa (Kolonia), Mo-guntiacum (Hogtincya), Argentoratum (Strasburg).

3. Recya i Windelicya (dzisiejsza południowa Bawarya i Tyrol północny).

Recya miała na północy Dunaj, na wschodzie In (Aenus), a od południa i zachodu Alpy granicami. Augusta Vindelicorum (Augsburg), Reginum (Ratysbona po słowiańsku Rzezno), Brigantium (Bregencya), Pons Drusi (Bolzano czyli Botzen) i Tridentum były najznamienitszemi u Retów i Windelików miastami.

4. Noricum. (Noryk zajmował południową część dzisiejszego arcyksięstwa wyższej i niższej Austiyi z północną i środkową Styryą).

Rzeki Sawa (Sams), In, Dunaj i góra Cetius (Łysa góra czyli Kahlenberg) były naturalnemi Noryku granicami. Bojowie i Norykowie osiedlili przed wieki tę ziemię. Główniejszemi Noryku miastami były Jur ar ia (Salcburg), Bojodu-rum czyli Castrabataua (Passawa), Noreja, dawna Noryków stolica, między średnią Murą i Drawą (Murus} Drarus).

5. Italia.

Italia rozpadała się a) na Italią wyższą (Italia superior), od gór alpejskich aż po rzeczki Makrę i Rubikon, mieszcząc w sobie powiaty Liguryi, Wenecyi, Karnii, Istryi i Galii cysalpińskiej, zwanej także togata*) po obu brzegach Padu, z miastami Tergeste (Tryjest), Akwileją, Forum Julii (Fryaul), Patamum (Padwą), Mantuą, Mediolanum, Ticinum (Pawią), Augusta Taurinorum (Turynem), Rawenną, Bo-nonią, Mutina (Modeną), Parmą, Placencyą, Genuą, Nicaea (Nizzą); b) na Italią średnią (Italia propria), od Rubikonu i Makry aż do rzek Sylarus i Frento, z powiatami Etruryi, Lacyum, Kampanii, Umbryi, Picenum i Samnium, i miastami Luką, Florencyą, Rzymem, Ostyą przy ujściu Tybru, Tiburem (dziś Tivoli), Mi-zenum, Bajae, Neapolem, Herkulanum (nad którem dziś Portici i Resina stoją), Pompeją, Kapuą, Nolą, Benerentum (dawniej Malerentum), nakoniec wyspy lira (Elbę) i Capreae (Kapri); c) na Italią niższą (Italia inferior także Graecia magna) z powiatami Apulii, Kalabryi, Lukanii i Brucyi, a miastami Cannae, Brundusium, Tarentum, Heraclea, Rhegium, Consentia.

* Galia cysalpińska posiadała prawo obywatelstwa rzymskiego, a przeto prerogatywę, przysłu-źającą rzymskim tylko obywatelom, noszenia tak zwanej togi (sukni zwierzchniej). Ztąd poszło, iż ją w przeciwstawię do Galii transalpińskiej (Gallia braccata) Galią togata nazwano.

6. Sycylia.

Sycylią, najdawniejszą dzielnicę rzymską, nazywaną spichrzem Italii, oddzielała od Italii-niższej cieśnina messyńska (Fretum Siculum) i głośne u starożytnych wiry morskie Scylla i Charybdis. Najznamienitsze miasta tej wyspy były Mes-sana (Messyna), Catana (Katania), Syracusae (Siragossa), Agrigentum (Girgenti) i Panormus (Palermo). Do Sycylii liczono także wyspę Melite (Maltę).

7.    Sardynia i Korsyka.

Dzielnica ta nie miała w dziejach wielkiego znaczenia. Miasto Calaris (Ka-gliari) na południowem wybrzeżu było jej stolicą.

8.    Pannonia (dzisiejsze Węgry po prawym brzegu Dunaju z

wschodnią częścią Austryi niższej, Styryi i Krainy, tudzież Sławonią, Kroacyą i częścią prawego brzegu Sawy).

Pierwotnymi Pannonii mieszkańcami byli Pan nono wie, szczep rodu i 1 lyro-sibwiariskiego. Główniejsze u nich miasta były Vindobona (Wiedeń), Acincum (Buda), Carnuntum (w pobliżu niem. Altenburgu), Taurunum (Belgrad albo może Zemlin) i Sirmium.

9. 111 y ryki Dal macya (dzisiejsza Illyra i Dalmacya z Bośnią, Hercegowiną i północną Albanią).

Illyrowie i Dalmatyricy, szczep wielkiej Słowian rodziny, byli pierwotnymi kraju tego mieszkańcami, i przebywali w nim pospół z innemi ludami pochodzenia greckiego, italskiego i keltyckiego. Główniejsze u nich miasta były. Epidaurum (niedaleko Raguzy), Scodra (Skutari), Salona.

10. Mezya (dzisiejsza Serbia i Bulgarya).

Mezowie z sąsiadami swymi Gardanami i Tryballami byli pochodzenia trackiego. Tryballów wyparli w 4tym przedChr.wieku z zachodu na wschódMezyi keltyccy Skór dysk owie. Celniejsze Mezyi miasta były Tomi (nad morzem), Mar-cianopolis (Eski-Stambuł), Sardica (obok dzisiejszej Zofii), Dorostorum (Sylistrya), NicopolisSingidunum (w pobliżu dzisiejszego Belgradu).

11. Trący a.

W Tracyi przebywali oprócz głównego Traków rodu , ich pobratymcy Try-ballowie, zmieszani z osadnikami greckimi i przybylcami rodu keltyckiego. Apollonia nad morzem Czarnem, Byzantium (Konstantynopol), Iieraclea} Philippo-polis były ich główniejsze miasta.

12.    Macedonia.

Ku zachodowi od Tracyi, a na południu od Mezyi i Illyryku, rozlegała się między morzem Jońskiem i Egejskiem aż ku Grecyi Macedonia, której mie-szkańce illyrskiego i greckiego byli pochodzenia. Większe ich miasta były : Apollonia przy ujściu granicznej rzeki Nestus do morza Egejskiego, Thessalonica, Edessa, Pella, Pydna, Ambracya.

13.    A c h a i a (dzisiejsza Nowa-Grecya).

Achaia obejmowała północną Helladę, południowy Peloponez i przyległe wyspy morza Egejskiego i Jońskiego. Słynne jej miasta były: Actiurn, Teby, Ateny, Korynt, Argos, Megalopolis, Sparta.

14.    Kreta.

Wyspa ta stanowiła jednę dzielnicę wespół z Cyrenaiką (dzisiejszą zachodnią Barką w państwie Tripolis). Knossus na Krecie, Cyrene w Cyrenaice były jej największe miasta.

Nowa

dziel

nica.

15.    W ciągu wieku tego zdobyli Rzymianie Bry tanią (Albion1, która od roku 43go piętnastą w Europie stanowiła rzymską dzielnicę. Zrazu jednak panowanie Rzymian w Brytanii ograniczało się na południowo-wschodniem w}^spy tej pomorzu. Agrykola dopiero posunął tam (85) granice rzymskie aż po zatoki Kloty (Klyde) i Bo-

dotryi (Forth). Zdobytą część tej wyspy nazwali Rzymianie Britannia romana dla odróżnienia jej od Kaledonii (Britannia barbara).

Brytowie i Kaledończycy byli pochodzenia keltyckiego. Rzymianie znaleźli u nich miasta Eboracum, (York), Londinium (Londyn), Camalodunum (Kolcliester), zkąd południowo-wschodnią Brytanią na sposób rzymski organizować poczęli.

Sąsiednie Rzymian kraje w Europie.

Sąsie-

dnia

Germa

nia.

Germania częścią tylko zostawała w rzymskiej zawisłości. Rozróżnić tedy trzeba Germanią rzymską na lewym brzegu Renu, podzieloną znów na Germanią wyższą (superior), na południu od Moguncyi, i Germanią niższą (inferim), ku północy od tegoż miasta, tudzież Germanią na prawym brzegu Renu między Dunajem i morzem północnem, nazwaną od Rzymian Germania magna albo barbara.

Do tejto niepodległej Germanii, pragnąc ją ujarzmić, zaganiali się Rzymianie ze swych warownych nad Renem obozów aź po Wezerę (Visurgis) i Łabę (Albis), i zakładali tam swe warowne grody (na wzgórzach Taunus przy ujściu Menu, Aliso u źródeł Lipy, połączone gościńcem z Castra retera (dziś Xanthen nad Renem). Prócz Castra retera mieli Rzymianie inne jeszcze stałe tabory warowne (Castra sta-tiva) nad Renem, o których przy Galii mowa była. Od Ratysbony aż poza Men i Taunus ku Renowi poprowadzili Rzymianie wał utwierdzony (limes transrhenanus), broniący niw dziesięcinnych (agri decumates) przed napadami Germanów. Ziemię bowiem północną od żródłowisk Dunaju wzdłuż prawego brzegu Renu aż po rzekę Men (w dzisiejszem Badeńskiem i Wirtemberskiem) zaludnili Rzymianie weteranami i innymi osadnikami, którzy role te za opłatą dziesięciny (ztąd agri decumates) uprawiali. Niwy dziesięcinne należały poczęści do Recyi i Windelicyi, poczęści do Germanii wyższej lub niższej, według tego, do której przytykały dzielnicy. Wystawiony ku ich obronie wał graniczny (limes transrhenanus) wzniesiony był w ciągu tego i drugiego wieku, i dziś jeszcze w gruzach swych znany jest ludowi pod nazwiskiem muru diabelskiego (Teufelsmauer).

Leżąca poza granicami panowania rzymskiego Germania-Wielka, której wschodnią granicę Tacyt aż po Wisłę (Yistula) posunął, (bo wszystkie przebywające tam ludy, niewchodząc w ich narodowe pochodzenie, nazwał Germanami), graniczyła z wielkiem państwem Sarmatów. Sarmacya rozpadała się na europejską i azyatycką.

Wisła, morze Swewskie także Sarmackie (Bałtyk), Don (Tanais), morze Czarne, Dniestr (Tyras), Karpaty, Cissa (Tibiscus) i Dunaj stanowiły granice Sarmacyi europejski ej , którą Dniepr (Borysthenes) na dwie wielkie rozcinał połacie; Sarm acya zaś azyatycka mieściła się miedzy Donem, Wołgą (Rha), morzami Kaspijskiem i Czarnem, i sięgała na południu aż do gór Kaukazu. Najgłówniejszym szczepom Sarmatów czyli Sauromatów, którzy jak wieść niesie, z połączenia S cytów z Amazonkami *) początek swój wzięli, było miano Ja-

xomatów, przebywających w północno-wschodniej od morza Azowskiego (Palus Maeotis) stronie, RoxoJanów na północy od morza Czarnego, Bastarnów po obu stokach gór Karpackich, które od nich nazwę Alp Barstarnickicli przybrały, Jazygów między Cissa i Dunajem, nakoniec snąć i Alanów, przebywających zrazu w północnj^ch Sarmacyi azyatyckiej okolicach, później na Kaukazie.

Od niepamiętnych czasów nazywano Amazonkami wojenny lud niewiast, które pierwo- Arna. tnie na Kaukazie przebywały, i mężczyzn pomiędzy sobą nie cierpiały. Zabijały one z dzieci swych ZOnki. niewinne chłopięta zaraz po ich urodzeniu ; dziewczęta zaś ćwiczyły się od pierwszej młodości w napinaniu łuku, by w czasie podołały obrotom wojennym, do których je przeznaczano. Podobne wieści krążyły niejedno o scytyckich i azyatyckich, lecz i o afrykańskich Amazonkach.

Scy

towie.

nie.

Olbrzymie państwo Sarmatów powstało w wieku tym na gruzach większego jeszcze p ańs twa Scytów. Wyparci z nowej Sarmacyi Scytowie chronili się w góry Uralskie (Montes Hyperboraei), wracając do Azyi, zkąd przed wieki wyszli. Kie Scytowie atoli lecz Słowianie przebywali pierwotnie na rozległych siowia-Wisły, Dniestru i Dniepru równinach, które teraz Sarmatowie zajęli. Mamy tego dowody nietylko w geografa Ptolomeusa i dziejach Tacyta, którzy słowiańskim Wenedom (Wendom, Winidom) naznaczają siedziby nad Bałtykiem u ujścia Wisły, w obfitern w bursztyn pomorzu, a Ptolomeus, wyliczając ludy sarmackie o Serbach nawet wzmiakuje, ale nadto w Herodocie, którego opis przebywających nad Wisłą i Bugiem, od Scytów uciśnionych ludów Słowianom wyraźnie przystoi.

Dacya.

Między Dunajem, Cissą, Karpatami, Dniestrem i morzem Czarnem siedzieli Dakowie, policzani zwykle do szczepów rodu trackiego, podobniej jednak Słowianie. Sarmatowie uciskali Daków i sąsiadów tychże Getów, Dakowie zaś przeprawiali się na prawy brzeg Dunaju i pustoszyli przyległe prowincye rzymskie. Zarmize-getuza była stolicą państwa Dackiego.

Niektóre inne kraje europejskie znali Rzymianie wieku tego jedynie z imienia. Słyszeli oni coś o Chersonezie cymbryjskim (Jutlandyi), o Skandyi czyli Skandynawii (Szwecyi) i Nerygonie (Norwegii), które to ostatnie wyspami być mniemali. Za najodleglejszą Europy krainę poczytywali Rzymianie Thule (może Islandyą).

Dzielnice azy-atyckie.

Dzielnice rzymskie w Azyi.

1. Asia pro eon sul ar i s

z powiatami Myzyi, Lidyi, Karyi, Frygii i miastami Pergamum, Sardes, Smyrna, Ephesus, Miletus.

2. By ty ni a

z miastami Chalcedon, Nikomedya, Nicaea.

3. Galacya i Paflagonia.

Galatowie byli mieszańcami szczepu greckiego igalickiego czyli keltyckiego-nazywano ich też Galogrekami. Synope nad Pontem i Ancyra (Angora) wewnątrz kraju, były ich najcelniejszemi miastami.

4.    Kappadocya i Pont u s

z miastami Ikonium, Amazyą, Trapezus. Do Pontu należał także półwysep tau-ryjski (Chersones Taurica) czyli Krym z miastami Eupatoryą , Teodozyą.

5.    Pamfilia

z powiatami Izauryi i Licyi, naprzeciwko wyspy Rodus.

6. Cylicya

z miastem Tarsus naprzeciwko wyspy Cyprus.

7. Syrya

z powiatami Komagene i dawnej Fenicyi, i miastami Seleucyą, Antyochią, Lao-diceą, Emezą, Palmy rą, Damaskiem, Sydonem i Tyrem.

Judea czyli Palestyna

należała także do Syryi, miała wszakże niezawisłego od niej namiestnika. Słynne Palestyny miejsca były J er oz o 1 i m a, Cezarea, Betleem i Nazaret. Na południowo-wschodnim pograniczu Ziemi świętej ciągła się górzysta Idu me a, z której rodzina Heroda początek swój wzięła.

8.    Cyprus.

Wyspa ta połączoną była dawniej z Cylicyą.

9.    Dzielnica wysp (promnda insularum)

obejmowała niektóre Sporady i Cyklady ze stolicą Rodus.

Sąsiednie Rzymian kraje w Azy i.

Sąsiednia Kol-

W Azyi graniczyło państwo rzymskie z Armenią i w nieznacznej przestrzeni z małem królestwem Kolchidy, które w pewnym związku zawisłości od Rzymian chida. zostawało. Eufrat oddzielał dzielnicę rzymską Kappadocyą od Armenii, a nieco niżej Syryą od Mezopotamii, prowincyi państwa Partów, a jeszcze dalej na południu od Arabii.

Armenia

W północnej od Armenii stronie, na południowych stokach Kaukazu leżały i Partya. królestwa I bery i i Albanii, oddzielone od Armenii rzeką Cyrus (Kurem). Na południu graniczyła Armenia z rozległem państwem Partów, sięgającem na wschodzie i północy aż do Indu, rzeki Oxus i morza Kaspijskiego, a na południu do morza Indyjskiego, zatoki Perskiej i Arabii. Partowie, pobratymce Scytów, byli dzikim, konnym narodem i najstraszliwszym Rzymian wrogiem. Zastawiali oni się w boju dzielnymi łuczniki i obrotną jazdą, która udawaną ucieczką nieprzyjaciela nieraz w matnię wprowadzała. Hekatompylos było stolicą Partyi.

Indya.

Wody Indu oddzielały Partyą od Indy i, z którą Rzymianie od chwili zdobycia Egiptu weszli w związki handlowe. Indye rozpadały się na kraj z te; strony Gangu (India intra Gangern), z którego starożytni znali wybrzeże zachodnie (Malabar) i wyspę Taprobane (Ceylon), tudzież kraj z tamtej strony Gangu (India extra Gangern) } do którego policzano graniczącą ze wschodnią Scy-tyą Serykę, ziemię najodleglejszą, o której w starożytności słyszano.

O wszystkich wszakże tych krajach posiadali starożytni powierzchowną jedno

wiadomość.

Dzielnice rzymskie w Afryce.

Dzielnice afrykańskie.

1.    Egipt (dzisiejszy Egipt z częścią Nubii północnej)

mieścił w sobie Alexandryą, Memfis (o milę powyżej dzisiejszego Kairu), Teby i wiele miast innych. Na zachodzie od Egiptu leżała

Libia, Marmaryka i Cyrenaika,

które z Krętą jedne stanowiły dzielnicę.

2.    Afryka właściwa i Numidya

ciągła się wzdłuż pobrzeża morza Śródziemnego od Cerenaiki do Maurytanii, z miastami Kartaginą, Zamą, Utyka i Hippo. W roku 39tym utworzył Kaligula z Numidyi oddzielną prowincyą.

Roku 44go pozyskali Rzymianie

Nowa

dziel

nica.

Ziemie

sąsie

dnie.

3.    M aury ta nią

potęgą oręża, i zamienili ją w nową dzielnicę cesarstwa. Maurytanią podzielono na dwie części. Zachodnią nazwano Tingitana ze stolicą Tingis, wschodnią Caesariensis ze stolicą Cezarea.

Maurytania graniczyła na południu z Getulią, Egipt z Etyopią inne zaś dzielnice afrykańskie z wielką puszczą libijską.

Stan

dzielnic.

Co do stanu dzielnic przyznać trzeba, iż się za cesarstwa polepszył. Od chwili przeniesienia najwyższej władzy z ludu na monarchę, Italia przestała być panią reszty dzielnic ujarzmionych⁻, było bowiem interesem panujących, zaprowadzać w całem państwie administracyą jednolitą i zapobiegać nadużyciom namiestników. Najzyskowniejsze jednak w dzielnicach posady pozostały jak przedtem w ręku rodzin znamienitszych, i stolica pochłaniała jak dawniej, a przy wzmającycli się zbytkach w wyższym nawet stopniu, zebrane skrzętnie na prowincyi bogactwa. August podzielił prowincye na książęce i senatorskie (Provinciae principis et Provinciae senatus). Do ostatnich liczono zdobyte dawniej żecei se-i zupełnie uspokojone dzielnice, tak Betykę, Galię narbońską, Sardynią i Korsykę, Sycylią, Macedonią, Acliaję, Azyą, Bytynią, Kretę, Afrykę i Numidyą. Na czele dzielnic senatorskich stał namiestnik z tytułem Prokonsula, w książęcych zaś, które jedynie grozą oręża w posłuszeństwie utrzymane być mogły, mianowany od cesarza Legat z władzą pretorską. W dzielnicach pogranicznych zaprowadzili cesarze obfitą w następstwa zmianę. Za czasów rzeczypospolitej nie naru- niczne. szano wewnętrznych ustaw zdobytego kraju, i uważano przymierzeńcem zhołdo-wanego króla, obowiązanego jedynie do stawienia w czasie wojny pewnej liczby ludu zbrojnego. Podobna Rzymian polityka okazała się oględną i dla państwa korzystną, bo przymierzeńcy ci stali nakształt przedniej straży u bram rzeczypospolitej , nie dozwalając przystępu do niej sąsiednim Barbarzyńcom. Cesarze atoli (Klaudius, Wespazyan), pragnąc imiona swe wojenną uwieńczyć sławą, rozwiązali niektóre z tych państw sprzymierzonych, przez co zetknęli się bezpośrednio z Barbarzyńcami, i wystawili państwo na nowe z nimi walki, których można było uniknąć.

Dzielni

ce ksią-

nator-

skie.

Dzielnice pogra-

Kronika i historya.

Cesarstwo rzymskie.

Okta

wian

Au-

Przejście z rzeczy-

pospoii-wał, iż zamiary jego opanowania władzy najwyższej naj pomyślniej-sai-stwT szym uwieńczone były skutkiem. Łagodność jego i spaniałomyślność jednały mu przywiązanie ludu, a przyjaciel jego Agryppa pokonał spółzawodnikajego Antoniusa wwalnej podAkcyum bitwie. Zwycięztwo pod Akcynm złożyło w ręku Oktawiana najwyższą państwa rzymskiego władzę. Gdy potem Oktawian w tryumfie do Rzymu powracał, nadał mu senat tytuł Imperatora, oznaczający militarną cesarza władzę i moc wydawania wojny i zawierania pokoju, miano-

Oktawian był synem Kaja Oktawiusa, poważanego senatora, i Atcyi, której matka Julia młodszą była siostrą Kaja Juliusa gust Cesara, słynnego wodza, męża stanu i dziejopisa. Rzadkie Okta-^31 wiana przymioty i piękne talenta jednały mu Cezara względy, tak do iż go przysposobił i głównym naznaczył dziedzicem. Odtąd przyjął 14 Oktawian imięKaj a JuliusaCezara Oktawiana. Miałon czynny p° chr. U(jzia| w ruchach politycznych, które sprowadziły upadek rzeczypo-spolitej rzymskiej, przyczem tak oględnie i roztropnie sobie postępo-

2. wrześ

3    31

pd. Chr.

Tytuł

impera- wał go d o ż y w o t n y m przewodnikiem senatu (princeps),

tora i na-P stepne.

nego

pamięci. August pragnął owładnąć monarchią nieznacznie, unikając wszelkiej zewnętrznej okazałości; nie naruszał więc uświęconych

nieustannym trybunem ludu, co uświęcało osobę jego i nadało mu moc powstrzymy wania uchwał senatu, zgromadzeń narodowych i magistratów, cenzorem czyli strażnikiem obyczajów, prokonsu-lem czyli najwyższym zawiadowca dzielnic (imperium proconsulare), arcykapłanem (Pontifex maximus) czyli najwyższym spraw religijnych przewodnikiem, i nadał mu nakoniec dożywotną władzę konsularną. Oktawian oświadczył w senacie, iż złoży te dostojeństwa, przyjął je jednak natychmiast na usilne wszystkich prośby. Senat , zdumiony jego umiarkowaniem , zaszczycił go mianem Augusta, co oznaczało męża uświęconego i nad innych wzniesio-i ósmy miesiąc roku Sexlilis nazwał Augustem ku jego

Formy wiekami nazw i form republikańskich, przezco jednak istniejącą formę kańskie, rządu uczynił czczeni złudzeniem. Rzeczywiście bowiem zawisł był

los kraju od osobistych monarchy zalet i skłonności, a senat zamienił się w machinę, służącą jedynie do nadania pozoru prawowitości rozporządzeniom cesarskim.

Senat ograniczył August z 1000 na 600 członków, wybieralnych nie już z samych tylko Rzymian , ale także z pomiędzy znamienitszych obywateli w dzielnicach. Oktawian starał się o podniesienie senatorów w opinii publicznej różnemi sposoby. Senatorowie liczyli najmniej 25 lat wieku i wykazywali milion sesterców (około 400.000 zip.) majątku. Senat zgromadzał się rzadko, zastąpiony zwykle odnawianym co sześć miesięcy wydziałem czyli tajną radą cesarza (consilium principis). Właściwą wszelako radę monarchy składali jego przyjaciele (amid et comites). Z tych trzej najsłynniejsi A gryp pa, mąż szlachetny i bezinteresowny, prawy syn ojczyzny i orędownik umnictwa pięknego, Mecenas, którego imię jako znawcy i opiekuna umiejętności i sztuki, w przysłowie nawet przeszło, nako- Zgroma-niec uksztalcony Mes sala są ozdobami Igo przed Clir. wieku. Czynności zgromadzeń ludowych ograniczały się na wyborze urzędników przez aklamacyą, lecz niebawem i ta prerogatywa przeszła do senatu, wykonywającego oraz władzę prawodawczą. Gdy atoli cesarz miał prawo wyboru senatu, niemniej inicyatywę przy wszelkich zgromadzeniach, przeto zakres działania senatu był bardzo ścieśniony. Posiadał wprawdzie senat wielkiej wagi prawo wyboru następcy wyboru panującego; zrazu jednak przestawano na przeznaczonym od poprzednika wybrańcu, a później przywłaszczyli sobie pretoryanie prawo wyboru monarchy. Do sądownictwa powoływał cesarz obywateli klas różnych, i tylko sądy karne powierzył senatowi i prefektowi miasta. Zdarzało się jednak iż Oktawian sam zasiadał w sądach.

Senat.

Bada ce

sarza.

dzonie

naro

dowe.

Prawo

monar

chy.

Magi-

stare.

Nowe.

Magistratury dawne przybrały za cesarstwa postać czczych dostojności i zaszczytów. Konsulowie przewodniczyli wprawdzie obradom, alić August posia- stratury dał konsulat dożywotny. Preto rowie, po konsulach głównie zaszczyceni, trzymali jak przedtem pierwsze w sądownictwie miejsce, tożiEdylowie nie przestawali przewodniczyć igrzyskom i dozorować budowli publicznych, a Trybuni zastępować w pewnym względzie prawa ludu, ale zakres ich działania ścieśniał się cox⁻az więcej. Zarządzający skarbem Kwestorowie, podzieleni w początkach cesarstwa na kwestorów książęcia, miasta i dzielnic, ustąpili później cesarskim Prokuratorom. Cenzurą zajmował się sam sesarz. Natomiast powstały nowe magistratury, wzrastające z każdym dniem w znaczeniu. Prefekt miasta (prcefectus urbi) czyli gubernator Rzymu wykonywał w imieniu cesarza władzę policyjną, przysłużającą dawniej edylom, i objął część sądownictwa karnego i apelacyi. Prefekt pretoryanów (prcefectus prcetorio) czyli naczelnik gwardyi cesarskiej stał zrazu pod względem znaczenia poza prefektem miasta, wzbił się atoli już pod Tyberiusem do pierwszej po cesarzu godności, stanął bowiem na czele całej administracyi wojskowej i zastępował nawet cesarza w radzie w czasie tegoż nieobecności.

Siły wo-

Armią przeistoczył August w nieustającą potęgę wojenną, ustalając liczbę jej po ukończonej wojnie na 25ciu legionach. Legion składał się z lOciu jenne. kohort po 600 ludzi, w całości przeto z 6000cy żołnierza i 300 jazdy w dodatku. Armia konsularna liczyła zwykle dwa legiony, z któremi łączyły się silne oddziały wojsk posiłkowych, dostawiane od przymierzeńców z rzymskim na czele wodzem (prcefectus socionm). Cesarz naznaczył pretoryanom 16, innym woj-

skom 20 lat służby, nienagradzając wysłużonych jak przedtem posiadłościami w ziemi, lecz pewną sumą pieniężną. Cała więc liczba wojska włącznie z marynarką, złożoną ze 100 do 300 okrętów wojennych, i jej załogą, dopełnianą po większej części z obywateli uboższych, wyzwoleńców i cudzoziemców, nie wynosiła spełna 200.000 ludzi. Legiony rozstawione były po większej części po granicach cesarstwa w tak zwanych stałych taborach (castra statwa) nad Renem, Dunajem i Eufratem. W stolicy nie trzymał' August licznej załogi, nieobawiając się rokoszu pospólstwa, zadowolonego igrzyskami, pieniędzmi i innemi dary. Prócz legionów utworzyli sobie cesarze stałą gwardyą przyboczną, złożoną z lOciu kohort pretoryańskich. Cała atoli armia przestawała być szczerym wolnego obywatelstwa zastępem już ze schyłkiem rzeczypospolitej; ustawał albowiem obowiązek służby wojennej dla wolnj^ch obywateli a nawet dla przymierzeńców. Poczęto zasilać armią n aj em ni kam i różnych narodowości, którzy nie ojczyźnie ale żołdowi służyli, i dla których boje wojenne były rodzajem zarobku. Krom żołdu dostawali żołnierze w nagrodę korony, broń honorową, część łupu a niekiedy przekazy na posiadłości ziemskie; naczelników zaś zaszczycano tryumfem, ucztami i innemi festyny.

Skarbo

wość.

Oglę

dność

Augusta

August pozaprowadzał nowe podatki, boć nowa administracya mo-narchiczna wymagała większych niżeli republikańska wydatków. Prócz skarbu państwa zaprowadził August skarb wojskowy, z którego armią opłacano i żywiono. Fiskus czuwał nad dochodami książęcia. Dla zapobieżenia uciskowi i nadużyciom urzędników, zamieniono podawane im dotychczas dostawy w naturze na stałą płacę ze skarbu.

August był pod każdym względem rządcą wzorowym. Umiał on pokrywać zręcznie swoje zamiary i korzystać z talentów i namiętności otaczających go osób. Władzy zaś swej używał on zawsze oględnie i z umiarkowaniem. Był on orędownikiem umiejętności i gromadził na swym dworze najsłynniejszych wieku swego uczonych i poetów: Horacego, Wir gila i wielu innych. Sam nawet pisał wiersze, a złoty wiek piśmiennictwa i umnictwa rzymskiego słusznie jego nosił imię. O materyalne dobro mieszkańców starał się August wspieraniem rolnictwa, chowu bydła, handlu i przemysłu, pobudzał przemy słowo ś ć Galów, chów owiec Hiszpanów, krzewienie winnj ej latorośliItalów, tudzież rolnictwo Egip-cyan iSycylian do naśladowania godnej, nader korzystnej czynności, zakładał gościńce i zdobił kraj pięknemi gmachami. W budownictwie wspierał go głównie A g r y p p a, który wystawne zaprowadził wodociągi, postarał się o wyczyszczenie kloak miasta, i słynny wzniósł Panteon, świątynię ozdobną w posągi licznych bożków, dzisiejszy kościół chrześciański Santa Maria Rotonda.

Domowe

życie

Augusta

Nie we wszystkiem jednak sprzyjało Augustowi szczęście. Cynna godził na jego życie. August przebaczył mu spaniałomyślnie i znalazł w nim na przyszłość przyjaciela, damach atoli ten i klęska

legionów rzymskich w lesieteutoburskim nie zatruwały go o tyle, ile nieszczęścia w łonie własnej rodziny. August miał z drugiej małżonki swej Skrybonii jedyną córkę Julią, oddaną wcześnie rozpuście. Marcellus, syn szlachetnej Oktawii, siostry Oktawiana, poślubił ją, lecz umarł niezadługo (23 pd Chr.), niezostawiwszy potomstwa. Natenczas użyła Liwia, trzecia Oktawiana małżonka, wszelkich sztuk podstępu dla pozyskania synom swoim z pierwszego małżeństwa, Ty berowi i D ruzowi, zrazu znamienitych posad w administracyi, a później może pierwszemu z nich i tronu. Oktawian nie sprzyjał jednak pasierbowi swemu i uważał przyjaciela swego Agryppę, któremu Julią, wdowę po Marcelu zaślubił, przyszłym po sobie następcą. Alić Agryppa, zostawiwszy z małżeństwa tego 3 synów i 2 córki, umarł już 12 r. pd Chr., zaczem Liwia postanowiła połączyć ożenkiem Tyberiusa z Julią, i zapewnić mu w ten sposób nadzieję następstwa. Dorastali jednak synowie Agryppy (Kajus i Lucyus Cezar), mający przed Tyberem pierwszeństwo. Obaj umarli nagle, a na Liwii ciężyło podejrzenie, że ich potajemnie otruła. W końcu przysposobił August Tyberiusa i ogłosił go następcą pod warunkiem, by ze swej strony przysposobił syna Druzowego, pełnego nadziei Germanika, i do współrządów przypuścił. August przysposobił także jedynego wnuka swego, Agryppę pogro-b o w c a, który wszakże, źle od matki prowadzony, postępowaniem swojem stał się niegodnym łaski dziadowskiej, i na ustronną wyspę morza śródziemnego był wygnany. I matka jego Julia opuścić musiała stolicę dla nierządnego życia, i umarła w nędzy na wygnaniu w Rhegium (14 po Chr.), zaraz po wstąpieniu na tron trzeciego jej małżonka. August umarł w No li w Kampanii, gdzie się dla poratowania zdrowia był udał, w 45tym roku swego panowania a w p4 76tym życia. Umierając zażądał on, tak opowiadają, zwierciadła, przyczesał się i zapytał przytomnych, czy dobrze rolę swoją odegrał.

19. sierp. -

Gdy go pod tym względem uroczyście zapewniono, „wiec poklaskuj-cie” odrzekł „już ją skończyłem.” Powiastka ta, bądź pewna bądź zmyślona, znamionuje trafnie charakter Augusta i jego polityczną oględność.

37.

Germa- 1 nik.

Zaraz po zgonie Augusta zgromadził Tyberius senat dla odczy- Ty-tania mu ostatniej woli cesarza. Senat policzył Augusta w poczetberius bogów, i złożył hołd nowemu monarsze. Tyberius udawał zrazu, iż nie podoła ciężarom rządowym, i dopiero w skutek nalegania senatu przyjął najwyższą władzę, którą zrazu sprawiedliwie i łagodnie sprawował. Germanik bowiem, którego August postawił był na czele

znacznej potęgi wojennej, walczył’ naonczas zwycięzko w wojnie z 14 Germanami, i posiadał w wysokim stopniu zaufanie wojska i ludu. do Germanik tedy mógł dlań stać się niebezpiecznym; to też Tyberius 16- panował bardzo oględnie i sprawiedliwie, i między innemi odrzucił zawnioskowany podatek temi słowy: „Dobry pasterz strzyże swe owce ale icb nie zdziera.” Pochlebcom zaś i donosicielom (ddatores) odpowiedział, iż w wolnem państwie i języki wolne być powinny. Ztem wszystkiem wyglądał on niecierpliwie sposobności oddalenia Germa-nika od legionów w Germanii walczących. Gdy tedy potrzeba germańska nową oręż rzymski uwieńczyła sławą, ale pozyskane przez 17. nią korzyści nie odpowiadały łożonym na nią wydatkom, odwołał Tyberius synowca swego do Rzymu, gdzie go pysznym zaszczycił tryumfem. Zaraz atoli po tej uroczystości wysłał go cesarz na wschód do Syryi, gdzie miał powstrzymać dzikich barbarzyńców 19. zagony, i tam mu potajemnie śmierć zgotował. Pizo, namiestnik Syryi, miał być jego zabójcą. Pociągnięto go do odpowiedzialności, i znaleziono w więzieniu bez życia, które albo sam sobie odebrał, albo z rozkazu cesarza utracił.

Scjan

23.

Połączenie gwardyi w Rzymie.

Po śmierci ulubionego powszechnie Germanika wystąpiła na jaw przyrodzona srogość Tyberiusa w całej otwartości. Sej an, jego ulubieniec, naczelnik gwardyi cesarskiej, umiał pozyskać jego zaufanie, i podniecał tyraństwo jego do bezustannych okrucieństw. Nakłonił on cesarza do połączenia w Rzymie rozrzuconych po Italii kohort pretoryańskich, i utwierdził w ten sposób despotyzm cesarza, pozornie wszakże tylko, bo rzeczywiście uczynił go zawisłym od pretoryanów i ich prefekta. Okoliczność ta stała się obfitą w następstwa, bo połączenie w jednym punkcie wszystkich oddziałów pretoryańskich podniosło władze i znaczenie ich naczelnika, którego odtąd za drugiego w cesarstwie poczytywano władzcę. Odonej pamiętnej chwili nie zrażał się już Tyberius żadnem okrucieństwem, a podejrzliwość jego wymagała tysiące krwawych ofiar. Wszędzie atoli ścigały go wyrzuty sumienia i obawa, żywiona starannie przez Sejana, który go w podejrzliwości i tyraństwie utrzymywać umiał.

Moralny Rzymian

upadek, sywać chcieli. Rzymianie bowiem upadli już byli tak głęboko pod względem

Niesprawiedliwem wszakże byłoby twierdzenie gdybyśmy jedynie złośliwości i tyraństwu cesarza i jego faworyta wszystkie ich okrucieństwa przypi-

moralnym, iż srogości pana swego szerokie przedstawiali pole, a niekiedy nawet ^ upodleniem swojem okrucieństwa jego wywoływali. Rozkosze ziem- f skie i zbytki stały się celem życia większej części Rzymian, a zupełna ludu zepsutość dozwalała pochlebstwu,' potwarzy i szpiegostwu formalne wieść rze-

mioslo. Zepsucie to wzmagało się jeszcze, ile że cesarz wlasnem postępowaniem dawał prykład zgorszenia.

Sejan.

Sejan podniecał namiętności cesarza, i mimo wzrastającej tegoż podejrzliwości wywiera! nań wpływ wielki. Korzystał on ztąd bezustannie ku rozszerzeniu swej władzy, i potrafił nawet obudzić w duszy tyrana podejrzenie na jedynego syna cesarskiego Druzusa, 23. którego jako zawadę trucizną z drogi usunął. Sejan nakłonił nareszcie cesarza do opuszczeni a Rzymu i udania się na wyspę Capreae 26. (dziś Kapri przy Neapolu), by tam chuciom swym i opilstwu bez przeszkody mógł hołdować. Inni utrzymują, iż Tyberius dobrowolnie udał się pod łagodne kampańskiej wyspy niebo, by ukryć przed oczyma pospólstwa twarz brodawkami zeszpeconą i postać swą wychudłą i zgarbioną. Kiedy więc cesarz, mimo podeszłego wieku, oddawał się w Kapri bezwstydnym zdroźnościom, pracował Sejan w stolicy nad wykonaniem jego srogich rozkazów i przeprowadzeniem własnych planów zdradzieckich. Nakoniec ocknął się cesarz, przestrzeżony od nieprzyjaciół wszechwładnego ministra, a nadto staraniem się Sejana o rękę cesarskiej księżniczki w podejrzeniu utwierdzony, i postanowił nagle zgubić swego faworyta. By go atoli tern pewniej dosięgnąć, przyzwalał on pozornie na zamierzony ożenek z księżniczką, a potajemnie wydał poufny rozkaz Makronowi uwięzienia go. Zwabiono więc Sejana do senatu pod pozorem zaszczycenia go nową dostojnością, a Makro okazał tymczasem pretoryanom nominacyą swoją na naczelnika gwardyi, obdarzył każdego z nich znacznym datkiem pieniężnym (około 1500 złp.) w imieniu cesarza, i przedłożył potem senatowi rozkaz cesarski. Uwięziony Sejan został natychmiast ścięty. Mściwy atoli wyrok cesarski, 31. niezadowolon ofiarą jego osoby, skazał na śmierć, niewinne dzieci jego, krewnych, przyjaciół a nawet i znajomych. We dwa lata po- 33. źniej nie uszła srogości jego szlachetna Agryppina, wdowa po Gennaniku, z dwoma swymi synami.

Koniec

beriusa.

Tyberius zachorował w78mym roku życia, udawał jednak zdrowego, i kazał czynić przygotowania do powrotu do stolicy. Po drodze Ty-atoli napadła go tak ciężka niemoc, iż go za zmarłego poczytano. W chwili tej złożył Makro i cały obecny dwór Tyberiusa hołd K aj o w i Cezarowi Kaliguli, trzeciemu Gennanika synowi, i wiernemu towarzyszowi zdrożności cesarskich. W tern rozeszła się wieść, iż Tyberius żyje i że nawet jeść zażądał. Wieść ta przeraziła Makrona i Kaligulę, którzy, zapobiegając grożącemu sobie

3*

16 marca

36.

ztąd niebezpieczeństwu, kazali zadusić poduszkami umierającego starca.

Kali

Ta zmiana w osobie monarchy uwolniła wprawdzie państwo od tyrana, ale miejsce jego zajął większy nierównie okrutnik. Był nim

gula

37 Kajus Cezar, nazwany żartobliwie od żołnierzy, w których obozie d0 w Galii urodził się i wychował, Kaligulą (bucikiem) po wojsko-

41.

Jego rozrzutność.

Jego

okru

cień

stwo.

wych butach jakie lubiał przywdziewać. Tyberius, pominąwszy jego dowolne i tyrańskie rządy, skarbowość przynajmniej prowadził dzielną ręką, ale panowanie Kaliguli było nieustannym prawie ciągiem zepsutej i szalonej fantazyi. Podobnie jak Tyberius, okazywał się Kaligula zrazu oględnym i sprawiedliwym, wygnał z miasta niegodnych donosicieli, karał niesumiennych urzędników, i odrzekł, gdy go o uknutym na życie jego spisku uwiadomiono, iż sobie żadnej nie przypomina niesprawiedliwości, którąby na to zasłużył. Tak szlachetnym okazywał się Kaligula, dopóki nie wyczerpał odziedziczonego po swym poprzedniku ogromnego skarbu (przeszło 800,000.000 złp.) na uczty igrzyska publiczne i dary pospólstwu, co już w dziewiątym miesiącu panowania jego nastąpiło. Natenczas dobry humor nieograniczonego władcy ustąpił przyrodzonym jego nieludzkim namiętnościom, które w całej wybuchły srogości. Kazał on zamordować spółrządcę swego Tyberiusa, syna otrutego za Sejana sprawą Druzusa, po nim prefekta gwardyi Makr o na, dalej wielką część krewnych swoich i mnóstwo niewinnych osób, i żałował wkońcu, iż cały naród rzymski jednej tylko nie ma głowy, aby ją jednym zamachem mógł uciąć. Nieraz mordował on lub dręczył ludzi jedynie dla rozrywki. Razu jednego podczas uroczystości poświęcenia mostu, który miał półtorej mili długości i łączył pobrzeźe Kampanii z wyspą Bcijae, a który Kaligula, pragnąc naśladować Xerxesa, jedynie dla dogodzenia próżności swej wystawił, kazał on mnóstwo zgromadzonego na nim ludu do morza wpędzić i utopić. Podczas uroczystości tej chełpił on się w swej próżności, iż morze w ziemię a noc w dzień zamienił, bo całą okolicę kazał rzęsisto

Jego wy-

górowa- oświetlić. W wygórowanej do szaleństwa próżności mienił on się

na

proż'wnet tym wnet owym bożkiem, kazał sobie budować świątynie i

ność,

w nich ofiarować. Ulubionemu koniowi swemu In cytatowi wystawił on stajnię z marmuru z żłobem ze słoniowej kości, przyprowadzał go niekiedy do swojego stołu i karmił pozłacanym owsem. W napadzie rozrzutnego obżarstwa kazał on roztopić kosztowne perły w przygotowanej do stołu swego polewce. Raz przyszło mu na myśl założyć miasto na szczytach alpejskich, to znów prze-

ciąć międzymorze korynckie i w ten sposób imię swoje uwiecznić. W pragnieniu sławy wojennej stanąć on na czele wyprawy germańskiej, kazał skrapiać i zamiatać przed sobą gościńce w Galii, by się w pochodzie nie zaprószył, poczem przeprawił się przez prawy. Ren, lecz juz po kilku dniach wrócił, nie zajrzawszy nawet nieprzyjacielowi w oczy. By znów chwilowo zapełnić wypróżniany bez ustanku skarb publiczny, kazał on oskarżyć o zdradę stanu kilku znamienitych Galów, i zagrabił ich majątki. Bawiąc w Galii, przedsięwziął Kaligula jeszcze wyprawę na Brytów, rozstawił nad morzem wojska w szyku bojowym, i kazał im zbierać wyrzucone na brzeg małże, na znak odebranej od pokonanego morza dani. Po tej śmiechu godnej potrzebie wrócił on w tryumfie do Rzymu, podczas którego połapanych po drodze rosłych Galów, przebranych za jeńców germańskich, do miasta wprowadził. Nie przebierał on wcale pomiędzy środkami, gdy szło o pieniądze, na któ- środki rych mu przy jego rozrzutności i zbytkach niemal zawsze zbywało-Groźby, mordy, pozwy sądowe, licytacye sprzętów pałacu cesarskiego, przewiezionych z Rzymu do Galii, przyczem sam wziął na się czynność woźnego i ceny artykułów rozgłaszał, fortele nawet fałszywego gracza przynosiły mu summy ogromne. Zamierzył on liczne jeszcze przedsięwziąść mordy, jak się o tern z dwóch po jego śmierci znalezionych książek (gladius i pugio) przekonano; zagrożeni atoli stycz. utratą życia słuźalce tudzież oficerowie gwardyi Cherea i Sab i- 41. n u s zamordowali go.

Jego wy.

napeł

niania

skarbu.

Senat chciał wynagrodzić morderców i wskrzesić rzeczpospolitą; ale pretoryanie ofiarowali cesarstwo Klaudiusowi, stryjowi Kaliguli, bratu dzielnego Germanika.

Klau

dius

Dar od tronu.

Tyberius Klaudius Cezar ukrył się w pałacu podczas zamordowania synowca, i wahał się przyjąć najwyższą władzę, gdy go ^ żołnierze z kąta wyciągli i cesarzem powitali. Niebawem wszakże, do zachęcony od swych przyjaciół, nabrał on otuchy, przyjął cesarstwo, 54. i obdarzył każdego żołnierza znaczną sumą pieniężną (15.000 sesterców czyli około 5000 złp.); zaczem go i senat uznał, gdy nawykłe do darów i igrzysk publicznych pospólstwo głośno monarchy żądało. Odtąd żaden już cesarz nie zasiadł na tronie rzymskim, bez wyczerpania skarbu publicznego. Klaudius posiadał znajomość literatury łacińskiej i greckiej, ale słabego był ducha i postanowienia. Panowanie jego zaczęło się pięknie, podobnie jak dwóch jego poprzedników. Klaudius zganił ich tyraństwo, wygnał donosicieli o obrazę majestatu, lecz niezadługo powierzył troski rządowe rozwiozłęj

\l

małżonce swej Messalinie i kilku niegodnym wyzwoleńcom, Hna. ludziom bez znaczenia i zasad. Ci nie omieszkali korzystać z miałkiego rozumu cesarza, i uczynili go niewolnem w ręku swych naczyniem.

Messa-

Z tem oddaleniem się cesarza od spraw rządowych, zostaje w związku za-skość. prowadzenie wystawności obyczajów wschodnich na dworze cesarzów rzymskich. Obyczaj ten rozwijano zwolna systematycznie. Urzędnicy dworscy czuwali nad przestrzeganiem etykiety, i nie dozwalali zbliżać się do cesarza, jedno mężom zaufania i znaczenia.

Dwor-

Trzej

wyzwo

leńcy.

Sylanus.

Petus i Arrya.

42.

Trzech było wyzwoleńców na dworze Klaudiusa, którzy na rządy jego wielki wpływ wywierali: Polybius, doradca w naukowych pracach cesarza, Narcyssus, jego sekretarz, i Pallas, podskarbi. Wszyscy trzej atoli byli jedno narzędziami w reku Messałiny, której imię dla zelży wego oznaczenia wyrzutku płci niewieściej przeszło na potomność w przysłowiu. Urzędy, przywileje, monopole, sprawiedliwość sądowa, wszystko było im przedajne, byle skarb napełnić i znowu go przetrwonić. Przykład dworu wpływał nader szkodliwie na obyczaje publiczne. Były wszelako osoby, których cnota i hart duszy śród powszechnego moralności upadku tem piękniej zajaśniały. AppiusSylanus, drugi małżonek matki Messa-liny, stał się przedmiotem zalotności cesarzowy, której zabiegi wszakże statecznie odrzucał. Mściwa kobieta umyśliła zgubić niewdzięcznika. Opowiedziała ona cesarzowi, iż widziała we śnie Sylana, pragnącego tronu i godzącego na życie cesarskie, czem Klaudiusa tak dalece przestraszyła, że spotwarzonego natychmiast ściąć rozkazał. Nieco później odkryto w Illyryi spisek przeciw nadużyciom dworu, zaczem większa część spiskowych, uprzedzając wyrok śmierci, samobójstwem życia dokonała. Jeden tylko Cecyna Petus wahał się w zadaniu sobie zabójczego ciosu. Wtedy żona jego Arrya dała mu przykład odwagi, przeszyła pierś swą sztyletem i podała go mężowi z temi słowy: „Petusie to nie boli!” Pragnąc zagrabić majątek Walerego

Walery    ,

Azyatyk. Azy atyka i posiąść jego przecudne ogrody, niegdyś własność

Sylius.

Lukulla, oskarżyła go o zdradę stanu Messalina i wyrobiła nań wyrok śmierci, pomimo wymownej i szlachetnej obżałowanego obrony. Potrafiła ona podstępami swemi zgubić nawet Polybius a, poufnego cesarza doradzcę. Okoliczność ta rzuciła trwogę na Pallasa i Narcyssa. Gdy tedy Messalina podczas nieobecności cesarza z ulubieńcem swym Kajem Syliusem publicznie zaślubiła się, przedstawili cesarzowi dwaj wyzwoleńcy grożące ztąd osobie jego niebezpieczeństwo, i zatrwożyli go tak dalece, iż na żonę i jej faworyta wydał wyrok śmierci.

W kilka dni potem zapytał się Klaudius w swem umysłowem otrę-twieniu czemu Messalina do stołu nie zasiada. Z Messaliny miał Klaudius syna Brytanikai córkę O k t a w i ą.

Zdoby

cze.

rzecz

Budo

wle.

Podczas tych scen gorszących dokonano w cesarstwie niejedne wielką i użyteczną. Legiony rzymskie przechowały jeszcze w swem łonie sławę oręża swych przodków, i z d o b y ły Brytanią, 43. gdzie Klaudius sam udał się dla uwieńczenia skroni zasługą i sławą swych wodzów. Maury tanią zamieniono w dzielnicę rzymską. 44. Partów ie i Armeńczycy uczuli przemoc oręża rzymskiego, a dzielny Domicyus Korb ul o wkroczył zwyciężko do Germanii, powstrzymany jednak na drodze zdobyczy od zawistnego jego szczęściu cesarza. Krom tego odznaczyło się panowanie Klaudiusa dwoma dziełami w budownictwie: oczyszczeniem portu Ostia przy ujściu Tybru i osuszeniem jeziora fucyńskiego (Lago di Celano) za pomocą wyżłobionego skroś góry kanału. Wyzwoleńcy i A gryp pin a, nowa małżonka cesarza, nie stawali na przeszkodzie jego żądzy sławy, dla tern dłuższego i pewniejszego utrzymania go i siebie przy władzy.

Nero.

Dumna Agryppina była córką Germanika i szlachetnej Agryppiny, przeto synowicą Klaudiusa, i miała z pierwszego małżeństwa z Dorni- pinai cyusem Ahenobarbem syna Nerona, któremu tron cesarski zapewnić postanowiła. Pozyskała ona wyniesionego za jej sprawą na dowództwo pretoryanów Burrusa i filozofa S e n e k ę, którym powierzyła wychowanie jedenastoletniego Nerona, Później przywiodła Agryppina do skutku zaślubiny Nerona z Oktawią, córką Klaudiusa i Messaliny, pozbyła się trucizną cesarza, gdy tenże, przysposobiwszy Nerona, Brytanikowi jednak następstwo chciał zapewnić^ rozkazała czuwać nad Brytanikiem w pałacu, i pozyskała przy pomocy Burrusa i przekupionych pretoryanów synowi swemu tron rzymski, na którym sobie obiecywała rządzić samowładnie.

Jego

obłuda.

Nero był synem Knea Domicyusa Ahenobarba, osławionego 1 okrucieństwy i marnotrawstwem, i występnej Agryppiny. Wzrastał *do ; on bez wszelkiego wychowania, i do owej chwili, w której Seneka gg j' zajął się jego prowadzeniem, miał tanecznika dozorcą i towarzyszem. Jeg0 wy.l W siedmnastym roku życia został Nero nieograniczonym jedyno- chowa'| władzcą najpotężniejszego państwa, a pięcioletnie nauki Seneki nie zdołały zatrzeć w nim szkodliwych wrażeń, w domu rodzicielskim nabranych, i przytłumić jego przyrodzonych namiętności i obrzydłych nawyknień. Początek atoli panowania Nerona , podobnie jak trzech jego poprzedników, rokował piękne nadzieje. Zniósł on nie jedne uciążliwą daninę, zapobiegł licznym nadużyciom w administracyi

państwa, i z udanym zapewne wyrazem boleści, gdy mu do podpisu wyrok śmierci przedłożono, wyrzekł te piękne słowa: „Ach czemuż pisać nauczyłem się!” Któż natenczas byłby uwierzył, iż cesarz ten przed trybunałem dziejów stanie jako najstraszliwszy okrutnik, największy z wszystkich tyranów. Seneka i Burrus kierowali zrazu jego kroki w czynnościach rządowych i oddalali wpływ Agryppiny od niego, jakoż i młody monarcha nie okazywał cale chęci podzielania władzy z matką. Tknięta do żywego władzy-

igryp. chciwa Agryppina postanowiła wprowadzić na tron Bryta-

pina.

Annice-

tus.

S

'ojedna-

Zabój-1 stwo

Poppea

Sabina, cesarza Otona, która nie spoczęła, dopóki podstępami swemi nie

nika, alić postanowieniem tern zgon mu tylko przyspieszyła. Nero otruł go bowiem u stołu. Agryppina opuściła z rozkazu syna pałac cesarski, a Nero nie wątpił już od tej chwili, że tylko śmierć jej zabezpieczyć zdoła jego panowanie przed jej pewną zemstą, i postanowił ją zabić. Zamierzone matkobójstwo przeraziło Burrusa i Senekę; aliści znalazł się nędznik, wyzwoleniec Annicetus, który bez wzdrygnienia podał pomocną rękę rodzicobójczy m Nerona zamiarom. Przeprowadzenie tak okropnej zbrodni wymagało ze strony zabójców głęboko pomyślanego podstępu i niesłychanej chytrości, zwłaszcza że Agryppinia przed trucizną była na baczności. Zaproszono ją więc pod pozorem pojednania z synem do Bajae w Kampanii, gdzie ją me. Nero z nadzwyczajną przyjął uprzejmością i dziecinnemi uszczęśliwiał pieszczoty. Gdy atoli Agryppina, nie przeczuwając obłudy lub czegobądź złego, zapragnęła wrócić wieczorem do swego domku wiejskiego nieopodal morza, i wsiadła na przyrządzoną w tym celu nawę, otworzyło się na znak dany dno jej w pewnej odległości, a nurty morskie porwały swą ofiarę. Asceronia, towarzyszka Agiyp-piny, pragnąc ocalić swe życie: „jestem matką cesarza!” kryczała w trwodze śmiertelnej. Wtem zabitą została wiosłem od żołnierzy Anniceta. Agryppina, wyratowawszy się na brzeg przy pomocy belki z rozbitego okrętu, zdążyła do swego pałacu, gdzie z rozkazu Nerona ręką Anniceta zamordowaną została. Nędznik ten zastał ją w łóżku, A 59. gdy dla dokonania rozpoczętego matkobójstwa z kilką żołnierzami wpadł do jej mieszkania. Jeden z żołnierzy uderzył ją w głowę, w czem ona odkrywszy się: „W to” rzekła „uderz łono, które Nerona nosiło!” Nieszczęśliwa Oktawia, małżonka Nerona, znalazła niebawem rywalkę w niegodnej Poppei Sabinie, żonie przyszłego

wyjednała u Nerona rozkazu jej stracenia. Senekę i Burrusa oddalono z dworu, bo rady ich stawały się coraz przykrzejsze. Burrus zginął snąć za sprawą Tigellena, wyzwoleńca i towarzysza zbrodni

cesarskich, który po nim dowództwo pretoryanów otrzymał. Odtąd otaczali najbliżej cesarza Annicetus, Tigellenus, Polyklet i inni wyzwoleńcy, martwe w ręku Nerona narzędzia, a uczony Petroniusnms Ar-Arbiter zajął się kierownictwem uczt i uciech młodego tyrana wedle zasad filozoficznych. Poppeę Sabinę, poślubioną po straceniu Oktawii, uderzył Nero w napadzie gniewu nogą tak niebezpiecznie iż niebawem żyć przestała.

Petro-

biter.

Możnaby ztąd wnosić, iż Nero był przedmiotem powszechnej pogardy i nienawiści. Przeciwnie wojsko było doń przywiązane, bo mu hojno żołd wypłacał, a pospólstwo ubóstwiało go, bo głód jego koił pieniędzmi i zbożem, i bawił lud niewidzianemi przedtem igrzyskami. Senat nawet poniżył się do tego stopnia, iż po zamordowaniu Agryppiny z życzeniami doń pospieszył. Jeden tylko Trazea Pętu s, zięć Petusa i Arryi, nie wziął udziału w tej podłej nikczemności, i często milczeniem lub kuryi opuszczeniem okazywał Neronowi niechęć. Oskarżono go więc o obrazę majestatu i skazano (67) na stracenie.

Podpalenie Rzymu.

Spiski.

65.

Próżność

czna.

Pragnąc piękniejszą zbudować sobie stolicę, kazał Nero Rzym 64 podpalić, przeszkadzał gwałtownie wszelkim przygotowaniom do ugaszenia pożaru, i spoglądając z wysokości domu na pożerające stary Rzym płomienie, jął deklamować wiersze o zburzeniu Troi. By atoli winę pożaru od siebie oddalić, zwalił on ją na pierwszych chrześcian, których prostota, pobożność i pogarda bałwochwalstwa rzymskiego w podziwienia godnej zostawała sprzeczności z po-wszeclmem onego czasu zepsuciem ; zkąd też nienawidziło ich bardzo wielu Rzymian. W tak zwanem pierwszem prześladowaniu chrześcian zginęło wiele tych niewinnych ofiar. Na części pogorzeliska wystawił Nero, bez względu na dawniejszą własność, okazały pałac tak zwany dom złoty (Aurea domuś) kosztem łez wielu uciśnionych i srodze prześladowanych. Odtąd upadał on coraz głębiej w łaskach ludu i źołnierstwa, a gdy i armii żołd zatrzymał, mnożyły się spiski na jego życie. Spiski te dały mu pożądaną sposobność pozbycia się niemiłych lubo niewinnych często osób. Tak postąpił sobie cesarz z poetą Tukanem i filozofem Seneką, których w uknuty przez Kaja Pi z on a spisek zawikłano, a którym w dowód puo, Lu-szczególniejszej łaski wybór śmierci zostawiono. Zgrzybiały Seneka kannc’kaSe" otworzył sobie żyły, lecz gdy krew z nich zbyt powolnie się sączyła, zadusił się parą gorącą. Z obłudą, okrucieństwy i dowolnością swych trzech poprzedników łączył Nero niesłychaną próżność. Zapragnął artysty-on sławy poety i artysty, i nie wahał się występować publi-c z n i e w teatrze i cyrku. By atoli sromota podobnego postępowania na niego jedynie nie spadła, naglił on wielu mężów znaczenia, sena-

Podróż do Gre-cyi.

torów i rycertswo, do podzielania z sobą tak nieprzyzwoitych godności panującego rozrywek. Nero śpiewał lub gonił na wyścigi to w Rzymie to w Neapolu, i przedsięwziął nawet artystyczną podróż do Grecy i, gdzie go wieńcami obsypano i talentowi jego bez końca

67. hołdowano. Wracając ztamtąd wkroczył on do Rzymu i innych miast po drodze w tryumfie nakształt zwycięzcy, ale już wywołane zbrodniami jego wewnętrzne nieukontentowanie wybuchło w otwarte powstanie.

Powsta-nie Win-dexa.

Julius Windex podniósł przeciw niemu oręż, i połączył się z namiestnikiem Hiszpanii Galbą, którego bezpieczeństwu Nero był zagroził. Z Galbą znów łączył się Oto, namiestnik 68. Luzytanii, przedtem towarzysz swawoli Nerona, w nadziei utorowania sobie drogi do tronu po zgrzybiałym Galbie. Nero nie przeraził się bynajmniej powstaniem, przeciwnie cieszył się, czytając prokla-macyą Windexa, iż mu tak piękna nowego tyraństwa nagadza się sposobność; bolało go tylko, iż go w proklamacyi nędznym muzy-

wirgi' kantem nazwano. Wirginius Rufus, naczelnik legionów nadreń-

Jiius.

czerw.

skich, połączył się z Windexem. Wojska atoli obu tych wodzów starły się przez nieporozumienie, zaczem Windex, którego szeregi w potyczce tej uległy, życie sobie odebrał. Reszta obu armij okrzyknęła Wirgi ni u sa cesarzem, aliści ten odrzucił ofiarowaną sobie od żołnierzy godność cesarską, której szafunek zdaniem jego był prerogatywą senatu. Tymczasem pozyskali już pretoryanów prefektowie gwardyi Ny mfidius i Tigellenus (jakoż po oddaleniu Rurrusa dwóch Nero ustanowił prefektów) dla Galby, znaczne im w tegoż imieniu poczyniwszy obietnice; zaczem Nero, przebrany, w ucieczce szukał zbawienia, a senat złożył go z tronu formalnie. Po drodze postanowił on odebrać sobie własną ręką życie, lecz się na tyle nie n zdobył odwagi, i poprosił obecnego wyzwoleńca, gdy już pogoń za sobą zobaczył, by mu gardło przeszył sztyletem. Przyczem wykrzyknąć miał w swej próżności: „Jakże wielkiego traci świat we mnie artystę!” Był on ostatnim z rodziny Augusta.

Panowanie jego, podobnie jak Klaudiusa, obfitowało w sławę wojenną. Wódz jego Swetonius P a u 1 i n u s przytłumił powstanie

Wyprawy wo-

jenne. królowy Baodycey w Brytanii, Domicyus Korb ul o bronił

dzielnie Armenii i Syryi w boju z królom Partów Wolo gez em, a Wespazyan gromił zwycięzko powstańców żydowskich.

Tablica genealogiczna cesarzów z domu Oktawiana.

Julia młodsza siostra

Julia starsza siostra

Kaj us Ju 1 i us Cezar f 44 przed Chr.

Julia zaślub, z Pompejem

Atcya zaślub, z Oktawiusem

Oktawia zaślub. 1. z Marcellem 2. z \ Antoniusem\

Kajus Julius Cezar Oktawian August f 14 po Cli. 1. żona Klodia, 2. Skrybonia, 3. L i v i a , wdowa po

Tib. Klaud. Neronie

Julia zaślub, z

Antonia zaślub zLuc

Domicyusem \ Marcellem, 2. Agryppą,3.Tyberiusemf 37 po Chr. Druzusf9pd.Chr. Ałienobarbem    _—7''"

Kn.Domicyus Druzus Ahenobarbus, żona

Agryppina

G e r m a n i k żona Agryppina

Klaudius, żony 3. Messalina,

4. A gry ppina wdowa po Domicyusie.

Nero, żony Tyberius Nero,Druzus,Kaligula, Agryppina, Oktawia, Brytanik

zaślub.

1. Oktawia, 2. Poppea Sabina

zaślub.

1.    z Domicyusem

2.    z Klaudiusem Neronem

Ujęcie władzy dzielną ręką Serwiusa Sulpicyusa Ga 1 by,

Ctalba

69.

Nymfi

dius.

męża w boju doświadczonego i przeciwnika zdroźności swych poprze- 68 dników, zdawało się zapowiadać lepszą przyszłość uciśnionemu kra- do jowi. Było jednak przeciwnie. Z nim bowiem przyszły do władzy grożące Rzymowi już od czasów Tyberiosa rządy wojskowe. Senat nadał mu wprawdzie tytuł cesarski według używanych dotąd formalności, rzeczywiście jednak zawdzięczał Galba cesarstwo powstałym przeciw Neronowi wojskom, a powtarzający się przykład rokoszu uczynił los cesarstwa i jego ludności zawisłym od dowolności wojska. Zanim jeszcze nowy cesarz podołał zdążyć do Rzymu, postępował sobie Nymfidius w stolicy nakształt nieograniczonego władcy, i wyprowadzał początek swój od Juliusa Cezara, pragnąc w ten sposób podnieść znaczenie swej osoby, i w razie nagodnym ster rządu uchwycić. Alić Galba mianował na jego miejscu Korneliusa Lako prefektem, zaczerń Nymfidius, gdy już wyraźnie od pretorya-nów wyniesienia swego zażądał, od nich został zabity. Galba posta-

nowi! podnieść moralnie wyrodny lud rzymski, żyjący jedynie igrzyskami i chlebem, podawanym hojną ręką cesarzów. Odmówi! on gwardyom wypłacenia przyobiecanych im w jego imieniu pieniężnych darów od tronu, i rozpoczął panowanie na zasadach oszczędności i surowości. Alić rządy zgrzybiałego Galby wywołały nieukontentowanie wojska i pospólstwa. Legiony Germanii wy źsz ej zawezwały pretoryanów do wyboru młodszego i dzielniejszego cesarza. Galba sądził, że ich uspokoi mianowaniem Piz on a Licyniana spółrządcą, czem wszelako obraził dążącego do cesarstwa O ton a. Tenże ujął sobie pretoryanów, nieudarowanych podczas aktu przysposobienia Pizona, poczynił im znaczne obietnice, i p0rusZy| jch d₀ podniesienia rokoszu przeciw Galbie i Pizonowi, w którym zginął cesarz z swj^m spółrządcą.

Marek Salwius Oto, niegdyś poufny i towarzysz występ-ków Nerona, któremu odstąpić musiał żony (Poppey Sabiny) i pójść do Luzytanii na namiestnictwo, uznany był od senatu, zaraz po swej proklamacyi od wojska, lecz nie panował tylko trzy miesiące. Jakoż legiony nadreńskie, powstałe już na Galbę, iż ich nie wynagrodził za pomoc przeciw Neronowi , okrzyknęły wodza swego Aula Witelliusa cesarzem. Oto ze swem stronnictwem byłby zapewne podołał tonącemu w zbytkach Witel-liusowi; alić podwładni tegoż wodzowie W a 1 en s i Ce cyn a pobili zastęp jego pod Krem ona, i znaglili pokonanych do połączenia się z nimi. Wiadomość o tern nieszczęściu skruszyła do reszty małe Otona serce, zaczem przebił sie sztyletem, mimo przedstawień przyj a-09 cioł, iż legiony naddunajskiejuż wyruszyły na jego obronę.

Zwolna zbliżał się W i t e 11 i u s ku stolicy, po odniesionem

Nie-

wczesna

oszczę

dność.

Oto

20.

kwietnia

Witel-

lius przez swych podwładnych zwycięztwie, i dopiero w trzy miesiące po 69. śmierci Otona wkroczył do Rzymu. Jego występki i marnotrawstwo przywodziły na pamięć smutne czasy Nerona i Kaliguli 5 pod wzglę-foczność. dem atoli żarłoczności i zbytków nie wie liistorya, któby mu doró-

Jego żar-

wnał. Używał on womityw, by jak najczęściej obiady mógł powtarzać, zastawiał najkosztowniejsze, z języków rzadkiego ptastwa, z najrzadszych ryb i t. p. przyrządzone potrawy, oddał się haniebnej gnuśności, i przehulał w czasie swego 8miesięcznego panowania, 900,000.000 sesterców (około 300,000.000 złp.). Marnotrawione u sto-stwo. łu cesarskiego sumy wydobywano po większej części za pomocą nieludzkich okrucieństw. Te same atoli legiony naddunajskie, które już na obronę Otona poruszyły się , proklamowały dzielnego wodza Wespazyana cesarzem. Podwładny tegoż dowódzca, An-

Marno-

traw-

tonius Primus, pobił wojska Witelliusa pod Kremoną, i pod-

Antonius

Primus

sunął się pod stolicę, gdzie Flawius Sabinus, prefekt miasta a brat Wespazy ana, otrzymał od Witelliusa przyrzeczenie do- 69. browolnego z tronu ustąpienia. Ale towarzysze zbytków cesarza i liczni żołnierze zaczepili Sabina i zabili go; wzięli szturmem kapi-t o 1, w którego murach Sabin ze swem stronnictwem szukał schronienia, przyczem droga Rzymianom świątynia Jowisza kapito-lińskiego w perzynę obróciła się. Witellius, chętny wszelkim warunkom , byle życie ocalił, i w zamordowaniu Sabina żadnego niemający udziału, wysłał do Antoniusa posłów z prośbami, które jednak zwy-cięzki wódz odrzucił. Antonius Primus walką utorował sobie drogę

Kapitol.

Walka w !

do stolicy, podczas której zniewieściały i od życia publicznego ulicach

stolicy. I

odwykły lud rzymski przypatrywał się walczącym o tron i cesarstwo jakby teatralnemu widowisku, i poklaskiwał wnet tej wnet owej stronie, lub nietroszcząc się o koniec boju, oddawał się zwykłym zabawom. Witelliusa wyciągnięto z kryjówki pałacu, do której się był schronił, i zamordowano okropnie. Żołnierze Antoniusa związali mu ręce, zarzucili powróz na szyję i poprowadzili go śród urągowiska ludu po ulicach, poczem ucięli mu głowę i do Tybru ją wrzucili.

24. grud.

69.

Wes-

pazy-

an

69

Jego

Oględny i dzielny Tytus Flawius Wespazyan w następnym dopiero roku przybył z Alexandryi do Rzymu, i niezwłocznie pragnął zagoić rany, zadane państwu rzymskiemu w ciągu ostat-nich lat pięćdziesięciu. Uporządkował on skarbowość, zaprowadził lepszą karność w wojsku, przywrócił senat do dawnego znaczenia , i zniżoną do 200 liczbę senatorów podniósł znów do tysiąca. Opróż- cnoty, nione w senacie miejsca mógł zajmować stan rycerski i zamożniejsi dzielnic mieszkance, zaczem ci ostatni stanęli na równi z mieszkańcami stolicy. Prostota, surowe obyczaje, połączona z godnością uprzejmość i inne piękne przymioty zdobiły Wespazyana i tron rzymski , skażony dotąd okrucieństwy i nieludzkiemi występki. Oddalił on od siebie etykietę dworską, i szukającego pomocy obywatela w każdej do siebie przypuścił godzinie.

Obok takich zalet nikną nieznaczne jego ułomności, o które go posądzają. Obwiniają go między innemi, iż ulubienicy swej Cenis dozwalał prowadzić formalny handel urzędami i przy wilejami, i że nawet dzielił się z nią zyskiem tej frymarki. Nienawidził on astrologów, wieszczbiarzy, filozofów i chrzęści an. Ostatnich atoli znał on jedno jako ohydną Rzymianom sektę żydowską; filozofowie zaś byli zwolennikami zasad republikańskich, a przeto naturalnymi jego przeciwnikami.

Zarzucane mu skąpstwo i chciwość nazwać można oszczędnością w porównaniu z uciskiem i okrucieństw/ jego poprzedników. Natomiast wspierał on hojnie użyteczne przedsiębiorstwa, um-nictwo piękne i umiejętności, budowa! wystawne gmachy, zakładał gościńce, odnowi! zniszczony pożarem kap i tol, i wystawi! olbrzymi amfiteatr (Kolizeum), dziś jeszcze do ozdób Rzymu policzany. Słusznie atoli zarzucają mu zbyteczną surowość względem Ju-Sabinus. i [ us a Sabina i jego małżonki. Skazanie na śmierć Helwidiusa Priska, napomnianego dwakroć o szerzenie zasad republikańskich, usprawiedliwiała zapewne polityczna konieczność, ale wyrok śmierci spełniony na powstańcu Juliusie Sabinie, nosi na sobie cechę okrucieństwa. Sabin podniósł w Galii oręż na AYespazyana, zaraz po jego na tron wyniesieniu, został jednak pokonany i ratował się ucieczką. Kazał on dom swój podpalić i rozszerzyć wieść , jakoby w nim zaginął, a schronił się do jaskini, do której przystęp jednemu tylko z jego wyzwoleńców był znany. Szlachetna żona jego Eponina, która w rozpaczy nad mniemanym zgonem ukochanego małżonka już głodem chciała się była umorzyć, połączyła się z nim niebawem w tej podziemnej kryjówce, unikała coraz więcej towarzystwa swych znajomych i przyjaciół, i przez lat 9 przebywała w niej po największej części z swym mężem, któremu tam nawet dwoje dzieci powiła. Aliści częste jej odwiedziny zwróciły na nią uwagę, zdradziły pobyt Sabina, i ściągnęły wyrok śmierci na niego i na nią. Niezadługo wcspa- umarł Wespazyan, nie przestawał jednak podczas swej słabości zajmować się sprawami stanu. Umierając rozkazał on obecnym potrzymać się za ramiona, rzekłszy, iż cesarz stojąco umrzeć powinien.

Julius

Eponina.

Zgon

zyana.

23.

czerw.

79.

Jego dobroć i łaskawość.

Po skończonej szczęśliwie wojnie żydowskiej mianował Wespa Tytus zyan syna swego Tytusa prefektem pretoryanów i spółrządcą. W 79 sprawowaniu tych urzędów złożył Tytus niejeden dowód surowości a d0 nawet despotycznego usposobienia. Był przy tern chciwy i rozwiozły; toć nie bez powodu obawiano się jego panowania. A przecież krótkie niestety rządy jego były nieprzerwanym ciągiem czynnej dobroci serca i wypływem szczerze pomiłowanej sprawiedliwości. Poświęcił on naprzód dla dobra powierzonych opiece swej ludów, dotychczasowych towarzyszów rozpusty, skazuj ąc ich na wygnanie, okrył hańbą niegodnych donosicieli i z miasta ich wypędził, poświęcił nawet narodowi osobistą skłonność serca i oddalił z Italii Berenikę, córkę żydowskiego króla Heroda Agryppy Igo, którą był z Jerozolimy z sobą przyprowadził, bo wiedział, iż Rzymianie z niechęcią tylko widzieliby Azyatke na swym tronie. Okazał on się tak łago-

dnym i mądrym monarchą, iż go s ł o d y c z ą i miłością rodzaju Judzkiego nazwano. Pewnego wieczora, w którym sobie nie mógł przypomnieć dobrego uczynku, rzekł on do swych towarzyszów: „Przyjaciele straciłem dzień dzisiejszy!” Tegoż roku, w którym Tytus obj ął panowanie, nastąpił pierwszy straszliwy wybuch Wezuwiusa, który zasypał miasta Herkulanum, Pompei i Stabie, i też jakby żywcem pogrzebał. W nowszych czasach odgrzebano je 24. sierp, znów w części, a pozyskane ztąd wykopaliny odgrywają wielką rolę 79. pod względem archeologicznym i historyczno-artystycznym. Następnego roku trzydniowy pożar zniszczył wielką część Rzymu, a wy- 80. bucliła zaraz po nim zaraza morowa porwała mnóstwo mie- gQ szkańców. W czasie tych klęsk okazał się Tytus prawdziwym ojcem swych ludów, i starał się o ile mógł łagodzić ich cierpienia. Z publi-cznych budowli doprowadził on do końca rozpoczęty od ojca amfiteatr, i wystawił nazwane po sobie łaźnie (thermae), w których najuboższy nawet Rzymianin mógł za nieznaczną opłatą wykąpać się wygodnie, a których gruzy i odkopane w nich zabytki sztuki (grupa Laokoona) dziś jeszcze świat podziwia. Przy uroczystości poświęcenia tych budowli kazał Tytus wedle przyjętego od dawna zwyczaju wyprawić ludowi okazałe igrzyska. Zbawienne rządy Tytusa zakończyły wrześ. się już po dwu latacli i trzech miesiącach. Na władzycliciwym bracie 81. jego Domicyanie cięży zarzut jego otrucia.

Wezu-

wius.

Budo

wle.

+ 13.

Panowanie Wespazyana i Tytusa było nader zbawienne dla oświaty, obyczajności i dobrego bytu mieszkańców rozłożystego państwa rzymskiego, i wykryło w najpiękniejszem świetle korzyści monarchicznej formy państwa. Krom tego miały rządy ich tę korzyść, iz postawiły na równi z Rzymem odleglejsze dzielnice pod względem politycznym. Dotąd bowiem jedynie mieszkańce ziem italskich podzielali przywileje mieszkańców stolicy.

Domi

cyan.

Po Tytusie, który nie zostawił syna, nastąpił brat jego Tytus Flawius Domicyanus. Był to tyran i marnotrawca, któremu krwawe walki zwierząt i gladyatorów najprzyjemniejszą sprawiały zabawę. Gdy wyczerpał fundusze na nieskończone okrutne igrzyska, dopuszczał on się na obywatelach nieludzkicli ciemięztw i tysiącznych nadużyć ku pozyskaniu sum nowych. Domicyan schlebiał pospólstwu darami, uczty i igrzyskami, a armii podwyższeniem żołdu, czem sobie jednak, zwłaszcza przy nieustannym prawie wyczerpaniu skarbu, nie jeden zgotował kłopot, a nawet niebezpieczeństwa. Senat nienawidził go, bo Domicyan , w pierwszych szczególniej latach panowania, rozwijał wielką względem wszystkich urzędników surowość. Aleć senat

znikczemniał wraz ze światem rzymskim, i nie śmiał przeciwić się swawoli cesarza, chociaż go ta w oczach narodu często poniżała. Niechże nas więc nie zadziwia, gdy posłyszem, że dostojni senatorowie, dogadzając fantazyi pana swego, wytoczyli poważne obrady nad w i e 1 k o ś c i ą półmiska, mającego objąć ogromnej długości rybę, i w materyi tej z takiem rozprawiali zajęciem, jakby tam o najważniejszą rzecz stanu chodziło. Domicyan posunął swą próżność i dumę do tego stopnia, iż sobie kazał składać ofiary i doda-cesarza. wać w aktach publicznych tytuł „pana i boga.“ Podejrzliwość jego, podniecana od podnoszących głowę donosicieli, wymagała bezustannych ofiar, i zrobiła go wkońcu tak srogim i nieczułym, iż w okrucieństwach i wymyślaniu nowych katuszy upodobanie znajdował. Utrzymywanie senatu w ciągłej grozie śmierci było jego ulubioną rozrywką. Zaprosił on dnia pewnego licznych senatorów na ucztę do siebie, i kazał ich wprowadzić uroczyście do jadalnego salonu. Miejsce to w całym ustroju swoim przedstawiało istny widok śmierci. Czarnem albowiem obite było suknem i grobowemi oświetlone lampami, których posępne płomyki smętne rzucały promienie na porozstawiane z imionami zaproszonych trumny. Nakrycie stołu i zastawiane potrawy nie różniły się w niczem od uczty pogrzebowej, a zgromadzona licznie służba wykonała na znak dany ponury taniec śmierci. Nikt z obecnych nie przerwał ani słówkiem panującej ciszy grobowej, bo każdy o blizkim tylko myślał zgonie, niewiedząc czem nań zasłużył. Domicyan jeden oddawał się niezwykłej wesołości, opowiadał zatrwożonym najokropniejsze rzeczy, i nasyciwszy się nareszcie ich śmiertelną trwogą, kazał ich w lektykach do domu pood-nosić i bogato obdarzyć. Nieraz wybierał on swe ofiary bez najmniejszego powodu, które zwykle na nieznacznych urywkach papieru spisywał. Przypadkiem wpadł spis taki w ręce cesarzowy Domicyi, która w nim z przerażeniem własne zobaczyła imię, obok nazwisk prefektów gwardyi Nor bana i Petroniusa i dozorcy pałacu Stefana. Zagrożeni uknuli natychmiast zamach na życie cesarza. Wyzwoleniec Stefan zbliżył się doń pod pozorem uprzedzenia go o wrze# spisku, i raził go śmiertelnie puginałem, podczas gdy tenże imiona 96. mniemanych spiskowych z największą czytał uwagą. Istotni zaś spiskowi okrzyknęli po nim cesarzem senatora Nerwę.

Poniżenie senatu.

Próżność i duma

Uczta

senator

ska.

Ner-

wa

96

Umiarkowanie i łagodność znamionowały głównie nowego cesarza M. KokcejaNerwę, zgrzybiałego w służbie publicznej sena-do tora. Pragnął on przedewszystkiem rozszerzyć szczupły zakres dzia-98. łania senatu i uporządkować skarbowość. Aliści ograniczenie

igrzysk pu b 1 i c znycli stało się powodem niechęci ludowej.

27. stycz.

Ner w a, nie będąc wodzem jedno mężem stanu, nie potrafił utrzymać na wodzy swawoli pretoryanów, którzy mu już los Galby zgotować pragnęli. Natenczas postanowił Nerwa, podobnie jak niegdyś Gal ba, przybrać spół rządcę, i wyniósł na tę dostojność dzielnego, powszechnie ulubionego U1 p i u s a T r aj a n a, rodem Hiszpan a, który legionami rzymskiemi nad niższym dowodził Renem. Nerwa cjg umarł już następnego roku po tym szczęśliwym wyborze.

Trajan

Wzorowe Tra-

rządy.

Trajan łączył niemal wszystkie zalety dzielnego monarchy. Wychowany w obozie , był on i mężnym wodzem i posiadał prostotę gg żołnierza, poważał przytem prawa i senat, bronił poddanych od do ucisku urzędników, i w najgodniejszych tylko mężach pokładał swoje 117. zaufanie. Dwaj z pomiędzy najznamienitszych uczonych cesarstwa PI i u i us Młodszy i Tacyt byli jego przyjaciółmi. Otworzył on jana wszystkim obywatelom przystęp do swej osoby, odwiedzał ich nawzajem, i cieszył się gdy kto nieproszony u stołu jego zawitał. Trajan zakładał gościńce i ostoje, wspierał nauki, i założył publiczną (Ulpijską) książnicę. Słowem panowanie jego było pod kaźdj^m względem wzorowe.

Ludy germańskie.

Imię

Germa

nów,

Teuto-

Niem-

ców.

Imię Germanów pod względem swego początku i znaczenia nie zostało dotąd wyjaśnione. Nazwę Niemców otrzymali Germanowie od sąsiednich Słowian, którzy ich nie rozumieli i dla tego Niemcami t.j. niemymi nazwali. Niemiecką nazwę Deutsche wywodzą uczeni nów, z gotyckiego słowa thiuda, co oznaczało lud, i od pochodnich ztąd thiudisks, diutisks, dzisiejszego deutsch, co wyrażało rzecz całemu narodowi właściwą i wszystkim pokoleniom zrozumiałą. Według tego więc dali sobie Germanowie sami nazwę Deutsche, podobnie jak Słowianie od zrozumiałej wszystkim szczepom mowy czyli słowa miano swe przybrali. Używane od poetów imię Teutonów zamiast Germanów, było nazwą pojedynczego szczepu germańskiego, nadawaną już od Rzymian i innym ludom niemieckim. Pojedyncze szczepy germańskie nie łączyły się spoinym politycznym węzłem, pamięć atoli spólnego ich rodzica Hanusa, spólność wyobrażeń religijnych, języka, obyczajów i zwyczajów żywiły w nich uczucie jedności, której, zwłaszcza w walkach z Rzymianami, głośne składali dowody.

O religijnych wyobrażeniach pogańskich Germanów znajdujemy ciekawe ustępy w utworzonej niedawno przez Jakóba Grimma mitologii niemieckiej i w nauce o skandynawskich Asach czyli bóstwach. Tak zwane księgi Eddy, opiewające dawne skandynawskie mity, zawierają w tym względzie następującą opowieść: Przed stworzeniem nieba i ziemi znajdowała się na północy bezdennej przepaści ciemna lodowatość Nijlheim, a na jej południu jasna ognistość Muspelheim. Iskry z Muspelheimu doleciały Niflheimu, lody poczęły topnieć, a z kropli ich powstał ogromnej wielkości mąż Ymer, rodzic tak zwanych olbrzymów. Powstała nadto z tychże kropli krowa Audumbla żywiła go swem mlekiem, a sama żywiąc się solą, wylizała z niej olbrzymiej wielkości męża Bura, którego syn Ber z córki jednego z olbrzymów trzech miał synów: O di na, Wiła i W e’a.

łlitolo-

gia.

Olbrzy

my.

mi.

Powstanie zie- Ci zabili Ymera, a z ciała jego powstała ziemia Midgard. Kości jego zamieniły

się w góry i skały, włosy w drzewa i lasy, krew w wody Oceanu, a czaszka w sklepienie niebios, od czterech podtrzymywane karłów: Sudri, Austrią Nordri i Yestri (południa, wschodu, północy i zachodu). Dla ożywienia Midgardu stworzyli bogowie ludzi.

Naj główniejsze dan, u Skandynawów Odin, ojciec wszystkich innych bożków. Jest on panem bóstwa.

Najwyższym z pomiędzy bogów germańskich był Wuotan, u Sasów Wo-

(nie stwórcą) nieba i ziemi, i dawcą dóbr wszelkich, zwłaszcza zwycięztwa. Wysy-łane od niego Wal kiry, dziewice unoszące się konno w powietrzu i złocistą bronią jaśniejące^ przewodniczą z woli jego bojom, udzielają walecznym szczęści a i wprowadzają poległych bohaterów do Wal halli, przybytku radości bożków.

Wiara w Walhallę i połączoną z nią nieśmiertelność dodawała odwagi walczącym, alić i żądzę łupu żywiła; bo zdobyte w walce skarby można było zabrać z sobą do grobu i do Walhalli.

nar

wozu

Frigga, małżonka Odina, przewodniczyła związkom małżeńskim. Do-u Skandynawów T li o r, był bożkiem grzmotu, sprawianego turkotem jego , od kozłów pociąganego. Był on panem pogody i zawisłych od niej urodzajów. Przed rozpoczęciem bitwy zanucali Germanowie na cześć jego pieśń, zwana baritusj przygłuszoną za pomocą tarczy, którą poprzed usta trzymali. Wojennym Germanów bożkiem był Zio, u Skandynawów Tyr, syn Odina. Freja była boginią miłości. Bal der czyli Baldur, najurodziwszy z Asów i pierwszy bohater w radośnym bożków przybytku., niemniej Br agi, bożek poezyi, i małżonka jego Iduna, bogini młodości i nieśmiertelności, byli jedno półbogami. U mostu (tęczy) prowadzącego do Asgardu, miasta bogów, które sobie bogowie sami pośród świata zbudowali, siedział Heim dal. Miał on tak bystre oko, iż nawet w ciemnościach nocy na sto mil odległości dojrzał, a ucho tak doskonale, iż słyszał jak rosła trawa a nawet wełna na owacli.

Innem, rodzinie Asów nicprzyjaznem bóstwem był Loki, pochodzący z

Inne bóstwa i po-innej rodziny bogów, z Odinem wszakże wblizkim zostający pokrewieństwie. Dał

człfary. on życie trzem okropnym poczwarom: Heli, władającej królestwem cieniów, pobytem wszystkich śmiertelników, którzy w boju nie polegli — głód był tam jej misą, niedostatek jej nożem, zupełne sił wycieńczenie jej łożem — dalej wilkowi Fenrisowi, któremu wszakże Asowie więzy nałożyli, i wężowi Midgardu, który całą opasując ziemię, własny kąsał ogon. Z temito poczwarami, z ich ojcem Lokim i olbrzymami popadli Asowie w straszliwą walkę zniszczenia, w której niebo i ziemia pożarem zniszczały i całe olbrzymów plemię z poczwarami zaginęło. Asowie, acz ulegli chwilowo, powrócą znów do władzy.

Mity te ukrywają filozoficzne starych Germanów pomysły. Asowie przedstawiają potężne znacze-żywioły, nadające kierunek obfitemu w zmiany rozwojowi przyrody, podlegające wszakże tejże samej n;₀ tycl\ zmianie i z nią poniekąd w boju zostające. Odin , nazwany także ogniookim , wyobrażał słońce, Thor jrtit6w. zaś piorun ognisty, a z pożaru świata odradza się świat nowy.

Bogini

ziemi.

za

Okrom ciał niebieskich (słońca) i żywiołów (ognia) czcili starzy Germanowie matkę ziemi Nerthus, przejeżdżającą po kraju na wozie od krów pociąganym, a powrotem kąpaną w morzu (przy wyspie Alsen albo Rugii?), poczem zatrudnionych przy tej uroczystości niewolników w morzu topiono, by tajemniczych nie zdradzili obrzędów.

Cześć

odda

wana.

Germanowie nie oddawali czci bogom w świątyniach lecz w ustronnych świętych gajach, pod odwiecznemi drzewami, nad uświęconemi zwyczajem jeziorami, bogom rzekami lub źródłami. Skandynawscy jedno Germanowie wielbili bogów i ofiarowali im w świątyniach, z których upsalska pod względem przepychu i kolosalnych posągów nąjwystawniejszą być miała. Germanowie nie mieli oddzielnej kasty kapłanów, poruczali jednak sprawowanie służby bożej i ofiary poważanym w narodzie mężom, którzy także sądownictwu przewodniczyli. Ofiarowano nie tylko zwierzęta ale nawet ludzi (jeńców wojennych, niewolników, zbrodniarzy).

Rzadko bardzo znoszono ofiary w ziarnie lub owocach. Z lotu ptaków, rżenia koni i losów wyczytywano wyrocznię bogów i przyszłość.

Mądre

niewia-

Obok tych bóstw, bogiń i półbogów czcili jeszcze Germanowie bohaterów, wyższej mądrości niewiasty i podrzędne duchy. I tak Al run om, z pomiędzy których Weleda podczas wojny batawskiej ważną odegrała rolę, przypisywano sty i dar proroczy, a tronującym w obłokach niewidzialnym czarodziejkom władzę ducty-nadziemską. Niewiększe od piędzi i szpetne lecz przebiegłe i chytre Karły i Elfy, przebywały w wzgórzach i jaskiniach, gdzie ukrytych strzegły skarbów, wykradały nieochrzczone dzieci, uwodziły dziewice i szlachetne rycerstwo, wszelako odgłosem dzwonów mogły być spłoszone. Podobnież postępowali sobie podstępni topielce, Nixami nazywani.

Olbrzymy przewyższały wprawdzie człowieka pod względem wielkości i siły fizycznej , pod względem atoli władz ducha zostawały zdała za nim; Karły przeciwnie i Elfy zachowały wręcz odwrotny do niego stosunek. Zdaje się iż karły uosobiały działające podziemnie siły przyrody i przywoływały na pamięć odległe wieki pogaństwa, olbrzymy zaś przedstawiały dzikie, zewnątrz działające siły przyrody, albo może pierwotne, w późniejszych Germanów siedzibach przebywające ludy, przez nowych wyparte przybylców.

Bohate-

pokole-nia i

Pomiędzy wielbionymi od Germanów bohaterami MailUS czyli Man, syn zrodzonego na ziemi bożka Tuiska, trzyma pierwsze rowie, miejsce. Jego trzej synowie Ingo, Isko i Irmino dali początek trzem głównym pokoleniom właściwych Germanów: Ingewonom, szczepy. Iskewonom i Herminonom.

a) Do Ingewonó w, zamieszkałych na pohrzeźu morza północnego od ujścia Renu aż do cymbryjskiego półwyspu, policzano Saksonów, Teutonów, Chauków, Amzywariów, Fryzów i Batawian.

Saksonowie przebywali na południu półwyspu cymbryjskiego, sąsiadując w południowowschodniej stronie z Teutonami na prawym brzegu Łaby, a w stronie południowo-zachodniej z C li au k am i po obu brzegach niższej Wezery. Ci zaś graniczyli z przebywającymi nad niższą Amizą Amzy waryami, dalej z Fryzami, którzy zajęli ziemię pomiędzy wschodniem ujścia Renu łożyskiem i Amizą,

zaludniając i przylegle wyspy. O Fryzów nakoniec oparli się Batawianie obrawszy sobie na mieszkanie przeciętą w licznych kierunkach ujściem Renu ziemię.

b) Do Iskewonów, osiadłych głównie na prawym brzegu średniego i niższego Renu, należeli Brukterowie, Marsowie, Uzypeci, Tenkterzy, Sygambrowie i Ubiowie.

Brukterowie zajęli oba brzegi wyższej Amizy i mieli na południu Marsów sąsiadami. Pomiędzy Marsami i Batawianami przebywali wzdłuż prawego brzegu Renu Uzypeci i Tenkterzy. Sygambrowie posiedlili zrazu prawy brzeg Renu od Rury do Sygi, Tyberius atoli pozyskał część ich szszepu (40000 Sy-gambrów) , i nadał jej w posiadłość lewy brzeg tej rzeki naprzeciwko ujścia Rury. Na południu sąsiadowali Sygambrowie z Ubi a mi.

C) W poczet H e r m i n o n ó w nakoniec, którzy w południowych od Ingewonów a we wschodnich od Iskewonów przebywali ziemiach, liczono oba sojusze Cherusków i Chattów czyli Kattów.

Cheruskowie rozpostarli się po obu brzegach średniej Wezery aż do lasu baceńskiego (Harc), i opierali się na wschodzie o Longobardów nad Elbą. Słynny Hermann (Arminius) był ich książęciem. Na południu od nich, od Sygambrów i Ubiów mieszkali Kattowie, mając wzgórza Taunus i dziesięcinne niwy granicami.

Odgraniczała się więc właściwa Germania na północy morzem północnem, rzeką Eyderą i zachodnią częścią Bałtyku, na

Granice wiaści-woj Ger-

manii, wschodzie Łabą i Salą, na południu Menem i utwierdzonym wałem granicznym, a na zachodzie Renem. Z tegoż rozległego czworokąta wychodziły w czasach przedhistorycznych germańskie osady na wschód i południe, gdzie z pierwotnymi krajów mieszkańcami tworzyli olbrzymi sojusz, miano Swewów noszący. Do tych swew-s k i c. h German ó w należały szczepy Hermundurów, Markomanów, Kwadów, Semnonów, Longobardów, Burgundionów i Gotów.

Her mundur o wie przebywali nad wyższym Menem w dzisiejszej północnej Bawaryi i zachodniej Saksonii, i byli snąć przodkami późniejszych Turyngów. Marko manie zajęli kraj keltyckich Bojów, Bojohemum (Czechy dzisiejsze), i byli najgłówniejszym ludem zawiązanego tam przez ich bohatera Marboda sojuszu swewskiego. Sąsiadami ich wschodnimi byli pobratymcy ich Kwadowie, w dzisiejszej Morawii. Pomiędzy średnią Łabą i Odrą mieszkali Semno ni, znakomitsi w poczęcie ludów swewskich, jakoż inne ludy germańskie wysyłały do nich swych zastępców na odprawiane uroczyście w uświęconych gajach religijne obrzędy. W północnej od nich stronie po obu brzegach Łaby przebywali długobro-dzi Longobardowie, a obok^nich nad Odrą Burgundiowie. Część bogatego w bursztyn pomorzą bałtyckiego zajęli Gutonowie, Gotoni czyli Gotowie, których odróżnić trzeba od keltyckich Gotynów i skandynawskich G aut ów, a którz)r nie ze Skandynawii, jakto zwykle opowiadają, początek swój wzięli.

Innem głównem Germanów pokoleniem byli skandynawscy Gautowie, Gotami także nazwani. Należą oni do wielkiej rodziny Germanów, mają bowiem spólne z nimi podania

mit}rczne, wyprowadzają tez same co oni o swym początku powieści, i czerpali mowę swoją ze spólnego źródła. Do skandynawskich Germanów policzają także Normanów i Dunów, którzy wszakże później dopiero na widownię dziejów wystąpili. Dunowie, Norwegowie i Szwedzi wywodzą początek swych królów od bożka Odina.

— Germanowie więc rozpadają się na:

właściwych, swe w s k ich i skandy na w s k i c h.

Ustawy

spo-

Podstawą społecznej Germanów ustawy była gmina (Gemeinde)złożona z nieograniczonej liczby ziemianów i obradująca nad potocznemi sprawami w zgromadzeniach gminnych. Gmin kilka łączyło się w powiat (Gau) , zaokrą- ieczne. glony zwykle granicami naturalnemi, którego mieszkance w zgromadzeniach ludowych radzili nad sprawami ogółu dotyczącemi, zwłaszcza nad pokojem lub wojną. Na czele powiatu stał hrabia (Graf), wybierany z pośród szlachty i sprawujący w czasie pokoju rządy powiatowe. Gdy w zgromadzeniu ludowem wojnę uchwalono, natenczas wybrano wodza (Herzog), i poruczono mu wojenną władzę nad pospolitem ruszeniem. Zdarzało się nieraz, iż siła bitnego ludu gromadziło się około walecznego wodza, stanowiąc orszak jego, i z nim razem udawało się na łupy. Całe nawet ludy i cudzoziemcy łączyli się często z takim wodzem, który, gdy opanował część kraju, dzielił ją między podwładnych wojowników i stawał się ich królem. W ten sposób zawiązywała się władza książęca, zwłaszcza u ludów swewskich (Markomanów, Kwadów, Gotów). Składała się więc ludność germańska z króla, książęcia lub wodza na czele, i innych osób zwierzchnictwa (hrabiów i kapłanów), dalej z wolnego ludu zbrojnego, nakoniec z niewolników.

Król.

Zgroma

dzenia

Wybierany z pośród szlachty król, którego w zgromadzeniu ludowem trzykroć na tarczy obnoszono, dzierżył w czasie wojny naczelne dowództwo, a podczas pokoju przewodniczył obradom. Władza jego przechodziła zwykle na potomka rodziny królewskiej, wszelako bez uszczerbku przysłużającej narodowi prerogatywy wolnego wyboru króla. Zgromadzenia ludowe odbywały się zwykle podczas pełni i nowiu a w razach nadzwyczajnych i o innej dobie. Przed iud₀we. rozpoczęciem obrad szukano wyroczni bogów w losach, zaczem, jeśli pomyślną objawiły wróżbę, zwiastował kapłan otwarcie zgromadzenia. Król przedłożył ważniejsze sprawy zebranym, którzy na znak przyzwolenia głośne wydawali okrzyki, szczękiem broni przerywane, alboli mruczeniem niechęć swą objawiali.

Hrabia.

Wódz.

Szlachta.

Wolne

rycer

stwo.

Krom zgromadzeń gminnych i ludowych czyli powiatowych nastały później zgromadzenia narodowe, na które wolni obywatele powiatów zastępców swych wysyłali. Poza okresem działań sejmowych wykonywał hrabia pospół z wybranym z grona wolnych wydziałem władzę sądowniczą. Wojenna władza wodza ograniczała się na czas trwania wojny. Główną jego siłę stanowiła ciężkozbrojna piechota z nielicznym hufcem jazdy i lekko uzbrojonego ludu. Szlachtę składały najznamienitsze wolne rodziny, których przodkowie dzielnością wr boju zajaśnieli, lub dla rozległości posiadłości ziemskich większego nabyli znaczenia. Z ichto łona wybierano króla a snąć także hrabiów i kapłanów. Nieszla-checkie wolne rycerstwo, stanowiące rdzeń narodu i różniące się od niewolników długiemi kędziory, posiadało prawo noszenia broni jak szlachta, mogło jak

ona brać udział w obradach, zasiadać w sądach i rozrządzać własnością swą dowolnie. Niezadowoleni przyznanem sobie od sędziego wynagrodzeniem (compositio) za szkodę lub obrazę, sami mogli ją pomścić na sprawcy. W razie zabójstwa męża wolnego pozostał krewnym wybór żądania od zabójcy pewnej kwoty odczepnego (Wehrgeld), alboli ścigania go orężem. Do pierwszych wolnego męża obowiązków policzano stawienie się do boju w czasie pospolitego ruszenia, podejmowanie króla na potrzebie wraz z jego orszakiem i rocznych temuż darów składanie. Niewolnik różnił się zewnętrznie od wolnego przystrzyżonym krótko włosem, i był we wszystkiem za zwykłą rzecz uważany; można go było zaprzedać, pożyczyć, bić a nawet zabić bezkarnie. Za strawne i kusą odzież musiał on się ciężko wysługiwać. W niewolę można było popaść nie w boju jedynie, ale także za długi i występki, i przez dobrowolne zdanie się na cudzą opiekę. Obok niewolników mieli jeszcze Germanowie tak zwanych przywiązanych do gleby, którym za czynsz lub dostawy w ziemiopłodach role do uprawy wypuszczali. W środku pomiędzy niewolnikami i wolnymi zostawali tak zwani wyzwoleńcy, którzy wprawdzie mieli posiadłość ziemską , w ograniczonej atoli własności. Musieli bowiem panu swemu, pod którego opieką (mundium) zostawali, podawać dań roczną i stanąć w potrzebie do boju, aczkolwiek w obradach publicznych żadnego nie mieli udziału.

Niewol

nik.

Wyzwo

leniec.

Przywią-

zaniec.

Oby-

Zbroje.

O zewnętrznych oznakach Germanów opowiadają dziejopisowie rzym-eaaje. scy, iż się od innych ludów różnili wysoką postawą, blękitnem okiem i jasnoru-dym włosem. Pokryte słomą lub murawą chaty, w pewnej porozrzucane oddali, były ich mieszkaniami. Z tych najbliższe łączyły się w gminę dla spólnego niw okolicznych uprawiania, właściwych wszelako miast i włości nie miały ludy germańskie. Rolnictwo i chów bydła były głównem niewolnika i niewiast zatrudnieniem, łowy i wojna rzemiosłem męża wolnego. Inaczej oddawał się wolny Niemiec zupełnej gnuśności, nie lenił się wszakże na przyrządzoną w sposób prosty ucztę, zapijał sprawę do późnej nieraz nocy, lub grywał w kości, któremi nieraz własną przegrywał wolność. Skóra z ubitego zwierza była jego odzieniem , tarcza z drzewa lub wiklinnego uplotu, grot niedługi ale ostry i miecz główną jego zbroją; obok których lubo rzadko spostrzegano także pancerze i przyłbice, łuki i strzały, maczugi i kamienne młoty} berdysze i proce. Prostota obyczajów , dzielność w boju i wierność obranemu przywódzcy były celującemi starych Germanów cnotami. Wielożeństwa dozwalano jedynie książętom. Podczas boju otaczały się niewiasty wraz z dziećmi taborem [Wagenburg), który poza linią bojową z wozów utworzyły. W razie poniesionej klęski wolały one ponieść śmierć z własnej ręki. niżeli popaść w niewolę.

Walki

Rzymian końcem 2go przed Ch. wieku, kiedy Cymbrowie, lud niepewnego pochodzenia, na cymbryjskim przebywający półwyspie, w połączeniu z sąsiadami swymi Te u tonami, łupiąc i pustosząc naokoło, wpadli do państwa rzymskiego. Dzielny Marius pokonał ich wtenczas (101 pd. Chr.), i wyniszczył niemal do szczętu. Julius Cezar po dwa-kroć (55 i 53 pd. Chr.) przeprawiał się na prawy brzeg Renu, a pasierby Augusta D r u z u s i Tyberius podjęli (z końcem Igo pd. Chr. wieku) nie jednę potrzebę do Germanii, w skutek których Dunaj

Po raz pierwszy zetknęli się R zy m i an ie z Germ a n am i z

z Germany.

północną państwa rzymskiego ustalili granicą, i na prawym brzegu Renu niektóre poczynili zdobycze. Ważniejsze atoli były walki Rzymian z Germanami w lym po Chr. wieku.

Zdarzało się, iż ze wzajemnem zbliżaniem się tych dwu ludów, wielu Germanów wstąpiło w służbę rzymską, a August utrzymywał nawet na żołdzie gwardyą przyboczną z samych złożoną Niemców. Arminius czyli Hermann, książęCherusków, i Marbod, książę Markomanów, byli najsłynniejszymi z pomiędzy Niemców , którzy się w szeregach rzymskich wojennej Rzymian wyuczyli sztuki.

Mar-

Menu do dzisiejszych Czechów przeprowadził. Tam założył on w połączeniu z pół- bod. nocnymi Semnonami i Longobardami potężne państwo swewskie. Potęga taka mogła stać się niebezpieczną Rzymianom 5 nie omieszkali oni też zaczepić z dwóch

Marb od wrócił w pierwszych po Chr. latach do swego narodu, który z nad

stron Marboda. Tyberius, pasierb cesarza, miał na niego napaść od strony Dunaju, a Sencyus Saturninus z nadreńskich okolic, i zniszczyć jego panowanie. Wybuchłe atoli p o wstanie osiadłych nad Adryatykiem ludów illyro-pa-nońskicli obróciło w niwecz te zamiary. Ulegli wprawdzie Illyrowie orężowi rzymskiemu po dotrwałej czteroletniej walce, alić natomiast upadły zdobycze i korzyści Rzymian w Germanii. Nie dość bowiem, iż z Marbodem czemprędzej pokój i przymierze zawrzeć musieli, by wolne przeciw powstańcom mieć ręce, ale nadto poniosły ich legiony ogromną klęskę w walce z właściwymi Germanami na prawym brzegu Renu.

Her-

Po przebiegłym Sencyusie Satuminie, który w sposób przyjacielski starał się oswoić ujarzmione ludy germańskie z instytu- man. cyami rzymskiemi, objął naczelne dowództwo nad rzymskiemi legiony w Germanii Publius Kwintylius Warus. Obchodził on się zbyt samowolnie z naczelnikami szczepów Germańskich’, uciskał pokonane ludy podatkami, a ztemwszystkiem trzymał zbyt wiele o swojem bezpieczeństwie, acz w kraju świeżo zawojowanym. Natenczas powiodło się Hermanowi, książęciu Cheruskó w połączyć uciśnionych Niemców węzłem tajnego sojuszu, wyprowadzić Warusa z jego warownych taborów i zwabić go w zasadzkę. Napróźno przestrzegał Warusa S e g e s t, inny Cherusków książę, któremu Herman córkę Tusnelclę był uwiódł. Warus poszedł niebacznie w zastawione od Arminiusa w lasach teuteburskich nieochybnej zguby sieci. Tam opuściły go nagle wszystkie ludy germańskie, połączyły się z pobra-tymczemi szczepami, okoliły jego legiony, a korzystając ze straszliwej burzy i bezustannych deszczów, w y n i s z c z y ł y je do szczętu w okolicach dzisiejszego Dećmoldu. Trzy dni toczyła się ta krwawai zabójcza walka. 24.000 rycerstwa rzymskiego legło na pobojowisku. Warus przeszył się własnym mieczem, szczęśliwszy od popadłych w moc

nieprzyjacielską jeńców, których nielitościwie mordowano lub bogom składano w ofierze. Wiadomość o tem smutnem zdarzeniu zatrwożyła Rzym cały. August zamknął się przez kilka dni w pałacu, i w napadzie nieukojonej żałości odzywał się w głos do Warusa: „o wróć mi wróć legiony!”

Stan

armii.

Armia rzymska nie składała się już wonczas jak przedtem z żywotnego rdzenia obywatelstwa rzymskiego, które ożywione wzniosłą miłością ojczyzny, chętnie krew swą w obronie rzeczypospolitej rozlewało. Wolni Rzymu obywatele przestali już szczycić się prawem służenia w boju ojczyźnie, lecz przeciwnie prerogatywę tę zamienili w obowiązek. Ztąd też mimo groźnego niebezpieczeństwa, w jakiem ujrzeli sięRzymianie zaraz po teutoburskiej klęsce, z trudnością tylko zdołano zapełnić wyłom, zdziałany w szeregach rzymskich orężem Germanów.

Germa

nik.

Ty beri lis, któremu nowych zastępów poruczono dowództwo, nie odważył się zaczepić zwycięzkich Germanów. Dzielny dopiero 14 Germanik. syn brata jego Druzusa, stanąwszy na czele legionów, cio odbył zwycięzka przeciw nim potrzebę. Pomścił on na nich zelżona

16. pod wodzą Warusa broń rzymską, pogrzebał zbielałe kości poległych

15.    w lasach teutoburskich przed sześcią laty wojowników, i pobił

16.    Arminiusa pod Idyzyawizem (mylnie Idistcmsus) na prawym brzegu Wezery. Łożone atoli na te potrzebę wydatki, które odniesionym korzyściom nie odpowiadały, i zawiść cesarza Tyberiusa były

17.    powodem odwołania Ger m a n i k a, który w przyznany ni sobie tryumfie między licznemi Germanów jeńcami Tnsneldę także prowadził.

3 Ger-    W czasie tej potrzeby wyprawiał się Germanik trzykroć na nieprzyjaciela,

15.

(omowe Germa-ów niezgody.

manika pierwszej wyprawie wyruszył on ze Starego taboru (Castra vetera) na M ar-wy sów, alić powstali w tyle legionów Brukterzy i Uzypeci znaglili go do odwrotu. Na drugiej pokonał Germanik Kattów nad Laną, pobiegł w pomoc otoczonemu od ludu Hermana Segestowi, i jął Tnsneldę w niewolę. Zaczepił potem raz jeszcze Cherusków od strony morza, wypłynąwszy z Renu kanałem Druzusa do morza północnego, a ztamtąd podsunąwszy się Amizą pod wodę do ich kraju, gdzie kości poległego w teutoburskich lasach rycerstwa rzymskiego pogrzebał. Odniesione atoli nad rzymską jazdą i przymierzeńcami zwycięztwo Hermana spowodowało Germanika do powtórnego odwrotu, na którym w burzy część floty utracił. Ścigany od Germanów podwładny jego Ce cyn a, który doń z Kastra wetera był 10 dotarł, wracał tymczasem lądem ku Renowi. Trzecią wyprawę podjął Germanik na Marsów i Cherusków następnego zaraz roku, pobił Arminiusa na łące Idyzyawizo (Idisiatisus w pobliżu dzisiejszego Minden) tak, iż książę ten zaledwie niewoli ujść zdołał-, aliści z powrotem utracił znów Germanik część floty w burzliwem morzu. By wszelako Germanów tą nieznaczną nie ośmielić klęską, wtargnął on tegoż jeszcze roku do ziemi Marsów, i do nowych z przyszłą wiosną gotował się zwycięztw, a wtem był odwołany.

Ocaliwszy w ten sposób sławę oręża rzymskiego i zasłoniwszy się od strony Germanów, zaniechali Rzymianie dalszych w ziemi

germańskiej podbojów, zostawiając przebywające na niej ludy w domowych niezgodach, jakie juz przed wyprawą Germanika między Se ges tern i Hermanem wrzały, a po jej ukończeniu między Hermanem i Marbodem powstały.

Koniec

i Her

mana.

Marbod, który jakeśmy wyżej widzieli, z Rzymiany zawarł przymierze, dążył do podniesienia swej książęcej władzy kosztem swobód ludowych. Marboda Semnoni ztąd i Longobardowie odłączyli się od niego, szukając przymierza z Hermanem, głośnym wolności niemieckiej obrońcą. Przyszło zatem między obą książęty do wojny i do bitwy, która wszakże nierozstrzygniętą została. Herman, który później również monarchiczne żywić miał zamiary, zginał w domowych Clierusków zatargach przez zdradę własnej rodziny. Mar- 21. boda zaś wygnał z kraju Markomanów gotycki książę Katualda (Katwald), upo- pf) korzony przezeń dawniej nieprzyjaciel, i zmusił go do szukania przytułku w Rawennie, gdzie po 18tu latach umarł. Taki był koniec sławionych starej Germanii 37. dwu bohaterów.

Walka Batawian o niepodległość.

Cywilis.

69.

listop.

69.

Powstanie Galów.

Sabinus.

Cerealis.

Germanik podbił Batawian, którzy z nieprzyjaciół wiernymi Rzymian stali się przymierzeńcami. W potrzebie z Brytami zasilali Batawianie Rzymian dzielnem Cywila ramieniem. Alić Rzymianie podejrzy wali usiłowania Cywila, przypisując mu niebezpieczne dla panowania rzymskiego w Galii i Batawii zamiary 5 zaczem Cywilis w kajdanach do Rzymu był odesłany, i tam przez cały przeciąg rządów Nerona w więzieniu pozostał. Galba wrócił mu wolność, której tenże dla podniesienia ludu swego przeciw Rzymianom użył. Korzystając z nieukontentowania Batawian, zmuszanych od Witel-liusa do uciążliwych zaciągów, podniecił Cywilis lud swój do roko-s z u, podniesionego zrazu pod p o z o r e m o b r o 11 y W e s p a z y a n a przeciw Witelliusowi. Po klęsce atoli wojsk Witelliusa pod Kre-mona, odrzucił Cywilis maskę, połączył się z sąsiedniemi Germany, dla których poruszenia użył prorokini Weledy, i wraz z niechętnymi Rzymianom Galii mieszkańcami, Trewirami i Lingo n a m i, którzy pod wodzą J u 1 i u s a Sabina pragnęli zrzucić jarzmo rzymskie, gotował się do zapalczywego z Rzymianami boju. Rozdzierające naonczas kraj rzymski walki wewnętrzne, obrócenie w perzynę uświęconego w oczach ludu kapitolu, z którego losem powieść losy Rzymian łączyła, sprzyjały wielce zamiarom powstańców. Wojna przybierała coraz niebezpieczniejsze dla Rzymian rozmiary, a Cywilis ogłosił już wskrzeszenie nowej Galii. Zanim atoli legiony rzymskie pod wodzą Cereala na miejsce rokoszu przybyły, już wierni Rzymianom Sekwanie pobili byli Juliusa Sabina na głowę. Zaczem Cerealis, nieznaczny już u Galów znalazłszy opór, całą potęgą na Cywila uderzył. W walnej dwudniowej pod Trewi-

rem bitwie zwyciężył zrazu Cywilis, alić łupuchciwe żołnierstwo batawskie utraciło pole dnia następnego. Cywilis odwiódł potem powstańcze szeregi w żuławy batawskie, pragnąc w ten sposób walkę Rzymianom utrudnić. Cerealis nakłonił się też do pokoj u, a Batawianie weszli znów względem Rzymian w dawny stosunek przymierza. Prorokini W e 1 e d a zaprowadzoną została do niewoli rzymskiej.

Brytowie.

Baodi

cea.

Sweton.

Paulin.

Cerealis.

Agry

kola.

W walce w której Julius Cezar (58—51 przed Chr.) podbił Galią i w rzymską zamienił dzielnicę, przybyli Brytowie w po-moc Galom, swym keltyckim pobratymcom. Chcąc ich ukarać, ' . przeprawił się Cezar dwakroć do Brytanii czyli Albionu na czele 54 swych legionów, nie miał wszakże jak się zdaje zamiaru policzenia Pd. chr. tej wyspy do stałych Rzymian zdobyczy. Toż i August i T y-berius nie pragnęli posiadania nowej dzielnicy, trudnej do utrzy-^ mania poza wodami burzliwego oceanu. Klaudius dopiero wysłał piaucyus tam w pragnieniu sławy dzielnego wodza Aula Plaucyusa, a nawet 43 sam na dni 16 udał się do Brytanii, zkąd okrzyczany zwycięzcą w try-p°chr. umfie4₀Rzymu powrócił. Zamieniono więc południowo-wschodnią część Albionu w dzielnicę rzymską. Alić ujarzmione Brytów ludy, zwłaszcza Icenowie z niechęcią tylko znosili nadużycia swawolnych zwycięzców. Królowa ich Baodicea wezwała lud do broni, i uderzyła na okopy rzymskie. Swetonius Paulinus wyszedł na jej spotkanie pod Londyn, zkąd się atoli niebawem ku pobrzeżu cofnął, i tam tak korzystne zajął stanowisko, iż nad-61. biegłych w pogoni za legionami Brytów na głowę poraził i znów przywiódł do posłuszeństwa. Baodicea, zwątpiwszy o możności dalszego oporu, własną ręką w rozpaczy odebrała sobie życie. Po Paulinie i Cerealu objął Julius Agrykola, słynny wódz i mąż stanu, w ostatnich latach panowania Wezpazyana naczelny Brytanii zarząd. Nie surowością wojskową i nieludzkiemi ciemięztwy, jak jego poprzednicy , ale łagodnem i sprawiedliwem względem pokonanych postę-78 powaniem pozyskał on Brytów panowaniu rzymskiemu, i oswoił ich do w przeciągu siedmiu lat swej administracyi tak dalece z instytucyami 85. rzymgkiemi, iż przyjęli język i obyczaj Rzymian i krą] swój w rzymski zamienili. Agrykola posunął tam granice panowania rzymskiego

aż wgląb kaledońskich wyżyn, ku zatokom Kloty (C/yde) i B o do-tryi (Forth), poza dzisiejsze miasta Edynburgu i Glaskowa, i postawi! u kończyn zdobyczy warowne wieże i wały, które napady Szkotowi Kaledończyków powstrzymywać miały. Tak dzielny i powszechnie lubiony dowódzca, gotujący się już do podboju Kaledonii, obudził zawiść Domicy ana, który go odwołał. W 8 lat 93. później umarł Agrykola w samotnem ustroniu.

Żydzi, Chrescianie i Poganie.

W ostatnich latach rzeczypospolitej rzymskiej i podczas większej połowy panowania Oktawiana Augusta zarządzał Judeą Herodes Wielki (38 pd. Chr.—

2 po Chr.) jako zawisły od Rzymian król żydowski. Był on synem Antypatra, Idumejczyka, który przyjął wiarę żydowską, został później ministrem króla Jana liirkan. Hyrkana, i ujął sobie tak dalece Rzymian pochlcbstwy i podstępami, iż mu świecką nad Judeą powierzyli władzę, niezostawiając Janowi Hyrkanowi jedno tytuł arcykapłana i zarząd spraw duchownych. Syn jego Herodes poślubił sobie Mary- Herod, amnę, wnuczkę Hyrkana, i odznaczył się zrazu oględnemi rządy, zaczem go senat rzymski uznał królem Judei. Kazał on z wielkim przepychem odbudować kościół salomoriski, na którego szczytach atoli dla pozyskania względów Rzymian rzymskie zatknął orły. W podejrzliwości swej i żądzy panowania kazał Herod zamordować Maryamnę, trzech z niej zrodzonych synów i wszystkich jej krewnych.

Onego czasu oczekiwał uciśniony lud żydowski przyobiecanego od Boga a przez wanie proroków zapowiedzianego zbawiciela, który miał wyjść z pokolenia Judy, z domu Dawidowego. Różne atoli były zdania Żydów o przyszłym świata zbawicielu. Religijno-polityczna sekta fary ze ów (którato nazwa oznaczać miała pobożnych i od innych oddzielonych) trzymała się obłudnie i surowo litery prawa mojzesowego czyli starozakonego kanonu, obok któi’ego tradycyą także przypuszczała, i poczytywała wszystkich za nieprzyjaciół, którzy inaczej mj^śleli. Toć faryzeowie w przyszłym zbawicielu upatrywali mądrego i potężnego króla, który stary zakon poprawi, i prawdziwych tegoż wyznawców (ich sektę) uczyni książętami i ministrami a wszystkich innych ich niewolnikami. Liczjdi oni członków swoich pomiędzy uczonymi, mężami stanu i innemi osobami wpływu, i stanowili przeto potężne polityczne stronnictwo. Sadduceowie zaś czyli sprawiedliwi (tak się bowiem sami nazywali) mieli zwolenników swoich głównie w gronach osób najznamienitszych, uważali pisany zakon Mojzesa, z odrzuceniem wszelkiej tradycyi za instytucyą czysto polityczną (a nie za źródło religijne), nie wierzyli właściwie ani w Boga ani w przyszłość życia, pysznili się zwolennikami z najwyższych słojów społeczeństwa, i wyobrażali sobie, iż przyszły messyas świetne na ziemi założy królestwo. E s s e o-wie nakoniec czyli terapeuci (t. j. lekarze, lekarską bowiem po większej części trudnili się sztuką) wiedli życie powściągliwe, pełne sprawiedliwości i bojaźni bożej, i badali ducha zakonu, nauczając, że przyszły zbawiciel świata w duchu ludzkość odkupi.

Anlypa-

tcr.

Oczeki-

zbawi-

ciela.

Faryze

owie.

Sailduce-

owie.

Esseo-

wie.

Onego tedy brzemiennego czasu, kiedy władzychciwy i okrutny Herod srogie w Judei sprawował rządy i własną katował rodzinę, kiedy imię swe w przytłumianych przy obcej pomocy rokoszach nie-Naro- nawistnym ludu żydowskiego uczynił postrachem, narodził się w

Betleem w ubóstwie Jezus Chrystus z Mary i, poko-

dzenie Chrystusa, lenia Dawidowego, która cieśli Józefowi była zaślubioną.

Oktawian August zapragnął naonczas poznać ilość posłusznej prawom rzymskim ludności, i tym celem w 30tym roku panowania swego rozporządził powszechne obliczenie całej państwa rzymskiego ludności. Marya udała się z Nazaretu do Betleem, zkądjej rodzice Rok byli, dla wniesienia tam imienia swego do spisu, i porodziła tamże 1. w stajence w nocy 25go grudnia Jezusa Chrystusa , zapowiedzianego od wieków przez proroków starego zakonu zbawiciela ludzkości. Ubodzy pasterze i słynni z mądrości trzej królowie wschodu powitali pierwsi messyasa, i oddali mu cześć boską. Aliści Herod, upatrując w Chrystusie przyszłego króla Żydów, któryby

1.    go korony mógł pozbawić, postanowił wymordować wszystkie pacholęta niżej dwu lat w Betleem i okolicy. Jezus uszedł tak okropnego wyroku ucieczką do Egiptu. W tymże czasie uknuł An ty pa ter, syn Heroda, spisek na życie ojca, który go udusić ka-

Herod

Arche

laus.

2.    zał. W pięć dni potem umarł Herod okrutny. Syn jego Her o des Archelaus udał się natychmiast do Rzymu dla otrzymania zatwierdzenia w odziedziczonej po ojcu godności królewskiej, alić August uznał go tylko etnarchą czyli ksiąźęciem ludu żydowskiego. Podobnie jak ojca nienawidzili go Żydzi, i przekładali nad jego panowanie bezpośrednie Rzymian rządy; zaczem Archelaus złożony był (6)? od Augusta i do Wienny w Galii (11)? wygnany. Judeę połączono odtąd w jedne z Syryą dzielnicę; zarządzał nią jednak w imieniu cesarza niezawisły od namiestnika Syryi starosta żydowski.

Piłat.

Św. Jan

ciel.

29.

Herod

Antipas.

Herodya.

Herod

Podczas zarządu PonckiegoPiłata (26 — 36), najsłynniejszego z pomiędzy starostów żydowskich, wystąpił na puszczy J a n chrzci- (Chrzciciel), Nazarejczyk surowej i nieskazitelnej cnoty (tak zrazu nazywali Żydzi i poganie znaną z pobożności sektę żydowską, później wszystkich chrześcian), napominał ludzi do poprawy i pokuty i przygotowywał ich udzielaniem chrztu w Jordanie na przyj -ście zbawiciela. Herodes Antypas, inny syn okrutnego Heroda, był naonczas tetrarchą Galilei. (Podzielili bowiem Rzymianie Judeę na cztćry księstwa czyli tetrarcliie). Tenże Herod uwiódł H e r o d y ą, żonę przyrodniego brata swego Heroda Filipa, FiliP- tetrarchy 11 u r e i, co mu Jan Chrzciciel surowo naganił. Herodya

godziła odtąd na życie Jana, i umiała podejść męża swego, iż go ściąć rozkazał. Jan ochrzcił także Jezusa w rzece Jordanie, i wskazał w nim przyobiecanego zbawiciela ludzko- 30 ści; poczem Jezus Chrystus w 30tym roku życia swą boską na ziemi rozpoczął naukę. Jezus nauczał religii serca, zawisłej od czystej chrystu-myśli i szczerości dobrych uczynków, i rzekł do tych, którzy w nim sa wybawcę z jarzma rzymskiego oglądać pragnęli, iż królestwo jego nie z tego jest świata, iż w królestwie tern ci będą pierwszymi, którzy boskie miłości pełnią przykazania; z miłości bowiem stworzył Bóg świat i miłością wszech połączył ludzi. Tak wzniosła nauka miłości Boga i bliźniego groziła upadkiem martwej kapłanów, faryzeów i nauczycielów zakonu. Nienawidzili oni

Chrzest

Jezusa.

Xauka

nauce

też Jezusa, godzili na jego życie, pojmali go zdradnie nocą, poprowadzili przed Piłata i oskarżyli, jakoby zwodził lud i do buntu przeciw Rzymianom zagrzewał. Piłat uznał niewinność Jezusa, alić groźbami Żydów zatrwożony, wydał go na śmierć krzyżową, 34. której źydostwo dla Chrystusa z uporczywością żądało. Śmiercią na krzyżu dokonał Chrystus odkupienia ludzkości, a cudowne jego zmartwychwstanie uzupełniło jego boskie posłannictwo, i dodało serca utwierdzonym nadto od Ducha świętego uczniom i apostołom, którzy w rozkrzewianiu zbawiennej Pana nauki chętnie życie nawet kładli w ofierze. Ucznie Chrystusa i apostołowie,

Św.

Piotr.

między którymi Symon, nazwany od Jezusa Piotrem t j. opoką, pierwsze trzymał miejsce, bo go Pan nazwał n aj w y ź s z y m owczarni swej pasterzem, głosili naukę zbawiciela z rzadkim zapałem i świętą gorliwością, i wszędzie dawali początek zgromadzeniom clirze-ścian, bratnią wzajemnie wspierających się miłością. Św. Paweł p^'ef (Sani), który ze stronnika faryzeów i żarliwego prześladowcy chrze-ścian stał się najgorliwszym apostołem, przyczynił się niemało sło wem i pismem do rozkrzewienia chrześciaństwa między Żydy i po-gany. Pierwsi chrzęścianie odznaczali się czystością myśli i wzoro-wemi uczynki, spoglądali z obrzydzeniem na bałwochwalstwo pogańskie, i oddalali się coraz więcej od otaczającego ich zepsutego świata Rzymian i źydostwa.

Herod Agryppa I.

Gdy tak winnica zbawiciela pełne błogiego owocu w Pal es ty- Chrystu. nie, Syryi, Azy i-mniej szej , Grecy i, 11 a 1 i i i innych dziel- sa-nicach cesarstwa rzymskiego zaszczepiała krzewy, podniesion był He ród Agryppa Iszy, wnuk srogiego Heroda, nikczemny Rzymian pochlebca, do książęcej nad Judea godności, a cesarz Klaudius za- 37 szczycił go nawet tytułem króla żydowskiego. Był on bratem He- 41.

rodyi i synem jednego z zamordowanych Heroda W. dzieci. Onto jakób. skaza! na śmierć apostola Jakóba, poczem sam niezadługo umarł. 44. Po jego zgonie wróciła znów Palestyna do dawnego względem Rzymian przez icli starostów stosunku. S a m owolne a t o 1 i R z y m i a n panowanie, znajdując pożądany żywioł w wewnętrznych Żydów niezgodach, wywołało niebawem zapalczywe uciśnionych powsta-n>eźy- n [ e> Żydzi wyrżnęli w Jerozolimie załogę rzymską i wszystkich przebywających tam Rzymian, i gotowali się do rozpaczliwej z ciemięzcami walki. Dla przytłumienia rokoszu wysłał był cesarz Nero do Palestyny 60.000 żołnierza pod wodzą dzielnego Wespazyana. Trzy lata toczyła się ta walka zniszczenia. Rozpacz dodawała Żydom odwagi. Wespazyan przywiódł już większą część ich kraju do posłuszeństwa i czynił przygotowania do oblężenia stolicy, gdy go na tron

Św.

Powsta-

65.

69.    rzymski wyniesiono. Poruczył on tedy naczelne legionów dowództwo synowi swemu Tytusowi, który z wiosny następnego roku obiegł

Zburzenie Jerozolimy, w wrześ.

70.

Herod Agryp-pa II.

70.    Jerozolimę, za której mury schronił się był przeliczny lud żydowski. Rozdzieleni niezgodą Żydzi uczuli niebawem niedostatek żywności, niezrażeni atoli grożącą plagą głodu, stawili nieprzyjacielowi bohaterski opór. Odrzucili oni wszelkie od Rzymian podawane warunki pokoju, a nieprzyjaciel zdobywać musiał z osobna każdy wał warowny, każdą ulicę, każdy dom, a nawet pojedyncze świątyni sa-1 o m o ii s k i ej przedziały. Tytus pragnął ocalić dom boży, ale żołnierz rzucił doń rozżarzoną głownię i oddał go płomieniom. Wzięta n a-koniec po kilku miesi ą ca cli uporczywego oporu Jerozolima zrównaną została z ziemią. Tysiące Żydów zaprzedano w niewolę; albo w walce z dzikiemi zwierzęty w cyrku znalazło śmierć zbyt pewną, albo zdobiło w Rzymie tryumfalny pochód zwycięzcy. Liczbę poległych w tej 5cioletniej walce Żydów oceniają wyżej miliona. H e r o d es A g ry p p a ligi, syn króla tegoż imienia, który po Herodzie Filipie otrzymał tetrarchią Iturei, wspierał Rzymian w tej walce, i jako ostatni rodu swego umarł roku 100 po Chr.

Pierwsi

Apostołowie i ucznie Chrystusa, krzewiąc z podziwienia godnym chrzęści- zapałem boską zbawiciela naukę, doczekali się już po części zbawiennego plonu swej świętej gorliwości. Z każdym dniem wzrastała liczba z g r o m a d z e ń c h r z e ś c i a ń s k i c h, których członkowie pobożnością inieskazitelnem życiem przed innymi jaśnieli. Dostarczali oni państwu najsumienniejszych obywateli i najwierniejszych żołnierzy, i nie odstępowali od przyjętej zasady miłości bliźniego ani względem pogan ani Żydów. On atoli w z n i o s ł y d u cli m i! o ś c i c h r z e ś c i a ń s k i ej zostawał

w rażącej sprzeczności nie tylko z wielobożnością pogańską, hołdującą urojonym bóstwom i wynoszącą w poczet bogów nawet skalanych występkami ludzi (tylu okrutnych cesarzy), kiedy większa część ludności w ciężkiej u nich jęczała niewoli, ale nadto z zasadami wysokiej rady żydowskiej; nie dziw więc, iż tak poganie jak żydzi, w obawie utraty swych materyalnych korzyści, szerzeniu wiary chrześciańskiej wszelkiemi opierali się siły. Mimo to pier ws ze prześia-prze ślad o wanie chrześcian nie miało źródła w ich nienawiści, lecz w samowoli tyrana. Nero albowiem, pragnąc oddalić od siebie winę pożaru stolicy, zwalił ją na pierwszych chrześcian i srodze ich prześladował. W prześladowaniu tern ponieśli śmierć męczeńską apostołowie Piotr i Paweł. Sw. Piotr, założyciel chrześciańskiej gminy rzymskiej i pierwszy jej pasterz, ukrzyżowali był na wzgórzu watykańskiem z obróconą na dół głową po 9ciomie-sięcznem więzieniu, na onem miejscu, gdzie dziś wznosi się słynny kościół jego imienia. Apostoł Paweł, który rzymskim był obywatelem, ścięty został poza obwodem miasta, gdzie dziś stoi nazwany po nim kościół. Drugie prześladowanie chrześcian rozpo-prześlą rządził Domicyan, tyran do Nerona podobny. Jego przyrodzona srogość i żądza katowania drugich wydała chrześcian męczeńskim katuszom, iż zbawicielowi miano króla nadawali. Było tam bez końca niewinnych ofiar, do których także apostoł Jan należał. Domicyan kazał go wrzucić do kotła, wrzącym napełnionego olejem, z którego wszakże Jan św. wyszedł cudownie ocalon. Oddalony na wyspę P a t m o s , pisał on tam swe obj awienie „apokalipsę,” czyli proroczo-symboliczny opis przyszłości królestwa bożego. Po śmierci Domicyana wroćił Jan do Efezu, łożył wiele starania około tam- 101. tej szych chrześcian, i umarł w wysokim wieku, jedyny między apostołami niemeczeńską śmiercią.

Pterwsze

dowanie.

66.

Drugie

dowanie.

94.

Św. Jan Apostoł.

Wielka część cesarzów rzymskich zajmuje miejsce między prześladowcami

Powody

chrześcian t boć główna przyczyna ich ku chrześcianom nienawiści była u wszyst- p,.2eś]a-kicli taż sama. Nie wszyscy jednak wydali wyraźny rozkaz prześladowania. Ko- dowari.

ściół chrześciański liczy 10 takich, z wyraźnego wyroku panujących dopuszczonych prześladowań. Okrom wzmiankowanego wyżej zasadniczego powodu wpływały na te prześladowania inne jeszcze przyczyny. Raz, iż mieszano zrazu chrześciaństwo z żydostwem, i poczytywano chrześcian za religijną sektę Żydów , nienawistnych Rzymianom dla ich bezustannych rokoszów ; powtóre, iż pobożne i czyste pierwszych chrześcian życie, ich serce miłością przepełnione, za-przanie się własne i pokora w uderzającej zostawały sprzeczności z pychą, chucią ziemskich rozkoszy, samolubstwem i innemi niecnoty ich spółobywateli pogańskich, tak, iż chrześcianie unikali ich towarzystwa, odprawiali potajemnie swe religijne obrzędy, by uniknąć zniewagi pogan, alić dla tej właśnie przyczyny

nienawiść ich obudzali; potrzecie, iż ze wzrostem kościoła chrześciańskiego bożnice pogańskie poszły w zaniedbanie, rzadsze znoszono tam już ofiary, i uboższe stawały się dochody kapłanów, nie dziw więc, iż ci nie przestawali wzywać wyznawców pogaństwa do pomsty na chrześcian.

Piśmiennictwo.

Dzieje literatury wieku Augustowego należą po największej części do Igo przed Chr. wieku; wtenczas bowiem żyli oni wielcy mężowie, których talenta i wpływ oświaty greckiej zapewniły okresowi od Cycerona aż do śmierci Augusta nazwę złotego wieku lite-

Zloty wiekli-

Owid.

teratury. ra^u ry r z y niski ej. Jeden tylko z trzech największych poetów rzymskich Publius Owidius ]STazo przeżył Augusta. Owid urodził się 43 pd. Chr. w Italii średniej, rozwinął wcześnie przyrodzony talent do poezyi, i dla wesołego humoru, którym wszystkich bawił, był ulubieńcem swych przyjaciół, wyższego Rzymian towarzystwa a 16. nawet dworu Augusta. Około 8go po Chr. roku wygnano go z nie-

wiadomych przyczyn do To mi, miasta Mezyi na pobrzeżu czarno-morskiem , gdzie w 8mym roku wygnania, gdy ani August ani Ty-berius na powrót jego zezwolić nie chcieli, ze zmartwienia życia dokonał.

Utwory

Owida.

Jego lekki, dowcipny sposób pisania podobał się powszechnie, bo utwory jego czynił zrozumiałe, wdzięczne i zabawne. Jego Heroidy, czyli listy erotycznej treści niewiast mitycznych do niewiernych oblubieńców, mężów i przyjaciół, rozweselają szczególniej dowcipnem rozwiązaniem wprowadzonego zawikłania. Tak zwaneFasti zawierają opisy rozmaitych religijnych uroczystości rzymskich, czerpane z podań mitycznych i ze starożytnych Rzymian dziejów. Metamorfozy czyli przeobrażenia mieszczą cały poczet mitów od stworzenia świata z chaosu aż do śmierci Cezara, i mają wielkie znaczenie pod względem mitologiczym. Wszystkie te pisma ceniła wysoko potomność; ostatnie atoli Owida utwory wieszcze Tristia, czyli pełne żałości nad wygnaniem pieśni, czytane były chciwie od rówienników, bo stęskniony za Rzymem poeta w te właśnie lutni swej uderzył strony , które w narodzie najwięcej znalazły rozgłosu. Schlebiał on bowiem narodowemu Rzymian zarozumieniu, iż nie ma życia jedno w ich stolicy.

Wiek

srebrny.

Owid zakończa złoty wiek piśmiennictwa rzymskiego. Po nim nastaje wiek srebrny czyli retoryczny, bo utwory okresu tego noszą na sobie piętno szumnych deklamacyj. W wieku, w którym zniewieściała ludność rzymska tonęła w rozkoszach, zatracała wzniosłe uczucia prawdy i piękności, i hołdując jedynie próżności, o zewnętrzną tylko dbała ogładę, pojawili się także pisarze, pragnący

wzbić się jeszcze nad utwory okresu klasycznego, przezco właśnie popadli w czcze deklamacye, w szumność i napuszystość wyrazu.

Poezja

Mniej od innych zasłużył na zarzut retorycznej nadętości o p i s o w y poeta opisowa.

Flakkus.

Stacyus.

Italik.

Lukanus, rodem Hiszpan z Kordowy. Stryj jego Seneka zajął się w Rzymie jego Lukan. wychowaniem, a niebawem złożył Lukan dowody swojego talentu, i obudził zawiść Nerona, ubiegającego się także o wieniec poety. Zawilcłany w spisek Pi-zona (65), skazany był Lukan na utratę życia. Postąpił on sobie jak Seneka, i uprzedzając wykonanie wyroku, kazał sobie żyły otworzyć. Epopeja jego „Pharsalia” opiewa wojnę domową Cezara z Pompejem i walną bitwę farzalską, jest wszelako raczej historyą niżeli bohaterskim utworem. Ztemwszystkiem w poemacie tym niepodobna zapoznać szlachetnych uczuć poety, zwłaszcza pogardy nikczemności, w niebezpiecznym dla podobnych cnót wieku Nerona. Młodsi jego rówiennicy Walery F1 a k k u s (f 89), który w y p r a w ę A r g o n a u t ó w opisał, Papinius S t a c y u s (j- 96), piewca mitycznych A chi la dziejów i walki synów Edypa pod Tebami, nakoniec Sylius Italik(f 100), opiewający wtorą wojnę punicką, podlegają wszyscy temuż samemu zarzutowi. Utwory ich mają większą wartość historyczną niźli poetyczną, pełne są przesady i przebujałej retoryki, a nadto brak im twórczości.

Satyryk Petronius Arbiter, rodem Gal z Massylii, łączył głęboką pod względem moralnym zepsutość z wygórowaną ogładą. Opisał on z niewyczerpanym dowcipem najohydniejsze W3rstępki, którym na dworze Nerona przewodniczył. Petronius cieszył się długo względami tego tyrana, był jego doradzcą i przewodnikiem rozpustnych festynów i zabaw dworskich , zkąd też nazwę Arbitra czyli ro-zejmcy otrzymał⁻, popadł jednak w niełaskę i dokonał (67) życia samobójstwem. Nazywają go poetą najczystszej nieczystości. Szyderczość satyr jego nie uderza w sam występek, lecz tego tylko potępia sprawcę, który jego popełnieniem stał się przedmiotem szyderstwa. Persyus Flakkus, rodem z Wolateriy w Etruryi, odznaczjTł się podobnie jak Petronius przjuodzonym talentem w przedmiocie satyry, nie pobłażał jednak płocho jak tenże panującemu zepsuciu, lecz przeciwnie, porównywając wieku swego przywary ze starorzymską obyczajów prostotą, potępiał je najsurowiej. Ta atoli niechęć i surowość poety nie podobała się zepsutemu światu rzymskiemu i sprawiła, iż płochy Petronius wydarł mu palmę pierszeństwa. Persyus umarł już w 28mym roku życia. Następca jego Juwenalis wystąpił także z naganą zdrożności i występków czasu swego pod panowaniem Domicyana i Trajana. Wszelako Persyus tę przed nim ma zaletę, iż nie rozwodzi się jak on szeroko nad obrzydliwemi występki, lecz poprzestaje na ogól nem szkaradnych zbrodni potępieniu, poczytując ich ukrycie przed oczyma niewinnych za rzecz zbawienniejszą. Do satyrj^ków doliczyć jeszcze wypada Marcyala (f ok. 100) który swym uszczypliwym dowcipem doprowadził do doskonałości poezyą epigrammatyczną czyli napisową.

Poprzednik ichFedrus, wyzwoleniec Augusta, pracował szczęśliwie w przedmiocie bajek i sielanek. Ezop był wprawdzie jego wzorem, aleć Fedrus jest także oryginalnym w tym względzie, iż oddalonym od przyrody i prostoty, a przeto niesposobnym do bajek Rzymianom, umiał w sielskiej formie poddać niejedne prawdę moralną i strojną w dowcip przyzwoitą towarzyskiemu życiu naukę.

W nauce geografii uczynił znaczny postęp Grek Strabo (60 pd. Chr. do 25 po Chr.). Jego geografia w 17tu księgach jest najlepszem tego rodzaju dziełem starożytności. Czerpał on zawarte w niej wiadomości poczęści z naocznego

Satyra.

Petivj-

nius.

Persyus.

Juwenal.

Marcyal.

Bajki.

Fedrus.

Geogra

fia.

Strabo.

Filozofia.

c Seneka

Mela.

przekonania, i odbył tym celem dalekie podróże po Azyi, Afryce i Europie, po-części z dzieł Greków, swoich poprzedników. Po nipo ni us Mela, Hiszpan dzony w Melaryi dzielnicy Betyce, pisał pod panowaniem Klaudiusa geografią w trzech księgach, zawierającą niejeden szczegół ciekawy.

uro-

Dziejopi

sarstwo.

W dziejopisarstwie wieku tego trzyma Tytus Liwius, ur. 58 pd. Chr. w Padwie i tamże 19 po Chr. zmarły, pierwsze przed innymi miejsce. August opiekował się nim i zachęcał go do pracy.

Liwius.

Pracował on przeszło 20 lat nad swemi rocznikami (Annales) w 142 księgach, z których tylko 35 ocalało. Ważne to dzieło, obejmujące okres czasu od przybycia Eneasa na ziemię italską aż do roku 10 pd. Chr. napisane jest w związku pragmatycznym, w dokonanej formie retorycznej. Liwius, niepisząc wyłącznie dla zepsutego towarzystwa wyższego, jak to był Salust uczynił, lub jedynie dla nieze-psutej części ludności, jak Kornelius Nep os, obaj starsi jego rówiennicy, ale dla całego narodu, pragnął w swych dziejach obudzić zapał w narodzie i rozkrze-

lt:kU wić między ludem wiadomości pożyteczne. Weil ej us Paterlrulus (20 pd. Chr. do 31 po Chr.) pisał za czasów Augusta i Tyberiusa dzieje rzymskie aż do roku 30

Maxi-

mus.

po Clir., pragnąc w nich dowieść w krótkości epigrammatycznej konieczności rządów despotycznych, i rozwiązał to zadanie w sposób nierażący panujących jes w onym czasie wyobrażeń republikańskich. Pomni stosunków wieku jego nie obwinią go o pochlebstwo względem Tyberiusa. Wal er ius Maximus pisał pod panowaniem Tyberiusa zbiór ciekawych anekdot i rysy charakterów słynnych mężów starożytności, w których liistoryą ze stanowiska obyczajów rozważał. Kwin-

zczc

Kurcyus

Rufus tus Kurcyus Rufus żył według jednych w wieku Wespazyana według innych

Jozefus.

za panowania Konstantyna a nawet Teodozyusa, i pisał dzieje Alexandra Wielkiego, z których nadzwyczajne tylko wybrał przygody, i te jeszcze przesadnemi upstrzył zwrotami i niejednym błędem geograficznym i chronologicznym zeszpecił. Nie możem nakoniec w wieku tym pominąć w poczęcie historyków Flawiusa Józefa, Izraelitę, któiy, wziąwszy czynny udział w woj nie żydowskiej, opisał ją naprzód w hebrajskim a potem w greckim języku, i oprócz niej zostawił starożytności żydowskie. Jego styl ozdobny zjednał mu imię wtorego Liwiusa.

Seneka nazwany filozofem, dla różnicy od ojca swego mówcy, urodził' się 13 w Kordowie, a w Rzymie był wychowany. Zdolności jego torowały mu drogę do wysokich posad w administra-cyi cesarstwa, lecz intrygi osławionej Messaliny sprowadziły nań wygnanie na wyspę Korsykę. Agryppina powierzyła mu wychowanie Nerona, który go skazał na śmierć jako spólnika Pizona.

Seneka był wyznawcą filozofii stoicznej, której zasady, a zwłaszcza zniewagę dóbr ziemskich, zalecał w pismach swoich. W życiu atoli nie jest on wo-len od zarzutu nikczemnych pochlebstw i brudnej chciwości. Ztąd też tak sprzeczne słyszym o nim zdania. Jego filozoficzne rozprawy: „O krótkości życia,” „O spokoju duszy,” „O opatrzności,” „O pocieszeniu,” „O gniewie” i t. p. obfitują w trafne pomysły, ale pisane są zbyt zwięzłym i trudnym do zrozumienia stylem. Wielu uczonych przeczy autentyczności przypisywanych Senece utworów dramatyczny cli pod nazwą: „Szalonego Herkula,” „Edypa,” „Medei,” „Aga-memnona” i 5ciu innych, którym wszakże brak godności i dramatycznej jedności.

Seneka pisał nakoniec w przedmiocie fizyki. Plinius Sekundus Młodszy, piinius urodzony 62 w Komum (Como), kształcił się w wymowie i filozofii pod dozorem Młodszy, p stryja swego Pliniusa Starszego. Jego listy'' w lOciu księgach są treści pouczającej, i zalecają się wybornym językiem. Jego „Panegiryk na Trajana,” który Pliniusa jako przyjaciela poważał, stanowi piękny wyjątek z przesadnych zwykle tego rodzaju pochwał i uwielbień, albowiem przedmiot chwały był jej zaiste godny.

5 Filo.

Plinius Młodszy umarł ok. roku 110. Żydowski nakoniec filozof Filo z Alexandryi równiennik Seneki, dążył do połączenia filozofii platońskiej z allegoryami pism starego zakonu. Przebywał on później w Rzymie, gdzie wiarę clirześciańską miał przyjąć i znów od niej się odszczepić.

Nauki

przyro

dnicze.

Plinius Sekundus Starszy, stryj Młodszego, snąć także w Komum (23) urodzony, był jednym z najwszechstronniejszych uczonych narodu rzymskiego.

Jego nieutrudzonej pilności zawdzięczamy tak zwaną „Historyą naturalną” a raczej encyklopedyą najciekawszych wiadomości z dziedzin}' przy- Starszy, rody, umiejętności i sztuki. Jestto praca tein cenniejsza, ile że autor dla jej uzupełnienia czerpać miał z 2000 przeszło dzieł, dziś po największej części zagubionych.

Podczas pamiętnego wybuchu Wezuwiusa zbliżył się Plinius Starszy, do-wódzca floty mizeńskiej, za nadto do wulkanu, pragnac przypatrzyć się zblizka temu nadzwyczajnemu igrzysku przyrody, i stał się ofiarą swej ciekawości.

M. Fab. Kwintylianus wykształcił się na jednego z najsłynniejszych wymo. mówców rzymskich. Rząd przyznał mu płacę ze skarbu za udzielane w przedmiocie wymowy nauki. Zestawione umiejętnie dzieło jego „De institutione oratoria ” Kwinty-pisane z końcem wieku tego, obejmuje teoryą wymowy od pierwszych nauki początków aż do publicznego mówcy wystąpienia.

Wzawodzie lekarskim odznaczyłsię pod panowaniemAugustaKornelius Celzus, lekarz rzymski, który szczęśliwem doświadczeń Hipokratesa zastosowaniem zjednał sobie miano Hipokratesa rzymskiego. Pisał on także o retoryce, liisto-ryi i filozofii, alić z prac jego doszło nas tylko główne dzieło „De medicina."

W przedmiocie rolnictwa zasłużył się starożytności Hiszpan Kolumella z Kadyxu. Żył on za czasów Nerona, bawiąc w Hiszpanii i Italii niższej. W dziele

Plinius

wa.

lian.

Sztuka

lekarska.

Celzus.

Rolnictwo. Kolu-

swojem o rolnictwie, piękną pisanem łaciną, dążył on nie tylko do rozszerzę- mella. nia wiadomości agronomicznych, ale także do nadania wdzięku i uroku swobo dnemu życiu wiejskiemu. Zalety dzieła tego były tak widoczne, iż naukę o rolnictwie w poczet przedmiotów szkolnych policzono.

Rzut oka na zewnętrzne i wewnętrzne życie upadającego świata rzymskiego.

Obejrzyjmyż świat rzymski ze strony zewnętrznej, a ujrzemy korzyści cywilizacyi w pocieszającym rozwoju, nie tylko w Italii, jej ognisku, ale także i w odleglejszych dzielnicach: w Hiszpanii, Galii i Brytanii. Umiejętności i umni-ctwo piękne, jakkolwiek tylko wedle wzorów greckich naśladowane, doznawały starannej opieki i rozkrzewiały się. Zakładano liczne książnice i szkoły, które rząd wspierał. Zakwitł pięknie wMassylii naukowy zakład dla greckiej

literatury iumnietwa, nad ateńską nawet przenoszeni akademią. Szerzona atoli tak starannie oświata powszechna była jedno zewnętrzną ogładą, daleką od właściwego celu nauk, od rozwoju wewnętrznych życia zasobów. Oddawano się o tyle tylko naukom, o ile z nich w stosunkach towarzyskich odnoszono korzyści. Umiejętność więc była naonczas służebnicą celów pospolitych, a gładkie ukształconego Rzymianina ułożenie ukrywało często czczą duszę i oziębłe serce. Natomiast zakwitły umiejętności praktyczne, którym i ta sprzyjała okoliczność, iż nauczycielom i uczonym ze skarbu publicznego płacę wyznaczano. Zwyczaj ten, zupełnie obcy dawniejszej starożytności, rozciągnął Wespazyan na wszystkich urzędników. Nie zasługa atoli lub zdolność kierowały rozdawnictwem urzędów , przeciwnie były one po większej części środkiem zaopatrywania przyjaciół i znajomych. Obok zakładów naukowych powstawały także tu i owdzie zakłady dobroczynne, domy chorych i ubogich. Forma monarcliiczna okazywała się wnet łagodną wnet despotyczną według osobistych zalet panującego, i wywierała wielki wpływ na życie publiczne. Lepsi monarchowie nie zdołali powstrzymać zupełnie wzmagającego się ducha ze-psutości, który właśnie największą tyraństwa złych panujących stawał się podnietą. Republikańska prostota i czysty obyczaj upadły na zawsze. Towarzystwo wyższe natworzyło sobie potrzeb, których wszyscy, co w niem pozostać pragnęli, stali się niewolnikami. Przepych i marnotrawstwo w ubiorach i sprzętach domowych były nadmiar wygórowane. Wydobyte w pierwszej połowie 18go stulecia kopaliny z Herkulanum i Pompei wykazują dowodnie, iż Rzymianie pod względem wygód domowych wyżej stali w rzeczach niektórych od dzisiejszego ucywilizowanego świata. Nigdy zbytki nie osięgły tak wysokiego jak w tym wieku stopnia. Sztuka kucharska była naonczas w oczach Rzymian drogocenną umiejętnością, a smakosz M. Apicy us, żyjący pod panowaniem Augusta i Tyberiusa był słynnym wieku swego mężem, bo najwyborniejsze u siebie w Rzymie zastawiał łakocie i rozumiał się doskonale na sztuce kucharskiej. Wzrastające zbytki i wygó-rowana Rzymian i Rzymianek próżność dały początek niejednej niepotrzebnej sztuce n. p. gładzenia marszczek, wstawiania fałszywych zębów, barwienia brwi, i t. p. Skrzętniejsza atoli cząstka społeczeństwa umiała i tę przywarę ku rzeczywistym obracać korzyściom. I tak moda wymagała od każdego zamożniejszego domu posiadania biblioteki. Trzeba więc było przepisywać dzieła autorów'. Wielka liczba bibliotek pociągała za sobą mnogość egzemplarzy, zaczem odpisywani e ksiąg stało się przedmiotem nader ożywionego i użytecznego przemysłu. To ksiąg odpisywanie działało znów korzystnie na produkcyą papieru z krzewu egipskiegopapyrus zwanego, zbogacającą głównie miasto Alexandryi i ożywiającą handel księgami. Przemysłowi zaś i handlowi otworzono dalekie drogi założonemi gościńcami i kanały. Igrzyska publiczne pochłaniały sumy ogromne i działały nader szkodliwie na moralność ludu, żywiły bowiem w narodzie żądzę krwi rozlewu, i przyzwyczajały go do nieludzkich walk gladiatorów i zwierząt, a w pantomimach i tańcach obudzały jego zmysłowość. Straszliwe zawalenie się amfiteatru wFidene (niedaleko Rzymu) pod panowaniem Tyberiusa, gdzie 50000 ludzi życie utraciło, nie zdołało ani na chwilę powstrzymać ludu w rozbudzonej chuci onycli krwawych dziwowisk. W nocy już ciśniono się do cyrku, by następnego dnia wygodne mieć tam miejsce. Okrzyk „panem et cir-censes” (chleba i igrzysk), wyrażający największe ludu potrzeby, dowodzi jak namiętnie Rzymianie rozlewanej w cyrkach krwi łaknęli. Przypatrzmyż się teraz wewnętrznemu życiu ludności rzymskiej w czasie Igo go Chr. wieku, a

przekonamy się, iż upadała coraz głębiej pod względem moralnym i wkońcu wy-rodziła się zupełnie. Cesarstwo rzymskie nabierało podobieństwa do zgrzybiałego starca, którego życie starania lekarskie do czasu przewlec zdołają, który wszakże żywotne siły na zawsze utracił. Zaczern najoględniejsi nawet monarchowie nie zdołali wskrzesić w narodzie onego ducha, który dawniejszych Rzymian do wielkich pobudzał czynów. Aliści nowy, boskiego początku duch wschodził w chrześciaństwie. Krzyż z góry Kalwaryi zajaśniał daleko promieniem nowego światła i stał się symbolem nowej, uszczęśliwiającej ludzkość cywilizacyi chrześciańskiej. Dwunastu ubogich uczniów Chrystusa udało się z onej góry do rozlicznych państwa rzymskiego narodów, których nowymi stali się prawodawcami. Rozdarli oni ciemności pogańswta i jego samolubne ustawy, i wskazali wiernym dobroczynne światło napisanych palcem bożym w sercach ludzkich praw miłości. Zachwycająca słowa ich potęga obala tłumy bogów pogańskich , niezdolnych pocieszyć tych, którzy w utrapieniu pomocy u nich szukali, bo nie ojcowska troskliwość i święta sprawiedliwość ale namiętności i występki były ich udziałem, i stawia na ich miejscu wszechwładnego, dobrotliwego i mądrego Ojca, przed którego obliczem wszyscy są równymi, i przed którego sprawiedliwym trybunałem tak potężny król jak nikczemny żebrak zda niegdyś sprawę z czynności żywota. Wiara chrześctańska wlała nieskończoną pociechę do serc większej połowy ludności rzymskiej, do serc upośledzonych od prawa niewiast i postawionych na równi ze zwierzęty lub martwą rzeczą niewolników, i pozyskała ich sobie, bo im największe na tym padole dobro, godność człowieka, oddała.

Według tego dzieje ludzkości rozpadłyby się na dwie części: świat przed-clirześciański, czyli towarzystwo nierówności człowieka z upośledzeniem niewiast i niewolników, i świat chrześciański, czyli towarzystwo równości człowieka, a przynajmniej przyjętej zasady zniesienia niewoli.

101

%.

Wiek dragi po Chrystusie.

Boczniki.

as

®s

Dzielny cesarz Trajan pragnął zawojować kraj Da-d0> kówiGetów, t. j. ziemię, którą dzisiaj Multanami, Woło-‘ szczyzną i Siedmiogrodziem nazywają. Ludy na ziemi tej zamieszkałe niepokoiły państwo rzymskie jeszcze w wieku przeszłym i znagliły nawet lękliwego cesarza Domicyana do płacenia rocznej dani. Trajan nie mógł znieść tego zelżenia broni rzymskiej, odmówił daniny królowi Daków Dece-balowi, wydał mu wojnę i przywiódł go po trzech latach do

103.    zawarcia korzystnego dla Rzymian pokoju. Niedowierzał wszakże ani Trajan Dakom ani Decebal Rzymianiom, i obaj zbroili się do dalszego boju. Gdy tedy Trajan w pobliżu dzisiej-

104.    szego miasta Czernec olbrzymi most na Dunaju budować począł, który Dacyą miał z państwem rzymskiem połączyć, zerwali się Dakowie do walki o niepodległość. Silny atoli oręż Trajana pokonał ich w końcu, zaczem nieszczęśliwy Decebal w rozpaczy życie sobie odebrał. Trajan zamienił zdo-

106. bytą Dacyąwprowincyą rzymską, dał stolicy jej swe imię (Ulpia Trajcma) i liczne po kraju pozakładał osady rzymskie.

Trajan nazywał pierwszych chrześcian nieprzyjaciółmi cesarstwa i wielu z nich męczeńskiej wydał śmierci. Do męczenników tego trzeciego prześladowania liczy kościół ś. Symeona, biskupa Jerozolimy, którego cesarz w 120tym roku życia na ukrzyżowanie skazał, i ś. Ignacego,

biskupa Antyochii, który z rozkazu jego dzikim zwierzętom w amfiteatrze na pożarcie był porzucony.

Pokonawszy Decebala, udał się Trajan na wschód, gdzie ArmeniąPartom odebrał i w rzymską zamienił dzielnice-, poczem poszedł na Arabów i zabrał im kawał ziemi między Palestyną, Egiptem i morzem czerwonem, nazwany odtąd prowincyą Arabią.

114.

Na pamiątkę tak głośnych zwycięztw Trajana wystawił Apollodor, najsłynniejszy wieku swego budowniczy, z rozkazu senatu kolumnę, która dziś jeszcze w Rzymie stoi, lecz zamiast statuy cesarza, dźwiga swym podniosłym szczytem posąg św. Piotra.

Żądza sławy nie dozwalała spocząć Trajanowi. Podjął 114 on jeszcze drugą wyprawę na Partów, którzy sąsie-dnia obu krajom Armenią Rzymianom wydrzeć usiłowali.

W potrzebie tej walczył Trajan tak szczęśliwie, ze już w następnym roku trzy nowe dzielnice: Assyryą, Mezopotamią i Babilonią z rzymskiem połączył cesarstwem. Niebawem atoli umarł Trajan, niezakończywszy wojny z Partami, a następca jego

117.

Adryan, przekonany, iż nie podoła w boju z tak bitnym jak Partowie sąsiadem, zawarł z nimi pokój, wrócił im zdobyte dzielnice, i rzekę Eufrat jak przedtem 118. wschodnią cesarstwa uczynił granicą.

120.

Adryan odparł R o x o 1 a n ó w i inne sarmackie ludy, które aż do Illyryi spustoszenia swe poniosły, i wygnał ich do ich siedzib nad Borystenem (Dnieprem).

120.

130.

W tymże czasie umarł grecki filozof Plutarch, słynny głównie ze swego historycznego dzieła, które zawiera życiorysy sławnych Greków i Rzymian.

Zgon Tacyta, największego w wieku tym dziejopisa rzyrn-skiego.

Uczony prawnik Salwius Julianus napisał z rozkazu Adry-ana tak zwany edykt wieczysty (Edidum perpetuuiri), zbiór ustaw, mający być na przyszłość podstawą sądownictwa.

Żyd Symon, który się Bar Koch ebą nazwał i d°^ messyasem być mienił, podniósł z pozostałymi jeszcze w Palestynie po zburzeniu Jerozolimy Żydami rokosz przeciw Rzymianom, ale uległ po czteroletniej krwawej walce, podczas której Judea w pustynię zamienioną została.

Atoninus Pius, prawdziwy ojciec narodu, objął cesarstwo po zgonie Adryana.

Za jego i Adryana panowania żył w Alexandryi w Egipcie Klaudius Ptolomeus, najsłynniejszy starożytności geograf i astronom, którego dzieła aż do nowszych czasów były podstawą astronomii i ziemiopisarstwa.

W połowie wieku tego kwitła filozofia stoiczna, ożywiona pomysłami Epik te ta, którego nauki spisał Arryan, najsłynniejszy z uczniów jego.

Marek Aurelius, zwolennik fdozofii stoicznej i ztąd fdo-zofem zwany, wstępuje na tron rzymski.

Uczynił on na Partów zwycięzką wyprawę i pozy-do skał znowu Armenią i Mezopotamią cesarstwu rzym-165. skiemu. Dla lepszej obrony tej ostatniej dzielnicy wystawił Marek Aurelius między Eufratem i Tygrem tak zwany mur medyjski. Aleć powracające z potrzeby tej wojska przyniosły z sobą zarazę, od której wszystkie dzielnice, którędy armią odwodzono, wielce ucierpiały.

Marek Aurelius, który w chrześciaństwie wielkie dla panowania rzymskiego upatrywał niebezpieczeństwo, wydał rozkaz czwartego prześladowania chrześcian, w któ-rem filozof Justyn, gorący wiary chrześciańskiej obrońca, męczeńską odniósł koronę.

131.

131

135.

138.

140.

150.

161.

163

166.

Otwarta księga z godłem chrześciaństwa: wiarą, nadzieją i miłością przywołuje na pamięć pisma Justyna, w których tak dzielnie bronił chrześciaństwa.

167

Markomanie, Kwadowie, Jacygowie i inne na le-180. wym brzegu Dunaju osiadłe barbarzyńskie ludy przekroczyły

do

Dunaj, pustosząc przyległe państwa rzymskiego dzielnice, i dały początek 13letniej twojnie markomariskiej. Marek Aurelius pobił Jacygów na przymarzłym Dunaju i po- 172. konał Kwadów w tak zwanej cudownej bitwie pod Ko-tynem (w pobliżu dzisiejszego Granu). Markomanie proszą o 174. pokój, ale wojna trwała jeszcze lat kilka i nie zakończyła się aż po śmierci Marka Aureliusa, który w Win do bonie 180. (Wiedniu) umarł.

180.

Syn jego Kom modus zawarł dość korzystny pokój z tymi barbarzyńcami. Kommodus ojcu swemu w niczem nie bjł podobny. Zapominał on się tak dalece, iż jako prosty gladiator czyli szermierz, naśladując Herkula, w amfiteatrze występował i za każdem wystąpieniem milion sesterców ze skarbu wyliczyć sobie rozkazał.

Gladiator z pałką w ręku, lwia skóra przyodziany, zastępuje miejsce jego portretu i daje rzetelny obraz jego charakteru.

183.

193.

193.

Lucylla, siostra Kommoda uknuła na życie jego spisek, który wszakże odkryto. Odtąd przyrodzona srogość Kommoda nie znała już granic, a odkryty spisek był mu pożądaną nagodą do spełniania licznych okrucieństw.

Po zamordowaniu Kommoda wyniesiono na tron zgrzybiałego prefekta miasta Pertynaxa. Surowość jego nie podobała się pretoryanom, którzy go już po trzechmiesięcznem panowaniu zamordowali. Zuchwalce ci zatknęli głowę jego na żerdzi, ponieśli ją do obozu i tam opróżniony tron sprzedali senatorowi

Dydiusowi Julianowi, który go od nich nabył za 300 milionów sesterców.

Żerdź z głową Pertynaxa ł przytkniętym do niej zwojem, na którym widać napis „imperium vendendum” (cesarstwo do sprzedania) przywołuje na pamięć to opłakania godne zdarzenie.

Panowanie Dydiusa Juliana było jeszcze krótsze od rządów jego poprzednika, jakoż legiony w trzech miejscach naraz okrzyknęły wodzów swoich cesarzami.

Dacya.

Arme

nia.

193.

194.

195.

196.

200.

Gdy Septymius Sewerus, najpotężniejszy z nich, z Pan-nonii ku Rzymowi się zbliżał, rozkazał senat ściąć Juliana i ogłosił Sewera cesarzem.

Tenże pobił spółzawodnika swego Ni gra pod Issus w Cylicyi, obiegł stronników jego w Bizancyum, gdzie ich znaglił do poddania się, i poszedł na drugiego spółzawodnika swego Albina, którego pod Lugdunem pokonał i w ten sposób panowanie swoje zabezpieczył.

Zgon Galena, najsłynniejszego obok Hippokratesa lekarza starożytności.

Waza lekarska przypomina tego słynnego męża.

Geografia.

Zdobycze Trajana i Marka Aureliusa zapewniły cesarstwu rzymskiemu w wieku tym największą rozległość. Żądza sławy Trajana zbogaciła Rzym pięcia znacznemi dzielnicami: Dacyą, Armenią, Assyryą, Mezopotamią z Babylonią i Arabią.

Kraj na północnym brzegu dolnego Dunaju nazywał się Dacyą. Dunaj oddzielał Dacyą od Mezyi, Tibiscus (Cissa) od Jacygów, Karpaty od Bastarnów, Tyras (Dniestr) od innych Sarmatów, a morze Czarne było wschodnią Daków granicą. Południową część ich kraju nad Dunajem nazywali Rzymianie Dacyą po-brzeźną (D. ripensis), a część północną Dacyą alpejską, boć Karpaty zwano wonczas Alpami Bastarnów, resztę zaś kraju Dacyą środkową (D. mediterranea). Celniejsze miasta Dacyi i zaprowadzone tam osady rzymskie były: Sarmategte czyli Sarmizegetuza, dawna Daków stolica (u stóp Ruskiej Pojany), której Trajan swoje (Ulpia Trajana) nadał imię, Tibiscum czyli Tyryscum (w pobliżu dzisiejszego Temeswaru) , Pons Trajani (most Trajana), Colonia Cernensiutn (Czernec), Castra Trajana (Tabor Trajana) nad Alutą (w pobliżu przesmyka Czerwonej wieży). Krom Aluty przecinały Dacyą rzeki Marisus (Marosz), Ararus (Seret), Hierasus czyli Porata (Prut).

Armenia graniczyła na zachodzie z Pontem i Kappadocyą, od której ją Eufrat oddzielał. Część Armenii nazwana Armenią mniejszą (A. minor) należała do Kappadocyi. Na północy graniczyła Armenia większa (A. major) z drobnemi królestwami Kolchidy i Iberyi, zawisłemi od Rzymu, tudzież z Albanią od której ją Cyrus (Kur) oddzielał. Na wschodzie docierało królestwo to ważkim szlakiem do morza Kaspijskiego i miało na południu granicami trzy Partów dzielnice: Mezopotamią, Assyryę i Medyą, przegrodzone szczytami gór kaspijskich i wodami Araxesa. Antytaurus rozkrzewił po kraju w różnych kierunkach swe pasma górzyste. Tigranocerta (Sered), nad źródłowiskami Tygru, Ar z. en (Erzerum),

u źródeł Eufratu i Araxesa, Artaxata (Ardacliat), nad Araxesem były główniejsze Armenii miasta.

Assyrya.

Assyrya miała na północy Armenią, na wschodzie Medyą i Suzyanę, dzielnice partyjskie, na południu Babylonią, a na zachodzie Mezopotamią, Tygrem oddzieloną. Celniejsze Assyryi miasta były: Ninus nora (Niniwa) nad Tygrem,

Arbela (Erbil) na wschodzie od Niniwy, i Ktezyfon niżej nad Tygrem.

Mezopo-

Mezopotamia i Babylonia rozciągały się wzdłuż obu brzegów Eufratu ku wodom Tygru i zatoki perskiej, i graniczyły na północy z Armenią, na wschodzie lamia, z Assyryą i Suzyaną, w południowo-wschodniej stronie z Arabią, a w południowo-zachodniej z Syryą. Znaczniejsze miasta Mezopotamii były Edessa, Nizybis, Nice-forium, w Babilonii zaś Babylon i Seleucya naprzeciwko assyryjskiej stolicy Ktezyfonu. Obie te dzielnice przegradzał później tak zwany mur medyjski.

Arabia.

Zachodnią część Arabii między Palestyną, Egiptem i morzem Czerwonem, połączyli Rzymianie z cesarstwem, i dali jej nazwę prowincyi Arabii. Trajan zdobył tę dzielnicę, Septymius Sewerus powiększył ją nieco.

Zdoby-

trzech latach pod panowanie Partów • Adryan bowiem nie podołał utrzymać tych cze Tra

Armenia, Assyrya, Mezopotamia i Babilonia wróciły już po

stracone.

nowych zdobyczy. Powiodło się wszakże Markowi Aureliusowi odzyskać w lana walce z Partami Mezopotamią i ustalić wpływ Rzymian wArmenii, któreto ziemie od roku 163go znów w poczet dzielnic rzymskich wstąpiły. Dla zasłonieńcia Mezopotamii przed napadami Partów wystawił Marek Aurelius warowny mur między Tygrem i Eufratem (murus medius)^ który ją od Babilonii oddzielał.

Italia i

Konsularom. Pannonią zaś podzielono w wieku tym na wyższą i niższą (Pannonia Panno-

Italią podzielił Adryan na cztery części, których zarząd czterem powierzył

superior et inferior).

Adryan założył kilka miast nowych. Najsłynniejsze z nich były Hadrianopo-

nia.

Nowe

lis (Adryanopol) w Tracyi, i Antinoe w Egipcie, założone na pamiątkę Ant ino a, miasta, ulubieńca cesarskiego, który tam się do Nilu był rzucił. Odbudowaną Jerozolimę nazwa! Adryan AeUa Capitolina. Miasto Selinus w Cylicyi, gdzie Trajan umarł, przybrało po nim nazwę Trajan opola.

Zmiany w siedzi-

Wojna markomańska te z sobą przyniosła zmiany geograficzne, iż połączeni przeciw Rzymianom z Kwadami, Markomany i Jacygami Wandalowie czyli W and i li pojawili się w drugiej połowie wieku tego na północnych stokach gór bach. bojohemskich (w dzisiejszej Saksonii), K wado wie posunęli się dalej na wschód ku swym przymierzeńcom Jacygom, allermundurowie poczęli zwolna schodzić z widowni dziejów.

Kronika i historya.

Państwo rzymskie.

W Trajan

Trajan, który od młodości pod przewodnictwem ojca swego wojennem ćwiczył się był rzemiośle, postanowił podbić sąsiednie cjg Rzymian ludy i w ten sposób spokojne cesarstwu zapewnić granice, do W trzy lata po swem na tron wstąpieniu rozpoczął on obfite w na- 117.

stępstwa wojenne wyprawy. W dzisiejszych Multanach, Wołoszczyź-nie i Siedmiogrodzki przebywali w onym czasie Dakowie (Ind po-101 chodzenia trackiego według nowszych badań Słowianie) przeciw któ-d0 rym juz Wespazyan warowne nad niższym Dunajem założył tabory. Dakowie ci z sąsiadami swymi G e t a m i nie przestawali łupić sąsiednich dzielnic rzymskich pod wodzą króla Decebala. Dwakroć wyprawiał się na nich Domicyan, dwakroć pobity i odparty. W zawiści swej i podejrzliwości wolał on przyjąć zelżywe pokoju warunki, wolał płacić daninę Decebalowi, niżeli powierzyć Agrykoli lub innemu dzielnemu wodzowi naczelne nad rzymskiemi legionami dowództwo. Senat upadł był tak głęboko w swej godności, iż mu jako pogromcy Daków przyznał był zaszczyt tryumfu. Trajan odrnó-101. wił Dakom wypłacenia dani, zaczem ci znów spustoszenia do dzielnic rzymskich ponieśli. Wtedy przeprawił się Trajan przez Dunaj i nie 103. spoczął, dopóki nieprzyjaciel ciężkich pokoju nie przyjął warunków. O dotrzymaniu atoli pokoju nie myśleli szczerze ani Rzymianie ani Dakowie. Jakoż Trajan pozostał nad Dunajem i postępował sobie w południowo-zachodniej Dacyi jakby w podbitej dzielnicy, a Decebal zawarł przymierze z Partami i innemi sąsiedniemi ludy, sposobił się w broń, sypał warowne okopy i do powtórnej ze zwy-cięzkim wrogiem zdawał się gotować walki. Gdy tedy nakoniec Tra-jan olbrzymi kamienny most (pons Trajani) na Dunaju zbudował, którego szczątki na małej wodzie dziś jeszcze oglądać można w pobliżu miasta Czernec, i w ten sposób Dacyą z rzymskiem zamierzył połączyć państwem, rozsroźyła się znów wojna. Trajan prowadził ją w lesistej i bagnistej Dacyi z właściwą swemu wojennemu talentowi oględnością i przywiódł Decebala do tej ostateczności, iż tenże w rozpaczy nad niepodobieństwem dalszego oporu sam sobie życie odebrał. 106. Dacyą zamieniono w rzymską dzielnicę i rzymskiemi zaludniono osadami, krzewicielkami cywilizacyi łacińskiej. Sarmi-zegetuza, dawna Dacyi stolica nazwaną została Ulpia Trojana. Odtąd język łaciński stał się panującym w Wołoszczyźnie i dał początek dzisiejszej mowie wołoskiej (dakoromańskiej). Wystawiona [14 na pamiątkę zwycięztwa tego kolumna Trajan a dziś jeszcze zdobi wieczne miasto, podnosząc szczytem swym statuę św. Piotra w miejscu posągu cesarza. Kolumna ta ma 120 stóp wysokości, opatrzona jest wewnątrz schodami, a zewnątrz wyobraża w płaskorzeźbie głośne Trajana z wojny dackiej czyny. Apollodor wzniósł ją na wy-stawionem dawniej przez się Forum Trajanum. Oprócz tego pomnika sławy rzymskiej i kilku łuków tryumfalnych założył jesz-

Wojna

dacka

106.

Decebal.

c ludowle

czeTrajan liczne mosty i kanały i o 1 brzy mi gościniec dla pochodów wojska, który od czarnego morza aź do Galii prowadził. Dla ludu wyprawił zwyciężki cesarz igrzyska publiczne, które 123 dni trwały i 10.000 gladiatorów zatrudniły, a w których 11.000 dzikich zwierząt zabito. Trajan zastosował się w tern do przyjętego zwyczaju, coraz szkodliwszego dla obyczajów i skarbu.

wa armeńska.

wa par-tyjska

czka do Arabii

107.

Z dynastycznych Armenii zawichrzeii korzystali sąsiedni Rzymianie i Partowie i mieszali się do spraw państwa wyPra-armeńskiego. Traj an, niechcąc uznać armeńskiego króla Exa-dara, którego bronił Kozroes, król Partów, wkroczył zaraz po ukończeniu wojny dackiej do jego królestwa na czele znacznej potęgi, czem wszakże dogodził raczej żądzy sławy a niżeli pragnieniu otworzenia nowych dróg wpływowi rzymskiemu. Nie dał on się odwieść od powziętego raz zamiaru, lubo Kozroes, wewnętrznemi zagrożon swarami, w miejsce Exadara wprowadził na tron Armenii partyj-skiego księcia Partamazyra, który gotów był rzymskie uznać zwierzchnictwo. Trajan wygnał Partamazyra i zamienił Armenią w rzymską dzielnicę. W dalszym pochodzie zdobył zwycięzki cesarz niektóre miejsca nad średnim Eufratem i Tygrem, alić do- wyPra-kładny opis tej potrzeby nie doszedł nas. Na wtór ej wyprawie partyjskiej zdobył Trajan Seleucyą nad Tygrem i Ktezyfon, Partów stolicę, poczem Assyryą, Mezopotamią i Babilonią <io rzymskiemu pozyskał panowaniu. Między te dwie wy- 118. prawy partyjskie przypada Trajana wycieczka do Arabii. wyCie-Chciwy podboju cesarz zapuścił wgłąb Arabii swe zagony, nie zdołał jednak utrzymać w swej mocy jedno północno-zachodnią część tej ziemi między Palestyną, Egiptem i morzem czerwonem. Opowiadają, iż Trajan żywił nawet myśl wyprawy indyjskiej.

Trajana żądza stawy i znajomość wojennego rzemiosła nie dozwalały mu spocząć na drodze zdobyczy. Alić okres podbojów minął już był dla Rzymian, a Trajan sam z trudnością tylko zdołał własne utrzymać zdobycze. Assyrowie, Żydzi i Arabowie powstawali przeciw niemu.

Koniec

Zasłabł on na nowej przeciw Arabom potrzebie, po-ruczył naczelne dowództwo namiestnikowi Syryi Adryanowi, i Trajana. udał się do Cylicyi, by ztamtąd do Italii odpłynąć, umarł jednak wn s Selims, nazwanem po jego imieniu Trajan opolu. Trajan zasłu-żył we wszystkiem nadany sobie od senatu przydomek „N aj-lepszego” (Optimus), a potomność witała ku jego i Augusta pamięci nowych cesarzów życzliwem pozdrowieniem: „Bądź od Augusta szczęśliwszym i lepszym od Trajana.”

P u b 1 i u s E1 i u s Adrianus, rodem Hiszpan jak jego poprze-HL7    zawdzięczał względom Plotyny tron rzymski. Ploty na albo-

tlo wiem, wdowa po Trajanie, podsunęła akt ostatniej woli umierającego 138 cesarza, w którym tenże Adryana przysposobił i następcą po sobie przeznaczył. Adryan unikał zaborów i dalszego granic cesarstwa roz-118. szerzania, zawarł pokój z Partami i oddał im zdobyte orę-podbojc £em Traiana dzielnice, a odtąd oddzielał znów Eufrat iak

Trajana    "    '    J

stracone, przedtem wodami swemi ziemie rzymskie od partyjskich. Adryan kazał także znieść nakład ny most Trajana na Dunaju i byłby nawet Dacyą porzucił, gdyby nie osadnicy rzymscy, którzy tam już stanowczo osiedli. Wszakże nad granicami cesarstwa czuwał on starannie i odparł najazdy Roxolanów i innych sarmackich szczepów z Illyryi wstępy nadborysteńkie. Adryan zaniechał także obrony zdobytych orężem A gry koli wyżyn kaledońskich, niapo. wystawił jednak dla zasłony dzielnicy brytańskiej przed napadami dzikich Szkotów i Kaledonów potężny wał graniczny (murus Hadriani), sięgający od ujścia Tyny do ujścia Ituny. W wewnętrznej

Adry-

lloxola-nie odparci

120.

Kaledo-

rzucona.

Charakter Adry-państwa adminis trący i przebijały się przyrodzone Adryana zalety i

wady. Charakter jego był dziwną mieszaniną łagodności ze srogością, ukształcenia z marzy ci elstwem, szczerej o umiejętność troskliwości z szkolarskim pedantyzmem. I tak opowiadają o nim, iż dnia pewnego odprawił w gniewie kobietę, która go o rozstrzygnięcie swej sprawy na miejscu publicznym prosiła. Lecz gdy zdziwiona niewiasta w te za nim krzyknęła słowa : „Dla czegóż więc jesteś naszym cesarzem?” wrócił Adryan natychmiast, wysłuchał ją cierpliwie i oddał jej sprawiedliwość. Wygórowana jednak próżność jego i zarozumiałość pod względem umiejętności powiodła go nawet do okrucieństw. Słynny budowniczy Apollodor, który wystawił most i kolumnę Trajana, obudził zawiść i gniew cesarza, iż się o jego

ana.

129 planie do nowej świątyni Wenery nagannie był wyraził. Adryan kazał go naprzód wygnać a później na śmierć osądzić. Z naczelnych gwardyi posad powierzył on jedne poważanemu powszechnie Sy milo w i a drugą srogiemu Tacy a nowi, dawnemu swemu nauczycielowi, by wyniesieniem tamtego publiczne pozyskać zaufanie a na tego zwalić własną surowość i tyraństwo. Niezadługo jednak złożyli obaj te godności. Pragnąc przekonać się naocznie o stanie dzielnic cesarstwa, przedsięwziął Adryan siedmioletnią po nich podróż, d0 odbytą po największej części pieszo. Zwiedził on najodleglejsze 126. olbrzymiego cesarstwa dzielnice, począwszy od Hiszpanii, swej ojczyzny, i Brytanii na zachodzie, aż do Libii i Partyi na południu i

Podróż

119

wschodzie. Liczne miasta, zwłaszcza R z y m i Ateny, przyozdobione były jego staraniem piękne mi pomnikami budownictwa, które wszakże zatraciły już były charakter wzniosłej piękności, a często jedynie próżności cesarza były wypływem. Tak w Atenach kazał on sobie wystawić ołtarz w świątyni. W czasie powtórnej podróży swej do Egiptu uświetnił on utratę ulubieńca swego Ant i no a świątyniami, posągi i ofiernemi festyny. Spaniale wznosiło się zbudowane przezeń w Rzymie M a u z o 1 e u m, nazwane grodem Adryana (dzisiejsza chrześciańska świątynia Sani Angelo), a jeszcze okazalej jego letni pałac w Ty bur ze (Twoli), który pod względem przepychu wszystko w sobie łączył. Okroili tych pysznych budowli zakładał Adryan liczne gościńce, mosty i wodociągi. Salwius Iulianus, pierwszy wieku swego prawnik, ułożył z jego polecenia tak zwany edykt wieczysty (Edicłum perpetuum), zestawiony z wydawanych 131. rokrocznie od pretorów rozporządzeń, według którego odtąd rozstrzygano sprawy sądowe.

Budo

wle.

130.

Prawni-

ctwo.

ska.

Adryanowa żądza budowania stała się powodem nowego p o- w wstania Żydów przeciw Rzymianom. Adryan kazał bowiem źyd0w-wznieść świątynię kapitolińskiemu Jowiszowi obok salomońskiego kościoła, i nadał mającemu się odbudować 131 miastu miano Aelia Capitolina. Natenczas udało się Barkochebie czyli Bar Kozbie t. j. synowi gwiazdy, który się messy asem być mienił, podźegnąć do powstania lud żydowski, rozjątrzony na Rzymian z powodu tak dotkliwego znieważenia miejsca tysiącem lat uświęconego. Barkocheba walczył zrazu szczęśliwie, a nawet królem od żydowskiego ludu był okrzyczany, uległ wszelako w czwartym roku zapalczywej walki zniszczenia w boju z nadbiegłym z Brytanii wodzeni rzymskim Juliusem Sewerem, który powstanie przy- 135. tłumił. Liczba poległej w wojnie tej od miecza, ognia i chorób ludności żydowskiej przenosiła pół miliona. Zburzoną powtórnie podczas tej walki Jerozolimę kazał Adryan znowu odbudować i nazwał ją Elią kapitoliną, alić nowa ta nazwa ustąpiła niezabawem starej.

Koniec

Adryan, popadłszy w słabość niebezpieczną, mianował następcą swoim płochego Lucyusa Ko mm oda Wera, który wszakże Adryana przed nim jeszcze umarł. Natenczas padł wybór cesarza na godnego Arriusa Antonina, pod tym wszelako warunkiem, by przysposobił syna Werowego i Marka Aureliusa, innego ulubieńca cesarza, i zapewnił im następstwo. Podczas ostatniej choroby popełnił Adryan w swej zrzędności i przykrym umyśle liczne okrucieństwa, i¹⁰- lipca oburzył umierając wszystkich tak dalece, iż mu senat odmówił 138.

zwyczajnej od śmierci Augusta apoteozy czyli wyniesienia w poczet bogów. Za sprawą jednak Antonina wyrządzono mu ten zaszczyt, co Antoninowi przydomek Piusa czyli Pobożnego zjednało.

Anto

nin

138

Jego

dobroć

serca.

Łagodność i prostota, sprawiedliwość i zachowanie związków przyjaźni nawet na tronie, zdobiły Antonina w domowem pożyciu i "w sprawach publicznych. A n t on i n u s Pius uważał godność ce-sarską za najwyższy i najtrudniejszy z urzędów, i nie lękał się trudu w wiernem obowiązków swoich wypełnianiu. Wydatki na utrzymanie domu cesarskiego pokrywał on z własnej prywatnej szkatuły, wspierał nie tylko zakłady naukowe i umiejętności, ale także poświęconych im uczonych i nauczycieli, uporządkował sądownictwo i zakładał domy ubogich. O jego nieskończonej dobroci serca opowia-dają dziejopisowie, iż gdy spisek kilku niechętnych senatorów na życie jego odkryto, użył cesarz wszelkich środków zasłonięcia winnych przed surowością prawa i zakazał ścigania ich spólników. Gdy znów innym razem podczas panującego wRzy-mie głodu pospólstwo nań kamieniami na miejscu publicznem rzucać poczęło, zbliżył on się nieustraszon do burzliwego tłumu, wykazał mu czułemi słowy niegodność podobnego postępowania i swoją niewinność, poczem między skruszonych i przejętych żalem kazał rozdać wszystkie pałacu swego zasoby.

Zagmatwaniu w prawodawstwie, powstałemu ztąd, iż pozostawiono w całej mocy dowolne niektórych panujących rozporządzenia, obok dawnych, na podstawie historyi rozwiniętych ustaw nagodnych, zapobiegł Antonin przynajmniej na czas panowania swego w ten sposób, iż wszystkie sprawy poddał obradom rady stanowej, która w każdym razie według większości głosów rozstrzygała. Alić następcy jego zaniedbali tę instytucyą, a niezadługo wrócił Rzym do dawnego w prawodawstwie zamętu.

I.olius w Kaledonii.

Przeciw Kaledonom, powtarzającym najazdy swe na Brytanią, wysłał Antonin dzielnego Loliusa, który jak niegdyś Agrykola ścigał wgłąb Szkocyi dzikich krainy tej mieszkańców i dla obrony Brytanii, na próżno jednak, usypał nowy wał graniczny 161. między zatokami Klotą iBodotrią. Antoninus Pius, on prawdziwy wszystkich ojciec, umarł żałowany od całego narodu, którego liczbę w onym czasie na 120 szacowano milionów.

Marek

Aurę- filozofią, zalecał się przymiotami swego poprzednika. Natomiast

lius

Marek Aurelius nazwany filozofem, bo stoiczną polubił

161

spółrządca jego Lucyus Werus oddany był zmysłowym jedynie ” * uciechom i troski rządowe starannie od siebie oddalał. Od czasów ygQ Adryana używał Rzym nieprzerwanego niemal pokoju, ale zaraz po wstąpieniu na tron Marka Aureliusa podniosła się gwałtowna burza

wschodniej i północnej granicy cesarstwa. Pod wodzą AwidiaKassyusa i innych naczelników walczyły zwyciężko wyPra-wojska rzymskie na wschodzie przeciw Partom, którym Armenią wyrwały i znów w rzymską zamieniły dzielnicę, wtargnęły nawet do Medyi i Babilonii, zburzyły Seleucyą nad Tygrem i po raz wtóry Mezopotamią aź po mnr medyj ski (Murus Medius) z rzymskiem połączyły państwem. Głośną atoli ztąd radość i tryumf obu cesarzów po ukończonej szczęśliwie potrzebie partyjskiej przerwała straszliwa zaraza, nawiedzająca wszystkie dzielnice którędy armia wschodnia powracała. Nieszczęście to i nawiedzające Rzymian klęski potopu i trzęsienia ziemi łagodził cesarz według możności.

wa par-tyjska

163.

165.

Wojna marko -mańska

167

Groźniejszą atoli i uporczywszą okazała się walka na północnem cesarstwa pograniczu, którą Marek Aurelius osobiście prowadził. Marko m a n i e, których z początkiem wieku zeszłego Marbod w potężne połączył był przymierze, którego zamiary jednak założenia do wielkiego markomańskiego państwa spełzły dla zawiści przymierzem 180. ców i groźnej postawy Rzymian, zawarli silniejszy jeszcze sojusz z Her mundurami, K w a d y, Wandalami, Longobardami, Bastarny, J a c y g i i R o x o 1 a n a m i, i ponieśli spustoszenie w nad-dunajskie Rzymian dzielnice. Trzynaście lat toczyła się ta uporczywa walka. Barbarzyńcy zagnali się aź pod mury Akwileji. Skarb publiczny wyczerpali był do tego stopnia tą wojną, iż cesarz dla jej prowadzenia sprzedał kosztowne pałacu swego sprzęty. Marek pobił Jacygów na lodach Dunaju i pokonał Kwadów w tak 172. zwanej cudownej bitwie pod K o ty n em (w pobliżu Granu). 174. Dwunasty legion tak zwany piorunowy (legio fulminatrix), złożony po większej części z chrześcian, znalazł się tam dla braku wody w przykrem położeniu. W tern powstała gwałtowna burza i pomieszała szyki Kwadów, a dobroczynny deszcz ożywił wojsko rzymskie i ułatwił mu zwycięztwo nad nieprzyjacielem. Mar ko nianie proszą o pokój, na który tern chętniej przystał Marek Aurelius, ile że namiestnik Syryi Awidius Kassyus podniósł był przeciw niemu rokosz i zapragnął opanować Egipt z sąsiedniemi Azyi ziemiami aź po góry Tauru. Kassyusa zamordowali wprawdzie właśni jego stronnicy, alić pono wionę Mark omanów najazdy znagliły cesarza do nowej przeciw tymże potrzeby, na której mu obrany (176) spółrządcą syn jego Kom modus towarzyszył. Marek-Aurelius pobił ich w powtórnym boju, ale zasłabł na tej wyprawie w Syrmium i 180. umarł wWindobonie niezakończywszy tej wojny. W czasie tej

długoletniej walki ugodził się Marek z niektóremi barbarzyńców szczepami i nadał im siedziby w Dacyi, Mezyi i Italii.

Zycie domowe Aure-liusa.

Marek Aurelius był godnym najwyższej władzy piastunem.

M- Znosił on z tym samym spokojem duszy szczęście i nieszczęścia. Zdroźności (zmarłego 169) spółrządcy jego Lucy usa Wera, którego napróźno nadzieją sławy do szlachetniejszych chciał pobudzić czynów, i niegodne żony jego Faustyny postępowanie, która jedyną była córką i bogatą dziedziczką Antonina, zatruwały dość często jego spokojność domową. Marek Aurelius, oddany badaniom filozofii, zaniedbywał sprawy ważniejsze. Niegodna Faustyna kierowała wychowaniem Kommoda i często wtrącała się w sprawy rządowe. Będąc sarn uczonym, starał się cesarz o podźwignienie szkół i nauk. Wyższa szkoła ateńska zakwitła pięknie za jego staraniem.

Kom'

modus Zrazu okazał on się łagodnym lecz słabego serca, i stosował się w

180 sprawach publicznych do rad przyjaciół ojca. Za ich to idąc zdaniem,

d0 zawarł on korzystny pokój z Markomany, jakoż ci bar-192.

Kommodus wstąpił w 19tym roku życia na tron rzymski.

barzyńcy na d w i e mil drogi od lewego brzegu Dunaju oddalić się przyrzekli i do szeregów wojska rzymskiego dostawili 20.000 K w ad ów i Mar ko mano w. Niebawem atoli wybuchła przyrodzona sro-gość jego, niepohamowana niczem, zwłaszcza od chwili odkrytego 183. spisku na jego życie, który własna jego siostra Lucy 11 a uknuła.

Lucylla poszła na wygnanie, a mnóstwo senatorów i poważanych mężów, których w zamach ten zawikłano, doznało surowości miecza. Odtąd wzmagała się podejrzliwość cesarza, a okrucieństwa jego, zdroźności i występki przywoływały na pamięć smutne panowanie Kaliguli i Nerona. Dumny na swą siłę fizyczną, strojny w lwią skórę i w maczugę zbrojny, wystąpił Kommodus 73 5 razy jako Herkul czyli gladyator w igrzyskach publicznych, i kazał sobie za każde wystąpienie wyliczyć ze skarbu milion sesterców. Gdy raz w cyrku lampart w wściekłości swej na nieszczęśliwą rzucił się był ofiarę, zabił go cesarz strzałą w onej chwili, gdy już poszarpać miał skazańca. Był to może jedyny szlachetny czyn Kommoda, który nieraz, jeźli w napadzie tyraństwa nie znalazł innej ofiary, udając barwierza, nosy i uszy swym domownikom obcinał. Wkońcu chciał on wymordować otaczające go osoby zaufania (nawet ulubienicę swą Marcyą).

3i. grud. Aliści te uprzedziły go. Marcya zadała mu truciznę, a gdy ta nie

192. skutkowała, udusił go gladyator Narcyssus.

Po nim wyniesiono na cesarstwo zgrzybiałego Per t y nax a, Ferti-męża w boju i sprawach publicznych doświadczonego. Jego ponura surowość była jednak powodem nieukontentowania nawykłego pod panowaniem Kommoda do płochych igrzysk ludu i niechętnych pretoryanów, którzy przeciw niemu powstali i zamordowali go po *8. trzechmiesięcznem panowaniu, gdy do boju z rokoszanami wystąpił. Żołnierze ponieśli do obozu głowę jego, poczem godność cesarską oddali najwięcej ofiarującemu

nax

193.

mu

193.

Julian

Senatorowi Dy di us owi Julianowi, wnukowi prawnika

3 spólza

w trzech naraz miejscach przeciw niemu i okrzyknęły cesarzami wodnicy.

Salwiusa Juliana, który ją za 300 milionów sesterców (około 10.000 ^93 złp. dla każdego żołnierza) b}^ł kupił. Skoro jednak wiadomość o jego wyniesieniu po dzielnicach się rozeszła, oświadczyły się legiony

1. czerw.

wodzów swych: w Paniionii Septymiusa Sewera, w Brytanii Klodiusa Albina, w Syryi Pescenniusa Nigra. Septy-mius Sewerus stanął pierwszy w Italii, gdzie pretoryanie, gdy im zwycięzki wódz winę darować przyrzekł, na jego przeszli stronę.

Senat zatem kazał ściąć Juliana, wystawił publicznie głowę 193. jego i proklamował cesarzem Septymiusa Sewera.

S. Sewer

194,

195.

luty

196.

Wyprawa par-tyjska.

Septimius Sewer rozwiązał pretoryanów, zabójców Perty naxa, aliści z legionistów silniejszą jeszcze utworzył sobie gwardyą, złożoną z 50.000 ludzi, którym wszakże zwykły 192 dar od tronu pomniejszył. Z Rzymu podjął Sewer zwycięzką na ^ Nigra potrzebę, którego w trzech pobił bitwach. Po trzeciej walnej bitwie podlssus w Cylicyi ratował się Niger ucieczką, na której wszakże zginął. Stronnicy jego, pewni zemsty surowego Sewera, zamknęli się w Bizancyum (Konstantynopolu), gdzie Pryskus, jeden z najsłynniejszych znawców sztuki wojennej u starożytnych, kierował obroną miasta. Po upadku Bizancyum kazał Sewer wyciąć załogę i wszystkich urzędników, i zburzył większą część warownych miasta murów. Innych mieszkańców zasprzedano do niewoli. Jeden tylko Pryskus był ułaskawiony i wyniesiony dla swych wojennych talentów. Z tamtąd udał się Sewer na drugiego spółza-wodnika Albina, którego zrazu uznał był spółrządcą , i pobił go w bitwie pod Lugdunem , zaczem Albin sam sobie życie odebrał. Stronnicy jego doznali srogiego losu. Czterdziestu i dwóch senatorów zginęło od miecza. Utwierdziwszy tą surowością panowanie swoje, podjął Sewer wyprawę na Partów, którzy znów rzymskie niepokoili granice. Odparł on ich do własnego kraju i zburzył Ktezyfon, ich stolicę, którą wydał na łup rozpasanemu źołdactwu.

W roku 199 wrócił on do Rzymu, gdzie około administracyi i prawnie twa znaczne położył zasługi. Opowiadanie o czynnościach jego w tym względzie jest przedmiotem wieku trzeciego.

Armia i skarbo-wość.

Pierwsi czterej monarchowie wieku tego, pięknemi jaśniejąc zaletami, zapewnili ludom rzymskim ośmdziesięcioletnie na zewnątrz i wewnątrz powodzenie i nieprzerwane niemal szczęście , o ile to pogodzić się dało z woj-skowemi państwa instytucyami, z zupełną zawisłością administracyi od utrzymywanej tronowemi dary władzy militarnej, dalej z upadkiem obyczajów i ze wzmagającym się niedoborem skarbu. Liczba legionów podniosła się od czasów Augusta do panowania Sewera z 23 na 32, czyli ze 120.000 na 160.000 ludzi a może i nad to. Legiony te, stanowiąc rdzeń wojennej Rzymian potęgi, rozdzielone były po granicach cesarstwa w stałych obronnych taborach; lecz nie składały się już jak przedtem wyłącznie z wolnych obywateli Italii i dzielnic oświeceńszych, bo zniewieściałe towarzystwo wyższe przekładało uwolnić się od uciążliwej w boju służby za pomocą wojennego podatku, niżeli ofiarę z rozkosznego życia w obronie ojczyzny położyć. Illyrya, Tracya i inne pograniczne dzielnice zasilały odtąd głównie legiony, których szczerby barbarzyńcami nieraz, zwłaszcza Germanami zapełniano. Tak więc służba wojenna zamieniała się w jedno z głównych źródeł zarobków ości dla mieszkańców cesarstwa a nawet i barbarzyńców. Pieniądz, nadzieja łupu i nagrody były głównemi żołnierza rzymskiego w boju pobudkami, a wzniosłe uczucie miłości ojczyzny i żądza sławy zacierały się zwolna coraz więcej w sercach wojowników rzymskich. Obok legionów, których żołnierze nieraz nie tylko na nieprzyjacielu ale nawet względem spokojnych kraju mieszkańców samowolnych bezkarnie dopuszczali się nadużyć, wzmagała się także liczba ludu posiłkowego; jakoż pojedyncze dzielnice oddzielne miały armie, których czoło jeden lub dwa stanowiły legiony. Zapełnianie legionów barbarzyńcami, jak to od czasów Augusta w mniejszych, za Kommoda atoli w większych (20.000 Kwadów i Markomanów) weszło w zwyczaj ilościach, przynosiło Rzymianom więcej szkody niżeli pożytku; boć cudzoziemcy ci obeznali się z wojennem Rzymian rzemiosłem i nieraz później użyli jego korzyści jako nieprzyjaciele lub zdrajcy przeciw samymże Rzymianom. Z koniecznością utrzymania większej potęgi wojennej wzmagały się także wydatki publiczne. Żołnierze nie kontentowali się już pojedynczym, a niektórzy waleczniejsi podwójnym nawet żołdem. Nadzwyczajne nagrody i dary tronowe przewyższały o wiele żołd zwykły. Marek Aurelius i Lucyus Werus rozdali z okazyi wstąpienia na tron sumy olbrzymie. Każdy prosty żołnierz otrzymał około 8.000 złp., każdy zwierzchni dwakroć a naczelnik trzykroć tyle. Zważywszy przytem olbrzymie wydatki na wyżywienie ax’mii, ogromne sumy na publiczne igrzyska, na utrzymanie dworu cesarskiego, zakładów publicznych i urzędników, a nie zadziwi nas nieustanny prawie niedobór skarb u i wzmagający się ucisk podatkowy.

Germanowie i Sarmaci.

Sojusz

Gcrina-

Założone świeżo w wieku przeszłym państwo Sarmatów za nadto było potężne, iżby młodocianych sił swych w walce z żelaznemi szyki Rzymian doświadczyć nie miało. Roxolanie niepokoili granice rzymskie już za czasów Wespa-zyana i wpadli do Mezyi pod panowaniem Adryana, odparci jednak ze stratą dziel- 120. nością oręża rzymskiego. Roxolanie ci, niemniej pobratmcy ich Bastarnowie i Jacy gowie, którzy nad Dunajem z germańskimi sąsiadowali Kwadami, połączyli się z nimi w drugiej połowie wieku tego dla udziału w wielkiej z Rzy-miany wojnie markomańskiej. Nastąpiło bowiem między północnymi Germanami (Longobardami i Wandalami) gwałtowne poruszenie w kierunku południowym, wstrząsające ludami zamieszkałymi na prawym brzegu Dunaju. Markomanie zatem, Hermundurzy, Kwadowie, Longobardowie^

Sanna-

tami.

narodów

W andale i inne ludy germańskie, związawszy się z Sarmatami po- nów z tężnym sojuszem, przekroczyli Dunaj i wąwozy alpejskie, i dali początek uporczywej 13toletniej wojnie z Rzymianami, która po najpotężniejszym z onych barbarzyńskich ludów miano markomańskiej przybrała. Wojna markomariska, 167 przerywająca natrętnie filozoficzne Marka Aureliusa badania, zamieniła obronne do zeszłego wieku walki germańskie w wojnę zaczepną z Rzymiany, i jest 180. jakoby zwiastunem onego gwałtownego poruszenia ludów, które w 4tem i 5tem Zwiastur! stóleciu nakształt rwistych potopu bałwanów rzymskie zalewało państwo, nazwane pochodu w dziejach wielkim narodów pochodem.

Chrześciaństwo i pogaństwo.

1’rześla

dowanić

chrze-

ścian.

106

Trajan i Marek Aurelins, zajmujący zkądinnąd szczytne miejsce w poczęcie cesarzów rzymskich, należą także do prześladowców chrześciaństwa. T r aj a n nie wydal wprawdzie powszechnego rozporządzenia przeciw chrześcianom, ale skaza! na śmierć kilku, o roz-krzewianie nauki Chrystusa zasłużonych a świętobliwem życiem znamienitych mężów. Do tych należą św. męczennik Symeon, biskup Jerozolimy, który w 120tym roku życia z podziwienia godnym dla wiary zapałem poniósł śmierć krzyżową, i św. Ignacy, biskup Antiochii, którego Trajan dla niezwykłej w krzewieniu chrześciaii-stwa gorliwości osobiście pociągnął do odpowiedzialności, a potem do Rzymu odesłał, by go tam w cyrku dzikim porzucić zwierzętom FilozofJustyn ze Sychem w Samaryi, który długo acz napróżno poszukiwał prawdy w różnorodnych filozofii systematach, i nakoniec w wysokim już wieku przyjął wiarę chrześciailską, przedłożył łagodnemu Antoninowi Piusowi Apologią czyli obronę chry-

styanizmu i jego wyznawców, których prześladowania odtąd dobrotliwy cesarz zakazał. Aliści M a r ekAnrelius, j ego następca, który zasady fdozofii stoicznej wyżej boskich prawd chrześciaństwa cenił i w nowej Chrystusa nauce upatrywał niebezpieczeństwa dla pogań-

166. skiej religii państwa, rozporządził w cesarstwie czwarte chrze-ścian prześladowanie. Rozpoczęte w Smyrnie sroźyło się prześladowanie to po różnych kraju dzielnicach, najwięcej w Galii. Męczone niewinnie ofiary oddawano płomieniom lub dzikim zwierzę tom na pożarcie, lub porzucano psom w skóry drapieżnych zwierząt zaszyte, lub po ostrych włóczono kamieniach, lub skazano nakoniec na powolną śmierć głodową. Z wielu tysięcy prześladowania tego męczenników kładziemy tu niektórych: św. Polikarpa, biskupa Smyrny, ucznia św. Jana apostoła , skazanego w 86tym roku życia na spalenie, mieczem jednak przeszytego, gdy w płomieniach stosu cudownie ocalał, dalej 70cioletniego F o ty n a, biskupa L u g d u n u, gdzie 19.000 chrześcian srodze zamęczono, i św. Blandynę, młodą niewolnicę, która podczas umęczenia w te do katów swych odzywała się słowa: „jestem chrześcianką i niema zbrodni między nami.” Filozof Justyn ścięty został z rozkazu cesarza w Rzymie na początku tego prześladowania, zaczem imię męczennika otrzymał.

174. Od chwili cudownej pod Ko ty nem bitwy złagodził wprawdzie Marek Aurelius srogość swą względem chrześcian, co jednak niedługo potrwało.

Niewinna krew męczenników użyźniała zasiew błogosławionego ziarna ko-

Przyczy-

nia

nyroz- ścioła, a liczba dzieci jego mnożyła się z dniem każdym. Surowe chrześcian prze-krzewie-śladowania przyczyniły się właśnie najdzielniej do rozkrzewienia

chrze-

ściań- zusa i oddalały od nowej religii szkodliwy wpływ pogaństwa. Pierwsi chrześcianie & twa. mienili być dziełem szatana rzymską religią państwa z wszystkiemi jej instytu-

boskiej Chrystusa nauki^ wzmacniały bowiem moralne siły wyznawców Je-

cyami, ztąd też najdzielniejsi cesarze, Trajan i Marek Aurelius, byli ich najsurowszymi prześladowcami. Okrom prześladowań przyczyniło się także rozprószenie Żydów po całej naonczas znanej ziemi, dokonane w skutek zburzenia Jerozolimy orężem Tytusa i przytłumienia powstania żydowskiego pod Barko-cliebą, nadzwyczaj do rozpowszechnienia wiary clirześciańskiej*, judaizm bowiem był przygoto w awcząchrystyanizm u podstawą, przezco znajomość pisma starego zakonu stawała się warunkiem zrozumienia nowej religii Chrystusa. Zaczem pisma żydowskie zwracały uwagę obeznanych z niemi pogan na wiarę clirześciańską i pozyskiwały ich tejże. Najgłówniejsza atoli przyczyna powszechnego wiaiy chrześciań-skiej rozkrzewienia spoczywała w wyznawanych i pełnionych od chrześcian przykazaniach miłości, wzajemnej braterskiej pomocy ubogim i nieszczęśliwym i we wzniosłem pojęciu równości wszech ludzi w obliczu Boga. Jakoż ubożuchny Rzymu mieszkaniec, wyzwoleniec lub niewolnik , któremu wszelkich praw człowieka odmawiano, ujrzał się za swym do chrześciańskiego

zgromadzenia wstępem w przyrodzonej godności człowieka i chętnie położył życie za religią, która go dobra najwyższego czyniła uczestnikiem. Aliści nie ona tylko upośledzona i nieukształcona część społeczeństwa rzymskiego , lecz i znamienici uczeni mężowie, jak to na Justynie męczenniku w pięknym widzimy przykładzie, znaleźli w chrześciaństwie ową pociechę serca i duszy, której w żadnej nie znajdziesz filozofii.

Po a postojach i ewangelistach, którzy opisali życie ojcowie Jezusa i jego naukę, wystąpili w pierwszych wiekach tak zwanik0SC10la-ojcowie kościoła (patres ecclesiae) jako nauczyciele i pisarze c h r z e ś o i a ń s c y. Pisma oj ców kościoJa, którzy przed przyjęciem wiary chrześciaiiskiej byli po większej części filozofami lub krasomówcami, broniJy chrystyanizmu i jego wyznawców przeciw Żydom i pogaństwu, oczyszczaJy prawdziwą naukę wiary i moralności od przywar kacerskich, trudniJy się nauką i budowaniem ludu, i zachowaJy potomności dzieje clirześciańskiego kościoJa. Takiego obrońcę chrześciaństwa widzieliśmy już w Justynie. Po nim wystąpili z końcem 2go i z początkiem 3go wieku Klemens Alexandryj ski, jako grecki, i Tertullian, jako łaciński nauczyciel kościoJa.

lian.

Kwintus Septymius Florens Tertullian, syn wojskowego na- Tertui-czelnika z Kartaginy, podziwiał z uwielbieniem spokój duszy i stateczność pierwszych chrześcian podczas męczeńskich katuszy, i przyjął (185) wiarę ich z radośną ufnością. Tertullian celował surowem życiem i głęboką nauką, i podczas prześladowania chrześcian pod panowaniem Sewera pisał tak zwany Apologeticus, w którym wymownie i gorąco bronił chrześciaństwa.

Później atoli był on zwolennikiem surowo-ascetycznej nauki Montana, marzyciela fana- Mcmta-tycznego, który w drugiej połowie wieku tego w Azyi-mniejszej wystąpił, mieniąc się przyobiecanym uiści, od Chrystusa Parakletem (duchem prawdy). Nazwana po nim sekta Montanistów wykluczoną była z kościoła, utrzymywała się jednak aź do 6go stólecia.

Kle

mens.

Tertullian umarł (220) w wieku wysokim. Rówiennik jego Tytus Fla-wius Klemens, Grek przebywający w Alexandryi, gdzie był Starszym w zgromadzeniu i nauczycielem (Katechetą) w szkole religii, i ztąd Alexandrynem nazwany, był jednym z najpłodniejszych chrześciańskich pisarzy. Pisał on „Napomnienia pogan do przejścia na łono clirześciańskiego kościoła” i wiarę obja. wioną cliiał uzasadnić na rozumowych podstawach, przezco później ściągnął na się zarzut kacerstwa. Umarł on 220 i miał uczniem Or i gen a, który po nim w szkole alexandryjskiej nastąpił.

Hierar

chia

chrze-

Z rozpowszechnieniem chrześciaństwa, które dla wyJuszczonych wyżej powodów w Azy i aż do wód Indu, a gJównie w Azyi -mniejszej i Syryi, w Afryce szczególniej w Alexandryi i Kartaginie, Wściańska. Europie zaś na prawym brzegu Dunaju i w pobrzeźnych Atlantyku ziemiach a n aj pleń ni ej w Italii i miastach Grecy i rozkrze-wiJo się, zostaje w związku rozwój chrześciaiiskiej hierarchii. Zgromadzenia chrześcian, które za pośrednictwem

chrztu nowych przyjmowały członków, a znów ciężkich i zgorszenie czyniących grzeszników z łona swego wykluczały (exkommunikowały), wybierały z pośród siebie starszych czyli prezbitrów czuwających nad moralnem życiem i porządkiem, i diakonów czyli służebnych, zajętych staraniem około ubogich i chorych i zarządem dóbr zgromadzenia. Zwierzchnikiem starszych był biskup (episcoptts) czyli dozorca, zalecany dawniej zwykle od sa-mychźe apostołów i przez nich mianowany. Biskupi miast większych łączyli niezabawem pod swą zwierzchniczą opieką kilku biskupów zgromadzeń pomniejszych, którzy natenczas starszymi tylko czyli parochami w zgromadzeniach pewnego obwodu pozostali. Nad biskupów pewnej dzielnicy czyli dyecezyi wznieśli się biskupi stolicy nazwani metropolitami albo arcybiskupami, a nad tych znów patryarchowie (rzymski, alexandryjski i antiochij-ski) między którymi biskup rzymski jako następca św. Piotra, z odziedziczoną po nim władzą wiązania i rozwięzywania. na ziemi, pierwsze zajął miejsce i przyjętym tytułem ojca świętego, papy czyli papieża przed innymi celował. Objęty hierarchią a nałożeniem rąk przełożonych uświęcony stan kapłański nosi w przeciwstawię z ludem czyli niewyświęconymi kościoła chrześciań-skiego członkami (laikami) miano duchowieństwa.

Pogańskie piśmiennictwo i oświata.

K raso ino wstwo, stanowiąc główne ukształconych Rzymian zatrudnienie, jakoż bez wymowy zdaniem ich niepodobna było stanąć w gronie osób oświeconych, wybiło i w tym wieku c li a r a k-terystyczne piętno literaturze rzymskiej, obfitującej w przesadne retoryczne zwroty i przechodzącej zwolna z wieku srebrnego w tak zwany wiek żelazny. Byli atoli i w tym okresie mężowie, których dzieła potomność dziś jeszcze podziwia i za nieprzebrane umiejętności poczytuje źródła, lub które jej przez długi przeciąg wieków za niezachwianą służyły podstawę. Byli monarchowie, którzy wpływem swym umiejętność nadzwyczaj wspierali i osobisty nawet w jej pielęgnowaniu brali udział.

Szczególnego starania doznała w wieku tym filozofia stoiczna, której

zasadom Adryan szerokie otwierał drogi, a która z Markiem Aureliusem szczytne na tronie nawet zajmowała miejsce. Adryan, o którego nadzwyczajnej

Adryan.

pamięci opowiadają, iż objęła imiona żołnierzy całej armii, zapragnął sam

sławy mówcy, poety i filozofa, i otoczył się najznamienitszymi uczonymi wieku swego. Założył on dla zgromadzenia uczonych tak zwane Ateneum w Rzymie i dał krom tego początek licznym naukowym zakładom. Jest wprawdzie rzeczą niezaprzeczoną, iż jego szkolarskie wszechwiedztwo, jego skłonność do mistycyzmu, astrologii i wieszczbiarstwa na prawdziwą umiejętność i oświatę szkodliwy wpływ wywierały, iż bezwarunkowem nadaniem pierwszeństwa literaturze greckiej przed łacińską Adryan tej ostatniej większe zrządzał szkody a niżeli korzyści przynosił; ztemwszystkiem nie można zapoznać chwalebnych jego usiłowań wydźwignienia umiejętności, usiłowań tem zbawienniejszych, ile że otaczający go uczeni, unikając starannie przywar wieku, zapobiegali ile mogli szkodliwości osobistego Adryna wpływu. Filozofią stoiczną, której zasady w wieku zeszłym Seneka w pismach swych uprawiał, przywołał znów z końcem zeszłego a początkiem tego stólecia wyzwoleniec Epiktet do życia, a Arryan, najsłynniejszy z otaczających cesarza uczonych, zapewnił jej swym wpływem szerokie uznanie.

Arryan.

Epiktet, urodzony około 50 roku po Clir. w Hieropolis weFrygii, był Epiktet. długo niewolnikiem wyzwoleńca Epafrodyta w Rzymie. Opowiadają iż Epiktet, gdy go pan pewnego dnia gwałtowie w nogę uderzył, ukrywając ból swój, uważnym go tylko uczynił, ze podobnem uderzeniem kośćby mu mógł złamać. Gdy rozgniewany tem przedstawieniem Epafrodytus razy swe podwoił i rzeczywiście udo mu zdruzgotał, prowadził Epiktet spokojnie dalej wszczęte napomnienia, lekki tylko czyniąc wyrzut sprawcy swego kalectwa, iż tak źle z przestrogi jego korzystał. Wyzwolony później, poświęcił się Epiktet badaniom filozofii stoicznej, alić pod Dornicyanem, który zasad jej nienawidził, musiał on Rzym opuścić i udać się doNikopolu wEpirze, gdzie licznych uczniów różnych stanów około siebie gromadził. Później wrócił on znów do Rzymu, gdzie nauczał mądrości, polegającej na poznaniu prawdziwego szczęścia życia, na opanowaniu namiętności i cierpliwem poddaniu się losowi, i do tego jedynie przywięzywał wartość , co zawisło od własnej działającego woli i mocy. Epiktet umarł w pierwszych latach panowania Adryana. Uczeń jego Arrianus, przyjaciel Trajana i Adiyana, z których łaski znamienite w administracyi państwa piastował posady, oddaliwszy się od życia publicznego, osiadł w Nikomedyi (Bitynii), swem rodzinnem mieście, gdzie w tak zwanem Enchiridionie czyli księdze podręcznej ustne Epikteta spisał nauki. Złożone w księdze tej zasady moralne mają tyle podobieństwa z clirześciań-stwem, iż niektórzy autora ich chrześcianinem być mniemali. Arryan, który także był dzielnym wodzem i człowiekiem stanu, położył nie tylko w filozofii, ale także w przedmiotach his tory i, geografii i taktyki znamienite zasługi. Dzieło jego „O wyprawach Alexandra Wielkiego” jest najwierniejszym obrazem dziejów tego bohatera i w przedmiocie geografii starożytnej zajmuje niepoślednie miejsce. Podobnejże wartości są inne jego pisma „Dzieje indyjskie,” „Okrążenie morza czarnego,” „Okrążenie morza czerwonego” i jego „Księga o taktyce.”

Plutarch.

Innym słynnym mężem uczonego towarzystwa Adryana był Grek Plu-tarcli, przeciwnik zasad filozofii stoicznej. Urodził on się około 50 r. po Chr. w Cheronei w Beocyi i poświęcił się filozofii, której w Rzymie nauczał. Był on zwolennikiem filozoficznych Platona pomysłów, których ducha wszelako nie zawsze pojmował. Plutarch miotał pociski tak na stoików jak na epikurejczyków jako zwolenników niepraktycznych ostateczności, pomiędzy któremi średniej szukał drogi. Nierównie powabniejsze, a dla dziejów starożytności ważniejsze

są jego pisma historyczne, zwłaszcza biografie słynnych Greków i Rzymian. Pisma te, acz drobiazgami przeciążone, nie obfitują w materyą dziejową, ale Plutarch przedstawił w nich charaktery z czuciem podnoszącem umysł czytelnika, i przechował w przytoczonych tam anekdotach i powiastkach wiele szczegółów z dzieł już zagubionych. Na wzór dzieła tego wyszły av nowszych czasach liczne życiorysy pod nazwą Plutarcha we Francyi, Anglii, Niemczech. Filozof ten i dziejopis był nauczycielem Adryana, który go namiestnikiem Acliai mianował. Tam też umarł Plutarch około roku 120, według innjmli około 130.

Sofiści.

Obok rzetelnych usiłowań tych zasłużonych trzech mężów postępowała równym krokiem bezwstydna sofistyka, uprawiana dla zysku lub dla próżnej sławy. Karyjczyk Polemo, któryż największą łatwością recytował ozdobne a chciwości swej korzystne, ale czcze i głębszej myśli pozbawione zwroty krasomówcze, wymowny Herodes Attikus z Maratonu, dziedzic znacznych bogactw i ztąd snąć od pochlebców swych „królem wymowy” nazwany, i wielu innych sofistów używali na uczonym Adryana dworze tegoż samego znaczenia i wpływu, co troskliwi przyjaciele prawdziwej oświaty, i doznawali często wysokich cesarza względów.

Po Epiktecie i Arryanie wystąpił cesarz Marek Aurelius jako potężny lius. orędownik i badacz filozofii stoicznej. Napisał on w języku greckim „Uwagi nad sobą” szlachetnej wprawdzie dążności, jednak zbyt oddalone od prawdziwej mądrości. Zawarte w nich filozoficzne pomysły i zasady moralne nie są wcale badaniem prawdy ani zastosowaniem jej do życia rzeczywistego, lecz przeciwnie pozbawione są wszelkiej żywotności, bo jedynie w ciasnych szkoły granicach poruszają się, i zawierają rozprawę o mądrości a nie mądrość samą.

Należy jeszcze w wieku tym wspomnieć o skeptycznym filozofie Sextusie, który, praktycznym będąc lekarzem, imię Empiryka otrzymał. Żył

M. Aure-

Sextus

Empiryk. on na przejściu 2go wieku w 3ci w Alexandryi i Atenach, i połączył w dziełach

Lucyan.

swych, w greckim pisanych języku wątpliwości, wyniki i wnioski, nagromadzone od dawniejszych slteptyków dla zwalczenia a przynajmniej podkopania całej wiedzy ludzkiej.

Wszystkim tym filozofom trzymał jakby równowagę najgłębszy wieku tego myśliciel, filozof Lucyan, urodzony około r. 125 w Samozacie nad Eufratem w syryjskiej dzielnicy Komagenie. Wuj jego przeznaczył go do rzeźbiarstwa, lecz gdy go pierwsza w tym zawodzie nieudatna próba bolesnych plag nabawiła, zbiegł ondoGrecyi, gdzie się naukom skutecznie poświęcił. Liczne jego pisma filozoficznej i satyrycznej treści nieprzebranym zaprawione dowcipem, smagają biczem wzgardy i szyderstwa ułomności i zdrożności wieku jego, a przedewszystkiem pychę i kuglarstwo ówczesnych szkolnych filozofów i sofistów. Aliści w szyderstwie swem posunął się Lucyan za daleko, podkopując nieoględnie wiarę ludu i obracając nawet przeciw clirześciaństwu swój dowcip szyderczy. Lucyan był prokuratorem Egiptu, gdzie umarł.

Dziejopi-

sarstwo

Na polu dziejopisarstwa wykazuje literatura łacińska wieku • tego wielkiej sławy i zasługi męża, Kaja Korneliusa Tacyta, urodzonego 57 po Chr. w Interamuie w powiecie Umbryi. Poświęcił on się z wielką korzyścią naukom, zwłaszcza retoryce, piastował kolejno pod Tytusem i Domicyanem różne publiczne posady, opuścił jednak Rzym po śmierci teścia swego Agrykoli i nie wrócił do stolicy aż za panowania Nerwy, który go konsulatem zaszczycił. Do grona swych przyjaciół liczył Tacyt Pliniusa Młod-

szego a nawet cesarza T raj a na. Dzieła jego są wyborne pod względem treści i formy.

Swe

tonius.

Appia

nus.

Jego „Roczniki” (Annales) obejmują okres czasu od zgonu Augusta aż do Tacyt, śmierci Nerona, a „Księgi dziejów” (Ilistoriarum libri) dalsze zdarzenia aż do Wespazyana. Dwa jego mniejsze dzieła „O położeniu, obyczajach i ludach Germanii” (De situ, moribus et populis Germania ej , które ciekawe o Germanach mieści wiadomości, i „O życiu i oby cz aj ach K. J. Agrykoli” które wyborny teścia jego zawiera życiorys, nie mniej dwu pierwszych są cenne. Tacyt uchwycił różnorodną massę wypadków wieku swego ręką prawdziwego umnika, utworzył z nich w porządku pragmatycznym pełen harmonii obraz, w którym charaktery osób przedniejszych występują oddane w zarysach utalentowanego badacza i głębokiego dziejów znawcy. Wyższy nad zepsucie wieku swego pisał Tacyt nie dla pozyskania oklasków swych rówienników, przeciwnie pragnął on tych, co podzielali jego szlachetny sposób myślenia, utwierdzić w lepszych zasadach i zabezpieczyć od szkodliwego wpływu wieku, i dla tego jakby dla ukarania upadających moralnie swych ziomków przedstawia im czyste Germanów obyczaje, miłość ojczyzny Hermana i tym podobne przykłady. Oba więc mniejsze dzieła Tacyta są nakształt pobocznie dwu większych obrazów. Jakoż ani Germanów wychwalanie ani sławienie wzorowego Agrykoli życia nie było zamiarem Tacyta, ale w opisach tych pragnął snąć autor oddać także piękniejszą większego obrazu stronę. Rówiennik jego K. Trankwillus Swetonius, przyjaciel Pliniusa Młodszego, pisał biografie dwunastu pierwszych cesarzy, począwszy od Juliusa Cezara aż do Domi-cyana (Vitae XII. imperatorumzawierające wiele zajmujących i pouczających wiadomości z okresu pierwszego cesarstwa. Swetonius był jakiś czas sekretarzem (Magister epistolarum), cesarza Adryana i wtenczas snąć zbierał materyały do onych życiorysów. Krom tego pisał Swetonius biografie innych słynnych mężów.

Śmierć jego nastąpiła około r. 121. Appianus z Alexandryi, skarbnik Tra-jana, Adryana i Antonina, pisał w języku greckim dzieje rzymskie od najdawniejszych czasów aż do Augusta. Język jego jest prosty i suchy, przedstawienie miejscami na korzyść Rzymian stronnicze. OArryana i Plutarclia pismach historycznych wyżej już przy filozofii była wzmianka.

Astrono-

ogralia.

Kiaudius Ptolomeus, Egipcyanin, żyjący w pierwszej połowie 2go stólecia, pod panowaniem Adryana i Antonina, zjednał miaiee-sobie wiekopomną sławę pracami swemi w przedmiotach matematyki, astronomii i geografii. Ze Ptolomeus narzędziami własnego wynalazku astronomiczne czynił spostrzeżenia jest twierdzeniem od wielu zaprzeczanem, pewną atoli jest rzeczą, iż jako uczony matematyk zebrał starannie wszystkie przed nim na polu astronomii uczynione dostrzeżenia, które w nazwane po nim systema pto 1 omejskic połączył.

rtolo-

mens

Wedle systematu tego spoczywa ziemia w pośrodku świata, a słońce, księżyc, merkur, jutrzenka i inne płanety krążą około niej. Systema to, przełożone w wieku 9tym pod nazwą Almacjest z greckiego na język arabski, doczekało się później, krom licznych tłomaczeń na języki nowsze, 15 przekładów łacińskich, służyło astronomii przez półtora tysiąca lat za niezachwianą podstawę, zastąpione

dopiero w wieku 16tym nazwanem po ziomku naszym Koperniku systematem Kopernikańskiem, który słońce w pośrodku planet umieszcza. W geografii swej zebra! Ptolomeus drogocenne porozrzucane wiadomości swych poprzedników (acz w niej i mylne umieścił podania) w połączoną związkiem całość, i przedstawił w niej położenie miejsc według stopni geograficznej szerokości i długości. Dzieło to było przez cały przeciąg wieków średnich a nawet i w nowszych czasach podwaliną nauki i badań geograficznych. Z astronomią łączył Ptolomeus także chronologią, i podzielił przeszłość całą na cztery główne peryody czyli monarchie uniwersalne: assyro - babilońską, perską, macedońską i rzymską.

Medy

cyna.

Klaudius Galenus, urodzony 131 w Pergamum, poświęcił się od pierwszej młodości naukom filozofii i sztuki lekarskiej, i był po Hippokratesie najsłynniejszym lekarzem starożytności.

Galenus.

Galenus był przybocznym Kommoda lekarzem i pisał w Rzymie liczne dzieła w przedmiocie medycyny, z których większa część podczas pożaru świątyni pokoju stała się pastwą płomieni. Te które pozostały były niewyczerpanem źródłem sztuki lekarskiej w czasie wieków średnich dla ludów chrześciańskich i Arabów. W pismach tych zapuszcza się Galenus często w badania filozoficzne, ztąd też dzieła jego dla powszechnej oświaty i umiejętności wielkiego są znaczenia. Ga-, lenus umarł około roku 200go, niepewnie czy w Rzymie czy w Pergamum.

Kraso-

mow-

stwo.

Najznamienitszymi krasomówcami wieku tego byli Kornelius Fronto i Hermogenes z Tarsus, obaj rówiennicy Marka Aureliusa.

Romans.

Rówiennik ich Afrykanin Appulejus wystąpił z nowym rodzajem Appule- poezyi, romansem, który zwykle tam się pojawia, gdzie znika prawdziwa jus. poezya. Romans ten „Złotym osłem” nazwany obfituje w dowcip i humor, ale pełen jest marzycielstwa i sprośnych ustępów. W swych filozoficznych pismach popadł Appulejus w mistycyzm i duchowidztwo, tak iż go o czarodziejską posądzano sztukę. Krewni bogatej żony jego oskarżyli go, iż ożenek z nią czarodziejskim do skutku przywiódł sposobem. Appulejus bronił się publicznie i został uwolniony. Języka łacińskiego nauczył on się sam bez pomocy nauczyciela i nigdy go nie doprowadził do doskonałości, to też styl jego ani prostotą ani czystością nie zaleca się.

Umnictwo piękne.

Apollo

dor.

Rzymianie nie wznieśli się do samodzielności w przedmiocie sztuk piękny ch i naśladowali zrazu formy etruryjskie a później greckie tak w budownictwie jak w snycerstwie i malarstwie. Ich spaniałe świątynie i pyszne gmachy publiczne stawiane były od chwili podboju Grecyi przez greckich artystów, którzy ociężałość budownictwa etruryjskiego nadobniejszemi zastąpili kształty. Słynny architekta Apollodor, który stawiał kolumnę Trajana i most na Dunaju, był urodzonym wDamasku z greckich rodziców Syryjczykiem. W jego wieku zakwitło greckie budownictwo w Rzymie, a okazałość i przepych były jego wybitnem znamieniem. Po nim wyrodziło ono się w przesadną ozdobność a zmieszane z żywioły cudzoziemskiemi w gnuśną ociężałość, aż nareszcie w wieku

Konstantyna Wielkiego w przeciwną popadło ostateczność, w plaska i dziką niemal prostotę. Wlaściwem rzymskiego budownictwa znamieniem uważają rozciągłe sklepienie. Snycerstwo rzymskie nie wykazuje żadnego znamienitszego artysty rzymskiego pochodzenia. Różniło ono się tern od greckiego, iż w posągach portretowych unikało wszelkiej idealności, naśladując wiernie naturę. Malarstwo nakoniec, ograniczające się głównie na portretach i ściennych al fresco malowidłach, pielęgnowane było również od greckich po większej części artystów.

umni

ctwa

piękn.

Pauza

nias.

Grek Pauzanias rodem z Cezarei wKappadocyi, uczeń Heroda Attyka, Dzieje zasłużył się około dziejów sztuki greckiej. Odbył on podróż po Grecyi i wielu innych rzymskiego cesarstwa dzielnicach w Europie, Azyi i Afryce, a w opisie jej umieścił ciekawe szczegóły o greckich umnictwa pięknego utworach i połączył z niemi liczne powieści mityczne, które inaczej na potomność byłyby nie przeszły.

Styl tylko jego jest nieco niedbały.

Pogląd ogólny.

Z wyjątkiem srogiego Kommoda i przechodniego Dydiusa Juliana na widowni dziejów pojawienia się, jaśnieli cesarze wieku tego tak mądremi i szczęśliwemi rządy, iż okres ich panowania złotym nazwano wiekiem. I zaiste używali mieszkance państwa rzymskiego, pod obronną Trajana, Antonina i Marka Aureliusa tarczą, wszelkich korzyści zwycięzkiej w boju ojczyzny i trwałego błogosławieństwa pokoju w całej obfitości. Nadzwyczajni, podziśdzień podziwiani uczeni zdobili nadto dziełami swemi ten pamiętny okres czasu. Zdawałoby się, iż państwo rzymskie do nowego odrodziło się życia, a przecież postępowało ono na drodze upadku i zgonu, na którą już od czasów Sulli, Cezara i Atigu-sta było wstąpiło. Jakoż silny niegdyś rdzeń narodu, ożywione miłością ojczyzny wolne obywatelstwo, któremu dawniej żadna sąsiednia potęga oprzeć się nie zdołała , zmarnowawszy siły żywotne, stawało się zniewieściałem i zgrzybiałem, a próżnie szeregów armii, przed którą niegdyś cała drżała ziemia, zapełniano obcemi, barbarzyńskiemi żywioły. Nie dziw więc, że armia taka w swej swawoli i bezwstydnej zuchwałości nie wahała się sprzedać tronu najwięcej ofiarującemu. Co do ostatniego słoju społeczeństwa rzymskiego, przelicznych niewolników, ci w stosunku swym do zniewieściałego wolnego obywatelstwa stanowili zbyt wzgardzoną i wyższemu towarzystwu nieprzyjazną kastę, iżby z niej na przyszłość czerpać miano uroniony z serca narodu ubytek siły fizycznej.

Roczniki.

202.

Septymius Sewerus rozkazał piąte prześladowanie chrześcian, najsroższe w Afryce i Galii.

208

do on zapalczywą wyprawę i zamierzył wytępić ten niesforny 211. naród, ale śmierć, która go wEboraku m (w Yorku) zasko-

§\£”

Wiek trzeci po C&rystasie.

•X

—<£^

Przeciw dzikim Kaledonii mieszkaiicom podjął

skoczyła, nie dozwoliła mu dokonać tych mściwych zamiarów.

211.

Synowie jego Karakalla i Ge ta nastąpili po nim w

rządach.

Chciwego mordów Karakallę znamionuje puginał.

212.

Karakalla, który młodszego brata Ge tę od dzieciństwa nienawidził, kazał go zamordować w ramionach własnej matki, a potem wezwał najsłynniejszego w onym czasie prawnika Papiniana, by wystąpił w obronie tej okropnej zbrodni. Gdy prawy Papinian odrzekł, iż bratobój-stwo łatwiej popełnić niżeli obronić, rozkazał srogi Karakalla i jemu życie odebrać.

217.

Karakalla zamordowany był na w y p r a w i e przeciw Partom za sprawą prefekta gwardyi Makryna, który po nim objął rządy cesarstwa. Makryn walczył nieszczęśliwie z Partami, i już następnego roku ustąpić musiał 15to letniemu Eliogabalowi. Tenże nazywał się właściwie Bas-syanem, ale przybrał nazwisko Eliogabala od tegoż imienia syryjskiego bożka słońca, którego był arcykapłanem. Do

jego wyniesienia na tron rzymski ta głównie przyczyniła się okoliczność, iż go synem Karakalli być wydano.

Sionce jaśnieje w jego portretowej obwódce, jakoż Bassyanus był kapłanem bożyszcza słonecznego w Emezie, zaprowadził cześć jego w Rzymie i sam jego przyjął imię.

220.

Eliogabal miałkiego był rozumu, skoro w swawoli ulubionego konia swego konsulem mianował. Pełna próżności matka jego S o e m i s utworzyła złożony z kobiet senat, w którym najpoważniej rozprawiano i radzono nad tern, komu przysłużą prawo strojenia się w materye jedwabne, jaki krój sukni tej, jaki owej przystoi niewieście, komu wolno jeździć w powozie a komu nosić się w lektyce i. t. p.

Sala kwadratowa z siedzeniami przywołuje na pamięć ów senat.

Podnieceni do rokoszu żołnierze zamordowali Eliogabala i matkę jego Soemis, a Alexandra Sewera, ciotecznego Bas- 222 syana brata, okrzyczeli cesarzem. Rządy Alexandra, prowadzone zrazu dzielną ręką oględnej matki jego Julii Mammey i prawników Ul piana i Pawła, przyjaciół cesarza, należą do najpiękniejszych wieku tego. Julia Mammea poważała wielce Origenesa, najsłynniejszego onego czasu ojca kościoła. Są nawet co utrzymują, że Julia i Alexander tajemnymi byli chrześciany.

226.

Podczas panowania Alexandra obalił Artaxerxes, namiestnik dzielnicy partyjskiej, panowanie Artabana, ostatniego Partów króla, i na gruzach państwa jego założył nowo-perskie królestwo.

Obwódkajego wizerunku mieści napis „Regnum Persarum” (królestwo perskie).

229.

Dio Kassyus, godniejszy od innych uwagi wieku tego dziejopis, pisał w języku greckim dzieje rzymskie, które do roku 229go doprowadził.

Swawolni pretoryanie, oburzeni surowością słynnego prawnika a ich naczelnika Ulpiana, zamordowali go przed 230. oczyma cesarza Alexandra.

Wyprawa Alexandra na perskiego króla Artaxerxesa, 230 który Armenią wielką zawojował. Na potrzebie tej odwiódł Alexander spragnionego tronu lecz zniewieściałego senatora

Owiniusa w sposób nader zajmujący od żądzy władzy najwyższej, której gorycze i ciężary podzielać mu kazał.

Gdy potem Alexander nad Ren przeciw Germanom wyruszy}, zamordowali go w pobliżu Moguncyi wraz z jego matką oburzeni jego surowością żołnierze. Wódz ich Maxy-min, który ich do tego podniecił rokoszu, okrzyczan był na 235. jeB'° miejscu cesarzem. Tak głęboko upadła była godność tronu rzymskiego, iż wyniesiono nań syna trackiego pasterza, prostego przedtem szermierza, który okrom swej siły fizycznej żadnych nie posiadał zalet.

W obwódce jego wizerunku widzisz rękę z maczug₍ą, znamię dawniejszego Maxymina stanu

szermierskiego.

Dziki on, chciwy i wszelką szlachetnością pogardzający cesarz wydał rozkaz szóstego chrześcian prześladowania, najdotkliwszego biskupom i kapłanom.

238.

Srogość i chciwość Maxymina, przed którą nawet skarby kościelne nie ostały się, wywołały powszechne przeciw rzą-23g dom jego powstanie. W Afryce wyniesiono na cesarstwo 80cioletniego namiestnika Gordyana Igo, a syna jego Gor-dyana ligo proklamowano spółrządcą. Aliści Gordyan ligi poległ pod Kartaginą w walce z Kapellianem, namiestni-238. kiem Maurytanii, zaczem Gordyan Iy sam sobie życie odebrał.

Natenczas mianował senat cesarzami senatorów: dzielnego Ma-23g xyma i oględnego Balbina, których przyszłym następcą przeznaczył 13toletniego Gordyana Illgo, wnukaGordyanowego, zaszczyconego tytułem Cesarza. Maxymina, który wyszedł na 238. spotkanie powstańców, zabili pod Akwileją właśni jego żołnierze, poczem pretoryanie, niedowierzając przebiegłym senatorskich cesarzów rządom, obu zamordowali cesarzów, a Gordyana Illgo okrzyknęli jedynowładzcą.

Obwódka jego wizerunku mieści napis „XIII An.” co przypomina jego wiek młodociany.

Ammonius S a k k a s (f 241) z Alexandryi założył n e o p 1 a-tonizmu systema filozoficzne, które jest mieszaniną filozofii greckiej z marzycielstwem oryentalnem.

Po Artaxerxesie, założycielu nowoperskiego królestwa, objął rządy Persyi Sapor czyli Szapur, straszliwy Rzymian nieprzyjaciel.

241.

Ramy portretu jego mieszczą tarczę z mieczem na znak wojennego Sapora usposobienia.

Wyprawa na Persów, na której burzliwe żołnierstwo 242 zamordowało Gordyana Ulgo.

Nastąpił po nim Filip Arab, który z wielkim przepj^-chem obchodził tysiącznoletnią założenia Rzymu rocznicę.

do

244.

244.

248.

Wieniec zwycięztwa z napisem „Roma” przypomina to zdarzenie.

249.

Gdy legiony Mezyi i Pannonii rokosz przeciw niemu podniosły, wysłał Filip senatora Decyusa na ich uskro-mienie. Aliści rokoszanie znaglili Decyusa do przyjęcia godności cesarskiej i wyszli z nim na spotkanie Filipa, który w walce pod Weroną zwycięztwo i życie utracił.

250. I

Decyus był jednym z najżarliwszych prześladowców chrześcian i zamierzył w zaślepieniu swem całe wytępić chrześciaństwo.

251.

253.

Decyus zginął na p o tr z e b i e przeciw Gotom, zaczerń wyniesiony na cesarstwo Gallus za opłatą rocznej daniny pokój od z wy ciężkiego nieprzyjaciela uzyskał. Podwładny jego Emilian pobił Gotów na głowę i odebranemi nieprzyjacielowi łupy obdarzył żołnierzy, którzy go cesarzem okrzyknęli. Galla zabili właśni jego żołnierze. Tenże sam los spotkał niezabawem i Emiliana, gdy Waleryan, który Gallowi na pomoc z Recyi był wyruszył, na italskiej stanął 253 ziemi, od żołnierzy swych cesarzem okrzyczany.

Umieszczony w miejscu wizerunku jego znak przedstawia smutny Waleryana koniec. Sapor bowiem kazał zeń zedrzćć skórę, wypchać ją i u sklepienia świątyni perskiej zawiesić.

Pod jego panowaniem umarł Origenes, największy i naj- 254 słynniejszy z ojców kościoła wieku 3go.

Waleryan wydał rozkaz 8go prześladowania 258 chrześcian.

Król perski Sapor jął go w niewolę, w której srodze z nim się obchodził. Wyniesiony po nim na tron rzymski syn

jego Gallienus miał do stoczenia ciężką walkę z tak nymi 30stą tyranami (spółzawodnikami) i zamordowany byl krytobójczo pod Medyolanem na wyprawie przeciw jednemu z nich Aureolowi.

zwa-

260.

268.

269.

W miejscu wizerunku jego stoi napis „XXX Tyran ni” (30 tyranów) którzy wraz z nim do walki o tron rzymski wystąpili.

Po nim proklamowano cesarzem K1 a u d i u s a ligo, najdzielniejszego z pomiędzy jego wodzów. Tenże pobił Gotów na głowę w walnej pod Naissus (Nissą w Mezyi) bitwie, zaczem przydomek Go tyk a otrzymał. Alić już następnego roku umarł Klaudius na morową zarazę.

Tarcza z mieczem przypomina dzielną obronę cesarstwa silnym ramieniem Klaudiusa ligo.

270.

Aurelian objął po nim rządy cesarstwa. Dzielny monarcha ten, przekonany, iż wzmagający się napływ barbarzyńców zagrażał bezpieczeństwu stolicy, kazał ją po-t ę żny m obwieść m urem , dokonanym dopiero pod panowaniem Probusa. Nie zdołał on powstrzymać natarczy-

272 wych Gotów i odstąpił im Dacyi, tak iż Dunaj niższy jak dawniej przed Trajanem północno-wschodnią cesarstwa rzymskiego stanowił granicę. Potem podjął Aurelian wyprawę na wschód dla pokonania Zenobii, wdowy po Odenacie, jednym z 30tu tyranów, która w Syryi do wielkiej wzbiła się

273.    potęgi, pobił wojska jej pod Emezą i zdobył okazałą jej stolicę Palmyrę, przyczem jął w niewolę tchnącą bohaterskim duchem królową i skazał na śmierć dzielnego jej ministra Longina, słynnego fdozofa.

Ztamtąd udał się Aurelian na uskromienie bogatego kupca Firmiusa, powstałego przeciw Rzymianom i dążącego do owładnięcia rządów Egiptu. Pokonawszy Firmiusa, poszedł Aurelian na Te tryk a, ostatniego z 30tu tyranów, którego

274.    na polach katalońskich (Chalons sur Marne) zwyciężył.

Wkrótce przed swą śmiercią * dopuścił Aurelian dziewiąte chrześcian prześladowanie-

Z obawy przed karą zamordował’ go jego pisarz, poczem bogaty senator Tacyt wstąpił na tron rzymski. Tego zabili 275 następnego juz roku żołnierze, a w trzy miesiące po nim brata jego i następcę Floryana, po którym dzielny cesarz Probus nastąpił.

276.

Umieszczony w obwódce wizerunku Tacyta zwój z napisem „Tacitus” oznacza pochodzenie tegoż cesarza od słynnego dziejopisa Tacyta, którego dzieła on lOkroć rocznie kosztem państwa odpisywać kazał. Winogrono zaś w obwódce Probusa przypomina rozkrzewienie winnej latorośli we Francyi, nad Renem i w Węgrzech za sprawa tegoż cesarza.

281.

282.

284.

285.

292.

Cesarz Probus zniósł zakaz krzewienia szczepu oliwnego i winnej latorośli poza granicami Italii, a odtąd poczęto je szczepić w Galii, nad Renem i w Pannonii, jego ojczyźnie.

Żołnierze jego, których nie przestawał naglić do robót publicznych, zamordowali go w pobliżu Syrmium i wynieśli na cesarstwo naczelnika gwardyi Karusa. Tego raził piorun na wyprawie partyjskiej, a dwaj jego synowie Karyn i Numeryan nastąpili po nim w rządach. Ostatniego zabił A per, teść jego, który najwyższą zamierzył opanować władzę. Aliści pretoryanie okrzyknęli cesarzem Dioklecyana, najdzielniejszego z wodzów Karusa, który Apera własną ściął ręką, a występnego Karyna po siedmiu pokonał miesiącach.

Straszliwy rokosz chłopski Bagodów w Galii, pokonany dzielnością wodza Maxymiana Herkula., którego za to Dioklecyan spółrządcą swym mianował.

Kosa, cepy i grabie przywołują na pamięć to smutne zdarzenie.

Oprócz Maxymiana obrał Dioklecyan dwóch jeszcze spółrządców, Galeriusa i Konstancyusa Chlora. On i Maxymian zaszczyceni byli tytułem Augustów, Galerius i Konstancyus przydomkami Cezarów. Dioklecyan objął potem zarząd wschodnich dzielnic azyatyckich z Egiptem, Cezar jego Galerius zastąpił go w Trący i, Illyryi i Grecy i, Maxymian panował w Italii i Afryce, a Cezar jego Konstancyus w Hiszpanii, Galii i Brytanii.

Wyprą w a Dioklecyana i Galeriusa na perskiego ^ króla Narsesa Igo, na której Rzymianie nieprzyjaciela 297. aż za rzekę Tygrys ścigali.

294

296.

Dioklecjan pokonał zwycięzko rokosz Achillea w Egipcie, który tamże niezawisłe od Rzymian chciał założyć paiistwo.

Geografia.

Wiek 3ci wykazał dowodnie prawdę, która już Adryana bjda przekona-

Rzymia-^

nie nie niem, iż dla Rzymian na zawsze minął był okres podbojów. Pomiędzy 30tą

myślą wieku tego cesarzami i tak zwanymi 30tą tyranami nie miał już wprawdzie Rzym

już o podbojach.

Zelż) we

środki coraz śmielej i silniej barbarzyńcami i zabezpieczali pokój krajowi niebezpiecznem

ani Trajanów ani Marków Aureliusów, acz byli i między nimi wdelcy wojownicy jakSeptymius Sewerus, pogromca Kaledończyków, Klaudius ligi, straszny i zwycięzki wróg Gotów, Aurelian, uwieńczony słynnej Zenobii zwjr-cięzca, i dzielnyDioklecy ań. Aleć bohaterowie ci poświęcili całą dzielności swej usilność trudniejszej z każdym dniem obronie cesarstwa w walce z nacierającymi

obrony, dzikich hord w granice cesarstwa lub nawet w szeregi armii rzymskiej przyjęciem, częściowem ograniczeniem albo nawet zupełną wpływu swego w niektórych dzielnicach utratą, zupełnem całego obszaru ziem barbarzyńcom odstąpieniem a nawet, jak Gallus w walce z Gotami, za pomocą zelżywego dani opłacania. Rzym przeżył 1000 lat wieku, a zgrzybiałość jego paraliżowała wszystkie administracja organa i tyle dawniej potężne a zewnętrznemu nieprzyjacielowi groźne ramię wojennych zastępów. Napróżno starano się zasilić armią obcemi żywioły (wprowadzeniem barbarzyńców w szeregi rzymskie); te bowiem nie tylko nie przyniosły pożądanego skutku, ale nadto przyspieszały jeszcze nieodwrotny upadek złożonego chorobą zgrzybiałego cesarstwa.

Kaledonia porzucona.

Septymius Sewerus postanowił podbić Kaledonów i wcielić kraj ich do państwa rzymskiego, alić mimo gwałtowności charakteru i dzielności w boju nie zdołał on dopiąć wytkniętego celu i ograniczył się wkońcu na utwierdzenia wału Adryanowego.

Arme

nia.

Wyprawy na Persów pod panowaniem Alexandra Sewera i jego następców kończyły się zwykle na niekorzyść Rzymian. Artaxerxes zdobył (232) Armenią wielką, która przez kilkadziesiąt lat w mocy Sassanidów pozostała. Dopiero gdy Tyrydat Illci, który chrześciaństwo przyjął', odzyskał (286) przy pomocy Dioklecyana przypadające mu prawem dziedzictwa królestwo armeńskie , wrócili też i Rzymianie do dawnego na państwo to wpływu, nie w tej już atoli rozciągłości jak za czasów Trajana lub Marka Aureliusa.

Dacya

Gotów pobił wprawdzie (269) Klaudius ligi pod Nissą, alić po Gotom zgonie cesarza tego ponowili oni swe na dzielnice cesarstwa najazdy, a Aurelian

Wielką część osiadłych tamże osadników rzymskich przesiedlił Aurelian do Mezyi

odstą- poczytał za rzecz konieczną odstąpienie im zdobytej od Trajana Dacyi. piona.

brała.

na prawy brzeg Dunaju, która odtąd miano Dacyi Aureliańskiej przy- Dacya

aureliań-ska.

Al ema

nie zajmują

niwy

Korzystniejsze dla Rzymian były Aureliana wyprawy na Alemanów, na królową Palmiry, na egipskiego powstańca Marka Firmiusa i Tetryka, ostatniego z tak zwanych 30tu tyranów. Ztemwszystkiem nie miały one już na celu podbojów, lecz obronę zagrożonych państwa granic. Podobnież ograniczyli się tyran Postu mi u s i cesarz Probus na utwierdzeniu i zapewnieniu wału za- dziesię-rcńskiego (Limes transrhenanus) przeciw Alemanom, którzy go jednak z koń- cinne-cem wieku tego przełamali i obronne niwy dziesięcinne w swoją zajęli posiadłość.

Granice rzym. na końcu wieku 3go.

Tak więc stanowi! Dunaj, jak z początkiem wieku Igo, od źród!a swego aź do ujścia, dalej Ren, od zródlowisk Dunaju aź do swego w morza upływu, i utwierdzony staraniem Septymiusa Sewera graniczny wal Adryana w Brytanii, coraz słabsze cesarstwa rzymskiego w Europie granice. A podobnież nie zdołał w Azy i ani Tygrys ani posunięty ku jego falom mur medyjski powstrzymać skutecznie nawału wzrastającego w potęgę nowoperskiego królestwa.

O podzielę administracyi cesarstwa, dokonanym 292 przez Dioklecyana powiedziano już wyżej przy rocznikach.

Kronika i historya.

Państwo rzymskie.

S. Sewer

Karakalla i Plau

cyan.

Po zwalczeniu Partów zajął się Septymius Sewerus wyłącznie staraniem około prawodawstwa i wewnętrznej kraju admi-nistracyi, przyczem podobna jak przy pokonaniu nieprzyjaciół odzna- do czył się surowością. Względem synów tylko swych, Kara kalli i 211 Ge ty, których spółrządcami mianował, i faworyta swego, naczelnika gwardyi Plaucyana, był on zbyt pobłażliwym. Plaucyan podnosił się jak niegdyś Sejan w znaczeniu u dworu i przeprowadził wkońcu ożenek Karakalli z swą władzychciwą córką. Karakalla atoli

szukał środków zgubienia nienawistnego sobie teścia, oskarżył go o zdradę stanu przed Sewerem i kazał go zamordować w obecności 21)4 cesarza.

Ustawo-

daw-

stwo.

an a

Słynny prawnik Papinian zajął opróżnione po nim miejsce prefekta gwardyi, z których jeden najwyższemu przewodniczył sądownictwu, a drugi miał zarząd spraw wojskowych. Przy pomocy nie mniej wielkich prawników Pawła i Ul pi organizował Papinian sądownictwo i na sprawy publiczne wywierał wpływ niepośledni, przyczem swem szczerem sprawiedliwości pomi-

łowaniem wiekopomną zjedna! sobie sławę. Uporządkowawszy w ten sposób wewnętrzną państwa administracyą, podjął Sewer acz w podeszłym już wieku wyprawę na Kaledonów, których za nieustanne Brytanii najazdy uskromić postanowił. Dotarł on wgłąb ich kraju, gdzie wielu utracił żołnierzy, i powziął nawet myśl wytępienia całkowitego Kaledonów rodu. Upamiętał się jednak i poprzestał na polityce Adryana, którego wał graniczny utwierdził. Umarł on w 211. E borakurn (Yorku) ze zgryzoty nad zepsuciem własnych synów, z których starszy nawet na życie jego był godził.

Wyprawa kale-dońska.

Kara

kalla

212,

212.

Po Septymie Sewerze nastąpili obaj jego synowie M. Aure-lius Antonin Bassyanus, dla długich sukni galickicli jakie nosił Karakallą nazwany, i P. Septymius Antonin Ge ta, 211 którzy od dzieciństwa o walki kogucie i szermierskie igrzyska w nie-do ubłagalną popadli byli nieprzyjaźn i w dozgonnej żyli nienawiści. Kara-^ ^ i' kalla godził jeszcze za panowania Sewera na życie młodszego brata, alić matka Julia Domna, zasłaniała go przed bratobójczemi onegoź razami. Po śmierci atoli Sewera nie mógł Karakalla ścierpieć spółrządcy w osobie nienawidzonego brata, i w objęciach własnej matki kazał z a-mordować Ge tę. Poczem nie uspokoiła się rozpasana srogość jego aż po wymordowaniu około 20.000cy ludzi jakoby Gety stronników. Karakalla zażądał odPapiniana, by wystąpił w obronie tej okropnej zbrodni, a gdy odeń wręcz odmowną otrzymał odpowiedź , skazał on na śmierć i tego najsłynniejszego wieku swego prawnika. Dla dogodzenia swej nieskończonej rozrzutności i bezustannemu żołnierzy obdarzaniu, którym jawnie oświadczył, iż panowanie jego i losy całego kraju od nich są zawisłe, nie wzdrygał on się przed żadnem okrucieństwem, przed wyrokami śmierci, ciemięztwy i grabieżą majątków skazanych obywateli, byle zapełnił skarb wypróżniony. Nadał on wolnym nieobywatelom prawo obywatelstwa rzymskiego, przez co pomnożył wysokie podatki od wyzwoleńców i dziedzictw. Na wyprawach swych, podejmowanych jedynie dla wydobycia sum nowych za pomocą nieskończonych uciemięźeń, naśladował Karakalla wnet Alexandra Wielkiego, wnet Sullę , to znów Achilla lub innego bohatera, czerń wszelako śmiech tylko i wzgardę obecnych obudzał. Na podjętej do Egiptu wyprawie zgromadził on całe do broni zdolne obywatelstwo i wpień go wyciąć rozkazał, bo dawniej pozwoliło sobie szydzić z niecnych jego postępków, wy- Z Egiptu ruszył Karakalla na Partów, przezimował w Edessie i ‘ Ir* d° nowej na nich z następnein latem gotował się wyprawy, zamor-partyi. dowany w chwili ruszenia w pochód, za sprawą prefekta gwardyi

Makryna, którego także zgładzić postanowił. Z obawy przed217. armią, której ulubionem był bożyszczem, wyniesiono Karakallę także w poczet bogów. Jedyną zamordowanego cnotą było podzielanie trudów wojennych zarówno z prostym żołnierzem. Z budowli staraniem Karakalli wzniesionych zasłynęły przed innemi łaźnie jego imienia (Thermae Antoninae seu Caracallae), które dziś jeszcze w pysznych oglądać można gruzach.

Budo

wle.

Ma-

Soemis i Bassy-anus.

czerw.

Po zamordowaniu Karakalli okrzyczano w Edessie cesarzem Makryna, który jednak nie posiadał potrzebnych zdolności do kryn utrzymania się na ślizkim Rzymian tronie. Partowie zadali mu 217 klęskę i znaglili go nie tylko do zwrócenia zdobytych orężem Kara- do kalli łupów ale nadto do zapłacenia znacznej sumy pieniężnej tytu-łem wynagrodzenia. Natenczas powzięła bogata JuliaMeza, ciotka j. Mesa, Karakalli, która z córkami swemi Mammeą i Soemis w syryj-skiem mieście Emezie na wygnaniu żyła, myśl wyniesienia na cesarstwo wnuka swego a syna Soemi Bassyana, arcykapłana syryjskiego bożka słońca Eliogabala, i po nimEliogabalem zwanego. Rozgłoszono więc, iż urodziwy a dostojnością swą jaśniejący 15to-letni Eliogabal był synem Karakalli, a pozyskane bogatemi dary źoł-nierstwo okrzyczało go cesarzem. Makryn poniósł klęskę pod Antiochią od stronników Eliogabala, zamordowany wraz z synem swym na ucieczce w Chalcedonie.

Eliogabal, który bez wychowania i zasad, dzieckiem już euo-ujrzał się w posiadaniu władzy cesarskiej, nadużywał jej w bez- ®abal ustannych swej zesputej fantazyi wybojach. Próżna matka jego Soemis umacniała go jeszcze w jego dziwactwach i srogości. Zapro- 292 wadził on w Rzymie cześć Baala, Molocha i swego syryjskiego bożka słońca, którym nawet ludzi porzucał w ofierze. Pod względem rozwiozłości i zbytków przeszedł on nawet swoich poprzedników.

Senat

niewie-

J. Meza, Mammea

Co niegdyś Kaligula w napadzie szaleństwa zamierzył, dokonał Eliogabal i mianował konia swego konsulem. Pokoje pałacu swego kazał on posypać utartem na proch złotem i srebrem, by po złocie poważnie mógł stąpać. Matka jego Soemis utworzyła senat z niewiast złożony, który czuwał nad przestrzeganiem etykiety śei. dworskiej i przystojnym każdemu stanowi ubiorem. Niezabawem przekonała się jednak władzy chciwa Julia Meza, która z matką cesarza w senacie nawet zasiadła, iż dziecinne Eliogabala postępki i liczne władzy nadużycia zgubią go prędzej czy później. Pracowałał Alexy* ona więc potajemnie nad wyniesieniem drugiego wnuka swego Alexyana, syna Mammey, nazwanego później A1 e x a n d r e m

Sewerem. Alexyan tedy mianowany był spółrządcą juz w 12tyin roku życia i ogłoszony następcą, poczem Meza i Mammea nie omieszkały pozyskać dlań żołnierstwa. Gdy tedy dnia pewnego cesarz z Alexandrem pojawił się w obozie, od żołnierzy jednak nie z takim jak jego przysposobieniec i spółrządca przyjęty był zapałem, postanowił on ukarać sprawców tej niechęci, i zagroził nawet bezpieczeństwu Alexandra. Pozyskani atoli dla Alexandra Sewera pretoryanie 2,22 powstali przeciw Eliogabalowi i zamordowali go wraz z m a t k ą.

v marcu

Dla młodocianego wieku Alexandra Sewera ustanowiono regencyą, którą po zgonie Mezy (223) oględna matka cesarza dzielnie sprawowała. Julia Mammea zajęła się przedewszystkiem starannein młodocianego monarchy wychowaniem, przyczem także do ster spraw publicznych na bacznej trzymała wodzy. Pomysły filozofii 235. stoicznej były jej zasadami, wszakże i nauki chrześciaństwa nie były jej obce. Poważała ona Origenesa, słynnego chrześciańskiego filozofa, a syn jej znał piękną Chrystusa przypowieść: „Nie czyń innym, czego niechcesz, by tobie czyniono.” Ozdobił on własny pałac temi wzniosłemi słowy, a gdy skazanych na śmierć tracić miano, przypominał je wgłos zwiastnik winowajcy i przytomnym. Słynni prawnicy Ulpian i Paulus byli jego przyjaciółmi i doradzcami. Złożony z 52óch członków wydział senatu zajmował się oględnym rozbiorem wszystkich z łona gabinetu wychodzących rozporządzeń. Podobnie jak administracya państwa było i życie cesarza we wszyst-kiem wzorowem. W rozdawnictwie posad publicznych baczył Alexander głównie na zasługę, wspierał zakłady naukowe i ubogich, zaprowadzał oszczędności w administracyi publicznej i pragnął przywrócić dawną w obyczajach prostotę. Nie przestrzegał on zbyt ściśle prerogatyw monarszych, i nie zrażał się nigdy ciężkiemi panującego obowiązkami. Starania tylko około nowej gwardyi posunął Alexander zbyt daleko, zdobiąc znaczny hufiec pretoryanów w srebrne i pozłacane tarcze; pomnożył bowiem tym nakładem wydatki publiczne, posiał w armii zawiść i niezgodę, a swawoli pretoryanów nowy podsunął żywioł. Natomiast pracował on z Ulpianem , który jeszcze za panowania Eliogabala został był prefektem gwardyi, starannie około zaprowadzenia surowszej w armii karności. Rozjątrzeni atoli zamiarami temi pretoryanie zamordowali Ulpiana w obecności cesarza. Alexander podjął wyprawę na Artaxerxesa, ^ który 226 nowoperskie założył był państwo i niezadługo potem 234. zapragnął rozprzestrzenić jego granice kosztem dzielnic rzym-

Ale-

tander

Sewe

nie

222

Prawni-

ctwo.

Gwar-

dya.

230.

Wyprawa perska

skicli. Potrzeba ta tem była pamiętną, iż Alexander na niej odwiódł w sposób szczególny zniewieściałego senatora O w i n i u s aK a rn i 11 a od zamiarów owładnięcia tronu, którego tenże tak gorąco był zapragnął. Skoro tylko cesarz dowiedział się o zamiarach Owiniusa, kazał on go natychmiast do siebie przywołać, podziękował mu, iż ciężar spraw publicznych dobrowolnie na się bierze, i mianował go spółrządcą w obecności zgromadzanego senatu. Owinius, który z tej przygody w śmiertelnej zrazu trwodze zostawał, upodobał sobie niezabawem w oddawanych osobie swej zaszczytach. Gdy jednak później obarczon sprawami publicznemi, a z wybuchnięciem wojny perskiej niedogodnościami wyprawy utrapion, ani w dzień ani nocą nie miał upragnionego spoczynku, i nakoniec, zawsze przy boku Alexandra, miał się zmierzyć w boju z nieprzyjacielem, natedy wyrzekł się Owinius cesarstwa. Alexander rozśmiał się i pozwolił mu wrócić do spokojnej wiejskiej zaciszy. Po wyprawie tej, zakończonej podbojem wielkiej Armenii orężem Artaxerxesa Igo, pospieszył Alexander nad Ren na obronę granic przeciw Germa- no. nom, gdzie atoli od żołnierstwa, rozjątrzonego jego surowością i za sprawą wodza Maxymina do rokoszu podnieconego, zamordowany był w pobliżu Moguncyi wraz z matką.

Owiniu*.

Arme-

w marcu

235.

Ma-

238.

Po zamordowaniu dzielnego Alexandra Sewera wynieśli żołnierze na cesarstwo dzikiego Maxymina, rodem Traka, syna xymin prostego pasterza, który dla swej olbrzymiej wielkości, odwagi i 235 nadzwyczajnej siły fizycznej z szermierza i prostego żołnierza wzbił się był do godności wodza. Miał on półosmej stopy wysokości i nie ustępował koniowi pod względem chyźości, a 20 funtów mięsa zdołały zaledwie głód jego zaspokoić.

Z Maxyminem rozpoczyna się zupełny despotyzm wojskowy rozdwojonej niezgodą armii. Ten smutny stan rzeczy, połączony z równoczesnemi barbarzyńców napadami, groził cesarstwu zupełnem rozwiązaniem.

Maxymin nie pokazał się w Rzymie podczas swego panowania, ale pozostał na czele armii, wielkich zdobyczy układając plany, i podjął kilka wypraw na Germanów. Chciwość jego, posunięta do grabieży sum na igrzyska publiczne przeznaczonych, a nawet do łupieży skarbów kościelnych, jego srogość i surowość w wydobywaniu podatków, marnotrawionych rozdawnictwem między najdzikszych żołnierzy, nakoniec niegodne jego względem wszystkich tych postępowanie, którzy albo urodzeniem albo m aj ą t k i e m odznaczali się, oburzały nawet najspokojniejszych obywateli i pobudzały ich do powstania. W Afryce ogłoszono cesarzem 80cioletniego

Gor- namiestnika Go r dyn a Igo, dodając mu do pomocy syna jego *iyi Crordyana ligo, poczem i senat wybór ten potwierdził. Alid Ka-iigi p el i a n u s, namiestnik sąsiedniej Maurytanii, poraził Gordyana ligo 238. w potyczce pod Kartaginą, gdzie tenże poległ, zaczem Gor-dyan Iszy na wiadomość o tej klęsce po jednomiesięczneni królowaniu samobójstwem życia dokonał. Gdy potem Maxymin na czele armii ku stolicy cesarstwa wyruszył, mianował senat cesarzami doświadczo-Ma- nego w boju PapienaMaxymai oględnego męża stanu Balbina, którym z tytułem Cezara dodał 13toletniego wnuka Gordyanowego,

xym Balbin

i Gor- Gordyana Ulgo. Maxymin doznał w Italii dotrwałego oporu, który

dyan Hloi

238 żołnierzy pobudzał surowości. Oburzyło się nią zuchwałe żołnierstwo i zamordowało go wraz z synem pod murami miasta. Rokoszanie

go podczas obie żenią A kwil ej i do wielkiej względem własnych

przyzwolili na wybór senatu.

Gor-

dyan wiając się arystokratycznych rządów senatorskich, popadli z senatem

Illci

Zaledwie atoli usunięto Maxymina, a już pretoryanie, oba-

sam

wa perska.

242.

w zatargi, zabili obu csarzów Maxyma i Balbina i okrzy-238 cze^ Gordyana Ulgo j edyno władzcą cesarstwa. Dzielny do Mizyteus, mianowany prefektem pretoryanów, zaślubił z nim 244. swą córkę i silną ręką prowadził w jego imieniu ster państwa. Mizy-wypra- teus umarł jednak na wyprawie przeciw perskiemu królowi Sapo-r o w i Imu, który do S y r y i był wtargnął i Antyochią zagroził, a Arab Filip mianowany był po nim naczelnikiem gwardyi. Władzychciwy Filip zapragnął cesarstwa, podburzył żołnierzy na 244. młodocianego cesarza, kazał go zamordować i opanował tron, przyznany mu także od naglonego koniecznością senatu.

Filip

Arab

Powstanie w Mezyi

Filip Arab zawarł natychmiast pokój z Persami i udał się do Rzymu, gdzie uroczyście tysiącznoletnią założenia tego miasta obchodził rocznicę. W tymże czasie powstało z 249 łona rozmaitych legionów rzymskich, kilku spółzawodników o cesarstwo. Legiony w Mezyi i Pannonii proklamowały cesarzem senatora Decyusa, którego tamże Filip dla przytłumienia rokoszu był wysłał, zmusiły go stanąć na ich czele i na Filipa uderzyć. Filip 249. Arab wyszedł na ich spotkanie, aliści pod Weroną utracił zwycięż two i życie.

De

cyus

249

Pod panowaniem Decyusa wtargnęli Gotowie do cesarstwa nad dolnym Dunajem. Na podjętej przeciw nim potrzebie d~~ utracił Decyus wielką część żołnierza i zginął wraz z synem swoim. 251. Pozostałe niedobitki wyniosły z pomiędzy wodzów

Gallusa na cesarstwo, który rychło z nieprzyjacielem ze-0aiiUB lżywy zawarł pokój, roczną przyrzekłszy płacić mu daninę 251 (tributum). Dowodzącemu w Panonii Emilianowi powiodło się do porazić Gotów w odnowionej wojnie. Emilian rozdzielił między żołnierzy wydarte nieprzyjacielowi łupy, zaczem ci, oddając hołd jego dzielności, a szczodrobliwością jego ujęci, cesarzem go okrzyczeli.

253.

Emi

lian

253.

Gallus, na którego spotkanie Emilian do Italii wyruszył, zabity został od własnych żołnierzy. Toż i Emiliana spotkał niebawem los podobny. Gdy bowiem Waleryan, wyruszywszy z Recyi na pomoc Gallowi, na italskiej stanął był ziemi , padł Emilian śród rokoszu własnego żołnierstwa, które Waleryana cesarzem uznało.

Wale-

ryan

253

powsze-5 chny.

Wyprą- ¹

ska.

Koniec

Walery

ana.

Waleryan był dzielnym wodzem i posiadał niejedne piękną zaletę-, był albowiem sprawiedliwym, pełen prostoty obyczajów i zamiłowania w porządku. Przy wyuzdanym atoli despotyzmie do wojska, przy wzmagającym się wewnętrznej administracyi 260. nieładzie i groźniejszych coraz spustoszeniach dzielnic rzymskich zamęt dziką ręką barbarzyńców (Franków, Alemanów, Gotów, Persów) którzy z jednego wyparci końca, w inny ponieśli pożogę i zniszczenie, którzy (jak Gotowie) do Aten i Efezu zapuszczali swe zagony i boga-temi obarczeni łupy znów do swoich wracali siedzib, niepodobna było Waleryanowi i mianowanemu spółrządcą synowi jego zapewnić cesarstwu pokój i porządek. Na wyprawie przeciw Persom popadł Waleryan podczas schadzki z Sapo rem w moc nieprzyjacielską, wa pertraktowany niegodnie od króla tego w niewoli. Opowiadają bowiem, iż mu Sapor ciężkie nałożył kajdany i w nich za sobą go włóczył, iż przy wsiadaniu na koń po jego stąpał grzbiecie, a gdy nakoniec śmierć sromocie tej koniec położyła, kazał Sapor zedrzeć z niego skórę, na czerwono ją ubarwić i wypchaną powiesić u sklepienia świątyni, gdzie ją w swawoli rzymskim pokazywał posłom.

Ctalli-

enus

Panowanie syna jego Galliena pamiętne jest wystąpieniem tak zwanych 3 01 u tyranów. Niestosownie jednak przyrównywają ich do 30tu tyranów ateńskich (404 pd. Chr.), jakoż liczba proklamo- 2-60 wanych po dzielnicach od różnych legionów spółzawodników cesar- ^ stwa nie doszła 30tu. Odenatus na wschodzie, Aureolus w Illyryi, Postumius i Tetrykus w Galii i Hiszpanii byli najsłynniejszymi z pomiędzy tyranów. Nagłe tylu panujących w jednej że chwili powstanie i napływ barbarzyńców ku granicom rzymskim zdawały się zwiastować zupełne cesarstwa rozwiązanie. Gdy atoli tyrani ci dzielnymi po większej części byli wojownikami, nie omieszkali oni bronić zagrożonych dzielnic przed najazdami ludów

barbarzyńskich. Odenatus odparł Persów zwycięzko, i mianowany s pół rządcą Galliena, otrzymał zarząd dzielnic wschodnich, który po nim żona jego, tchnąca bohaterskim duchem Zenobia,

268.    dzielną prowadziła ręką. Gallienus zginął pod Medyolanem z ręki krytobójczej na podjętej przeciw Aureolowi potrzebie.

Klau-

Kłaudius ligi, najdzielniejszy z pomiędzy jego wodzów, diusu.otrzymał po nim cesarstwo. Dobył on Medyolanu i kazał ściąć

270.

268 Aureola. Klaudiusa sławią dziejopisowie z przenikliwości i oględ-d° nycli rządów, jakoż zwycięztwy swemi nad barbarzyńcami i roko-szany otworzył następcom drogę do przywrócenia jedności w admi-nistracyi cesarstwa. Alemanów, którzy aż do Italii wtargnęli, poraził on nad jeziorem benackiem (Lacus Benacus dzisiejsze Lago di Garda) i wyparł ich poza Alpy. Potem pokonał on w

269.    walnej pod N a i s s u s (Nissą w Mezyi) bitwie Gotów i innych barbarzyńców, którzy z północnego pomorzą Pontu roznosili spustoszenie po Mezyi, Tracyi, Pannonii i Illyryku a nawet do Krety i Cypru na nawach swych popłynęli, i ocalił w ten sposób do czasu cesarstwo rzymskie od najazdów barbarzyńców. Kłaudius ligi, za-

270.    szczy eony przydomkiem Go tyka, padł ofiarą morowej zarazy w Syrmium, przeznaczy wszy następcą po sobie A u r e 1 i a n a, najdzielniejszego z swych wodzów, którego też legiony natychmiast proklamowały i senat uznał cesarzem.

Zaledwie atoli stanął Aurelian w Rzymie, a j uź na M arkoma-nów ruszać musiał w pole i wygnać ich z wyższej-Italii. Na pogoni za 270 nimi doszła go wiadomość o wtargnięciu Alemanów w ziemie italskie, których także odpędził. Aurelian pojął wybornie grożące stolicy niebezpieczeństwo, kiedy już ani Dunaj ani Alpy nie zdołały powstrzymać najazdów barbarzyńców, i postanowił otoczyć Rzym potężnym mu-mym rem warownym, który dziś jeszcze wskazuje ślady dawniejszego stolicy obwodu. Gotom jednak nie zdołał Aurelian oprzeć się sku-271. tecznie i nadał im w posiadłość Dacyą. W ten sposób Dunaj niższy sączył się znów jak w pierwszym wieku na północnej cesarstwa gra-

Au-

relian

275.

utwier

dzony

I)acya

odstą- nicy, Mezy a jednak, odtąd Dacyą aureliańską nazwana, Trapiona

272.

Zenobia.

c.ya i Illyryk pozostały do czasu wolne od napadów barbarzyńców. Tymczasem wzbiła się na wschodzie, w słynnej z handlu i przepyszny cli gmachów Palmirze, Zenobia, wdowa po Odenacie, do wysokiej potęgi. Łączyła ona mezkie zalety z niewieściemi i jaśniała nie tylko urodą i czystością obyczajów, ale nadto głębo-kiem ukształceniem , przenikliwością rozumu, polityczną oglę-

dnością i bohaterską odwagą. Ubiór jej był’ w połowie grecki w połowie oryentalny, a ciężki szyszak zdobił jej skronie. Panowanie jej rozciągało się na Egipt i wielką część Azy i-mniej s z ej , gdzie Aurelian po ukończeniu potrzeb germańkich hufce jej zaczepił. Wyparł on jej wojska z Azy i- małej i pobił je w walnej pod Emezą 273. bitwie, poczem do oblężenia Palmiry przystąpił. Dla braku żywności nie zdołali długo opierać się Palmirzanie, zaczem Zenobia postanowiła ratować się szybką na dromedarze ucieczką; dognana jednak od jazdy nieprzyjacielskiej popadła w rzymską niewolę. Oblężeni poddali się i otworzyli bramy miasta zwycięzcom. Aurelian skazał potem na śmierć poufnych Zenobii doradzców, między tymi słynnego krasomówcę i filozofa greckiego Longina, który królową tę dla greckiej pozyskał oświaty i był jej pierwszym ministrem; poczem, zostawiwszy rzymską załogę w pokonanem mieście, wrócił do Europy z uprowadzoną w niewolę królową. Po drodze jeszcze otrzymał on wiadomość, że mieszkance Palmiry przeciw niemu powstali i wyrżnęli zostawioną w ich mieście załogę. Powrócił

Longin.

Zburzę

więc natychmiast, wziął po raz wtóry Palmirę, wyciął w niepai pień jej mieszkańców i kazał zburzyć jej pyszne gmachy i wa-

miry

273

równe mury.

Odbudowana później Palmira zniszczoną znów została w 8mym wieku przez Arabów, a dziś jest nieznaczną, przez kilka rodzin arabskich zamieszkałą włością, zwaną Tadmorem, któreto miano jeszcze w wieku Salomona nosiła. Gruzy jej odkryli podróżni angielscy w połowie wieku przeszłego. Wzbudzają one podziwie-nie przechodniów okazałością swą i rozległością.

Firmi

Tetr

ku.¹

Uprowadzona w niewolę Zenobia zdobić musiała tryumf zwycięzkiego Aureliana, poczem resztę żywota przepędzić miała w wyznaczonej sobie w pobliżu Ty bur u (dzisiejszego Twoli) wiejskiej zaciszy. Po zburzeniu Palmiry udał się Aurelian do Egiptu, gdzie Marek Firmius, bogaty kupiec, najwyższą opanował władzę i tamował wywóz zboża do dzielnic italskich. Aurelian przytłumił rokosz, kazał ściąć Firmiusa i napisał do Rzymu, iżby lud, otrzymawszy chleb z ręki zwycięzkiego cesarza, bez trosków znowu oddawał się igrzyskom. Z tak zwanych 30tu tyranów pozostawał jeszcze Tetrykus w Galii do zwalczenia. Tenże utracił w walce z Aurelianem bitwę na polach katalońskich (pod dzisiejszem Chalons sur Marne), gdzie siebie i swych wiernych żołnierzy zdradził przeciwnikowi i zato później, po wystąpieniu obok Zenobii w ^ tryumfalnym Aureliana pochodzie, otrzymał w nagrodę namiestnictwo w części Italii. Szczęśliwj^ w boju Aurelian podjął

jeszcze wyprawę na Persów, na której zamordował go w By-zancyum jego pisarz, z obawy przed karą za odkryte oszustwo. Aurelian przestrzegał surowszej w Armii karności i przywrócił krajowi spokojność i porządek, zkąd od senatu tytułem odnowiciela cesarstwa był zaszczycony.

Wyprawa na Persów

275.

Tacyt

275

Pisarz on, zabójca Aurelian a, wciągnął do zamachu na życie cesarskie kilku nieukontentowanych wyższych oficerów, którzy wybór nowego cesarza senatowi poruczyli. Po Gciomiesięcznej zwłoce wyniósł senat na cesarstwo 75cioletniego bogatego wrześ. senatora Tacyta, który na samym wstępie panowania, olbrzymi

275.    majątek swój przekazał na potrzeby państwa, alić już po sześciu kwiet. miesiącach stał się ofiarą wyuzdanego żołnierzy zuchwalstwa na

276.    wyprawie przeciw Gotom i Alanom.

Flo-

Tenże sam los spotkał w trzy miesiące później brata jego, pre-

ryan fekta gwardyi Floryana, którego senat następcą po nim mia-276. nował, zaczem legiony syryjskie i egipskie dzielnego wodza Pro-b u s a cesarzem okrzyknęły.

Pro-

bua

276

dparcie

aarba-

yńców.

erp-

82.

irus

*82

Dzielność Probusa była pożądaną cesartwu. Wygnał on z Galii Franków, Alemanów, Burgundionów i Wandalów, d' ^ po której straszliwe roznieśli byli spustoszenia, ścigał ich aż do ziem 282 germańskich i utwierdził (277 i 278) rozciągły od Dunaju do Renu wał graniczny (limes transrlienanus), który niwy dziesięcinne przed germańskiemi bronić miał najazdy. Równąż staranność rozwijał on względem dzielnic południowych Egiptu, zkąd wygnał Blem-m i ó w, dziki lud afrykański, tudzież na wschodzie, wyparłszy z A zy i-mniejszej Gotów i Alanów, pokonawszy łupiezkich Izau-rów i z Persami korzystny zawarłszy pokój. Niemniejszą była jego troskliwość o wewnętrzne państwa powodzenie, nie wszystkie atoli poczynione przezeń w tym względzie zabiegi, zwłaszcza osiedlenie licznych barbarzyńców w spustoszałych dzielnicach granicznych i wcielenie 16.000 barbarzyńców w szeregi armii rzymskiej, można nazwać szczęśliwemi. Uprawa ziemi zajmowała go nadzwyczaj. Jemuto zawdzięczają'okolice nadreńskie, Francy a i Węgry, zakwitłe tam tak pięknie drzewo oliwne i latorośl winną. Surowość, z jaką naglił żołnierzy do robót około osuszenia moczar przy swern rodzinnem mieście S y r m i u m , była przyczyną ich niechęci i rokoszu, w którym Probus życie utracił. Karus prefekt gwardyi nastąpił po nim w cesarstwie.

ło

Karus, który mężnym był wodzem, mianował spółrządcami 83. obu synów swoich Kary na i Numeryana. Wysłał on Kary na

przeciw Germanom, którzy znów na Galią byli napadli, a sam poszedł na Kwadów i Sarmatów, którzy na wiadomość o śmierci Probnsa do poblizkicli wtargnęli byli dzielnic, i wyparł ich za Dunaj; poczem wraz z młodszym synem swoim Numeryanem podjął wyprawę przeciw wiarołomnym Persom, ale na niej rażony piorunem podczas burzy gwałtownej zaginął, podobniej jednak do prawdy krytobójczą zamordowan ręką.

Grud.

283.

Nume-

sierp.

285.

Nu mery an zginął z ręki własnego teścia, prefekta gwar-dyi A pera , który na tron wzbić się usiłował, ale nie znalazłryan 1 stronnictwa; jakoż pretoryanie okrzyczeli w Chalcedonie ce- pgg sarzem Dioklecyana, najmężniejszego z wodzów Karusa. Nowy do cesarz osądził natychmiast na śmierć A per a i wykonał wyrok 284 własną ręką w obliczu zgromadzonej armii. Taka Dioklecyana gwałtowność łagodzi się tą powiastką, iż nowy cesarz ścięciem Apera dokonać mniemał przepowiedni, którą mu galijska uczyniła była prorokini. Przepowiedziała mu albowiem druidka, gdy jeszcze prostym był żołnierzem, iż zostanie cesarzem skoro dzika zabije. Łaciński atoli wyraz aper oznacza po polsku dzika. Potem poszedł Dioklecyan na występnego Karyna, który po śmierci brata samodzielnie panował, i pokonał go po 7miomiesięcznej walce. Karynus odniósł wprawdzie wMezyi zwycięztwo nad przeciwnikiem, aliści na pogoni za nieprzyjacielem zamordowany został od własnych żołnierzy , zaczem Dioklecyan uznany był i od legionów Karyna.

Dlo-

kle-

oyan

284

Maxy-

mian.

Powstanie Ba-godów.

Franko-

si wBrytanii.

Karau-

7.yus.

Dioklecyan przekonany, iż sam jeden, przy ogromnej rozległości państwa, wewnętrznym tegoż nieładzie i wzmagających się najazdach barbarzyńców, nie podoła stawić czoła wszystkim niebezpieczeństwom, przybrał do pomocy Maxymiana Herkula, swego a0 towarzysza broni, zaszczyconego zrazu tytułem Cezara a później mia- 305. nowanegoAugustem. Potem udał się Dioklecyan na wschód, gdzie z Persami walczył i później wzburzone ludy naddunajskie uśmierzył, aMaxymiana wysłał na zachód, gdzie tenże w Galii straszliwe powstanie chłopów, tak zwanych Bago dów^ przed którymi nie tylko drogi publiczne ale nawet miasta nie były bezpieczne, przytłumił, a krom tego wBrytanii nowego nieprzy-jaciela miał do zwalczenia. Przebywający nad morzem północnem Frankowie i Sasi zbudowali sobie wielkie nawy nakształt okrętów rzymskich, na których dalekie czynili wycieczki, niepokojąc pobrzeźa wie i sa-Galii i Brytanii. Maxymian powierzył naczelnictwo uzbrojonej przeciw tymże barbarzyńcom floty Karauzyusowi rodem z Batawii. Tenże poraził wprawdzie nieprzyjaciela, alić wydartych mu

Allektus

‘łupów użył na pozyskanie legionów rzymskich w Brytanii, które go cesarzem okrzyknęły. Maxymian nie był w stanie sprzeciwić 289. się temu i przyznał mu uzurpowaną część panowania. W kilka lat później zamordował Allektus Karauzyusa i wdarł się do jego

293. władzy. Tak smutne położenie cesarstwa, szarpanego rokoszami i nowemi Germanów, Persów i innych barbarzyńców najazdy, nakłoniło wkońcu Dioklecyana, bez poprzedniego od senatu rady zasią-292    d° nowego podziału administracyi krajowej

Dwaj

Aug-u- rządców stówie i dwaj

Ceza- Wschodu z Egiptem, a Cezarowi swemu Galeriusowi powierzył adini-

rowie.

czyli pomnożenia władz rządowych celem rychlejszego przeprowadzenia uchwalonych środków. Mianował on dwóch jeszcze s p ó ł-

Galeriusai Ko n stancy u sa Chlor a, których tytułem Cezarów zaszczycił, tak, iż sam zatrzymał zarząd odległego nistracyą Tracyi, Illyryi i Grecyi, Maxymian objął rządy Italii i Afryki, a dodany mu ku pomocy Cezar Konstancyus Chlorus zawiadywał Hiszpanią, Galią i Brytanią.

Następstwa. spółrządcami władzę, i wynosił na tę dostojność takich jedno mężów, na których

Ztemwszystkiem pragnął Dioklecyan dzierżyć niepodzielną nad swymi

uległość i posłuszeństwo z pewnością mógł liczyć. Najbliższem zmiany tej następstwem było pomnoż enie dworów i gwardyj cesarskich, których odtąd cztery liczono, podwyższenie liczby urzędników, rozgałęzienie i zamęt w administracyi, co znów pociągało za sobą tłokę podatków i wzmagające się w ich wydobywaniu nadużycia. Krom tego wprowadził Dioklecyan oryentalną na dworze wystawność, określoną ustawą cesarską i do mocy prawa podniesioną, i przyjął dyadem (białą nad czołem przepaskę) na znak swej najwyższej dostojności, której dotąd płaszcz purpurowy jedyną stanowił oznakę.

Po zaprowadzeniu tej zmiany w administracyi publicznej poszli Augustowie i Cezarowie walczyć z zewnętrznymi i wewnętrznymi nieprzyj acioły.    Dioklecyan pokonał A c h i 11 e a , który w

Egipcie udzielne chciał założyć państwo, i wytępił w zawiści swej i surowości wszystkich jego stronników, a pospół z nieszczęśliwym lecz niezadługo zwycięzkim Galeriusem walczył przeciw królowi perskiemu Narsesowi Imu, który w zawartych z nim układach pokoju przyznał Rzymianom rozszerzenie cesarstwa poza brzegi Tygru. Tymczasem odzyskał znów Konstancyus 297.Brytanią, aMaxymian przytłumił rokosz afrykański.

Achil-

leus

296.

Wyprawa perska

zrazu

294

Sojusze Germanów.

Acz najazdy barbarzyńców na sąsiednie dzielnice rzjnnskie rozbijały się zwykle o żelazne Rzymian hufce, przecież odniesiona czasem korzyść i bogate łupy nie przestawały nęcić dzikich cesarstwa sąsiadów do nowych lupiezkich wycieczek. Dla pewniejszego atoli wypraw takich skutku łączyły się drobne ludy soj uszami do spólnego boju. Między germańskiemi ludy wyliczają dziojopisowie cztery podobne soj usze : trzy zachodnio- germańskie (Alemanów, Franków i Sasów) a j eden wschódnio-germański (Gotów).

Sojusz Alemanów czyli Alamanów zawiązał się na początku wieku tego, nad prawym średniego Renu brzegiem, w dawnych siedzibach Tenkterów i Uzypetów, którzy też rdzeniem związku tego byli. Karakalla i Alexander Sewerns, pragnąc powstrzymać Alemanów od najazdów na Galią i na dziesięcinne niwy , podejmowali bezskuteczne po największej części przeciw nim wyprawy. Maxymi nowi dopiero powiodło się wyprzeć ich na prawy brzeg Renu i Menu. Postumius, jeden z 30tu tyranów, ścigał ich wgłąb Germanii i utwierdził dla ich powstrzymania poza reński wał graniczny. Przerwali oni go pod panowaniem Probusa, który ich raz jeszcze w germańskie wyparł był ziemie, alić po śmierci tego dzielnego cesarza posiedli oni niwy dziesięcinne na zawsze.

Ludy nad niższym zamieszkałe Renem, między któremi Sygambrowie pierwsze trzymali miejsce, złączyły się sojuszem w pierwszej stólecia tego połowie, obejmującym zrazu jedynie kraj między Yssalą i Lippą, później atoli, gdy już Alemanowie w dziesięcinnych osiedli niwach, sięgającym od morza północnego aż do Menu po obu brzegach nadreńskich. Należące do związku tego ludy germańskie nazwały się Frankami t. j. wolnymi od cudzoziemskich rządów. Frankowie niepokoili wtoku wieku tego dzielnice Galii, a pod panowaniem cesarza Waleryana zagnali się nawet aż do Hiszpanii w okolice Tarragony (Tarraco).

Trzeci sojusz zachodniogermański utworzyli z końcem wieku tego Saks onowie nad ujściem Łaby. Wielka część ich sąsiadów, zachodnich Chauków i zamieszkałych na południu od obu tych ludów Che rusko w, łączyła się z nimi do spólnych wojennych wycieczek.

Gotowie nakoniec, których jeszcze Ptolomeus nad ujściem Wisły umieszcza, pojawiają się już w pierwszej połowie wieku tego na północ nem morza Czarnego pobrzeżu, między Dunajem i Donem (Tanais). Wtargnęli oni naprzód (237) do Trący i, spustoszyli (251) Mezyą, a pod panowaniem cesarza Waleryana zapuszczali się morzem wraz z Sarmatami i Herulami (ludem germańskim) aż do Azy i - mniej szej. Pod panowaniem Galliena popłynęli oni na tysiącu jak mówią okrętach do morza egejskiego i nawiedzili (269) spustoszeniem wyspy Rodus i Kr etę , podczas gdy inny rój Gotów łupił Tracyą, Macedonią i Mezyą, gdzie ich jednak cesarz Klaudius II (Gothicus) na głowę pod Nais-

Alema-

nie.

Franko-

wie.

Saksoni.

Gotowie.

sus poraził. Aurelian wyparł wprawdzie Gotów za sąsiednie najechali dzielnice, ale zajętej przez nich Dacy i nie zdołał już odzyskać. Odtąd siedzieli tam Gotowie przez pół wieku spokojnie.

Dunaj, gdy (272) Mezyą i

Królestwo nowoperskie.

Arta-

xerxes

Iszy.

226

SaporI

241 Gordyana Ulgo i Waleryana. Tenże ostatni popadł nawet w

Ardszyr czyli Artaxerxes, namiestnik jednej z dzielnic partyjskich, powstał przeciw Artabanowi IVmu, ostatniemu królowi Partów, pobił wojska jego w walnej nieopodal Suzy do bitwie, opanował cały obszar ziem partyjskich i na gruzach państwa 241. tego zbudował nowoperskie królestwo, w którem przez cztery przeszło wieki panowała nazwana po ojcu jego Sassanie dyna-stya Sassa n idów. Artaxerxes pragnął przywrócić państwu swemu dawnej Persyi granice i wtargnął do rzymskiej dzielnicy Kappado-cyi, co go w kilkoletnią (230—234) z Alexandrem Sewerem zawikłało wojnę; aź tenże z powodu najazdu Alemanów na Galią nad Ren zmuszony był wyruszyć. Następca jego Szapur czyli Sapor Iszy był zapalczywym Rzymian wrogiem i gromił legiony

Narses.

do moc jego, traktowany w niewoli w sposób nader srogi. Obopólne 3J71- Persów z Rzymiany zatargi zakończyły się dopiero pokojem, zawartym na początku 4go wieku (303) między królem Persów Nar-sesem i cesarzem Dioklecyanem.

Chrześciaństwo i pogaństwo.

Prześla-

chrze-

ścian.

Najcięższych prześladowań doznała religia chrześciańska w dowania wieku trzecim. Cesarz Sep tymius Sewer u s rozkazał piąte chrześcian prześladowanie, które w Alexandryi 202. początek swój wzięło. Św. Potamiena, niewolna w Ale-xandryi dziewica, wyznająca otwarcie wiarę chrześciańska a dzikiej samowoli pana swego przeciwna, spuszczoną była zwolna w beczkę wrzącej smoły i przez trzy godzin aż do skonu męczona. Św. Leonidas, ojciec Origena, położył tamże życie za wiarę w Chrystusa. Św. Ireneus, rodem Grek, uczeń św. Polikarpa i zasłużony ojciec kościoła, wydany był męczeńskiej śmierci w Lugdunie z całem niemal zgromadzeniem tamtejszych chrześcian. W Kartaginie w Afryce oddały życie za boską Chrystusa naukę obok wielu męczenników dwie szlachetne niewiasty śś. Feli-

cya i Per pętu a. Następcy Septymiusa Sewera nie prześladowali chrześcian, a cesarz Alexander Sewer u s sprzyj ał im nawet i znaną miłości ehrześciariskiej przypowieścią pałac swój ozdobił. Matkę jego Mammeę poczytywano nawet za tajemną chrześciankę. Podczas pobytu swego w Antiochii widywała ona chętnie u siebie słynnego ojca kościoła Orygena i z udziałem słuchała nauk jego. Następca Alexandra Maxymin Trak prześladował głównie biskupów ^35 i kapłanów chrześciańskich. ŚŚ.Poncyan i Anterus, papieże, ponieśli śmierć męczeńską z jego rozkazu. Nierównie atoli okrutniejsze było siódme prześladowanie, które srogi cesarz Decyus nakazał. Zdawało się, iż cesarz ten postanowił wy tępić chrześciaństwo.

250.

Kazał on urzędnikom z zaniechaniem innych czynności ścigać chrześcian i męczyć wszelkiego rodzaju katuszami. Św. Fabian, papież, odznaczył się szczególną w męczeńskim zgonie statecznością. Zdarzało się jednak podczas srogiego decyańskiego prześladowania, iż niektórzy chrześcianie w wierze nie dotrwali i na wezwanie pogan bożyszczom składali ofiary. Tych wykluczano ze zgromadzenia kościelnego czyli rzucano na nich klątwę kościelną (exkomunikacyą) i nie przyjęto ich pierwej na łono chrześciańskiego kościoła, toż i nie przypuszczono do stołu pańskiego, dopóki długoletnią często pokutą, która w razie głębokiej skruchy skróconą być mogła, łaski tej nie okazali się godnymi. Wyroki klątwy kościelnej dosięgały atoli nie tylko chrześcian odszczepieńców, lecz i innych ciężkich grzeszników: zabójców, wiarołomców, w ogóle wszystkich, którzy postępowaniem swem dali innym zgorszenie. Ósme prześlado- 258 wanie nastąpiło w skutek rozkazu cesarza Waleryana. Św. Wawrzyniec diakon, który prefektowi miasta zamiast żądanych skarbów kościelnych przedstawił ubogich swego zgromadzenia ztemislowy: „iż w nich jest prawdziwe złoto, światło religii,” skazany był naprzód na srogie biczowanie, a potem na powolne na rozżarzonych węglach do skonu umęczenie. Św. Cypryan, biskup Kartaginy a wielce zasłużony ojciec kościoła, ścięty był w czasie tego prześladowania. Cesarz Aurelian zamierzył właśnie krwawe przeciw chrześcianom ogłosić edykta, gdy piorun u stóp jego uderzył.

Ta skazówka niebios powstrzymała do czasu jego okrutne wyroki. Wkrótce atoli przed swą śmiercią rozpisał on dziewiąte chrześcian prześladowanie. W prześladowaniu tern odniósł wieniec męczennika św. Dyonizy, pierwszy biskup Paryża, na tak zwanej górze męczeńskiej (Montmartre), gdzie później słynne jego imienia (St. Denis) opactwo stanęło.

Pomiędzy ojcami kościoła wieku tego Origenes bezsprzecznie pierwsze trzyma miejsce. W czasie czwartego chrześcian prześladowania był on jeszcze młodzieniaszkiem, a juz chciał dzielić z ojcem śmierć męczeńską, czemu wszakże matka ukryciem sukni jego zapobiegła. W 19tym roku życia został on nauczycielem chrześciańskiej szkoły alexan d ryj skiej, w której z wielką korzyścią słuchaczów nauczał religii chrześciańskiej nie tylko przygotowujących się do przyjęcia chrztu św. katechumenów czyli nowonawróconych i lud prosty, ale także ukształconych i uczonych. Podejmował on podróże do Rzymu, Palestyny, Achai, Azyi-małej i Arabii, a wszędzie gorącą wymową swoją jednał nowych chrześciaństwu wyznawców.

Ojcowie

kościoła.

Orige

nes.

Pisma jego, których liczbę do GOOOcy podnoszą, zapewniły mu miano naj-uczeńszego z pomiędzy ojców kościoła. Celniejszemi z nich są „Napomnienia do męczeństwa” i pismo przeciw Celzowi „Contra Celsum “ epikurejskiemu wieku 2go filozofowi, który ogłosił był niedoszłą nas przeciw Żydom i Chrześcia-nom polemiczną rozprawę. To ostatnie Origena dzieło jest najzupełniejszą, acz zwięzłą, z onycli czasów obroną chrześciaństwa. Origenes był przedmiotem nadzwyczajnego poważania i srogiego prześladowania. Ammonius Sakkas, założyciel nowoplatońskiej filozofii, był jego nauczycielem, zkąd snąć niektórzy za-Grzegorzrzucali mu kacerstwo. Pełen zachwycenia uczeń jego Grzegorz Cudotwórca Cudo- (Thaumaturgos) był gorliwym chrześciaństwa w Poncie krzewicielem. Origenes twórca, umarł 254 w Tyrze.

Cyprian.

Obok tego greckiego obrońcy chrześciańskiego kościoła wystąpił św. Cypryan, biskup Kartaginy, uczeń i następca Tertulliana, w łacińskim piszący języku. Głownem jego dziełem jest rozprawa O jedności kościoła „De unitate ecclesiae,” w której dowodnie wykazuje potrzebę zewnętrznej kościoła spójni, i podnosi powagę biskupa rzymskiego, jako następcy św.Piotra i dziedzica władzy jego, a przeto namiestnika Chrzystusowego na ziemi.

Aczkolwiek apostołowie naukę Chrystusa w zupełnej opowiedzieli czystości, a ewangeliści większą część jej treści umieścili w swj^cli pismach, przecież znaleźli się tacy, którzy jej własne filozoficzne podsunąć pragnęli pomysły, przezco w obłąd czyli lierezyą popadli. O takim heretyku czyli kacerzu, Montanie i zwanej po nim sekcie Montanistów, wspomnieliśmy już w 2gim wieku. W tym znów pojawili się tak zwani Gnostycy, pragnący wiarę objawioną filozo-

Here-

tycy.

Gnostycy. ficznemi umocnić pomysły. Jedni z nich, zwolennicy szkoły alexandryń-skiej, uważali objawioną naukę za niezmienną i nienaruszalną swych filozoficznych badań podstawę, którą rozumowemi umocnić chcieli wywodami, inni znów, uwikłani mattiidłami fantazyi w swych filozoficznych poszukiwaniach, zamienili ewangelią w fantastyczną metafizykę. Gnostyczyzm tychże ostatnich był owocem zmieszania różnorodnych, panujących zwłaszcza w Syryi i Egipcie zdań filozoficzno-religijnych, czyli filozoficznego i religijnego syn krety zm u pierwszych wieków, polegającego na zasadach oryentalnej emanaeyi i dualizmu.

Z Koga pochodzi rozum a z rozumu inne różnorodne własności i substancye (Eony)-, które

tem więcej z swej boskiej utrącają własności, czem

więcej od pierwiastkowego jej zdroju oddalają się.

W przeciwstawię z tymże pierwiastkowym własności boskich zdrojem czyli Bogiem i otaczającym go światem duchów zostaje materya, źródło wszelkiego złego czyli nieboskiego. Z pomieszania wła- p sności boskich z materya powstał świat duchowo - zmysłowy, w którym rozwój boskiego rozumu przeciwnem złych duchów działaniem jest opętany. Dla tego zesłał Bóg na ziemię Eona Chrystusa, by wyzwolił ludzi w zwięzów materyi i wskazał im prawdziwe drogi powrotu do życia światłości.

Mani

chej

czycy.

Zwolennikiem gnóstycyzmu tego odcienia był mag Mani czyli Manes, który go nowemi mamidłami fantazyi wzbogacił. Według niego panuje w królestwie boskiej światłości powietrze pogodne , ogień łagodny, eter jasny, woda czysta, w królestwie zaś ciemności, materyi czyli ziemi powietrze burzliwe, ogień dymiący, woda mętna. Mani mienił się być przyobiecanym Parakletemi wybrał sobie 12tu apostołów i 72óch uczniów i zapowiedział, iż oczyści chrześciaństwo z dodatków żydowskich i udoskonali go swoją tajemniczą nauką. Zwolennicy jego, Manie li ej czycy, rozszerzyli się w ciągu 4go i 5go wieku z Persyi przez Syryą i Azyą-mniejszą do Afryki północnej a nawet do Italii.

W 5tem atoli i 6tym stóleciu wytępili ich poczęści Wandalowie, poczęści zagładziły ich surowe chrześciańskich cesarzów edykta i klątwy kościelne. Mani sam, który na dworze perskiego króla S ap o r a podjął się wyleczyć chorego syna tegoż króla, popadł w więzienie gdy królewicz umarł. Odzyskał on później swą wolność, wszakże wkoricu ze skóry żywcem był odarty (277).

Obok Gnostyków pojawili się Dokeci, którzy w Chrystusie albo żadnej nie Dokeci. przypuszczali cielesności, albo ją jedynie pozorem być mienili, albo też utrzymywali, iż była nawojem pierwiastków eterycznych w zmysłowej powłoce.

Nakoniec utworzył w drugiej połowie wieku tego presbiter rzymski Nowa- Nowa-cyan nazwaną po sobie surowo - ascetyczną sektę Nowacyanów, którzy tak cyanie. zwanych odpadłych (lapsi) czyli odszczepieńców od wiary podczas prześladowań i traditorów t, j. takich, którzy święte księgi i naczynia prześladowcom wydawali, z kościoła na zawsze wykluczali, albo dopiero po odnowionym chrzcie do zgromadzenia czystych i świętych przyjmowali.

Oświata i piśmiennictwo pogańskie.

Liczni wieku przeszłego autorowie byli po największej części Grecy; nawet cesarz Marek Aurelius pisał w greckim języku, a Adryan mówił lepiej po grecku niż po łacinie. Literatura łacińska ustępowała zwolna greckiej ze wschodu na zachód, i w drugim już wieku zajmowano się łaciną nierównie więcej w Galii, Hiszpanii i Afryce a niżeli w Italii. W 3cim atoli wieku Massylia, Lugdun, Toloza, Burdygala (Bordeaux) i inne miasta Galii były ogniskami naukowości łacińskiej i siedzibami uczonych i uczniów jej literatury. Aliści z zepsuciem i upadkiem Rzymian psuł się także ich język , a pisma ich oddalały się coraz więcej od znamionującej dawne dzieła Rzymian prostoty , szlachetności i wzniosłości, i raziły czczą szumnością i ckliwością tak pod względem formy jak treści. Nemezyan n. p. z Kartaginy, najsłynniejszy poeta łaciński wieku 3go, obrał sobie rybołówstwo, żeglugę i łowy za przedmiot swych poetycznych utworów. To też literatura łacińska onego okresu była j uź w swym żelaznym wieku.

Filozo-

Na polu filozofii pojawił' się w wieku tym tak zwany neoplatonizm. fia" Przygotowany już w wieku 2gim znalazł nowy-platonizm właściwego zastępcę i

Neoplatonizm.

założyciela w Ammoniusie z Alexandryi (f 241), który dawniej trudnić się miał noszeniem worków i ztąd Sakkasem był nazwany. Neoplatonizm dążył do zlewku nie tylko filozofii greckiej (platońskiej, pitagorejskiej i arysto-Sakkas. telskiej) z oryentalną, co już uczony Żyd Filo w lszym po Chr. wieku przeprowadzić usiłował, ale nadto z naukami chrześciaristwa, które mieszaniny tej stać się miały ustrojem. Takie filozofii greckiej z marzycielstwem oryentalnem zmieszanie było owocem panującego w onym czasie mistycyzmu i miało powstrzymać upadek spruchniałego pogaństwa a oraz przeciw zakwitającemu chrześciaristwu posłużyć za broń odporną. Plotyn (ur. 205 z Likopolu nad Nilem f 272 w Kampanii), najsłynniejszy z uczniów Ammoniusa, niezadowolon mistycyzmem swego poprzednika, wziął udział w perskiej Gordyana potrzebie, by zbadać w źródle perską i indyjską mądrość i nią nowypla-tonizm zaprawić. I zaiste uczynił on w swych filozoficznych badaniach tak olbrzymie postępy, iż po swym do Rzymu powrocie przez lat 25 rolę proroka odgrywał. Zaklinał on duchy i nie sądził niegodną mądrości swej rzeczą wykrywać sprawców popełnionych kradzieży, gdy o to od przyjaciół swych lub znajomych był proszony. Cesarz Gallienus, małżonka jego i najznamienitsi Rzymu mieszkarice upatrywali w nim posłannilta niebios — tak głęboko upadło było w onym czasie istotnej prawdy poznanie. Plotyn oświadczał, iż wszystko z wyższego wie natchnienia i z siebie tylko wysnuwał całą mądrość-, zaniedbał on przeto wiadomości empiryczne, podstawę prawdziwej mądrości, czem trafił do przekonania pogrążonemu w moralnej gnuśności światu rzymskiemu. Podobnie jak Plotyn spisał nauki Ammoniusa, który żadnych pism po sobie nie

Amino-

nius

Plotyn.

Porfl- zostawił, tak znów Porfiry z Syryi przechował pismem mądrość Plotyna i był rius.

Amelius.

Longin.

jego najsłynniejszym uczniem. Porfirius krzewił nowy-platonizm w zachodnich państwa rzymskiego dzielnicach, a Amelius, inny uczeń Plotyna, rozszerzał go na wschodzie. Filozof Longin, który jako mówca i człowiek stanu zasłynął, nauczyciel dzieci Zenobii i jej dzielny minister, który po wzięciu Palmiry utracił (273) życie z rozkazu Aureliana, był zrazu także zwolennikiem neoplatonizmu, alić bystrość rozumu jego nie dozwalała mu dłużej w niepewnych marzycielstwa tego gubić się mamidłach. Pismo jego „O wzniosłości,” w którem określa istotę wzniosłych pomysłów i utworów, wykazuje dowodnie jak wysoko Longin stanął nad platonikami.

Sofiści.

Między sofistami wieku tego zasłynął Filostratus Starszy, który na dworze Eliogabala i Alexandra Sewera znaczną odgrywał rolę.-

Około prawnictwa zasłużyli się wielce, zkoricem zeszłego i na po-ctwo* czątku 3go wieku, badaniem źródeł i filozoficznych podstaw praw istniejących,

Prawni-

jako też trafnem tychże zastosowaniem do życia praktycznego i pozostawieniem

w tymże przedmiocie dzieł oględnie opracowanych trzej niepospolitego talentu

Papmian m . wie: papjnian Paulus i Ulpian. Papinian, którego smutny koniec Paulus i

Ulpian.

Dziejopisarstwo. Dio Kassyus.

wyżej przy dziejach Karakalli opowiedzieliśmy, poważan był tak wysoko od potomnych, iż cesarz Walentynian Illci w drugiej połowie 5go wieku, kazał w razach wątpliwych do jego odnosić się zdania.

W dziejopisarstwie wieku tego dwaj Grecy Dio Kassyus i Herodyan zasługują na uwagę. Dio Kassyus, urodzony około 155 roku w Nicei bityńskiej, piastował kolejno różne posady w Rzymie i dostąpił wkońcu

konsulatu. .Tego dzieło historyczne, z 80ciu ksiąg złożone, z których jednak 36 pierwszych i niektóre ułomki zaginęły, opowiada dzieje rzymskie od założenia miasta aż do roku 229 po Chr. Autor ich posiadał rozległe wiadomości i pilnym był badaczem, ale opowiadanie jego jest stronnicze, bo dla Rzymian zbyt pochlebne, i nie jest wolne od retorycznej napuszoności, która niemal wszystkie onego wieku utwory krasząc szpeciła. Temuż zarzutowi podlegają także dzieje rzymskie w 8miu księgach Herodyana, młodszego Dio Kassya rówiennika, Hero-który opisał okres od Kommoda aż do Gordyana Ulgo, natomiast odznacza się dyai>-dzieło to wiernością i otwartością opowiadania.

Łaciński dziejopis Justyn, którego jedni w2gim, inni w 4tym umiesz- Justyn, czają wieku, żył snąć w Rzymie w 3ciem stóleciu po Chr. Justyn zrobił wyciąg niedokładny z wielkiego, oględnie napisanego lecz niestety zagubionego dzieła Troga Pompeja, rodem Gala, który żył w wieku Augusta. Trog napisał był Dzieje powszechne w 44 księgach porządkiem etnograficznym, i nazwał je Dziejami filipiriskiemi ([Historiae Philippicae), bo w nich historyą króla macedońskiego Filipa najobszeimiej rozwinął.

Wspomnieć tu jeszcze należy o tak zwanych pisarzach historyi cesarstwa (Scriptores historiae augustae), którzy jakoby w dalszym ciągu Swe-toniusa pisali życiorysy cesarzów rzymskich od Adryana do Karusa. Żyli oni (sześciu w liczbie) na przejściu 3go wieku w 4ty, i są, aczkolwiek tylko kompilatorami byli, dla tego ważnymi, bo opisują okres w źródła nader ubogi. Najznamienitszym z nich jest S p ar cy an.

Pogląd ogólny.

Wiek 3ci przedstawia smutny obraz zupełnej anarchii wojskowej. Z 30tu cesarzów tego w nieszczęścia brzemiennego stólecia trzech tylko umarło śmiercią naturalną: Septimius Sewerus ze zgryzoty nad zapsuciem syna swego Karakalli, który godząc na życie jego, chciał go nawet dnia pewnego w obliczu armii zamordować, Klaudius ligi, którego morowa porwała zaraza, i Waleryan w zelżywej niewoli. Karusa miał razić piorun, co wszakże, podo-bniej do prawdy, zdaje się być zmyśleniem mniemanego zabójcy jego Apera. Trzej inni panujący Gordyan ligi, Filip Arab i Decyus polegli w boju, dwaj pierwsi z wewnętrznym nieprzyjacielem, ostatni w walce z Gotami. Gordyan Iszy dokonał życia samobójstwem. Wszyscy zaś inni cesarze z wyjątkiem Dioklecyana i Maxymiana i obu ich cezarów, którzy pod względem końca swego do 4go należą stólecia, padli ofiarąburzliwegożołnierstwa, albo za sprawą swych władzychciwych następców. Chciwość i ślepa samowola były marnemi pobudkami zuchwałego żołnierstwa, ażeby w wieku tym, w którym cnoty na tronie niebezpieczniejszemi były niżeli występki, obalić dzielnego nieraz cesarza i w miejscu jego niegodnego często postawić panującego. Nie uważano przytem ani na urodzenie ani wychowanie lub jakiebądź inne znaczenie, zkąd poszło, iż barba-rzyniec, jak Filid Arab, a nawet prosty szermierz, jak Maxymin, przywdział purpurę cesarską. Tak opłakany stan państwa nie rokował wcale szczęśliwszych Rzymianom losów, a wystąpienie tak zwanych 30tu tyranów groziło nawet cesarstwu zupełnem rozwiązaniem i przygotowywało zwolna przyszły jego podział. Pozostałe jeszcze zgrzybiałym tysiącem lat Rzymianom ostatki sił fizycznych omdlewały coraz więcej, a dopełniane barbarzyńskiemi żywioły chyliły się tem liyżej do zupełnego upadku, ile że związana ściśle z polity-cznemi instytucyami religia pogańska zachwianą, a w części już obaloną została chrześciaństwem, które, acz srodze w wieku tym prześladowane, cudownie jednak zakwitło. Tak więc potężny niegdyś kolos rzymski przedstawiał coraz większe w podtrzymaniu swem trudności, a oględny lubo władzycliciwy Dioklecyan nie podołał już sam całego spraw publicznych i obrony krajowej dźwigać ciężaru i na cztery podzielił go części.

Roczniki.

303.

Cezar Galerius użył wszelkich sposobów, by nakłonić cesarza Dioklecyana do nowego prześladowania chrześcian. 1 zaiste ogłosił Dioklecyan nader surowe przeciw nim wyroki. Prześladowanie to, dziesiąte i ostatnie, było też najokropniej szem ze wszystkich i trwało przeszło lat ośm.

1. Maj

dyi, aMaxymian Herkul w Medyolanie, tego sa- 305. mego dnia i o tej samej godzinie. Poczem obaj cezarowie, Galerius i Konstancy u s Chlor us, przyjęli tytuł

Cesarz Dioklecyan złożył rządy w Nikome-

Augustów i proklamowali się cesarzami, a wodzów swych, Maxymina Dazę i Sewera, wynieśli na godność Cezarów.

306.

JT

Kr

Wiek czwarty po C&rystnsie. -|)§

gis)

®s

Gdy atoli Konstancy u s Chlorus następnego już roku w Eborakum umarł, okrzyknęły legiony Brytanii syna jego Konstantyna cesarzem. Alić Galerius uznał do tylko Cezarem, a Sewerowi nadał tytuł drugiego Augusta. Ucisk, jakiego się obaj dopuszczali cesarze, i ich nadzwyczajna surowość były powodem powszechnego w kraju nieukontentowania. Władzy chciwy Maxymian Herkul i syn jego Maxencyus, korzystając ztąd, wdarli się do cesarstwa. Maxymian otoczył Sewera w Rawennie i zmusił go do złożenia godności cesarskiej. Miał tedy Rzym w roku tym trzech cesarzów i dwóch cezarów.

Nie uznaj jednak Galerius ani Maxymiana Herkula ani Maxencyusa, i wodza swego Licyniusa zaszczyciJ tytuJem Augusta. Obok tych atoli wdzierców i prawowitych ce-sarzów wziął także Maxymin Daza tytuł Augusta, a Rzym miał w roku tym pięciu cesarzów i jednego cezara.

307.

308.

Następnego roku wdarł się nadto wódz Alexander w Egipcie na godność Augusta, a Rzym miał sześciu cesarzów.

309.

Małoletni Sapor ligi wstąpił na tron perski. Panowanie jego, które trwało lat 71, było dla sąsiednich Rzymian bardzo niebezpieczne.

Maxymian Her kul, który popadł w niezgodę z synem swym Maxencyusem i po raz wtóry złożył był cesarstwo, ale chciwy panowania znów dążył do władzy, a nawet na życie zięcia swego Konstantyna godził, został od tegoż po-konany, wzięty w niewolę i na śmierć skazany. Gdy wszakże Konstantyn mianował się także Augustem , więc sześciu jeszcze jak przedtem liczono w Rzymie cesarzy.

Następnego roku umarł Galerius, a wojska Maxency-311. usa pokonały Alexandra, zeczem Rzym w roku tym czterech jeszcze miał cesarzy.

312.

Maxencyus, którego wojska pokonały były Alexan-dra, sądził że i Konstantynowi podoła, który aż pod Rzym wyszedł był na jego spotkanie. Na pochodzie tym zobaczył Konstantyn ognisty krzyż z napisem: ^In MWoc Signo vin-ces” (w tym znaku zwyciężysz). Gdy potem Konstantyn Wielki rzeczywiście spółzawodnika swego Maxencyusa pokonał, ozdobił on znakiem krzyża swą zwycięzką chorągiew i tarcze swych wojowników, a wiara chrześciańska odniosła w ten sposób zupełne nad pogaństwem zwy-cięztwo. Maxencyus utonął w Tybrze, a Konstantyn Wielki zaszczycon był między pozostałymi trzema cesarzami tytułem pierwszego Augusta.

Wzajemna cesarzów zawiść powiodła ich niezabawem do domowej wojny. Licynius pobił pod Adryanopolem Ma-xyminaDazę, poczem tenże trucizną życia dokonał. Pozostało więc w cesarstwie dwóch tylko jeszcze Augustów.

313.

314.

Lubo Konstantyn po odniesionem nad Maxencyusem zwycięztwie, chcąc sobie Licyniusa przewiązać, dał mu własną siostrę za żonę, dążył on przecież do jedynowładztwa, i poraził Licyniusa w dwu bitwach pod Cy balem (Cibalis na południu od ujścia Drawy) i Adryanopolem. Atoli mimo tych klęsk utrzymał się Licynius we wschodnich cesarstwa dzielnicach.

323.

Dopiero w dziewięć lat później powiodło się Konstantemu Wielkiemu pokonać zupełnie Licyniusa w bitwach pod Adryanopolem i Chalcedonem, i wzbić się do jedynowładztwa w cesarstwie rzymskiem. Licynius został zabity, aczkolwiek mu przyrzeczono, że pozostanie przy 324. życiu.

Pierwszy powszechny sobór w Nicei bityńskiej, na

którym błędną Ariusa z Alexandryi naukę jako kacerską 325. potępiono i ustanowiono chrześciańskie wyznanie

wiary.

Święta Helena, matka Konstantyna Wielkiego , łożyła na górze Kalwaryi spaniały kościół Grobu Świętego.

za-

326.

Dziejobraz przedstawia wewnętrzną Grobu Świętego kaplicę.

Konstantyn Wielki postanowił przenieść siedzibę cesarstwa z Rzymu do Bizancyum, i przez lat ośm upiększał tę dawną osadę grecką licznemi dziełami sztuki i budownictwa. Nazwa Nowego-Rzymu, którą cesarz przy po- 330. święceniu nadał nowej państwa stolicy, nie utrzymała się, zastąpiona niebawem imieniem jej założyciela, Konstantynopolem czyli miastem Konstantyna.

Przedziałka roku 330 zawiera nazwę nowej cesarstwa stolicy.

Po śmierci Konstantyna Wielkiego podzielili się cesarstwem trzej jego synowie: Konstantyn ligi, Konstan- 337.

cyus i Konstans. Z nich Konstancyus opanował wschód cały ze stolicą Konstantynopolem, a bracia jego Konstantyn ligi i Konstans panowali na zachodzie.

Konstantyn i Konstans pokłócili się niebawem o granice 340. swego panowania. Po zamordowaniu Konstantyna ręką krytobójczą pozostał Konstans jedynowładzcą w zachodnich cesarstwa dzielnicach. Miało więc państwo rzymskie dwóch naonczas panujących, jednego na wschodzie drugiego na zachodzie.

W tymże roku umarł Euzebius, biskup Cezarei palestyńskiej, 340. jeden z najuczeńszych greckich ojców kościoła. Jego dzieła historyczne zjednały mu nazwę ojca dziejopisarstwa chrześciań-s ki ego.

Przeciw rozwiozłemu i surowemu Konstansowi powstał wódz Magnencyus. Konstans poległ na ucieczce, a Magnen-350. cyus okrzyczan był cesarzem na zachodzie. Illyrskie atoli legiony proklamowały cesarzem wodza swego Wetranio. Konstancyus uznał go wprawdzie spółrządcą, lecz potajemnie łączył się z jego szeregami i zmusił go wkońcu do złożenia cesarstwa. Potem pokonał on Magnencyusa w bitwach pod

352.    Mur są (dziś Osiek czyli Essek w Sławonii) i nad rzeką Dru-

353.    encyą (Dwrence) w Galii. Magnencyus odebrał sobie sam życie, a Konstancyus został jedynowładzcą całego cesarstwa rzymskiego.

351.

Podczas tej wojny mianował Konstancyus cezarem Gallusa, stryjecznego brata swego, ale już we trzy lata kazał 354 g° zamordować w swej podejrzliwości.

Po nim mianował Konstancyus cezarem Juliana, brata 355. Gallowego, i wysłał go na zachód do boju z ludami germańskiemu Julian okazał się godnym tego zaufania i pobił Ale-357. mano w pod Argentoratum (Strassburgiem) na głowę.

Śmierć św. An tonie go z Teb, ojca mnichów, który w wysokim wieku, bo w 105tym roku życia, umarł jako pustelnik w puszczy egipskiej.

Rycina wyobraża św. Antoniego w ubiorze pustelnika.

Bazyli Wielki, biskup Cezarei kappadockiej , ustanowi! śluby posłuszeństwa, czystości i ubóstwa zakonem czyli regułą życia dla mnichów, zgromadzonych w założonym przez się 357. klasztorze neo - cezareńskim. Reguła ta stała się później podstawą wszystkich chrześciańskich zakonów, zwłaszcza na wschodzie.

Zwój z różańcem na dziejobrazie umieszczony zawiera napis tychże trzech ślubów w języku •łacińskim :nObedientia, Castitas et Pawpertas."

360.

361.

Dla osłabienia wojennych sił dzielnego Juliana, rozkazał zawistny sławie jego cesarz odwieść część legionów galic-kicli na wschód przeciw Persom. Legiony atoli sprzeciwiły się temu, i podnosząc Juliana na tarczy, okrzyknęły go w Paryżu cesarzem. Konstancyus wyszedł na spotkanie Juliana, umarł jednak po drodze, zaczem Julian bez przeszkody objął rządy cesarstwa.

Cesarz Julian był zwolennikiem filozofii pogańskiej i pragnął, wszakże napróżno, zapewnić pogaństwu pierwszeństwo przed chrześciaństwem. Lubo w wierze chrześciańskiej wychowany , odpadł on od niej publicznie, zkąd nazwę apostaty czyli odszczepieńca otrzymał.

Julian umarł na podjętej przeciw perskiemu królowi Sapo- 363. rowi limu potrzebie, nieprzeznaczywszy następcy. Legiony proklamowały po nim wodza Jowiana.

364.

Jowian zniósł wydane przeciw chrześciaństwu 363. rozporządzenia swego poprzednika, ale z Persami, odstąpiwszy im część wschodu, zawarł pokój niekorzystny. Cesarz ten umarł w czasie odwrotu wojsk rzymskich z Persy i, poczem legiony proklamowały cesarzem dzielnego wodza Walentyniana.

W obwódce jego wizerunku jaśnieje krzyż, znamię przywróconej do władzy religii chrze-

ściańskiej.

Walentynian, o którym opowiadają, iż na pogotowiu 364. miał dwie niedźwiedzice, by za ich pomocą tern prędzej spełniać mógł surowe a częste wyroki, mianował spółrządcą nieudolnego brata swego Walensa i powierzył mu zarząd wschodnich dzielnic cesarstwa. On sam osiadł w Medyolanie i z miasta tego zarządzał zachodem. W tern sposób cesarstwo

rzymskie, acz tego nie powiedziano wyraźnie, podzielonem było na wschodnie i zachodnie.

Walentynian był dzielnym wodzem i groźnym zewnętrznemu nieprzyjacielowi obrońca cesarstwa. Wygnał on z Galii łupuchciwych Al eman ów i poraził ich na głowę pod

368. Solicynium nad Nicerem (Nekarem). Na potrzebie przeciw Kwadom przybyli doń posłowie tych barbarzyńców, pragnąc nakłonić Rzymian do pokoju. W rozmowie z nimi zapalił się

375.    Walentynian tak dalece gniewem, że mu pękła żyła w piersiach, poczem w kilka minut żyć przestał.

373.

Podczas jego panowania umarł Atanazy, biskup alexandryj-ski i słynny ojciec kościoła. Był on najgorliwszym przeciwnikiem herezyi aryańskiej i ułożył „chrześciańskie wyznanie wiary,” nazwane także po nim „Atanazyańskiem.”

375.

Po śmierci Walentyniana nastąpili na zachodzie dwaj jego synowie: 171etni Gracyan i 4roletni Walentynian ligi. Zarząd wschodu pozostał w ręku ich nieudolnego stryja Walensa.

375.

W tymże czasie pojawili się w Europie Hunowie, dziki lud koczujący mogolskiego pochodzenia, i dali początek obfitym w następstwa ruchom ludów europejskich, nazwanym w dziejach wielkim narodów pochodem. W połączeniu z osiadłymi naonczas na północnych stokach Kaukazu Alanami, którzy im skutecznego oporu stawić nie zdołali, obalili Hunowie państwo Ostrogotów, których król Hermanryk rzucił się z rozpaczy w miecz własny, i uderzyli potem na

376.    królestwo Wizygotów, których kraj także spustoszyli i zabrali. Część uciśnionych Ostro- i Wizygotów schroniła się w Karpaty, inna ich część na prawy brzeg Dunaju, szukając z żony i dziećmi przytułku u Walensa. Brak żywności i ucisk urzędników rzymskich powiódł ich niezabawem do rokoszu, tern groźniejszego Rzymianom, ile że nowe rzesze Ostrogotów z powstańcami się łączyły. Walens szukał pomocy u Gra-

cyana, zaczepi! wszakże, zanim ta nadeszła, Gotów pod 378. Adryanopolem, gdzie bitwę i życie utraci!.

Odział jazdy huńskiej przywołuje na pamięć początek pochodów, a namiot z postawionym obok Hunem założenie państwa huńskiego nad Dunajem i Cissą.

378.

Dzieje rzymskie Am miana Marcellina, najlepszego tegoż wieku dziejopisa, kończą się z tymże samym rokiem, w którym Gotowie sławne pod Adryanopolem odnieśli zwycięztwo.

379.

Cesarz Gracyan mianowa! spółrządcą dzielnego wodza Teodozego i powierzy! mu zarząd dzielnic wschodnich. Teo-dozy sta! się zbawcą cesarstwa rzymskiego w zagrożonym i niepewnym panowania swego okresie, i czynami swemi zasłuży! na przydomek Wielkiego, który mu potomność przyznała.

383.

Maxym (II), naczelnik legionów Brytanii, powstał przeciw Gracyanowi i wziętego w niewolę skazał na utratę-życia. Chciał on i Walentyniana ligo władzy pozbawić, i w celu tym przekroczył już był Alpy. Ale Teodozy nie dopuścił 388. tego, pokonał Maxyma, wziął go w niewolę i ściąć go rozkazał.

388.

W⁻ tymże roku umarł Ul fi las, pierwszy biskup Gotów, którego przekład biblii na język gocki jest najdawniejszym pomnikiem mowy starogermariskiej.

Zgon greckiego ojca kościoła Grzegorza Nazyanckiego, 390. założyciela poezyi klasztornej.

Arbogast, rodem Frank, zrazu zawiadowca zachodu, później atoli, gdy Walentynian ligi samodzielnie chciał pano- 392.

wać, złożony z zawiadowstwa, podniósł rokosz przeciw cesarzowi

zabił go i wyniósł na tron rzymski dworzanina Eugeniusa, Teodozy pobił rokoszanów pod Akwileją i 394. kazał ściąć jętego w niewolę Eugeniusa; Arbogast zaś odebrał sobie sam życie.

392.

393.

Wczasie tych wewnętrznych zawichrzeń umarł Auzonius, najsłynniejszy wieku tego poeta łaciński. W rok po nim umarł także filozof Libanius, ostatni obrońca pogaństwa.

Teodozy Wielki podzielił cesarstwo rzymskie między swoich obu synów: Arkadiusa i Honoriusa.

Ośmnastoletni Arkadius otrzyma! państwo wschodu, greckie czyli bizantyńskie, a jedenastoletni Honorius cesarstwo zachodnie czyli łacińskie, Działem Honoriusa zawiadywał Stylicho rodem Wandal, a działem Arkadiusa Gal Rufin.

To brzemienne w następstwa zdarzenie naznaczone jest na dziejobrazie orłem starorzymskim w portretowej Honoriusa obwódce, a ozdobną w krzyż wschodniorzymską chorągwią w miejscu wizerunku Arkadiusa.

395.

396.

397.

399.

399.

Zawistny wpływowi Rufina dworzanin Eutropius uknuł wraz z Gainasem, dowódzcą trzymanych na żołdzie rzymskim wojsk gockich, spisek na życie zawiadowcy wschodu. I zaiste zamordowano Rufina. Poczem Eutropius pierwszym ministrem wschodu został mianowany.

Arkadius, nie mogąc oprzeć się bezustannym Wizygotów pod wodza Alaryka pustoszeniem, nadał im lllyryk w posiadłość, i mianował Alaryka naczelnym armii bizantyńskiej dowódzcą.

Ręka z wschodniorzymską chorągwią i mieczem przypomina to zdarzenie.

Zgon słynnego ojca kościoła Ambrożego, biskupa Medyo-lanu i założyciela chrześciańskiego śpiewu kościelnego.

Wstąpienie na tron perskiego króla Jezdejerda Igo, który wiarę chrześciańską w Persyi zaprowadził.

Zawistny potędze Eutropiusa G a i n a s , wtenczas dopiero przyrzekł uderzyć na nieprzyjaciela (Alanów w Azyi), gdy pierwszy minister z urzędu będzie złożony • w skutek czego Eutropius nie tylko władzę ale i życie utracił.

Geografia.

Cesarstwo wschodnie i zachodnie.

Początek obfitego w skutki podziału państwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie spoczywa w onem roz-dzieleniu administracyi cesarstwa, której ciężar D i o k 1 e-cyan (292) czterem powierzył był rządcom. Podobne władzy najwyższej rozdzielenie stało się powodem wzajemnej Augustów i Cezarów zawiści i sprowadziło niezabawem smutne państwa rzymskiego

rozerwanie. Dopiero po pokonaniu Licyniusa (323) powiodło się Konstantynowi Wielkiemu połączyć w ręku swych władzę nad całem cesarstwem. Konstantyn podzielił 330 państwo rzymskie na cztery wielkie prefektury: Italią, Galią, Illyryk i W schód. Prefektury rozpadały się na d y e c e z y e, a te znów na dzielnice, których w całem cesarstwie 117 liczono.

Prefektura Italii mieściła trzy dyecezye: Italią ze stolicą Rzymem, Illyryą (zachodnią czyli rzymską) ze stolicą Syrmium i Afrykę ze stolicą Kartaginą.

a) Dyecezya Italii rozpadała się znów na Galią cj^salpińską czyli Italią-wyższą, na Italią-średnią czyli właściwą i na Italią-niższą czyli Wielkogrecyą. Każda z tych głównych części dzieliła się znów na kilka mniejsz)rcli powiatów, noszących też same co pod Augustem imiona, b) Dyecezya Illyryi składała się z właściwej Illyryi czyli Dal macy i na wscliodniem morza adryatyc-kiego pobrzeżu i z pogranicznych dzielnic północnych: Wyższej i niższej Pan-nonii, Noryku, Recyi i Windelicyi. c) Dyecezya Afryki obejmowała właściwą Afrykę z powiatami Zeugitaną na północy i Byzacyum na południu, dalej Numidyą i wschodnią Maury tanią, podzieloną na cezareńską i sytyfeńską, nakoniec Syrtykę czyli Trypolitanę ze stolicą Tżą(Oea) i Cyre-naikę (PentapolisJ.

Prefektura Galii miała trzy dyecezye: właściwą Galią, Brytanią i Hiszpanią.

a) Dyecezya. Galii obejmowała cztery prowincye: Narbońską, Akwitańską, Lugduńską i Belgijską, na które ją August był podzielił. Z tych każda w kilka drobniejszych rozpadała się dzielnic. Galia Narbońska liczyła ich pięć: Narbonensis prima (na zachodzie), Narbonensis secunda (na wschodzie), Vie-nensis\w pośrodku), Alpes Graiae et Penninae (nad górnym Rodanem i Izarą) i Alpes mańtimae (Alpy pomorskie)* Akwitania trzy: Aąuitania prima (wschodnia), secunda (zachodnia) i Norempopulana (na południu)5 Galia Lugduńską cztery: Lugdunensis prima z Lugdunem (Lyon) , Lugdunensis secunda z miastem Rotomagus (Rouen), Lugdunensis tertia z miastem Cezarodunum później Turoni (Tours) i powiatem Armoryki, nakoniec Lugdunensis ąuarta z Lutecyą Paryzką (Paryżem); Galia B e 1 g ij s k a pięć: Belgica prima ze stolicą Augusta Trevirorum (Trewirem), Belgica secunda ze stolicą Durocortorum później Remi (dziś Rheims), Germanica prima z Mo-guncyą, Germanica secunda z Kolonią Agryppińską i ziemią Batawów (Insula Bata-vorum), nakoniec Maxima Seąuanorum z miastem Vesontio (Besancon). Miała tedy Galia 17 pomniejszych dzielnic, b) Dyecezya Brytanii rozpadała się napięć dzielnic: Britannia prima (część południowa), Britannia secunda (Wales), Flania cae-sariensis (na północy od pierwszej a na wschodzie od drugiej Brytanii), Maxima Caesariensis (na północy od Flawii aż po inur Adryana) i Walencya, poza adryań-skim murem. c) Dyecezya Hiszpanii liczyła siedm dzielnic: Hispania Tarra-conensis (w północno-wschodniej stronie półwyspu) Galecya (na zachodzie od tejże), Carthaginensis, Baleares, Baet.ica, Lusitania i Mauritania Tingitana (w Afryce).

Prefektura Illyryku (Illyrya wschodnia czyli grecka) miała dwie dyecezye: macedońską i dacką.

a) Dyecezya Macedonii obejmowała trzy dzielnice: Macedonia prima czyli właściwą Macedonią ze stolicą Tessaloniką (Salonichi), Macedonia secunda zwaną także salutaris czyli Macedonią górzystą na północy, nakoniec Achaię z Tes-salią, Helladą, Peloponezem i wyspami: Krętą, Eubeą, Lemnos (Stalimene) i in. Do Macedonii należał także Epir, podzielonj^ na Epirus nova i retus. b) Dyecezya Dacyi miała dwie dzielnice: Dacia prima czyli interior z powiatami Dardania, Praevalitana i Moesia prima, tudzież Dacia secunda czyli ripensis wzdłuż Dunaju.

Prefekturę Wschodu podzielono na pień dyecezyj: Tracyą, Pont, Azyą, Egipt i Wschód właściwy (Oriens).

a) Dyecezya Tracyi liczyła pięć dzielnic: a) Moesia secunda z miastem Nikopolem, Scythia z miastem Tomi (Tomiswar), Haemimontis z Adryano-polem, Tracyn właściwą z Filippopolem i Europę z Konstantynopolem, b) Dyecezya Pontu z jedenastą dzielnicami: Bithynia, Honorias (nazwana tak od Teodo-zego ligo na cześć cesarza Honoriusa), Galatia prima, Galatia secunda czjdi salutaris, Paphlagonia, Helenopontus, Pontus Polemoniacus. Cappadocia prima, Cappadocia secunda, Armenia prima i Armenia secunda (dawniejsza Mała- Armen ia). c) Dyecezya Azy i liczyła także jedenaście dzielnic: Asia proconsularis, Hellespontus, Lydia, Caria, Phry-gia Pacatiana, Phrygia salutaris, Pisidia, Lycaonia, Pamphylia, Lycia nakoniec wyspy (Insulae), między któremi Rhodus pierwsze trzymała miejsce, d) Dyecezya Egiptu dzieliła się na Egipt-niższy ze stolicą Alexandryą, Egipt-średni ze stolicą Memphis i Egipt-wyższy czyli Thebais, sięgający aż do Syeny (dziś Assuan) nad Nilem, e) Dyecezya Wschodu obejmowała 15 dzielnic: Arabia petraea, Palae-stina prima, secunda i tertia czyli salutaris, Phoenice i Phoenice Libani, Syria prima i salutaris, Cylicia prima i secunda, Isauria, Cyprus, Euphratensis, Osrhoene i Meso-potamia.

Z przeniesieniem stolicy cesarstwa z Rzymu do Bizancyum poczęto już odróżniać państwo wschodnio-rzymskie od zachodnio-rzyin-skiego. Po śmierci Konstantyna Wielkiego panowali na zachodzie Konstantyn ligi z Konstansem, a na wschodzie Konstancyus. Tenże połączył wprawdzie po śmierci braci całe pod swem berłem cesarstwo, ale już Waleńtynian Ty powierzył zarząd wschodu bratu swemn Walensowi. Odtąd administracya wschodu pozostała oddzieloną od zachodniej, a Teodozy Wielki, który 394 raz jeszcze cały obszar cesarstwa pod swem połączył panowaniem, podzielił go już następnego roku między swoich synów Honoriusa i Arkadiusa i dokonał w ten sposób przygotowanego od stu lat podziału cesarstwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie.

Kraje barbarzyńskie.

Gotowi# i Huno-

Gotowie, którym Aurelian Dacyą był nadał, nieprzestawali łupie sąsiednich dzielnic rzymskich. Konstantyn i Walens staczał z nimi krwawe boje. W onym czasie rozpadli się już byli Gotowie na wschodnich czyli Ostrogotów, wie. pomiędzy Dniestrem i Donem, i zachodnich czyli Wizygotów, między Dunajem i Dniestrem po obu stokach gór karpackich. Hunowie zburzyli 375 Ostrogotów a w następnym roku takie Wizygotów państwo. Część Wizygotów zbiegła wtenczas do Mezyi, gdzie tez niebawem i Ostrogotowie przybyli i połączywszy się ze swymi pobratymcami, Walensa pod Adryanopolem pobili. Po bitwie tej wcielono około 40,000 Gotów do armii rzymskiej. Wizygotowie włóczyli się odtąd tłumnie po Mezyi i przyległych dzielnicach, ai ich Alaryk pod swemi połączył rozkazy; Ostrogotowie zaś przebywali pod zwierzchnictwem Hunów nad Cissą i średnim Dunajem.

Część Her ułów przebywała zrazu nad morzem Czarnem pod zwierchni-ctwern Gotów, popadła później w moc Hunów i szukała nakoniec przytułku u cesarzów bizantyńskich, którzy im w dzisiejszej Serbii siedliska przeznaczyli. Inni Herulowie towarzyszyli Sak son om w ich łupiezkich wycieczkach na wybrzeża Galii, Brytanii i Hiszpanii.

Sąsiedni Gotom Sarmatowie ulegli podobnie jak Gotowie dzikim hordom liuńskim. Część Sarmatów dawniej jeszcze opuściła była brzegi Dniestru w skutek wybuchłego tamże przeciw nim powstania, szukając u Bizan-tynów przytułku. Konstantyn wskazał im siedliska wTracyi, Italii i nad Renem.

Herulo-

■wie.

Sarmaci

Marko

manie.

Alema-

nie.

Franko

wie.

Markomanie, którzy i w tym jeszcze wieku nie przestawali łupić dzielnic rzymskich, poczynają schodzie z widowni dziejów.

Al emanie i część Swewów (późniejszych Szwabów) przekroczyli Ren i zajęli lewy brzeg tej rzeki aż ku Wogezom na zachodzie i ku Alpom helweckim na południu. W opuszczonych od nich ziemiach na prawym brzegu Renu osiedli B u r-gundowie.

Frankowie rozpadli się w tym wieku na salickich i rypuarsltich czyli pobrzeżnych. Frankowie saliccy przebywali nad niższym Renem i Ys-salą (Yssel), i według jednych od tejże ostatniej rzeki, według innych od staro-germańskiego słowa Sala, co oznaczało tradyeyą czyli nadanie w wolną posiadłość zajętego kraju, otrzymali swą nazwę. U nich wzięło początek ustanowione snąć pod panowaniem Klodwika prawo salickie (loi salique). Na południu od nich nad brzegami średniego Renu przebywali Frankowie rypuarscy tak nazwani od łacińskiego wyrazu ripa (brzeg).

Kronika i Historya.

Cesarstwo rzymskie.

Dlo

Po ukończeniu wojen, o których w przeszłym wieku mowa cyani    * odbytym świetnym tryumfie wraz z Maxymianem Herku-

1. maj

305. władzę najwyższą, według jednych dobrowolnie, według in

Maxy- lem, wydał Dioklecyan (303) rozkaz ostatniego chrześcian mian prześladowania, którego surowość jedynie w zawiści, z jaką czuwał nad władzą monarszą, znaleźć może swe wytłómaczenie. Podczas prześladowania tego popadł Dioklecyan w niebezpieczną słabość, z której wprawdzie wyszedł po roku, umysłową atoli dotknięty niemocą. Niezdolen do dalszego rządów prowadzenia z tą co przedtem oględnością, złożył Dioklecyan w Nikomedyi

Kon-

stan-

cyus

nych na naleganie Galeriusa, co równocześnie naglony od tegoż Cezara drugi August Maxymian Herkul w Medyolanie uczy-leriusinił. Obaj Cezarowie, Galerius i Konstancyus Chlorus, wyniesieni byli na cesarstwo i przyjęli tytuł Augustów, poczem Galerius, bez przyłożenia się spółrządcy Maxymiana, tudzież z upośle-305 dzeniem syna jego, Maxencyusa, i Konstantyna, syna Chlorowego, d0 mianował cezarami surowych wodzów MaxyminaDazę i S e-300. wera, powierzając tamtemu zarząd Syryi z Egiptem, temu zaś Italią i Afrykę. Dioklecyan udał się do dóbr swych pod Saloną w Dalmacyi, gdzie ogrodnictwem i budownictwem zajęty, 313 życia dokonał. Maxymian jednak nie mógł nawyknąć do zaciszy życia pry-

watnego.

306.

tyn.

Konstancyus Chlorus umarł w Eborakum w rok po abdykacyi Dioklecyana. Legiony Brytanii wyniosły po nim na cesarstwo syna Konstan-jego Konstantyna, który mimo zawistnej Galeriusa baczności, uszedł był z Nikomedyi do Yorku, przezco cesarzowi, znającemu Ga jego waleczność i skłonność ku chrześcianom, wielkie zgotował tru-

dności. Konstantyn zadowolił się jednak przyznanym sobie od Gale-

leriusi Sewer

riusa tytułem Cezara, a starszemu Sewerowi, którego Ga do lerius spółrządcą swjun ogłosił, pozostawił godność Augusta. 307. Surowość atoli i srogość obu Augustów powiodła ludność rzymską i

część wojska do rokoszu, wskutek którego Maxencyus cesarzem Maxen-był okrzyczany. Równocześnie stanął Maxyinian Her kul na czele przychylnego sobie legionu i dobił się po raz wtóry cesarstwa. Otoczył on Sewera w Rawennie, gdzie tenże, pragnąc życie 306 ocalić, zrzekł się purpury, mimo tego wszakże następnego roku był do zabity. Galerius udał się potem do Italii, pragnąc uzurpatorów pokonać, lecz niezabawem, obawiając się rokoszu w swych legionach, które przedtem pod Maxymianem służyły, powrócił nic nie sprawiwszy. Maxymian tymczasem zaślubił córkę swą F a u s t ę Konstantynowi , w próżnej atoli nadziei, iż w nim znajdzie przymierzeńca przeciw Galeriusowi. Popadł on także z synem Maxencyusem w niezgodę, a gdy i Dioklecyana nie zdołał nakłonić do powrotu na cesarstwo, powziął on dziwaczną myśl połączenia się przeciw synowi z wrogiem swym Galeriusem. Galerius nie zaniedbał korzystać z nie- Ga spodzianego pojawienia się Maxymiana na swym dworze ku nadaniu lorłusi tern większej świetności wyniesieniu wodza Li cyn i us a na cesarstwo. Zaczerń Maxymian, nie uzyskawszy pomocy, złożył po 30^ raz drugi godność najwyższą i wrócił do Galii na dwór do zięcia swego. Konstantyn powierzył mu część władzy rządowej pod- 311. czas swej na Germanów wyprawy; aliści zgrzybiały Maxymian powziął zamiar obalenia zięcia swego i wdarcia się po raz trzeci do władzy. Konstantyn pobił go z łatwością pod Massy-lią i kazał go udusić, gdy później nawet na życie jego był godził.

Tymczasem M a x y rn i n D a z a przyjął na wschodzie tytuł Daża Augusta, a legiony afrykańskie wyniosły na cesarstwo zgrzybia- 307.

oyus i Maxy-mlan

310

312.

307.

Lioy-

nius

310.

łego wodza Alexandra, który wszakże przez wojska Maxencyusa Aie-po trzech latach był strącony i zabity. Tegoż roku umarł Galerius

xander

308

a Rzym miał znowu jak z końcem wieku zeszłego czterech rząd- do ców: Maxyrnina Dazę, Konstantyna, Maxencyusa i Licyniusa.

311.

Wzajemna panujących zawiść powiodła ich niezabawem do otwartej wojny, w której zwycięztwo ostatecznie na tego z wojujących przechylić się musiało stronę, który miał chrześcian za sobą. Jakoż chrześciaństwo mimo najsurowszych prześladowań liczyło już w onym czasie wielu wyznawców po wszystkich dzielnicach cesarstwa^ a silne hierarchią i jednością stanowiło groźną potęgę w obec roz-padłego w opinie i schorzałego pogaństwa. Prawdę tę uznał był już Galerius, gdy wkrótce przed zgonem odwołał surowe Dioklecyana przeciw Clirześcianom edykta. Z pomiędzy rządców tych Konstantyn sprzyjał najwięcej chrześcianom, którym także żona jego Fausta, matka jej Entropia, a szczególniej matka cesarza, zasłużona około winnicy pańskiej święta Helena, szczerą okazywały życzliwość.

Konstantyn miał po swej stronie nie tylko chrześcian ale nadto licznych w pogaństwie zwolenników, bo od początku wielką w pano-

waniu okazywał’ oględność i uszanowanie prawa. Srogi i rozwiozły Maxencyus, pokonawszy nieudolnego Alexandra w Egipcie, sądził, że i dzielnego Konstantyna przemoże. Zamiast wszelako oczekiwać go w warownych Rzymu murach, wyszedł Maxencyus na jego spotkanie przed miasto ku mostowi milwijskiemu (Ponte molle), gdzie atoli bitwę utracił i w Tybrze na ucieczce utonął. W pamiętnym na tę wyprawę pochodzie zobaczył Konstantyn, jak to sam przysięgą tyn stwierdził, ognisty krzyż na niebie z napisem: w tym

27. paid.

312.

Kon-

stan-

znaku zwyciężysz, poczem, odniósłszy nad przeciwnikiem zwy-

pierwszym

stem

323.

Angu- cięztwo, ozdobił znakiem krzyża purpurową chorągiew wojenną o ^ (Labarum) i tarcze swych wojowników. Po tern wiekopomnem z wy ° cięztwie udał się Konstantyn Wielki zaszczycon od senatu tytułem pierwszego Augusta, do Medyolanu, gdzie Licyniusa, pragnąc go sobie przywiązać, z siostrą swą Kons tancyą zaślubił. Ztamtąd poszedł pierwszy August do Galii, gdzie znów Germanowie spustoszenia swe byli ponieśli, a Lieynius walczyć musiał z Maxyminem Dazą, który dział jego sobie chciał przywłaszczyć,

313.    lecz pod Adryanopolein pobity, na ucieczcze w Tarsus trucizną życie sobie odebrał. Krewni jego i stronnicy doznali srogiego od zwycięzcy losu. Miał tedy Rzym dwóch jeszcze panujących, z których Konstantyn do jedynowładztwa dążył. Pobił on dziewierza

314.    swego Licyniusa pod Cybalem (niżej ujścia Drawy) i pod Adry-anopolem, alić mimo tych zwycięztw musiał go pozostawić przy władzy na Wschodzie, od którego wszakże Illyryą, Pannonią i Grecyą oderwał i z swoim połączył działem. Odtąd cieszyło się cesarstwo Ocioletnim pokojem, podczas którego Konstantyn Wielki swemi oględnemi rządy, ściganiem barbarzyńców i rozkrze-wianiem chrześciaństwa nowych zyskiwał stronników, gdy tymczasem Lieynius uciskiem poddanych a zwłaszcza chrześcian liczbę swych przeciwników pomnożył. Żywiona od dawna zawiść powiodła

323. obu cesarzów do nowej walki. Lieynius poniósł znów dwie klęski pod Adryanopolein i Chalcedonem, popadł w niewolę i mimo przyrzeczenia , że mu życie darowane będzie, zabity był (324) w Tessalonice.

Kon-    Konstantyn Wielki zostawszy jedynowładzcą cesarstwa, splamił

tyn je-panowanie swoje okrucieristwy w łonie własnej rodziny. Jedenasto-witadz- letni syn dziewierza jego Licyniusa podzielił (326) los ojca swego. Po-3^3    Kryspus, syn jego z pierwszego małżeństwa, i Fausta,

’ do druga podejrzliwego cezarza małżonka, straceni z jego rozkazu. Po 337. spełnieniu tych krwawych wyroków postanowił Konstantyn z amie-

nić stare Bizancjum w nową cesarstwa stolicę. Ze

wszech stron spędzano tam robotników i zwożono dzieła sztuki, z których wszakże wiele uszkodzono; utracić bowiem musiały znamiona pogaństwa. Ośm lat (329 do 337) pracował Konstantyn nad zbudowaniem tej nowej stolicy. Cesarz dał jej Nowego-Rzymu miano, ale potomność nazwała ją Konstantynopolem.

To przeniesienie rezydencyi cesarskiej z Rzymu do Konstantyno-

Nowa

cya.

pola i przeistoczenie wewnętrznej cesarstwa organizacyi, przede-organ}za. wszystkiem atoli zapewnione przez Konstantyna zwycięztwo chrześciaństwu nad pogaństwem stanowią w dziejach cesarstwa obfitą w następstwa epokę. Założona stolica mieścić miała najwyższych dostojników państwa, których liczbę przeto podwoić musiano. Stary Rzym, acz zmianą tą dotknięty, nie upadł wszelako, a państwo rzymskie miało właściwie odtąd dwie stolice i nawykało zwolna do przyszłego podziału cecarstwa na dwie połowy. Nowa organ i żacy a cesarstwa polegała na zaprowadzonym od Dioklecyana podziale całego kraju na cztery wielkie prefektury: Wschodu, Illyryku, Italii i Galii, które znów nadyecezye a te na dzielnice rozpadały się. Na czele każdej prefektury stał namiestnik cesarski tak zwany prefekt pretoryański, który przewodniczy^ ćidministracyi i sądownictwu, nie miał wszakże siły zbrojnej pod swemi rozkazy.

Pod nim zostawali naczelnicy dyecezyj tak zwani wikarowie, a pod tymi znów naczelnicy dzielnic, nazwani rektorami. Nowa administracya państwa zyskała wprawdzie na jednokształtności, aleć wynikłe ztąd pomnożenie spraw i urzędników ciężyło na narodzie. W skarbów ości zamieniono dotychczasowe dostawy w naturze na podatek gruntowy, zarobkowy i pogłówne. Podatek gruntowy rozkładano na podstawie przedsiębranej co lat piętnaście tak zwanej indykcyi*) czyli opowiedzenia majątku według posiadanych dóbr, niewolników, bydła i t. p. Pogłówne, podawane od niewolników i niewolnycli osadników (kolonów), opłacali panowie za tamtj^cli, ci zaś sami za siebie. Ci niewolni osadnicy, którzy role panów swych uprawiali i z nich oddawali czynsze w ziemiopłodach, ale jako przywiązani do gleby uwolnieni byli od służby wojennej, stanowili poniekąd stan średni między niewolnikami i wolnymi.

cye.

*) Indykcye czyli peryody lat piętnastu, rozpoczęte z rokiem 313 po Clir. dały powód do Indyk-nowej rachuby czasu według indykcyj, która w dokumentach średniowiekowycli zwykłej erze towarzyszy.

Władza

wa.

Jedną z najważniejszych zmian w administracyi armii było zniesienie pretoryanów zaraz po odniesionem nad Maxencyusem zwycięztwie. Konstantyn cywilna i mianował obu prefektów gwardyi namiestnikami prefektur z władzą jedy nie woJsko-cywilną, której odstąpić musieli wszyscy wodzowie ustanowionym do jej wykonania nowym urzędnikom. Konstantyn odwiódł także po większej części legiony z pogranicznych grodów i taborów warownych^ wszakże ze szkodą państwa, bo żołnierze niewieścieli odtąd w miastach i dopuszczali się, będąc po największej części barbarzyńcami, licznych nadużyć względem spokojnego obywatelstwa. W ogóle nadszedł smutny okres dziejów, gdzie około tych, których się najwięcej obawiano, największe miano staranie ; ztąd żołnierz krom żołdu pobierał ziarno, chleb i wino, a pospólstwu nie szczędzono zboża i igrzysk publicznych, gdy tymczasem obywatel i osadnik cały ciężar administracyi ponosił.

Konstantyn Wielki zatarł do ostatka starorzymskie instytucye republikań-skość. skie i wprowadzi! w ich miejsce ustawę dworskiego porządku na wzór obyczaju wschodniego. Wola Konstantyna, acz edykta cesarskie rozbierane były w radzie stanu (consistoriumprincipis), wyższą była nad prawo, a następcy jego mienili ustawę dworskiego porządku ltardynalnem prawem cesarstwa. Za cesarzem szli cezarowie i tak zwani najszlachetniejsi (nobilissimi), za nimi starsi (Patricii), po tych znów pierwsi dostojnicy dworu (dignitates palatinae), na-ltoniec szereg oddzielonych starannie rangą i tytułami podrzędnych dygnitarz y i urzędników (illustres, clarissimi, spectabiles).

Dwor-

337.

Wkrótce przed śmiercią Konstantyna Wielkiego wpadły tłumy Wandalów i Sarmatów (300000) do cesarstwa rzymskiego, w którem poczęści za przywoleniem cesarza osiadły, poczęści do armii 335. wcielone zostały. W tymże czasie przeznaczył Konstantyn trzech synów Konstantyna ligo, Konstancyusa i Konstansa i dwu synowców Dalmacyusa i Annibaliana swymi następcami, i oddał pierwszemu z nich w zarząd prefekturę Galii, drugiemu Wschód z wyjątkiem Pontu, który Annibalianowi przydzielił, trzeciemu prefekturę Italii a Dalmacyusowi 111y-ryk. We dwa lata później umarł Konstantyn w Nikomedyi śród przygotowań do wyprawy perskiej , przyjąwszy na łożu śmiertelnem chrzest święty.

Konstantyn II. Kon-stan-

Konstancy u s, drugi z synów Konstantyna, niezważaj ąc na rozporządzenie ojcowskie, kazał zamordować Dalmacyusa i Annibaliana z wszystkimi ich krewnymi, tak, iż przy życiu dwóch tylko pozostało synowców cesarza: Gallus i Julian. W ten sposób został Kon stancy u s panem całego wschodu ze stolicą

cyus I Kon-

stans Konstantynopolem, a dwaj bracia jego panowali na zachodzie. Nie-337. zabawem atoli popadli ci dwaj ostatni w krwawy spór o granice Kon- swych dzielnic, podczas którego Konstantyn ligi poległ z reki krytobójczej, zaczem K o n s t a n s od wojsk zamordowanego

stan-

cyusi

Kon- brata okryczan był panem całego zachodu. Oddany jednak

stans

340.

zbytkom i rozpuście, a przytem skąpy i względem wojska surowy, utracił Konstans przywiązanie armii i ludu. Magnencyus, naczelnik przybocznej gwardyi cesarskiej, pozyskał część wojska i podniósł

Mag-nen-

cyus rokosz przeciw cesarzowi. Konstans chronił się ucieczką, na której 350. dognany poległ. Poczem Magnencyus cesarzem zachodu był uznany.

Legiony tylko illyrskie proklamowały cesarzem wodza W e-

Vetra-nio. t r a n i o.

Podczas tych wypadków na zachodzie prowadził Konstan-cyus uporczywą walkę z Persami, którzy jeszcze pod Konstantynem Wielkim ponieśli byli spustoszenie do wschodnich cesar-

stwa dzielnic. Konstancyus pozostawi! część armii na wschodzie pod wodzą stryjecznego brata swego Gallusa, którego (351) cezarem ogłosi!, a na czele większej części poszedł na Magnencyusa. Pragnąc mieć wolne przeciw niemu ręce, uzna! on Wetraniego s p ó I-rządcą, pozyskał atoli potajemnie część jego legionów i zmusił go później do złożenia władzy przyjętej. Magnencyus unikał z piechotą swą bitwy otwartej, tak iż Konstancyus nie mógł przeciw niemu rozwinąć swe] ciężko zbrojnej jazdy; walka wiec trwała dość długo, aż wkońcu Konstancyus w krwawej bitwie pod Mursą (dziś Osiekiem w Sławonii) uzurpatora poraził. Atoli zwy-cięztwo to osłabiło tak dalece legiony Konstancyusa, iż dopiero w

Gallus

352.

Kon

stan

cyus

jedyno-

kilka miesięcy zdołał ścigać przeciwnika i nad brzegami Dru- wiadz-e n c y i (Durance) zadać mu zupełna klęskę. Magnencyus zabił w

3 o o

rozpaczy własną rodzinę i siebie, a Konstancyus wzbił się do do

261.

jedynowładztwa.

Julian.

355.

357.

Konstancyus sprzyjający aryanizmowi otoczył się duchownymi tej sekty i za ich poradą przywołał na dwór cezara Gallusa, gdzie go zamordować kazał. Byłby on i brata jego Ju- 354. liana stracił, gdyby się cesarzowa Euzebia nie była za nim ujęła przeciw aryańskim ministrom i faworytom cesarza. Za jej wpływem udał się Julian, prowadzon dotąd od mnichów, dla ‘ dalszego wykształcenia do Aten, gdzie w niechęci swej do chrze-ściaństwa utwierdzony, sprzyjał potajemnie poezyi i religii pogańskiej. Następnego już roku, kiedy na wschodzie Persowie, na zachodzie Germanowie zagrozili granice cesarstwa , mianował go Konstancyus cezarem i powierzył mu zarząd zachodu, a sam gotował się do wyprawy perskiej. Julian okazał się oględnym rządcą i dzielnym wojownikiem i odniósł głośne nad Alema-nami pod Strasburgiem zwycięztwo. Sława Juliana obudziła zawiść cesarza, zaczem dworzanie postanowili go zgubić. Za ich to sprawą zamierzył cesarz przyzwać część legionów galickich na obronę granic wschodnich i osłabić przeto Juliana.

Cezar poddał się pozornie temu rozkazowi i napominał do posłuszeństwa niechętne rozkazom cesarskim legiony; potajemnie atoli pracował on nad swem wyniesieniem. Wkońcu podniosły legiony rokosz, okrzyknęły Juliana cesarzem i podniósłszy go w Paryżu na tarczy, zmusiły do przyjęcia władzy najwyższej. Julian 360. doniósł o tern cesarzowi i zgodę mu otiarował, ale dworzanie Konstancyusa, obawiając się zemsty Juliana, wyjednali u cesarza rozkaz bezwarunkowego poddania się. Zaczem Julian aż pod Naissus (Nissę)

w Mezyi wyszedł na jego spotkanie i tam dowiedział się, że Konstancy us na odwodzie wójsk z wyprawy perskiej w Cylicyi zasłabł i umarł.

361.

Julian

Apo

stata

Julian zostawszy j edy no władzcą , nie ukrywał już swego pogańskiego marnowiarstwa i odpadł publicznie od 361 wiary c h r z e ś c i a ń s k i e j , zaczem imię Apostaty czyli O d-d0₍ s z c z e p i e ń c a otrzymał.

Atoli dążność jego zastąpienia krzewiącej się coraz silniej religii chrześciań-skiej ożywioną wpływem jego poezyą i filozofią pogańską była usiłowaniem nierozsądnem, bo szyderczem panującego d u cli a czasu zapoznaniem. Zużyta budowa marnego bałwochwalstwa, którą Julian pragnął podtrzymać poży-czanemi od hierarchi chrześciańskiej instytucyami, musiała runąć koniecznie, a rozporządzenie cesarza , wykluczające chrześcian od nauk w literaturze klasycznej okazało się bezowocnem, bo trudnem do przeprowadzenia. Julian nie dostrzegł zgrzybiałości próżnego pogaństwa i jego wewnętrznych rozpadlin, i zapoznał zupełnie potęgę chrześciaństwa. W powściągliwości swej i przesadnem naśladownictwie prostoty starożytnych ograniczył Julian przepych obyczaju dworskiego i od-oddalił od siebie mnóstwo mistrzów ceremonii, treficieli i kucharzów, przezco zmniejszył poniekąd ciężar podatków, natomiast zaległy niebawem dwór jego roje kuglarzów i szalbierzy, którzy nie omieszkali korzystać z jego skłonności do mistycyzmu i marnowiarstwa.

Wiedziony próżną żądzą sławy podjął Julian wyprawę na 363.Persów i z pogardą odrzucił ofiarowane sobie od Sapora ligo warunki pokoju. Wkroczył on w towarzystwie zbiegłego królewicza perskiego Ormisdy, dla którego między Persami spodziewał się znaleść stronników, do Ktezyfonu i poza rzekę Tygru, aliści oskoczon ze wszech stron hufcami wojska perskiego znaglony był do odwrotu. 363. Julian umarł w skutek rany otrzymanej na tym odwrocie, niezosta-wiwszy żadnego względem tronu rozporządzenia. Legiony okrzyknęły po nim cesarzem wodza Jowiana.

Jo-

Pragnąc ocalić armią, zawarł Jowian zelży wy pokój wian z Persami, bo im część Mezopotamii i Armenią odstąpił. Cesarz 363 ten zniósł wydane przeciw chrześcianom rozporzą-d z en i a swego poprzednika, poczerń niezadługo na odwrocie umarł.

' Legiony wyniosły po nim na cesarstwo walecznego wodza Walen-tyniana.

Lubo W a 1 e n ty n i an dzielnym był rządcą i mężnym wojownikiem, przecież dla ogromnej cesarstwa rozległości postanowił on ustanowić spółrządcę. Nieszczęściem wybór cesarza padł na nieu-

dolnego brata jego Walerisa. Walentynian powierzył mu zarząd waien-wschodu, a sarn osiadłszy w Medy olanie panował na zachodzie. tynlf" W owym czasie zagrażali znowu Brytanią Piktowie, Szkoci, Sa-ksonowie i Fryzowie, Galią Frankowie i Alemanie, Pannonią 364 Sarmaci i Kwadowie, Tracyą Gotowie, a ostateczne wschodu dzielnice pustoszyli ponownie sąsiedni Persowie. Waleńtynian sam wyszedł na spotkanie Al eman ów, wyparł ich na prawy brzeg Renu i tam(368) pod S o 1 i c y n i u m nad N i c e r e m (Nekarem) zadał im ciężką porażkę, a wodzów swych wysłał do boju z innymi barba- (l„ rzyńcami. Pomiędzy rzymskimi onego okresu wodzami zajaśniał inęz- 378. twem Teodozy Starszy, ojciec późniejszego cesarza Teodozego Wielkiego. Obronił on Brytanią przeciw jej dzikim najeźdźcom i równie szczęśliwie walczył (373) w Afryce przeciw mauretańskiemu księciu Firmusowi; atoli szczęście jego obudziło zawiść dworzan, którzy go u cesarza Gracyana podstępnie spotwarzyli i stracenie jego w Kartaginie (376) przewiodli. Wyprawa W a 1 e n t y n i a n a na Kwadów rzuciła postrach na nieprzyjaciela, który copredzej wysłał do niego do Bregecyum (w pobliżu dzisiejszego Komorna) posłów z prośbą o pokój. Walentynian czynił im gorzkie wyrzuty i popadł w rozmowie z nimi w gniew tak gwałtowny, iż wskutek 375. pęknięcia żyły w piersiach po chwili życia dokonał.

dzie

Walona na

wscho

dzie

Gra-

Wa-

lenty-

Huno-

wie.

Po nim nastąpił 17toletni syn jego Gracyan, mianowany już przedtem spółrządcą, i tegoż 4 r o 1 e t n i brat przyrodni °ya“1 Walentynian ligi, przypuszczony do spółrządztwa na żądanie wojska i władzychciwych dworzan, którzy pod jego pragnęli pa i nr nian u wać imieniem. Tymczasem wiódł Walens, który zarząd wschodu za- 375 trzymał, trzechletnią z Wizygotami uporczywą walkę. W onym czasie rozpadli się już byli Gotowie na Wizygotów czyli Ter- ' ; wingów w północnych dolnego Dunaju stronach i Ostrogotów 392. czyli Greutungów na północnem Czarnego morza pobrzeźu aż po Gotowie, rzekę Don. U tych panował krół IIermanry k u tamtych Atana-ryk. Niezadługo po ukończeniu wojny gockiej pojawili się w Europie Hunowie i dali najbliższy powód do onych obfitych w następstwa ruchów europejskich, które w historyi wielkiego narodów pochodu otrzymały nazwę. Hunowie, snąć szczep wielkiego Mo-gułów rodu, byli dzikim ludem koczowniczym, żyli niemal wyłącznie na koniach i zasłaniali się w boju dzielnymi łucznikami. Szpetna ich postać i barbarzyński obyczaj, ich nienasycona chciwość? żądza łupu i zniszczenia szerzyły wszędzie postrach i obrzydzenie. Żyli oni w oddzielnych hordach pod swymi przywódzcami i rozpoczęli pod-

czas panowania Walensa na wschodzie pochód swój do Europy z przyczyn niewiadomych. Hunowie uderzyli naprzód na Alanów,

375.    osiadłych na północych stokach Kaukazu, z którymi pospół Don przekroczyli i Ostrogotów napadli. Niemocen oprzeć im się zgrzybiały król Herman ryk, który już 110 lat liczył i z niedawnej walki z sąsiednimi Roxolany ciężką odniósł był ranę, rzucił się z rozpaczy w miecz własny. Następca jego W i ty mer poległ w boju, a królestwo Ostrogotów stało się pastwą najeźdźców. W

3. sierp.

376.    dalszej pogoni uderzyły dzikie hordy huńskie na państwo wizy-gockie. Część Wizygotów pod wodzą A tan ary ka chroniła się w góry karpackie, inna zaś część pod wodzą Alawiwa i Frydy-gerna szukała z żony i dziećmi przytułku u Walensa. w Mezyi-niższej. Walens przyjął ich pod warunkiem złożenia broni, wysłania dzieci w zakład do Azyi-mniejszej i kupowania żywności po wy-wysokich cenach. Ten ostatni atoli warunek stał się zgubnym Rzymianom, albowiem głód powiódł nieszczęśliwych do gwałtów, łu-pieztw i do tern groźniejszego nakoniec rokoszu, że i Ostrogotowie Dunaj przekroczyli i łączyli się z pobratymcami do spólnych najazdów. Walens szukał pomocy u Gracyana i na czele armii ory-entalnej zbliżał się ku uciśnionym dzielnicom. Zanim atoli zdążył na plac boju, połączyły się już były różne Gotów tłumy i wraz z barbarzyńcami, osiadłymi już dawniej na prawym brzegu Dunaju i obeznanymi z rzymskim sposobem wojowania, stanowili groźną potęgę. Nieczekając na przybycie Gracyana, który na czele potężnej armii spieszył mu na pomoc, przyjął Walens bitwę pod

Teo-

dozy Wielki

379 Teodozy okazał się godnym swego wyniesienia i ocalił naddunajskie

<> ^ Adryanopolem, gdzie krwawą poniósł klęskę i życie utracił. Odtąd Gotowie łupili do woli naddunajskie Rzymian dzielnice i pozostali panami Mezyi i Tracyi, gdzie także A tan a ryk z nimi się niezaba-wem połączył. W tak wielkiem niebezpieczeństwie mianował Gracyan spółrządcą Teodozego (Wielkiego), syna zasłużonego tegoż imienia wodza, i powierzył mu administracyą Wschodu.

xyra

dzielnice swym dzielnym ramieniem i roztropnemi układy. Przez 395. siedm atoli lat jeszcze pustoszyli Gotowie, Mezyą, Tracyą, Macedonią i Illyryk, aż ich wkońcu Teodozy do stałych przywiódł siedzib. Gracyan tymczasem, oddany nadmiar myśliwstwu, na którem łucznikom alańskim przed rzymskimi łowów towarzyszami oddawał pier-Ma wszeństwo, utracił lekkomyślnie przywiązanie żołnierzy. Maxym, wódz legionów rzymskich, korzystał ztąd ku własnemu wyniesieniu się, wkroczył do Galii, pojmał Gracyana i odebrał mu tron

i życie. Teodozy uznał go zrazu spółrządcą, lecz gdy Maxym i Walentyniana chciał władzy pozbawić i w tym celu 387. . Alpy już był przekroczył, ujął się Teodozy praw młodocianego cesarza, którego siostrę Galię miał za żonę, pokonał Maxyma i ściąć go rozkazał. Zapewniwszy w ten sposób tron 20toletniemu dziewierzowi 388. swemu i powierzywszy zarząd Zachodu doświadczonemu w boju Frankowi Arbogastowi, wrócił Teodozy na Wschód (391). Waleń tynian ligi, który samowładnie chciał panować, popadł nie-

Arbo-

gast

bawem z Arbogastem w zatargi i złożył go z urzędu. Mściwy Arbo gast kazał go zabić i wyniósł w miejsce jego dworzanina Euge-Euffe

nius

niusa na godność cesarką. Eugenius i Arbogast sprzyjali herezyi aryańskiej, przezco obrażali duchowieństwo katolickie. Teodozy Wielki pokonał ich pod Akwileją, wziął Engeniusa w niewolę i 394. ściąć go rozkazał; zaczem Arbogast sam sobie życie odebrał. Teodozy był srogim pogaństwa i aryanizmu wrogiem, i karał surowo każde dozy nieposłuszeństwo swej władzy. Liczne jego rozporządzenia, z których wiele oględnych było i trafnych, tamowały do czasu grożący pań- wfadz-stwa upadek. Równej że surowości przestrzegał Teodozy względem siebie, poddając się wyższemu nad zakony ludzkie prawu boskiemu i wypełniając sumiennie pokutę, którą mu słynny z łagodności i mą- 395 drości ojciec kościoła Ambroży za zbyt surowe ukaranie powstańców tessalońskich nałożył. Pokonawszy Arbogasta był Teodozy Wielki jedynowładzcą całego cesarstwa, które wszakże już następnego roku przed zgonem na wschodnie i zachodnie podzielił.

392.

Teo-

oa

Starszego syna swego, IStoletniego Arkadiusa, przeznaczył Teodozy dziedzicem państwa wschodniego, bizantyńskiego czyli greckiego, młodszego zaś, lltoletniego Honoriusa, panem zachodniego czyli łacińskiego cesarstwa. Młodociani mo- 395 narchowie, wychowańcy duchownych, celowali wprawdzie poboż- do nością, lecz nigdy nie zdołali wzbić się do samodzielności w rządach i w tych od dworzan swych pozostali zawisłymi. Biegły mąż stanu i dzielny wódz Wandal Stylicho zawiadywał częścią Honoriusa, a zacho-Rufin rodem Gal, były prefekt wschodu za panowania Teodozego, zarządzał cesarstwem bizantyńskiem w imieniu Arkadiusa. Obaj za- do wiadowcy baczyli przedewszystkiem na pomnożenie własnego u 423 dworu znaczenia i dążyli do połączenia węzłem małżeństwa córek swych z młodocianymi cesarzami. Alić dworzanin Eu tropi us zniweczył plany Rufina, nakłaniając Arkadiusa do małżeństwa z Eudo-xyą, córką frankońskiego wodza w służbie cesarskiej. Równocześnie

Arka-

dius na

wscho

dzie

408.

Hono-rius na

dzie

Eutro-

pius.

poczęli znów Gotowie pustoszyć dzielnice cesarstwa. Al ary k, następca Atauaryka, niepokoił na ich czele ziemie greckie, zaczem Styl ich o, pragnąc i na wschodzie przewagę wpływu swego ustalić, nieproszon wyszedł na ich spotkanie. Zawistny jednak znaczeniu jego Rufin odprawił go w imieniu pana swego i zażądał dla Arka-diusa części wyprowadzonych do boju legionów, które przedtem pod Teodozym służyły. Stylicho posłał mu żądane wojsk oddziały, lecz potajemnie łączył się z jego nieprzyjaciółmi na dworze bizantyńskim. Eutropius i Got G a i n a s, naczelnik przysłanego Arkadiusowi od Sty lichy hufca najemników, sprzysięgli się na życie Rufina

Alaryk.

Oainas.

395.    i podburzyli żołnierzy do zamordowania go podczas przeglądu wojska ; poczem Eutropius został pierwszym cesarstwa wschodniego ministrem. Gotowie ponieśli tymczasem pożogę do Grecy i, wkroczyli przez Istni do Peloponezu, zdobyli Korynt, Argos, Spartę i cały półwysep, zkąd na nawach swych Italii nawet pogrozili. Natenczas przeprawił się Sty 1 icho do Peloponezu, okolił zastępami swemi hufce Alaryka i zamknął go w Arkady i. W jaki sposób Ala-ryk wydobył się z tej matni, nie doniosły nam dzieje. Zaniechał on wszelako zamiaru wyprawy italskiej i poprowadził Gotów swych do Illyryi, gdzie za sprawą Eutropiusa, pragnącego przezeń skru-

396.    szyć potęgę Stylichy, naczelnikiem tejże prefektury od dworu bizantyńskiego był mianowany. Gai nas tymczasem pracował nad obaleniem nienawistnego sobie Eutropiusa. Gdy tedy osiedleni w północnej Azyi Alanowie powierzone obronie swej ziemie łupić i pustoszyć poczęli, a wysłane przeciw nim wojska bizantyńskie przewadze ich uległy, wzbraniał się Gainas przeciw nim wyruszyć, jeśli Eutropius przy władzy pozostanie. Jakoż wskutek zama-

399. chu tego Eutropius został zaraz z urzędu złożony i wygnany, a wkońcu nawet stracony. Aliści ster rządu dostał się w ręce ce-sarzowy Eudoxyi, a omylony w nadziejach swych Gainas połączył się z Alanami ku uciemiężeniu mieszkańców Małej-Azyi i poniósł nawet grozę do stolicy. Ucisnieni Grekowie zerwali się przeciw niemu do boju i wymordowali 7000 Gotów. Gainas cofnął się ku Dunajowi i tam od Hunów był zamordowany.

Królestwo perskie.

Sa

por II.

Jezdo

420.

Państwo nowo - perskie, które już w powstaniu swem z początkiem wieku zeszłego niebezpiecznym cesarstwa rzymskiego okazało się sąsiadem, miało w wieku tym w osobie Sapora ligo dzielnego i nader przedsiębiorczego monarchę. Dostąpiwsz}' pełnoletności, wytoczył Sapor, jak niegdyś Artaxerxes Iszj^ pretensye do ziem ' ^ rzymskich aż po rzekę Strymon, na pograniczu Tracyi i Macedonii. qqq Konstantyn Wielki, Konstantyn ligi i cesarz Julian odparli wprawdzie jego zagony, aliści Jo wian okupił od niego pokój ods tę pieniem Persom dzielnic wschodnich z warownią Nizybis. Nie tylko z Rzymiany, lecz i z Arabami walczył Sapor szczęśliwie i szerzył nawet zdobycze swe w Tatary i i Indy a cli. Następcy jego Artaxerxes ligi, Sapor Illci, Warara-nes IVty i Jezdejerd Iszy umieli je utrzymać a nawet roz--*erd I* szerzyć. Pod panowaniem Jezdejerda, który chrześcianom sprzyjał, wiara clirześciańska poczęła się krzewić w królestwie perskiem, zkąd nawet do Indyj doszła. Pod słabymi atoli 5go wieku królami chyliło się królestwo perskie do upadku.

Zwycięztwo chrześcianstwa nad pogaństwem.

Ostatnie

chrze

ścian

prześla

dowanie.

Aczkolwiek cesarze rzymscy srodze i bez końca chrześcian prześladowali, przecież mnożyła się ich liczba, a z początkiem wieku 4go liczono już pomiędzy mieszkańcami ówczesnego cesarstwa połowę chrześcian. Obawiając się znaczenia ich i wzrastającej potęgi, dołożył cezar G a 1 e r i u s najusilniejszego starania, by cesarza Diokle-cyana nakłonić do nowego religii clirześciańskiej prześladowania. W nienawiści, jaką żywił wyglądem wyznawców Chrystusa, kazał on podpalić cesarski pałac w Nikomedyi, i naśladując okrutnego Nerona, zwalił winę pożaru na niewinnych chrześcian. Filozof Hierokles, namiestnik Bitynii, napisał nawet złośliwą o chrześcia-nacli rozprawę, w której wzywał cesarza do wydania krwawych przeciw nim wyroków. Prześladowaniedioklecyańskie było wprawdzie ostatniem, ze wszystkich atoli najsroźszem. Wymyślano wszelkiego rodzaju nieludzkie okrucieństwa i katusze, by

wyznawców Chrystusa odwieść od ich wiary; burzono i łupiono ich świątynie, palono ich święte księgi. Przychylny chrześcianom cezar Konstancy u s Chlorus nie mógł nawet w dzielnicach swych obronić ich przed zapalczywością Galeriusa i srogością drugiego Augusta Maxymiana Ile rk u la. Maxyrnian przywołał do tebańTki ^alii legion tebaliski z Egiptu, z samych clirześcian złożony, którym święty Maurycy dowodził, i naglił żołnierzy do oddawania czci bożyszczom i mordowania clirześcian. Działo się to w okolicy Oktodurum (dzisiejszego Martigny nad Rodanem w Szwaj -caryi), gdzie później św. Zygmunt, król Burgundów, klasztor św. Maurycego zbudował. Znani z męztwa legionu tego żołnierze i wódz ich Maurycy przedstawiali cesarzowi, iż jako clirześcianie nie zdołaliby usprawiedliwić się przed Bogiem z popełnionego na spółwyznawcach zabójstwa i że raczej , nie podniósłszy oręża przeciw cesarzowi, umrzeć wolą wraz z mordowanymi braćmi niźli skażone grzechem wieść życie. Dwakroć kazał ich dziesiątkować srogi Maxymian, a gdy jeszcze wahali się wypełnić jego rozkazów, otoczyły ich i wpień wycięły inne legiony. To okrutne prześladowanie trwało aż do śmierci Galeriusa, miało atoli już położyć koniec srogim clirześcian katuszom; jakoż najzawziętszy clirześcian nieprzyjaciel, cesarz Ga-lerius, przekonany wkoiicu , iż wszelkie prześladowania i zamiary wytępienia chrześciaiistwa nie osięgły zamierzonego celu, a nadto w czasie swej ciężkiej ostatniej choroby wyrzutami sumienia dręczony, odwołał przed zgonem wydane przeciw chrześcianom krwawe edykta. Zupełne atoli nad chrześciaiistwem zwycięztwo odniosła reli-gia chrzęściańska następnego roku przez Konstantyna Wielkiego. Gdy bowiem cesarz ten wyszedł na spotkanie spółrządcy M a x e n c y u s a, obaczył on na niebie ognisty krzyż z temi słowy : st toutm riza (# n MM o c Signo vinces), które mu pod onym znakiem zwycięztwo obiecywały. I zaiste pokonał Konstantyn 312. przeciwnika swego na moście milwijskim (Ponte molle) pod Rzymem, gdzie Maxencyus na ucieczce w Tybrze utonął. Odtąd ozdobił Konstantyn wojenną armii swej chorągiew (Labarum) i tarcze swych wojowników znakiem krzyża świętego, zapewnił chrześcianom wolność wyznania, zwrócił im zabrane kościoły i dobra, nadał duchowieństwu władzę sądowniczą nawet w rzeczach świeckich, uwolnił go od ciężarów publicznych i zamienił wiarę chrześciańską śwen”e‘w panującą całego cesarstwa religią. Matka jego św. Helena wywierała wielki wpływ na cesarza i zasłużyła się wielce około krzewienia swej wiary. Z pomiędzy licznych kościołów, staraniem jej

311.

Zwycięz

two

clirze-

ściań-

stwa.

powstałych, najsłynniejszy jest kościół Grobu świętego w Jerozolimie. Sw. Helena znalazła bowiem na górzeKalwaryi krzyż zba- 326. wiciela i na miejscu onem kazała wznieść spaniała świątynię. Odtąd nie prześladowano już chrześcian tylko u Persów i w afrykańskiem Wandalów królestwie. Wprawdzie ścigał ich jeszcze Julian O d-szczepieniec swemi dekratami a głównie bronią szyderstwa;Apostata' odebrał kościołowi dobra ziemskie, zakazał sądom przyjmować zażalenia od chrześcian, zamknął wszystkie szkoły chrześciańskie i ze wszech stron zwołał Żydów do Jerozolimy, gdzie świątynię salomońską odbubować mieli. Chciał on przeto poddać w w wątpliwość przepowiednię Chrystusa, iż z kościoła tego nie zostanie kamień na kamieniu, i w ten sposób urągać się z jego proroctwa.

Julian

Ale trzęsienie ziemi zniweczyło zamiary cesarza. To atoli ujemne religii chrześciańskiej prześladowanie szkodziło nierównie więcej cesarzowi samemu niżeli chrześciaństwu; a z końcem wieku tego stanął już kościół chrześciański tak wysoko w obec władzy świeckiej, iż cesarz Teodozy Wielki ukorzył się przed wyrokiem św. Ambrożego i skruszony poddał się nałożonej sobie pokucie.

Konstan-

Donaty-

Arya-

nie.

Powsze

chny so-

Acz cesarz Konstantyn Wielki wysokie około chrześciańskiego kościoła położył zasługi, przecież zarzucają mu i słusznie, iż za nadto mieszał się w sprawy tyna religijne, przezco podniósł tylko spory dogmatyczne. Gdy Cecy li an , biskup czynno-Kartaginy, przez tradytora na godność tę został wyświęcony, oświadczył się ^ numidyjski biskup Donatus przeciw jego ordynacyi i dał początek nazwanej po sobie sekcie Donatystów, która podobnie jak Nowacyanie jedynie za pośrednictwem nowego chrztu przyjmowała na łono kościoła odszczepieńców lub ści. wykluczonych. Konstantyn, pragnąc spór ten załatwić, przedłożył go rozwadze papieża i złożonego z biskupów italskich synodu. Ale donatyści nie poddali się papiezkiemu wyrokowi, przezco dali powód do krwawych sporów religijnych. Powstała ztąd długoletnia wojna w Numidyi i Maurytanii, niezakończona aż w sto lat później t kiedy Wandalowie północną opanowali Afrykę. Równocześnie wybuchła waśń dogmatyczna między alexandryj skim presbi-trem Ariusem i Alexandrem, biskupem Alexandryi. Arius utrzymywał błędnę zasadę wiary, jakoby Syn boży nie był równą Ojcu istotą i stworzon był w czasie ,z wolnej Boga woli. Krom tego nie ustalono jeszcze naonczas pewnego prawidła względem obliczania czasu świąt wielkanocnych, a z przyczyny sporu z donatystami poczęto rozbierać dogma o chrzcie św. Zaczem cesarz Konstantyn, niezdoławsz}’⁻ sam przyprowadzić heretyków do zgody , zwołał powszechne zgromadzenie kościelne do Nicei w Bi ty ni i, na którem ustanowiono dogma chrztu, przyjęto zasadę obliczania czasu świąt wielkanocnych bor ni-i uchwalono chrześciańskie w3Tznanie wiary, a naukę Ariusa potępiono ceJski-jako kacerską. Arius wygnany był do Illyryi, gdzie licznych kacerstwa 325. swego znalazł zwolenników, i ułożył tamże nowe wyznanie wiary, które cesarzowi przesłał. Konstantyn, który wyznanie to znajdował zgodnem z uchwałami powszechnego soboru, zażądał by znów Ariusa na łono kościoła przyjęto⁻, aliści

Atanazy. A t a n a z y, następca Alexandra w pasterstwie Alexandryi, który na synodzie nicejskim gorącą słowa swego wymową najwięcej przyczynił się był do potępienia hei’ezyi aryańskiej (zkąd też wyznanie nicejskie atanazyańskiem nazywano), nie chciał go cierpieć w swoim kościele i wolał, obarczon gniewem cesarskim, pójść 336. do Galii na wygnanie. Arius przywołany do Konstantynopola, umarł tamże wkrótce po swem przybyciu. Pod panowaniem Konstancyusa i Walensa Rozsze- miał aryanizm nawet na tronie swych zwolenników. W połowie wieku tego do-rzenie szedł on do Gotów, a później i do innych ludów germańskich. Powiodło się wszakże cesarzowi Teodozemu Wielkiemu zapewmić religii prawowiernej panowanie w rzymskiem cesarstwie.

arya-

nizmu.

Ulftlas.

Pierwszym Gotów biskupem był Ul fi las, ur. około 318 między Gotami nad dolnym Dunajem z rodziców pochodzenia kappadockiego, um. 388 w Konstantynopolu, dokąd dla obrony aryanizmu był przybył. W roku 348 został on biskupem Gotów, kazał i pisał w języku greckim, łacińskim i gockim, i zasłynął z przekładu biblii na tenże ostatni język, ukształciwszy na ten cel runiczne Germanów pismo przy pomocy alfabetu greckiego. Był on pierwszy, który starych Germanów mowę zastosował do obszerniejszego wykładu piśmiennego. Dieło jego jest n aj d awn i ej szy m pomnikiem mowy ger m a ńsk o-g o ck i ej, przechowało się atoli jedynie w urywkach rękopiśmiennych z 5go i 6go wieku. Zachowany w Pradze , później (1648) w Upsali, tak zwany rękopism srebrny (Codex cirgenteus) jest z nich najsłynniejszy.

Greccy

Pomiędzy greckimi wieku tego ojcami kościoła zasłynęli trzej ojcowie wjelCy mężowie: Euzebius, Atanazy i Chryzostom, obok

których Bazyli Wielki i Grzegorz Nazyancki szczytne zajmują miejsce.

kościoła.

Euzebi.

Atanazy.

Jan 2J'o-

tousty. Chryzostom t. j. Złoto u s ty, głównie z swej wymowy. Urodził on się 347 w

Euzebius z Cezarei palestyńskiej, gdzie sie urodził i jako biskup miasta tego (340) umarł, uważan jest za ojca dziejów chrześciaństwa i stanowił dla wieków średnich główne źródło powszechnej chronologii i historyk Był on jednym z najuczeńszycli ojców kościoła starożytności i napisał dzieje clirześciańskiego kościoła w lOciu księgach, czerpane z archiwów i wielu dzieł innych. Dzieło to jest głównem źródłem do liistoryi chrześciaństwa w wiekach pierwszych, i ztąd szczególniej zasługuje na uwagę, iż zamiast dawniejszej dążności filozoficznej nadało dziejopisarstwu teologiczny charakter. Prócz tego pisał Euzebi Kronikę powszechną i teologiczną rozprawę pod nazwą Pr ceparatio evangelica (przygotowanie ewangeliczne), w której boską chrześciaństwa mądrość mieni być najpiękniejszą z wszystkich filozofij. Ró-wiennik jego Atanazy, słynny obrońca wiary przeciw herezyi Ariusa, wiódł na biskupstwie alexandryjskiem obfite w przygody życie. Pięćkroć z pasterstwa złożony i z kraju wygnany, musiał on zdała od swoich przebywać miedzy obcymi, lub na puszczy szukać schronienia, a razu jednego nawet ukrywać się przed aryanami w grobie ojca swego. Podczas 46ciu lat swego pasterstwa przepędził on 20 lat na wygnaniu, na którem dzieła swe pisał. Pisma jego trudnią się poczęści kato-lickiemi dogmy (O jedności Trójcy...) poczęści liistoryą kościelną i zale-373. ceJ^ SE nie tylko głęboką nauką w przedmiocie filozofii ale nadto jasnym wykładem. Atanazy umarł na swem w Alexandryi pasterstwie. Po nim zasłynął Jan

sarza,

Antiochii i kształcił się na prawnika; porzucił atoli świat, by w szacie pokutnej za pomocą postów, modłów i czuwania przytłumić wszelaką w sobie namiętność, i udał się do samotnej ustronnej jaskini, w której dwa lata przeżył, nie-położywszy się nawet. Biskup Antiochii powołał go do siebie na dyakona i kaznodzieję, a Jan Złotousty zasłynął niebawem tak dalece z wymowy, iż nawet żydzi, poganie i heretycy kazań jego chętnie słuchali. Cesarz Ark a di u s przywołał go do Konstantynopola i mianował biskupem greckiej stolicy. Atoli cesarzowa E u d o x y a, której niesprawiedliwości i ucisk publicznie był ganił, sprawiła u ce-iż go złożył z pasterstwa i do Pontu wygnał. Tam też umarł 407 Jan Zło-

tousty. Żywość jego słowa i szczególny dar porywania umysłów zapewnia mu pod względem krasomowstwa pierwsze miejsce między ojcami kościoła , a jasność i wzniosłość pism jego stawia go na równi z najsłynniejszymi Grecyi pisarzami.

cki.

Bazyli Wielki z Cezarei kappadockiej (f 379) założył w skłonności swej Bazyli do bogomyślnego życia (357) klasztor w puszczy kappadockiej nad Irysem i dla Wielki, mnichów swych ustanowił śluby posłuszeństwa, czystości i obostwa, przyjęte później od wszystkich zakonników, zwłaszcza na wschodzie. Rówiennik jego i przyjaciel Grzegorz Nazyancki, który z nim przez lat kilka przebywał Grzegorz na puszczy, bronił gorliwie czystości wiary przeciw aryanom. Cesarz Teodozy wy- Nazyan-niósł go na biskupstwo Konstantynopolitańskie, z którego wszakże Grzegorz nieza-bawem przeciwnikom swym ustąpić musiał, poczem znów do pustyni powrócił.

Pisał on poezye chrześciańskie, między któremi drama, przedstawiające mękę Chrystusową, jako wzór podobnych poezyj w wiekach średnich na szczególniejszą zasługuje uwagę. Grzegorz jest właściwym założycielem poezyi klasztornej.

ojcowie

kościoła.

Św. Ambroży i Hieronim są najsłynniejszymi wieku tego Łacińscy łacińskimi ojcami kościoła.

Hiero-

niin.

Dzieckiem jeszcze miał Ambroży wróżbę nader szczęśliwą. Gd)r bowiem Ambro, dnia jednego zasnął był na podwórzu rodzicielskiego zamku w Galii, gdzie ojciec źy-jego urząd namiestnika piastował, okrył rój pszczół twarz jego. Pszczoły wlatywały do ust jego i znów unosiły się w powietrze, najmniejszej nieuczyniwszy mu krzywdy. Troskliwy o jego wychowanie ojciec przeznaczył mu zawód prawniczy, a cesarz Walentynian mianował go namiestnikiem w zachodniej Italii-wyższej. Tam zjednał sobie Ambroży łagodnem i oględnem postępowaniem do tego stopnia przywiązanie ludności, iż go tak katolicy jak aryanie biskupem Medyolanu okrzyknęli. Alić Ambroży wahał się przyjąć tę godność i uszedł w nocy do Pawii. sądząc atoli, że już stanął u celu, ujrzał się zdziwiony u bram Medyolanu. Ambroży poczytał to za skazówkę nieba, przyjął chrzest i na pasterstwie swem , występując zawsze w obronie uciśnionych, zwłaszcza ludu przeciw nadużyciom rządu, był przedmiotem powszechnego uwielbienia. Nader ważne są jego czynności pod względem muzyki kościelnej. Wykształcił on śpiew kościelny i sam składał nabożne pienia i hymny, które później służyły za wzór poezyi kościelnej na zachodzie Jemu przjrpisują układ słynnej pieśni „Te Deum” czyli tak zwanej pieśni pochwalnej Ambroży ańskiej. Są jednak, którzy pieśń tę mienią być późniejszym o sto lat utworem. — Św. Hieronim, przyjąwszy chrzest w Rzymie, wiódł życie bogomyślne , i jako pustelnik przepędził lat cztery w puszczy syryjskiej. Wyświęcony później na presbitra Antiochii, udał on się do Konstantyno-

Arno

bius.

Laktan-

cyus.

pola, by tamże słuchać nauk Grzegorza Nazyan ck iego, greckiego ojca kościoła i biskupa greckiej stolicy. Zasłynął bowiem naonczas Grzegorz z gorliwości swej przeciwaryańskiej, zkąd go też teologiem nazywano. Później nauczał Hieronim w Rzymie, gdzie wiele znamienitych Rzymianek zakonnemu pozyskał życiu. Jedna z nich, Paula, założyła pospół z nim klasztor w pobliżu miasteczka Bet-leem, w którym Hieronim aż do śmierci (o. 420) przebywał. — Obok tycli dwu najznamienitszych wieku 4go łacińskich Ojców kościoła zasługują na uwagę Afrykanin Arnobius i uczeń jego Lak tan cyus, któremu Konstantyn Wielki poru-czył wychowanie swego najstarszego syna. Obaj zastosowywali nauki swe do pojęcia ludu , a w pismach , naśladowanych według Cycerona , starali się zwracać uwagę ukształconych Rzymian na chrzęściaństwo.

Początków życia klasztornego i pustelniczego szukać

Życie

yusŁei- należy w pomilowaniu samotności i unikaniu świata

nicze i klas z. torne.

zepsutego. Ludzie pobożni, pragnąc stanąć na takim stopniu doskonałości, do jakiej własnemi wznieść się można siły, usiłując zrzucić pęta ziemskości i żyć jedynie dla Boga, przytłumić w sobie trzy naj-zgubniejsze namiętności: chciwość, pychę i rozkosze ziem skie, a w miejscu ich postawić wzorem swego postępowania i życia zadaniem trzy piękne cnoty: dobrowolnego ubóstwa, posłuszeństwa i zupełnego zaprzania się świata, szukali samotności , ażeby w niej tern bezpieczniej wytrwać mogli w tak wzniosłych zamiarach. Wszakże i prześladowania chrześcian przyczyniły się nie mało do życia pustelniczego i klasztornego. I tak św. Paweł z Teb afrykańskich schronił się podczas prześladowania decyańskiego do samotnej jaskini, w której długo w największym żył niedostatku. Jego to nazywają pierwszym chrześciariskim pustelnikiem, eremitą czyli a n a chor et ą. Podobneż życie wiódł poważany wysoce od Konstantyna i innych cesarzów św. Antoni Antoni, wraz z innymi pustelnikami, którzy w pewnych godzinach zbierali się na modlitwę, i umarł na puszczy przeżywszy 105 lat wieku. Uczeń jego św. Pach o miu s udał się na ustronne Nilu ostrowie i tam zgromadził znaczną ilość pustelników do spólnego powściągliwego życia w domach utwierdzonych, z oddzielnemi dla pojedynczych pustelników celami. Zgromadzenia takie nazywano u Greków cenobiarhi czyli mo-nasterami, u Łacinników klaustrami, zkąd powstał polski wyraz kia-tury. s z torów, a mieszkańcy cel pojedynczych zwani byli monachami czyli mnichami. Kilku mnichom przewodniczył prior (przeor), całemu klasztorowi lub zakonowi cibbas (op at, oj ciec). Niezabawem rozszerzyły się zakłady klasztorne po Egipcie, Palestynie i Syryi, a nawet po zachodnich cesarstwa dzielnicach, nie tylko w ustronnych zaciszach ale także w miastach, gdzie wszakże mnisi surową k 1 a u-

Św.

Paweł'.

Św.

Św.

Paelio-

mius.

Klosz-

Poeci 1 chrzęści- | ańscy.

z u r ą od innych mieszkańców miejsca oddzielali się. Obok zakonów męzkich powstały tez i panieńskie. Zrazu nie byli mnisi kapłanami i nie mieli nawet stałej reguły życia; musieli tylko ślubować bez-żenność, jako konieczny klasztornego życia warunek, i nie mogli się wyłączać od przepisanych ćwiczeń religijnych i umiarkowanego życia. Przy tern trudnili się ogrodnictwem, rolnictwem i wszelkiego rodzaju ręcznemi roboty, przeznaczając część owocu swej pracy na skromne klasztoru utrzymanie, resztę zaś na jałmużny ubogim. Lubo atoli t(p dobrowolne mnichów zaprzanie się świata wielkie obu-dzać musi podziwienie, nic można wszakże zaprzeczyć, iż popadłszy w przesadę, zwłaszcza u marzycielskich wschodu mieszkańców, niejednego nadużycia stało się powodem.

Pomiędzy chrześciańskimi 4go wieku poetami odznaczyli się A p o 11 i n a r o w i e i Prudencyus.

Apollinary Młodszy, biskup Laodycei w Syryi, gorliwy przeciwnik Apoliina-aryanizmu, pisał wraz z ojcem swym Apollinarym Starszym poezye rowie, chrześciańskie. Było to w czasie panowania Juliana, który zakazał był chrześcianom udzielania nauk w literaturze greckiej. Ztąd Apollinarowie napisać mieli kilka utworów bohaterskich i tragedyj, osnutych na dziejach starego zakonu.

Pruden

cyus.

Atoli z pism tych, ulubionych naonczas, nie doszło nas żadne. Młodszy ich rówien-nik Hiszpan Prudencyus ułożył znaczną ilość pień nabożnych po wielkiej części ku chwale męczenników.

nius.

Najsłynniejszym 4go wieku poetą był Auzonius z Bur dygali (Bordeaux), Auzo-snać także clirześcianin, sądząc po stanowisku jego pod panowaniem cesarzy Wa-lentyniana i Gracyana. Walentynian bowiem powierzył mu wychowanie syna swego Gracyana i mianował go prefektem gwardyi przybocznej, a wdzięczny Gracy a n wyniósł go na godność prokonsula Galii, do których to zaszczytów poganie nie mieli już w onym czasie przystępu. Auzonius pisał poezye epigrammaty-czne, sielanki, listy wierszem i panegiryk na Gracyana, poclilebstwy przepełniony. Jego sprosne poniekąd dzieła przełożono w wieku 18tym na język francuzki, a sielankę Mo z ellę także na niemiecki.

Literatura pogańska.

Sofisty-

Przeciw powstającej świeżo literaturze chrześciańskiej, podniosła obumierająca literatura pogańska walkę rozpaczliwą, której ka-przewodniczyli cesarz Julian Odszczepieniec i filozof Liban ius, dwaj najsłynniejsi ostatniej starożytności sofiści.

Julian

stata.

Pisma Juliana, z których poezye i wymierzone przeciw chrześcianom sofismy po największej części zaginęły, rozpadają się na tak zwane mowy, w Apo-których jednak sofistyczne rozwijał pomysły, na satyry, naśladowane według Lucyana, i listy, pisane do swych przyjaciół lub do całych stowarzyszeń. Między

temi ostatniemi celuje skromnością list do Ateńczyków, pisany z okazyi oderwania się od Konstancyusa. Chwalebnem jest ubieganie się Juliana o naukową i literacką sławę, którą, niezaślepion swem Wysokiem stanowiskiem, cenił wyżej blasku monarszego 5 aliści żarliwość jego w wskrzeszeniu strupieszałego pogaństwa była zupełnie przewrotną. Mimo głębokiego wykształcenia, dowcipu i talentu nie był Julian wolen od obłędów wieku swego, i pragnął zniszczałą p 0-gan religią ożywić marzycielstwem. Sądził on, że sofismatami podkopie wzrosłą już do potęgi religią clirześciańską, niepomny, iż jego marzycielska filozofia podobnych tylko jemu sofistów zająć mogła a dla życia pozostać musiała niepłodną; gdy tymczasem clarześciaństwo, przystępne przyrodzonemu każdego człowieka zmysłowi , zbawiennemi zakony miłości, które głosiło, do każdego serca przemówić musiało. Sam nawet Julian, nie wiedząc, hołdował chrześciaństwu,

Liba- gdy zalecał poganom zakłady chrześciańskiej miłości. Rówiennik jego Libanius nius.

z Antyochii syryjskiej nauczał w Konstantynopolu, Nikomedyi i w swem rodzin-nem mieście, i zostawił liczne pisma solistycznej i retorycznej treści. Był on nadzwyczaj czynny w krzewieniu greckiej oświaty i miał licznych uczniów po wszystkich cesarstwa dzielnicach. Libanius sądził, iż dawnych Greków umiejętności zdołają ożywić upadłego ducha pogaństwa; sam atoli jeszcze widzieć musiał, jak nowe clirystyanizmu zasady nad starą umiejętnością górować poczęły, i o zu-pełnem nadziei swych zawiedzeniu poniósł przekonanie do grobu.

Kraso-

mow-

stwo.

chus.

Między łacińskimi upadającego pogaństwa pisarzami odznaczył się w wieku tym krasomówca Symmachus. Był on jednym z ostatnich obrońców pogań-Symma stwa i umarł w pierwszych latach 5go stólecia, zaszczycon za życia kilką znamie-nitemi godnościami a nawet konsulatem. Gdy cesarz Gracyan w skutek surowych przeciw wielobożności pogańskiej rozporządzeń kazał wynieść ołtarz Wiktoryi z kuryi rzymskiego senatu, błagał go Symmachus w imieniu sędziwych senatorów i odwiecznej Romy, by nie znieważał bogini zwycięztwa, pod której tarczą Rzymianie cały świat byli zdobyli. Wszakże prośby jego przebrzmiały głucho; inny albowiem już duch ożywiał natenczas większą część mieszkańców Rzymu. Z mów Symmacba doszły nas tylko ułomki. Listy jego, naśladowane według Pli-niusa Młodszego, są ważne dla dziejów onego czasu.

Dziejopi

sarstwo.

W dziejopisarstwie stanął w wieku tym przed innymi Ammian Marcellin, Grek rodem, który wszakże po łacinie pisał. Jego „dzieje rzymskie” objęły okres od roku 91go do 378go, nie doszły nas atoli jedno w ułomkach

Ara.Mar- ostatnich dziesięcioleci. Ammian Marcellin usiłował naśladować Tacyta, i powsta-cellin.

wał z zapałem na panujące obyczajów skażenie. Język jego jest wprawdzie nieco ociężały, natomiast celuje dzieło jego dokładnością przedstawienia i prawdy pomi-fowaniem. Rówiennik jego Eu trop i us epistolograf cesarza Konstantyna, napisał później niezłą łaciną wielce rozpowszechniony krótki rys dziejów rzymskich od założenia miasta aż do czasów cesarza Walensa, przeznaczony, jak się zdaje5 dla użytku szkoły.

Umnictwo piękne.

Dobiwszy się jedynowładztwa , pracował Konstantyn Wielki nad oddaleniem licznych niebezpieczeństw, grożących już od dawna cesarstwu. Podniósł on i umocnił powagę tronu, zmniejszył władzę organów rządowych, oddzieliwszy ściśle administracyą cywilną od wojskowej, skruszył potęgę pretoryanów, w których miejsce przyboczną ustanowił gwardyą czyli tak zwaną straż domową i protekcyjną (domestici et protectores) , z wyższą wprawdzie płacą, ale tronowi wiernie przywiązaną, bo zupełne od niego zawisłą, i postanowił nako-niec dla zniweczenia przeważnego wpływu odwiecznej cesarstwa stolicy nowe zbudować miast o, którego okazałość stary Rzym nawet miała przyćmić i na równi go z innemi miasty postawić. Głównie atoli obiecywał sobie Konstantyn łatwiejsze nowej formy rządu ze wzniesieniem nowej stolicy przeprowadzenie. Zrazu stanąć miała nowa cesarstwa stolica w Azyi-małej , tam gdzie przed wieki słynna wznosiła się Troja. Już w celu tym czyniono przygotowania, gdy cesarz nagle zamiar swój odmienił i położone korzystniej starożytne Bizancyum na przyszłą rezydencyą przeznaczył. Budowa nowej stolicy i jej przyozdobienie pomnikami sztuki postępowały tak szybko, że już 330 do jej poświęcenia przystąpiono. Konstantyn sprowadził tam niektóre znamienite rodziny i-zymskie, zaszczycił je dostojeństwy i utworzył sobie z nich zawisłą jedynie od tronu arystokracyą. Nowa stolica liczyła zarazem kilka chrześciańskich świątyń, między któremi najważniejszą była świątynia pokoju, przeznaczona zrazu na groby cesarskie. Konstancyus powiększył ją i świętej Zofii poświęcił.

Bazyliki

Pierwsi clirześcianie zgromadzali się na nabożeństwo w czasie prześladowań w tak zwanych katakombacli w okolicach Rzymu, Neapolu i po innych miejscach Italii. Katakomby były to podziemne chodniki i sklepienia, pierwotnie snąć łomy kamienia i skaliste jaskinie, z których później za pomocą rozszerzenia i dodanych ozdób powstały groby kościelne. W tych podziemnych bowiem przybytkach grzebali także clirześcianie zmarłych, zwłaszcza inęczeników, ztąd też chętnie nad niemi stawiano później kościoły. Konstantyn wyprowadził clirześciaństwo z katakomb, a wszędzie wznosiły się chrześcianskie kościoły, z któremi też nowy styl budownictwa powstał. Wziął on początek z upadłego już naonezas budownictwa rzymskiego i już w zawiązkach rozpadł się na styl naśladujący bazyliki, nazwany także łacińskim czyli romańskim, bo głównie krzewił się w Rzymie i w zachodnich dzielnicach, i na styl nowogrecki czyli bizantyński, zakwitły w Konstantynopolu i na Wschodzie. Bazylikami nazywano one budowle publiczne, w których dawni Grecy i Rzymianie dla załatwiania stosunków handlowych i spraw cywilnych rozstrzygania zgromadzali się. Wzniesione zwykle w kształcie podłużnego czworokątu, miały bazyliki po bokach kolumny i galerye a u kończyn tychże trybunał w formie półkola, z którego archon czyli basilcus (ztąd nazwa) sądom przewodniczył. Okok archonta zasiadali sędziowie. Bazyliki posłużyły pierwszym chrześcianom za wzór nowych kościołów. Liczne też dawniejsze bazyliki zamienione zostały w świątynie chrześciariskie. Najdawniejsze bazyliki

nie miały wieży; podniesiono tylko w nich mary nawy wewnętrznej wyżej nad uboczne, zaopatrzono je oknami w łuki pół’kolnę i zakończono Styl bi- szczytem. Budowane w sty 1 u bizantyńskim kościoły wznosiły się na pod-zantyń- stawie czworokątnej, często także okrąkłej lub wielokątnej i wszystkie kończyły się sklepieniem czyli kopułą, czem się od kościołów stylu łacińskiego znamiennie różniły.

ski.

W ogóle upadła była sztuka w wieku Konstantyna Wielkiego bardzo głęboko. Dowodem tego, iż łuk tryumfalny, wzniesiony Konstantynowi z woli senatu i ludu po słynnem nad Maxencyusem zwycięztwie, zestawiono ze szczątków innych tryumfalnych łuków i ozdobiono go rzeźbami innych pomników. Nieliczne płaskorzeźby, do zwycięztw Konstantyna odnoszące się, stoją daleko niżej od dawniejszych pod względem kompozycyi i wykonania.

Dzwony.

Z budową kościołów zostaje w związku zaprowadzenie dzwonów celem zgromadzania wiernych na nabożeństwo. Wynalezienie ich przypisują biskupowi Paulinowi z Noli w Kampanii (ztąd nazwy ich łacińskie campana i nola). Paulin miał je wynaleźć z końcem 4go lub na początku 5go wieku; złotych atoli i innych dzwonków używano już w wysokiej starożytności. Dzwony upowszechniły się dopiero w późniejszych wiekach średnich. Gdy KI o tar ligi, król Franków, (610) obiegł miasto Senonów (Sens nad Yonną), uderzyli oblężeni w dzwony i tak go hukiem ich zatrworzyli, iż od oblężenia odstąpił.

Rzut oka ogólny.

Największa myśl wieku IVgo przebija się w walce umierającego pogaństwa ze zwycięzkiem chrześciaństwem. Z Konstantynem Wielkim doszła religia chrześciańska do tronu, a polityczne pogan życie gasło coraz widoczniej. Mieli jednakże poganie swą literaturę, świadka ich dawnej wielkości, i zakłady publicznego wychowania, w których jedynie czerpać można było starożytną oświatę. W tych drogocennych zabytkach wysokiej starożytności spoczywały ostatnie podpory omdlałego pogaństwa; nie dziw więc iż zwolennicy jego, gdy już użyta przeciw clirześcianom przemoc do celu ich nie doprowadziła, starali się d u chową bronią ocalić wyobrażenia pogańskie od zupełnej zaguby. Ztąd też pielęgnowali poganie najtroskliwiej starożytną umiejętność i zakłady w których ją wykładano. Między temi zakwitła szczególniej wyższa szkoła ateńska, jako ognisko oświaty, do którego z dalekich stron cesarstwa zbiegała się ciekawa nauk młodzież i uczeni zewsząd mężowie. Tam bowiem można było i wiedzę swą wzbogacić i podziwiać uczone zapasy ubiegających się o posady nauczycielskie kandydatów. Od dawna atoli uleciał już był z grona podobnych zgromadzeń wzniosły duch starożytnych i prawdziwa umiejętność. Nie chodziło też o nią tamoczesnym uczonym, nazywanym zwykle s o-fistami, bo ci jedynie o gładkość i potoczystość wyrazu i o dyalektyczną łatwość ubiegali się. Usiłowania ich,, dążące do pokrzepienia upadającej religii pogańskiej za pomocą wykazywania jej mis ty czno-fi łozo f i cz n e go znaczenia były fdozofią zwodniczą, której nawet wszechwładny Julian Odszczepieniec i uczony Libanius nie zdołali zapewnić wziętości. Tymczasem wzrastało znaczenie chrześciaństwa z dniem każdym i wzbiło się mocą ducha swego do tak wysokiej potęgi, iż najwięksi nawet monarchowie , jak Teodozy Wielki, w pokorze poddawali się wyrokom biskupim. Biskupi występowali w obronie uciśnionych przeciw tyraństwu możnych i byli, jak św. Ambroży w Medyolanie i św. Jan Złotousty w Konstantynopolu prawdziwymi orędownikami ludu. W ten sposób rozwijała się hierarchia chrześciańska w zbawienną dla ludzkości potęgę , w której moc zwolna i państwa popadły.

Obok tej duchowej walki pogaństwa z clirześciaństwem, podział państwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie, o którym już wyżej przy geografii mowa była, jest pod względem politycznym najobfitszem w skutki 4go wieku zdarzeniem.

\r\=^

@f>

L/

Wiek piąty po Chrystusie

©*3

Boczniki.

Ga i nas, naczelnik wojsk gockich w służbie bizantjń-skiej, zapragną! władzy cesarskiej. Ale Bizantynie po-401. wstali przeciw niemu i zmusili go do ustąpienia z Konstantynopola. Gainas nie oparł się aż o Dunaj, gdzie go Hunowie zabili.

Al aryk, wódz Wizygotów, wyruszył z Illyryi na Rzy-403. mian zachodnich, porażon atoli od Stylichy pod Pollen-cyą i Weroną, wziął się do odwrotu.

Stylicho osaczył i wyniszczył pod F 1 o r e n c y ą

406.    czerii germańskich barbarzyńców, którą Rada-gais, podwładny przedtem wódz Alaryka, z górnego tamże zaprowadził był Dunaju.

Germański lud Burgundów, porwany w przecliodzie od Wandalów, Swewów i Alanów, osiadł w południowo-wscho-

407.    dniej Galii nad górnym i średnim Rodanem i założył tam

królestwo burgundzkie,

Pragnąc powstrzymać wzmagające się barbarzyńców najazdy, wywiódł Stylicho większą część legionów z dzielnic zachodnich i wprowadził je do Italii. Galia atoli i Brytania wystawione były przezto na łup barbarzyńców. Pozostałe na zachodzie wojska okrzyknęły cesarzem 407. wodza Konstantyna (III). Stylicho zamierzał właśnie

wyjść na jego spotkanie, gdy nowy napad A1 a r y k a na Italią zamiary jego zniweczył.

Zgon greckiego ojca kościoła Jana Chryzostoma t.j. Zło- 407. toustego, należącego pod względem swej zbawiennej działalności po największej części do 4go wieku.

Olimpius, faworyt cezarza, i wódz Sarus spotwarzyli podstępnie Stylichę przed Honoriusem, tak iż cesarz tego 408. dzielnego wodza i prawdziwego zbawcę Rzymu stracić rozkazał.

408.

408.

409.

To też bez oporu wtargnął Alaryk do Italii, okolił Rzym i nie odstąpił od oblężenia, aż mu senat 5000 funtów złota i 30.000 funtów srebra wypłacić przyrzekł.

W tymże roku umarł Arkadius, a małoletni syn jego Teodozy ligi wstąpił po nim na tron bizantyński.

Następnego roku opuściły germańskie ludy Wandalów i Swewów tudzież Alanie, pochodzenia skyto - sarmackiego , pustoszoną od trzech lat Galią i wtargnęły do His z-p an i i.

410.

Honorius nie chciał podpisać zawartego między senatem i Wizygotami zelżywego układu, zaczem go Alaryk w Ra- 499 wennie obiegł. Ale Sarus zaczepił podstępnie Wizygotów i uwolnił Rawennę. Alaryk pomścił się za to na stolicy, zajął ją i przez trzy dni łupić rozkazał- poczem poprowadził swych Gotów do Italii-niższej, gdzie tegoż jeszcze umarł roku i w łożysku rzeki Bu zen to w pobliżu Kozencyi był pochowany.

410.

Do tegoż roku doprowadził grecki dziej opis Zozymus, żyjący w połowie wieku 5go, dzieje cesarstwa rzymskiego.

Przeciw uzurpatorowi Konstantynowi 111 m u, który się w Brytanii, Galii i Hiszpanii przy władzy utrzymał i syna swego Konstansa mianował był spółrządcą, wysłał Honorius wodza swego Konstancyusa na czele znacznej potęgi wojennej. Tenże wziął Konstantyna w niewolę i ściąć go rozkazał,

Po śmierci Alaryka objął jego dziewierz A t a u 1 f naczelne nad Wizy golami dowództwo. Ataulf wyprowadził Wi-412. zygotów z Italii - niższej do południowej Galii, gdzie jako przymierzeniec Honoriusa, którego siostrę Placydyą miał za żonę, założył nazwane po stolicy Tolozie (ToulouseJ państwo tolozańskie.

419.

Następca jego dzielny Walii a walczył szczęśliwie z 415. Alany, Wandalami i Swewy w Hiszpanii i rozprzestrzenił znacznie granice wizygockiego czyli tolozańskiego królestwa. Po Wallii nastąpił syn jego Teodoryk I.

420.

Faramond, pierwszy pomiędzy wodzami Franków, zajął stałe na lewym brzegu Renu siedziby.

Obwódka jego wizerunku mieści koguta galickiego, znamię wojenne Franków, które dziś jeszcze jest ulubionym Francuzów symbolem.

423.

Po śmierci Honoriusa wynieśli Rzymianie ministra jego Jana na cesarstwo zachodnie. Dwór atoli bizantyński, na którym słaby Teodozy ligi naprzód siostrze swej Pulcheryi a potem żonie E u d o k i i powierzył był sprawy rządowe, sprzeciwił się temu wyborowi i zdobył tron zachodni dla P1 a-cydyi, siostry Honoriusa, i dla jej siedmioletniego syna 425. Walentyniana Ulgo. Placydyą bowiem, wdowę poAtaulfie poślubił Konstancyus, pogromca Konstantyna (Ulgo), i mianowany był spółrządcą Honoriusa. Skoro tedy Hono-rius bezpotomnie umarł, wytoczyła Płacydya prawa syna swego Walentyniana do tronu rzymskiego.

. 428.

Po Faramondzie objął syn jego Kio di on naczelne nad Frankami dowództwo.

429.

Wandalowie przeprawili się pod wodzą króla Gaj-zeryka czyli Genzeryka z Hiszpanii do Afryki i założyli tamże królestwo wandalskie.

Święty Augustyn, największy i najsłynniejszy z ojców chrześciariskiego kościoła, umarł jako biskup Hippony (dziś Bony w Afryce) podczas oblężenia miasta tego przez dzikich Wandalów.

Attyla, wódz Hunów, nazwany biczem bożym, połączy! wraz z bratem swym Bieda wszystkie hordy hańskie pod swem panowaniem. Hunowie zdobyli już byli natenczas nie tylko Sarmacyą i Dacyą ale także Pan-n o n i ą.

434.

437.

Klodion, wódz Franków, znaglił cesarza Walenty-niana Ulgo do odstąpienia Frankom ziemi między Renem i M a z ą i dał przeto początek przyszłemu królestwu Franków.

440.

Leon Iy czyli Wielki, jeden z największych papieży, utrzymał i podniósł powagę katolickiego kościoła, i mądrością swą przyczynił się wiele do załatwienia sporów religijnych.

Attyla zamordował brata swego Biedę i ogłosił się 444. jedynowładzcą wielkiego państwa huńskiego.

Klodion zdobył Turnak (Tournay) nad Skaldą i prze- 445. niósł tam siedzibę swego panowania. Po nim nastąpił syn jego Mero we us , założyciel dynasty i mero wiń- 448. ski ej.

449.

450.

Germańskie ludy Anglów i Sasów przeprawiły się pod dowództwem Hengista i Horsy do Brytanii i wzięły wyspę tę w posiadłość.

Po wchodnio-rzymskim cesarzu Teodozym Ilgim nastąpił w rządach senator Marcyan, który poślubił był Pul-cheryą, siostrę zmarłego cesarza.

Pod jego panowaniem odbyło się w Chalcedonie czwarte powszechne zgromadzenie kościelne, na którem biskupowi konstantynopolitańskie nadano tytuł drugiego patryarchy clirześciań-skiego kościoła. Zdarzenie to, którego powody spoczywały w podziale cesarstwa na wschodnie i zachodnie, tudzież w zawiści biskupów konstantynopolitańskich o wzmagającą się papieżów powagę, uważać trzeba za najodleglejszy p o-

c z ą t e k schyzmy greckiej, czyli rozdwojenia kościoła na grecki i łaciński, dokonanego w wieku XItym.

At ty la, bicz boży, przedsięwziął na czele olbrzymiej potęgi wojennej, złożonej nie tylko z dzikich hord huńskich, ale nadto z ujarzmionych ludów sarmackich i germańskich, wyprawę do Galii. Wyszedł tam na jego spotkanie wódz rzymski Aecyus z przymierzeńcami swymi : W i z y g ó-tami pod wodza Teodoryka Igo i syna jego Torys-munda, Alanami pod wodza Sangipana , częścią Franków pod Meroweusem i oddziałem Burgundów,

451.    i odniósł nad nim drogookupione zwycięztwo na polach kata-lońskich (Chałons sur Marne). Dziejopis J o r d an e s podaje liczbę w bitwie tej poległych na 162.000 ludzi, a lud opowiadał sobie, iż duchy poległych walczyły z sobą jeszcze przez trzy dni po bitwie. Między poległymi był także król Wizygotów Teodoryk. Pokonany król Hunów odwrócił się z wojskami swemi przez Ren do Germanii.

Następnego roku zażądał on ręki Honoryi, siostry Walentyniana Ulgo, i poniósł, gdy mu jej odmówiono, spu-

452.    stoszenie na ziemię italską. Obiegł on po drodze Ak w i leję, od której wszakże już po trzech miesiącach odstąpić postanowił. Wtem spostrzegł, iż bociany miasto opuszczają i młode z sobą unoszą. Attyla powziął ztad przekonanie o panującej w A kwil ej i nędzy i o blizkim twierdzy upadku, przypuścił jeszcze raz szturm, wziął ją i zburzyć rozkazał. Nieszczęśliwi miasta mieszkańcy, którzy mściwego zdobywców miecza ujść zdołali, szukali schronienia w lagunach m o r z a Adryatyckiego, gdzie sławną później Wenecyą założyli. Potem spustoszył dziki wódz Hunów piękne niwy nad-padańskie i postanowił na Rzym uderzyć. Cesarz Walenty-nian i wszyscy Rzymianie drżeli już przed jego zemstą na same o Hunach wspomnienie. Wtem powiodło się papieżowi Leonowi Wielkiemu nakłonić A11y 1 ę do pokoju i do odwodu niezliczonych hord huńskich. To niespodziane

ocalenie Rzymu poczytano za cud i opowiadano sobie, iż groźby św. Piotra i Pawła odstraszyły najeźdźców od dalszej wyprawy. Następnego roku umarł Attyla, poczem olbrzymie 453. państwo Hunów rozwiązało się.

pół- 454.

Ujarzmieni przezeń Gepidowie zrzucili pierwsi jarzmo huńskie i założyli niepodległe królestwo na nocnym brzegu dolnego Dunaju.

454.

455.

Podejrzliwy W alentynian 111ci zamordował własną ręką wodza Aecyusa, poczem niezabawem sam poległ z ręki senatora M a x y m a, swego następcy, którego żonę był uwiódł.

Maxym zmusił wdowę Walentyniana Eudoxyą, córkę bizantyńskiej cesarzowy Eudokii, do oddania mu swej ręki. Eudoxya przywołała w pomoc przeciw niemu króla Wandalów Genzeryka, który przybył, Rzym i okolicę w 455. przeciągu 14 dni złupił i spustoszył, i z niezmiernemi skarby do Afryki powrócił. Maxyma zabito zaraz za przybyciem Wandalów do Italii, a wodza jego A wita wyniesiono na tron zachodnio -rzymski.

Swew Rycimer, naczelnik wojsk cudzoziemskich w służbie rzymskiej, zmusił już następnego roku Awita do złożenia władzy cesarskiej. Przez siedm miesięcy od tej chwili było w Rzymie bezkrólewie, podczas którego na zachodzie bizantyńskiego cesarza Marcyana rządcą uznawano. Następnie kazał Rycimer ogłosić cesarzem przyjaciela 457. swego M aj o r y a n a.

W tymże roku wyniesiony był Trak Leon Iszy na tron 457. bizantyński.

Majoryan, pragnąc ograniczyć wpływ Rycimera na 461. sprawy rządowe, zabity był od jego żołnierzy, poczem S e-wer objął bezwładne rządy zachodu.

Po Sewerze nastąpiło znów w Rzymie dwuletnie 465 bezkrólewie, podczas którego Rycimer zawiadywał cesar- d0 stwem w imieniu bizantyńskiego cesarza Leona Igo. Po tej

przerwie wyniesiono Antemiusa, zięcia bizantyńskiego cesarza Marcyana, na tron zachodnio-rzymski.

Zacieniowanie odpowiedniej przestrzeni dziejobrazu oznacza pomienione bezkrólewie.

Wstąpienie na tron wizygockiego królaEuryka, pod 466. którego panowaniem królestAvo tolozańskie rozszerzyło się na północy aż po rzekę Loarę, a na południu aż ku cieśninie Gibraltaru.

Zgon św. Patryka, zasłużonego wielce o rozszerzenie chrze-472. ściaństwa i naukowej oświaty apostoła Irów.

Krzyż w ręku oznacza jego missyą apostolska.

472.

473.

474.

474,

475

Antemius, który podobnie jak Majoryan chciał ograniczyć wpływ Rycimera na rządy, popadł w moc tegoż do-wódzcy najemników i życie z jego rozkazu utracił. Senator Olibrius zastąpił go w cesarstwie.

Niezadługo potem umarł Ryci mer na morową zarazę , a w miesiąc po nim także cesarz Olibrius , poczem wojska cudzoziemskie okrzyknęły w Rawennie cesarzem wodza Gliceriusa.

Ze jednak Glicerius bez przyzwolenia dworu bizantyńskiego objął tron zachodni, ustąpić przeto musiał Juliu-sowi Neposowi, krewnemu cesarza greckiego, i pójść do klasztoru.

W tymże roku wstąpił Zeno Iszy Izauryjczyk na tron wschodnio-rzymski.

Wódz rzymski Orestes obalił cesarza Juliusa Neposa i wyniósł syna swego Romula Augustulana chwiejny tron zachodnio - rzymski.

Romulus Augustulus zamknął poczet cesarzy zachodnich. Jakoż już następnego roku stanął w Rzymie Odoaker na czele najemników rzymskich (po największej części Rugów i Herulów) których był dowódzcą, kazał ściąć ujętego wPawii Oresta, zmusił Romula Augustula do złożenia cesarstwa i przyjął tytuł króla Italii pod zwierzchnictwem bizantyńskiego cesarza. W ten

sposób obalone zostało cesarstwo zachodnio - rzymskie,

utraciwszy już poprzednio Galią, Hiszpanią, Afrykę i Brytanią. Tem pamiętnem w dziejach zdarzeniem kończą zwykle dziejopisowie historyą starożytną i rozpoczy-

n aj ą dzieje wieków średnich.

481.

484.

Klodwik Iszy, wnukMeroweusa, właściwy założyciel królestwa Franków w Galii, objął naczelne nad Frankami dowództwo.

Alaryk ligi, syn Euryka, objął po ojcu rządy królestwa wizygockiego czyli tolozańskiego i miał nader niebezpiecznego sąsiada w przedsiębiorczym królu Franków Klodwiku.

486.

Klodwik poraził Syagriusa, który jeszcze cień panowania rzymskiego w Galii był zachował, pod Swes-s y o n e m na głowę , połączył zabraną mu ziemię z swem państwem i przeniósł siedzibę swego panowania z Turnaku (Tournay) do Swessyonu (Soissons).

488.

Cesarz Z e n o nakłonił Teodoryka, króla Ostrogotów a swego wojowniczego, przeto niebezpiecznego sąsiada, do wyprawy na króla Italii Odoakra. Teodoryk poszedł na czele całej Gotów siły do Italii, pobił Odoakra pod Akwi- 489. leją i Weroną, zdobył Medyolan i po nowej Rugów nad Addą porażce zamknął Odoakra w warownych 490. murach Rawenny. Przez trzy lata bronił się tam Odoaker i dopiero ostateczną znaglon potrzebą, przystąpił do układów z Ostrogotami. Nie dotrzymał mu jednak Teodoryk przyrzeczeń 493. i zamordował go niezabawem po zajęciu miasta. Teodoryk obalił założone przez Odoakra italskie państwo Rugów, i na jego miejscu własne ostrogockie postawił królestwo.

Podczas oblężenia Rawenny umarł Zeno, poczem dworzanin Anastazy, otrzymawszy rękę Aryadny, wdowy po 49\m Zenonie, objął rządy cesarstwa greckiego.

Klodwik pojął w małżeństwo królewnę burgundzką 493. Klotyldę, która w katolickiej wychowana wierze, małżonka swego dla niej pozyskać pragnęła. Gdy tedy Klodwik bój z Alemanami rozpoczął, uczynił on podczas bitwy 496. P°d Tolbiakiem (dziś Ziilpich) ślub, iż przyjmie chrześciań-stwo, jeśli mu Bóg nieprzyjaciela pokonać dozwoli. Pobiwszy tedy Alemanów na głowę, przyjął Klod wik w Remi (Rheims) chrzest wraz z kilką tysiącami Franków.

497.

Następnego roku połączył Klodwik zachodnią Armoryke ze swojem królestwem.

Z końcem wieku 5go nadał Teodoryk królestwu Ostrogotów 500. księgę praw, nazwaną Edictum Theodorici, według której rozstrzygać miano sprawy sądowe między Gotami i Rzymiany.

500.

W tymże czasie nadane być miało Frankom słynne prawo salickie (Lex salica, Lol salique).

W bitwie pod Dywionem (Dijon) poraził Klodwik 500. burgundzkiego króla Gondebalda i zmusił go nawet do płacenia rocznej daniny. Następnego wszakże już roku uwolnił się Gondebald od tak zelżywego warunku.

Geografia.

Rzut oka ogólny.

425.

Żaden wiek nie obfituje tyle w zmiany geograficzne jak 5ty. Najpotężniejsze z państw rozpadło się w gruzy, na których do nowego życia powstało kilka państw mniejszych, poczęści dziś jeszcze istniejących i kwitnących. Barbarzyńcy Europy i Azyi rzucili się na zgrzybiałe pod ciężarem 12tn wieków cesarstwo rzymskie i 407. zburzyli go. Burgundowie zabrali mu dzielnice: Większa Sekwańską (Ma-xima SerjuanaLugduńską pierwszą (Lugdunensis primaA Wieneńską (Vie-409. nensisJ i pograniczne powiaty, Wandalowie, Alanie i Swewi półwysep pire-412 nejski, Wizygotowie obie dzielnice Narbońskie, później obie Akwi-tanie i Nowem pop ulane, a po zwycięzkim z Alany i Wandalami boju więk-4_29 szfl część Hiszpanii, którą potem Wandalowie opuścili, by Afrykę zawojować. Hunom odstąpić musiał Teodozy ligi Pannonią, którą otrzymał był od Walen-tyniana Ulgo w nagrodę za udzieloną mu pomoc przy objęciu tronu zachodniego. Frankowie zajęli naprzód obie Germanie, następuie obie Belgie, a później 437. trzy ostatnie dzielnice Lugduńskie i posuwali swe granice coraz dalej

ku zachodowi i południu. Anglowie i Sasi zdobyli Brytanią. Nakoniec zadał 449. S Rug Odoaker ostatni cios cesarstwu zachodnio-rzymskiemu; wszakże 476. i on po 17tu już latach ustąpić musiał przewadze Teodoryka. Na gruzach zacho- 4.93 dnio-rzymskiego cesarstwa powstało dziesięć państw nowych. Z tych trzy: królestwa Alanów, Hunów i italskie państwo O do akr a upadły w tym jeszcze wieku, cztery inne: Burgundów, Wandalów, Ostrogotów i Swewów uległy przemożniejszym sąsiadom w wieku następnym, a trzy : W i zygoto w, Franków i Anglosasów utrzymały się po różnych kolejach losu aż do dnia dzisiejszego.

Kraje pojedyncze.

Odkąd ofiarą zawiści i intryg dworskich upadli najdzielniejsi Rzymian pai'lstWG ;

wodzowie, Sty licho i Aecyus, nie zdołały już legiony rzymskie powstrzymać sku- rzymskie.

Króle- | I stwo

Króle

stwo

Ostrogo

tów.

tecznie coraz gwałtowniejszych najazdów barbarzjmców. Po Walentynianie Illcim nie panował już na zachodzie cesarz ale jego znamienitsi dworzanie i wodzowie, a Swew Ryci mer znosił lub wynosił wedle upodobania tych mniemanych władzców cesarstwa. Ztąd też niebyło trudną Odoakrowi, naczelnikowi najemników rzymskich (Herulów, Rugów, Turcyllingów, Skirów i innych Germanów) obalić Romula Augustula, ostatniego cesarza zacliodnio-rzymskiego, i założyć własne w Italii panowanie. Grecki cesarz Z en o, który utrzymał wykonywane przez swych poprzedników prawa zwierzchnictwa nad zachodem, uznał Od o akra jedynie prefektem dyecezyi italskiej. Dopiero w roku 480, po śmierci OdoakraJ utrzymywanego przez dwór bizantyński cesarza Juliusa Neposa, został Odoaker królem Italii. Królestwo jego obejmowało zrazu jedynie Dyecezyą Italii, a od roku 480 także Dalmacyą. Teodoryk, który naonczas z Ostrogotami swymi przebywał nad średnim Dunajem w Pannonii, Dacyi i Mezyi, i niebezpiecznym Bizantynów był sąsiadem, wydarł Odoakrowi panowanie nad ziemią italską i założył tamże królestwo ostrogoclcie, którego granice obejmowały okrom reszty powiatów dyecezyi illyrskiej, także dyecezyą Dacyi, a w następnym wieku nawet część Galii (Provence).

Króle-

a których w wieku zeszłym zostawiliśmy w dawnych niwach dziesięcin-stwoburj nych, ośiedli w roku 407 nad Ar ar ern i górnym Rodanem i założyli tamże gundz-pod wodzą króla swego Gondjdtara królestwo burgundzkie. Granice państwa Burgundów sięgały na północy od górWogezkich i źródłowisk Sagany aż do Druencyi na południu, a na wschodzie od Alp po brzeżny cli, graickich i penińskicli aż do Loary i zachodnich granic pierwszej Lugduński ej. W roku 534 uległo królestwo burgundzkie Frankom po 127miu latach istnienia.

Burgundowie, których pierwotne siedziby widzieliśmy nad dolną Odrą,

kie.

Almie.

Scyto-sarmaccy Alanie, którzy, wyparci (375) z północnych stoków Kaukazu, wraz z nimi uderzyli na państwa gockie, wpadli pospół z Swe-wami i Wandalami (406) do Galii i po jej spustoszeniu osiedli obok tych dwu germańskich ludów w środkowej Hiszpanii i południowej Luzytanii, gdzie wszakże niezabawem przewadze Wizygotów ulegli. Tłum Alanów, pozostałych od roku 406 w północno-zachodniej Galii, stanął 451 pod wodzą

Sangipana w pamiętniej bitwie na polach katalońskich po stronie rzymskiej, przełamany jednak jaz z rozpoczęciem bitwy po natarczywem jazdy huńskiej na przymierzeńców uderzeniu. Zwolna zagubili się na zachodzie Alanowie. Zostały wszakże jeszcze alańskie ludy na Kaukazie, gdzie dzisiejsi Ossetowie nad Terekiem ich zdają się być potomkami.

Swewi.

S w e w o w i e, od których późniejsi pochodzą Szwabowie a którzy niegdyś wiele potężnych ludów w swoim liczyli sojuszu, wystąpili (406) jako lud udzielny (snąć pozostałe szczątki dawniejszych przymierzeńców, których imiona teraz znikać poczęły) obok Alanów i Wandalów w Galii i osiedli wkońcu (409) w Hiszpanii, w północno zachodnim półwyspu tego zakącie, rozpostarłszy się od ujścia Tagu aż do źródłowisk Ebra, gdzie się przez 176 lat (do 585) w niepodległości utrzymali.

Wanda-

Wandalowie, któi’zy pierwotnie nad morzem baltyckiem niżej Burgun-lowie. dów przebywali, opuścili poczęści wybrzeża Bal ty k u i w związku z Markomany i innymi barbarzyńcami poszli szukać łupów w bogatych dzielnicach rzymskich. Znaczna rzesza Wandalów osiadła po ukończonej wojnie markomańskiej nad średią Łabą (w dzisiejszej Saksonii) posuwając się zwolna ku zachodowi aż do Bawaryi. Inna czerń Wandalów pojawiła się w trzecim wieku w Dacyi, zkąd ją jednak Gotowie wyparli, poczem od Konstantyna Wielkiego otrzymała siedliska w Pannonii. Podczas wielkiego narodów pochodu wpadli Wandalowie pospół ze Swewami, Alany i Burgundami (406) do Galii, potem (409) do Hiszpanii, gdzie Wandalicyą (Andalnzyą) założyli. Ale po upływie lat 20tu opuścili oni półwysep pirenejski , i zdobyli w pełnym okropności boju północne Afryki pobrzeże (Maurytanią, Numidyą, Afrykę i Trypolitanę). Później podbili oni także wyspy Sardynią i Korsykę. Belizar, wódz bizantyński, położył (534) koniec ich państwu.

Królestwo to-

Zawiązkiem państwa Wizygotów było królestwo to lozańskie, które zrazu obejmowało dzielnicę narbońską pierwrszą czyli Septymanią.

lozaii- Ataulf już rozszerzył jego granice poza Pireneje. Największą atoli roz-skie.

ległość miało królestwo wizygockie pod panowaniem Euryka, który całą Hiszpanią, z wyjątkiem zajętych przez ludy swewskie powiatów, a w Galii obie A k witanie, Nowem pop u lane i Sep ty manią pod swoim połączył berłem.

O powitaniu i rozwoju królestw Franków i Au glos as ów jest rzecz przy dziejach tych narodów.

Huno

wie.

Hunowie, którzy tak pod względem zewnętrznych postaci swej oznaków (byli bowiem wzrostu nizkiego, kości licowych sterczących, nosa płaskiego i małych zapadłych oczu) jako też pod względem obyczajów i sposobu życia (na koniach i wozach) zdawali się być szczepem rodu mogolskiego, przebywali przed swym na Europę napadem na północnych morza Kaspijskiego pobrzeżach. Opanowawszy oba królestwa gockie, byli Hunowie przez siedm dziesięcioleci najniebezpieczniejszymi Rzymian sąsiadami. Zabrali oni im Pannonią, spustoszyli Illyryk, Mezyą, Tracyą, Macedonią, Galią i Italią-wyższą i już na Rzym pognali swe zagony, by w odwiecznej stolicy zaspokoić swą chciwość i żądzę niszczenia, powstrzymani atoli w pochodzie przed-stawieniani wielkiego papieża Leona Igo. Olbrzymie ich państwo sięgało od Wołgi aż do Renu, a na południu miało granicami Sawę i Dunaj. Nad brzegami górnej Cissy był jego środek ciężkości. Tam też umarł Attyla 453

z krwiotoku tego samego dnia, w którym do licznych już niewiast piękną Ildykę był jeszcze poślubił. Zwłoki jego złożono w trumnę złotą, tę znów w srebrną^ a obie w żelazną i uduszono przy pogrzebie niewolników, którży mu gi’ób wykopali. Po jego śmierci wybuchły spory między jego synami, podczas których ludy ujarzmione utraconą niepodległość odzyskały.

wie.

Longo

bardo

wie.

Między pokonanemi od Hunów ludami, Gepidowie pierwsi zrzucili (454) Gepido-ich jarzmo i założyli w dawnej Dacyi państwo niepodległe. Gepidowie byli Gotów pobratymcami i obok nich osiedli byli w wieku 3cim na stokach gór karpackich i brzegach górnej Cissy. Państwo ich obejmowało południowo-wschodnią część dzisiejszej ziemi węgierskiej na lewym brzegu Dunaju i dzisiejszą Wołoszczyznę z Siedmiogrodziem, i utrzymało się aż do roku 566. W północno-zachodniej od nich stronie nadMarem(Morawą) i Dunajem, w siedzibach dawnych Kwadów i późniejszych Rugów (RugilandJ, osiedli Longobardowie. Posuwali oni się w kierunku południowo-wschodnim ku brzegom Cissy, zkąd byli Herulów wyparli, i z tamtąd zagrażali nowe Gepidów królestwo.

Kronika i historya.

Cesarstwo zachodnio-rzymskie.

Al ary k korzysta! z stanowiska swego jako naczelny wódz ho-armii bizantyńskiej ku zaopatrzeniu Gotów w broń rzymską, poczem za sprawą dworu konstantynopolitańskiego do wyższej w tar-gną! Italii. Dzielny atoli Stylicho porazi! go dwakroć pod 423 Pollencyą i Weroną (403), i zmusi! go do odwrotu. W trzy lata później wytępi! Stylicho w okolicy Florencyi nową z żony i dziećmi stylicho. nadbiegła czerń barbarzyiicó w, którą niemiecki kziąźę Rada-gais, dawniej podwładny wódz Alaryka, z okolic górnego Dunaju przez Alpy i Apeniny do Etruryi był zaprowadził. Stylicho, ściągnąwszy ku Rzymowi legiony galickie dla lepszej ziem italskich obrony, wystawił przeto zachodnie cesarstwa dzielnice na łup dzikich barbarzyńców. Przy wzmagających się na Galią i Brytanią najazdach obwołali tam pozostali jeszcze żołnierze wodza Konstantyna cesarzem. Stylicho chciał właśnie wyjść na jego spotkanie, gdy nagle Al a ryk stanął znów na granicy italskiej i zażądał wynagrodzenia za przygotowania wojenne do niepodjętej wcale wyprawy na Greków, którą jak opowiadano ze ₍i„

S ty lich d był umówił (?). Honorius przystał za poradą Stylichy na wy- 411. płacenie sum żądanych, które niczem innem tylko zelżywą były dania, zaczem nieprzyjaciele S ty 1 i ch y nagodną w tern ujrzeli

norius

395

Alaryk i

Kon

stan

tyn

407

sposobność obalenia tego słynnego wodza i ministra. 01 i m p i n s, faworyt cesarzą, i wódz S a r u s spotwarzyli go przed cesarzem, a 108. tenże nie wahał się skazać go na stracenie, onego zbawcę cesarstwa i swego teścia (dwie bowiem z kolei córki Stylichy miał Honorius za żony). Olimpius, jego następca w administracyi, baczył nierównie więcej na wytęjHenie rodziny i przyjaciół Stylichy niżeli na poskromienie Alaryka, który z nowemi pretensy-Ł08. ami do Italii był wtargnął, a nawet Rzym otoczył. Uciśnieni Rzymianie przystąpili do układów i przyrzekli mu wypłacić w dani 5000 funtów złota i 30.000 funtów srebra. Honorius wahał sie podpisać tak zelży wych, acz od senatu przyjętych warunków i rozpoczął za pośrednictwem prefekta Jowiusa, który w miejsce obalonego Olimpiusa pierwszym mianowan był ministrem i Alaryka znał osobiście, nowe z wodzem Gotów układy. Aliści Alaryk zastrzegał sobie głównie, by mu naczelne wojsk Honorius a poruczono dowództwo i wyniósł, gdy cesarz na tak niebezpieczne nie przyzwolił żądanie, prefekta Rzymu A11 a 1 a na cesarstwo; zaczem tenże 4Qy z wdzięczności naczelnym zachodnio - rzymskiej armii mianował go wodzem, a oraz dziewierzowi jego Ataulfowi dowództwo gwardyi powierzył. Alaryk obiegł potem Honoriusa w Rawennie, a Jowius toczył z nim dalej układy, w skutek których Attala z do-410. stój noś ci cesarskiej złożono. Podczas układów tych zaczepił Sarus Gotów podstępnie i dał odsiecz oblężonej Rawennie. Pałając zemstą, otoczył znów Alaryk stolice, wziął ja i przez trzy dni łupić rozkazał. Kościoły tylko oszczędzone były od Gotów w tern powszechnem spustoszeniu. Z Rzymu poszedł Alaryk do Italii-niźszej, zkąd przeprawić się chciał do Sycylii, spichrza 4P0 ziem italskich, gdy wtem pod Kozencą wBrucyum śmierć go zaskoczyła. Wizygotowie odwrócili koryto rzeki Buzento i pogrzebali go z licznemi skarby w jej łożu; poczerń znów wodę ponad grób jego puścili i zamordowali wszystkich przy tej robocie zatrudnionych jeńców, by miejsce spoczynku ich wodza tajemnicą pozostało. Ataulf, dziewierz jego, objął po nim naczelne nad Wizygotami dowództwo.

Łlimpi-

us.

408

Jowius.

Atta-

lus.

Zfupie-nie Rzymu.

Ataulf.

Przeciw Kousta n t y n o w i, którego legiony bry tyjskie (407) cesarzem były okrzyknęły, a który niezabawem nawet w Galii i Hiszpanii wzbił się do najwyższej władzy, wysłał Honorius wodza Sarusa, odpartego atoli przez Geroncyusa, podwładnego Konstantyna dowódzcę. Konstantyn mianował nawet syna swegb Ko lista ns a spółrządcą i uznany był od Honoriusa rządcą Brytanii, Galii i Hiszpanii. Alić Konstantyn postąpił sobie niebacznie, składa-

jąc dzielnego Geroncyusa z namiestnictwa Hiszpanii. Powstał bowiem przeciw niemu urażony Geroncyus i przyjaciela swego Maxyma kazał proklamować cesarzem. Geroncyus jął w niewolę Konstansa, zabił go i obiegł Konstantyna w Arelacie. Natenczas ocalił Kon-Konstan~ stancyus, wódz Ilonoriusa, zachodnie dzielnice od nowej wojny domowej. Pozyskał on naprzód wojska Geroncyusa, zaczem wódz Geron-ten, gdy już, z wyjątkiem żony i wiernego Alana, wszyscy go opuścili, zabił żonę i wiernego sługę (na icli własne żądanie) i nakoniec siebie w obliczu zbliżającego się nieprzyjaciela. Następnie jął Konstancyus Maxyma w niewolę i stracić go rozkazał. Konstantyn poddał mu się, pragnąc zachować życie, stracony jednak, mimo przy- 411 rzeczenia iż ocalony będzie. Równocześnie powstał wMoguncyi nowy cesarstwa spó łza wodnik Jo winu s i utrzymali sie czas niejaki w niektórych powiatach Galii.

Ma-

sysn

409.

cyus.

cyus.

Jo will u ri.

goci w Galtir M

1’lacydia.

Wallia.

We dwa lata po śmierci Alaryka poprowadził Ataulżł W izy- wizy_ I gotów do Galii, gdzie zrazu z uzurpatorem Jo winem zamierzał się połączyć. Posłyszawszy jednak, że Sarus, jeg;o śmiertelny' wróg od chwili odsieczy raweńskiej (410), odpadłszy od Ilonoriusa, wiązał się także z Jowinem, obrocił on broń swą na ni eh obu, pokonał ich i zabił. Następnie poślubił Ataulf Placydy ą, siostrę Ho- 415 1 noriusa, przyrzeczoną dawniej wodzowi KonsCancyusAwi, i założył w Galii państwo tolo^anskie. Następca jego W Gili a odesłał Piacydyą Ilonoriusowi. Konstancyus poślubił ją i był odtąd aż do swego zgonu (421) właściwym na zachodzie rządcą. Wal li a walczył tymczasem zwy ciężko na półwyspie pirenej skini z W a ii’ dalami,

Alany i Swewy, zaopatrzeń za to w żywność od Ilonoriusa. Ho-norius pozwolił wkońcu Wizygotom stałe w G a 1 i i zaj ad ,s i e-d 1 i s k a, gdzie T o 1 o z ę w stolice państwa swego zamienili.

Okrom Wizygotów;, którzy z groźnych zachodniemu cesarstwu nieprzyjaciół stali się jego przy mi er ze licami, przyczynili się do zburzenia państwa rzymskiego naprzód Burgundowie, Wandale, Alanie i S w e w i, potem Frankowie, Anglowie*

Z Wandale Swcwii Alanie w Galii.

Basi i Hunowie, nakoniec Her ul o wie i Ru go wie. Tego sa-samego roku, w którym Sty licho ściągnął był legiony rzymskie z dzielnic zachodnich dla lepszej Rzymu i ziem italskich obrony, wtar-gnęli Wandalowie pod wodzą G o d e g i z y 1 a do ogołoconej wojsk rzymskich Galii. Swewowie i część wygnanych z naddoń-skich okolic Alanów złączyli się z nimi w pochodzie i porwali z sobą przebywających naonczas po obu brzegach Nekaru i na prawym brzegu Renu germańskich Burgundów. Pod wodzą króla swego

Gondykara osiedli Burgundowie nad Ararem i górnym Rodanem, podczas gdy towarzysze ich Wandalowie, Alanie i Swe wy niesłychane po Galii roznosili spustoszenia. Proklamo-407. wany od legionów brytyjskich cesarz Konstantyn przeprawił się do Galii i bronił o ile mógł uciśnionych tej dyecezyi mieszkańców. Złupiwszy i zniszczywszy wszystko naokoło i zostawiwszy kilka hord w Galii, ponieśli potem ci barbarzyńcy spustoszenie do wandaieHiszpanii. Pod wodzą króla Gonderyka, który po poległym w Galii ojcu Godegizylu nastąpił, przebiegły i złupiły hordy wandalskie u..,'.. Hiszpania we wszystkich kierunkach i osiadły nakoniec w Wanda-1 icyi (Andaluzyi); Alanie zaś, których znaczny hufiec nad arą był pozostał, wyparci byli (418) od Wizygotów do L użycie ich imię później zaginęło; Swewowie nakoniec zajęli . ’za Hermanryka czyli Hermeryka, który Wandalów kilku krotnie był pnrsizil, północno-zachodni kąt półwyspu pirenej-^j?kieg< -, daw,pą O a 1 e cy a.

Burgundowie nad Rodanem

Swewi 1 Lanie w

tiii

.409.

taił

V(

po«

'■    ■; ma burza w zachodnich cesarstwa dzielni-

■ > ie Honoriusa tem większą obawę, ile źe Konstancyusa wielki wpływ na sprawy rzą-• ztąd z cesarzem i jego doradcami w przykre po-

Ta groź cach wznieć

Placydia P1 a C J d 1 wygna-

clowe wvwie*.

na*

padła, .i woje v-. mnorius wywołał ją z kraju wraz z dziećmi jej, Honory ■> Walcu ty ułanem. Placydia udała się do bizantyńskiego cesarza T    i Igo, który naonczas troski rządowe siostrze swej

Jar.

Pul oh ery , był powierzył. Gdy tedy po śmierci Honoriusa dwór cesarski v, Rawennie ministra Jana na cesarstwo wyniósł, nie 4Ib uznal go dwór bizantyński i postanowił zapewnić cesarzowy Placydyi

do władne xia zachodzie. Aecyus, naczelny wódz armii zachodniej, 425.

wrzywołał na wiadomość o zbliżaniu się wojsk bizantyńskich Hunów ku pomocy, poraźon atoli od Greków pod wodzą Aspara,

Wa zauim tamci nadbieclz zdołali. Bizantynie zdobyli Rawennę, poj-

lenty-nian Illci

mali Jana i pozyskali tron zachodni dla Placydyi i jej 6cioletniego syna Walentyniana Illgo. Aecyus pogodził się 4 5 później z cesarzową i używał wielkiego wpływu na jej dworze. Opo-^^^ wiadają, iż Aecyus udał przed Placydyą Bonifacego, dzielnego 'namiestnika Afryki za jej tajemnego wroga, lubo tenże, żyjąc od ^onT ¹ dawna w nieprzyjaźni z Aecyusem, już podczas uzurpacyi Jana za tacy. Placydyą był się oświadczył. Idąc za poradą Aecyusa, postanowiła cesarzowa, złożeniem Bonifacego z namiestnictwa, wierności jego doświadczyć. Podstępny Aecyus przestrzegł tymczasem potajemnie Bonifacego, iż ujęty będzie, skoro tylko do Rzymu powróci. I zaiste nie

pod Gen-

posłucha! Bonifacy rozkazu, a nawet gdy go o zdradę posądzano, podniósł broń przeciw Rzymowi. Niemocen atoli stawić czoła wszystkim niebezpieczeństwom : wewnętrzym zaburzeniom, napaściom ludów sąsiednich i grożącemu nakoniec od strony Rzymu bojowi, 429 przywołał on ku pomocy Wandalów z Hiszpanii. Był naon- wando-czas królem Wandalów srogi Gaizeryk czyli Genzeryk, który

po śmierci brata swego Gonderyka kazał wymordować całą jego zerykiem rodzinę i w ten sposób dobił się królestwa. Wandalowie, będąc ary- Afryce anami, znaleźli za swym do Afryki przybyciem wiernych towarzyszów łupu i zniszczenia w rozlicznych sektach kacerskich, które się tam były potworzyły, i w połączeniu z niemi, niezwaźając wcale na Bonifacego, katowali bez litości duchowieństwo katolickie, niewiasty i wszystkie osoby znaczenia. Okropne są okrucieństwa popełniane w Afryce dziką ręką Wandalów. Pod warownie, które się poddać nie chciały, spędzali oni rzesze nieszczęśliwych i zabijali ich pod murami miasta, ażeby zarażone zgniłemi ciałami powietrze załogi zatruwało i do poddania się zmuszało. Bonifacy pożałował niezadługo swej nieroztropności, pojednał się z dworem raweiiskim i naglił Wandalów do powrotu na półwysep pirenejski; ale ci szydzili z jego rozkazów i porazili wojska jego, toż i bizantyńskie, które mu pod wodzą Aspara na pomoc były przybyły. Zdobyli oni całą dyecezyą Afryki a nawet jej najsilniejsze warownie: Kartaginę, Cyrtę i Hipponę, gdzie św. Augustyn (430) podczas oblężenia umarł.

Gdy znów Bonifacy za swem do Rawenny przybyciem zaufanie Placydyi pozyskał, odnowił Aecyus, zajęty naonczas walką z Frankami nad Renem, związki swe z Hunami, pokonany wszelako od Bonifacego. Ale Bonifacy poniósł ranę śmiertelną i

umarł, aSebastyan, następca jego w dowództwie, porażon był 433. od wojsk Aecyusa, zaczem tenże na dworze Placydyi do wyższego jeszcze wzbił się znaczenia.

W tymże czasie owładnął był Attyla z bratem swym Biedą panowanie nad wszystkiemi Hunów hordami i znaglił nawet bizantyńskiego cesarza Teodozego ligo do opłacania daniny. Dążąc do 434. jedynowładztwa, zabił on własnego brata Biedę, poczem brato- 444 bójstwo obchodził uroczyście jakby zwycięztwo z wyższego sobie nadane natchnienia. Rozkazów jego słuchały lucly skytyckie, sarmackie i większa część germańskieh. Zadowoleń wszakże dania, ujarzmionym ludom nałożoną, nie dozwalał Attyla ucisku i sprawował rządy na zasadach sprawiedliwości. Wielu też Rzymian i

Potęga

Hunów

Greków, zwłaszcza rękodzielników i artystów, widywano w jego królestwie. Znamienitsi Hunowie przejęli od nich niejeden obyczaj zbytku; Attyla wszakże przestrzegał surowo odziedziczonych po przodkach zwyczajów, przestając na prostych potrawach, drewnianych misach i odzieży pasterza mogolskiego. Ogromny tylko miecz, znaleziony jak utrzymywano w ziemi z natchnienia bożka wojny, różnił go od innych Hunów. Attyla przeto, acz dzikim był Mogułem, posiadał nie jedne cnotę panującego. Opowiadają, iż Honory a, traktowana zbyt surowo od matki swej Płacydyi, przesłała mu pierścień i ofiarowała swa rękę. Zdarzenie to podało mu nagodną sposobność żądania od Waleń tyniana Ulgo siostry jego w małżeństwo i części cesarstwa w posagu. Walentynian odrzucił jego żądanie, za-czem Attyla na czele olbrzymiej potęgi wojennej, złożonej z wszystkich podbitych ludów między Wołgą i Renem do Galii wtargnąć postanowił. W Galii oczekiwał go Aecyus, sprzymierzon z W i zygotami pod wodzą Teodoryka, z Frankami salickimi pod dowództwem Meroweusa, Alanami z Sangipanem na czele i odziałem Burgundów, których dzielny król Gondykar dawniej jeszcze w walce z Hunami był poległ. Ha polach katalonskich (w pobliżu dzisiejszego Chałons sur Marne) przyszło do nader krwawej rozprawy między Rzymiany i Iluny. W bitwie tej , jednej z najwalniej szych o jakich dzieje spominają, legło trupem 160.000 według innych 300.000 walczących. Prze ł a m a n o w niej potęgęAttyli i zmuszono go do odwrotu w ziemie germańskie. Wrócił on do Pan-nonii i dopiero następnego roku wtargnął do Italii- wyższej, gdzie

Attyla w Galii.

451.

Attyla w Italii.

450 wziął i zburzył miast kilka, między temi warowną Akwilej ę. Pokonani miasta tego mieszkańcy, uchodząc jego zemsty, dali począ

Koniec

Attyli

453.

Aecyus

zamordo

wany

tek w lagunach Adryatyku słynnej późnie; Wenecyi. Gdy potem Attyla w pochód ku Rzymowi ruszył, wyszedł naprzeciw niemu papież Leon Wielki i wywiązał się nader szczęśliwie z powierzonego sobie od Walentyniana poselstwa, bo Hunów do odwrotu w ziemie pannońskie nakłonił. Attyla umarł tamże następnego już roku, a niezadługo rozpadło się państwo Hunów z powodu zatargów o następstwo i powstań ludów ujarzmionych. Walentynian, nieobawiając się już z tej strony niebezpieczeństwa, sądził, iż podejrzliwości swej, jakoby Aecyus do opanowania najwyższej dążył władzy, wolne puścić może cugle i zamordował go własną ręką w 454. sposób krytobójczy. Niezadługo atoli doznał on tegoż samego losu z 455 ręki senatora Petroniusa Maxyma, którego żonę był uwiódł.

Maxym, proklamowany cesarzem, zmusi! wdowę zamordowanego, Eudoxyą, córkę Eudokii i Teodozego ligo, do oddania mu swej reki, zaczem obrażona w pragnieniu zemsty srogiego króla Wandalów w pomoc przywołała. Gen z er yk zawinął niezabawem na czele floty do Tybru, aliści nie w zamiarze uwolnienia Eudoxyi z rąk zabójcy jej małżonka, lecz dla dogodzenia chuci rozbojów i łupieźy, od której nawet prośby Leona Wielkiego odwieść go nie zdołały. Zabronił on jedynie mordów i pożogi, ale Rzym i całe pobrzeże od ujścia Tybru aż do Neapolu kazał łupić przez dwa ty- 455. godnie. Genzeryk nie oszczędzał ani skarbów i rzadkich dzieł sztuki ani znamienitych osób, za które bogatego spodziewano się okupu, i uprowadził nawet cesarzową Eudoxyą z córkami do Afryki.

Maxi-

łtlllS

455.

Odtąd nazywają wandalizmem nienasyconą żądzę łupu i zniszczenia. Opowiadają iż okręt, który najcenniejszą cześć zdobyczy^ unosił, zatonął w morzu Śródziemnem. Jeńców niewykupionych za-sprzedawano w niewole, przyczem w sposób barbarzyński wyrywano żony mężom, dzieci rodzicom, najdroższe istoty krewnymi prżyjaciołom. Szlachetny Deogracyas, biskup Kartaginy, wykupił wielu tą smutną dolą dotkniętych użytemi na ten cel skarbami kościoła, szczęśliwy, gdy znów którą z rozerwanych rodzin do swobodnego mógł połączyć życia. Zgrzybiały Paulin, biskup Noli, nie mając czem okupić syna wdowy , która go o pomoc błagała, dał się sam w moc barbarzyńców, by nieszczęśliwej matce podporę starości przywrócić.

Awi-

tus

Nędznego Maxyma zabili spiskowi w chwili wtargnięcia Wandalów, zaczem wódz jego Awitus przy pomocy Wizygotów cesarzem się ogłosił. Rycimer jednak czyli Ry chi mer, naczelnik *i55 wojsk cudzoziemskich w służbie rzymskiej, zmusił go już następnego roku do ustąpienia, iposiedmiomiesięcznem bezkrólewiu, podczas którego bizantyńskiego cesarza Marcyana rządcą na zachodzie uznawano, kazał obwołać cesarzem Majoryana, naczelnika armii rzymskiej a swego przyjaciela.

Po Walentynianie atoli było już cesarstwo zachodnie w stanie zupełnego rozwiązania. Cesarzowie, tam tylko gdzie właśnie zostawali, wykonywali swe bezwładne rządy, sprawowane właściwie ramieniem Rycimer a, rodem Swewa a po kądzieli wnuka wizygockiego króla Wallii. Jakoż ogołocone z legionów rzymskich dzielnice zajęte już były w stałą przez barbarzyńców posiadłość. W Swesyonie tylko (Soissons) i okolicy zachował jeszcze wódz rzymski Egidius cień panowania rzymskiego.

Dzielny Maj oryan odebrał barbarzyńcom niejedne dzielnice i znaglił Wandalów, lubo Genzeryk flotę jego był spalił, do za-

275.

Zmianom tym na ziemi italskiej przypatrywał się zdała Odo-aker, naczelnik rzymskich na j emnikó w. Był on Rugiem

Majo- warcia pokoju, w którym łupiezkich na Italią wycieczek zanie-

ryan

chać przyrzekli. Pragnąc atoli ograniczyć wpływ Rycimera na rządy, ”n' kazał go tenże żołnierzom swym zabić.

457

461.

Rycimer wyniósł po nim wodzaSewera na cesarstwo, którego Sewer wszakże Marcel lin w Dalmacyi i Egidius w Galii cesarzem 461 uznać nie chcieli. Po Egidzie odziedziczył syn jego Syagrius pano-d0 wanie w Swessyonie i okolicy.

465.

Gdy Sewer umarł, zarządzał Rycimer przez dwa lata zachodem w imieniu greckiego cesarza Leona, aż tenże Antemiusa, zięcia bizantyńskiego cesarza Marcyana, za przyzwo-

Ante-mius

407 leniem Rycimera cesarzem zachodnio-rzyniskim mianował. Antemius

«io połączył się z Leonem ku odzyskaniu Afryki, alić Genzeryk pokonał 472. j zniszczył ich flotę. Rowy cesarz zostawał w ciągłych sporach z Rycimerem, który władzę swą z ujmą dobra publicznego rozszerzał i niezawiśle od cesarza w M e d y o 1 a n i e panował. Przyszło nakoniec do otwartej między nimi wojny. Rycimer zajął i złupił stolicę z wyjątkiem dwu dzielnic, które władzę jego uznały, kazał stracić pojmanego Antemiusa i w miejsce jego ogłosić cesarzem senatora 01 i b r i u s a.

Oli-

brius

472.

Niezabawem potem zdarzeniu umarł Rycimer na wybuchłą w stolicy morową zarazę, która w miesiąc po nim i Olibriusa porwała.

Wojska cudzoziemskie okrzyknęły po nim cesarzem wodza Gli-ceriusa w Rawennie, który wszakże, iż władzę cesarską bez

Glice-rius

473. przyzwolenia dworu bizantyńskiego był przyjął, ustąpić

musiał J u 1 i u s o w i Neposowi, krewnemu bizantyńskiego cesarza i na żądanie tegoż duchownemu poświęcić się stanowi.

Wszakże i Nepos obalon już był po roku przez rzymskiego Nepos wodza. Oresta, który dawniej w służbie Attyli zostawał. Orestes wygnał go , a młodocianego syna swego Rom ula A u gust u la kazał obwołać cesarzem.

j.

474.

Romu-lus Augusta-lus

274

do

Odoakra królestwo italskie.

Oclo-aker

476 z urodzenia i zachęcon, jak opowiadają, przepowiednią św. Sewe-d0 ryna o swe] przyszłej wielkości, wstąpił w szeregi legionów rzymskich. W onej chwili, kiedy Orestes wyparł był Neposa z Italii

do Dalmacyi, zajęty by*? Odoaker wojną poza Alpami. Przekonany, że już nadesz?a chwila zupełnego upadku zachodnio - rzymskiego cesarstwa, postanowi? on nowe na jego gruzach zbudować królestwo. Odoaker zachęci? przeto swych Her ul ów, Rugów i innych Germanów, do pochodu na ziemię italska, gdzie z najemników schorza?ego państwa staną się jego panami. Słowa jego trafiły do przekonania podwładnych, którzy go natychmiast królem okrzyknęli i w pochód z nim ku dolinom Padu i Tybru ruszyli. Odoaker pojmał O r e s t a w P a w i i i ściąć go wPlacencyi rozkazał; R o-mula Augustula zaś zmusił do złożenia godności cesar- 47^ skiej w Rawennie i wysłał go na wieś do Kampanii. Odoaker nie przyjął godności cesarskiej w zdobytem w zachodnio - rzymskiem państwie, z a d o w o 1 o n tytułem króla Italii pod zwierzchnictwem bizantyńskiego cesarza (Zenona), zaczem Romulus Augustulus zamknął poczet zachodnio-rzymskich cesarzy.

sierp.

Zdarzenie to, nazwane w dziejach upadki e m zachodnio-rzymskiego wieki cesarstwa, uważane jest od dziejopisów za fakt epokę stanowiący, którym zwykle Średnie, starożytną zamykają historyą i średniowiekowe poczynają dzieje.

Grdy atoli Odoaker, którego cesarz grecki zrazu jedynie p a t ry cy a t em rzymskim zaszczycił, dawne instytucye i prawa rzymskie zachował i tylko trzecią część ziemi prawem miecza dla swych wojowników zajął⁻, gdy dalej instytucye rzymskie i jedność Italii w następnym dopiero wieku przez Longobardów były rozerwane i nowym zastąpione porządkiem, zupełny przeto upadek zacho-dnio-rzymskiego cesarstwa aż do onego czasu (568) winien być odłożony.

Panowanie Odoakra odznaczyło się oględnością i umiarkowaniem. Lubo sam był aryanem, okazał Odoaker wiele pobłażania i łagodności względem katolickich Italii mieszkańców. Zważywszy nadto, iż Italia w onym czasie w skutek ciągłych łupiezkicli najazdów, zwłaszcza Wandalów, pustkami po wielkiej części leżała, nie był zabór ten, wymierzony głównie przeciw większym właścicielom nie zaś osadnikom (kolonom), ciemięzkim a tern mniej srogim.

Okrom tego stanowili zamienieni w właścicieli ziemskich najemnicy Odoakra jedyną w Italii potęgę wojenną i nie otrzymywali żołdu wczasie pokoju, przeco wydatki publiczne znacznie się zmniejszyły.

Rządy

Około roku 487 wyroiła się znad Dunaju czerń Rugów i wpadła przez Alpy do 11 a 1 i i - w y ż s z e j, pokonana wszakże i od- odoakra. parta bronią Odoakra. Fawa, król Rugów, popadł nawet w niewolę i władzy był pozbawion. Syn jego Frydryk szukał z niedobitkami Rugów pomocy u Ostrogotów, którzy po śmierci Attyli wolność swą byli odzyskali i wzdłuż średniego Dunaju, od Wind o bony (Fawiany) aż poza Sy miium, niepodległe założyli państwo. Ostro-gotowie byli tam przykrymi Bizantynów sąsiadami, bo niepokoili i

łupili bezustannie dzielnice cesarstwa wschodniego. Przy zawartym z powodu tych najazdów między cesarzem Leonem Iym i Teode-mirem, królem Ostrogotów, (460) pokoju, musiał Teodemir młodocianego syna swego Teodoryka posłać w zakład do Konstantynopola, gdzie tenże jedenaście lat pozostał. Wróciwszy ztamtąd wtargnął on zaraz z ojcem swym do bizantyńskiego cesarstwa i otrzymał dla Ostrogotów siedliska w Mezyi, obok osiadłych tamże od czasów pierwszego Hunów napadu plemion wizygockicli (Gothi mino-res), które za Alarykiem nie poszły. To blizkie Gotów sąsiedztwo zdawało się Grekom niebezpiecznem, zaczem cesarz Ze no bitnego i sławychciwego Teodoryka do wyprawy na Odoakra nakłonił. Gdy tedyFrydryk, książę Rugów, pomocy Teodoryka zażądał, postanowił tenże z ludem swym i zbiegłymi doń Rugami na Odoakra uderzyć. Gepidowie, którzy nad bregami Cissy przeby-rykiem wali, zaskoczyli mu drogę pod Syrmium (489), gdzie wszakże 488 klęskę ponieśli. Teodoryk poraził potem w tymże jeszcze roku Odo-akra pod Akwileją i powtórnie pod Weroną, poczem Medyo-’ lan zajął i w nim przezimował. Odoaker ściągał tymczasem posiłki i gotował się do nowej z następną wiosną walki, w krwawej atoli 490. nad Addą bitwie po raz trzeci porażon. Po klęsce tej zamknął się Odoaker w warownych murach Rawenny, w których trzech-490.letnie przetrwał oblężenie. Oddając nakoniec miasto w ręce Ostrogotów, zawarł on z nimi ugodę, której warunki jednak nie są znane. To pewna, że mu zapewniono życie, ale przyrzeczenia 493.nie dotrzymano. Odoaker zamordowan był podczas uczty, własną Teodoryka ręką lub z jego rozkazu. Ten sam los spotkał także jego syna, krewnych i przyjaciół. Jego wojsko zasiliło zbrojny lud Teodoryka, którego liczbę snąć za wysoko na 200.000 żołnierza podają.

Walka Odoakra z Teodo-

Ostrogotów królestwo italskie.

Teodo-

Podobnie jak Odoaker przyjął także Teodoryk tytuł króla Italii, ryk uznany nim od bizantyńskiego cesarza Anastazego Igo. Ze swej strony uznał 493 też Teodoryk zwierzchnictwo greckiego cesarstwa nad Italią i postę-do pując śladem swego poprzednika w niczem wewnętrznej nie zmienił administracji. 525. Rządy jego odznaczyfy się umiarkowaniem i łagodnością, a sądj’r jego wymierzały sprawiedliwość zarówno Gotom i pokonanym Rzymianom. Teodorjrk powierzji rozgraniczenie przyznanjmh Ostrogotom dóbr ziemskich Rzymianinowi Liberiusowi, dawniejszemu Odoakra ministrowi, a słynnego z nauk i prawości Rzymianina Kassyodora mianował swym pierwszym ministrem. Aczkol-

wiele sam aryanin, obchodził on się z katolikami łagodnie i nie prześladował onycli Gotów, którzy przechodzili na łono katolickiego kościoła. Te zalety^ panującego zjednały Teodorykowi przydomek Wielkiego, nie zdołały jednak zapewnić trwałości jego państwu. Gotowie, dzierżąc trzecią część posiadłości ziemskich^ nie tworzyli cale klasy uprzywilejowanej, i zarówno z innymi obywatelami, nawet w czasie wypraw wojennych, ponosili ciężary publiczne. W dawnych ustawach i instytucyach nie zaszła żadna zmiana, a posady publiczne piastowali zarówno krajowcy i Gotowie. Teodoryk sam naśladował we wszystkiem cesarzów zachodnich, swych poprzedników, i tak jak oni pragnął wsławić się staraniem około pomników sztuki, zwłaszcza budownictwa, stawiał kościoły i pałace i zaprowadzał wodociągi. Odbył nawet, przybywszy z Rawenny do 500 Rzymu, igrzyska publiczne i starym obyczajem kazał rozdać zboże gnuśnemu ludowi. Zwycięzcy Gotowie przyjęli zwolna nietylko korzyści cywilizacyi zdobytego kraju ale i zepsutość jego mieszkańców. W ten sposób nie zdołali oni, mimo osobistych zalet króla zapewnić trwałości swermi panowaniu i przedłużyli tylko konanie starożytnych stosunków, które upaść musiały. Zamiast tedy zburzyć spróchniałą budowę i wystawić nową na jej miejscu, jakto uczynili Frankowie w Galii lub Wizygotowie w Hiszpanii, jużci z wydarciem wolności i mienia tysiącom obywateli, sądzili Ostrogotowie, iż stary gmach Rzymu położo-nemi podpory od zupełnego ocalą upadku, Alić wkoucu runęły podpory i pod gruzami swemi pogrzebały pomocników.

dawstwo.

Dla uporządkowania stosunków prawniczych między Goty iRzy- Prawo-miany wydał Teodoryk nazwany jego imieniem edykt (Edictum Theodorici), zawierający ustawy karne i cywilne, których podstawą było prawo rzymskie. 500. Goccy tylko namiestnicy dzielnic tak zwani Gotografowie (Comites) używali w sądownictwie wyższego od rzymskich rektorów znaczenia. Przewodniczyli oni sile zbrojnej i rozstrzygali w najwyższej instancyi wszystkie sprawy sporne, nietylko między Gotami ale także między nimi i Rzymiany, w którym to ostatnim razie świadomy prawa Rzymianin do porady przy wyroku zasiadał.

Państwo bizantyńskie.

A rka-

W onej połowie cesarstwa rzymskiego, która 395 przy podziale słabemu przypadła Arkadiusowi, panował naprzód tegoż minister ouus Rufin, po nim dworzanin Eutropius, który za sprawą Stylichy 395 i Gainasa (395) Rufina był obalił, dalej (399) Got Gai nas, zabójca Rufina i spófzawodnik Eutropiusa, a gdy i ten, zapragnąwszy tronu, śmierć znalazł, małżonka cesarza E u d oxy a. Ta atoli umarła już ąą) \ we trzy lata, a niezadługo po niej cesarz Arkadius, po którym małoletni syn jego Te o dozy ligi nastąpił.

Zrazu sprawował rządy w imieniu Teodozego prefekt gwar-dyi Antemius, po sześciu wszakże już latach uchwyciła ster

Teodozy ligi

rządu siostra cesarza Pulclierya, która tytuł Augusty przyjęła i w czasie swego długoletniego panowania niezwykłej dzielności i oglę-d0 dności złożyła dowody. Wojska jej zdobyły tron zachodnio-450.rzymski dla Placydyi i Walentyniana Illgo, który za 425 1° 111 y r y ą zachodnią (Pannonią, Dal macy ą i Noryk) wschodniemu odstąpił cesarstwu. Równocześnie walczył wódz jej Ar dali urius szczęśliwie na wschodzie z Persami i pozyskał znów cesarstwu część królestwa armeńskiego. Huńskich atoli najazdów 447. nie zdołano inaczej jedno opłacaniem dani powstrzymać. Za sprawą Pulcheryi poślubił Teodozy piękną i nkształconą Aten ais, córkę ateńskiego filozofa, która na tronie miano E ud o kii przyjęła. Eudokia brała także udział w rządach, popadła jednak później w niełaskę i umarła (460) na wygnaniu w Jerozolimie.

Po śmierci Teodozego ligo oddała Pulclierya rękę swą GOcio-letniemu senatorowi Marcy anowi, rodem Frankowi, który rządy dzielną prowadził ręką i Hunów zdała od granic cesarstwa utrzy-mał. Marcyan utrzymał zwierzchniczą bizantyńskiego państwa nad zachodem powagę, gdzie nawet podczas bezkrólewia po A w i-c i e za rządcę był uważany.

Następca jego Leon Iszy, również Trak nizkiego pochodzenia, 457 był niemniej dzielnym monarchą. Kazał on stracić naczelnika armii do As para, który jako ary anin nie ośmielił się dążyć do najwyższej ■ władzy, wpływ jednak swój na rządy pragnął zachować. W połączeniu z zachodnim cesarzem Antemiusem wydał Leon wojnę Wandalom, z której wszakże Genzeryk wyszedł jako zwycięzca i przeciwników do odwrotu zmusił.

Wnuk jego po kąclzieli Leon ligi umarł w kilka miesięcy po 474 nim; poczem ojciec zmarłego, Z en o, przy pomocy Gotów i ziomków d0 swych Izaurów utrzymał się na tronie bizantyńskim przeciw Bazy-4*^- liskowi, dziewierzowi Leona Igo, z którym trzechletnią walkę miał do stoczenia.

408

Mar

cyan

Leonl.

Zeno

Monofi-

Do tej domowej wojny przyłączyły się jeszcze spory religijne tak zwa-

zyci i nycli Monofizytów, których Bazylisk żarliwym byl stronnikiem. Monofizyci, po-

Nestory- mjętlZy którymi Eu tyc hes, arcliimandryta (arcyopat) klasztoru pod Konstantyno-anie.

polem, najwięcej miał zwolenników, przyjęli jedyną tylko wcielonego bóstwa w Chrystusie naturę, gdy tymczasem Nestoryanie, zwolennicy Nestora, biskupa konstantynopolitańskiego, nauczali rózn ości boskiej i ludzkiej natury w Chrystusie, oddzielając obie przyrody i dwie w Chrystusie przyjmując osoby. Powszechny sobor chalcedoński (451) potępił zarówno nestoryanizm i eutycliizm. Mimo to pozostali w swych błędach monofizyci i nestoryanie. Cesarz Zeno Iszy wydał 482 edykt, tak zwany enotykon, którym

monofizytów do zgody przywieść umyślił; alić usiłowania jego pozostały bez skutku, a monofizyci oderwali się formalnie od prawowiernego kościoła.

Nestoryanizm rozszerzył się wAzyi, zwłaszcza w Syryi, a nawet w Nesto-

Indyach. Wyznawcy jego nazywaja się chrześciany syryjskiemi i chał- ryame

unici.

dejskiemi, w Indyach zaś wyznawcami Tomasza, bo Mar Tomas był pierwszym ich nauczycielem. Dziś uznają oni po większej części papieża głową kościoła, nazwani Nestoryanami unitami.

Koniec

Zenona.

Zeno poróżnił się z G o t a m i, którzy mu do tronu byli dopomogli, poczem napady ich na ziemie bizantyńskie opłacaniem dani musiał powstrzymywać. Powiodło mu się jednak nakłonić króla ich Teodoryka do wyprawy na ziemię italską i oddalić przeto od bizantyńskiego cesarstwa tego niebezpiecznego sąsiada. Zeno oddawał się zbytkom i opilstwu, powszechnie też był pogardzany. Gdy dnia jednego z pijaństwa przytomność był utracił, kazała go żona jego Ary a dna, córka Leona, żywcem podstępnie pogrzebać.

Po nim zajął tron bizantyński stary dworzanin Anastazy, któremu Aryadna rękę swą ofiarowała. Miał on do zwalczenia ze- staży wnętrznych i wewnętrznych nieprzyjaciół: rozbójniczych Iz aur ów, 491 Persów i Bułgarów; a z powodu sporów religijnych po- d° wstały krwawe boje pod jego panowaniem.

Ana-

518.

Frankowie w Galii.

Fara-

Frankowie, którzy w wieku 3cim jako sojusz germański na widownię dziejów wystąpili, a w sto lat później na rypuar- mona skich i salickich rozpadli się Franków, wtargnęli pod panowa- 420 niem cesarza Honoriusa do Galii rzymskiej, gdzie ich spólny ^ jak opowiadają król Faramond był zaprowadził. Część Franków pozostała w Galii i stałe na lewym brzegu Renu zajęła siedliska.

Klodio

Po Faramondzie objął syn jego KI o di on naczelne nad oba szczepami dowództwo. Legiony rzymskie nie zdołały ich wyprzeć 428 z zajętych w Galii siedlisk, a cesarz Walentynian ujrzał się wkońcu do znaglonym do odstąpienia imgalickiej ziemi między 448. Mażą i Renem. Klodion atoli nie poprzestał na tej zdobyczy, ale zabrał jeszcze Turnak (Tournay) iKamerak (Cambray) i w pierw- 445 szem z miast tych założył swoją siedzibę. Ze zgonem jego oddzielili się Frankowie rypuarscy od salickich.

Meroweus, młodszy syn Klodiona objął władzę nad tymi ostatnimi i na ich czele stanął na polach katalońskich jako przy-mi er żeniec rzymski, gdy tymczasem Frankowie rypuarscy, roz-450 postarłszy panowanie swe na brzegach Renu, w bitwie tej po stronie Hunów walczyli.

Mero

weus

448

Chil

deryk

464.

^ miejsce jego Rzymianina Egida, który w okolicy Swessyonu 434 niezawiśle od Rzymu panował; alićjuź po pięciu latach przywołano znowu Childeryka z powodu tłoki podatków i ciemięztw, jakich się

Childeryk, syn i następca Meroweusa, obchodził się swawolnie z swym ludem. Wygnali go też Frankowie i wynieśli w

Egidius na swych nowych dopuszczał poddanych. Egidius umarł tegoż roku, a słaby syn jego Syagrius nie był w stanie utrzymać 481. praw ojca. Dzielny Klodwik Iszy, syn i następca Chilperyka jest

właściwym założycielem wielkiego Franków państwa, z którego w wieku 9tym wyszły królestwa Francyi i Niemczech. Dynasty a jego nosi miano mero wiń skiej, od Meroweusa, dziada Klodwikowego.

Klo

dwik

Syagrius

poko- Klodwika w moc Franków i życia pozbawiony. Klodwik przeniósł

nany

Klodwik Iszy był władzychciwym i przedsiębiorczym monarchą. Uderzył on naprzód na Syagrius a, który jeszcze cień pa-nowania rzymskiego w Galii był zachował, pobił go na głowę pod 544 Swessyonein i kraj jego do swego wcielił królestwa. Syagrius zbiegł do wizygockiego króla Al ary k a ligo, wydany na groźbę

486.

Alema-

siedzibę państwa swego z Turnaku do Swessyonu, a później (508) z tamtąd do Paryża. Lubo już węzłem małżeństwa połączon, zażądał on ręki burgundzkiej królewny Klotyldy, trzyma-Kiotyidanej w niewoli przez królaBurgundyi Gondebalda,jej stryja, który 493. wszystkich jej krewnych wymordować kazał. Zagroźon od Klodwika, zezwolił Gondebald na ten związek. Klotylda była gorliwą katoliczką i pragnęła małżonka swego, poganina, dla swej pozyskać wiary. Gdy potem Klodwik odrypuarskiego króla Zygberta, który wKolonii (Colonia Agrippinci) przebywał, w pomoc przeciw Alemanom był przy wołany, uderzył on na nich pod Tolbiakiem (dziś Ziilpich) i podczas boju uczynił ślub przyjęcia wiary niepoko-chrześciańskiej, jeśli mu Bóg chrześcian zwycięztwa nad nieprzyjacielem dozwoli. I zaiste odniósł on nad nim zwycięztwo i wraz z kilką tysiącami Franków przyjął chrzest w Remi (R/ieims) od biskupa Remigiusa. Papież Anastazy powitał po potem tytułem króla wielce chrześciańskiego.

179

To przejście króla Franków na łono katolickiego kościoła stanowi ważną chwilę nietylko w dziejach frankońskich lecz i clirześciaństwa, bo przyczyniło się walnie do ostatecznego wiary katolickiej nad aryanizmem zwycięztwa, który na zachodzie licznych miał wyznawców.

497

500

Pokonawszy Alemanów, którzy odtąd soj usz Franków zaludnili i w nim po większej części zaginęli, udał się Klodwik na zachód doArmo-ryki. Armorykanie byli ludem keltyckiego pochodzenia. Miano ich oznaczało w języku keltyckim mieszkańców pomorzą; jakoż głównie przebywali na pobrzeźu Galii między ujściem Sekwany i Loary. Nie zdoławszy oprzeć się przemożnej Klodwika broni, poddali Armory mu się Armory kanie i uznali jego zwierzchnictwo. Nie-kaP°zy3 zadługo potem uczynił Klodwik wyprawę na burg undzkiego króla Gondebalda, przesiadującego w Lugdunie. Sprzymierzywszy się potajemnie z bratem jego Godegizylem, któryż Genewy nad górną panował Burgundyą, pobił Klodwik Gondebalda w bitwie pod Diwionem (Dijon) i znaglił go do ucieczki do Awenionu a nawet do płacenia rocznej dani.

Prawo ex sali ca), salickie

Pod panowaniem Klodwika, według innych atoli jeszcze za czasów Faramonda uchwalono u Franków tak zwaną ustawę salicką (L Ustawa ta odczytaną była Frankom i od nich przyjętą w trzech kolejnych zgroma- 500 dzeniach narodowych (na tak zwanych polach marcowych później majowych).

Prawo salickie obejmuje około 400 rozporządzeń po największej części karnych, poczęści też cywilnych. Najważniejszym z tych ostatnich jest artykuł 62gi, który wyklucza córki od dziedziczenia dóbr w Galii zdobytych, a później na prawa korony był przeniesiony i jedne z kardynalnych ustaw monarchii stanowił. Prawo salickie nie doszło nas jedno w tekstach łacińskich.

Burgundowie.

kar

406

Porwani od Wandalów, Swewów i Alanów, opuściliGondi-Burgundowie siedziby swe nad Ne karem i Renem i pod wodzą króla swego Gondikara osiedli (407) nad Ar a rem i gór- ^ nym Rodanem, gdzie burgundzkie założyli królestwo. Gdy 435 At ty la na czele dzikich Hunów z Germanii ku Galii się zbliżał, wyszedł na spotkanie jego Gondikar w 10.000 żołnierza i w nierównej 436. walce poległ mężnie z swymi Burgundami.

Walka ta stała się słynną i weszła poczęści w powieść pieśni Nibelun-gów czyli Nibelungów potrzeby, która jest cennym pomnikiem niemieckiej poezyi ludowej.

Po Gondikarze nastąpi! syn jego Gondiok, który z Burgundami

nn GOll-

“diok

^436 sw^m^ aryariską przyjął naukę i państwo swe na łożu śmiertel-^ do nem między czterech podzielił synów. Jeden z nich Gondebald 463. zabił dwóch braci, a pragnąc całe owładnąć królestwo, godził na łonde- życie trzeciego z nich, Godegizyla, co mu się też powiodło, po

krótkiej ale uporczywej walce (500—501) z królem Franków * d0 Klodwikiem, którego Godegizyl w pomoc był przywołał.

4516.

bald

Wizy go to wie.

Ltaulf

Po śmierci Alaryka (410) poprowadził Ataulf, jego dzie-wierz, Wizygotów z Italii (412) do południowej Galii, poślujbił do Placydią, siostrę cesarza Honoriusa, i z nieprzyjaciela stał się 415. przymierzeńcem Rzymian. Ataulf wkroczył przez Pireneje do Hiszpanii, obiegł Barcelonę, poczem jednak niezabawem padł z ręki mściwego Zygryka, z którego ułomnej postaci szyder-sko był się najgrawał.

Gotowie wynieśli po nim na tron dzielnego Wallię, który z

drania

z415 Alany, Wandalami i Swewy szczęśliwą w Hiszpanii wiódł walkę, za do co od Rzymian część Akwitanii otrzymał. Wallia zajął 419.stale Tolozę (Toulouse) i był właściwym założycielem

wizygockiego czyli tolozańskiego państwa.

S:

Syn jego Teodoryk Iszy zapewnił i utwierdził Gotów zdo-

'eodo-ryk I.

419 bycze, i poległ w walce z Hunami na polach katalońskich, po-

d0 czem najstarszy syn jego Torysmund objął rządy królestwa.

451

E ' Torysmund walczył obok ojca w tejże samej bitwie i przyczynił ■mond^i® dzielnie do zwycięztwa, przywróciwszy porząde kw prze-4.5^ łamanych już po upadku Teodoryka szykach wizygockich. do Alić mężny Torysmund poległ już po dwu latach z ręki młodszego 453. brata swego, Teodoryka ligo.

’eodo-yk II.

Tenże walczył szczęśliwie z Swewami, którzy po wyjściu Wandalów wzięli byli w Hiszpanii przewagę, i wyparł ich w do północno-zachodnie góry półwyspu. Po trzynastoletniem panowaniu n466.doznał on od Euryka, młodszego brata swego, tego samego losu, który był Torysmundowi zgotował.

inryk

466

Euryk pragnął plamę bratobójstwa dzielnemi zagładzić rządy. d0 Posunął on daleko granice tolozańskiego królestwa, lą-484. cząc z niem cały obszar ziemi galickiej między Pirenejami

i Loarą, tudzież Prowencyą, w Hiszpanii zaś cały półwysep z wyj ątkiem Galecyi, As tury i i północno-zachodniej części Luzytanii. Euryk przeniósł siedzibę państwa swego z Tolozy do Arelatu {Arles).

Ala

miał w przedsiębiorczym królu Franków Klodwiku nader niebez-ryk 1 ' piecznego sąsiada, który, jak to w przyszłym wieku opowiedzianem

Syn jego i następca Ala ryk ligi, zięć Teodoryka Wielkiego,

484

do

5<r,

bedzie, zawojował wielką część tolozańskiego królestwa.

Anglosasowie w Brytanii.

skie.

W pierwsze wieki po Chr. przypada okres bohaterstwa ludów kel-tyckich na wyspach brytańskich. Podczas wypraw rzymskich do Galii i wiek Brytanii uciekali wyparci z nich Keltowie do Jerny czyli Hibernii i na po-bohatei bliskie wyspy, tudzież do wyżyn górzystej Kaledonii, zkąd na lupy w rzymską dzielnicę Brytanią gęste czynili wycieczki. O ich bohaterskich bojach z nieprzyjaciółmi śpiewali przy arfie bardowie, wieszcze ich i kapłani, którzy u wszystkich pokoleń keltyckich w wysokiem byli poważaniu. Przewodniczyli oni walczącym w boju, zagrzewali ich do męztwa, a bohaterskie ich czyny przekazywali potomności w pieśni. Najsłynnieszym z kaledoriskich bardów był Ossyany syn Fin gala, bohatera irlandzkiego, i sam bohater męztwem znamienity. Był on ślepy jak Homer, ojciec poezyi greckiej, i żyć miał w 3cim po Chr. wieku. Pieśni jego sławią walki dzielnego Fingala i innych szlachetnych bohaterów, i tooPiktacli, Gelach, Skotach i innych Kaledonach podają świadectwo, iż nietylko chciwością łupów i spustoszenia lecz i rycerskiem oddychali sercem, kiedy czyny ich natchnąć mogły Ossyana do jego nieśmiertelnych utworów. Bry-towie, którzy południową część Albionu w swej mieli posiadłości, cier. pieli wiele od ich najazdów, zwłaszcza gdy z przyjęciem cywilizacyi rzymskiej niewieścieć poczęli. Ani żelazne Rzymian hufce ani ich warowne wały nie zdołały powstrzymać najazdów dzikich Kaledonii mieszkańców.

Anglo Sasi \ Brytani

Wort

gern

Hen

Gdy w czasie wielkiego narodów pochodu Brytania ogołoconą została z legionów rzymskich, rozpadł się Albion na kilka księstw pomniejszych, nad któremi Wortigern, książę Kent u, najwyższą opanował władzę. Wortigern nie zdołał dzielnic swych przeciw Piktom i Szkotom obronić i przywołał w pomoc przebywających nad dolną Łabą Anglów i Sakso-nów, sprawnych na Atlantyku żeglarzy. Przybyli oni pod dowództwem Hengista i Horsy i za dostarczoną obronę otrzymali gist jedne z brytańskich wysp w posiadłość. Niezadługo atoli dostrzegliHorss Anglo-Sasowie przewagi swej nad Brytami, połączyli się z 449 Piktami i Szkoty, z którymi pospół na nich uderzyli i wyparli ich po-części w zachodnie Albionu góry, do dzisiejszej Walii i

Kornwalii, poczęści do Armoryki w Galii, którą już za czasów rzymskich nazywano Brytanią-mniejszą (Britannia minor) później Bretanią (Bretagne), bo w różnych czasach osiadło tam wiele rodzin brytyjskich.

Chrześoiaństwo i pogaństwo.

.ozkrze-

ściań-

stwa.

Od czasów Konstantyna Wielkiego krzewiła się coraz silniej wienic wiara chrześciańska. Powstali nowi apostołowie i głosili poganom zbawienne prawdy ewangelii, nielękając się niebezpieczeństw, które z ich świętym zawodem połączone były.

Św.

I tak św. Seweryn rzucił na nowo ziarno cywilizacyi chrześciańskiej na cwcryn. południowych brzegach średniego Dunaju, gdzie wprawdzie juz dawniej z Akwileji doszły były zbawienne chrześciaiistwa nauki, ale w smutnym przechodu narodów okresie bez śladu niemal zaginęły. Z pomiędzy klasztorów i kościołów, założonych przez św. Seweryna, zasłynął najwięcej kościół w Juwa-wii (dzisiejsze arcybiskupstwo Salcburskie). Większą jeszcze zasługę około roz-gw krzewienia religii chrześciańskiej położył św. Patryk, apostoł Irów. Rodzice Patryk, jego pochodzili z Bretanii. Osiadłszy w Szkocyi, wychowali oni w wierze chrześciańskiej Patryka, ur. 372 w dzisiejszem miasteczku Kill-Patrik. Korsarze uprowadzili go w 16tym roku życia do Irlandyi, gdzie przez sześć lat bydło paść musiał. Chroniąc się ucieczką, powrócił Patryk do swoich, lecz niezabawem, utwierdzon w zasadach chrystyanizmu, poszedł znów do Irlandyi, gdzie śród wielkich niebezpieczeństw począł głosić naukę Chrystusa. Przy pomocy B e-nigna, syna nawróconego przywódzcy, założył on tam kilka kościołów, z pomiędzy których kościół Armagski został siedzibą pierwszego Irów arcybiskupa. Założone przez Patryka szkółki klasztorne stały się krzewicielkami chrześciańskiej cywilizacyi dla wielkiej części krajów europejskich⁻, jakoż zbiegali się tam niezabawem z wszystkich stron Europy uczniowie, celem wykształcenia się do przyszłego apostolstwa. Patryk umarł (483) w wysokim wieku. W tymże czasie (482) umarł także św. Seweryn.

'rześla-

Prześladowania, jakich kościół chrześciariski w pierwszych wiekach od owania pogan doznawał, odwróciły się teraz na ich sprawcóvy. Rozpoczął je Teo-pogan. dozy Wielki, a synowie jego Honorius i Arkadius poszli jego śladem na wschodzie i zachodzie. W prześladowaniu tern uszkodzono lub zniszczono niejeden pomnik sztuki starożytnej. Najgłówniejsze wszakże budowle poświęcono na kościoły chrześciariskie i ocalono od zniszczenia. Męczenników jednak ¹ nakształt pierwszych chrześcian, którzy dobrowolnie i z zapałem kładli życie za swą wiarę, nie może wykazać pogaństwo. Między ofiarami uległemi fanatyzmowi pospólstwa zasługuje na wzmiankę słynna z urody i nauk Hy patia z Alexan-<łryi, gdzie filozofii nauczała. Nie w duchu atoli chrześciaństwa ale w duchu onego czasu spoczywały przyczyny tej żądzy prześladowania pogaństwa i kruszenia jego pomników. Musiano obalić bożyszcza i zburzyć ich świątynie, by tak pogan

jako i nowych wyznawców chrześciaństwa o niemocy tych mniemanych bóstw przekonać.

Dona-

Prześladowania te spadły głównie na sekty kacerskie, które tam gdzie przewagę wzięły srogich na katolikach dopuszczały się okrucieństw. I tak łączyły tyści.l się całe rzesze kacerskich donatystów, nazwane Cyrkomcellionami (t. j. włóczęgami) i podniosły wNumidyi i Maurytanii straszliwe rozboje przeciw katolickiemu kościołowi i państwu rzymskiemu. Była to pełna okropności walka, która się najwięcej w drugiej połowie zeszłego wieku srożyła, ale i w tym jeszcze roznosiła zniszczenie po dzielnicach afrykańskich, a której ani gorąca św. Augustyna wymowa ani surowość cesarza Honoriusa przytłumić nie zdołały. Wszakże sekta ta rozpadła się sama w biegu wieku 6go, trawiona nadto błędy aryańskiemi.

Aryanizm, którego sekta rozpadła się była na semiaryanów (półary- Aryanil anów), uznających podobieństwo istoty Ojca z Synem bożym (homoiuzyaśd) i surowych aryanów (heteruzyanów), dostał się z Gotami na zachód i był w Galii aż do bitwy pod Tolbiakiem, a nierównie dłużej w Hiszpanii, w Afryce i poczęści nawet w ostrogockiem Italii królestwie wyznaniem panującem. Burgundowie, którzy go 450 byli przyjęli, porzucili jego błędy już z końcem tego, już z początkiem 6go stólecia. Dzicy atoli Wandalowie, którzy od roku 430go surowymi byli aryanami, zapewnili mu panowanie w Afryce północnej i prześladowali tam katolików w sposób nader srogi.

Obok donatystów i aryanów powstała z początkiem wieku 5go nowa sekta peiagi Pelagianów. Pelagius, mnich brytyjski, przebywający w Rzymie, a pod- anie. czas najazdu Gotów w roku 409 do Afryki zbiegły, wystąpił tam ze zdaniem , jakoby grzech pierworodny nie zepsuł był natury ludzkiej, a człowiek potęgą woli swej nawet poza chrześciaństwem zbawienia dostąpić był zdolen. Przeciw tej nieuzasadnionej, a wierze w jedynozbawienną moc kościoła niebezpiecznej opinii wystąpił św. Augustyn z tą zasadą wiary, iż grzech Adama zgubił duszę człowieka i do dobrego z własnej mocy niezdolną ją uczynił, iż człowiek przeto jedynie za pośrednictwem łaski bożej może być nawrócony i tylko przy jej pomocy do zbawienia przyczynić się zdoła. Na tej zasadzie polega nauka o predestynacyi czyli wyborze łaski t. j. przeznaczeniu ludzi do zbawienia i nawróceniu ich z woli i łaski bożej. Niezabawem popadli pelagianiezsobą samymi w niezgodę. Jedni z nich utrzymywali, iż człowiek własną mocą może rozpocząć swe nawrócenie, ale bez pomocy bożej zbawienia nie osiągnie. Tych nazwano semipelagianami. W późniejszych znów wiekach średnich chwycono się przeciwnego zdania i nauczano, iż człowiek jedynie za pomocą łaski bożej może być nawróconym, ale do zbawienia z własnej mocy przyczynić się zdoła.

kościoła

Najsłynniejszym z pomiędzy ojców kościoła był Augustyn ojcowie Święty. Dzieła jego wywarły nadzwyczajny wpływ na całe chrze-ściaristwo.

Św.

Augustyn urodził się 354 w dzielnicy Afryce i otrzymał od matki swej Moniki staranne wychowanie. Wysłany dla ukończenia nauk do Kartaginy, Augu-oddał się tam żywy Augustyn młodzieńczym uciechom świata. Przyrodzona żądza styn. wiedzy nie dała mu wszakże spoczynku. Pisma Cycerona naprowadziły go na pole filozofii. Alić ani zasady neoplatoników ani niedorzeczny manicheizm, po którego bezdrożach przez 9 lat napróżno prawdy był szukał, nie za-

dowoliły jego badawczego ducha. Augustyn poszedł do Rzymu, a około 30go roku życia osiadł w Medyolanie. Tam słuchał on chciwie nauk Ambrożego i poznał chrześciaństwo. Czytanie ewangelistów i ojców kościoła zrodziło w nim zupełną zmianę wewnętrzną i sprawiło, iż odtąd najgorliwszym wiary chrześciańskiej był obrońcą. Przyjąwszy (387) chrzest z rąk św. Ambrożego, rozdał Augustyn dobra swe ubogim, powrócił do Afryki, gdzie na prósby mieszkańców Hippony (dziś Bony) przyjął kapłaństwo i (395) biskupem miasta tego był wybrany. Podczas swego pasterstwa wydał Augustyn walkę pelagia-nom z powodu pomienionych nauk o grzechu pierworodnym i wyborze łaski. Jego staraniem powstało w Afryce kilka klasztorów męzkich i panieńskich, zburzonych jednak barbarzyńską ręką Wandalów. Nazwany po nim zakon Augustynów powstał w czasach późniejszych. Św. Augustyn umarł (430) podczas oblężenia Hippony przez Wandalów.

Jego

dzieła

Pomiędzy jego pismani, które dla teologii i filozofii chrześciańskiej największej są wagi, i na chrześciańską poezyą i sztukę wieków średnich, a nawet na polityczne nowszych ludów dzieje, stanowczy wpływ wywarły, celuje dzieło „O królestwie bożem (De cimtate, Dei libri XXII) zarówno głębokością myśli i pobożnością treści. Augustyn św. rozróżnia w niem niebiańskie królestwo Boga, polegające na miłości Boga i zaprzaniu się w,łąsnem i znikome królestwo czarta, oparte na miłości własnej i do pogardy Boga prowadzące. Według tego cala starożytność rzymska była panowaniem czarta czjdi grzechu i kłamstwa. Królestwo to zaginie na dniu ostatecznym w pożarze świata, gdy tymczasem tchnące prawdą i miłością królestwo aniołów, świętych i duchownych wiekuiste osięgnie zbawienie. W innem z pism swych, w tak zwanych „Wyznaniach” (confessiones), składa Augustyn spowiedź swego wewnętrznego życia przed Bogiem, począwszy od dzieciństwa aż do swego nawrócenia. Pismo to, rozpowszechnione wielce w wiekach średnich, ułatwia zrozumienie innych dzieł jego i objaśnia ówczesne stosunki. Jego „Monologi” w których chrześciańskie cnoty wiary, nadziei i miłości mieni być podstawą szczęścia, są jakby dalszym ciągiem Wyznań. Nakoniec napisał Augustyn filozoficzną rozprawę „O prawdziwej religii” celem nawracania kacerzy.

Z pomiędzy chrześciariskich wieku tego wieszczy zasługują na uwagę uczony Salwianus, presbyter Massylii, który zepsucie wieku swego śpiewał, i Sydonius Apollinary, który jako zięć cesarza Awita i przez zdolności swe do najwyższych wzbił się dostojeństw. Później porzucił Apollinary życie publiczne i został biskupem Klermontu, gdzie 484 umarł. Poetyczne atoli utwory jego i listy nie są wolne od przesadnej onego wieku szumności i napuszy-stości wyrazu, i cenione są jedynie ze stanowiska historyi.

Wiek 5ty w dziej o pis ów nader był ubogi. Z ozy mus, żyjący w połowie wieku tego w Konstantynopolu, opowiedział dzieje cesarstwa rzymskiego aż do roku 410, odznaczające się czystością języka i surową bezstronnością. Dla braku źródeł do dziejów onego okresu nabiera dzieło Zozyma tern większego znaczenia. Oro- Rówiennik jego Orozyus napisał krótko zebrane dzieje w siedmiu księgach, które zyus. w wiekach średnich przy wykładzie dziejów powszechnych w szkołach używano.

Poezya.

salwłau.

Sydo

nius,

Dzieje.

Znzy-

mus.

Papieztwo i kościół grecki.

Przemieniając stare Bizancyum wRzym-nowy, nie przeczuwał Konstantyn Wielki, iż przeniesienie siedziby rządu z Rzymu do Konstantynopola podział cesarstwa przyspieszy i że to polityczne rozdwojenie, kościelnego także rozdziału stanie się powodem. Odkąd bowiem cesarstwo rozpadło się na greckie i łacińskie, dążył zawistny wzrastającej potędze papieża biskup konstantynopolitański do niezawisłości w rzeczach kościelnych od Rzymu, i przeprowadził na soborze chalcedońskim (451), iż go do godności drugiego patryarchy podniesiono, i utrzymano w mocy święcenia i dozorowania biskupów i arcybiskupów w greckich cesarstwa dzielnicach. Tychże samych prerogatyw zażądali patryarchowie Alexandryi, Antiochii i Jerozo. limy; wszyscy atoli uważali papieża za pierwszego patryarchę chrzęści ańskiego kościoła. Papież Leon Iszy czyli Wielki przyczynił się ŁeoZ. najdzielniej oględnością swą i mądrością do wydźwignienia i utrzymania tej Wielki powagi i zapewnienia praw rzymskiego zwierzchnictwa. Uchwała 440 cesarza Walentyniana Ulgo z roku 445go przyznała Leonowi i jego do następcom najwyższe w sporach biskupich rozejmstwo. Gdy nad 461. długoletniemi swary o naturach w Chrystusie wytoczono na soborze chalcedońskim obrady, rozstrzygnęła je dogmatyczna bystrość Leona w sposób powszechnie zadowalający. Jakoż sobor chalcedoński, na który, pod przewodni- 451. ctwem legatów papieża, 600 zgromadziło się biskupów, uchwalił na podstawie listu Leona Wielkiego do Flawiana, biskupa konstantynopolitańskiego:

IZZcl

„iż w Chrystusie dwie są natury, które bez przeistoczenia (przeciw Monofizy-tom) i bez odosobnienia (przeciw Nestoryanom) z sobą są połączone. W ten sposób zachowano i jedność osoby i własności każdej natury. Nie zdołali jednak legaci papieża zapobiedz uchwale soboru , przyznającej biskupowi konstantynopolitańskiemu tytuł drugiego patryarchy chrześciańskiego kościoła. Leon Wielki przewidywał następstwa tej prerogatywy, które też niezabawem, gdy Zeno enotykon ogłosił, na jaw wystąpiły. Wybuchły albo- 482. wiem znowu spory monofizyczne, zaczem cesarz Zeno, pragnąc je załagodzić, wydał z porady patryarcliów konstantynopolitańskiego i alexandryjskiego tak zwane enotykon czyli edykt pojednawczy, który wszakże, pomijając punkt Feliz sporny, nietylko sprzeczki nie rozstrzygnął, ale ją jeszcze zawziętszą uczynił.

We dwa lata później rzucił papież Felix III ci klątwę na patryarchów 483 kons tantynopilitańskiego i alexandryjskiego, głównych enotykonu do sprawców, i zniósł przeto spólność kościoła łacińskiego z greckim. 492. Powiodło się wszakże (519) papieżowi Ormizdzie pojednać znów grecki kościół z łacińskim. Pojednanie to trwało do 8go wieku, coraz cliwiejniej-sze z powodu zawiści patryarchów.

Literatura pogańska.

Starożytna pogaństwa literatura chyliła się już od 3go wieku do coraz głębszego upadku. Ostatnie jej potężne filary runęły z cesarzem Julianem i uczonym Libaniusem. Jej próżność i wyrodny kierunek ustąpić musiały wzniosłym i obfitym w prawdy życia wyobrażeniom chrześciariskim, które od niej jedynie klasyczne przejęły formy, i te jako nienaruszalne wysokiej starożytności dziedzictwo aż do naszych przechowały czasów. Podobnie atoli jak niegdyś wzniosłe Greków twory postawiły tychże w możności nauczania i kształcenia Rzymian, swych pogromców, zapewniły także klasyczne dzieła łacińskiej starożytności upadłym Rzymianom duchową nad zwycięzkimi barbarzyńcami przewagę. Pokonani Rzymianie zostali nauczycielami swych zwycięzców.

M»kro-

bius.

Gramatyk rzymski Makrobius, żyjący w lszej połowie wieku 5go, napisał „Rozprawę o różnicach greckiego i łacińskiego języka,” poczynił uczone wyjątki z pism greckich autorów i jest jakby zwornikiem pogańskiego starożytności piśmiennictwa.

Rzut oka ogólny.

Wiek 5ty przedstawia smutny obraz zupełnego rozerwania cesarstwa zachodnio-rzymski ego ręką europejskich i azyatyckich barbarzyńców. Z tem fizycznem rozwiązaniem władającego niegdyś całym światem państwa zostaje w związku jego duchowe zwątlenie i rozprzężenie. Dzicy najezdnicy roztoczyli po całym zachodzie ciemną barbarzyństwa oponę, wrogą wszelkiemu ukształceniu, nieprzepuszczającą ani sztuce ani umiejętności. Z czasem atoli złagodniały surowe obyczaje tych ludów, przystępnych dla cywilizacyi, zwłaszcza odkąd wiarę chrześciańską przyjęły. Najbliżsi ogniska starożytnej oświaty żołnierze Odoakra i liczni wojownicy Teodor yka doznali pierwsi jej wpływu; jużci zgubnego, bo nowi ich nauczyciele udzielali im nauk w sposób ostatniemi czasy powszechnie używany, a widzieliśmy już wyżej, iż ukształcenie Rzymianina było tylko zewnętrzną ogładą. Dzieła Rzymian wieków ostatnich były w porównaniu z wniosłemi utworami starożytności greckiej i rzymskiej jakby ich mdłe i ułomne cienie pod względem formy i treści. Ta więc zepsuta Rzymian oświata z wszystkiemi wieków przywarami była udziałem barbarzyńców i nadała fałszywy kierunek rozwojowi władz umysłowych i duchowego życia średniowiekowych narodów.

Wiek szósty po Chrystusie.

&ę)

Roczniki.

Gondebald, król Burgundów, nadal paiisfcwu swemu502. księgę ustaw, nazwaną po nim Leoc Gundebalda.

K1 o d w i k, król Franków, pobił na głowę Wizygotów w bitwie pod Vougle czyli Vouille niedaleko507. Poitiers i zabrał im większą część ich posiadłości między Loarą i Pirenejami (Akwitania). Alaryk ligi, król Wizygotów poległ wt boju, zostawiwszy następcą małoletniego syna Amalaryka.

508.

Teodoryk Wielki, król Ostrogotów, ujął się praw Amalaryka, wnuka swego, pobił Franków pod Arela-tem i odebrał im część południowo wschodnią zdobytych posiadłości wizygockich. Oddzielił on od nich Prowencyą i złączył ją z państwem ostrogockiem.

K1 o d w i k, król Franków, połączył wszystkie Franków pokolenia pod swem panowaniem. Był599. on dotąd jedynie królem Neustryi czyli Franków zachodnich, lecz sprawił, za pomocą sromotnych po większej części okrucieństw, że go także Frankowie wschodni czyli rypuarscy zwyczajem germańskim na tarczy podnieśli i królem Au straży i okrzyknęli.

Czterej jego synowie podzielili po nim państwo Franków między siebie. Childebert został królem Paryża511,

z okolicą, Klodomir Orleanu, Klotar Swessyonu (Soissons), a Tydryk (Thierry) królem Austrazyi czyli Mety (Metz).

Zygmunt, król Burgundów, przyjął wiarę 516.katolicką. Za jego przykładem poszedł cały naród Burgundów. Zygmunt wiódł życie pobożne i w poczet świętych został policzony.

Po cesarzu Anastazym nastąpił Justyn Iszy na tronie 518. bizantyńskim. Lubo Justyn nieukształconym tylko był rolnikiem, przecież rządy jego były łagodne i mądre.

Gdy Klodomir, król Orleanu, w walce z Burgun-524. darni poległ, stracono dwóch jego synów z rozkazu Chil-debertaiKlotara, a trzeciego postrzyżono, co go w oczach Franków szpetnym i nieudolnym czyniło. Childebert i Klotar podzielili potem między siebie ziemie swych synowców.

525.

Teodoryk, król Ostrogotów, kazał ściąć niewinnie senatora rzymskiego i filozofa Boetiusa i teścia jego Sym-m a cli a, a będąc sam aryanem, prześladował odtąd srodze katolickich Rzymian; umarł wszakże już następnego roku.

Po Justynie nastąpił synowiec jego Justynian na tronie 527. bizantyńskim. 381etnie panowanie Justyniana było jednem z nąj słynniej szych.

529.

Ś w. Benedykt z Kursy i (w dzisiejszem państwie kościelnem) wybudował klasztor na Monte Cassino w pobliżu Neapolu i ułożył dla swych mnichów wzorowe prawidła życia, które później wszystkie klasztory zachodu dla swych przyjęły zakonów.

Dziejobraz przedstawia mnicha benedyktyńskiego w czarnej kapicy, którą się bene" dyktyni od białego bazylianów habitu różnili.

531.

Teudes, następca Amalaryka, rozpoczyna poczet królów elekcyjnych w państwie wizygockiem.

W tymże czasie wstąpił na tron perski dzielny i przedsiębiorczy Kosroes Iszy Anuszyrwan.

Przy publicznych w Konstantynopolu gonitwach tworzyły się różne partye. Z tych stronnictwa zielonych i niebieskich, tak nazywanych po ubiorze zapaśników, były najpotężniejsze. Justynian sprzyjał niebieskim, przezco obraził zielonych, czerwonych i białych, którzy się przeciw niemu połączyli i straszliwy w stolicy podnieśli rokosz. Chcieli oni nakoniec obalić rządy Justyniana. Wtem Teodora, mężna zatrwożonego cesarza małżonka, wezwała walecznego Belizara, by śmiało przeciw powstańcom wystąpił, i ocaliła zachwiany już tron Justyniana.

533.

Po usilnej pięcioletniej pracy najznamienitszych prawników bizantyńskich ułożono słynną justyniańską praw księgę (Codex Justinianeus).

Justynian wysłał dzielnego wodza Belizara przeciw Wandalom do Afryki. Belizar zdobył Kartaginę, poko- 533

nał i jął w niewolę w bitwie pod Trykamarum Geli- d0

5 31.

mera, króla Wandalów, obalił państwo wandalskie i w bizantyńską zamienił dzielnicę.

Królowie Franków Childebert iKlotar pokonali Godemara, króla burgundzkiego, brata św. Zyg- 534. munta, i zamienili królestwo Burgundyi w dzielnicę frankońską.

Teodoryk Wielki nie miał potomstwa męzkiego, zaczem Atalaryk, siedmioletni syn córki jego Amala-zunty, pod regencyą matki objął po nim panowanie. Gdy jednak w lat kilka Atalaryk umarł, poślubiła Amalazunta stryjecznego brata swego Teodata, który ją niedługo 534. po ślubie zabił. Ostrogotowie, niezadowoleni ani Ama-lazunty ani nieudolnego Teodata rządami, burzyli się i sarkali, a Justynian postanowił korzystać z ich nieukontentowania i podbić ich królestwo. Ztąd powstała w ziemiach italskich dwudziestoletnia wojna między Grekami i Ostro- 555. gotami.

Bel i z ar przeprawił się do Sycylii na czele armii

535. bizantyńskiej i odebrał Gotom tę wyspę; wkroczył następnego

536. roku do Italii i zdobył Neapol, zaczem Gotowie, w miejsce płochego Teodata, mężnego Witygesa królem swym obrali; posunął się potem pod Rzym, który także zajął. Na-

537. próżno obiegli go w Rzymie Gotowie, szczęśliwsi w 538 oblężeniu Medyolanu, którego mieszkańcy od nich byli

539.

540.

odpadli i grecką przyjęli załogę. Zdobyli oni to miasto i wycięli w pień pokonanych. Tymczasem obiegł Belizar warowną Rawennę i zdobył ją podstępem. Ostrogotowie ofiarowali mu koronę, którą on wszakże odrzucił, zarządzając ich królestwem jakby bizantyńską dzielnicą. Niedowierzał mu jednak zawistny szczęściu jego Justynian i odwołał go śród zdobyczy, a uradowani Gotowie obrali

541. królem swym dzielnego Totylę. Totylas odzyskał znów Nea-

542. poi i pobił wojska greckie pod Fawencyą (Faenza w pobliżu Rawenny); zbliżył się potem ku warownym Rzymu

546.    murom i odzyskał także tę starożytną stolicę. Lecz niemo-

547.    cen utrzymać jej, oddał ją już następnego roku Grekom. Gdy atoli Belizar, wysłany powtórnie do Italii, lecz nie-opatrzon dostatecznie w siłę zbrojną, o odwołanie swe

553.

549.prosił i do Konstantynopola powrócił, wkroczyli znów Gotowie do Rzymu. Po Belizarze objął N ars es naczelne 552.Greków dowództwo i poraził Gotów pod Iguwium (Gubbio w państwie kościelnem). Totylas umarł w skutek odniesionej rany, a Tej as zastąpił go w rządach. Tenże poległ w bitwie pod Wezuwiusem, poczem Gotowie zwolna broni bizantyńskiej zupełnie ulegli, a kraj ich w dzielnicę grecką został zamieniony.

Podczas tej szczęśliwej walki na ziemi włoskiej wiódł Justynian tak nieszczęśliwą wojnę z Persami, iż 545. nawet królowi ich Kosroesowi Anuszyrwanowi daninę (tribu-tum) opłacać przyrzekł.

We dwa lata później umarł Trybonian, największy

wieku swego prawnik, który przy układzie księgi praw 547. justyniańskiej wielkie położył zasługi.

A tan agi ld objął rządy Avizygockie i przeciw spółza-wodnikowi swemu Agile przywołał na pomoc Gre- 550. ków, którzy odtąd w pobrzeżnycli Hiszpanii miastach aż do następnego pozostali wieku.

W tymże czasie umarł o pat rzymski Dyonizy Mały, który erę chrześciańską w dziejopisarstwie zaprowadził.

Z Teodebaldem, wnukiem Tydryka, wygasła najmłodsza (austrazyjska) linia panującego u Frań- 554. ków domu merowińskiego.

Gdy w cztery lata później także Childebert, król Paryża, bez męzkiego umarł potomstwa, połączył Kio- 558. tar pod swem panowaniem wszystkie Franków ziemie, powiększone nadto od roku 534 królestwem bur-gundzkiem.

W tymże czasie umarł dziej opis grecki Prokop, 560. ważny głównie dla dziejów epoki justyniańskiej.

561.

Po zgonie Klotara rozpadło się znów królestwo Franków między jego czterech synów: Charybert otrzymał Paryż, Chilperyk Swessyon (Sois-sonsj, Zygbert Austrazyą, a Gon tran Orleans z Bur-gundyą.

Justynian odbudował kościół św. Zofii, najsłyn- 563. nieszy pomnik budownictwa bizantyńskiego.

Germański lud Longobardów obalił przy pomocy 566. dzikich azyatyckich Awarów królestwo Gepidów, które obejmowało wielką część dzisiejszych ziem węgierskich i Wołoszczyznę.

Zgon Charyberta, króla Paryża, stał się powodem gwałtownych zatargów między jego trzema braćmi, podnie-

sionych nadto waśniami Fredegondy, żony Chilperyka, i Brunehildy, małżonki Zygberta.

Umieszczona na Dziejobrazie tarcza zawiera w odpowiedniem polu znak śmierci Charyberta, a w dwu innych wizerunki Brunehildy i Fredegondy.

Alboin, król Longobardów, pozostawił Awarom 568.P°dbite państwo Gepidów, a sam poszedł do Italii, gdzie założył państwo longóbardzkie (Lombardyą).

569.

Następnego roku objął dzielny Leowigild rządy wizy-gockie na półwyspie pirenejskim.

570.

Wtymże czasie umarł uczony Rzymianin Kassyo-dor, znamienity dziej opis i sławiony opiekun oświaty.

571.

Alboin zdobył Pawią po trzechletniem oblężeniu i zamienił ją w stolicę królestwa longobardzkiego.

573.

Alboin zamordowany za sprawą małżonki swej Roza-

m u n d y.

574..

Tegoż samego losu doznał po 18tu miesiącach następca jego Klef, poczem Longobardowie przez 10 lat bez króla pozostali.

Zygbert król Austrazyi, zdobył Paryż, wy-575.gnał zeń brata swego Chilperyka i królem Paryża został obwołany, ale zginął z ręki wysłanego przez Frede-gondę krytobójcy; poczem syn jego Childebert ligi objął rządy Austrazyi.

580.

W tymże czasie umarł dziej opis gocki Jornandes czyli J o r-d a n e s , który na wzór Kassyodora dzieje Gotów opisał.

583

do swego Hermenegilda, który przyjął wiarę katolicka i po-585.

Leowigild, król Wizygotów, obiegł w Sewilli syna

585.

łączył się z wrogami ojca, Grekami i Swewy. Poraził on Swewów pod Br agą na głowę i państwo ich podbił; Hermenegilda zaś wziął w niewolę i stracić go rozkazał, gdy do aryanizmu powrócić nie chciał.

Chilperyk, król Paryża, zginął z reki zabójczej. Jedni przypisują zabójstwo to Brunehildzie, inni Fredegondzie. Małoletni syn jego Kio tar ligi objął po nim panowanie pod opieką Fredegondy.

Po zgonie Leowigilda nastąpił na tronie wizygockim drugi jego syn Rekkared I. Przyjął on publicznie wiarę 586. katolicką, panującą odtąd w Hiszpanii.

Papież Grzegorz Iy czyli Wielki zasłużył się wielce kościołowi staraniem około rozkrzewienia religii chrześciaiiskiej. 590.

W Persyi wstąpił na tron przy pomocy greckiej Ko-zroes ligi Par w i z. Niewdzięczny, zawojował on później 591. Greków i wzniósł w następnym wieku państwo perskie do najwyższego szczebla potęgi.

A g i 1 u 1 f , król Longobardów, koronował się ^ pierwszy tak zwaną koroną żel a z n a, Korona ta jest złotą, lecz mieści w środku wazką obrączkę żelazną z gwoździa krzyża Chrystusowego.

593.

Childebert ligi, król Austrazyi, odziedziczył po stryju swym Gon tranie ziemie burgundzką i orleańską. Chciał on także dział Kio tara ligo (Paryż) opanować, ale pobity był od wojsk jego pod Trucyą (dziś Droissy) w pobliżu Soissons.

W tym że czasie umarł dziejopis Franków Grzegorz, biskup 595. Turonu (Gregoire de Tours).

Papież Grzegorz Wielki wysłał do Brytanii benedyktyńskiego mnicha Augustyna z 40tą in- 596. nymi mnichami celem rozkrzewienia tamże chrześciaństwa. Nawrócili oni następnego roku Etelberta, królaKentu, 598. najdawniejszego i najznamienitszego z królestw anglosaskich, i założyli arcybiskupstwo kantęrburskie, którego pierwszym pasterzem był sam Augustyn święty.

Geografia.

Rwisty prąd wielkiego narodów pochodu szumiał jeszcze w tym wieku swemi falami, nieukołysanemi aż po długim czasu upływie. Nowozałoźone państwa nie zaokrągliły się zarazem wedle potrzeb swoich, a słabsze uległy niebawem przemoźniejszym. Tak królestwo

burgundzkie i część wizygockiego państwa w Galii popadły wmocFranków, którzy na wschodzie aż po rzeki Salę i A n i z ę panowanie swoje rozpostarli; takpaństwaWandalów i Ostrogotów w moc Greków, panów morza Śródziemnego z wszystkiemi wyspami i naj waż niej szemi (w Hiszpanii nawet) pobrzeżaini; tak państwo Swewów w Hiszpanii w moc Wizygotów. Z Azyi wpadli Awarowie, z południowych stoków Karpat Longob dowie do państwa Gepidów i zburzyli go. Longobardowie pozostawili zdobycz tę Awarom, a sami wtargnęli do ziem włoskich, gdzie nazwane po sobie królestwoLongobardów założyli.

ar-

Kronika i Historya.

Państwo Ostrogotów.

Teodo-

Teodoryk Wielki był dzielnym monarchą i pragnął na zewnątrz związkami rodzinnemi i oględną walką zapewnić państwu 526 swemu ow^ siłę, na której mu wewnątrz zbywało. Dał on jednę z córek swych królowi Burgundów, a drugą królowi Wizygotów, Ala-rykowi limu. Gdy później między królem Franków Klodwikiem i Ala rykiem Ilgim do krwawej przyszło walki, w której poległ król Wizygotów, ujął się Teodoryk praw Amalaryka, i przez wodza swego Ibę odebrał Frankom część ziem zdobytych, z których wszakże Prowencyą ze swem połączył królestwem. Zarządzał on także resztą królestwa wizygockiego podczas małoletności wnuka swego Amalaryka. Spokojne Teodoryka panowanie przerwane było jedynie tą przeciw Frankom potrzebą i inną na Bułgarów, którzy z Azyi do wschodnich i>aństwa Wizygockiego wpadli byli dzielnic.

Panowanie Teodoryka Wielkiego trwało lat 33 i odznaczyło się umiarkowaniem i sprawiedliwością. W ostatnich atoli latach splamił się Teodoryk tyraństwem. Oskarżono przed nim senatora rzymskiego Albina, jakoby z wschodniorzymskim cesarzem Justynem zdradne utrzymywał związki, a podejrzliwy król posądzał cały senat o zdradę. Senatorowie wysłali doń do Werony z łona swego filozofa Boetiusa, męża szlachetnego i powszechnie poważanego, który w przekonaniu o niewinności Albina wyrzekł broniąc senatu, iż w razie winy Albina cały senat musiałby być potępionym. Nieprzyjaciele jego nie przestawali odtąd podsycać podejrzli-

CC

OT

wości króla, a Teodoryk skaza! na śmierć Boetiusa i teścia

j ego Sy mm ach a, i niewysłuchawszy nawet ich obrony, ściąć ich 525. niewinnie rozkaza!. Odtąd nie ustawały prześladowania Rzymian wyższego towarzystwa i w ogóle wyznawców prawowiernego kościoła, i sprowadziły zupełne rozdwojenie między katolickimi Rzymiany i Go ty aryany. Prześladowanie to stawało się coraz surowsze

przerwane wszakże następnego już roku zgonem

526.

Teodoryka w Rawennie.

Teodoryk nie zostawił potomstwa męzkiego, zaczem 7mio-

I iV tell cl “

letni wnuk jego Atalaryk w rządach po nim nastąpił. Atala- ryk ryk był synem trzeciej jego córki Amalazunty, zaślubionej 526 jednemu z możnych panów gockich, która podczas małoletności syna d0 swego rządy sprawowała. Amalazunta, otrzymawszy wychowanie ^34. rzymskie, sprzyjała więcej Rzymianom niżeli Gotom, starała się naprawić popełnioną na Boetiusie i Symmachu niesprawiedliwość dobrotliwem względem ich krewnych postępowaniem, i syna swego Atalaryka wychowywała obyczajem rzymskim. Okoliczność ta była powodem nieukontentowania Gotów. Gdy tedy Ata- 534. laryk w kwiecie wieku umarł, wzbraniali się możni Gotowie, przeciwni nadto rządom niewieścim, uznać Amalazuntę królową. Oddała ona więc rękę stryjecznemu bratu swemu Teodatowi, który z ogładą Rzymian wszystkie ich przejął występki. Zaledwie też do Teodat ogłoszon był spółrządcą, a już małżonkę swą kazał uwięzić 536. i stracić. Smutny był naonczas stan królestwa gockiego, a dzielny 534 cesarz Justynian Iy upatrzył w nim pożądaną porę zawojowania ziem italskich i połączenia ich z cesarstwem wschodnio-

Teodat

rzymskiem. Grecy, zajęci naonczas wojną wandalską w Afryce pragnęli warownych ostoi Lilibeum na wyspie sycylskiej. Alić Gotowie sprzeciwili się ich żądaniu. Natenczas wysłał Justynian do Sycylii słynnego wodza Beli z ara, który wyspę tę w krótkim 535. zdobył czasie i niezabawem zwycięzko do niźszej- Italii wkroczył. Mieszkańcy kraju tego, greckiego po większej części pochodzenia, łączyli się z zwycięzcą. Neapol tylko stawił mu silny opór. Gdy 536. jednak i to miasto greckiej uległo broni, a płochy Teodat żadnych dla obrony kraju nie czynił przygotowań, powstała armia gocka przeciw niemu i okrzyknęła królem dzielnego Witygesa. Teodat zabity był na ucieczce.

za-

Belizar, mieniąc się w y b a w c a k a t o 1 i c k i c li 11 a 1 i i mieszkańców od Gotów aryanów, przyjmowań był wszędzie z

13*

się z wojskami swemi do Rawenny. Tymczasem posunął się Belizar do ku Rzymowi, i opanował go tern łacniej, ile ze równocześnie sprzymie-

wuy- radością, przeco Wity ges, niemocen oprzeć mu się w pochodzie, cofnął

ges

536

540. rzeniz Justynianem Frankowie Goto w od północy zagrozili. Wityges zaspokoił ich odstąpieniem wszystkich poza alpejskich posiadłości, poczem dopiero ohległ Belizara w Rzy-

537.    mie. Przez rok cały stawili mu Grecy opór dotrwały, tak iź Wityges sam pokój ofiarował i chętnie na zawieszenie broni przyzwolił. Tymczasem wzmocnił się Belizar nowemi zaciągi i zaopatrzył się w żywność, a Wityges odstąpił z następną wiosną od oblężenia. Szczęśli-

538.    wiej walczył synowiec jego Wraias w Italii-wyźszej przeciwMedy-ołanowi, którego mieszkańcy od Gotów byli odpadli i nieznaczną załogę grecką wmury swe przyjęli. Nadto szukał Wityges pomocy u Franków, którzy atoli, traktując równocześnie o przymierze z dworem bizantyńskim, nakłonili Burgundów i Alemanów, by poszli za Gotów wezwaniem. Wraias połączył się z nimi i okolił ściśleMedyolan. Natenczas rozkazał Belizar Narsesowi, który z Konstantynopola z posiłkami był nadszedł, pospieszyć oblężonym na odsiecz; ale zawistny sławie Belizara Narses nie usłuchał rozkazu, a Medyolan zamienił się niezabawem w grób swych

539.

539.    nieszczęśliwych mieszkańców. Dzicy zdobywcy wycięli ich w pień lub uprowadzili w niewolę, złupiwszy i zburzywszy ich miasto. B o-gate łupy, z jakiemi Burgundowie i Alemanie do domu wracali, znęciły króla Austrazyi Teodeberta do najazdu na Włochy, które bez względu na własność gocką, rzymską lub grecką straszliwie spustoszył. Tymczasem odwołał Justynian Narsesa, a Belizar otoczył Witygesa wRawennie. Król Gotów wdał się znów w układy pokoju, pragnąc przynajmniej Włochy górne panowaniu swemu zabezpieczyć. Dwór bizantyński nakłaniał się także do po-koju, zwłaszcza że Kozroes, król Persów, w porozumieniu z Gotami wtargnął był w dzielnice bizantyńskie. Atoli Belizar, spodziewając się większych po swej broni korzyści, prowadził wojnę bez przerwy i podał tajemną Gotom radę, by bizantyńskiego wynieśli na tron swój księcia, a instytucye ich i mienie szanowane będą na przyszłość. Wityges przyjął ten upokarzający warunek, a Gotowie ofiarowali koronę zwyciezkiemu Belizarowi.

540 P°zornie przyjął ją był wódz grecki, odrzucił atoli statecznie za swem do Rawenny wkroczeniem okazywane sobie zaszczyty królewskie, i oświadczył, iż królestwem Gotów jedynie w imieniu bizantyńskiego cesarza na przyszłość zarządać będzie. Mimo to obudził on podejrzli-

wość Justyniana, który go niebawem odwołał. Zdarzenie to podniosło znów upadłe Gotów nadzieje.

Ilde-

540.

Gotowie zgromadzili się zatem w Pawii i ogłosili królem jednego z wodzów imieniem Ildebalda, który wszakże przez stron- bald ników panującego przedtem domu był zamordowany. Tegoż samego losu doznał Eraryk z Rugii, pragnąc po Ildebaldzie wedrzeć się do tronu. Natenczas wynieśli Gotowie na królestwo dzielnego Totyle, dowodzącego w Trewizie, który niezabawem położonemu w sobie zaufaniu godnie odpowiedział.

544.

546.

547.

Nowy król wkroczył zwycięzko do Włoch-niższych, zdobył Ne- Toty-apol i odniósł następnego roku (542) pod Fawencyą (dziś Faenz-a w południowo-zachodniej stronie od Rawenny) piękne nad Grekami do zwycięztwo. Na wiadomość o tein postanowił Justynian wysłać znów 552 Belizara do boju z Gotami. Powierzona atoli rozkazom jego armia była bardzo słabą, a dzielny jej naczelnik nie zdołał nic stanowczego podjąć przeciw mężnemu Totyli, ani zapobiedz powtórnemu przez wroga opanowaniu odwiecznej stolicy. Ztemwszyst-kiem wycieńczały się zwyciezkie Gotów siły. Totylas ofiarował pokój, który wszakże na wniosek Belizara został odrzucony. Gotowie zburzyli zatem część warownych Rzymu murów, nietknąwszy wszakże na przedstawienie Belizara warownych pomników rzymskiego budownictwa (grobowca Adryana i in.), i opuścili Rzym, niezdolni go dłużej utrzymać. Belizar zajął go znowu i obalone mury kazał odbudować.

Grecy, unikając bitwy otwartej, zasłaniali się, gdzie tylko mogli warownemi miast mury, zaczem Gotowie wszędzie je burzyli i niejeden cenny pomnik sztuki starożytniej z niemi obalili.

548.

549.

W czasie tych wypadków wtargnęli znów Frankowie do Włoch-wyż szych, i ponieśli spustoszenie aż na ziemię wenecką. Belizar niemocen rozstrzygnąć boju, a żądanych od Justyniana nieo-trzymawszy posiłków, prosił o swe odwołanie, które też niebawem otrzymał. Totylas zajął znów Rzym, i czynił przygotowania do odzyskania Sycylii; co mu się też acz tylko chwilowo powiodło; nie podołał bowiem stawić dotrwałego oporu przeważnym Greków siłom na morzu. Tymczasem sposobiono się na dworze bizantyńskim do stanowczego przeciw Gotom ciosu. Narses zbliżał się na czele licznej i dobrze uzbrojonej armii, w której także Longobardowie i inni mieścili się barbarzyńcy, i wydał Gotom walną bitwę między Iguwium i Taginą (w Apenninach etruryj- 552 skich)t, gdzie 6000 Gotów poległo, a Totylas śmiertelną odniósł ranę.

Tejas, którego Gotowie po nim na tron wynieśli, udał się do 552 Włoch-niższych, gdzie porozrzucane Gotów załogi połączył, i u stóp Wezuwiusa tak obronne zajął stanowisko, iż go Grecy przez dwa ’ miesiące zaczepić nie śmieli. Wkońcu atoli nie pozostało mu dla braku żywności tylko poddać się lub przebić przez nieprzyj aciela. Z tych dwóch środków wybrał Tejas walkę, prowadzoną przez dwa dni z największą zaciętością. Mężny król Gotów poległ już dnia pierwszego, dzielni atoli jego wojownicy toczyli rozpaczliwy bój aż do wieczora dnia następnego. Trzeciego dnia dozwolił Narses pozostałym Gotom wolnego do kraju odwodu. Mimo to tysiąc Gotów odrzuciło zelży wy złożenia broni warunek. Garstka ta przebiwszy się przez nieprzyjacielskie szeregi, połączyła się z Frankami i Al eman a mi, którzy znów do górnych wtargnęli byli Włoch, i wraz z nimi postanowiła odnowić walkę w Italii-niźszej. Narses uciekł się do wojennych Belizara środków, unikał bitwy otwartej, zamknął wojska swe w warownych miast rach, i wtenczas dopiero uderzył na barbarzyńców, gdy już pod skwarnem południa niebem niewieścieć poczęli. Wytępił on ich niemal do szczętu; opowiadają bowiem, iż z 70.000 onychbarbarzyńców 5ciu jedno Ale ma nów powróciło do kraj u. Gotów, którzy jeszcze pozostali, pokonano zupełnie w przeciągu lat 554go do 556go, a Włochy zamieniono w dzielnicę bizantyńską i oddano Narsesowi w zarząd.

Tejas

rrm-

Pahstwo longobardzkie.

klboln

W zeszłym wieku zostawiliśmy Longobardów (w części 561 geograficznej) nad górną Cissą w sąsiedztwie Gepidów. _do Longobardowie toczyli z Gepidami bezustanne boje i obalili 573.wk₀ricu ich państwo przy pomocy Awarów, którzy zajęli 566. byli dawne Gotów siedziby na północnem morza Czarnego pobrzeźu. Longobardowie mieli wtenczas wodzem dzielnego Alboina. Tenże pozostawił już po dwu latach zdobyte Gepidów siedziby, pełne grząskich bagnisk i trzęsawisk, królowi Awarów Baja-568.110 wi 1 wtargn^ do Włoch-górnych, gdzie longobardzkie założył królestwo. Od walnej pod I g u w i u m (Gubbio) bitwy znali już Italią Longobardowie, i zapragnęli snąć posiąść jej piękne ziemie, w zamian za odstąpione Awarom moczary nad Cissą i Dunajem. Opowiadają wszakże, że ich Narses , w pragnieniu zemsty

za w

yrządzoną sobie od dworu bizantyńskiego zniewagę, na ziemię

swe

nazwane

nad brzegi Tybru i zamienili Pawią, którą dopiero po trzechletniej uporczywej obronie wziąść zdołali, w stolicę nowego królestwa. Alboin poprzysiągł podczas oblężenia Pawii zniszczyć to uporne miasto i mieszkańców jego wytępić. Lecz gdy koń jego potknął się w z wy ciężkim do wziętej twierdzy pochodzie, ujrzeli w tern towarzysze jego znak gniewu bożego, i nakłonili go do oszczędzenia miasta. Wkrótce potem zamordowali był Alboin ręką giermka swego Helmilcha, za sprawą małżonki swej Rozamundy. Rozamunda była córką zabitego ręką Alboina króla Gepidów Kunimunda, i jako branka oddać mu rękę musiała. Podczas uczty w Weronie podał jej Alboin napełnioną winem czaszkę Kunimunda, której miast pucharu używał, i zmusił ją do jej wychylenia. Tak dotkliwą postanowiła pomścić Rozamunda, i nakłoniła Helmilcha do

włoską przywołał. Narses albowiem odwołań był (567) z Italii do Konstantynopola, przyczem cesarzowa Zofia te pełne wzgardy wyrzec miała słowa: że już czas, aby między prządki konstantynopolitańskie powrócił. Na to miał odrzec Narses: „A więc nić jej uprzędę, nad którą długo wikłać będzie.” Przywołani w pomoc Longobardowie przybyli w to warzy st wie 20.000 S aksonów, 568. Gepidów i innych barbarzyńców, i zdobyliWłochy-wyźsze, po nich Lombardyą. Posunęli oni niebawem zdobycze

571.

za-

urazę

Klef

zamordowania króla, poczem zabójcę ręką swą i królestwem obdarzyć przyrzekła. Aliści sprawcy zbrodni, uchodzić musieli przed 573. zemstą Longobardów i szukać przytułku u greckiego namiestnika (exarchy) Longina w Ra wennie. Longin chciał Rozamundę poślubić, i nakłonił ją do otrucia Helmilcha. Dostrzegł jednak zdrady Helmilchis i zmusił Rozamundę do wychylenia poło wy podanej sobie trucizny. Pozostałe po nich skarby dostały się Longinowi.

Autary

585

na tron

Po Alboinie wynieśli Longobardowie srogiego Klei a na królestwo, ^ który aż do Włoch-niższych rozszerzył swoje panowanie, lecz już po 18tu miesiącach był zamordowany. Odtąd przez 10 lat pozostali oni Bez_ bez króla, a cały przez nich zdobyty kraj rozpadł się na 3 6 obwo-dów z tyląź książętami. Mimo takiego władzy swej rozprószenia utrzy-mali się Longobardowie we wszystkich zdobyczach, a Biza n ty nom do pozostały na ziemi włoskiej jedno jej południowe koń- 535 czyny i pobrzeźa z miastami Rawenną, Genuą, Rzymem, Neapolem. Po tern bezkrólewiu wynieśli Longobardowie Autarego, syna Klefowego. Autary miał za żonę bawarską księź- d0 niczkę Teodolindę, wychowaną w wierze katolickiej. Na- 591.

ród poważał ją i nawykał zwolna do jej wiary. Wystawiła ona ko-Agi- ściół w Mon z y pod Medyolanem, przeżyła Autarego i wtorego małżonka swego A gil ul fa (615), poczem w imieniu małoletniego syna Adelwalda rządy sprawowała. Papież Grzegorz Wielki fi 15 darował jej gwoźdź z krzyża Zbawiciela, z którego zrobiono wewnętrzny pierścień tak zwanej żelaznej korony. Koronę tę 593. stanowi obręcz złota szerokości trzech cali, drogiemi wysadzana ka-mieńmi. Agilulf koronował się nią pierwszy. Złożono jaw Monzie, gdzie się do dziś dnia przechowuje.

lulf

591

Organi-

zacya.

Co do wewnętrznej longobardzkiego państwa organizacyi baczyć należy, iż Longobardowie, niezadowoleni, jak niegdyś Odoaker i Ostrogotowie, trzecią częścią posiadłości ziemskich, mienili całą zdobycz swą własnością. Wytępili oni ze wszystkiem właścicieli czyli posessorów rzymskicle pozostawiając w dobrach ziemskich jedno kolonów czyli przywiązanych do gleby rolników, którzy za opłatą czynszu ziemię uprawiali. Książęta osiedli w miastach. Longobardowie dopiero zniszczyli dawną ustawę rzymską i nowy na ziemi włoskiej zaprowadzili porządek. Nie Romulus tedy Augustulus, lecz bizantyński namiestnik Narses, zamyka dzieje zachodnio-rzymskiego cesarstwa.

Cesarstwo bizantyńskie.

Po zgonie Anastazego wzbił się 68mioletni naczelnik gwardyi ju- Justyn na tron bizantyński. Acz Justyn nieukształconym styn i.    z Tracyi był r o 1 n i k i e m, umiał on przecież utrzymać w po-

rządku armią i skarbowość, łagodzić niedole swych poddanych i ^2^ zjednać sobie poważanie u obcych. Jego oględne rządy ułatwiały w wielu względach wielkie następcy jego przedsiębiorstwa,

Synowiec jego i następca Justynian Iy urodził się także w

Justy-

565.

, nian i. Tracyi z rodziny słowiańskiej i nazywał się po słowiańsku , 527 Uprawda. Mianowany dawniej jeszcze spółrządcą, zajmował się Justynian gorliwie administracyą kraju. Małżonka jego Teodora wywierała przez niego wielki wpływ na sprawy publiczne. Była ona przedtem aktorką, nierządne prowadząc życie, opuściła wszakże później scenę, wzorowych przestrzegając obyczajów. Justynian, poznawszy ją, postanowił ją p o ś 1 u b i ć, i nakłonił był w tym celu stryja do zniesienia dawnego prawa, które szlachetnemu Rzymianinowi nie dozwalało małżeńskich z aktorką związków. Teodora łączyła z nadzwyczajną żądzą panowania rzadką oględność i silne postanowienie, i niezabawem okazała się godną swego wyniesienia, Od dawna już

tworzyły się między mieszkańcami Konstantynopola partye przy gonitwach, między króremi stronnictwa zielonych, niebie-

s ki cli, białych i czerwonych, tak nazywane po kolorze ubioru zapaśników, pierwsze trzymały miejsce. Przy każdych nowych igrzyskach ożywiała się zawiść i zawziętość stronnictw i nieraz w krwawe wybuchała walki. Justynian, który sprzyjał niebieskim, chciał położyć tamę wzajemnym zatargom, ale niezgodnych jeszcze więcej rozjątrzył, tak, iż wkoiicu niebiescy z zielonymi przeciw niemu połączyli się. Pięć dni trwała zażarta walka w ulicach 532. Konstantynopola, podczas której zgorzał ozdobny kościół św. Zofii, a Justynian o mało tronu i życia nie był pozbawion. Chciał on już ratować się ucieczką, lecz Teodora odwiodła go od tej myśli i wskazała mu zbawcę w dzielnym Belizarze. Belizar przytłumił niebezpieczne powstanie, nazwane „Nika” (t. j. zwyciężaj) od hasła walczących, ale 30.000 ludzi straciło życie w tym rokoszu.

wa wan-

dalska.

Na zewnątrz rozpostarł Justynian szeroko potęgę panowania bizantyńskiego. Musiał on wprawdzie drogo opłacać pokój z Kozroesem Anuszyrwanem na wschodzie; na zachodzie atoli nie ustawał odgłos zwycieztw broni bizantyńskiej pod wodzą mężnego B e 1 i z a r a. Naprzód ulegli jej Wandalowie. Bar- WyPra-barzyńcyci, którzy religią katolicką w podbitej Afryce srodze prześladowali, i okręty swemi zagrażali bezustannie morze Śródziemne, z niewieścieli zwolna pod skwarnem Afryki niebem, i nie zdołali już oprzeć się skutecznie zewnętrznym nieprzyjaciołom. Okrom tego wybuchły między potomkami G a j z e-ryka domowe o tron niezgody, które Grekom zdobycz królestwa wandalskiego wielce ułatwiały. Roku 530 obalił Gelimer stryjecznego brata swego Hilderyka, który katolikom sprzyjał, i przez matkę swą, księżniczkę bizantyńską, z Grekami miał styczności. Cesarz grecki chciał przywrócić na tron Hilderyka, zaczem Gelimer zamordować go kazał wraz z jego synami. Justynian wysłał przeto do Afryki Bel i z ar a, który, acz tylko 15.000 żołnierza liczył pod swemi rozkazy, zdobył Kartaginę, pobił Wandalów 533. na głowę w w a 1 n e j b i t w i e pod Trykamarum, i jętego w niewolę Gelimera poprowadził w tryumfie do Konstantynopola. Kró- 534. lestwo wandalskie zamienione zostało w dzielnicę bizantyńską,poczemGrecy zdobylijeszczeSardynią, Korsykę i Sycylią, wydarli Ostrogotom Włochy, a nawet część Hiszpanii 559^ dla Justyniana zajęli. Nie od Persów wszakże tylko, lecz i od innych północnych barbarzyńców cierpiało cesarstwo wschodnie. Gepido-w i e, Longobardowie i sąsiedni S ł o w a 11 i e najeżdżali północne cesarstwa dzielnice, a przybyli z wyżyn Azyi do Europy Bul gar o-

5 5 9. w i e dotarli nawet do bram Konstantynopola. Zgrzybiały 13 e 1 i-zar, który w walkach z Persami, Wandalami i Goty zapewni! był głośną sławę orężowi bizantyńskiemu, był i teraz zbawcą stolicy i cesarstwa.

Belizar

Belizar, jeden z największych wieku swego bohaterów, byl Illyrem z urodzenia. Służył on zrazu w przybocznej cesarza gwardyi, i otrzymał 530 naczelne przeciw Persom dowództwo. Przy pomocy małżonki swej, przebiegłej Antoniny, podobnej zupełnie w zasadach życia do Teodory, tudzież dla znamienitych zasług około tronu i państwa, podnosił się Belizar coraz wyżej w znaczeniu na dworze, u armii i w cesarstwie. Będąc niejedno dzielnym wodzem lecz i układnym dworzaninem, przestrzegał on surowo etykiety dworskiej uległ przecież podejrzliwości cesarza mimo swej baczności. Już we trzy lata po oca-562.    stolicy przed dzikimi Bułgarami, oskarżono go o udział w spisku, i pozba

wiono wolności i dostojeństw. W rok później przekonał się Justynian o jego niewinności i przywrócił go znowu do sławy i znaczenia,, ale doświadczony boleśnie 565. sędziwy bohater umarł już w kilka miesięcy. Poeci przeistoczyli później dzieje życia jego. I tak opowiadają, iż go cesarz w napadzie gniewu kazał oślepić i wszelkiego mienia pozbawić, że oślepiony Belizar po ulicach Konstantynopola prosił o jałmużnę przechodniów. Żaden atoli z równoczesnych pisarzy ani wieków następnych nie przytacza tych szczegółów, które snąć późniejszych poetów są wymysłem.

Najszczytniejszym sławy Justyniana pomnikiem jest nazwana

Kodex po nim księga praw (Codex Justinianeus). Kazał on wybranym na ten cel 17

justyni- prawnikom sporządzić zupełny zbiór ustaw rzymskich, i powierzył kierownictwo ański.

tego olbrzymiego dzieła słynnemu wieku swego mówcy i prawnikowi Trebonianowi, który wszystkie dawniej wyszłe dzieła prawnicze (2000 woluminów) i szczegółowe rozporządzenia na wzór edyktu wieczystego w organiczną zestawił całość, i to wielkie prawodawstwa dzieło w przeciągu lat pięciu (528-—533) do końca doprowadził. Kodex Justyniański obejmuje tak zwane i n-stytucye czyli wykład prawa rzymskiego, pandekty czyli dy ges ty, zawierające objaśnienia ustaw i opinie najsłynniejszych prawników starożytności, ko-dex czyli konstytucye, które były zbiorem pojedynczych rozporządzeń, i nowelle (535) t. j. wydane przez samego Justyniana ustawy. Wszystkie te pojedyncze, w jedno wielkie dzieło zebrane księgi nazwano później Corpus juris civ His.

Mono-

Justynian pragnął położyć tamę odnowionym swarom monofizytów i za radą Teodory zmienił niektóre uchwały synodalne, w nadziei, iż odszczepionycli fizyci. przywiedzie na łono prawowiernego kościoła. Wszystkie atoli wydane przezeń w tym celu rozporządzenia i dekreta prześladowania pozostały bez skutku.

W siedm lat po Teodorze a w ośm miesięcy po Belizarze umarł Ju-

u-

stynii stynian w 83cim roku życia a w 38mym swego panowania. Nie zostawił 565 on potomstwa i miał następcą synowca swego Justyna ligo. Justyn d0 był słabym monarchą, w którego imieniu małżonka jego Zofia ^8-rządy sprawowała. Longobardowie, którzy naonczas w dzisiej-568. szych przebywali Węgrzech, wtargnęli do Włoch pod jego panowaniem, i podbili niezabawem cala Italią-Wyższą i Średnią. We dwa lata później wybuchła o Armenią wojna perska, prowadzona 570. nieszczęśliwie dla osobistej cesarza nieudolności. Okrom tego otrzymali Bizantynie w dzikich, z wyżyn Azyi przybyłych Awarach, którzy po Longobardach zajęli dawnej Dacyi i Pan non ii ziemie, 568. sąsiadów niebezpiecznych, pustoszących bezustannie dzielnice naddu-najskie. W tak przykrem położeniu popadł cesarz w obłąkanie.

rius II.

578

Mianowany spółrządcą naczelnik gwardyi Tyberius walczył tymczasem szczęśliwie przeciw Persom, zawdzięczając po wielkiej części to powodzenie swej broni Turkom, n o w y m bizantyńskiego państwa przymierzeńcom, którzy naonczas z poza Kaspijskiego, gdzie przebywali, morza wysłali byli z ofiarowaniem przyjaźni poselstwo do Konstantynopola, Po śmierci Justyna utrzymał się na tronie Ty- Tybe-berius, mimo zamachów cesarzowy Zofii i wodza Justyniana.

Krótkie jego panowanie odznaczyło się umiarkowaniem i oględnością,

*    ^    do

dzielny wódz jego Maurycy Persów do pokoju, mianowany następcą po szczęśliwem wyprawy tej dokonaniu. Maurycy wtrącił się w domowe Persów o tron spory i przywrócił do władzy wygna- 582 nego króla Persów Kozroesa ligo (591), przezco ubezpieczył do czasu do

Musiał on wprawdzie opłacać się Awarom; natomiast znaglił ^g^

Mau

rycy

wschodnie cesarstwa dzielnice; alić w walce z Awarami, którzy nawet pod murami stolicy pojawili się, był on nieszczęśliwy i utracił podczas niej przywiązanie armii swern nieoględnem, wnet zbyt suro-wem, to znów zbyt łaskawem względem żołnierzy postępowaniem, a przedewszystkiem swą niewczesną oszczędnością. Żołnierze prokla- (jQ9 mowali cesarzem wodza Fokasa, męża nizkiego pochodzenia i osławionego występki. Maurycy, pragnąc ujść zemsty niechętnych sobie zielonych, zbiegł z Konstantynopola i na ucieczce z synami swymi był zamordowany.

Królestwo perskie.

Kozru I.

531

Persowie, uciemiężeni w wieku zeszłym od przechodnich Hunów, a w wieku tym od Belizara zrazu pokonani, otrzymali przedsiębiorczego monarchę w osobie Kozroesa Igo czyli Kozru Anu-szy rwana t. j. Sprawiedliwego. Rządy jego odznaczyły się roztropnością i wielkiemi wojennemi wyprawy, a rozległe państwo jego "<k>~ sięgało od wód Indu aż do mo rza Śródziemnego, od brzegów 579,

Jaxartesa aż do Arabii i Egiptu. Na podjętej przeciw Grekom wyprawie spustoszyć on Syryą, zburzyć Antyocliią i zmusić Justyniana do pćacenia rocznej dani. Belizar ocalić wprawdzie honor broni greckiej, wygnać Persów z cesarstwa, i już blizkim być szczęśliwego wojny ukończenia, gdy go zawistny cesarz z pola boju obwoćać. Pozostaćą armię bizantyńską pokonali Persowie z 545. ćatwością, a Justynian općacić musiać zawieszenie broni i zobowiązać się w zawartym niezadćugo 50cioletnim pokoju do pćacenia rocznej Persom daniny. Gdy atoti Łazy ko wie w Kolchidzie, uprzykrzywszy sobie jarzmo Greków, Persom się poddali, ale niezaba-wem, gdy ich Kozroes wewnątrz państwa swego umyślić przesiedlić, znowu pod panowanie Justyniana wrócili, zawrzała wojna na nowo. Grecy wyszli z niej obronną ręką. Kozroes umarć ze zmartwienia, a syn jego Ormuz czyli Ormizdas IVty znalazć się w przykrem IV. położeniu. Wiódć on nieszczęśliwą walkę nietylko z Grekami ale 579 nadto z Arabami, których zhoćdować być Kozru Anuszyrwan, a

540.

Ormi

zdas

d0 którzy teraz przeciw Persyi powstali, tudzież z przebywającymi na

591.

póćnocnem pograniczu cesarstwa koczowniczymi Turkami. W podejrzliwości swej przeciw dzielnemu wodzowi Bara mówi szydzić Ormuz z niego publicznie z okazyi poniesionej od Bizantynów po-Kc rażki, przezco popchnąć go do otwartego rokoszu, w którym ii. Ormizdę strącono, a syna jego Kozroesa ligo Parwiza na tron 591 wyniesiono. Barani nie chciał uznać Parwiza, zaczem tenże u Gre-

do kó w zmuszony być szukać pomocy. Cesarz Maurycy ująć się 628.

zru

praw jego i ubezpieczyć go na tronie ojcowskim. Kozroes okazać się później niewdzięcznym, i korzystać z wewnętrznych między Grekami zatargów ku rozszerzeniu granic swych w cesarstwo bizantyńskie. Jego szczęśliwe wyprawy wojenne wyniosły królestwo perskie z początkiem wieku VIIgo na najwyższy szczebel potęgi.

Anglosaksonowie i Brytowie.

Z wyżyn Brytanii zachodniej rzucali się kilkakrotnie wygnani tam Brytowie na Anglów i Saksonów, chcąc im zdobyty kraj wschodni odebrać. Sławiony w poezyi rycerskiej Artur czyli Artus wiódł ich do zapalczywej walki z najezdnikami i tychże przymierzeńcami, Pikty i Szkotami, a odgłos jego bohaterskich czynów rozlegał się szeroko. Dziejopisowie poczytują Artura za założyciela tak zwanych biesiad okrągłego stołu. Opowiadają bowiem o Arturze, ii na zamku swym w Karleonie (na południu od Monmouth)

zapraszał na biesiacty u okrągłego stołu (pragnąc przezto równość gości oznaczyć), dwunastu wyborowego rycerstwa, i że okrom tego inne świetne uczty i turnieje na dworze swym wyprawiał. Wszelako powiastki te są wymysłem poetów i mylnie bohaterskiemu przypisane Arturowi, bo oczywiście czerpane są z późniejszych czasów rycerskich. Po śmierci Artura, która 542 nastąpić miała, stronnictwa poczęły szarpać jego królestwo. Brylowie Walii oderwali się od Brytów Kornwallii, i podzielili się na wiele drobnych ludów. Bronili oni do czasu swej niepodległością ale wzmagającej się anglosaksońskiej potędze nie byli w stanie silnej położyć zapory.

Przybyłe do Brytanii rzesze niemieckie Saksonów,

archia.

Angłów, Jutów i innych ludów, do sojuszu Saksonów nale- riept-żące, założyły na zdobytej wyspie kilka drobnych państw udzielnych, nazwanych hept archią czyli s i e d m i o r z ą d z t w e m.

Były to królestwa: Kent, Sussex czyli południowej Saksonii, Wessex czyli Saksonii zachodniej, Essex czyli wschodniej Saksonii, Ostangeln czyli Anglii wschodniej, Mercyi i Nortumberlandyi. Ostatnie królestwo rozpadało się na Deirę i Bernicyą, tak iż założone przez Saksonów królestwabrytańskie ośm małych państw obejmowały i raczej oktarchią nazwaneby być powinny. Przy spólnycli atoli wyprawach wojennych kilku lub wszystkich pojedynczych królestw, powierzano naczelne dowództwo jednemu z lieptar-cliów, zaszczyconemu w takim razie t u t u ł e m Br et wal da.

Anglosaksonowie zniszczyli w Brytanii cywilizacyą rzymską i zapewnili w niej przewagę żywiołowi germańskiemu. Wytępili oni tam także chrześciaństwo, rozkrzewione już dawniej pomiędzy Brytami, jakoż w prześladowaniu dyoklecyańskiem bry tyjskicli także wymieniają męczenników.

Królestwo Franków.

Klo-

dwik

Chciwość władzy i żarliwość przeciw Aryanom pobudziły Klodwika do wojny zAlarykiem, królem Wizygotów. Przy ^ pomocy przy mierzeń có w swych, Zygberta i Gondebalda, do zadał on (507) Wizy go tom klęskę pod Vougle (Vo wille), zabił 51J. nawet w boju króla Alaryka, i zajął po tern parniętnem zwycięztwie Burdygalę i Tolozę z całym krajem między Loarą i Pirenejami. W powrocie do Paryża, odtąd swej rezy-dencyi, przyjął Klodwik poselstwo bizantyńskiego cesarza Anastazego, który mu oznaki patrycyatu rzymskiego był przesłał. Teodoryk, król Ostrogotów, położył wprawdzie tamę postępom Franków w południowej Galii i dał od-

508.    siecz oblężonemu od nich Arelatowi (Arles) , gdzie ich nawet dotkliwie p o r a z i I; mimo to utrzymali się F r a n k o w i e w posiadaniu zdobytej Ak witani i i Tolozy. Potem przystąpi! Klo-dwik do połączenia pod swem berłem wszystkich Franków pokoleń, w czem srogich częstokroć używał podstępów. Podniecił on nawet władzychciwego Kio de cyka, syna Zygber-towego, do ojcobójstwa, pozbył się go potem w sposób kry ćo-bójczy, zwołał Franków rypuarskich na zgromadzenie narodowe pod Kolonią, i sprawił, iż od nich obyczajem ger-

509. mańskim na tarczy był podniesiony i królem ich obwołany. Później us unął on kilku jeszcze p o inni ej s zy cli książąt frankońskich i ich krewnych, bądź przekupieniem ich zdradzieckich wazalów, bądź gwałtownem ujętych postrzyżenieni, przezco książąt tych w oczach Franków niezdolnymi do rządów uczynił, bądź mordem i podobnemi środkami, i dobił się w ten sposób władzy nad wszystkie mi Franków pokoleniami. Gdy wkrótce potem w Paryżu życia dokonał, rozpadło się królestwo Franków między jego synów.

Klo-dwika 4 synowie

Klodwik miał z swej pierwszej małżonki, siostry Teodoryka, syna Tydryka (Thierry) a z Klotyldy, królewny burgundzkiej, trzech synów: Klodomira, Childebert a Igo i KI o tara Igo, 511 którzy się królestwem jego podzielili. Królestwo Franków rozpadało d0 się naonczas na dwa główne działy: Neustryą czyli kraj 558.zachodni i Austrazyą czyli kraj wschodni. Childebert Iy otrzymał zachodnią część Neustryi aż do morza Atlantyckiego ze stolicą Paryżem, Klodomir ziemie południową ze stolicą Orleanem, Klotar wschodnią część Neustryi ze stolicą Swessyonein (Soissons) a Tydryk Austrazyą, obejmującą wszystkie kraje Franków na prawym brzegu Renu i ziemie na lewym brzegu tej rzeki aż po Mażę, z e stolicą Metą (Metz). Podział ten, przy którym nie zważano ani na naturalne pojedynczych krajów granice, ani na rodowe różnice zamieszkałych tamże ludów, mieścił w sobie zaród bezustannych między panującymi braćmi zatargów. Zrazu utrzymywała ich pobożna Klotylda w pokoju; niezadługo atoli dowiodły ich okrucieństwa jak wielkie naonczas skażenie obyczajów panowało na dworach królów frankońskich. Gdy Klodomir w wojnie z 524.Burgundami poległ, zabił Childebert z Klotarem dwu jego synów, a trzeciego kazali post rzyć i wtrącić do klasztoru. TyclrykAustrazyjski godził na życie Klotar a,

a gdy się zamach nie udał, darował mu półmiseksrebrny, pragnąc gniew jego darem tym przebłagać; niemogąc atoli odżałować tak kosztownej rzeczy, prosił on Klotara by mu zrwócił to drogie naczynie. Ingunda opowiadała wiele mężowi swemu Klotarowi o piękności siostry swej Aregundy, w nadziei, iż przy jego pomocy znajdzie dla niej dostojnego na dworze królewskim małżonka. Klotar udał się do Aregundy, a ujęty jej wdziękami, uprowadził ją na dwór swej stolicy ; Ingundzie zaś opowiedział z wielką radością, iż dla Aregundy nie mógł godniejszego od siebie wynaleźć małżonka. Ingunda nie ośmieliła się czynić mu wyrzutów, i o łaskę tylko dla siebie go błagała. Tak dalece oddaleni byli Franków onego wieku królowie od uczucia honoru i obyczajności, a przedewszystkiem od zasad religii chrze. ściańskiej, którą oczywiście zewnętrznie tylko byli przyjęli.

Korzystając ze słabości państw sąsiednich, zaczepił Cliiide-bert dziewierza swego Amalaryka, króla Wizygotów, i zabrał 531. mu kawał kraju. Przeciw Burgundom połączył on się z Klotar em, pokonał króla ich Godemara, wziął po w niewolę, i kraj 534. jego z własnem połączył królestwem. W ten sposób owładnęli Frankowie całą transalpińską Galię, i korzystali także ze smutnego Ostrogotów położenia ku łupiezkim w kraje ich wycieczkom, z których zwykle z ogromnemi wracali łupy, zbogaceni nawet zdobyczą Prowencyi, dawnej dzielnicy państwa tolozańskiego.

W tymże czasie umarł Ty dryk, król Austrazyi, a syn jego 534. Teodebert nastąpił po nim w rządach. Tenże połączył się z Chil-debertem przeciw Klotarowi, pragnąc go obalić. Żyła atoli jeszcze pobożna Kloty Ida, i przywiodła synów i wnuka do zgody. W trzy lata po niej umarł Teodebert, a syn jego Teodebald objął po 548. nim panowanie. Teodebald zgasł bezpotomnie, a gdy w cztery 554. lata później Childebert, król Paryża, przy zgonie swym dwie tylko pozostawił córki, które według prawa salickiego dziedziczyćKiotar po nim nie mogły, Klotar więc, ostatni z synów Klodwika, połą-j8dyno czył pod swem berłem wszystkie Franków ziemię. Ca Jedynowładztwo Klotara trwało tylko trzy lata, podczas których 558 własny jego syn Chramnus podniósł rokosz przeciw niemu, wszakże pokonany i w niewolę wzięty, spalony został z żoną i dziećmi.

Po śmierci Klotara rozpadło się królestwo Franków znówu na cztóry działy między jego cztćrech synów: Charybert Iszy został królem Paryża, Zygbert Austra-

z y i, C li i 1 p e r y k Swessyonu, a Gontran Orleanu z Bur-g u n d y ą. Charybertumarł w lat kilka (567), poczem bracia j ego wzapalczywe z sobą popadli zatargi, podniesione nadto intrygami

Klo-tara 4 synowie

^^ 1 swych podstępnych małżonek. Zygberta żona Brunehilda była córkąwizygockiegokrólaAtanagilda, jaśniała urodą i bogactwy i zostawała w wysokim u Franków poważaniu. Chilpe-ryk starał się o rękę siostry jej Galezwinty, która atoli wkrótce po zaślubinach zalotnej Fredegondzie ustąpić musiała i nagle żyć przestała. Brunehilda poprzysięgła zemstę Fredegon-dzie, i pobudziła męża swego Zygberta do wydania wojny Chilpery-kowi. Gontran, nienawidzący również Fredegondy, połączył się zrazu z k r ó 1 e m A u s t r a z y i w tej zawziętej między bracią walce, lecz gdy niebawem Zygbert w groźną po zwycięztwacli zaczął wzrastać przewagę, przeszedł Gontran na stronę Chilpe ryk a. Mimo to pokonał Zygbert Chilperyka i wygnał go z Paryża (tam bowiem przeniósł był Chilperyk siedzibę swą po śmierci Cliary-berta), poczem nawet królem Neustryi był obwołany. Zaledwie

575. atoli podniesiono go na tarczy, gdy wysłany od Fredegondy kry-tobójca raził go ciosem śmiertelnym. Br un eh i Idę, która się już u celu zemsty widziała, jął w niewolę Chilperyk za swym do Paryża powrotem. Meroweus, syn Chilperyka z pierwszej, porzuconej

576.    małżonki Audowery, poślubił ją potajemnie wwiezieniu. Rozgniewany ojciec kazał go post rzyć i duchownemu poświęcić stanowi. Meroweus uszedł prześladowania ojca i zamachów macochy, i szukał przytułku u Brunehildy, która bądź na żądanie panów austrazyjskich, bądź potajemną ucieczką z więzienia swego w Rot o mag u (Rouen) do Mety była wróciła. Nieprzypuszczony atoli przed królową przez panów austrazyjskich, gdy później ujęty ojcu miał być wydany, przyjął Meroweus cios śmiertelny z ręki uproszonego na ten cel przyjaciela.

Gdy po zamordowaniu Zygberta, Chilperyk do Paryża był wkroczył, powiodło się jednemu z możnych panów austrazyjskich upro-575. wadzić do Mety Childeberta ligo, jedynego syna Zygberta i Brunehildy. Childebert był naonczas jeszcze dziecięciem, zaczem możni panowie, oddalając od niego wpływ władzychciwej matki, w imieniu jego rządy sprawowali. Tymczasem zginął Chilperyk pod zabójczym ciosem, przypisywanym od jednych wrogiej jemu Bruneldldzie, od innych jego własnej wiarołomnej małżonce Frede-gondzie. Nikt jednak z posądzających nie przytoczył twierdzenia swego dowodów. Chilperyka jedyny syn, Klot ar ligi, liczył wtedy

zaledwie kilka miesięcy. Fredegonda, która w jego imieniu rządom przewodniczyła, nienawidzoną była tak dalece , iż się po śmierci Chilperyka przed zemstą ludności paryzkiej do kościoła schronić musiała. Przywołała ona na pomoc Gon tran a, który do Paryża przybył i synowcowi swemu Klotarowi limu dziedzictwo ojca zapewnił. Wkrótce potem powstał w południowej Galii Frank Gon delt a 1 d, który się wnukiem K1 o d w i k a być mienił, zpretensy-ami do królestwa F rank ó w, zaczem G o n t r a n synów ca 584. swego Childeberta uroczyście przysposobił i dziedzicem królestwa swego przeznaczył. Gon dębald, zdradzony od własnych 585. stronników, został ujęty i ścięty, a Chi ldebert ligi ujrzał się po zgonie stryj a w posiadaniu większej połowy rozległych ziem frankońskich. Chciał on sobie także dział Kio tara przy- 593. właszczyć, którego nie uznawał synem Chilperyka, alić armia jego, wysłana w tym celu do Neustryi, pokonaną została pod Trucyą (dziś Droissy w pobliżuSoissonś) i odpartą przez wojska Klotara. Gdy 593. Childebert niezabawem umarł, nastąpili po nim dwaj małoletni synowie: Teodebert ligi i Tydryk ligi. Pierwszy otrzymał wła- 596. ściwą Austrazyą z przyległą częścią Burgundyi ze stoli c ą M e t ą, ostatni Akwitania z drugą częścią sąsiedniej Bur-gundyi, i przesiadywał wnet w Orleanie wnet w Kabillonie (Clialons sur Saunę). Władzycliciwa Brunehilda chciała zrazu w imieniu starszego wnuka Teodebert a panować, ale możni panowie austrazyjscy wygnali ją z kraju. Poszła wiec do drugiego wnuka Tydryka, by go do wojny przeciw bratu podniecić; lecz i u Burgundów była przedmiotem powszechnej nienawiści i skończyła sromotnie w wieku następnym, podczas gdy nieprzyjaciołka jej Fredegonda w zupełnem wpływu swego i władzy używaniu z 597. końcem wieku tego umarła.

Burgundowie.

Gonde

bald

Od zwykłych w wiekach średnich podziałów kraju i niezgod domowych, które im w ślad towarzyszyły, nie było także wolne królestwo burgundzkie. Gondebald, który już dwóch z swych braci pozbawił był ojcowskiego działu, osiadłszy wŁugdunie, chciał i trzeciego brata Godegizyla, który z Genewy nad górną <io władał Burgundyą, pozbawić dziedzictwa. Alić Godegizyl złączył się 516.

14

potajemnie z królem Franków Kio cl w i kie m, który Gondebalda w 500 ^twie pod Dy wionę m (Dijon) na głowę poraził. Następnie zamkną! go Klodwik w A wen i o nie (Avignon) i zmusi! do odstąpienia części królestwa na rzecz Godegizyla i do o p I a c a n i a Franko m daniny z reszty swego królestwa. Wszakże już w rok po tej klęsce napad! Gondebald zdradnego brata w Wiennie, żabi! go i utrzyma! się w nieo granicz on em ca!ego królestwa posiadaniu. 5Q2 Rządy jego odznaczyły się nadaniem krajowi księgi ustaw (Lex Gundebalda) w której niezapomniano o prawach pokonanych gm«nt kraju mieszkańców. Syn jego i następca Zygmunt, wychowany 516 w religii katolickiej, zapewni! wierze tej uznanie w całym kraju.

501.

mar

do Był on przyjacielem oświaty i szerzył w królestwie swem 52o. naukę greckiej i rzymskiej literatury. Zygmunt miał z Ostrogoty, córki Teodoryka Wielkiego, syna Zygryka, którego nienawidziła druga żona Zygmunta, kobieta nizkiego urodzenia i podłych namiętności. Na jej usilne a podstępne nalegania kazał król stracić Zygryka, 522.lecz niezabawem spostrzegł swój błąd, a pełen żalu i skruchy kazał w zbudowanym przez się klasztorze św. Maurycego w Szwaj -caryi dniem i nocą śpiewać psalmy pokutne, i wzorowem poboźnem życiem starał się Boga przebłagać. Stracenie Zygryka zraziło do Zygmunta serca Ostrogotów, którzy nawet z Frankami przeciw niemu połączyli się. Po d w u przegranyc h b i t w a c li zbiegł 523. Zygmunt do klasztoru św. Maurycego. Klodomir, król Franków, wziął go tani w niewolę i życia pozbawił; poczerń Frankowie i Ostrogoci przystąpili do podz i a ł u pokonanej Bu rgundy i. Powiodło ctode- sie wszakże Godemarowi, bratu Zygmunta, wygnać najezdników i niepodległość królestwa burgundzkiego odzyskać. Po dziesięciu atoli ' już latach uległ on w nierównej walce z królami Franków: Childe-534 ber tern i KI o tarem, i popadł w ich niewolę, poczem B u r g un-dya z zachowaniem narodowych swobód i instytucyj w frankońską zamienioną była prowincyą.

Wizygotowie.

Żadne sąsiednie państwo nie zdołało zdobywczyni Frankom 50*7 stawić dotrwałego oporu. W walnej bitwie pod VouiIle poległ Alaryk ITgi, a państwo wizygockie postradało większa część posiadłości pozapirenejskich. Do strat tych przyłączyły sie jeszcze

d o m owe z a t a r g i. Po Alaryku bowiem wynosiło jedno stronnictwo małoletniego Amalaryka, inne Gezalika, jego przyrodniego laryk brata, na tron wizygocki. Teodoryk ujął się praw Amalaryka, 507 wnuka swego, odebrał Frankom po zwycięztwie pod Are-latem (Arles) część zdobytych posiadłości wizygockich, pokonał Gezalika w Hiszpanii, ogłosił jednak półwysep pirenejski i Prowencyą dzielnicami królestwa ostrogockiego, oddzielając jedynie Sep ty mania (dzisiejszy Languedoci Roussillon) jako przyszłe Amalaryka królestwo, którego administracyą Ostro-gotowi Teudesowi powierzył. Po śmierci Teodoryka objął A mała ryk rządy królestwa i odzyskał także posiadłości hiszpańskie, ale poległ w woj nie z królem Franków Childeberte m, którego siostrę KI o tyldę, żonę swą, dla jej katolickiego wyznania był prześladował. W wojnie tej stracili Wizygotowie z wyjątkiem nieznacznego obwodu w S e p t y m a n i i wszystkie inne posiadłości w Galii. Po Amalaryku nastąpił dawny jego opiekun Te ud es, wy- Teu niesion na królestwo z wolnego możnych Gotów wyboru. Teudes okazał w administracyi kraju wiele oględności i umiarkowania, ale w tern wielki błąd popełnił, iż po sweni na tron wyniesieniu za-twierdzenia godności kró 1 ewskiej od możnych panów

Arna-

531.

508.

des

531

zażądał, i Hiszpanią przeto na nieszczęście kraju w elekcyj neTeody. zamienił królestwo. Teudes padł z ręki krytobójczej 5 toż we dwa lata po nim następca jego Teodysklus, po którym dwa elekcyjne 548 wystąpiły stronnictwa. Z tych jedno wynosiło Agile, inne Atana-

sklus

550.

gil da, ojca osławionej w dziejach Franków Bruneliildy. Atanagild Atana przywołał Greków, panów morza Śródziemnego, w pomoc prze- gna ciw silniejszemu spółzawodnikowi swemu. Ci pokonali Agile, poczem 550 zamordowali go właśni jego stronnicy, z którymi zbyt surowo był się d0

567.

obchodził. Atanagild spostrzegł jak wielkie niebezpieczeństwo od tak możnego jak Grecy przymierzeńca groziło jego królestwu, ale usiłowania jego, położenia tamy ich o s i c d 1 e n i u w II i s z p a n i i, pozostały bez skutku. Po jego śmierci wynieśli Wizygotowie Galii namiestnika L i u w ę Igo, hiszpańscy zaś brata jego Leo w i gil da na 50^ tron wizygocki. Liuwa zrzekł się panowania na rzecz brata czem Leowigild całe pod sweni berłem połączył Wizygotów kró- 569. lestwo.

Liuwa

za- do

Leowigild

sków iberyjskich, którzy go królem uznać nie chcieli, nałożył 569 cieśniejsze więzy swawoli możnych panów, a przedewszystkiem ście- do śnił źródło wszystkiego złego: prawo elekcyjne. W tym celu 586.

14 *

Leowigild był dzielnym i oględnym rządcą. Pokonał 011 B a-

mianował on spółrządcami obu synów swoich Hermenegilda i Rekkareda. Możni panowie sprzeciwiali się ternu swobód narodowych naruszeniu i łączyli się z nieprzyjaciółmi króla. Miał ich Leo-wigild nie mało, jako prześladowca prawowiernego kościoła. Jego właśni synowie Hermenegild i Rekkared byli przez matkę swą Greczynkę tajemnymi katolikami, a większa część ludności hiszpańskiej wyznawała także wiarę katolicką. Leowigild przyznał zrazu katolikom wolność wyznania, ale druga jego małżonka Go z win ta, żarliwa Aryanka, podżegała go bezustannie do prześladowania katolików, i obudziła nawet w duszy króla podejrzenie przeciw własnym jego synom. Z tych Hermenegild pojął był w małżeństwo J u gundę, córkę Brunehildy austrazyjskiej. Nienawidziła jej Gozwinta dla jej dumy i wiary katolickiej, i żyła z nią w bezustannych zatargach. Hermenegild oddalił się wkońcu od dworu, przeszedł otwarcie na łono katolicyzmu i połączył się z nieprzyjaciółmi ojca: Swe wy i Grekami. Król wyszedł na czele wojska przeciw

583. niemu, obiegł go w Sewilli, pobił tam króla Swew ó w Teo-p°di)ój demira, zwanego także Mirem, który na odsiecz miasta był nad-

Swewii.

585.

szedł; zdobył później stolicę Swew ów Br agę, zmusił Swe-wów do uznania zwierzchnictwa wizygockiego i położył w ten sposób koniec królestwu swewskiemu. Syna zaś swego Herme-585. negilda wziął on po dwuletniem oblężeniu w niewolę i stracić go rozkazał, gdy niechciał do ary an izm u powrócić.

Rekka-

redi. wewnętrznego przekonania, przyjął (590) publicznie wiarę kato-586 licka, wyznawaną już od większej części ludności hiszpańskiej. C01 ^arzeil*e k° dało wprawdzie powód do szemrania nieukontentowa-

Młodszy syn jego i następca Rekkared Iszy, idąc za popędem

nym możnym panom gockim; wielu jednak z nich i wszyscy Swe-wowie poszli za przykładem króla, a kato 1 i ey zm odniosłszy przeto nad aryanizmem zwycięztwo, opierał się odtąd o Hiszpanią jednym z swych najpotężniejszych filarów. Czternastoletnie Rekkareda rządy odznaczyły się mądrością i umiarkowaniem. Starał on się gorliwie o dobre ustawy i instytucye kościelne, pragnął zatrzeć narodowe między germańską i rzymską ludnością różnice, równe obu nadając prawa i znosząc zakaz małżeństw między oba, i położył w ten sposób fundament do zlewku obu żywiołów w zrodzony z nich spoiny hiszpański.

Chrzesciaństwo.

Szczęśliwy był w wieku tym kościół katolicki w pokonaniu ducha sekta r kiego i stronniczego; przywiódł bowiem, jak to już w zeszłym widzieliśmy stóleciu, kościół grecki do jedności z łacińskim i stłumił 319. rozszerzoną, u większej części ludów germańskich kacerską ary ani z mu na- Ar>-il-ukę. Burgundowie pierwsi porzucili jej błędy i przeszli na łono katolicyzmu. Muni‘ Wkrótce potem zwycięztwa Belizara w Afryce zapewniły Avierze katolickiej przyjęcie u dzikich Wandalów, a publiczne Rekkareda na łono jej 534. przejście zjednało jej zupełny tryumf na półwyspie pirenejskim i odjęło aryanizmowi jednę z najsilniejszych podwalin. Natomiast szerzyła się sekta Mo-nofizytów, znalazłszy żarliwych w patryarchach alexandryjskim i antiocliijskim stronników, po Egipcie, Sjn-yi, Mezopotamii i Armenii.

Mnich Jakób Baradai (j- 57S) połączył rozprószonych pod panowaniem Justyniana monofizytów w samoistną Jakobitów sektę, która odtąd w Syryi, Egipcie i Mezopotamii na liczne rozpadła się gromady i do dziś dnia tam się przechowuje. W wieku XIVtym ściągnęli na się Jakobici egipscy prześladowanie Arabów i stanowią odtąd odrębną sektę staroegi pskich Koptów, którzy wraz z spółwyznawcami swymi w Abissynii patryarchę Alexandryi głową swego kościoła uznają. Podobnież Armeńczycy czyli Ormianie, odrzuciwszy uchwały soboru clialcedońskiego, założyli odrębny na zasadach mo-nofizyczny cli kościół z wschodniemi obrzędami. Katolikos jest jego głową w Eczmiadzinie, klasztorze u stóp Araratu w pobliżu Erywanu, do którego każdy Ormianin przynajmniej raz w życiu pielgrzymkę odbyć jest obowiązany. Katolikos ustanawia także patryarchów konstantynopolitańskiego i jerozolimskiego, niemniej biskupów i arcybiskupów Armenii.

Około rozszerzenia r e 1 i g i i c h r z e ś c i a ń s k i e j, podniesienia p o w agipapiezkiej i urządzenia zewnętrznych katolickiego kościoła obrzędów zasłużył się wielce papież Grzegorz Iszy czyli Wielki. Był on potomkiem poważanej rodziny senatorskiej, £°rz x-wyrzekł się atoli świata w 40tym roku życia i poszedł do klasztoru. ^90 Wyniesion 590 na godność papiezką, umiał on, acz w trudnych po napadzie aryańskicli Longobardów na ziemię włoską stosunkach społecznych, utrzymać powagę papiezką, przyczem od osobistej dumy tak był oddalony, iż się nazwał sługą sług bożych. Grzegorz Wielki wysłał benedyktyńskiego mnicha Augustyna z czter- 596. dziestą innymi mnichami przez Galią do A n glos aksonów z zamiarem głoszenia u nich wiary chrześciańskiej. Był naonczas królem Kentu E t e 1 bert, którego żona Berta, królewna francuzka, była chrześcianką, co nowym clirześciaństwa apostołom świętą ich missyą wielce ułatwiało. E te 1 bert, który zrazu wysłanych od Grzegorza

516.

Monofi-

zyci.

Jako

bici.

Ormi

anie,

Grze-

604.

mnichów czarownikami być mienił i, niewolen od zabobonów ludu swego, pod golem tylko niebem odważył się z nimi rozmawiać,

597.    przyjął już następnego roku chrzest święty, a wiara chrześciańska szerzyła się odtąd szybko pomiędzy Anglosaksony. Św. Augustyn

598.    został potem p i e r w s z y in w K a n terb u r y arcybisk u p e m, gdzie 610 umarł.

Kolum-

Bene-

dykt.

Równocześnie głosił nauko Chrystusa irlandzki mnich Kolumban u ban. Brytów, w Austrazyi i Burgundy], gdzie nad Sagana założył klasztor Luxowium (Luxeuil) a w nim szkołę, krzewicielkę nauk chrześciańskich. Za sprawą atoli Bru-nehildy, której gorszące życie naganiał, musiał on opuścić Luxowium , poczem z Gallus. Gallem, późniejszym założycielem klasztoru St. Gal len w Szwajcaryi, udał się do Bregencyi nad jeziorem Konstancejskiem, a ztamtąd do Włoch-wyż-szych, gdzie nad rzeką Trebią założył klasztor Bobbio i w nim 615 umarł. Nie można nakoniec w wieku tym pominąć św. Benedykta, prawodawcy klasztornego na zachodzie życia. Benedykt z Nursyi w Umbryi (dzisiejszem paiistwie kościelnem) okazywał od pierwszej młodości wielką skłonność do samotnego pobożnego życia, i założył w r. 529 klasztor na górze Monte Cassino w pobliżu Neapolu, dla którego nader trafną ułożył regułę życia. Zobowiązał on swych mnichów nie tylko do wzorowego dziel boskich wykonywania — tak nazywał modlitwę i czytanie ksiąg nabożnych — ale nadto do nauczania młodzieży w wierze chrześciańskiej, w czytaniu, pisaniu i rachunkach i do różnych robót ręcznych. Bracia starsi zatrudniali się szczególniej odpisywaniem ksiąg religijnych i uczonych dzieł starożytności, przezco liczne dzieła Rzymian i Greków, prawdziwe skarby literatury starożytnej, przechowały się w ich księgozbiorach i od zaguby ocalały. Ułożona od św. Benedykta dla nazwanego po nim zakonu Benedyktynów reguła stała się podstawą klasztornego życia wszystkich zachodnich klasztorów. Klasztory i szkoły benedyktyńskie, z których szkoła w St. Gallen dla pięknych rękopismów wielkiej nabyła sławy, stały się z czasem głównemi ogniskami oświaty zachodniej. Św. Benedykt umarł 543.

Literatura.

Po uczonym Augustynie, biskupie Hippony, którego głębokie dzieła wszystkim stosunkom życia potomności chrześciańskiej nadały charakter teologiczny, wystąpili dwaj słynni mężowie Boetius i Kassyodor jako pośrednicy między literaturą starożytną i średni o wiek ową oświatą, niemniej jako twórcy i założyciele szkolnej w średnich wiekach naukowości. Cała średnio wiekowa oświata polegała głównie na tak zwanych sztukach wyzwolonych (artes liberales), obejmujących godne wolnego męża wiadomości i rozpadających się na polecone już od Makrąbiusa tak zwane Tri-vium i Quaclrivium. Triwium (od tres t. j. trzy i via t. j. droga), z którego powstał wyraz trywialny, obejmowało gramatykę, arytmetykę i geometry ą, i było przygotowaniem do czterech wyższych sztuk wyzwolonych: mu-

zyki, astronomii, dialektyki i retoryki, które kwadriwium stanowiły. Dla wszystkich tych gałęzi naukowych pisał Bootius dzieła obszerne, które przez cały przeciąg wieków średnich były podstawą wykładanych w szkołach tiup, nauk. Okrom tego pisał on inne jeszcze dzieła treści teologicznej „O jedności Trójcy,” „O naturach w Chrystusie,” i filozoficznej „przekład Arystotelesa,” poza które nie uniosła się cała wieków średnich teologia i filozofia (scholastyka). Największej atoli wartości jest jego „Pocieszenie filozofii (Conso-latio philosophiaej, które w więzieniu napisał. Boetius był powszechnie poważanym i majętnym senatorem, który w r. 500, gdy Teodoryk w Rzymie osiadł, zupełne króla Ostrogotów pozyskał zaufanie i na stanowisku swem o ile mógł łagodził położenie Rzymian, gocldm posłusznych ustawom. Był on zięciem Sym-macha, najznamienitszego z obywateli rzymskich, a w gronie rodzinnem nader szczęśliwym małżonkiem i ojcem. Zawiść panów gockich i podejrzliwość Teodoryka wtrąciły go nagle w nieszczęście. W smutnem a niezasłużonem położeniu duch jego głęboko myślący i ukształcony dostarczał mu pociechy i uspokojenia. Spisał on myśli swe w formie rozmowy z filozofią, jakoby osobą do jego więzienia przybyłą, a dzieło to, nazwane przezeń „Pocieszeniem filozofii,” było aż wgłąb nowszych czasów rzeczywistą pociechą tysięcy nieszczęśliwych, i wywarło nader dobroczynny i zbawienny wpływ na powszechną średnich wieków oświatę i filozofią. Nieprzebrane źródło pociechy leży według Boetiusa w uczuciu własnej godności i objawiającej się wielkości duszy w nieszczęściu. Na tej jedynie drodze zdoła człowiek dojść do poznania prawdziwego szczęścia i wieczystych dóbr w niewidzialnein królestwie ducha i opatrzności. Tern wzniosłem ożywiony uczuciem pozna on nicość dóbr ziemskich i nabędzie przekonania, iż raczej prześladowca a nie prześladowany cnoty przyjaciel jest nieszczęśliwym. Aczkolwiek atoli cnotliwy w sobie samym znajdzie nagrodę szlachetnego postępowania i zrodzone ztąd prawdziwe szczęście, niechże mu jednak wolno będzie przywieść na pamięć położoną zasługę i wyrzeczeniem skargi ulżyć stroskanemu sercu i cierpieniu. Boetius pozbawion był z rozkazu Teodoryka wszystkich godności i majątku, i skazany wkońcu (525) na stracenie. Jego „Pocieszenie filozofii” doczekało się licznych wydań i przekładów na nowsze języki. Najciekawszem dzieła tego tłómacze-niem a oraz obrobieniem jest anglosaskie, dokonane w wieku IXt,ym ręką króla Alfreda Wielkiego. — Innym, około oświaty również zasłużonym mężem w onych czasach powszechnej zagłady i barbarzyństwa był uczony Rzymianin Kassyodor. Piastował on już pod O do a krem kilka ważnych posad i był później ministrem Teodoryka Wielkiego i jego następców. W roku 539, wkrótce przed wzięciem Rawenny orężem Belizara, porzucił on życie publiczne i założył w pobliżu swego rodzinnego miasta Skwilaeyum (Squillace) klasztor Wiwarium (Yicarese) w Kalabryi. gdzie się po największej części teologicznemi trudnił naukami i z klasztoru swego uczynił wzorową dla duchownych nauk szkółkę. Starał on się bogomyśkie mnic.hów życie przerywać użytecznem zatrudnieniem: ćwiczeniem siębie i innych wtriwium i kwadriwium, dla których elementarne ułożył był książki, rolnictwem, chowem bydła, ogrodnictwem i pszczelnictwem, a odpisywanie ksiąg kładł wyżej innych robót mechanicznych. Oprócz przeznaczonych dla użytku szkoły ksiąg treści gramatycznej i retorycznej, zostawił Kassyodor „Kronikę”, Historyą kościelną” i „Pisma rozmaite” (Yariarum libri X77), między któremi własne

Boe-

Kassj-

odor.

jego Listy ważne są dla wewnętrznych wieku jego dziejów i długo za wzory stylu były uważane. Jego „Dzieje G otó w” przeszły do nas jedynie w wyjątkach Jordanesa. Kassyodor umarł 577 w wyższym stu lat wieku.

W dziejopisarstwie odznaczyli się. w wieku tym krom Kassyodora czterej jeszcze mężowie: Grecy Prokop i Agatias, GotJordanes i Gal Grzegorz z Turonu. Prokop z Cezarei palestyńskiej Dyl zrazu sekretarzem

Prokop

Cesareń-Bclizara, któremu na wyprawach wojennych towarzyszył, później nauczycielem

ski. wymowy w Konstantynopolu, nakoniec na dworze cesarza Justyniana piastunem wysokich posad w administracyi cesarstwa. Napisane przezeń „Dzieje wieku jego” opowiadają wojny z Persami, Wandalami i Gotami. W swej „Tajnej historyi” Arcana historia czyli Anecdota odwołuje Jordanes to, co w innych pismach ku sławie Justyniana i Teodory przytoczył. Historyczne dzieło Agatiasa z przydomkiem Scholastyka, który jako poeta i prawnik zasłynął, opisuje czas od roku 553 do 559 z panowania Justyniana i jest jakby dalszym ciągiem Prokopa. Opowiadanie jego napuszone jest do zbytku wyrazami poetycznemi. GotJordanes, zwany także J o r n a n de s c m, który przed swem na wiarę chrze-ściariską nawróceniem był sekretarzem książęcia alańskiego , a później , o czem jednak powątpiewają, biskupem Rawenny, napisał „Dzieje Gotów” (Dc Geta-rum sive Gothorum origine et rebus gestisj. Dzieło to, jak sam autor przyznaje, jest naśladowanem według Kassyodora, a krom tego niekryteczne i barbarzyńską pisane łaciną, cenne jednak z tego względu, iż przechowało Gotów’ stare Grzegorz podania i pieśni bohaterskie. Grzegorz z Turonu (Gregoire de Toursbiskup miasta tego, w którem 593 lub 595 umarł, był potomkiem dawnej rodziny rzymskiej i nazywał się właściwie Georgius Florentius. Celował on przed innymi pobożnością, liartem duszy i ukształceniein, i poważan był wysoko od królów frankońskich. Grzegorz bronił wymownie przeciw Chilperykowi i Fredegondzie młodego Mero w eus a i biskupa Pretcxtata, który go z Brunehildą był zaślubił. Jego „Dzieje Franków” (Historia Francorum) obejmują okres czasu od 417go do 591go roku i są dla historyi wieku jego nader ważnem źródłem.

Agatias.

Jorda

nes.

z Tu

ronu.

Dionizy

Mały.

W chronologii pamiętnym jest opat Dionizy. Był on Scyta z urodzenia i sam przez skromność nazwał się Exiguus t. j. Małym. Dionizy Mały trudnił się ułożeniem tablicy świąt wielkanocnych, którą z rokiem wcielenia Chrystusowego rozpoczął, i w ten sposób początek ery chrzęściańskiej z roku ukrzyżowania przeniósł na narodzenie Chrystusa. Odtąd zaczęto używać w Rzymie nazwanej po nim d y onizy ańskiej rachuby czasu czyli ery chrzęści ańskiej , upowszechnionej wszakże dopiero w wieku VIIImym przez pisma anglosaskiego mnicha Bedy Przewielebnego (Venerabilis'). Karol Wielki był pierwszym książęciem, który jej użył w dokumentach. Według obliczenia Dionizego przypada narodzenie Chrystusa w rok 753ty założenia Rzymu czyli tak zwanej ery warrońskiej. Wiadomo jedak, iż żydowski król Herod umarł w 2gim roku po Chr., zaczem rok śmierci jego jest 755tym ery warrońskiej. Tymczasem dziejopis żydowski Flawius Józef kładzie rok śmierci Heroda w 750ty rok Rzymu, zkąd idzie, iż Dionizy Mały rok narodzenia Chrystusowego o 5 lat później położył. Oprócz chronologii trudnił się Dionizy zbiorem tak zwanych kanonów apostolskich, uchwał synodalnych i listów papiezkich, który pod nazwą dekreta-

łów (Literae decretales) do wielkiego w kościele chrześciariskim doszedł znaczenia. Dionizy Mały, który Kassyodora do swycli liczył przyjaciół, umarł około 550go roku.

Umnictwo piękne.

Długi okres wielkiego narodów pochodu był najzgubniejszy dla pozostałych starożytnej sztuki i cywilizacyi pomników, łupionych, palonych lub burzonych ręką barbarzyńców, którzy ich cenić nie umieli. Dopiero Teodo-ryk Wielki oparł się tej żądzy niszczenia (wandalizmowi) i łożył nawet staranie około odbudowania niektórych obalonych pomników. Wznosił on i nowe budowle we właściwym, tak zwanym stylu gotyckim, i zdobił niemi Neapol, Pawią, Weronę a szczególniej Rawennę. Pomniki stylu gotyckiego, tycki. między któremi wystawiony z rozkazu królowy Amalazunty grobowiec Teodoryka w Rawennie, dzisiejszy kościół Maria rotunda , pierwsze trzyma miejsce, zbliżają się do stylu dawnorzymskicgo i do chrześciańskicli bazylik i poznać je można po grubych rnurach, po ozdobnych w liście kapitelach kolumn i słupów, i po półkolnych sklepieniach. Odróż nić wszakże trzeba ten właściwy styl gotycki od późniejszego starogermańskiego, nazywanego także acz błędnie gotyckim. Pod panowaniem pierwszych królów longobardzkich zniszczono znów wiele cennych pomników. Później atoli zbudowali Longobardowie kilka kościołów w tak zwanym stylu longobardzkim, zbliżającym się Styl w ogólności do nowogreckiego czyli bizantyńskiego. Staraniem królowy Teo-dolindy powstawały także dzieła snycserskie i rzeźby, z których utrzymała się dotąd płaskorzeźba na bramie Monzy, przedstawiająca królową i małżonka jej A gil ul f a., smutne jednak na tan ówczesnej sztuki rzucająca światło.

Obok romańskiej, gotyckiej i longobardzkiej sztuki na zachodzie rozwijało się swobodnie na wschodzie bizantyńskie umnictwo piękne, i za- Bizan-kwitło pod panowaniem cesarza Justyniana. Gdy stosunki dawnego towarzy- tyńskie skiego życia a z niemi i sztuki piękne w gwałtownych burzach IVgo i Ygo wieku na zachodzie gasnąć poczęły, zapragnął Konstantynopol sprostać pod względem blasku umniczego wieczystej stolicy zachodu; a lubo celu swego nie dopiął, ochronił on przecież i przechował tlejąca, iskrę sztuki, która później w nowe miała rozpłomienić się życie. Stare Bizancyum przechowało w wiekach średnich żywioły starożytnej szkoły klasycz-¹¹ ej, zwłaszcza pod względem malarstwa, i utworzyło odpowiednie duchowi czasu charakterystyczne typy dla późniejszej sztuki chrześciariskiej. Rozwój samoistnej sztuki bizantyńskiej i okres jej zakwitnięcia przypada w wiek cesarza Justyniana. Gdy podczas pamiętnego powstania Niebieskich i Zielonych zgorzał był założony przez Konstantyna, a świętej Zofii czyli odwiecznej mądrości poświęcony kościół, odbudował go z rozkazu Justyniana słynny architekta i rzeźbiarz Antemius z Trallów w Lidyi. Antemius dokonał tej pracy 537, ale trzęsienie ziemi zawaliło 558 część kopuły; poczem Ju- mhis-stynian świątynię tę budowniczemu Izydorowi z Miletu wyżej jeszcze wznieść kazał, i w roku 563 po raz drugi do jej poświecenia przystąpił. Stoi ona dziś jeszcze, zeszpecona dodatkami tureckiemi, odkąd (1453) w główny Turków zamienioną została meczet. Okrom kościoła św. Zofii wzniósł Justy-

Styl gu-

łnngo-

bardzki.

umni-

etwo.

Ante-

Izydor.

nian jeszcze 25 świątyń w samym Konstantynopolu. W rzeźbie i malarstwie przedstawia się wprawdzie sztuka bizantyńska korzystniej od starorzymskiej, pozbawiona jednak wszelkiej żywotności, nie rozwijała się postępowo, ani wzbiła do wzniosłości. Braku tego nie zdołała zastąpić ozdobność oryen-talna; a uroczyste postacie zdawały się raczej ulegać pod ciężarem krasy i przepychu. Sztuka tedy bizantyńska przekazała potomności zewnętrzną tylko, martwą niemal powłokę postaci; tę wszakże ma zasługę, iż rozbudzoną później do nowego życia sztukę naprowadziła na przebywającego niegdyś w przechowanych formach ducha, i stawiła ją w możności nadania wyrazu prawdy idealniejszyin pojęciom.

Rzut oka ogólny,

Z utworzonych na rozwalinach zachodnio-rzymskiego cesarstwa państw nowych upadło jedno (królestwo Wandalów) w skutek powolnego zwą-tlenia pod gorącem niebem Afryki, drugie (królestwo Ostrogotów) z tejże samej poczęści przyczyny, głównie atoli dla dobrowolnego własnych sił związania, iż nie zniszczyło do szczętu nakształt innych barbarzyńców instytucyj rzymskich, lecz do upadających przylgnęło i z nich przejęło zaród własnego upadku i zgonu. Trzy inne królestwa (Burgundów, Gepidów i Swewów) uległy w nierównym boju z swymi sąsiadami. Natomiast rozwinęli Frankowie, Wizygoci, Longobardowie i Awarowie czyli Obrzyni siły swe ku bezustannemu założonych królestw rozszerzaniu; jużci z zupełnem innych politycznych żywiołów w podbitych krajach wytępieniem. — Obok kilku głośnych imion w bojach wieku tego: Klodwika, Belizara, Totyli, Alboina, Le-owigilda, zajaśnieli w administracja i prawnictwie Justynian i Trebo-nian, w kościele Grzegorz Wielki i Benedykt św., w naukowości Boe-tius i Kassyodor. Zycie tych znamienitych mężów i ich działalność wywarły wielki wpływ na późną nawet potomność. I tak Kodex Justyniariski stał się podstawa wielkiej części późniejszych prawodawstw europejskich i dziś jeszcze stanowi odrębną gałąź nauk jurydycznych. Grzegorz Wielki, gorliwy pracownik w winnicy Chrystusa, jest twórcą walnej części dzisiejszych obrzędów kościelnych, Benedjdrt św. wzorem zachodnich zakonników , a Boetius i Kassyodor, byli prawodawcami średniowiekowej oświaty, dziś jeszcze wysoko poważani. Klodwik i Leowigild są właściwymi królestw Francy i i Hiszpanii założycielami, Alboin ostatnim burzycielem zachodniorzymskiego cesarstwa. Be-lizar nakoniec dziś jeszcze żyje w pieśni.

Wiek siódmy po Ciirystasie.

Ml

Roczniki.

Cesarz He r a k 1 i u s obejmuje rządy państwa bizantyri-skiego. Panowanie jego, które 31 lat trwało, było bezustanną, 610. zmiennego losu walką z Persami, A w ary i Arabami.

Jak zeszłego wieku Klotar lszy, tak w tern stóleciu Rlo-tar ligi, jego wnuk a syn Chilperyka, połączył całą m o- 613. n ar cli i ą frankońską pod swem panowaniem.

Kozroes Par w i z, król perski, zdobył J e r o z o 1 i m e i uprowadził z sobą krzyż święty, spustoszywszy przedtem i 614. zabrawszy Grekom dzielnice Syryą.

Panowanie cesarza Herakliusa ofitowało w klęski. Persowie i Obrzyni pustoszyli dzielnice bizantyńskie, a straszliwy 6X7, głód i mór wyludniały całe okolice.

Wizygotowie wynoszą dzielnego Su i n ty Ile na tron 621. hiszpański. Król ten wygnał Greków z Hiszpanii.

Mahomet czyli Mohammed, kupiec arabski, występuje jako założyciel nowej religii, nazwanej i s 1 a m i z m e m czyli mahometanizmem, według której jeden tylko jest Bóg a Mahomet jego prorokiem. Przed Koreiszy-tami, nienawidzącym go szczepem arabskim, musiał Mahomet zbiedz z Mekki do Medy ny. Z ucieczką tą , na- 622. zwaną po arabsku liedżrą czyli hegirą, rozpoczynają Arabowie swoją rachubę czasu według lat księżycowych.

Klotar ligi, król frankoński, przeznacza małoletniego

622. syna swego Dagoberta Igo na królestwo Austrazyi, gdzie pod przewodnictwem majordoma Pipina Landeń-skiego, pierwszego urzędnika dworu i państwa, zaprawiał się do przyszłego panowania.

Samo, bohater słowiański, wyzwala Czechów, Sor-

622. bów i Morawian z jarzma awarskiego i zakłada pierwsze państwo słowiańskie, o którem dzieje wspominają.

Mahomet poraził pod Be drem (w południowo-zaclio-

625.    dniej stronie od Medyny) karawanę Koreiszytów i wielką uczynił zdobycz.

Ale na górze Ohod (w północnej stronie od Medyny)

626.    poniósł on klęskę od Abu Sofiana, głowy Koreiszytów,

627. który go następnego roku, wszakże napróżno, w Medynie okolił.

Mahomet podjął potem ze stronnikami swymi pieł-g28 grzymkę do Mekki, a Koreiszyci spieszą zawrzeć z nim pokój dziesięcioletni.

Zaraz za swym z Mekki powrotem uczynił Mahomet wy-

628. P r a w ę ^ a Zy d ó w , w Arabii osiadłych, i zdobył Kai b ar, icli stolicę.

Po sześcioletniej uporczywej walce powiodło się greckiemu cesarzowi Herakliusowi znaglić Persów do zawarcia 628. pokoju. Podniesiono bowiem przeciw Par wizo w i rokosz, w którym syn jego Syroes najwyższej dostąpił władzy. Sy-roea oddał Grekom poczynione przez ojca zdobycze.

Tegoż roku umarł Klotar ligi, zostawiając państwo fran-628,. końskie synowi swemu Dagobertowi Imu. Alić Dagobert wydzielić musiał bratu swemu Char y bertowi A k w i t a-n i ą, gdzie tegoż potomkowie pod zwierzchnictwem Neustryi aż do czasów Karola Wielkiego przy władzy utrzymali się.

Wiarołomstwo Koreiszytów było powodem wyprawy 630.Mahometa na Mekkę. Z łatwością zajął prorok to miasto, świętem od Arabów nazywane, wkroczył doń w uroczystym

pochodzie i obalił bożyszcza Kaaby, którą ogłosił największą religii swej świętością. Kaaba była świątynią, w której zachowano kamień święty, przyniesiony (tak utrzymają Arabowie) Abrahamowi przez archanioła Gabryela i również Kaabą nazwany.

W bitwie pod Wogastisburgiem (snąć Yoigtsbergiem 630. w Saksonii) poraził Samo Franków pod wodzą Dagoberta na głowę.

632.

Mahomet umiera w dziesiątym roku hedzry, połączywszy całą Arabią pod swem panowaniem i zaleciwszy swym wiernym , ponieść islam do wszystkich krajów ziemi. Teść jego i następca A bu Bekr, zebrał nauki i zakony Mahometa w księgę, koranem nazwana, która jest pismem świętem mahometan a oraz najgłówniejszem ich prawodawstwa źródłem. Koran atoli został ukończony i ogłoszony pod trzecim dopiero kalifem, tak nazywano następców Mahometa.

Tegoż roku objął rządy perskie Je z dej er d Illci, wnuk (332. Kozroesa Parwiza. Pod panowaniem tego ostatniego Sassa-nidy Persya stała się łupem fanatycznych mahometan.

Dla zadowolenia nieukontentowanych Austrazyi mieszkańców wyniósł Dagobert Iszy czteroletniego syna swego Zyg berta na tron austrazyjski. Zygbert uczył się tam, 033. jak niegdyś ojciec jego, sztuki panowania pod przewodnictwem majordoma Pipina Landeńskiego.

Po Abu Bekrze nastąpił inny teść proroka imieniem 334 Omar, pod którego panowaniem Arabowie najważniejsze po-czyn i 1 i zdobycze.

W boju z greckim cesarzem Herakliusem zdobyli maho- 635. metanie D a m a s k w Syryi po dwumiesięcznem oblężeniu.

Zgon uczonego Izydora, biskupa Sewilli (Hispalis), nazwa- ggg nego His paleń skini, który liczne pozostawił pisma treści historycznej i teologicznej.

Dzielny Rotary wyniesion jest na tron longobardzki. Pa- ggg nowanie jego odznaczyło się głównie mądrem prawodawstwem.

W trzechdniowej bitwie podKadezyą (w południowo-

636.    zachodniej od Bagdadu stronie) porażeni byli Persowie na głowę od Arabów.

637.

Kalif Omar przyjmuje klucze zdobytej Jerozolimy.

Pod Dżal ula (w północno-wschodniej stronie od Bag-

637. dadu) ponieśli Persowie po raz wtóry wielką klęskę w walce z mahometanami.

638.

Klodwik ligi obejmuje po ojcu swym Dagobercie rządy Neustryi i Burgundy i.

Cesarz Heraklius przywołuje Słowian Chrobatów

639. w pomoc przeciw łupuchciwym Obrzynom. Słowianie ci oderwali od Awaryi ziemie przyległe wodom Sawy i morza Adryatyckiego i w nich pod zwierzchnictwem bizantyńskiem dali początek przyszłym królestwom Serbii i Kroacyi.

639.

Postępując na wskazanej od Mahometa drodze podboju, zagarnęli Arabowie całą Syryą pod swe panowanie.

Obiegli oni i zdobjdi Alexandryą, a wnet cały Egipt

640.    słuchał ich rozkazów. Niepewne atoli jest opowiadanie, ja-

641.    koby Omar kazał spalić słynną alexandryjską książnicę.

Arabowie porazili Persów pod Nehawendem (na

642.    południu od Hamadanu) po raz trzeci na głowę i zdobyli Persyą, zkąd rozpostarli z czasem panowanie swoje aż ku wodom Indu a nawet poza brzegi tej rzeki.

644.

Król Kotary kazał spisać usta w y 1 o n g o b a r d z k ie (Lex lon-

gobardd).

644.

649.

Omar umiera po dziesięcioletniem panowaniu. Samolubny Otman następuje po nim w rządach.

W troskliwości o prawny zarząd swego kraju, kazał król Wizygotów Rekkazuint, zebrać ustawy gockie w tak zwanej księdze F o r u m j u di c u m.

G r i m o a 1 d , który po ojcu swym Pipinie Landeńskim majordomostwo Austrazyi otrzymał, wysłał Dagoberta, syna zmarłego króla Zygberta, do klasztoru wlrlandyi, a wła-

snego syna swego chciał wynieść na tron anstrazyjski. Aliści możni królestwa tego panowie powstali przeciw niemu i ujętego wydali Klodwikowi limu, królowi Neustryi, który go stracić rozkazał.

Po Klodwiku Ilgim nastąpił w rządach Neustryi i Bur-gundyi małoletni syn jego Kio tar Illci pod regencyą swej 656. pobożnej matki Ba tyldy i surowego majordoma E broi na.

Arabowie podnoszą rokosz przeciw Otmanowi i natchnionego duchem islamizmu Aliego, przybranego syna i 656. zięcia prorokowego, wynoszą na godność kalifa. Liczni Arabowie mienią Aliego jedynym prawowitym następcą proroka, nazwani z tej przyczyny Szyitami t.j. odszczepieiicami.

Ci zaś, którzy także Ab u Bekra, Omara i Otmana następcami proroka uznają, przybrali nazwę Sun nitów czyli prawowiernych.

657.

Ali pobił przeciwników swoich w tak zwanej bitwie wielbłądziej pod C h o r e i b ą (w pobliżu Bazry). Pozostali mu wszakże jeszcze do pokonania daleko niebezpieczniejsi wrogowie : Moawia, namiestnik Syryi, i Amru, biegły w boju zdobywca Egiptu a stronnik Moawii.

660.

Zgon frankońskiego dziej opisa F r e d e g a r a.

660.

Cli i 1 dery k, młodszy brat Klotara Illgo, wyniesion jest na tron anstrazyjski.

Trzej fanatyczni muzułmanowie (mahometanie) uknuli spisek na życie Aliego, Moawii i Amrego, tych wła- 660. ściwycli podniet srożącej się wojny domowej. Zapalczywość spiskowych dosięgła jedne tylko z ofiar wybranych, szlachetnego Aliego. Moawia natomiast dostąpił kalifatu i jest zało- 661. życielem nazwanej po pradziadzie swym Omni i i dyn as ty i Ommiadów. Moawia przeniósł rezydencyą kalifów z Medyny do Damasku.

Konstanty lYty Pogonatus obejmuje rządy cesarstwa 668. bizantyńskiego.

Tego/ roku wynalazł K a 11 i n i k tak zwany o g i e ń grecki, straszny nieprzyjaciołom cesarstwa.

668.

Cli i 1 dery k ligi, król Austrazyi, połączył po zgonie 670.brata swego Klotara Ulgo trzy królestwa Neustryi, Austrazyi i Burgundy i pod swem panowaniem.

673.

Aleć już brat jego i następca Tydryk Illci wydać musiał Austrazyą powracającemu z Irlandyi Dagobertowi.

677.

Mahometanie uciskają cesarstwo bizantyńskie kilkoletnią wojną i zagrażają nawet Konstantynopolowi; powiodło sie wszakże Konstantynowi Pogonatowi zburzyć ich flotę przy pomocy ognia greckiego, i znaglić ich do zawarcia pokoju a nawet do opłacania daniny.

Bulgarowie, lud azyatycki rodu uherskiego, osiadają na 678.brzegach dolnego Dunaju, gdzie bułgarskie zakładają króle wstw o.

Po śmierci Dagoberta, króla Austrazyi, obrali możni pa-nowie austrazyjscy, z pominięciem praw króla Neustryi, Pi-pina na Heristalu, wnuka Pipina Landeńskiego, wodzem swym czyli książę ciem przeciw nieprzyjaznym sobie Neustryi mieszkańcom.

Przeciw synowi Moawii, Je żydowi Imu, wynieśli 680. Szyici łagodnego Husseina, syna Aliego, na godność kalifa, który wszakże w bitwie pod Kerbelą (w pobliżu Kadezyi) zwyeięztwo i życie utracił.

Kalif Abd Almalik, zgromiwszy wewnętrznych roko-685.szan, rozszerzył granice arabskiego panowania w głąb północ n o - z a c h o d n i ej A fry k i.

Tegoż roku objął nieszczęsny Justynian ligi tron bizan-685. tyński, na którym av następnym wieku panujący dom Hera-kliusa zakończył.

W bitwie pod Testri, w pobliżu St. Quintin, poraził 687.Pipin na Heristalu armią austrazyjską, poczem od króla

Tydryka Ulgo majordomem Austrazyi i Neustryi był uznany.

Św. Rupert głosi ewangelią Bawarom, zakłada kościół w Salcburgu i pragnie także dzikich Awarów do 696. chrześciaństwa nawrócić.

Założone po zburzeniu Akwileji (451) miasto Wenecyi wzbiło się za pomocą żeglugi i handlu do znacznej potęgi, i 697. wybrało z końcem wieku tego pierwszego dożę swego czyli wodza.

Mitra doźowska przypomina to zdarzenie.

Muza, wódz arabski, rozszerzył panowanie mahonie-tańskie w Afryce aż w ziemie zachodnich Berbów, w dzi- 698. siejszem państwie marokkańskiem.

Geografia.

Arabia.

Nakaz proroka krzewienia islamu powszystkich krajach ziemi zagroził bytowi wszystkich państw sąsiednich i pociągnął za sobą wielkie zmiany geograficzne. Sam Mahomet połączył był całą Arabią pod swem panowaniem, a Omar, jego wtóry następca władał już nad Palestyną, Syryą, Egiptem i wielką częścią zachodniej P e r s y i. Zdobytym krajom i miastom nadawano poczęści nowe imiona. Tak Jerozolimę nazwano Beit el Mokaddcis t. j. domem świętości, Egipt, gdzie się wzniosła nowa stolica F o s t a t, później K a i r o, otrzymał nazwę M i s r. W zdobytej Persyi powstały w pobliżu prawego nadbrzeża Eufratu nowe miasta Kufa i Bassora czyli B a z r a. Po walnej pod Neha-wendem (642) bitwie zajęli zwycięzcy synowie proroka całą wschodnią i północną Persy ą. Kraje na południowem wybrzeżu morza Kaspijskiego czyli Chazarskiego, toż i one między zatoką Per-ską, Dźyhunem i Indem posłyszały kolejno okrzyk Ałła, który mahometańskim towarzyszył hufcom. Nawet fale Dźyhunu (Oaus) nie zdołały powstrzymać zwycięzkiego ich pochodu. Arabowie zdobyli Bo charę i Sam ark and, i pozyskali poczęści swej wierze przebywające nad Dźordżanem (jeziorem Aralskiem) pokolenia tureckie. Nad S y h u n e m (Jaxartesem) dopiero zastanowiły się na

północy fanatycznych muzułmanów zagony. W Afryce ponieśli oni zwyciężką proroka chorągiew na południu aż do góry Dżenadil w Nubii, na zachodzie aż ku S ł u p o m Herkulesowym. W tym atoli stóleciu zajęli Arabowie właściwą tylko dzielnicę Afryki w stałe posiadanie, gdzie nową stolicę Kairuan założyli. Ziemie dalej na zachodzie położone również półwysep iberyjski w następnym dopiero wieku miały uledz fanatycznej Mahometan żarliwości.

Pziel-

bii.

Pojedyncze dzielnice arabskiego państwa były: w Azyi a) D zezy rat al niceAra-Arab, właściwa czyli macierzysta Arabia, z okręgami Hedż as nad morzem Czerwonem, Jemen na południu, Hedżr czyli Barę i n i Oman nad zatoka Perską, tudzież Nedżd w pośrodku i ku północy aż po Palestynę i Mezopotamią. Główniejsze miasta w Hedżas były Mekka, Medyna, Bedr i Kaibar, w Jemen Mareb i Saba. W krainie el Fars nad zatoką Perską przebywali rozbójniczy Karmatowie. b) Szam (Palestyna z południową Syryą) z miastami Beit el Mokaddas(Jerozolimą), Demeszk (Damaskiem), Haleb czyli Aleppo i Hems (Emeząj ■ c) Soghur (północna Syrya z Cylicyą) ze stolicą Antakią (Antyochią) : d) Al Dżezy ra (Mezopotamia) z miastami Mossulem nad Dydilatem (Tygrem), Rekką nad Fratem (Eufratem) i Roku (Edessą); e) Irak Ar ab i (dawna Babilonia) z miastami Kerbeki, Kadezyą, Kufą, JArą, Bassorą, czyli Bazrą, wzniesionym na gruzacli Ktezyfonu i Seleucyi Madainem, tudzież Wesytem i spaniałym Bagdadem, z których dwa ostatnie w 8mym dopiero stóleciu powstały; f) Irak Adżemi czyli Bel ad al Dżcbal z miastami Hama-dan (Ekbataną), Rey (Ragae), Aspahan czyli Ispahan (Aspadaną) i Nehawend. W północnej części Dżebalu przebywali straszliwi Assasyni, których książę w Ala-mucie miał swoją siedzibę. Pomiędzy Dżebalem i południowym wybrzeżem morza Chazarskiego rozlegały się g) dzielnice Dilem i Taberystan ze stolicą Amol. W północno-zachodniej stronie od tychże leżały h) Aderbe idżan ze stolicą Tabriz i) Armenia z miastami Ar zen-Ram czyli Kalikala i Debil; k) na południowych stokach Kaukazu, po obu brzegach Kuru rozpościerała się dzielnica Ar an z miastami Ber da i Tyflisem. Na południu od Dżebalu rozciągał się 1) Kuzystan z miastami Szus z. Tuster (Suzą) i Ram Ormuz; w południowo-wschodniej stronie od Ku-zystanu i Dżebalu m) Fars (dawna właściwa Persya) z miastami Szyras. Istakhar (Persepolis) Yezd i Syraf • na wschodzie od tejże dzielnicy n) Kerman z miastami Szyrdian i Ormuz; dalej po obu brzegach Syndu (Indu) o) wielka dzielnica Synd z miastami Mekran czyli Tiz, Kandabil, Multan i Mansura : na północy od Kermanu i Syndu p)Sedżestan ze stolicą Zarendi5 w północnej stronie od Farsu, Kermanu, Sedżestanu i Syndu r) największa z arabskich dzielnic Korassan, kraj słońca, z miastami Niszabur. Tus, Merw, Ilerat, Kalk i Kandahar. Krainę Z ab u list an u z miastami Gazną i Kabulem liczono wnet do Korassanu wnet do .Syndu. Na północy od Korassanu aż ku jezioru Dżordżan (Aral) rozpościerała się s) prowincya Kowarezm z miastami Kurkendż i Kowarezm czyli Diordianiu •, nakonięc na wschodzie od Kowarezmu a północy od Korassanu, między rzekami Dżihunem i Syhunem tudzież pasmami gór Muztagu leżała t) dzielnica Mawaralnar z miastami Bukarą czyli Bocharą i Samarkandem. Muztag przedzielał Arabów od Cliiii-czyków i tychże sąsiadów, Kirgizów, Syhun i północna Kowarezmu puszcza od pokoleń Turków⁷, Kaukaz od Alanów i Chazarów. W Affcyee liczyli Arabowie następujące dzielnice: u) Deżar Mesr czyli Misr (Egipt) z powiatami

Cesar

stwo

greckie.

Baliari (Deltą), Sald, wzdłuż Nilu aż do Nubii, i El Wahat, obejmujący oazy, z miastami Fostat, później Kair o i Iskanderia (Alexandryą); w) Afrikią (właściwą Afrykę) ze stolicą Kairuanem czyli Kawairanem, tudzież powiatami Ta-rabolos (Tripolis), Sort (Syr tyką), Barka czyli Bar ni k (Berenike); nakoniec x) zajęty stale dopiero z początkiem ósmego stólecia Magrab (dawniejsza Maury-tania i Numidya) z powiatami a 1 Aksa na zachodzie, al A usat na wschodzie i Belad al Dżerid czyli krainą daktylów, wzdłuż puszczy Zaharskiej. Podział Hiszpanii, jako zdobyczy następnego wieku, znajdzie tam stosowne umieszczenie.

Najwięcej strat i zmian geograficzny cli doznał)) w wieku tym cesarstwo bizantyńskie. Krom pięknych dzielnic w Azy i i Afryce, przez Arabów zabranych, odstąpić musieli cesarze greccy znaczne obszary ziem północno-zachodnich A w a r o m, przeciw którym wpomoc Słowian z Chrobacyi przywołali. Chrobatowie wyparli ich wprawdzie poza Sawę, sami atoli dali początek w zdobytym kraju hołdowniczym państwom Serbii i Kroacyi, które do uzyskania niepodległości dążyć nie przestawały. W miejscu upadającej z końcem wieku tego potęgi Awarów stanął nad dolnym Dunajem groźniejszy jeszcze Grekom nieprzyjaciel. Byli to Bułgar o wie, którzy, przekroczywszy Dunaj, nie oparli się aż o góry Hemus. Krom tego walczyć musieli Grecy z Longobardami o niższe Włochy, niemniej o Rzym, zostający pod ochronnem zwierzchnictwem cesarza bizantyńskiego. Niepodobna też było utrzymać Grekom w odległej Hiszpanii poczynione tamże w zeszłym wieku zdobycze.

Gdy tak państwo bizantyńskie, ze wszech stron uciśnione, traciło nąjpiękniejsze dzielnice, a wielkie państwo perskie znikło z rzędu mocarstw azyatyckich, wystąpiły w Europie na widownie dziejów nowe narody, powstały nowe państwa. WeWłoszech-górnych słynna później rzeczpospolita w e n e ck a daje pierwszy znak życia, a dzielny bohater Samo zakłada nad górną Łabą i Odrą a średnim Dunajem potężne państwo słowiańskie, które skruszyło roznoszące trwogę hordy obrzyńskie i pokonało nawykłe do z wy cię z tw hufce Franków. Azyatyccy też Chazarowie, od cuazaro-llunów niegdyś ujarzmieni, opuszczają siedziby swe na północnych wybrzeżach morza Kaspijskiego i osiadają nad Dnieprem, posuwając się nad Dniestr poza Bułgarami. Chazarowie i Bulgarowie ujarzmili osiadłe nad morzem Czarnem, Dnieprem, Dniestrem i Dunajem ludy słowiańskie.

Persya.

Wene-

cya.

Królestwo Sa-

mona.

wie.

Kronika i historya.

Arabowie.

Pomrolca niepewności pokrywa dzieje Arabów aż do wieku Mahometa. Od

Dzieje

pier- niepamiętnych czasów rozróżniano między nimi dwa główne, nienawistne sobie

wotne. szczepy: Ismaelitów i Joktanidów. Ci wywodzili swój początek od Jok-tana, potomka rodu Semowego, i przebywali w wyposażonem od przyrody po-łudniowem wybrzeżu Jemen, tamci pochodzili od Ismaela, syna Abrahamo-wego i porzuconej Agary, i zajęli w posiadłość krainę Hedżas nad morzem Czer-wonem, tudzież wnętrze półwyspu arabskiego, rozgałęziwszy się z czasem aż ku Eufratowi i ziemi Egipskiej. W połowie 2go przed Cln*. wieku rzesze Joktanidów opuściły kraj Jemenu w skutek wylewu w okolicach Marebu, i założyły kilka osad w północnej Arabii. Hołdujące później Persom królestwo Hiry nad Eufratem, uległe naprzód Rzymianom, później Bizantynom państwo Gassanu na wschodzie od Palestyny i rzesza Kuzaitów pod Mekką były najcelniejsze między temi koloniami. W Mekce, w pobliżu onego źródła, którego wodą niegdjrś Hagara orzeźwiła umierającego Ismaela, pokazywano czarny, dwa łokcie wysoki kamień, nazwany Kaabą, podobnie jak świątynia, w której był umieszczony. Kamień ten przyniesiony niegdyś Abrahamowi przez archanioła Gabryela przy budowie świętego meczetu, był przedmiotem szczególnej czci Arabów. Był on zrazu zupełnie biały, ale zczerniał od łez Abrahama, które patry-arclia ten rozlewał nad nim z powodu grzechów ludzkich. Ismaelici zostawali długo w wyłącznem posiadaniu prawa dozoru nad Kaabą, które im później Kuzaici wydarli, wyparci zeń w drugiej połowie 5go wieku przez ismaelskie pokolenie Koreiszytów. Pod zarządem Koreiszytów wyrodziła się w wielo-bożność dawna religia Abrahama, a w Kaabie ustawiono 354, tyleż dni roku wyobrażających bożyszcz. Ze wszech stron przybywali do Mekki pątnicy, zwłaszcza podczas czterech miesięcy, w których wszelka broń i boje u wszech arabskich pokoleń spoczywać musiały, by w słynnej na całą Arabią Kaabie oddać cześć świętemu kamieniowi i złożyć pokłon otaczającym go bożyszczom. Koreiszyci, zajęci głównie handlem, urządzali także wieszcze uroczystości, podczas których sławili pieśnią własne i pokolenia swego czyny bohaterskie, i przed zgromadzonym ludem o palmę zwycięztwa ubiegali się. Piewca uwieńczony dostępował wysokiego u Arabów" znaczenia, a utwór jego wyszyto złotem, na jedwabiu i powieszono w Kaabie. Arabowńe odznaczali się gościnnością, wiernością w dotrzymaniu słowa, w alecznością i spaniałomyślnością. Toczyła ich wszakże rodowa pokoleń nienawiść a przedewszystkiem krwawa zemsta, nieustające źródło rozlewu krwi bratniej.

Maho

met

Szczepem Koreiszytów byli Haszy mi ci. Mahomet, prawnuk Haszy ma, ur. 570 w Mekce, byf potomkiem tego szczepu. Z

licznych prerogatyw, połączonych z dozorem nad Kaabą, pozostało Haszymitom jedynie prawo podejmowania pątników. Wszakże i to nie było Al) dalii, ojca Mahometów ego, lecz jego stryja, Ab-basa, udziałem. Abdalla zajmował się handlem, zmarłszy jednak przedwcześnie, nie zostawił synowi jedno dom i niewolnicę z kilką wielbłądami i owcami. Gdy Mahomet w 6tym roku życia i matkę swą Aminę utracił, zajął się naprzód dziad jego a później stryj Abu Taleb jego wychowaniem. Już w młodości swej podejmował Mahomet kupieckie wycieczki do Jemenu i Syryi, gdzie poznał chrześciaństwo. Prócz tego trudnił on się czas jakiś paszeniem owiec mieszkańców Mekki, i został w 2otym roku życia kierującym sprawami handlowemi bogatej wdowy Kadydszy, którą wkońcu poślubił. Stracił on wprawdzie majątek, wzrastał wszakże mimo tego w znaczeniu u Arabów, tak, iż go często rezejmcą obierano i poru-czono mu przy odbudowaniu spalonej Kaaby wmurowanie świętego kamienia.

Od młodości, szczególniej zaś od 35go roku życia, oddawał się Mahomet bogomyślnym rozpamiętywaniom, szukając często samotności. Nieraz przepędził on kilka nocy, a nawet cały miesiąc Rani adan w ustronnej jaskini pod Mekką i marzył, płacząc nad upadkiem religii swych przodków, o odbudowaniu czystej wiary w jedynego Boga, jak ją był Abraham zachował.

Waraki.

Już na swych wycieczkach do Syryi, poznał Mahomet żydów i chrześcian i Pisma ich religie. Zdaje się wszelako, iż pisma W araki, stryjecznego brata żony jego, który zrazu na żydowską później na chrześciańską przeszedł byl wiarę, i na język arabski część starego zakonu i nowego testamentu przełożył, bez wpływu nie pozostały. Mahomet uznawał Mojzesa i Chrystusa prawdziwymi prorokami, oświadczał wszakże, iż objawione przez nich boskie nauki są niedostateczne, a siebie mienił najdoskonalszym prorokiem, wybranym od Boga przez archanioła Gabryela.

Islam w

Odkrył on naprzód swe m niemane posłannictw o małżonce swej Kadydszy i jej stryjecznemu bratu W a race, którzy zawi!*z-nauki jego pierwszymi byli zwolennikami, pozyskał niezabawem dla niej stryjecznego brata swego A li ego, wyzwolonego sługę Zeida, późniejszego teścia swego Abu Bekra, późniejszego kalifa Otmana, tudzież kilku przyjaciół i krewnych; ztemwszyst-kiem nauka jego krzewiła się zbyt powolnie i z końcem 3 g o roku liczyła zaledwie 40 wyznawców. W czwartym dopiero roku . zgromadził on Haszy mitó w na ucztę, objawił im swe prorocze posłannictwo i zapytał przytomnych, ktoby z nich chciał wziąść na się obowiązki jego wezyra. Młodociany Ali oświadczył swą gotowość ah.

przyjęcia, tej godności, mimo przestróg ojca swego Ab u Tale ba. Koreiszyci, mieniąc Mahometa marzycielem, szydzili zrazu z niego, lecz gdy ich ten o niewiarę i obiad oskarżał, poczęli go ścigać, a nawet godzić na jego życie. Bronili go wszakże Haszymici, zwłaszcza Abu Taleb. W dziesiątym roku swego proroczego posłannictwa utracił Mahomet swą małżonkę Kadydszę i stryja Abu Taleba, i udał się, uchodząc zasadzek wrogich Koreiszytów, do sąsiedniego miasta Tayef, zkąd go jednak kamieniami wygnano, zaczem znów w Mekce ukrywać się musiał. W onych chwilach niedoli przedsięwziął Mahomet (tak opowiada legenda) swą cudowną nocną podróż na skrzydlatym rumaku do świątyni jerozolimskiej, a ztamtąd przez wszystkie nieba do tronu boskiego, gdzie jako najulubieriszy z proroków był powitany. W 12tym roku pozyskał on dla swej wiary kilku mieszkańców J a t r e b u, nazwanego później Medy ną t. j. miastem proroka. Mieszkańcy Medyny byli od dawna zawistnymi majętnym Mekkanom, ujęli się przeto gorliwie Mahometa i jego nauki, i przyrzekli mu pomoc przeciw zamachom nieprzyjaciół. Okoliczność ta podniosła jeszcze nienawiść Koreiszytów, którzy się odtąd na zgubę jego sprzysięgli. Mahomet schronił się śród niebezpieczeństw do Medyny, ukrywszy się po drodze z Abu Bekrem w jaskini przed ścigającymi go wrogami. Legenda opowiada, iż Koreiszyci doszli śladu jego i zbliżyli się do jaskini, lecz jej nie zwiedzili, bo gołębie gnieździły się u jej wchodu, a pająk zasłonił

Ucieczka proroka.

622. jej otwór swą tkaniną. Ucieczkę tę, odbytą 13go września 622,

Mahomet.

nazywają Arabowie hegirą czyli hedżrą. Jest ona mahometanom najważniejszem zdarzeniem z życia proroka i początkiem ery ma-hometańskiej.

Era ma-

He gir a. oznacza w języku arabskiem ucieczkę, znamionuje wszakże home- głównie erę mahometańską. Lubo ucieczka Mahometa miała miejsce 13go tańska. września, przecież era mahometańska nie rozpoczyna się tym dniem, ale pierwszym dniem roku (15tym lipca 622 po Chr.), w którym prorok zbiegł z Mekki do Medyny. Rachuba czasu mahometańska różni się od clirześciariskiej. Nie liczy bowiem wedle lat słonecznych ale księżycowych, złożonych z 354 dni, a miesiące ich poczynają się z wystąpieniem pierwszej kwadry w zmierzchu wieczornym. Zaczem początek roku mahometańskiego postępuje wstecz i w przeciągu lat 33 wszystkie pory roku przechodzi. Miesiące ich, których liczą dwanaście, mają w roku zwykłym kolejno po dni 29 i 30.

Kibla.

W Me dynie pracował Mahomet nad ścisłem zespoleniem mieszkańców' tego miasta z przybyłymi do nich Mekkanami, i starał się pozyskać dla swej wiary rozproszonych po Arabii ż y d ó w. Przeznaczył on w tym celu Jerozolimę na kible t. j. na ono miejsce,

ku któremu obracano się podczas modlitwy, i zachowywał nawet posty żydowskie. Gdy jednak żydzi mimo tego mahometanizmowi przeciwnymi okazali się, naznaczył on Mekkę na kible, a miesiąc rama dan na czas postu, podczas którego od wszelkich zmysłowych uciech powstrzymać się miano. Na modlitwę zgromadzali się wierni pięć razy dziennie, zwoływani na ten cel głosem ludzkim z minaretu.

Krzewienie islamu mieczem.

Abu . Solian.

627.

Wyprawy na

Po śmierci Kadydszy poślubił Mahomet Aidszę, córkę Abu Bekra i oświadczył, widząc wzrastającą liczbę wiernych, iż naukę swą bronią w ręku szerzyć postanowił. Wydał on naprzód rozbójniczą walkę oddanym przemysłowi Koreisżytom, w której wierni jego ujrzeli nadzieję bogatych łupów lub raju w razie śmierci, gdy tymczasem Koreiszyci nawet na wypadek zwycięztwa żadnej na ubogich przeciwnikach nie odnosili korzyści, a handel ich cierpieć musiał z powodu zagrożonego bezpieczeństwa. Pod Be drem pobili wierni w liczbie 300 liczną karawanę pod dowództwem Abu So-fiana, głowy Koreiszytów, wielką na przeciwniku uczyniwszy zdobycz. Zwycięztwo to podniosło do tego stopnia znaczenie proroka, iż do następnej walki z nieprzyjacielem już 1000 ludzi poprowadził, alić pomimo tego od przemoźniejszego Abu Sofiana na górze Óhod 626. został porażony. Następnego roku stanął Abu Sofian w 10.000 ludzi pod Me dyną, gdzie Mahometa okolił, ale już po trzech ty -godniowem oblężeniu bez odniesionych korzyści do Mekki powrócił.

Listy

aawró-

Potem obrócił Mahomet swą broń przeciw arabskim ż y d o m, którzy się z jego nieprzyjaciółmi byli połączyli, srogą na pokonanych wy- ó'dów-wierając zemstę • kazał bowiem wymordować wszystkich ujętych mężów, a żony ich i dzieci uprowadził w niewole. W oną epokę wyprawy żydowskiej przypada Mahometa zakaz używania wina i gier szczęścia między wiernymi. Pragnąc podnieść znaczenie swe u Arabów, podjął prorok podczas jednego z uświęconych miesięcy w towarzystwie 700 tylko wiernych pielgrzymkę do Mekki. Napróźno usiłowali Koreiszyci nakłonić go pogróżkami do odwrotu, zawarli wszakże z nim układ dziesięcioletniego pokoju, na mocy 628. którego Mahomet pielgrzymkę i uroczysty obchód naokoło Kaaby do następnego odłożył roku. Na nowej wyprawie żydowskiej zdobył on Kaibar, stolice żydowską w Arabii, gdzie mu mściwa żydówka Zaibar powolną zadała truciznę. Szczęśliwe Mahometa wyprawy wojenne i odbyta do Mekki pielgrzymka, podczas której nawrócił Kaleda, Amrego i Otmana, podniosły do tego stopnia jego znaczenie prorockie, iż bez wahania się wysyłał listy nawrócenia do cenią.

sąsiednich władzców i książąt arabskich. Bizantyński cesarz Hera kii u s przyjął’ jego posłów zaszczytnie, ale Ko zr o es Par wiz, król perski, rozdarł list proroka, a hołdujący Bizantynom Amru, król Gassanu, kazał nawet zamordować jednego z jego posłów. Pro-

629. rok wysłał przeciw niemu 3000 wiernych pod wodzą Z ei d a, których wszakże Amru pokonał. Zeid poległ w bitwie, a Kaled, nazwany odtąd mieczem bożym, ocalił niedobitków od zupełnej zaguby. Porażka ta ośmieliła snąć Koreiszytów do złamania dziesięcioletniego pokoju; jakoż względem przy mierzeń ców i przyjaciół proroka poczęli dopuszczać się nadużyć, zaczem Mahomet w 10.000 uzbrojonych wiernych pod Mekkę pospieszył. Zatrwożeni Korei-szyci wydali mu niemal bez oporu miasto święte i uznali go

Zdobycz Mekki.

630. swym panem i prorokiem. Wkroczywszy w uroczystym pochodzie do Mekki, obalił prorok postawione w Kaabie 354 bożysz

cza i świątynię tę ogłosił największą religii swej świętością. Odtąd

hołdowały mu dobrowolnie wszystkie niemal szczepy arabskie, zkąd 631 też mahometanie 9ty rok hegiry rokiem poselstw nazywają.

Eok po-łelstw,

Zgon.

* Niezabawem ujrzała w nim cała Arabia swego zwierzchnika i pana. Chciał on później pomścić się na królu Gassanu za poniesioną odeń klęskę, i zbroił się do wyprawy na Greków, ale zamiar ten, niepo-party należycie od wiernych, został zaniechany. W dziesiątym roku 632. hegiry podjął prorok pożegnawczą do Mekki pielgrzymkę, otoczon 40.000 według innych 150.000 wiernych, poczem niezadługo umarł w Medynie w skutek powolnej trucizny. Pogrzebano go na tern samem miejscu, gdzie umarł, a że dom jego dobudowany był do założonego przezeń meczetu medyneńskiego, a później w obręb jego był wzięty, przeto ciało Mahometa spoczywa w meczecie Medyny. Przed zgonem polecił on wiernym teścia swego Ab u Bekra i stryjecznego brata swego Al i ego, zaślubionego z F a ty mą, jedyną z córek, która go przeżyła, aUzamę, syna Zeidowego, nacznaczył dowódzcą wojska.

Acz żądza panowania i sławy głównemi były sprężynami proroczej missyi Mahometa, zachował on wszakże i po swem wyniesieniu prostotę obyczajów

Charakter Ma

kometa. ludu swego; przestawał na chlebie jęczmiennym, daktylach i wodzie, doił często sam swe kozy i łatał sobie sam podarte suknie. Był on uprzejmym towarzyszem, wiernym przyjacielem, miłym małżonkiem i czułym ojcem; wszakże cnoty te były rysami charakteru narodowego, które on w wyższym tylko stopniu od innych Arabów posiadał. Do jego osobistych zalet tę okoliczność policzyć należy, iż nad przyrodzoną namiętnością gwałtownego gniewu panować umiał. W ogólności charakter Mahometa nie był tak czysty i wzorowy, jak go moliametanie przedstawiać zwykli. Aczkolwiek może zrazu przekonany o swem proroczem posłannictwie,

przecież później, wiedziony żądzą panowania, wyrzekł on niejedne oczywistą nieprawdę. Jego sławiona odwaga zawodziła go w niejednej przygodzie. Wbrew głoszonemu ograniczeniu liczby małżonek na cztery, miał ich sam Mahomet jedenaście, do czego od Boga mienił się być upoważnionym.

Pod względem atoli politycznym i religijnym jest Mahomet nad-zwyczajnem zjawiskiem. Jakoż umiał on liczne i nienawistne sobie szczepy arabskie połączyć w jeden naród, podkopać istniejący dotąd obyczaj własnej pomocy i szkaradnej krwawej zemsty i stan ten w prawnie uporządkowany zamienić, wyprowadzić Arabów z grubego bałwochwalstwa i podnieść do wiary w jedynego zasady Boga. Religijna mahometan nauka nazwana jest maliometanismem, isla- islamu, mizmem czyli islamem t.j. oddaniem się, a wyznawcy jej muzułmanami t. j.

Bogu oddanymi. Islam naucza wiary w jedynego Boga, w jego objawienie przez Mahometa i w prz}?szłe życie, w którem dobrych i wiernych czeka na-nagroda a kara złych i niewiernych. Według niego zepsowała się objawiona przez proroków żydom i clirześcianom nauka; zaczem Bóg Mahometa , najdoskonalszego ze wszystkich proroków, zesłać musiał na ziemię. Z temi zasadami wiary łączył prorok nie tylko moralne i obrzędowe przepisy o postach, modlitwie, jałmużnach, pielprzymkach do Mekki, obmywaniach wodą lub piaskiem, ale nadto wiele cywilnych i karnych rozporządzeń, tak iż religijna mahometan księga, koran czyli alkoran, jest dla nich oraz księgą ustaw cywilnych i politycznych. To zespolenie politycznego życia z re-ligią stanęło na przeszkodzie rozwojowi pierwszego i wiodło do nadużyć ostatniej.

Nie jedno ścisłe wykonanie przepisów koranu, ale także rozkrzewianie islamu przemocą broni było obowiązkiem muzułmanina. Wszakże los każdego człowieka jest mu nieodzownie przeznaczony (fatalizm) a polegli w boju wojownicy wstępują wprost do raju, do zieleniejących wieczyście ogrodów przyszłego życia. Nakoniec zabronił Mahomet obrazowych przedstawień istot żyjących, pragnąc przeto zatamować drogę powrotowi do bałwochwalstwa, czem wszakże utrudnił wolny rozwój ducha i umnictwa pięknego_, a przeto każde wyższe i szlachetniejsze ukształcenie. Nauki Mahometa , z których niektóre za życia jego spisane były na liściach palmowych, skórach, kamieniach i t. p., zebrali jego następcy Abu Bekr i Omar, trzeci kalif Otman poprawił je i ogłosił. Koran dziś jeszcze jest uświęconem źródłem mahometańskiej teologii i juryspr udencyi.

Mieści on wiele plagiatów z biblii, zakony powtarzają się w nim często, a w zestawieniu pojedynczych oddziałów, nazwanych surami, których 114 liczy, panuje wielki nieład.

Abu

Bekr

Mahomet nie zostawił męzkiego potomstwa i nie rozrządził wyraźnie następstwem, zaczem ze zgonem jego dawna miedzy pojedynczemi szczepami obudziła się nienawiść i nowi powstali prorocy. Zjednoczona zaledwie w jedno ciało Arabia groziła zupełnem rozwiązaniem się. Z najbliższych krewnych proroka zięć jego i syn przysposobiony, spaniałomyślny Ali, najwięcej zdawał się mieć praw do następstwa. Część Koreiszytów, do których szczepu należał, oświadczyła się też za nim, inna atoli ich część i wszyscy starsi muzułmanie uznali sędziwego Abu Bekr a, teścia

prorokowego, jego kalifem czyli następcą. Tenże wysłał zaraz jedenaści e oddziałów wojennych przeciw oderwanym szczepom i zmusił je do posłuszeństwa. Potem przystąpił on do rozkrzewienia islamu między sąsiednie narody. Osławiony okrucieństwy wódz jego K a 1 e d wtargnął zwycięzko do perskiej dzielnicy Iraku nad Eufratem, zdobył miasto Hirę, stolicę tegoż imienia chrześciariskiego królestwa pod zwierzchnictwem perskiem, i posunął granicę panowania arabskiego aż do dolnego Eufratu. Z tamtąd wysłano Kaleda przeciw Bizantynom do Syryi. Tymczasem umarł zgrzybiały Abu Bekr, zebrawszy w Koran nauki proroka i przeznaczywszy oględnego O mara imanern czyli przepowiadającym modlitwy i najwyższą głową duchowną.

Następca Abu Bekra O mar Iy, również teść proroka, toczył dalszą wojnę z Biz anty nami. Wojska jego poraziły Greków nad 644 1z0kd Jamnikiem, na południu jeziora Tyberias, poczem Da-mask po dwumiesięcznem oblężeniu popadł w ręce Arabów. Nawrócenie lub danina były hasłem wojowników Mahometa, a nieza-

Omar I

635.

wzięcie bawem cała Syrya uległa ich przemocy. Jerozolima tylko sta-

Jerozo-

wiła im dłuższy opór, oświadczając wkońcu, iż samemu tylko kalifowi

limy

0.^ otworzy bramy miasta. Zaczem Abn Ubeida, następca Kaleda w dowództwie, nakłonił Omara, by do Palestyny przybył i klucze miasta Dawidowego odebrał. Omar przyznał wolność wyznania chrześcianom jerozolimskim, pod warunkiem opłaty rocznego pogió-wnego, zdjęcia krzyżów z kościołów i zaniechania dzwonienia. Wkraczając w tryumfie do Jerozolimy wiózł Omar na własnym wielbłądzie potrzebne do wyżywienia swego wory ze zbożem i daktylami szych tudzież szawłok z wodą. Co za różnica miedzy patryarchalną pierw-

kalifów.

Prostota

pierw

szych kalifów prostotą a przepychem późniejszych! Abu Bekr pasał czasami już jako kalif swe owce, Omar jadał na jednej misie ze swymi towarzyszami podróży i karcił winnych własną ręką. Z rozkazu Omara wzniesiono w Jerozolimie na miejscu świątyni salomoń-skiej meczet, dziś jeszcze od mahometan do najświętszych policzany.

Zdobycz

syryi Z Syryi, odebranej (639) zupełnie Bizantynom, obrócił 639. Omar swój zwycięzki oręż przeciw Egiptowi.

Mieszkańcy Egiptu rozpadli się byli od dawna na dwa nienawistne Kopto- sobie religijno-polityczne stronnictwa: Koptów i Melkitów. Swary

Egipscy

wie ¹ ich i wzajemna nienawiść ułatwiły wielce Arabom zdobycz tego kraju. Koptowie Melkici.

(po największej części rolnicy, rękodzielnicy i kupcy) byli potomkami dawnych Egipcyan i wyznawcami zasad mono fizycznych. Melkici zaś (urzędnicy i wojsko) byli potomkami osiadłych tamże Greków i Rzymian, nadużywali swej władzy ku uciemiężeniu Koptów i wyznawali po większej części zasady ne-

storyanizmu. Silniejsi w liczbę Koptowie upatrywali w zbliżających się Arabach wybawców swych od ucisku Melkitów, i stali sic naturalnymi zdobywców tych przymierzeńcami.

Wodzowie Omam, A mm i Zubeir, powiedli do Egiptu dwie zdobycz

Egiptu

mahometaiiskie armie. U c i ś n i e n i K o p t o w i c poddał i im się zupełnie i za opłatą umiarkowanego podatku gruntowego tudzież po-głównego zachowali dobra swe i zapewnienie zupełnej religijnej swobody. Pozostawiono im nawet krzyże na kościołach. Przy pomocy pozyskanych Koptów pobił Amru Greków w kilku potyczkach i zniewolił ich do odwodu poza mury Alexandryi. Obiegli ich tam od strony lądu Arabowie, naproźno wszakże, dokąd ich cesarz He- *andryi raki i lis od strony morza zasilał. Dopiero po śmierci tego cesarza ^40 [•opadło i to słynne miasto w moc mahometańską. Opowiadają, iż Amru po wzięciu Alexandryi zapytał się. kalifa, co ma począć ze sły nn ą miasta tego bib 1 i oteką; na co Omar miał odpowiedzieć: „.Jeżeli księgi te, to co już Koran mieści zawierają, więc wcale nie są potrzebne, a jeśli innej są treści, mogłyby być szkodliwe, zaczem zniszczone być winny/' Odtąd ogrzewano teini cennemi zabytkami nauk starożytnych przez sześć miesięcy łaźnie ludnej Alexandryi. Powieść ta jest zmyśleniem, raz, że jedynie od kilku znacznie późniejszych przytoczoną była dziejopisów, powtóre, iż słynna biblioteka ptolomejska w Alexandryi spaliła się była jeszcze za czasów Cezara, podczas tegoż wyprawy do Egiptu, poczom ostatki jej zwolna zniszczeniu podpadły.

641.

Oblężenie Ale-

641.

Biblioteka aleksandryjska.

Amru,

Kairo.

A m r u rozłożył się obozem w pobliżu starożytnego Memfis. Z obozu tego, nazwanego Fos ta tern t. j. namiotem, utworzyło się Fostat, z czasem wielkie miasto i przybrało później nazwę Kair a t.j. miasta zwycięztwa. Żyzny Egipt był dla piaszczystej Arabii nader ważną zdobyczą, zaczem Omar ten nowy spichrz arabski połączył z Arabią za pomocą wykopanego kanału między Kilem i morzem Czerwonern.

Gdy tak Amru granice panowania mahometańskiego w Afryce w ziemie górnego Egiptu i ku Trypołowi rozsuwał, walczyły wojska Omara zwy ciężko przeciw Persom, i po kilkoletniej walce całą Persya Zdobycz

*    Persyi

aż do Indu pozyskały panowaniu kalifów. Jeden z pomiędzy Persów imieniem Firn z, pragnąc pomścić na Omarze upadek swej ojczyzny, napadł na niego w Medynie i ugodził go śmiertelnie sztyletem.

Omar był wzorem umiarkowania i gościnności, i odznaczał się największą prostotą w ubiorze i pożywieniu. Przesadzono jednak jego piękne zalety w powieści i legendach.

Wzmagające się zdobycze sprowadziły wzmocnienie siły zbrojnej; a ta znów wość. pomnożenie wydatków publicznych, zaczem do uporządkowania skarbo-wości przystąpić musiano. Omar kazał spisać wszystkich poddanych państwa, podatki opłacających, obliczył dochody publiczne i stosowne do nich poczynił wydatki. Z rozporządzenia proroka przypadały cztery piąte części zdobyczy wojsku, a jedna piąta jemu, jego krewnym i ubogim. Omar zaś przeznaczył krewnym Mahometa stałą płacę a żołnierzom pewne nagrody, uregulował nieograniczoną dotąd daninę, a podawaną jałm użnę zamienił w stały podatek ubogich. Zaprowadzenie uporządkowanej administracyi i wielkie zdobycze jego wodzów, uczyniły głośnem panowanie Omara, onego właściwego założyciela olbrzymiego państwa mahometańskiego.

Skarbo-

Otman

Berbo. wie i Be-duini.

na

Z sześciu towarzyszy proroka, pozostałych przy życiu po zgonie Omara (byli nimi Ali, Abd Erraman, Otman, S a a d, 050 Tal ha i Zubeir) obrano kalifem Ot mana. Tenże obdarzał swemi ksiąźęcemi względy jedynie przyjaciół i krewnych, przezco, niemniej dla swej wyniosłości, oddalił od siebie Aliego, Talhę, Zubeira i innych poważanych od narodu mężów. Kie u k o ntentowanie takie nie tamowało wszakże zdobyczy oręża mahometańskiego ani w Azyi na pomorzach Kaspijskicm i Czarnem, ani w północnej Afryce, gdzie Abdalla, następca Amrego w dowództwie, aż do Numidyi (zachodniej Berberyi) był dotarł. Berbowie (tak nazywali mahometanie mieszkańców dawnej Numidyi i Maurytanii) byli koczownikami, przeto nieprzyjaciółmi stałych siedzib i miast. Mieli oni coś spólnego ze sposobem życia i obyczajami onych Arabów, którzy puszcze arabskie zamieszkiwali i ztąd nazwę Beduinó w przyjęli, i stali się, wiernymi przymierzeńcami chciwych łupu i bojów wojowników proroka, Tymczasem wzmogło się wewnętrzne z rządami Otmana nieukonten-towanie i dojrzało do otwartego powstania. Kilku znamienitych naczelników wymogło na nim niektóre na własną rzecz korzyści. Zaledwie atoli oddalili się odeń malkontenci, gdy Otman wydane ich żądanie rozkazy odwołał. Zaczem zawiedzeni rokoszanie mieszka-656. nie kalifa otoczyli, takowe podpalili i zamordowali w niem wiarołomnego Otmana.

Ali

660.

Po Otmanie obwołano kalifem Aliego. Wielka część maho-6^6 metan, tak zwani szyici, dziś jeszcze mienią Aliego jedynym prawowitym następcą proroka, gdy tymczasem sunnici także Alm Bekra, Omara i Otmana następcami jego uznają.

Szyici i Sunnici.

Szyici t, j. sektarze czyli odszczepieńcy mienią być Aliego ben Abu Taleba, zięcia i przysposobionego syna Mahometowego, pierwszym prawowitym następcą proroka, a trzech pierwszych kalifów i dynastyą Ommia-dów uzurpatorami. Przypisują oni boskie niemal własności Aliemu i obchodzą uroczyście rocznicę śmierci jego drugiego syna Husseina, który 682 pod Ker-

belą poległ’. W Persy i stanowią dziś szyici od roku 1520 panujące religijno-polityczne stronnictwo. Sun nici zaś czyli prawowierni mahometanie liczą nierównie więcej wyznawców i panują w Afryce, Arabii, Turcyi i Tataryi.

domowa.

Moawia

Amru.

Szlachetny i otwarty Ali postanowił oddalić wszystkich fawory- wojna tów swego poprzednika, przezco ich swoimi przeciwnikami uczynił, Moawia, namiestnik Syryi a krewny Otmana, posądził go publicznie o zamordowanie tego kalifa (acz Ali w zabójstwie Otmana żadnego nie miał udziału) i łączył się z malkontentami. Nawet Tal ha i Z u be i r, którzy potajemnie godności kalifskiej pragnęli, odpadli od niego, a wroga mu oddawna Aidsza oświadczyła się również przeciw niemu. Ali pobił przeciwników w b i t w i e pod Choreibą 657. nieopodal Bazry, nazwanej bitwą wielbłądzią, boć Aidsza na wielbłądzie przebiegała szeregi wojenne i zachęcała walczących do boju. Pomiędzy 10.000 poległych muzułmanów liczono także T a 1 li ę i Z u b e i r a. A i d s z a popadła w moc Aliego, który się z nią łagodnie i z winnem obchodził uszanowaniem. Niebezpieczniejszego atoli nieprzyjaciela miał Ali w Mo a w ii, z którym się chytry i w boju biegły A mm był połączył. Między Saffainem i Rakką nad Eufratem gubiły się obie armie w licznych podjazdach i dorywczych utarczkach tak dalece, iż Ali, płacząc nad zagubą tylu walecznych muzułmanów, zapragnął p oj c dy n kie m położyć koniec tej domowej walce; aleć Moawia nie przyjął wyzwania. Gdy atoli szczęście wojenne na stronę Aliego chylić się poczęło, podał chytry Moawia myśl rozstrzygnięcia sporu wy ro ki em poi ubownym przyczem nieomieszkał w armii swego rycerskiego przeciwnika jednać sobie stronników, którzy Aliego do przyjęcia tego wniosku znaglili i przeprowadzili wybór zdradzieckiego Ab u Muzy na rozejmcę. Armia zaś Moawii obrała pełnego obłudy A m r e g o na ten zaszczytny urząd. Sędziowie polubowni postanowili złożyć z kalif os twa Aliego i Mo a wie, co też A bu. Muza względem Aliego przed zgromadzoną armią ogłosił. Aliści chytry Amru zaleca muzułmanom, osieroconym z naczelnika, Moawię na następcę proroka. Ali gotował się do walki z szalbierzami, aleć cześć wojska jego przeszła do przeciwnika. Tymczasem pozyskał waleczny Armii Egipt nowemu kalifowi, którego także wielka część Arabii panem swym uznała. W armii Aliego utworzyła się naonczas fanatyczna sekta Karydżytów t. j. wystąpionych , która wszystkie religijne i polityczne wątpliwości jedynie według koranu rozstrzygniętemi mieć chciała, i zarówno Moawię jak Aliego za niewiernych poczytała. Ali rozprószył ją, lecz spisek gdy wojna domowa dalej się srożyła, sprzysięgło się trzech fana- 660.

tyków tej sekty na życie trzech rozlewu krwi muzułmańskiej po-wódców. Ahdalraman miał zamordować A li ego, Burak o tymże samym czasie Moawię, a Amru Ebn Bekr Amrego. Ostatni ugodził inną ofiarę, drugi ranił jedynie Moawię, Abdalraman tylko zadał w Kutie śmiertelny cios Al i emu w chwili, gdy tenże próg meczetu przestąpił. Zaraz szyici ogłosili najstarszego syna jego Hassan a prawowitym proroka następcą, gromadząc się około niego w Iraku. Ale łagodny Hassan nie podołał swym chytrym i silnego postanowienia przeciwnikom. Moawia pobił go w pierwszej potyczce fi 61. i zmusił do złożenia kalifatu. W oświadczeniu atoli Hassana, iż dla zapobieżenia dalszemu krwi r o z 1 e w o w i s k łada s w oj a dostojność, ujrzał Moawia zastrzeżenie pretensyj rodziny Aliegó, którą prześladować począł. Hassan sam padł w kilka lat później ofiarą jego zasadzek, snąć wskutek zadanej trucizny. Umierając prosił on brata swego Husseina, by się nie mścił na zabójcach.

Hassan.

Moawia I.

661

Moawia Iy rozpoczyna dynastyą Ommiadów, tak nazwaną po Haszymicie O mmii, który żył przed Mahometem. Mo-

awia przeniósł siedzibę panowania swego z miasta proroka Me-6 80 y¹¹ y ^ ⁰ ^ a m a s k u. Był on synem A b u S o f i a n a, wroga pro-

Okba w Afryce.

Zdobycze w

JezydI

rokowego, i miał ztąd licznych nieprzyjaciół między wiernymi. Moawia ścigał ich ręką okrutnego Zyj ad a, syna niewolnicy, którego swym przyrodnim bratem być mienił. Tymczasem rozszerzały armie jego panowanie mahometańskie w Azyi i Afryce. Okba, następca Amrego w dowództwie, walczył szczęśliwie na ziemi afrykańskiej. Opowiadają o nim, iż pierwszy z Arabów dotarł do pobrzeża Atlantyckiego, gdzie do oceanu na koniu swym wjechał i zawołał, gdy już koń ziemie utracił: „Bóg moim świadkiem, iż dalej nie mogę.” Względem Berbów postąpił sobie jednak Okba nieoględnie, broniąc przeciw nim osiadłych kraju mieszkańców; zaczem ci barbarzyńcy z Bizantynami połączyli się i armią jego do szczętu niemal znieśli. W Azyi posunęli Arabowie swe zdobycze Azyi. aż po Bo cli arę i Sam ark and. Równocześnie trapił Moawia B i-zantynów przez lat siedm (669 do 676) najazdami swemi na Azyą-małą i Sycylią, i zagroził nawet stolicy cesarstwa. Wynaleziony atoli przez Kallinika ogień grecki posłużył wielce Bizantynom, a cesarz Konstantyn Pogonatus zmusił nawet (677) Kalifa do opłacania rocznej dani.

680

Po śmierci Moawii obwołali sunnici syna jego Jeży d a Igo do kalifem, podczas gdy szyici szlachetnego Husseina, brata Hassa-683. nowego, mianowali prawowitym proroka następcą. Hussein byłby

przed oddanym opilstwu przeciwnikiem swoim otrzymał pierwszeństwo, gdyby więcej przy zwalczeniu nieprzyjaciół był rozwinął oględności i surowości. Wysłał on do Iraku, którego mieszkańcy za nim się byli oświadczyli, przyjaciela swego Mus li ma, aleć podstępny Ubeid Alla, syn Zyjada, pojmał go i stracić rozkazał. Potem otoczyły wojska surowego Ubeid Alli Husseina w Kerbeli, gdzie tenże, przenosząc śmierć nad obydną niewolę, z garstką wiernych poległ iiu»-jako bohater. Ubeid Alla, zobaczywszy przesłaną sobie głowę Husseina, uderzył ją w usta laską. Zganił mu ten barbarzyński postępek jeden z przytomnych sędziwych muzułmanów, opowiadając iź widział, jak niedyś wargi proroka na ustach tych zawisły. Jezyd obszedł się łagodnie z zonami i dziećmi Husseina. Atoli mieszkańcy Mekki i Medyny, niezadowoleni jego rządami, powstali przeciw niemu i obwołali Abdalle, syna Zubeirowego, kalifem. Wojska Jezyda zdobyły Medynę i zbroczyły się w świętem mieście niesły-chanemi okrucieństwy. Mekka także miała już popaść w ich ręce, ale 683. na wiadomość o śmierci Jezyda odwróciła się armia do Syryi, a Ab-dalla utrzymał się w Arabii.

Zgon

seina.

dalia w

Arabii.

Moawia II.

683.

Merwan I.

684

Po Jezydzie nastąpił małoletni syn jego Moawia ligi, który, za sprawą nauczyciela swego szyity, przeświadczon o nieprawnem władzy kalifskiej przez Ommiadów posiadaniu, takową złożył i w kilka miesięcy po ojcu swym umarł. Po nim stanął Merwan Iszy, krewny Moawii, u steru zagrożonego panowania Ommiadów. Zarządzał on zrazu państwem w imieniu Kaleda, młodszego brata ( Moawii ligo, i poślubił jego matkę, która mu wszakże, pragnącemu zapewnić następstwo własnemu synowi, Abd Al mali k owi, zgon przyspieszyła.

Abd

Alma

lik

685

Odtąd panował Abd alla w Arabii a Abd Almalik w Syryi. Moktar, mieniąc się być potomkiem proroka, wystąpił przeciw obu kalifom, pokonany jednak następnego już roku (686) od Abdalli. Władzychciwy Abd Almalik, walcząc tymczasem z Bizanty- j0 nami, zawarł z cesarzem Justynianem Hgim pokój zelży wy, 705. pragnąc przeciw Abdalli wolne mieć ręce, i wysłał przeciw niemu surowego wodza swego Iladdżadża, który go w Mekce otoczył. Abdalla chciał się ratować wycieczką, ale poległ, zaczem zdobyte 692. miasto święte syryjskiemu kalifowi hołd złożyło. Abd Almalik został więc j e d y n o w ł a d z c ą mahometańskiego państwa.

Ilad-

dźadź.

Haddżadż, mianowany namiestnikiem Arabii, rozwijał względem przeciwników Abd Alinalika nieubłaganą surowość.

Gdy potem nieukontentowani mieszkańcy dzielnicy IrakArabi broń

przeciw kalifowi podnieśli, wysłał tamże Abd Almalik Haddźadźa, który ostrzem miecza porządek przywrócił, poświęciwszy swej sro-gości kilka tysięcy rokoszan. Odtąd panował Haddźadź wschodnich państwa mahometańskiego dzielnicach jako nieograniczony władzca. Do straconych przez Okbę północno-zachodnich ziem afrykańskich wysłał Abd Almalik innego wodza swego H a s s a n a, który wszakże od dowodzącej Berbami prorokini, Kahiny czyli Da mi i, i bronią wojsk greckich do odwrotu był znaglony. Aliści już następca jego w dowództwie, surowy Muza, GD8. pozyskał stale całą grecką Afrykę panowaniu mahometańskiemu. Wytępił on do szczętu niektóre szczepy Berbów a inne zniewolił do przyjęcia wiary w proroka.

we

Hassan.

Kabina.

Muza

Upadek Persyi.

Kozru

ii. niem Fokasa, zabrał Kozru ligi P a r w i z Grekom niektóre po-591 wiaty na wschodzie. Z wstąpieniem na tron cesarza Herakliusa była już Antyocliia z całą niemal Syryą w mocy Kozroesa, po-

628.

Korzystając z niemocy cesarstwa bizantyńskiego pod panowa-

czem ten przedsiębiorczy monarcha wziął Jerozolimę i krzyż święty z niej uprowadził, podbił Egipt aż ku Etyopii i puszczy libijskiej, spustoszył Azyą-małą, a nawet stanął pod murami 616. Konstantynopola. Arabia dawniej jeszcze (611) ujrzała jego zwycięzkie hufce aż w ziemi Jemeńskiej. Nie umiał jednak Parwiz utrzymać stale w swej mocy onycli olbrzymich zdobyczy, które Persy a do najwyższego szczebla potęgi podniosły. Samowola, okrucieństwa i łupieże ohydzały jego rządy, a cesarz Heraklius nie-omieszkał ztąd ku powetowania poniesionych strat korzystać. Heraklius utorował sobie drogę w zwycięzkim pochodzie aż do stolicy królestwa perskiego, zaczem uciśnieni Persowie przeciw kró-Syroes łowi swemu powstali i syna jego Syroesa czyli Szyruję wynieśli 028. na tron perski. Tenże kazał zamordować ojca i w zawartym z Grekami pokoju wydał im wszystkie zdobycze. Alić i on jezde- zamordowali był j uź w siódmym miesiącu swego panowania. Siedinio-•Jerd letni syn jego Artaxerxes lllci zginął już następnego roku z ręki jednego z swych wodzów. Po kilkoletnich domowych zaburzeniach, do które upadek kraju przyspieszyły , dostąpił najwyższej władzy 642.szesnastoletni Jezdejerd lllci, wnuk Kozroesa, pod którym Persya

uległa fanatycznym i zdobyczy chciwym Arabom. S a a d, dzielny wódz Omara, poraził czterykroć liczniejszą armią Persów w walnej trzech dniowej bitwie pod Kadezyą na głowę i zachwiał 636. olbrzymią królestwa ich potęgę. W powtórnem boju pod D żal ul ą, 637. w północno-wschodniej stronie od Bagdadu, zostawił Jezdejerd w rękach Arabów wszystkie skarby swoje i szukał zbawienia w ucieczce. Nakoniec rzucił się Saad z swemi fanatycznemi hordy w samo serce Persyi, pokonał wyznawców Zoroastra w trzeci ej walnej bitwie pod Nehawendem, na południu od Hamadanu, a Persy a ule- 642. gła przemocy Arabów, nowe od nich swych dzielnic przybierając miana. W dziesięć lat później dokonał życia zbiegły król Jez-dej erd Illci, jako ostatni z Sassanidów.

Cesarstwo bizantyńskie.

Fokas

Okrutny i swawolny Fokas, który z początkiem wieku tego objął panowanie, niezaspokojon śmiercią poprzednika swego, ścigał qq2 także i zgładzić rozkazał jego żonę i dzieci. Występki jego i nieu- do dolne rządy wywołały wewnątrz kraju wielkie nieukontento- 610. wanie, zaczem Persowie bez przeszkody napadali i łupili wschodnie cesarstwa dzielnice. Fokas tymczasem postępował sobie w zachodnich prowincyach cesarstwa jakby w kraju podbitym. Natenczas powstał przeciw niemu Heraklius, syn namiestnika Afryki, zdobył z łatwością stolicę i obwołan był, po rozszarpaniu znienawidzonego Fokasa ręką rozjątrzonego pospólstwa, panem cesarstwa greckiego.

• Hera-

617.

Zrazu znajdował się Heraklius w nader przykrem położeni Kozroes ligi Par wiz niepokoił go bezustannie swemi najazdami knus wnet w Syryi lub Palestynie, wnet w Egipcie lub Azyi-małej, i stanął 610 nawet (616) pod wałami Konstantynopola, podczas gdy z drugiej strony Awarowie stolicy cesarstwa grozili. Równocześnie straszliwy głód i morowa zaraza nawiedziły cesarstwo, zaczem Heraklius niekorzystny z Persami zawrzeć musiał pokój, a nawet rezydencyą swą do Kartaginy przenieść umyślił, od czego wszakże odwiódł go patryarcha konstantynopolitański. Nie tracił on jednak serca w nieszczęściu, krzepił swoje siły, uspokoił Awarów, podjął wyprawę prze-ciw Persom, łącząc się z ich najza- 022 wziętszymi wrogami, koczującemi na pobrzeźach morza Kaspijskiego ludami, wtargnął w głąb Persyi i pomścił na Parwizu doznane odeń klęski. Jakoż król ten strącony był z tronu w skutek rokoszu, a

syn jego i następca Syroes czyli Szyruje zwróci! Grekom 628. wartym z nimi pokoju zabrane im orężem Parwiza dzielnice i krzyż święty, z Jerozolimy zabrany. Aliści inny groźniejszy nieprzyjaciel wzrósł tymczasem Bizantynom w południowo-wschodniej stronie. Marzycielsko - fanatyczna nauka Mahometa torowała sobie drogę do cesarstwa, a zapalczywi jej wyznawcy, wiedzeni do boju przez dzielnych wodzów Omara, podbili kolejno kraje falom Eufratu przyległe, niemniej Syryą, Judeę i cały do' Egipt. Z innej strony Awarowie czyli O b r z y n i posunęli pano-64A. wanie swoje na prawym brzegu Sawy aż ku Adryatykowi. Heraklius przywołał w pomoc przeciw nim Słowian C li r o b a t ó w (z okolic Krakowa), którzy Obrzynów z ziem onych wyparli i w nich pod 639. zwierzchnictwem greckiem dali początek przyszłym królestwom Serbii i Kroacyi.

w za-

635

Slonote-

leci.

Mimo osobistych zalet cesarza nie zdołali Grecy stawić mahometanom dzielnego oporu, trawieni wewnątrz religijnemi swary. Na nieszczęście kraju wtrącał się Heraklius jak wielu jego poprzedników w sprawy ehrześciańskiego kościoła i pragnął za radą biskupów Alexandryi i Konstantynopola połączyć mo-633. nofizytów z prawowiernym kościołem za pomocą formuły: iż Chrystus dzieła swe dokonał za pośrednictwem bosko-ludzkiego działania. Alić usiłowanie to chybiło zamierzonego celu, a nawet dało początek nowej sekcie Monoteletów. Mo-noteleci uznawali wprawdzie dwie w Chrystusie przyrody, utrzymywali wszakże, iż jego ludzka wola i czynności w boskiej zaginęły, i nauczali jedności jego boskiej woli i działalności. Przeciw zdaniu temu wystąpili tak zwani Dyoteleci, apo-680 wst&ta wrzawa trwała aż do 6go powszechnego soboru w Konstantynopolu, który dwie w Chrystusie wole bez przeciwstawił i zlewku i dwa działania przyjął za zasadę.

Kon

stanc

Po Herakliusie nastąpili jego dwaj synowie Konstantyn Illci i He raki eon as, którzy tylko kilka miesięcy panowali. Następca ich Konstans, syn Konstantyna, był tyranem i ztąd nienawidzo-668 nym °d ludu. Arabowie zabrali mu część Afryki i wyspę Rodus, (661), a Longobardowie zapuszczali tymczasem swe zdobywcze zagony coraz głębiej w Włochy-niższe. Z nieprzyjaciółmi tymi walczył Konst. także w zmiennej kolei szczęścia syn jego i następca, Konstan-

t y n I Vty P o g o n a t u s. Arabowie łupili i zabierali Grekom ziemie

2*og⁻o-natus

0gg afrykańskie, najeżdżali Sycylią, Azyą-małą i Tracyą, i do stanęli nawet pod Konstantynopolem; alić wynaleziony przez 685. Kallinika z Heliopolu w Egipcie tak zwany ogień grecki czynił im ogromne szkody na morzu, i powiodło się nawet Grekom spalić 675?ich flotę pod Cyzykiem w Propontydzie, zaczem mahometanie

677.    do układów pokoju chętnie przystąpili a nawet dań płacić przy-

678.    rzekli. Bułgarom atoli, którzy w Mezyi niepodległe założyli pań-

stwo, opłacać musiał Pogonatus daninę. Syn jego i następca Jus ty-Justynian ligi walczył nieszczęśliwie z Bułgarami i Araby. Leoncyus powstał przeciw niemu, kazał mu uciąć nos i wygnał go (695) do T aury i. Justynian odzyskał jednak władzę przy pomocy B ulg a-r ó w po dziesięcioletniem wygnaniu.

niani!.

Włochy.

Aryańscy Longobardowie usiłowali rozszerzyć swe pano- Asi_ wanie na cały półwysep włoski. A gil ul f groził kilkakrotnie Rzymowi i papieżowi, aczkolwiek królowa Teodolinda wierze d0 katolickiej do dworu przystęp ułatwiała i w przyjaznych z Grzego- 615.

rzem Wielkim zostawała stosunkach. Po śmierci Agilulfa nastąpił Adei-syn jego Adelwald pod opieką matki w rządach longobardzkiego

wald

615

królestwa. Teodol inda wychowywała go w zasadach religii ka to-lickiej; nienawidzili go przeto aryańscy Longobardowie i zatruli 025 niezabawem po zgonie matki. Nastąpił po nim Ary o wald, jego Kotary

dziewierz, a po tym znów Rotary, książę Brescii, który zdobył zachodnie Włoch-wyższych pobrzeźe, i pierwszy u staw y i on go-bardzkie (644) spisać rozkazał.

636

Prawo

Ustawy longobardzkie, pisane w języku łacińskim a rozszerzone pod panowaniem Rotarego, utrzymały się we Włoszech nawet po upadku państwa i₀ngo-lombardzkiego. Podobnie jak inne średniowiekowe zbiory ustaw obejmowały bardz-prawa longobardzkie różne rozporządzenia cywilne i karne, które z wy- kie' jątkiem zbrodni stanu, śmiercią karanej, pieniężnym podpadały karom. Przy wymiarze sprawiedliwości robiono przykrą pojęciom naszym różnicę między wolnymi i niewolnymi. I tak kto zabił męża wolnego zapłacił 900 szelągów kary, zaś za zabójstwo męża niewolnego tylko 50 szelągów. Ztemwszyst-kiem zawierały prawa longobardzkie nie jedno ustanowienie, jakich napróżno szukalibiśmy po innych onego czasu praw zbiorach. I tak przyjmowali Longo* bardowie zbiegów z innych krajów i uważali ich za równych wszystkim wolnym, jeżeli do boju zdolnymi okazali się. Dozwolone wedle prawa salickiego zabicie czarownicy mieniło prawo longobardzkie zabójstwem i groziło zabójcy wymiarem stosownej kary. Używany u wszystkich germańskich ludów w sądach bożych pojedjmek przypuszczony był także wedle zwyczaju u Longobardów w braku innych dowodów, aleć o jego nieomylności powątpiewano wyraźnie.

Ctri-

moald

Rotary umarł w roku 652. W dziesięć lat później wybuchły z powodu następstwa na tron wewnętrzne niezgody, w skutek których 002 Grintoald, książę na Benewencie, najwyższej dobił się władzy, do Umiał on trzymać na wodzy burzliwych wazalów i stawić 671.

16*

664. groźne czoło B i z a n t y n o m, których pobił pod Formi a m i, dziś Mola w pobliżu Gaety.

Pod nim począł u Longobardów znikać aryanizm i żywioł ger-

Żywiol

wioski, bański, który zwolna w zlewku z romańskim wydał z siebie nowy żywioł włoski. Ogółem byli longobardzcy wieku tego królowie słabymi po większej części rządcami, którzy mimo skołatania cesarstwa bizantyńskiego, nie byli w stanie przeprowadzić wczętego przez Alboina i jego najbliższych następców zupełnego podboju ziem włoskich. Cesarze greccy utrzymali sie we Wło-szech-niższych, niemniej w Rzymie jako obrońcy papieża i w Exarchacie Ra-weriskim.

W ene-eya*

Równocześnie podniosło się we Włoszech-wyższych założone bo zburzeniu Akwileji miasto Wenecyi do tego stopnia potęgi, iż okoliczne wyspy laguńskie w rzeczpospolitą połączyło i z końcem 697. wieku tego obrało wodzem swym czyli dożą Pawła An a fes to. To nieznaczne z wysp złożone państwo republikańskie zakwitło później handlem i żeglugą i wzbiło się do znaczenia wszechwładnej pani na Adryatyku.

Państwo Wizygotów.

Po zgonie Rekkareda Igo przystąpili możni panowie do nowych wyborów i nastąpił w dziejach wizygockiego królestwa w Hiszpanii czterdziestoletni okres zaburzeń domowych, towarzyszących zwykle państwom elekcyjnym. W okresie tym (601 do 641) nastąpiło szybko po sobie dziewięciu królów, po większej części ofiar walczących o najwyższą władzę stronnictw. Z królów do tych odznaczył się Syzebut zdobyczą przylądka północnej Afryki z 631. miastem Sep tum (dziś Ceuta 624), a Suintyla zupełnem wygna-Chin niem Greków z Hiszpanii (624), których Atanagild w wieku

dazU"

int zeszłym przeciw Agile w pomoc był przywołał. Dopiero w osobie 641 Chindazuinta, możnego pana wizygockiego, który syna swego do Rekkazuinta spółrządcą mianował, dali sobie znów Gotowie dzielnego monarchę. Chindazuint i syn jego łożyli szczególne staranie około prawodawstwa i polegającej na niem rządnej admini-

Suin-

tyla

621

649.

Kekka-

zuint

do stracyi kraju. 672.

Prawo

wizy-

gockie.

Zebrali oni rozporządzenia swych poprzedników w rozpoczętej przez Euryka księdze ustaw, Forum judicum, napisanej w języku łacińskim dla wszystkich zarówno kraju mieszkańców, bez względu na ich narodowe pochodzenie, a przełożonej później (w wieku XIIItym) na język hiszpański (Fuero juzgo) i stanowiącej podstawę prawa hiszpańskiego. Rekkazuint przyjął przysłużającą możnym panom goekim prerogatywę elekcyi za kardy-

nalne prawo ustawy rządowej i przypuścił do synodów duchowieństwa także świeckich panów czyli palatynów, przezco zgromadzenia kościelne zamienił w sejmy czyli ciała prawodawcze. Gdy atoli na sejmach, które się w Toledzie zbierały, panowie świeccy zwykle byli w mniejszości, biskupi przeto wzwięli przewagę także w rzeczach świeckich.

Po Rekkazuincie dostąpi! W a m b a z wyboru możnych panów wam-najwyższej w królestwie władzy. Gotowie zapirenejscy nie chcieli go ba uznać swym panem, zmuszeni wszakże do posłuszeństwa w lat kilka. ^ ^

do

680.

Wamba sprzyjał przed innymi młodemu palatynowiErwiko wi i mianował go nawet spółrządcą. Ale niewdzięcznik ten podał mu napój odurzający, postrzył go w stanie sprowadzonej w ten sposób nieprzytomności i zmusił do zamiany rządów na zaciszę klasztorną.

Erwik

680

Pragnąc się utrzymać na tronie, zdradą nabytym, nadał Erwik duchowieństwu i świeckim palatynom liczne przywileje, które potem na całym ciężyły narodzie. Władza duchowieństwa wzmagała się z dniem każdym, a pa-nowie świeccy zapragnęli dziedzictwa wpływów swych, znaczenia i urzędów. 0g^ Władza monarsza ścieśniała się coraz więcej, a uprzywilejowane rodziny, licząc zwykle królów między swymi przodkami, sprzyjały każdemu nieukontentowaniu przeciw panującemu monarsze. Erwik nie mógł przeto zapewnić synowi swemu korony, ale zostawić ją musiał Egizie, synowi Wamby a swemu zięciowi.

689

701.

Podczas 141etniego panowania swego miał E gi z a kilka spisków Eg:*a do pokonania. Pragnął on domowi swemu zapewnić dziedzictwo tronu wizygockiego i mianował w tym celu syna swego Wityzę do spółrządcą.

Państwo Franków.

Brune*

hilda.

Pragnąc zaspokoić swą zemstę na panach austrazyjskich i królu ich a swym wnuku, Teodobercie Ilgim, korzystała władzy-chciwa Brunehilda z każdej nagodności, by młodszego wnuka swego, Ty d ryk a ligo, króla Burgundyi, do wojny przeciw nim podniecić. Gdy tedy Teodobert młodszemu bratu swemu zabrał nad górnym Renem niektóre powiaty, wydał mu Tydryk wojnę za podnietą Bru-nehildy, poraził go w dwu bitwach i poj mał z jego synami. Teodobert zginął potem z synami w niewoli, niewiedzieć jakim sposobem, ale głos powszechny przypisywał Brunehildzie przyczynę ich śmierci, lubo żadnych na to niema dowodów. Tydryk przyłączył zatem A u s t r a z y ą do Burgundyi, lecz umarł niezadługo, zaczem Brunehilda rządy obu królestw usiłowała zapewnić Zygbertowi limu, jego nieprawemu synowi, by pod jego imie-

niem mogła panować. Aliści nienawistni jej od dawna panowie austrazyjscy i burgundzcy złączyli się przeciw niej z K1 o-tarem Ilgim, panem Neustryi, i wydali temuż pojmaną rodzinę królewską. Z y g b e r t został stracony, a B r u n e h i 1 d a, posądzona o zamordowanie dziesięciu członków panującego Merowingów domu, 613. dokonała życia w sposób okrutny i pełen sromoty. Po trzechdniowej na torturach katuszy wsadzono ją na wielbłąda i wodzono na podziw przed wojskiem, poczem ją do ogona dzikiego konia przywiązano i na śmierć zawleczono. W skutej tej zagłady linii a u s t r a z y j -skiej i burgundzkiej został KI o tar ligi, jak niegdyś Klotar

Klotar II.Je-

ciyno- Iy, j edyno władz ca państwa frankońskiego. Klotar atoli

wladz-

c£^ nieumiał zapewnić długotrwałego powodzenia tej jedności. Przeci-613 wn^e popadł on niezabawem w dziedziczny nieudolnym Mero-do wingom błąd podziałów władzy rządowej, gdy małoletniego 628. syna swego Dagoberta Igo mianował królem Austrazyi (622), ażeby tam sposobił się do przyszłego panowania pod przewodnictwem majordoma czyli pierwszego pomiędzy urzędnikami dworu i państwa , PipinaLandeńskiego, iArnulfa, biskupa Mety.

Postępowaniem takiem naraził Klotar znów na niebezpieczeństwo jedność państwa frankońskiego, i podkopał powagę królewską, przypuszczając onyck poważanych mężów do udziału w sprawach rządowych. Pożałował też Klotar ligi błędu swego, rozwiniętego niezabawem w skutkach:, dawny bowiem duch domowej Merowingów niezgody podniósł głowę miedzy nim i jego synem. Dagobert kazał stracić jednego z możnych panów austrazyjskich wbrew 625. woli ojca, i zażądał potem z bronią w ręku zwrotu kilku powiatów austrazyjskich, które Klotar z Neustryą był połączył.

Bago-bert I.

Po zgonie Klotara ligo opanował Dagobert, bez względu na

628

młodszego brata C li a r y b e r t a lig o, cały obszar ziem frankońskich.

Alić Charybert zniewolił go przy pomocy przychylnego sobie stron-(1° ... . . , , nictwa do wydania ziemi między Loarą i Pirenejami.

Charybert osiadł w Tuluzie, gdzie (628) królem A kwit ani i koronował się; ale zmarł już po dwu latach, zostawiając Akwitania Childerykowi, najstarszemu synowi swemu. Dagobert chciał i temu 631. wydrzeć ojcowskie dziedzictwo i trucizną zgon mu przyspieszył; po uporczywej atoli walce musiał on uznać księciem Akwitanii Boggisa, młodszego syna Chary ber to wego, którego potomkowie w ziemiach onych aż do czasów Karola Wielkiego pod zwierzchnictwem Neustryi utrzymali się. Nieukon tentów ani mieszkańcy Austrazyi zapragnęli także oddzielnego pana, a Dagobert ujrzał się w konieczności posłania im swego czteroletniego 633. syna Zygberta Illgo, w którego imieniu maj ordomus Pipin

Landeliski z wielkiem zadowoleniem panów austrazyjskich rządy sprawował. Chciwi zdobyczy Saksonowie nie ośmielili się najeżdżać ziem zarządowi jego powierzonych. Dagobert umarł w 36tym 638. roku życia, poskromiwszy burzliwych mieszkańców Gaskonii (Basków) i Bretonów.

Prawa bawarskie i

skie.

Z walecznością swą łączył Dagobert srogość i swawolę, które głośne jego zwycięztwa licznemi przyćmiły występki. Wystawił on i obdarzył hojnie klasztor św. Dyonizego (St. Denis) i w nim za swe grzechy kazał mnichom błagać Boga o przebaczenie. Największą jego zasługą był sporządzony za jego staraniem piśmienny zbiór zwyczajowych ustaw bawarskich i alemańskich. Ustawy te pisane były w języku łacińkim i objaśniane w zastosowaniu przez ukształceńszych sędziów, dopisywanemi glossami w języku aiemań-niemieckim, tak zwanemi notami malberskiemi.

Klod-

wik II.

Klodwik ligi, młodszy syn Dagoberta, nastąpił po ojcu w Neustryi i Burgundyi, i aż do zgonu swego panował pod opieką matki swej Nantyldy tudzież majordomów Egi i Erchinoalda.

do

656.

Zlotni-

ctwo.

Kanclerz jego Św. Audoen (S. Ouen) wspierał ludzi uczonych, i przy ich pomocy zbierał dzieła klasycznej starożytności. Był on przyjacielem i orędownikiem św. Eligiusa, skarbnika Dagobertowego , który wzniósł był zło-tnictwo do nadzwyczajnej na ów czas doskonałości. Niektóre z jego wyrobów oglądano jeszcze roku 1789.

Gry-

moald.

642.

656.

W rok po Dagobercie umarł Pipin Landeński, poczem Otto, nauczyciel Zygberta Illgo, m aj o r d omos t w o otrzymał. Ale Gry- 639. m o a 1 d, syn Pipina, umiał łoźonem około osoby młodocianego monarchy staraniem tak dalece pozyskać względy królewskie, iż Ottona oddalono a nawet za jego sprawą stracono, poczem godność major-doma Austrazyi jemu powierzono. Przebiegły Grimoald dążył do pozyskania władzy królewskiej własnemu domowi. Gdy tedy Zygbert Illci już w 27 roku życia dokonał, oświadczył Gri- 656. moald mieszkańcom Austrazyi, iż umierający król syna jego Childeberta następcą po sobie przeznaczył, kazał bezzwłocznie obwołać go królem, a Dagoberta, syna Zygbertowego, wysłał do klasztoru w Irlandyi. Alić panowie austrazyjscy pojmali podstępnego majordoma i wydali go Klodwikowi limu, który go stracić rozkazał.

Kio-

Tegoż roku umarł Klodwik ligi, a wdowa po nim Ba ty ld a, dawniej niewolnica anglosaksońska, sprawowała zrazu rządy w imię- tar m. niu małoletniego syna swego KI o tara Ulgo. Pragnęła ona ulżyć 656 niedoli uciśnionemu ludowi, ścieśniła handel niewolnikami i zmniej- ^ szyła ciężar podatków publicznych. Później powierzyła Batylda kie rownictwo spraw rządowych mianowanemu majordomem hrabiemu

660. Ebroino w i, który za wyniesieniem Childeryka ligo, młodszego brata Klotarowego, na królestwo Austrazyi i w tymże kraj u pozyskał majordomostwo. Lecz gdy po zgonie Klotara Ulgo kazał obwołać królem Tydryka Ulgo, najmłodszego brata Klotarowego, bez zwykłego w takim razie możnych panów na zgromadzeniu przyzwolenia, powstali przeciw niemu obrażeni panowie i, wtrąciwszy go do klasztoru w L u x o w i u m, proklamowali królem Neustryi Childeryka ligo, króla Austrazyi.

Ohilde-

673.

Leodegar i

Childeryk ligi połączył tedy znowu królestwa A u s t r a-ryk ii- z y i, Neustryi i B u r g u n d y i. Słuchał on zrazu mądrych rad cnotliwego ministraLeodegara, lecz niezabawem znudziły się królowi surowe tegoż zasady moralności, zaczem do k 1 as z t o r u 1 uxo w-skiego oddalić go kazał. Niezadługo potem poległ Childeryk z ręki Franka Bo diii o na, którego swawolnie był skrzywdził. Natenczas przywołali panowie austrazyjscy D ago ber ta z Irlandyi, a dwaj przeciwnicy, Leodegar i Ebroin, opuścili zacisze klasz-Ebroin. torne i stanęli znów, każdy z innym kandydatem, na widowni dziejów neustryjskich. Leodegar oświadczył się za Tydrykiem Illcim, Ebroin zaś kazał obwołać królem Klodwika IUgo, mniemanego syna Klotarowego, i ścigał srodze przeciwników. Leodegar, biskup autuiiski, o ślep ion był (676) z jego rozkazu i stra-con we dwa lata później.

Ty

Pipin

księciem gkiego, a siestrzana Grymoaldowego, i toczyli dalszą wojnę z Ebro-zyi. inem. Tymczasem zamordowan był Ebroin ręką możnego 681. Franka, któremu cały majątek był zabrał, poczem Waratto major

Ebroin porzucił potem sprawę Klodwika, uznany od Ty-dryk drykalllgo major domem Neustryi. Chciał on także w Austra-zyi (619) dawniejszy wpływ odzyskać, wydał wojnę Dagober-do towi i kazał go zamordować. Ale panowie austrazyjscy, zostawiając 691. tron opróżniony, mianowali wodzem swym czyli księźęciem, dzielnego Pipina na Herystalu, wnuka Arnulfa, biskupa meteń-

domostwo Neustryi otrzymał. Tenże uznał Pipina księciem za roczną opłatą, alić po jego śmierci wybuchła na nowo wojna między mieszkańcami Austrazyi i Neustryi. W walnej bitwie pod 687. Testri, w pobliżu St. Quintin, odniósł Pipin zupełne nad armią neustryjską zwycięztwo i podsunął się pod Paryż, poczem od Tydryka IUgo uznany był majordomem Austrazyi, Neustryi i Burgundy i. Akwitania oderwała się była od Neustryi jeszcze za czasówEbroina. Od tej pamiętnej bitwy podnosił się dom Pipina coraz więcej w znaczeniu, a potęga królów merowińskich, nazwanych gnuśnymi (Fain eants) a oddanych jedynie rozkoszom, była jnź tylko cieniem dawnej ich świetności. Królowie merowiilscy umierali zwykle w kwiecie wieku, zostawiając panowanie dzieciom. Umiał ztąd Pipin dla domu swego korzystać, i utorował mu drogę do królewskiej władzy, której opanowanie wuj jego życiem był przypłacił. Pipin na Herystalu toczyć musiał bezustanne boje z mieszkańcami Alemanii, Akwitanii i mężnym księciem Fryzów Radbodem, którego wkoricu znaglił do opłacania daniny. Po Tydryku Illcim nastąpił w królestwie jego starszy syn Klo-dwik Illci, a po tegoż śmierci Childebert Illci, brat Klodwika, pod opieką Pipin a.

ER

CD co

Ci Ci

Słowianie.

Rozle-

Slowiari-

szczy-

zny.

Linia wytknięta od zatoki Tryjestyńskiej ku południowym stokom Lasu Czeskiego, dalej toż pasmo gór i rzeki Sala i Łaba stanowiły w czasie pierwszych gfość wojennych potyczek Niemców ze Słowiany granice tychże narodów. Na północy posiadali Słowianie całe pobrzeże Bałtyckie od Szlezwiku (Sliaswyh) aż do ujścia Wisły, sąsiadując tam z osiadłemi między ujściem Wisły i Dźwiny Indami lettyckiego pochodzenia: Prusakami, Sudawy i Jadźwingi po lewym brzegu Niemna, Litwinami po prawym brzegu tej rzeki, Semigalami i Łotwakami po obu brzegach Dźwiny, tudzież Kuronami na zachodzie od pierwszych ; dalej z ludami rodu fińskiego: Liwonami, Estony i Czudy nad zatokami Rygajską i Fińską. Na wschodzie rozpostarły się rozliczne plemiona słowiańskie aż do źródłowisk Wołgi i poza Dniepr, a na południu ku morzu Czarnemu i przez północne państwa bizantyńskiego dzielnice ku sinym wodom Adry-atyku.

Tę właśnie określoną przestrzeń ziemi między trzema morzami nie żarnie- p12yjście szkiwali wyłącznie Słowianie, ale stanowili w niej od. czasów przedhistory- Słowian, cznycli naród najznamienitszy pod względem liczby i siły, i pozostali nim aż do dnia dzisiejszego, acz niektóre jego szczepy w potoku czasu zaginęły. Na-próżno staralibyśmy się wydobyć na jaśnią ona chwilę , w której Słowianie przestrzeń tę pierwotnie byli zajęli. Tak wielki i liczny naród jak słowiański (słowa Lelewela) nie przychodzi ale na miejscu wzrasta, jego tedy przyjście do czasów blizkich arki Noego odnieść można. Obustronne stoki gór Karpackich były snąć pierwotnemi rodzin słowiańskich siedzibami, zkąd z jednej strony ku Bałtykowi z drugiej ku Sinemu i Czarnemu morzu rozpostarli się.

Imię

Różne były nazwy Słowian w czasach dawniejszych. Sąsiedni Germanowie nazywali ich Wendami czyli Winidami, Grecy Sławianami i Antami. Słowian. Nazwy Clirobatów (mieszkańców gór karpackich czyli krapackich) i Serbów' t. j. pokrewnych należą do najdawniejszych. Tegoż ostatniego miana używano także niekiedy w znaczeniu ogólnem, wszech Słowian obejmującem. Imię Słowian dzierżą ludy słowiańskie od zrozumiałej wszystkim ich plemionom mowy czyli

słowa i od znamionującej je przyrodzonej żądzy sławy, który to ostatni wyraz dziś jeszcze używan jest jako pozdrowienie u niektórych ludów słowiańskich.

Podział

Słowian.

Dla łatwiejszego przeglądu podzielimy Słowian na wschodnich czyli ruskich, południowo-zachodnich czyli illyrskich, i północno-zachodnich czyli lecliickich, i rozpoczniemy wyliczenie pojedynczych szczepów od tych ostatnich, jako onycli z pomiędzy ludów słowiańskich, które na widownię dziejów pierwsze wystąpiły.

Na ostatecznym krańcu północno-zachodniej Słowiańszczyzny między Łabą i Odrą przebywali W agi rowie z miastem Stargardem czyli Starogrodem

Słowiań

szczyzna

cno-za-

chodnia*

półno- (Altenburg) i Połabi, granicząc od zachodu z Północną Albingiąobok nich wzdłuż pobrzeża Bałtyckiego Obodryci, Lutycy i Wilcy z miastem Retrą, którzy na północy Rugów czyli Ran ów mieli sąsiadami. Wybrzeże Bałtyku między Odrą i Wisłą zajęli Pomorzanie i Kaszubi. W strefie od nich południowej przebywali między Saalą i Łabą Sorabi i Dalemińcy, między Łabą i OdrąWinuli. Stoderanie, Luzycy, Milzieni i Boberanie, dalej na wschodzie nad Odrą i Wisłą Polanie, Łęczycanie, Kujawianie, Mazury i Bużanie, których siedliska stykały się w dali prawego brzegu Wisły z Prusakami, Sudawy i Jadźwingami. Trzecią nakoniec jeszcze południejszą strefę tej części Słowiańszczyzny, zajęli Cze chowie w dawnej Boemii z późniejszą stolicą Pragą, Morawianie ze stolicą Welehradem, Szlązanie po obu brzegach górnej Odry ze stolicą Wratysławem (Wrocławiem) , Chrobaci czyli Chor-watowie z miastem Krakowem, którzy na Wielkich czyli Biało-Chroba-tów po obu stokach gór Tatrzańskich i na Czerwono-Chrobatów po obu brzegach Sanu rozpadali się. Na południowych stokach Karpat naprzeciwko Chrobacyi-Czerwonej czyli Czerwieńska przebywali Słowacy. Wszystkie te ludy nosiły spólne miano Lechów czyli Lechitów.

Najwyżej na północy w Słowiańszczyznie wschodniej mieszkali Nowo-grodzianie z miastem Nowogrodem, Połoczanie około Połocka, Kry-wiczanie około Smoleńska, dalej ku południu Wiatczanie, Radymicza-nie, Dregowiczanie , Łuczanie około Łucka, Dulebi, Wołynianie, Drewlanie i Siewierzanie tudzież Polanie nad Dnieprem, snąć osada Polan nadwiślańskich. Wszystkie te ludy przyjęły w drugiej połowie wieku IXtego miano Rusów czyli Rusinów. Nad Dniestrem, dolnym Dunajem i Cissą osiedli od roku 678 Bulgarowie, lud azyatycki pochodzenia uherskiego, który wszakże później słowiańskie przyjął obyczaje i mowę podbitych przez się Słowian, dając im w zamian swe imię.

Pojedyncze szczepy ludów słowiańskich w południowo-zachodniej Słowiań-szczyźnie czyli u Słowian illyrskich zajęły ziemie na prawym brzegu średniego

Slow.

wscho

dnia.

Slow.

polud.

zacho- Dunaju, tudzież kraj oblany wodami Drawy i Sawy aż ku morzu Sinemu czyli dnia.

Adryatyckiemu. Z tych Serbowie przebywali nad Morawą, Kroatowie w dawnej Pannonii, Karantanie nad górną Sawą i Drawą, Istryanie, Mor-łaki i Dalmatyńcy nad Adryatykiem.

Mitologia

Słowian, się niektóre ułomki w k r o ni k ach i pomnikach bożyszcz, w dawnych po

O religijnych dawnych Słowian wyobrażeniach przechowały

daniach, pieśniach i zwyczajach. I tak opowiada Helmold z Lubeki, apostoł chrześciaiistwa u Słowian nadbałtyckich, w kronice swej (Chronicon Slarorum) w XIItym wieku pisanej, iż najwyższym Bogiem Słowian był Światowid, obok którego wszelkie inne bóstwa jedno półbogami były. Był on dawcą zwycięztwa

i najwyższym rozejmcą, nieomylnym w swych wyrokach. Wsz3rstkie ludy sio- oiów-wiariskie siały mu swe dary. Świątynia jego Lyla szczególnej czci przedmiotem, w niejsze której pobliżu nie wolno było ani przysięgać ani ścigać wrogich nawet nieprzyjaciół. W wiosce Altenkirchen na wyspie Ranie (Rugii, pisze geograf Maltebrun -j- 1826) przechowywano na pamiątkę posąg jego. Poczwórne jego oblicze (ztąd poczwara) oglądały świat cały (unwersum intuens). W lewej ręce trzymał on łuk, w prawej róg metalowy. Opasany był mieczem w pochwie srebrnej. Przy nim leżało siodło.

bóstwa.

W najnowszym czasie (1852) znaleziono posąg jego w Zbruczu i zachowano w Krakowie. Ditmar biskup merseburski, króry z początkiem wieku XIgo pisał swą cenną kronikę, opisuje w niej bożnicę pogańską Lutyków w Ri-degoście czjdi Retrze. Miasto to miało trzy bramy, z których dwie wszystkim stały otworem, trzecia zaś, wschodnia, prowadząca do świątyni, przystępną jedno była ofiarującym i oczekującym wyroków. Świątynia drewniana wznosiła się na ułożonych sztucznie rogach rozmaitych zwierząt, opatrzona zewnątrz rzeźbionemi w ścianach wyobrażeniami bożyszcz, wewnątrz ich posągami w zupełnej zbroi i hełmie. Za najwyższego boga Lutyków poczytuje Ditmar bóstwo Zwara-zici (snąć stworzyciel). Kronikarz polski Długosz (Loncjinus) przywodzi Jessę (tego który jest) jako najwyższe bóstwo pogańskich Polanów, przjwównywając go do rzymskiego Jowisza. Lada czyli Lida, bożek wojny, był mu rzymskim Marsem, Dziedzilia czeska Zizilia (płaczliwa zuzula) wyobrażającazal i smętność,

-.fs rzymską Wenerą, Dziewanna czyli Ziewonia czeska Dewana , której uwieńczonego bałwana dziewice po polach obnosiły, rzymską Dyaną, Marzanna czeska Mo ran a, bogini śmierci, której bałwana z początkiem wiosny uroczyście topiono, rzymską Cererą. Czesi czcili Peruna jako najwyższego boga, który także u Rusinów najwyższej czci doznawał. Znicz (rzym. Westa), ku którego czci nieugasły w Nowogrodzie utrzymywano ogień , był bogiem zniszczenia. Na szczególniejszą uwagę zasługuje cześć oddawana od Wagirów w Starogrodzie bożkowi Pro we (prawa czyli sprawiedliwości) żadnym niewyobrażonemu bałwanem. Przybytkiem chwały jego były święte dębj^, okolone oplotem z drzewca o dwu wrotach. Przestrzeń ogrodzona przystępną była jedynie kapłanom, składającym ofiary i tym, którym niebezpieczeństwo życia zagrażało. Lud gromadził się co poniedziałek w jej pobliżu , by posłyszeć objawione usty kapłana wyroki niewidzianego bóstwa.

Po spełnieniu ofiar i sądów rozpoczynał lud uroczyste pląsy i uczty , podczas których w kolej nem spijaniu wywoływał Bel bo cha t. j. białego boga czyli sprawcę dobrej doli, i Zcerneboclia t. j. czarnego boga czyli sprawcę złej doli, od którego snąć czarnoksiężnicy (kapłani czarnego boga) początek swój wzięli. Do tych bóstw najgłówniejszych, doliczamy w końcu trójgłowego Triglawa, czczonego w Braniborze (Brandenburgu).

Cześć

dna i zwyczaje.

Okrom wyliczonych bóstw pogańskiego Słowian świata, których pamięć przechowała się w kronikach a nawet w bałwanach z czasów przedclirześciańskich, podrzę-spostrzec można dziś jeszcze miedzy ludem niektóre zabytki słowiańskiego pogaństwa. Lud bowiem trzymać się zwykł upornie odziedziczonych po przodkach o b y-czajów, guseł i zabobonów, które jedno pokolenie drugiemu wiernie przekazywało, tak, że aż do dzisiejszej przechowały się generacyi. Ztąd pamięć o M o-rach, Zmorach czyli Kukumorach, które śpiących ciężkiemi gnębią snami, o zwodzących na bezdroża Błądnicach, o zwodniczych Topielcach, o igrających w pobliżu rzek Rusałkach, o podróżującym duchu Wernyhorze i t. p.

Między pogańskiemi zwyczajami zasługują na szczególniejszą uwagę używane dziś

jeszcze u ludu polskiego Sobótki. Pierwotnie obchodzono Sobótki na górze Sobocie (Zoptenberg) w południowo- zachodniej od Wrocławia stronie, zawsze podczas przesilenia dnia z nocą letniego, gdy przeciwnie Kolendy, uroczystość powszechnej radości i wesela, w czasie przesilenia zimowego odbywały się. Sobótki, podczas których przez założony przy zasiewach ogień skakano i nawzajem wodą oblewano się, obchodzili nietylko Polacy ale i Litwini, którzy je Rassą czyli Rosą nazywali, tudzież Prusacy, u których nazwę Kekyris przybrały. Również żywioły ognia (Znicz) i wody, jakto poświadczają nazwy niektórych rzek Boh, Bug, były u Słowian pewnej czci przedmiotem. Królestwo roślin dostarczało także fantazyi pogańskich Słowian obfitego w pomysły i zabobony przedmiotu. Z lilii splatała dziewica wieniec dla lubego, a z po lej u wiła ślubny wianek. Kalina była godłem niewinności, chmiel godłem małżeństwa u Polaków, jak barwinek u Rusinów. Paproć prowadziła do ukrytych skarbów, a korzeń jej karmił czarownice. Nakoniec dodać musimy, iż Słowianie wierzyli w nieśmiertelność duszy, że żony zmarłych mężów chętnie im na stos towarzyszyły, by wraz z nimi do lepszego przejść życia. Ciała zmarłych grzebano na polach, najczęściej po rozstajnych drogach i w lasach, lub palono je i chowano popiół w urnach czyli popielnicach wraz z niektóremi ulubionemi sprzęty zmarłego, tudzież z jadłem i napojem. Nad grobem obchodzono uroczyste pląsy, uczty i igrzyska, nazwane Tryznami, poczem na nim usypano mogiłę, żalami także nazywaną.

Znacze

nie mitologii sio- względem sztuki nic podobnego potomności nie przekazali, rzadko czyją na się

wian. zwracały uwagę. Lecz gdy mitom głębsze poczęto przypisywać znaczenie, gdy

Dokąd mitologią jedynie w miarę wydawanych przez nią pomników poezyi i sztuki oceniano, dotąd religijne wyobrażenia pogańskich Słowian, którzy pod

poczęto odgadywać drogi, któremi pierwotne pojęcia ludzkie po świecie rozchodziły się, niepodobna było pominąć tak rozległego pola badań, jakie Słowiańszczyzna przedstawia. Oparci na świadectwach clironistów, sądzili tedy niektórzy uczeni, iż źródłem mitologii słowiańskiej jest politeizm rzymski, przyczem jednak zapomnieli, iż politeizm dla wszystkich bożków bezwarunkowej czci boskiej wymaga, którą u Słowian najwyższemu jedno bóstwu oddawano, czy to Światowidowi, czy Perunowi lub Jessie, jak sobie go nazwać chciały różne szczepy rozległego Słowian rodu. Różniły się też wielce od rzymskich wyobrażenia Słowian o bóstwie i jego świętości •, a swawolny Jowisz rzymski pod żadnym względem nie był podobny do polskiego Jessy. Inni mniemali ujrzeć w Triglawie indyjską Trimurti, a w poczwórnego lica Światowidzie indyjskiego Bramę. Okoliczność ta mogłaby wprawdzie świadczyć o źródle mitologii Słowian w mitach indyjskich, ale nie dowodzi ich tożsamości; jakoż mitologia Indów polega na systemacie emanacyjnem i pan teizmie, którego w mitologii słowiańskiej słabych tylko w oddawanej czci przyrodzie dostrzec można śladów. Osamotniony też Belboch i Zcerneboch nie znamionują religijnych wyobrażeń Słowian perskim dualizmem. Trudniej jeszcze wykazaćby w nich przyszło żywioły germańskie i litewskie. Mylne przeto jest zdanie, które mitologią Słowian mieni być zlewkiem żywiołów indyjskich, perskich, rzymskich, germańskich i litewskich ze swojskiemi.

Okre-

ślenie jały stopniowo w układną, harmonijną całość. Wszakże mity, to pierwsze pojawy duchowego życia narodów, pierwszy głos ich niemowlęctwa, do samowiedzy

Zwolna zawiązywały się pojęcia mityczne u ludów pogańskich, i rozwi-

podnoszącego się. Niepewne zrazu i chaotyczne, po upływie wieków dopiero nabierają religijne pogańskich narodów pojęcia pewnej siły i harmonii. Podobnież było z mitologią słowiańską. W onym czasie, kiedy potężne zasady clirze-ściaństwa zachwiały słowiańskie pogaństwo, widzimy w niem górującą wszędzie ideę jedynego najwyższego bóstwa, a cześć przyrodzie i innym bożkom oddawana była jedno podrzędną. Świadczą o tern najdawniejsi dziejopisowie, a nawet sami apostołowie clirześciaństwa u Słowian. I tak przytacza między innemi grecki dziejopis Prokop cezareński, iż Słowianie jedynego wielbią boga, sprawcę grzmotów i wszech rzeczy pana. W 300 lat później mówi o Słowianach ruskich Focyus, patryarcha konstantynopolitański, iż religia ich nie jest ani greckiem chrześciaństwem ani bezbożną nauką, a znów w trzy wieki po nim opowiada Helmold z Lubeki, który jako apostoł ehrześciaństwa u Słowian połabskich sam kruszył ich bałwany, iż bałwochwalstwo słowiańskie ma w sobie coś chreściańskiego. Mimo ważności tych świadectw niepodobna przecież nazwać monoteizmem religijnych Słowian wyobrażeń, zwłaszcza w onej czystości, w jakiej napotykamy jedynobożność w wysokiej starożytności u narodu hebrajskiego. Była ona raczej rozwijanym od samychże Słowian samorodnym teizmem, uznającym najwyższego i jedynego Boga ostateczną wszech rzeczy przyczyną, obok którego przyrodzie podrzędną cześć oddawano.

Odrębnie rozwijała się mitologia Litwinów i Prusaków, szczepów Mity lettyckich czyli łotwackicli. Najwyższe tych ludów bóstwo Per kun, podobnemlitewskie wprawdzie jest do słowiańskiego Peruna, ale ma matkę Perkuntalej jakoż w ¹i’ruskie ogólności pruskie i litewskie bóstwa kojarzą związki rodzinne, których nie dostrzeżono w mitologii słowiańskiej. Mieli też Litwini święte dziewice? które podobnie jak Alruny germańskie przyszłość przepowiadały. Dziewice te nazwane W aj de lotka mi, u tych jedno przebywały Słowian, którzy w sąsiedztwie , lub pośród Litwinów, Prusaków i Germanów przebywali. Kapłanom Litwinów było miano Kri we, słowiańskim Kniezie, co w dawnej Słowian mowie równało się znaczeniu książęcia. Najwyższego kapłana, przebywającego w pruskiem mieście Romowe, gdzie przewodniczył utrzymywanemu na część Perkuna wieczystemu ogniowi, nazywano Kri wekr i w ej to.

czaję

Słowian.

Przytoczone wyżej, niemniej inne źródła dziejowe bizantyńskie i germań- Charak-skie mienią Słowian narodem spokojnym, który w przyrodzonej łagodnościterioby-polubił (z wyjątkiem Wilców i Obodrytów) zatrudnienia pokoju: rolnictwo, chów bydła, rzemiosła i wzajemną płodów i wyrobów zamianę. Chaty drewniane były ich mieszkaniem, długie spływające szaty, sutym często przewią" zane pasem, ich najgłównieszą odzieżą. Nogi pokrywano kierpcami. Słowianie żywili się po największej części ziemiopłody, potrawy mącznemi i chlebem, któ-rato ostatnia nazwa od nich przeszła do Gotów (HlaibJ i dzisiejszych Niemców (Laib). Podobnież słowiański wyraz pług przeszedł do Niemców (Pflug) i ulubione Słowian napoje miód (MetK) i piwo. Posiadając żywą fantazyą, rozwinęli Słowianie od dawna wielkie zamiłowanie w śpiewie, muzyce i tańcu. Sławią powszechnie ich gościnność, szczerotę i otwartość, ganią natomiast ich niezgodę i mściwość, która u południowych zwłaszcza Słowian w krwawą zemstę wyro-dziła się. Niesłusznie atoli zarzucają im srogość i podstępność, które są obce naro. dowemu Słowian charakterowi, i czasami tylko posłużyły im prawem odwetu za doświadczone od wrogich sąsiadów łupieże i okrucieństwa. Trudno rozstrzygnąć,

ażali wielożeństwo było powszechnym u Słowian obyczajem; pewną wszakże jest rzeczą, iż książęta i znamienitsi w narodzie po kilka żon miewali.

Urzadze-

niaspo- dzenia, wywołane miejscowemi i sąsiedzkiemi stosunki, przecież dostrzec się

Acz różne były u rozmaitych szczepów słowiańskich społeczne urzą-

leczne.

z Lechciców — Szlachty. Rdzeń narodu sta-

dadzą u Słowian spólne wszystkim szczepom społeczne ustawy. Pierwotnie prze-magał u Słowian żywioł demokratyczny, i tyle u nich było rzeczypospolitych ile pokoleń i szczepów. Podobny skład społeczeństwa dogadzał potrzebom publicznego bezpieczeństwa, dopóki pojedyncze ludy w zgodzie z sobą żyły i nie zagrażał im zewnętrzny nieprzyjaciel. Wewnętrzne niezgody wywołały naprzód władzę sądowniczą, w której spoczywał zaród godności królewskiej. Nie łaknąc z bronią w ręku łupów i zdobyczy, nie wybierali Słowianie najwyższych rozejmców swych a późniejszych książąt z pomiędzy bohaterów, znamienitych li potęgą i osobistą dzielnością, ale raczej z pomiędzy mężów, sławionych cnotami pokoju, mądrością i sprawiedliwością. Widzimy to na Kroku u Czechów, na Piaście u Polaków , którym głośna ich gościnność i prawość charakteru utorowały drogę do najwyższej władzy, niemniej i w tej okoliczności, iż godnością królewską zaszczycano także niewiasty, Wandę u Chrobatów w Krakowie , Libuszę w Pradze u Czechów. Wyniesienie dzielnego Sam ona, wybawcy Czechów i sąsiednich Słowian z jarzma obrzyńskiego, jest zasady tej wyjątkiem. Jak dalece sięgała władza książęca trudno wyprowadzić; zawsze jednak była ona ograniczoną zwyczajami demokratycznemi w narodowych zgromadzeniach. W Czechach władza książęca połączona była z posiadaniem stolca książęcego, wykutego z opoki i na zamku w Wyszehradzie, pod otwartem postawionego niebem. Pospół z książęciem przewodniczył sprawom krajowym senat, złożony z dwunastu mężów znaczenia (u Czechów Kmieciów, u Polan Woj e wodo w), co snąć pierwszym było krokiem do możnowładztwa. Posiedziciele więksi, nazywani Lechami składali pospół z senatorami poważany stan panów, prz3^stępny wszystkim, którzy w boju z nieprzyjacielem odznaczyli się, lub inaczej zasłużyli o dobro ojczyzny. Postawionych pod względem znaczenia na równi z książętami kapłanów czyli knieziów wybierano snąć z grona Lechów — z Lechów nowili wolni właściciele ziemi — ziemianie, którzy domy swe budowali pośród roli, na nieprzystępnych poniekąd miejscach lub w lasach. Z rozmnożeniem rodzin przybudowano do nich chaty, a tak powstały włości. Sprawy potoczne załatwiał ojciec rodziny, starszy czyli starosta, po którym z wolnego wyboru następował zwykle najdzielniejszy, choćby najmłodszy członek rodziny. Tego nazywano Władyką , który to tytuł przenoszon nieraz był na książęcia, jako na władykę kraju, i do dziś dnia przechował się u wschodnich i południowych Słowian. Władykowie zastępowali lud na zgromadzeniach narodowych. Liczba ich zmniejszała się coraz więcej; z nich bowiem wyszła z czasem po wielkiej części szlachta niższa. Tak zwani wołanie i sołtysi (posiadacze wolnych gruntów) zdają się być szczątkami tej klasy ludności. Ziemie szlachty uprawiali rolnicy czyli chłopi, wolni osobiście, obowiązani jednak właścicielom większym czyli panom do robót i czynszu. Klasa ludności nieposiadająca ziemi rozpadała się snąć na wolnych i niewolnych czyli poddanych. Nie posiadamy jednak świadectw historycznych podobnego poddziału. Właściwej niewoli nie znali dawni Słowianie. Przeciwnie oddawali oni wolność jeńcom wojennym po upływie pewnego czasu, i zostawiali im wybór powrotu do ojczyzny lub pozostania

w wolności między nimi. Zdarzało się przecie i u nicli, zwłaszcza u Słowian zachodnich, iż naśladując sąsiadów, zasprzedawano jeńców wojennych, czego wszakże dopiero w wieku lOtym posłyszeć można przykłady. Sprawy publiczne załatwiano na sejmach, przystępnych Kmieciom, Lechom i Władykom. Rozstrzygano je większością głosów, zaczem uchwały sejmowe, wieca czyli wie-ciny, często sam sejm oznaczały.

Organi-

zacya

Kraje słowiańskie rozpadały się zwykle na dzielnice czyli żupaństwa, którym żupan (comes) przewodniczył. W każdej żupami liczono jedno lub kilka miast warownych (cwitas) czyli grodów (castellum) z kasztelanem na czele; od wojenna, których żupanijc miano swoje brały. Otoczone rowem i zawałami z drzewa obwarowane, były grody te ucieczką dla ludu przed nieprzyjacielem. Aczkolwiek ludy słowiańskie dzielnością w boju odznaczały się, przecież ich organizac.ya wojenna obliczoną jedynie była na obronę kraju i odparcie zewnętrznego nieprzyjaciela.

Gdy niebezpieczeństwo krajowi groziło, uwiadomiono o niem naród, zakładając ognie po górach lub kępach, w którym to celu, zwłaszcza w Polsce, beczki ze smołą trzymano w pogotowiu. Natenczas każdy zdolny do noszenia broni obowiązan był stanąć na miejscu wyznaczonem i o własnym chlebie aż do końca wojny bronić zagrożonej ojczyzny. Kto na koniu i w pełnej przybył zbroi policzon był do Lechów czyli Szlachty. Tarcza, przyłbica i pancerz, łęk, miecz, grot i berdysz stanowiły zwykłe Słowian uzbrojenie. Żupanowie lub Lechowie^ którzy większą do boju przywiedli drużynę, byli jej wojewodami. Czasami podejmowali też Słowianie wycieczki do cudzych krajów. Były to zwykle wyprawy pomsty na wroga, który ich ziemie przedtem bez powodu był najechał. Przed rozpoczęciem wyprawy zasięgano rady bogów za pośrednictwem kapłanów i wzywano ich pomocy. Po odniesionem zwycięztwie ofiarowano bóstwu najlepszą część zdobyczy.

We wszystkiem , co nam doniosły dzieje o religijnych Słowiań wyobrażę- stan niach, o ich obyczajach i ustawach, niepodobna zapoznać pewnego stanu spo- oświaty, lecznej ogłady i obyczajności, który wprawdzie dalekim był od wyobrażeń chrześciańsko-europejskicli, i uledz musiał ich potędze, za nadto wszakże uderzających przedstawia dowodów na obalenie zarzutu o surowem dawnych Słowian barbarzylistwie. Dodać tu jeszcze należy, iż kapłani słowiańscy byli w posiadaniu pisma, stanęli przeto na pewnym stopniu oświaty. Jakoż Ditmar Merseburski w kronice swej donosi, iż bałwany, które w Retrze oglądał, mieściły imion swoich napisy.

niepe

wne.

znane w

Po tym krótkim zarysie spokojnego życia Słowian na wewnątrz, r,zieje przystąpmyź do opowiadania głośniejszej na zewnątrz strony ich żywota, o której wszakże ostatnie stólecia starożytności i pierwsze wieki średnie urywki tylko i domysły przekazały nam. Ono wielkie poruszenie miedzy germaiiskiemi i sarmackiemi narody dziejach pod nazwą wojny m a r k o m a ii s k i e j, spowodowane snąć było przez Słowian, którzy, uprzykrzywszy sobie jarzmo Longo- 105, bardów, Wandalów i Sarmatów, broń swą skutecznie przeciw nim podnieśli i ku zachodowi i południu posunęli się. O stosunkach Słowian z Gotami nic nam dzieje nie donoszą. Nie podlega wszakże wątpliwości , iż niektóre szczepy słowiańskie słuchały rozkazów

350. możnego Hermanryka, i że w zmiennej losów kolei walczyły o niepodległość tak z Gotami jako i z sarmackiemi ludy: Bastarny, Alany i Jacygami. Po upadku obu państw gockich nad dolnym 375.Dnieprem i Dunajem, popadli osiedleni tam Słowianie w nowe jarzmo huńskie. Z ludów sarmackich Alanie tylko udali się na zachód (do Galii i Hiszpanii); gdzie niebawem zaginęli, inne sarmackie szczepy uległy poczęści huńskiej poczęści słowiańskiej broni, wyniszczone wkońcu do szczętu. Po zgonie Attyli zamienili poczęści Słowianie odporną broń w zaczepną, i walczyli prawie bezustannie z Gepidami i Grekami, a później także z Awarami i Bulgary. Rzesze ich przeprawiały się ponownie na prawy brzeg Dunaju, osiadały w dawnej Mezyi, Trący i i Macedonii i wtargnęły nawet częściowo do Peloponnezu. W on czas upadku Hunów potęgi przypada według wielkiego podobieństwa do Czech prawdy przyjście Czechów na ziemię bo emską. Kraj on 451. w starożytności Bojohemum zwany spustoszon był i wyludnion podczas wyprawy Hunów do Galii, jakoż ostatki Hermundurów iKwadów, które Attyla na pola katalońskie zapędził, ztamtądjuź nie wróciły. Ztąd snąć korzystając, opuścił Czech, książę słowiański, na czele swej drużyny dotychczasowe siedziby w kraju clirobackim , zamieniając takowe z zachodnią ziemią boemską; pokonał z łatwością pozostałych w niej jeszcze potomków dawnych B o j ó w i Mark o m anów, i założył w niej nowe królestwo czeskie. Powieść późniejsza, wymyślona snąć dla oznaczenia po-bratymstwa Polaków z Czechami i Rusinami, kładzie przyjście Czech i trzech braci: Lecha, Czecha i Rusa z kraju Chrobatów na północ, wschód i zachód w połowę VIgo stólecia, i przypisuje im założenie trzech królestw: Lec liii czyli Polski ze stolicą Gnieznem, Cze chi i ze stolicą Pragą i Rusi.

Lecli,

Rus

550.

Czesi, Obrzyni i Chrobatowie.

W siódmym dopiero wieku wstępuje część Słowian zachodnich na widownię dziejów pewnych. Zanim atoli dzieje ich opowiadać zaczniem, wrócić musimy do Awarów czyli Obrzynów, którzy w wieku VItyin podbili byli niektóre szczepy słowiańskie. Koczujące nad morzem Kaspijskiem plemiona tu-558. reckie wyparły Obrzynów z Azyi na prawy brzeg Wołgi i pchnęły ich na Europę. W pochodzie tym pokonali Awarowie osiadłe nad

Pontem szczepy słowiańskie, zkąd bezustanne do państwa bizantyńskiego, a przez dzisiejsze Węgry, Morawią i Czechy nawet w ziemie Franków łupiezkie czynili wycieczki. Zygbert, król Austrazyi, wygnał ich wprawdzie z ziem swoich, lecz niezaba-wem przybyli oni znowu, pobili jego wojska i wzięli go w niewolę. 567. Wykupił się jednak Zygbert i z chaganem Obrzynów, Bajanem, zawarł traktat przyjaźni. W tymże czasie walczyli Longo-bardowie nad Cissą z Gepidami, którym kraj ich wydrzeć usiłowali. Połączy wszy się z A w a r a m i obalili oni królestwo Ge-pidów, aleć zdobycz tę pozostawili Obrzynom, a sami poszli do 568. Italii, gdzie longobardzkie założyli królestwo. Jak niegTtyś Hunowie, uczynili teraz Obrzyni pobrzeż a górnej Cissy środkiem państwa swego i roznoszonej we wszystkie strony pożogi, założyli tam swój główny obóz, okolony dziewięcią wałami i zasiekami nakształt olbrzymich pierścieni, w których środku chagan miał swoją siedzibę, i posunęli granice panowania swego na zachodzie aż po A n i z ę, Las Czeski i S a a 1 ę.

662.

Nieraz niezawodnie usiłowali Czesi i inne szczepy słowiańskie zrzucić z siebie ohydne jarzmo, co wszelako dopiero dzielnemu powiodło się S amon o w i. Samo przybył, snąć z ziemi Wilców, na samo czele swej drużyny pobratymczym Czechom na pomoc i wyzwolił 622 ich z ciężkiego jarzma Obrzynów. W zwycięzkiej walce z tymi barba- d° rzyńcami wyparł on ich poza Morawę i Lita hę (Marcli, Leitha)i rozszerzył granice swego panowania na południu aż ku wodom górnej Drawy i Sawy, na północy zaś po Sprewę, od w y z w o 1 o n y c li Słowian królem ich obrany. Z pomiędzy większych państw sło- 627. wiariskich założone przez Samona królestwo pierwszem jest, o któ-rem dzieje wspominają. Tak nagły w zrost potęgi Samona na pograniczu ziem frankońskich obudził zawiść króla Franków Dagoberta, zaczem tenże z bohaterem Słowian zapragnął w boju się zmierzyć, alić w walnej trzech dniowej bitwie pod Wo-gas tis b urgiem [Yoigtsbergiem jak się zdaje w Saksonii) na głowę 630. był poraźon. Nieobawiając się już nowego od strony Franków najazdu, zapragnął Samo rozszerzyć granice królestwa swego na wschodzie i pozyskać panowaniu swemu Słowian, osiadłych nad górną Odrą i Wisłą. Zdarzyło się natenczas, iż siedm plemion chrobackich pod wodzą pięciu braci i dwu sióstr, niechętnych snąć zwierzchnictwu władzcy czeskiego, opuściło Ch roba cyą, a torując sobie drogę przez dawną Pannonią, dotarło do ziem nad Sawą położonych. Chrobatowie ci walczyli tam jako przy- 639.

17

mierzeńcy cesarza Herakliusa przeciw Obrzynom, których też ztamtąd na 1 ewy brzeg Dunaju wyparli. Rozszerzywszy się między serbską Morawą, Dunajem i Adryatykiem podzielili oni się na siedm źupanij (Serbska, Bosnii, Neretwy, Zachlumia, Trawunia, Konawlii i Dukli), hołdując cesarzowi bizantyńskiemu przez Wielkiego źupana Serbskiego. Cesarz Heraklius pragnął Słowian tych nawrócić do chrześciaństwa wszakże dopiero w połowie IXtego wieku trwale się u nich przyjęło. Samo, który z swych 12 żon 22 synów i 15 córek zostawił, panować miał szczęśliwie aż do roku 662. Alić po jego śmierci rozwiązało się założone przezeń potężne państwo słowiańskie, tak iż potomkowie jego w Czechach tylko utrzymali się.

które

Bulgarowie.

Niezabawem po zgonie Samona wtargnęli Bulgarowie, lud uherskiego pochodzenia, znad morza Kas pij s ki eg o i Pontu w ziemie dolnego Dunaju, wyparli z nich Obrzynów i podbili nie tylko Słowian na lewym brzegu Dunaj u zamieszkałych, ale i one szczepy słowiańskie, które pod panowaniem Justyniana w Mezyi były osiadły. Zwycięzcy Bulgarowie założyli tam kró-678.1estwo bułgarskie, a bratając się z pokonanymi Słowiany, przyjęli ich obyczaje i język, tak iż im z końcem następnego stólecia z uherskiej ich narodowości samo tylko imię pozostało. W ten sposób Bulgarowie przeistoczyli się w naród słowiański, nazwany po nich bułgarskim.

Chrześciaństwo.

Pięknie zakwitły w wieku tym nauki chrześciańskie pod smętnem niebem Brytanii. Surowe zasady chrześciaństwa znalazły łatwe u statecznych Brytów przyjęcie, a założone u nich klasztory policzane wnet były do rzadkich w onym czasie przybytków naukowości i stały się ogniskami oświaty, której promienie olśnić niezabawem miały sąsiednią Galią i przeniknąć ciemności pogańskiej Germanii. Szybki wzrost wiary chrześciańskiej w Brytanii wywołał potrzebę założenia wtorego biskupstwa w Yorku, obok istniejącego już kanterburskiego. Odszczepienie się Eadbalda, syna i następcy Etelberto-wego, od wiary chrześciańskiej pozostało bez skutków. Następcy jego w królestwie Kentu i inni anglosaksońscy królowie sprzyjali szczerze nowej religii i powierzyli duchowieństwu nie tylko wewnętrzne sprawy kościoła, ale obdarzali go także różnemi swobody i przywilejami, tak iż biskupi do coraz większego podnosili się znaczenia i wpływu na sprawy publiczne. Równocześnie węzeł łączący Anglią z Rzymem, ogniskiem oświaty i klasycznej umiejętności,

stawał się coraz ściślejszy i nabierał tem większego znaczenia dla barbarzyńskich, jeszcze naonczas Anglosaksonów, ile że z końcem wieku tego nastał u ich królów obyczaj wkładania szaty pokutnej w ostatnich latach życia i podejmowania pielgrzymki do Rzymu.

Wciągu wieku tego rozpoczęli mnisi angielscy z podziwienia godnym zapałem nawracanie ludów germańskich, torując swą gorliwością drogę świętemu Bonifacemu, apostołowi Germanów. Wprawdzie Rzymianie już założyli byli kilka bisku pstw nad Renem, w Strassburgu, Spirze, Wormacyi, Moguncyi^ Kolonii i po innych miejscach, a missyonarze włoscy dali także początek kilku biskupstwom alpejskim: w Trydencie, Kuryi (Chur, Curia Rhaetorum_j, Lorchu (Laureacum), Bryxynie i Konstancei; aleć te zbawienne posłannice oświaty chrześciańskiej zaginęły po większej części w burzliwym okresie pochodu narodów, tak iż mnisi brytyjscy ziarno ewangelii na nowo tam zasiewać musieli. Rzesze missyonarzy angielskich opuszczały swe klasztory, i świętym ożywione zapałem, udawały się do swych pobratymców w Niemczech fjakoż po największej części byli Saksonami), gdzie żadnego nie lękając się niebezpieczeństwa, głosili poganom zbawienne chrześciaństwa nauki. Tak św. Gallus z Irlandyi, Kolnmbana uczeń i towarzysz, który słynne później opactwo Śt. Galskie w Szwajcaryi założył i pierwszym Alemanów był Apostołem; św. Kilian, który, głosząc ewangelią Bawarom (689) pod Wircbnrgiem męczeńską odniósł koronę; św. Willibrord, który z jedenastą innymi mnichami z Nortumberlandyi udał się do Fryzyi i Franków, i był później biskupem Utrechtu; i wielu innych świętych mężów, którzy słowo ewangelii do dzikich ponieśli Normanów lub w Galii kazali przeciw panującemu zepsuciu na dworze a nawet między duchowieństwem. Najsłynniejszym atoli z pomiędzy missyonarzy Angielskich był Winfryd, nazwany później Bonifacym, o którym w przyszłym stóleciu rzecz będzie. Wspomnieć tu jeszcze należy o Ru percie, missyonarzu frankońskim, który z końcem wieku tego głosił ewangelią w Bawaryi, i na gruzach zburzonej roku 477 ręką Herulów Juwawii założył kościół pasterski, a oraz dał początek nowemu miastu Salcburgiem nazwanemu. Z Salcburga usiłował św. Rupert ponieść światło ewangelii do sąsiednich dzikich Obrzynów. Umarł on tego samego roku (723J, w którym św. Bonifacy pasterstwo całych Niemiec od papieża Grzegorza ligo miał sobie poruczone.

O powstałej w wieku tym sekcie Monoteletów jest rzecz przy dziejach cesarstwa bizan

tyńskiego.

Oświata i piśmiennictwo

a) na zachodzie.

Grzegorz

Wielki.

W onych smutnych czasach, w których aryańscy Longobardowie, postępując na drodze zdobyczy we Włoszech, starorzymskiej umiejętności zniszczę, niem grozili, wystąpił pobożny, oględny i uczony papież Grzegorz Wielki przeciw tym barbarzyńcom jako obrońca oświaty. Oświata rzymska łączyła się naonczas ściśle z kościołami i klasztory, w których jedynie nauk udzielano i książki przechowywano. Grzegorz sam napisał kilka dzieł treści religijnej, z których później Alfred Wielki przełożył na anglosaskie „Księgę pasterską” (Liber pastoralis), a „Rozmowy” (Dialogi sive de vita et miraculis patrum itali-corumJ dał do przekładu jednemu z otaczających go uczonych biskupów. Podobnie

17*

jak Grzegorz we Włoszech i Brytanii, tak w Hiszpanii uczony i pobożny biskup Izydor z Sewilli (Isidorus Hispalensis f 636) zasłużył się około chrześciaństwa i

Izydor

iteriski rzymskiej oświaty. Pisał on liczne dzieła, treści grammatycznej, historycznej i teologicznej, i robił wyciągi z ojców kościoła, pragnąc rozszerzyć zakres

Frede

gar.

znajomości rzeczy religijnych. Na szczególniejszą uwagę zasługują jego „Dzieje Gotów” i Zbiór dekretałów papiezkich.” Zbiór ten, rozpoczęty przez Dyonizego Małego w pierwszej połowie wieku zeszłego, był później kilkakrotnie rozszerzany i uzupełniany. W YHImym lub IXtym wieku wtrącono weń kilka rozporządzeń podrzuconych, które według ich mniemanego autora, Izydora Merkatora czyli Pekkatora, pseudo-izydorskiemi nazwano. Fredegar z Burgundyi (f 660), Izydora młodszy rówiennik, pisał Dzieje Franków w 6 księgach, z których 3 pierwsze są kompilacyą według Euzebiusa i in. 4ta wyciągiem z Grzegorza Turońskiego, natomiast 5ta i 6ta starannym zbiorem dziejów frankońskich od roku 584go do 641go. Około rozkrzewienia posianego w Anglii ręką św. Augustyna ziarna chrześciańskiej oświaty łożyli staranie następcy Grzegorza Wielkiego, którzy arcybiskupstwo Kanterburskie i inne celniejsze posady pasterstwa chrześciańskiego w Anglii nadawali uczonym Włochom lub Grekom. Ci przynosili z sobą zwykle liczne odpisy autorów greckich i łacińskich, przy których pomocy rozszerzali umiejętności starożytne między sposobnymi do ich pojęcia Anglami i Saksonami.

b) U Arabów.

Od dawna język arabski odznaczał się bogactwem wyrazu i giętkością składni. Jakoż już przed Mahometem mieli Arabowie słynnych wieszczów, głoszących w pieśni czyny ich bohaterów. Okrom waleczności i żądzy sławy posiadali Arabowie tkliwe uczucie i żywą wyobraźnię, właśnie one dary, które poezyi najdzielniej sprzyjają. Z pomiędzy szczepów arabskich Koreiszyci głównie trudnili się poezyą obok handlu, i urządzali wieszcze uroczystości czyli zapaśnicze poetów festyny, obchodzone corocznie w czasie wielkiej kupii w Mekce w pobliżu tegoż miasta. Tam głosili oni w pieśni, ubiegając się o palmę przed zgromadzonym ludem, czyny własne łub swego pokolenia, a twory uwieńczone wyszyte były złotem na bisiorze (byssus) i zawieszone ku pamięci w Kaabie. Nazywano je ztąd Moallahat t. j. zawieszonemi albo Malabat t. j. złotemi. Inaczej spisywano poezye arabskie a nawet niektóre ustępy koranu na liściach palmowych, kamykach lub skórach, co mimo przyrodzonego Arabom polotu poetycznego, nie świadczy o wysokim naonczas stopniu ich oświaty. Najdawniejszy zbiór poezyj arabskich z onycli czasów stanu natury zawiera siedm utworów siedmiu najcelniejszych wieszczów, zwanych Amrulkais, Tara/a, Zoheir, Lebid, Antar, Amru i Harat. Bogatsze nierównie zbiory dawnych arabskich pieśni i poetycznych utworów mieszczą antologie arabskie, w następnjmh utworzone wiekach. Poetyczne Mahometa i Aliego natchnienie obudziło w wysokim stopniu zapał do poezyi, a rozliczne szczepy arabskie poczęły zbierać starannie dawne podania i pieśni, przechowywane w tak zwanych dywanach i antologiach (kwiatozbiorach) obok genealogicznych drzew naczelników i szlachetnych rumaków.

Pogląd ogólny.

Szczególne zjawisko, zadziwiające w swych skutkach, przedstawia w wieku tym mahometan izm. Zapaleni aż do fanatyzmu marzycielstwem proroka, a w spełnieniu jego nakazu, poniesienia islamu do wszystkich mocarstw ziemi, fatal i s ty czną utwierdzeni nauką, iż każdemu nieuchronny los jest zgotawany, a poległym za wiarę muzułmanom błogi raj stoi otworem, zdobyli Arabowie wjednem niespełna stóleciu, olbrzymi obszar ziemi, roz-leglejszy nawet od Świata starorzymskiego, na który się więcej dziewięciu wieków zbierało. Tak chyże postępy znaków maliometańskich świadczą oczywiście o zdumiewającej potędze zasad islamizmu⁻, alić zasady te, mające utrzymywać wojenną dzikość ich wyznawców, oddalały zdobywców świata od reszty ludzkości. Dozwolone od proroka wielożelistwo, poniżające całą połowę rodzaju ludzkiego, i czystozmysłowe wyobrażenia o przyszłym żywocie, przyczyniały się także do żywienia zbyt ziemskich proroka pomysłów. Fatalizm, rozwinięty z usiłowań Mahometa, obudzenia nieograniczonej ufności i wiary w jego nauki, które wolą boską być mienił, wykluczał zupełnie wolność pomysłu i czynu, przeco stanął na przeszkodzie wyższemu ducha polotowi i jego samodzielności. Podobnież bezwarunkowy zakaz Mahometa, przedstawiania żywych istot w obrazach, za pomocą którego pragnął zapobiedz powrotowi Arabów do bałwochwalstwa, położyło tamę wolnemu ducha rozwojowi. — Wręcz przeciwnej dążności były tegowieczne usiłowania poważnych mnichów brytyjskich w głoszeniu słowa bożego poganom. Szlachetni ci mężowie pragnęli także zdobyć świat potęgą ewangelii, nie zmysłowy atoli świat mahometariski, ale wolne od ciasnych pęt ziemskości, podniosłe królestwo ducha. Klasztory ich były ogniskami prawdziwej oświaty. W nich utwierdzali się w wierze i mądrości, i sposobili do przyszłego apostolstwa pełni poświęcenia mężowie. Ich bezpośrednie związki z Rzymem pozwalały im czerpać prawdę u czystego zdroju, i wpływać później zbawiennie na Galią i Germanią. Pod panowaniem bowiem kłótliwych Merowingów wyrodziło się także duchowieństwo frankońskie. Szli ochoczo do nich i do Germanów wychowani w ubóstwie i miłości cnoty, a świętą gorliwością pałający mnichowie brytyjscy. Nie z mieczem ale krzyżem w ręku a w ustach z przykazaniami miłości zdobywali oni serca dzikich synów Germanii, otwierając im skarby jedynozba-wiennej wiary i jedynie prawdziwej oświaty. Bezwarunkowa pokora i bezinteresowne poświęcenie się były jedyną ich bronią, którą zdobycze swe u dzikich czynili poganów.

Roczniki.

Walid Iszy, pod którego panowaniem Arabowie 705. Hi s z p an i a zdobyli, następuje w kalifacie po ojcu swym Abd Almaliku.

710.

Przeciw dumnemu i okrutnemu królowi Gotów Wityzie podniósł broń Roderyk i utrzymał się na wizygockim tronie. Aliści synowie Wityzy przywołują w pomoc przeciw niemu Arabów z Afryki.

Arabowie przybyli pod wodzą Taryka, porazili na 711 §>łowę zastęp Roderyka w siedmiodniowej bitwie pod Xeres de la Frontera i rozpostarli zwolna panowanie swoje w Hiszpanii aż poza Pireneje.

712.

Dzielny Luitprand wyniesion jest na tron longo-

bardzki.

715.

717.

is~

Wiek ósmy po Cbrystnsie.

jJs)

;IPS

<£i>

Grzegorz ligi obrany głową chrześciańskiego kościoła. Arabowie oblegają Konstantynopol, alić przedsiębiorczy cesarz Leon Izauryjski, który w tymże roku wstąpił na tron grecki, zniewala ich przy pomocy ognia greckiego do odstąpienia od oblężenia, podczas którego 100.000 żołnierza utracili.

Zbiegli przed Mahometany w góry asturyjskie chrze-ściaiiscy mieszkańcy Hiszpanii porazili Maurów 718. (tak nazywano przybyłych z Maurytanii Arabów) w bitwie

podKabadongą w Asturyi, gdzie ich bohater Pelagius (Pelajo) do boju prowadził, i w onych okolicach, gdzie przedtem Swewowie przebywali, utrzymali się w niepodległości przeciw zamachom Arabów.

Karol Martel, obrany książęciem Austrazyi po zgonie ojca swego Pipina na Herystalu, pobił pod Swessy-o n e m armią neustryjską, zaczem także w Neustryi i 719. Burgundyi majordomem był uznany.

Papież Grzegorz ligi mianował Winfryda missyonarza anglosaskiego, biskupem niemieckim, nadając mu imię Bonifacego. W gorliwości nawracania pogan przeszedł 723. św. Bonifacy całą Germanią, obalił pod Geismarem w Hassyi dąb, poświęcony bożkowi Wodanowi, głosząc Germanom zbawienne ewangelii nauki, apostołem Niemiec nazwany.

Cesarz grecki Leo Illci Izauryjski zakazał używania obrazów w kościołach i dał przeto początek 726. stóletnim przeszło zatargom między tak zwanymi Ikonodu-1 ami czyli obrazochwalcami i Ikonoklastami czyli obra-zoborcami.

Luitprand, król Longobardów, zabiera Bizantynom 728. Exarchat Rawenny.

W pamiętnej bitwie między Turonem i Piktawami (Tours et Poitiers) poraził Karol, nazwany Martę- 732. 1 e m (Młotem), Mahometan na głowę i wyparł ich poza Pireneje.

741.

Zwycięztwo to podźwignęło tak dalece powagę Karola Martela, iż po zgonie bezwładnego króla Neustryi Tydryka 737. Ulgo, panować mógł samowładnie nad wszystkiemi Franków królestwami, które umierając między trzech synów: Karlo-mana, Pipina Małego i Gryppona podzielił.

Św. Bonifacy uporządkował kościelne sprawy Bawary i i założył istniejące dziś jeszcze cztery biskupstwa: w 739.

Ratysbonie, Salcburgu, Fryzyndze (Freisingeri) i Passawie.

Zacharyas Iy wyniesion na godność papiezką po

741.    zgonie Grzegorza Ulgo.

Karloman i Pipin Mały podzielili między sobą ziemie frankońskie bez względu na Gryppona, i wynieśli na tron

742.    Neustryi Childeryka Illgo, ostatniego z gnuśnych i bezwładnych królów merowińskicli.

744.

Dzielny Merwan ligi, z przydomkiem al He mar a t. j. Osia, dostępuje kalifatu. Był on ostatnim z dynastyi Ommiadów na wschodzie.

745.

Św. Bonifacy mianowan jest arcybiskupem Mo-

guncy i.

749.

-750.

wy-

Przedsiębiorczy Aistulf obejmuje rządy królestwa lon-gobardzkiego, któremu resztę Włoch-wyższych, gnawszy z nich Greków, pozyskał.

Abul Ab bas, głowa Abbasydów, pochodzących od Ab bas a, stryja prorokowego, obwołan jest kalifem przez powstałych przeciw Merwan owi limu mieszkańców Iraku. Zadał on Merwanowi limu klęskę nad rzeką Zabem i rozpoczął panowanie swoje zupełnem Ommiadów wytępieniem.

Pipin Mały, który po przemozeniu Gryppona i wstąpieniu Karlomana do klasztoru został jedynowładzcą frankońskiego państwa, wysłał do papieża Zacha-ryasa posłów z zapytaniem, azali bezwładny i gnuśny C h i 1-deryk Illci, lub raczej on, rzeczywisty rządca królestwa, ma być królem państwa frankońskiego ? Papież dał mu odpo-752. wiedź pomyślną, zaczem Pipin na s e j m i e wSwessyonie królewską przyjął godność, a Childerykowi Illmu w klasztorze miejsce przeznaczył. Pipin Mały rozpoczyna w państwie Franków dynastyą karolińską.

Papież Stefan ligi, następca Zacharyasa, szuka u Pi-pina Małego pomocy przeciw królowi Longobardów Aistul-

fowi. Na zgromadzeniu narodowem w Brio nie (Brienne) 754. uchwalono wyprawę wioską. Pipin okoli! Aistulfa w Pawii i odebrał mu Exarchat Raw^eński, który jako niepod- 755. legie księstwo nada! papieżowi. W tej „darowiźnie Pi pi na,” połączonej z resztą posiadłościami papieża, tak nazwaną „Puścizną świętego Piotra” (Patrimonium sancti PetriJ leży początek świeckiej papieżów potęgi.

W tymże czasie umarł kronikarz hiszpański Izydor 754. P a c e ń s k i.

Po Abul Abbasie objął rządy kalifatu brat jego Ab u Dżafar z przydomkiem al Manzor. Przeniósł on później 754. (768) siedzibę kalifów z Dam as ku do Bagdadu, za-czem kraje berła Abbasydów miano Kalifatu Bagdadzkiego przybrały.

Okropnej rzezi,

w której za wstąpieniem na tron Abul Abbasa zamordowano 9 0 książąt z domu Ommia-dów, uszedł jeden Abd Erraman do Berbów w Afryce, 755. przy których pomocy założył w Hiszpanii niepodległy

Kalifat Kordowy.

Dezydery, ostatni król Longobardów, obej- 756. muje panowanie.

Po Pipinie Małym nastąpili w rządach obaj jego synowie Karloman i Karol (Wielki). Ale Karloman umarł już po 768. trzech latach, zaczem Karol, z pominięciem jego małoletnich synów, objął jedynowładztwo nad całem Franków królestwem.

772.

Karol podejmuje pierwszą na Sasów wyprawę, zakończoną niezabawem zdobyczą twierdzy Eresburg.

Tegoż roku objął rządy papiezkie uczony Adryan Iszy. 772.

Przywołań w pomoc przeciw Longobardom od papieża ^73

Adryana Igo, wyrusza Karol do Włoch, zdobywaPawią d0

po siedmiomiesięcznem oblężeniu, bierze w niewolę króla Dezyderego i obala królestwo longobardzkie.

Sasi tymczasem odzyskali Eresburg, burząc jego warowne

774.    mury; Karol podjął tedy wtorą na nich wyprawę, na

775.    której zdobył twierdzę Zygburg (Sigiburg) nad Rurą i kazał odbudować warownię Eresburg.

Longobardowie podnoszą broń przeciw Karo-

776. łowi i pragną wynieść na królestwo syna Dezyderowego *, powiodło się wszakże Karolowi przytłumić to niebezpieczne powstanie.

Podczas tej walki Karola na ziemi włoskiej, p o w s t aj ą 7^0 znów Sasi, burzą Eresburg i oblegają Zygburg. Karol przywodzi ich ostrzem oręża do posłuszeństwa i zniewala do przy-77 7. bycia następnego roku na sejm w Paderbornie, gdzie mu wierność i przyjęcie chrześciaństwa przyrzekli.

Przywołań od możnych Maurów w pomoc przeciw Abd Erramanowi, poszedł Karol na czele wojsk do Hiszpanii i zdobył Marchią Hiszpańską (kraj między Pyrenejami i Iberem); aliści na odwodzie tej wyprawy poniosły wojska jego w dolinie Roncevalles wielką od Basków klęskę.

Na wiadomość o tern powstają znów Saksonowie.

779    Karol podejmuje czwartą i piątą przeciw nim potrzebę

780    * pokonywa rokoszan pod Bacholtem, którzy teraz * wszędy mu hołdują i chrzest przyjmują.

Władzychciwa cesarzowa Irena obejmuje rządy bizan-780. tyńskiego cesarstwa w imieniu małoletniego syna swego Konstantyna Ylgo Porfirogenity (w purpurze urodzonego).

782.

Szósta Karola wyprawa na Sasów, którzy znów powstali i na górze Suntel znieśli armią frankońską. Karol rozkazał ściąć 4500 rokoszan.

Surowość taka wywołała powszechne Sasów po-

783

do wstanie, przytłumione dopiero w trzecim roku zapalczywej 785. walki. Najniebezpieczniejszy Karola przeciwnik, dzielny wódz

Sasów WittekincL, poddał mu się i przyjął chrześciańMwo.

785.

Słynny Harun al Raszyd obejmuje rządy kalifatu.

Cesarzowa Irena zwołuje powszechny sobor do Nicei, na którym postanowiono przywrócić w kościołach 787. obrazyj czem jednak nie położono jeszcze końca walce obra-zoborców z obrazochwalcami.

Książę Tassylo bawarski, zięć Dezyderego, osądzon jest na śmierć na sejmie w Ingelheimie, iż Karolowi odma- 788. wiał wojennych na jego wyprawy zasiłków. Karol darował mu życie, lecz go do klasztoru wtrącił.

Przeciw kalifowi Harun al Raszydowi podnosi broń Edrys ze stronnictwa Alidów, i zakłada wMagrabie (dzi- 789. siejszem Marokko) niepodległe państwo Edryzydów.

W Hiszpanii chrześciańskiej obejmuje rządy dzielny Alfons o ligi. Podniósł on Owetum (Oviedo) do zna- 791. czenia stolicy państwa asturyjskiego, nazywanego odtąd królestwem Owiedo.

Karol Wielki podejmuje kilka wypraw na Awarów, 79^ snąć przymierzeńców Tassyli, i zabiera im po ośmioletniej d0 walce ziemię między Anizą i Raabą. Założył on w niej Marchią Wschodnią (Ostmark), z której w przeciągu wieków dzisiejsze cesarstwo Austryi powstało.

Podczas tej wojny mniemali Saksonowie, iż zdołają zrzucić jarzmo frankońskiej aleć Karol przywiódł ich znów 793 mocą oręża do posłuszeństwa, poczem ich w części wewnątrz państwa frankońskiego przesiedlił.

795.

Leon 111ci wyniesion na godność papiezką.

799.

Zgon longobardzkiego dziejopisa Pawła Dyakona.

Celem pokonania Edryzydów wysłał Harun al Raszyd do Afryki wodza swego Agi ab a. Alić ten przeniewierza mu się 800. i zakłada w Afryce, na wschodzie od państwa Edryzydów, niepodległe Aglabidów panowanie.

Papież Leon III ci nadaje Karolowi Wielkiemu upadłą z Romulem Augustulem godność zachodnio-rzymskiego 800. cesarza.

Geografia.

Anda-

Astu-

Do dwudziestu i dwóch dzielnic, jakeśmy je w przeszłym opi-ios. sali wieku, doliczyli Arabowie roku 71 Igo jeszcze 23cią, której miano Andalos nadali. Rozpadła ona się później w namiestnictwa Kor-toby czyli właściwego Andalos ze stolicą Kordową, Tolaitali (Toledo), Marydy (dawnej Luzytanii), Sarakosty (Saragossy) i Narbony poza Pirenejami, wszystkie ze stolicami tegoż samego imienia. Na północy od Marydy i Tolaitali rozpościerało się chrżery®. ściańskie królestwo Ast u ryi czyliOwiedo.

Arabo-

wie.

Olbrzymie państwo arabskie, które w wieku zeszłym z zdumiewającą chyźością wzbiło się do niesłychanej potęgi, rozpadło się również nagle, wewnętrznemi toczone niezgody. Ommiadów wyparli z Damasku Abbasydzi, którzy rezydencyą swą przenieśli do Bag-dadu. Jedyny z Ommiadów, który uszedł ich miecza, założył w 755. Hiszpanii niepodległy Kalifat Kordowy, zaczem dzielnice berłu Abbasydów podległe miano Bagdadzkiego Kalifatu przy-789. brały. Edryzydowie założyli w Magrabie a w jedenaście lat poź-800. nieJ Aglabidowie w dzielnicy Afrykii niepodległe państwa. W ten sposób ograniczało się panowanie Abbasydów na Egipt w Afryce i azyatyckie dzielnice.

Franko-

Dalszym postępom Arabów poza Pirenejami położył koniec wie. Karol Martel w bitwie między Turonem i Piktawami, a Karol Wielki zabrał im nawet kraj miedzy Pirenejami i Iberem (Ebro), który z królestwem Franków pod mianem Marchii H i s z p a ń s k i ej połączył. Wielkie Franków królestwo, sięgające już pod panowaniem Merowingów od morza Atlantyckiego aż do Anizy na wschodzie, a od morza Śródziemnego aż do Północnego czyli Niemieckiego oceanu, włącznie z Fryzyą, zdobytą (734) orężem Karola Martela, powiększył nadto Karol Wielki Włoch ami-wy ższemi i średni e m i, które Longobardom zabrał, niemniej krajem S a k s o n ó w, podzielonym na Wes tfa 1 i ą między Wezerą i Amizyą, Ostfalią na lewym brzegu średniej Łaby, Angaryą czyli krainę Engrów między Ostfalią i Westfalią, i Północną Albingią po prawym brzegu dolnej Łaby. Z ludów słowiańskich na prawym brzegu Łaby zhołdował Karol Wilców przy pomocy Obodrytów. Zniszczył on nakoniec królestwo Obrzynów i założył w niem Marchią

Wschodnią, sięgającą po Litahę (Leitlia), a na południu od niej Marchią Karantańską, która później rozpadła się na Marchią WindyckąiFryulu. Z reszty kraju obrzyńskiego aź po Cissę hołdował Frankom, nawrócony na chrześciaństwo chagan i daninę im opłacał.

Pomiędzy Karpatami i Hemusem a Cissą i morzem Czarnem rozpościerało się na gruzach państwa awarskiego królestwo bułgarskie, granicząc na południu z cesarstwem bizantyńskiem i hołdowniczą Grekom Serbią.

Z posiadłości italskich pozostały Bizantynom południowe tylko Włoch- niższych kończyny z powiatami około Neapolu i Kajety CG a ety) i wyspami Sardynią, Sycylią i Maltą. Reszta Włoch pod nazwą księstwa Bene wen tu była w posiadaniu Longobardów.

W północnej Europie pojawiają się na widowni dziejów Dano wie czyli Duńczycy, u których nieugięty wódz Saksonów Wittekind w czasie odnawianych bezustannie z Karolem Wielkim bojów, tylekroć znalazł przytułek.

W Brytanii miasto siedmiu (Heptarchii) trzy tylko liczono juz królestwa: Nortymbryą, Myrknę i Zachodnią Saksonią (Westseaxes). Pierwotni wszakże Bry to wie zachowali obok nich swą niepodległość na zachodzie. Piktowie i Szkoci mieli także swych udzielnych królów. Toż i I r o w i e, którzy liczyli pięciu królów: w Ulster, Konaugt, Meat, Munster i Leinster.

Pomiędzy słowiańskiemi ludami dali się poznać O bo-dryci jako przymierzeńcy Karola przeciw Wilcom, niemniej Syrbowie czyli Sorabi nad Salą, jako jego wrogowie. Z Czechami i Morawiany zetknęli się Frankowie dopiero w wieku następnym. We wschodniopołudniowej Słowiańszczyźnie rozpościerali się coraz dzielniej Chazarowie.

Bulga-

rowie.

Dania.

Anglo-

Sasi.

Irowie.

Sło

wianie.

Wiochy.

Kronika i Historya.

Państwo Franków.

Pipin na Herystalu miał z małżonki swej PIektrudy, m księżniczki bawarskiej, dwóch synów: Drogo na i Grymoalda, do którym dziedzictwo władzy swej zabezpieczyć pragnął. Ci jednak 711. zeszli jeszcze przed nim ze świata, zaczem Plektruda małżonka swego piektru- nakłoniła, by następstwo po sobie zapewnił synowi Grymoalda, roi Mar- Teodebalclowi, z pominięciem Karola M a r t e 1 a i Hildę-

Chil-

debert

tel- b ran da, dwu innych Pipina synów. Po śmierci tedy Pipina kazała

Dagobert

Plektruda uwięzić Karola Martela i sprawowała rządy austrazyjskie

¹¹¹ w imieniu małoletniego wnuka Teodebalda. Tymczasem wynieśli

711

panowie Neustryi, po śmierci króla Dagoberta ligo, Chilperyka ligo,

do

syna Childerykowego, na tron neustryjski i powierzyli maj ordo-

mostwo możnemu Raginfry do w i. Tenże połączył się z Ery-

Chil-

peryk zami i zawojował Plektrudę. Natenczas stanął Karol Martel, uwol-nion z więzienia, na czele nieukontentowanych Austrazyi mieszkaii-do ców, poraził armią neustryjską pod Stablem (716) i znów (717) pod 720 Kamerakiem(Cambray), kazał obwołać Klotara ligo(717 —619), wojna którego Merowingiem być mienił, królem Austrazyi, i sposobił

z Ueu-Stryą.

się do wyprawy na Raginfry da, który przeciw niemu z E u d o-nem, księciem Akwitanii, był się połączył. Pobił on obu pod Swessyonem (719) na głowę, uznany od nich i od Chilperyka ligo majordomem Neustryi i Burgundyi. Chilperyk umarł

Ty- jednak już następnego roku, zaczem Karol małoletniego Ty d ryk a

ćLiryk    A    *    *

metany

1V. I^go, syna Dagoberta IUgo, królem obwołać kazał. Po tej szczęśliwej 720 Neustrów wyprawie walczył Karol Martel lat kilka, z Sakso-do nami, Fryzami, Bawarami i Alemany, którzy trapili Austrazyą bezustannemu napaściami i rokoszami, poczem, ustaliwszy wojna wszędy swą powagę, poszedł walczyć z maho metany. Przywołał z Maho- go przeciw tymże Eu do, książę Akwitanii, jakoż Maurowie wpadli byli do Galii pod wodzą Abd-Erramana i roznieśli pożogę po księstwie akwitańskiem. Pomiędzy Turonem i Piktawami przyszło do walnej rozprawy. Karol poraził tam Maurów na głowę, uderzając jakby młotem w wojska mahometańskie, zkąd też przydomek Martela t. j. Młota otrzymał. Po tern słynnem zwy-

Dynastya Merowingów.

1) Faramond, pierwszy król Franków (420—428).

2) Klodio (428—448).

3)    Meroweus (448—456) daje imię dynastyi.

__I__

4)    Childeryk (456—481).

Albero czyli Zygimer praszczur Karolingów 1

5) Klodwik I. (481—511).

6) Childebertl. (511—558)    6) Klodomir (511—524)    6) Klot ar 1. (511—561)    6) Tydryk (511—534) Klotylda

król Aurelianii ze stolicą Orleanem

Chrotberga Chrotezynda Teobald Gonter Klodwik umarły w klasztorze

król Neustyi ze stolicą Paryżem

król Swessyonii

ze stolicą Soissons

król Austrazyi za Ama-ze stolicą Metą larykiem hiszp.

Teodebert 1. f 548

zamordowani fwklaszt. 531.

Teodebald f 554.

7) Charybertl. (561—567) król Neustryi

7)Gontran (561—593) król Aurelianii i Burgundyi

Berta za Etelbertem królem Kentu w Anglii

Childebert II. 584 przysposobiony

7) Chilperykl. (561—584) 7) Zygbertl. (561 do król Swessyomi żony

Audowera, Fredegunda

_I_

Meroweus 8) Kio tar II. t 577, żona (584—628)

Brunehilda

575) król Austrazyi żona Brunehilda

Childebert II. f 596 Klodozu-

__ inta za

Teode- Tydryk II. Rekka-bertll. ,1. zaginął Zygbertll. hiszp.

612 z    stracony

synami

redem I.

613

Charybert II. 628 król 9) Dagobert 1.(628—638) Akwitanii f 630

dziedzic wszech królestw frankońskich

Childe Boggis, od nie-ryk za- go książęta 10) Klodwig II (638—656)

truty Akwitanii aż__

do czasów 11) Kio- 12) Chil- 13) Ty-Karola W. tar III. deryk II. dryk II.

(656 do (670 do (673—691)

Zygbert III. + 656 król Austrazyi

631

Dagobert II. f 679

670)

Childeryk 11.660

l_ 14) Kio 15) Chil- król Austr. 17) Chil- dwik debert peryk II. III.    III.

(715 do (691 do (695 do 720)    695)    711)

673)

P i p i n na He-rystalu 681 książę Austrazyi

19) Chil- 16) Dagobert III. deryk III.

+ 755    __

(742—752)    18) Tydryk IV.

(720—737)

(711—715)

Tydryk f w klasztorze

cięztwie, które powagę domu jego jeszcze wyżej podniosło, walczyć on znów musiał z dawnymi nieprzyjaciółmi: Alemany, Bawary, 737. Saksony i Fryzami, których uspokoił. Gdy później mahometanie, pokrzepiwszy się po klęsce turońskiej, znów przez Pireneje do Akwi-739. tanii wtargnęli, poraził ich Karol powtórnie i zabrał im wszystkie niemal posiadłości z tej strony gór pirenejskich. Książęta Hunold i Hatto, którzy odziedziczoną po ojcu swym Eudonie Akwitania między siebie podzielili, uwolnieni wprawdzie zostali od Arabów tern nowem Martela zwycięztwem, alić zwycięzcy temu zaprzysiąc musieli wierność i posłuszeństwo.

Synowie

Karola, opróżniony. Karol podzielił tedy umierając, bez względu 741. na Merowingów, państwo frankońskie między swoich trzech

Od zgonu Ty d ryk a IYgo (737) tron Neustryi pozostał

Walka z Odylo-nem.

synów: Karlom an a, Pi pin a Małego i Gryppona. Ostatni atoli pozbawion był przez starszych braci swej części, a gdy o nią upomniał się z bronią w ręku, zabili go żołnierze Pipina. Pipin objął potem rządy Neustryi iBurgundyi, aKarloman panował w Austrazyi. Musieli oni na samym wstępie walczyć z ksiąźęciem Bawaryi Odyllonem, który przy pomocy Alema-nów, Saksonów i Akwitańskich książąt niepodległości zapragnął. Chiide-Przed rozpoczęciem boju wyciągnęli oni z klasztoru Childe-

rykm. ryk a Ulgo, syna Chilperykowego, i królem go obwołać kazali.

Ody 11 o poniósł od nich klęskę nad Lechem, zaczem i akwi-

do

,^2 tańscy książęta hołd mu złożyli a Saksonowie i Alemanie wrócili do

742

posłuszeństwa. Ładognemu atoli Karlomanowi sprzykrzyły się niezabawem rzemiosło wojenne i połączone z niem okrucieństwa. 747. Udał on się do Rzymu i osiadł później w klasztorze Monte Cassino,

zaczem Pipin jedynowładztwa w królestwach frankońskich dostąpił. Pipin wysłał posłów do papieża Zacharyasa z zapytaniem, aźali królewska nad Frankami władza gnuśnemu Childery-kowi lub raczej jemu przystoi, który cały trud zarządu królestwa ponosi. Papież dał mu odpowiedź pomyślną, a Pipin kazał

Dyiia- z|oźyć z tronu Childeryka Ulgo na zwołanem do Swessy-

stya Karo-

gów.

onu zgromadzeniu narodowem i sobie nadać dostojność kró-Hn- lewską. Childeryk tedy został postrzyźony i przywdział suknię klasztorną, a Pipin koronowan był królem Franków przez św. Bonifacego w imieniu papieża.

Zagrożeni od Longobardów papieże znajdowali się wonczas w przykrem położeniu. Papież Stefan ligi udał się osobiście do króla Franków Pipina, namaścił go i synów jego raz jeszcze

Posel

stwa.

Szczęśliwe Pipina wyprawy rozniosły szeroko sławę jego królestwa, podniesioną nadto poselstwami obcych monarchów.

Grecki cesarz Konstantyn Kopro nim, który pragnął odwieść Pipina od przymierza z papieżem, posłał mu w darze pierwsze organy, jakie u Franków widziano. W dziesięć lat później przyjmował Pipin posłów kalifa AlManzorana swym dworze.

Wielki

771.

poświęconych Panu następców w dostojności królewskiej i nadał Pipin patrycyat czyli orędownictwo miasta Rzymu z oho-wiązkiem obrony papieża od nieprzyjaciół. Gdy niezabawem Frań- ^ kowie po uchwalonej w Brionie nad Albą (Brienne sur Aube) wy- ^gg prawie do Włoch zwycięzko wkroczyli, ofiarował im natychmiast pokój król Aistulf, lecz za odwodem wojsk Pipina nie dotrzymał warunków. Król Franków podjął tedy drugą pozaalpejską potrzebę, obiegł Aistulfa w P a w i i, zniewolił go do opłacania d a n i i nadał papieżowi zabrany Longobardom Exarchat Raweński. Wszyst- 755. kim Pipina wyprawom wojennym towarzyszyło szczęście. Znaglił on ponownie niespokojnych Saks on ów do opłacania daniny, wydarł Arabom po kilkoletniem oblężeniu Narbonnę, ich ostatnią poza Pirenejami posiadłość, i po kilkoletniej walce zniszczenia pokonał akwitańskiego księcia Waifara, syna Hunoldowego. Jakoż Waifar posiłkował był Gryppona przeciw starszej braci, a choć pokonany, przecież wiarołomnym przeciw Pipinowi okazywał się, aż tenże kraj jego podbił i wiarołomcę do ucieczki zniewolił. Waifar zginął na ucieczce, a Pipin połączył część Akwitanii z swem państwem, 768. nadając resztę w lenność księciu Lupusowi Imu, Waifara zięciowi.

na

mu

Wyprawa wio

ska

754.

758.

759.

Waifar.

Synowie Pipina, Karol (Wielki) i Karlom a n, nastąpili w Karol podzielonem z woli ojca królestwie; w bezustannych jednak żyli z sobą zatargach. Matka ich Berta starała się utrzymać ich w zgodzie do i połączyć węzłem małżeństwa z córkami króla Longobardów Dezy-der ego. Ale Karol porzucił już następnego roku małżonkę swą Dezyderatę, odesłał ją królowi longobardzkiemu i poślubił Hi 1-degardę, księżniczkę alemańską. Tegoż samego roku umarłKarlo-man, a Karol ogłosił małoletnich synów jego jako nieobron-nych niezdolnymi do następtswa w dziale ojcowskim. Matka ich udała się na dwór króla Longobardów i pragnęła acz napróżno nakłonić papieża Adryana Igo do namaszczenia jej synów na przyszłych panujących. Karol tymczasem zajęty był pierwsza la przeciw Saksonom potrzebą, którzy i zwykłej dani i przy- saksa jęcia chrześciaństwa statecznie odmawiali. Dzielili oni się na West- 772.

fałów, Ostfalów, Engrów i Północnych-Albingów. Karol zdobył westfalską twierdzę Eresbnrg (dziś Stadberg) i zburzył tajemniczą świętość Saksonow, tak zwany Irmensul (posąg jakiegoś bożka albo może Arminiusa). Korzystając z tego zwycięztwa ku nawróceniu pogańskich Saksonów, wysłał do nich Karol za swym do kraju powrotem licznych missyonarzy. Lecz niezadługo ujrzeli Saksonowie w przyjęciu nowej religii, a zwłaszcza połączonej z chrześciaństwem dziesięciny , zamach na swą wolność i połączyli się do zapalczywej przeciw Frankom walki. Korol walczył naonczas we Włoszech wyprtwa Przeciw Dezyderemu. Przywołań w pomoc od papieża Adry-wioska ana Igo, obiegł on królaLongobardów w P a w i i, wziął to miasto po sie-dmiomiesięcznem oblężeniu, przyjął hołd od możnych Lom-^ a bardyi panów, a pojmanego ich króla z rodziną uprowadził do Frankonii, gdzie mu klasztor Kor beja (Corbie) nad Sommą na miejsce pobytu przeznaczył. Powiodło się jednak Adelchowi, najstarszemu Dezyderego synowi, zbiedz do Konstantynopola. Kiedy tak Karol królestwo longobardzkie swemu podbijał berłu,połączyły się już były przeciw niemu zagrożone w swej niepodległości ludy saskie, odebrały Frankom Eresburg i wtargnęły pod wodzą wyprawa Wittekinda aż w ziemie dolnego Renu. Karol podjął wtorą przeciw nim wyprawę zdobył twierdzę Z y g b u r g (Sigiburg) nad Rurą, odzyskał Eresburg i ścigał Sasów aż w ziemie Ostfalów na prawym brzegu Łaby. Aliści powstanie longobardzkiego księcia Rotgauda, pana na Fryulu i Trewizie, który przy pomocy Greków 776. i księcia Benewentu chciał dla Adelcha odbudować królestwo longobardzkie, zniewoliło go do nowej potrzeby włoskiej. Karol przytłumił z łatwością to niebezpieczne powstanie, a za powrotem swym zwołał zgromadzenie narodowe do Wor macy i, na którem uchwalono pospolite przeciwSaksonom ruszenie. Dał on odsiecz oblężo-

773

774.

2ga

saska

775.

2ga

wyprawa

włoska

3cia

wyprawa

saska

776.    nemu Zygburgowi, odbudował zburzony Eresburg i przywiódł nawet

Wyprawa hisz-

777.    pokonanych do tego, iż na zwołany do Paderbornu (w ich ziemi) sejm w znacznej przybyli liczbie, przyrzekając mu wierność, dań i przyjęcie chrześciaństwa. Me widziano jednak Wittekinda między hołdującymi. Na temźe sejmie pojawili się także posłowie Ara-

pańska bów hiszpańskich, błagając Karola o pomoc przeciw Ommiadom.

778.    Karol nie omieszkał korzystać z tej nagody ku rozszerzeniu swej władzy i wyruszył następnego roku poza Pireneje. Podbił on berłu swemu część Hiszpanii aż po brzegi Ib er u, przyjął od możnych panów mahometańskich przysięgę 1 ennej wierności, i ziemię tę pod nazwą Marchii hiszpańskiej do swego dołączył królestwa.

Karol wracał przez Pireneje z ogromną zdobyczą. Baskowie, którzy od wojsk jego wyprawy znaczne ponieśli szkody, napadli w dolinie Roncevalles na tylną straż armii i znieśli ją po straszliwej walce rozpaczy, w której dzielni wodzowie Roland, Eghard, Anzelm i wielu innych bohaterską polegli śmiercią. Imiona i czyny tych bohaterów przekazane później zostały potomności w pieśni. Baskowie byli poddanymi Łupusa ligo, księcia Akwitanii, który tę okropną Franków porażkę życiem przypłacić musiał. Syn jego otrzymał tylko cząstkę ojcowskiego dziedzictwa, którego większą część do frankońskiego przyłączono państwa. We trzy lata później utworzył Karoł z całego kraju królestwo akwitańskie dla syna swego wyp Ludwika. Na wiadomość o klęsce Franków w Pyrenejach powstali znów Sasi, wtargnęli do Frań ko ni i Ryp u- d0 arskiej i pustoszyli jej ziemie we wszystkich kierunkach. Karol 780. wyszedł na ich spotkanie, poraził Westfalów pod Bocholtem, wwg ścigał ku Wezerze Engrów i Ostfalów, i dotarł następnego roku do Łaby. Saksonowie poddali mu się znowu i chrzest przyjąć przyrzekli. 780, Od nich udał się Karol na ziemię włoską do uczonego papieża A d r y a n a, który jego pięcioletniego syna P i p i n a namaścił na króla Longobardów, a trzechletniego Ludwika na króla 781. Akwitanii. Stanęła tam za pośrednictwem Adryana ugoda między Karolem i księciem Bawaryi Tassyla, który wzbraniał się był pójść za ogłoszonem przez Karola pospolitem ruszeniem; ale ugoda ta nie była szczerą i nie długo też potrwała.

4ta i 5ta

rawa

saska

Wyprawa na Słowian.

wyprawa

saska

Karol Wielki lubiał czytywać dzieła łacińskiej i greckiej starożytności, której bohaterów poznawał i sam u potomności jako bohater jaśnieć zaprapnął. Korzystał on z każdej nagodności, której nadzieja sławy towarzyszyła. Gdy tedy przebywający nad Salą i górną Łabą Słowianie Sorabi z sąsiadami swymi Turyngami, poddanymi króla Franków, w graniczne popadli spory , a równocześnie podburzeni od Wittekinda Normanowie w Jutlandyi północno-wschodnie państwa jego zagrozili granice, postanowił Karol wyjść na ich spotkanie i uderzyć równocześnie na Słowian Sorabów. Zaledwie atoli wyruszyła przeciw Słowianom nieliczna armia Franków, a już Saksonowie uderzyli na nią zewsząd za sprawą Wittekinda i znieślijądo szczętu u stóp góry Sun-tel, wyganiając z kraju missyonarzy frankońskich. Natenczas po- 6ta stanowił Karol pomścić się na wiarołomcach, lecz za daleko namiętność swą posunął. Ugięli się bowiem przed nim rokoszanie, a 782. Wittekind chronił się ucieczką, gdy wojska frankońskie nad We-

18"*

zera stanęły. Cztery tysiące i pięćset Saksonów wyszło ku Wer-den nad Allerą naprzeciw rozgniewanemu zwycięzcy, sądząc iź go przebłagać zdołają. Ale Karol postanowił przykładem wości zapobiedz nowemu rokoszowi tego barbarzyńskiego ludu i wszystkich 4500 Saksonów wpień wyciąć rozkazał. Tak straszliwa zemsta sprawiła skutek przeciwny. Rozjątrzeni bowiem Saksonowie połączyli się pod wodzą Wittekinda do powszechnej przeciw Frankom walki rozpaczy, z której Karol po trzech dopiero latach obronną wyszedł ręką. Frankowie od-783 nieśli wprawdzie (783) w bitwie nadHazą zwycięztwo,ale upor-^ czywa i niszcząca wojna sprowadziła niedolę na tysiące rodzin i obu-' dziła wielkie nieukontentowanie między wschodnimi Frankami i Turyngami. Nakoniec powiodło się Karolowi pozyzkać Wittekinda i Albiona, pierwszych pomiędzy naczelnikami saskimi, i 785. znęcić ich do Attyniaku (Attigny) w Kampanii (Champagne), gdzie chrześciaństwo przyjęli. Opowiadają, iź Karol przy tej sposobności czarnego w Wittykinda tarczy rumaka w białego był zamienił i wodza tego księciem Engrów mianował. Odtąd nastąpił u Saksonów ośmioletni pokój, w który przypada założenie ośmiu najstarszych biskupstw saksońskich: w miastach Osnabriick, Yerden, Bremen, Paderborn, Minden, Halberstadt, Hildes-heim i Munster.

suro-

7ma

wyprawa

saska

Po uspokojeniu Saksonów udał się Karol do Włoch, gdzie A ryga, księcia Benewentu a zięcia longobardzkiego króla Dezyderego, zniewolił do uznania frankońskiego zwierzchnictwa. Następnego zaś roku przywołał on na sej m do Ingelheimu innego Tassyio zięcia Dezyderowego, T a s s y 1 ę, księcia Bawaryi, który dotąd wzbra-788. niał się pójść za pospolitem ruszeniem, oskarżył go tam o złamanie wiary i na śmierć osądzić rozkazał; darował mu jednak życie i wtrącił go do klasztoru St. Go ar nad Renem. Księstwem jego, po-dzielonem na powiaty, zarządzali odtąd hrabiowie frankońscy. Podbiwszy Bawarów, podjął Karol na czele złożonej z Franków, Fryzów wyprą-i Sasów armii wyprawę na Słowian Wilców, którzy na prawym średniej Łaby przebywali brzegu. Zawarł on przymierze Obodrytami, zamieszkałymi na Pomorzu ku północy od Wilców, i przy ich pomocy zmusił tychże do opłacania daniny. Potem sposobił

3cia

wyprawa

włoska

787.

wa na Wilców

Wojna

z obrzy-się Karol do wyprawy na Awarów, z którymi zetknął się po

nami

zniesieniu księstwa bawarskiego, a których już Tassyio do przyda⁻ mierzą przeciw niemu miał wezwać. Awarowie czyli Obrzyni, posu-799.nąwszy zdobycze swe aż po Anizę, Las Czeski i Salę, mieli w

791

miejscach nieprzystępnych swe okrągłe, walami, rowy i zasieki utwierdzone tabory, w których przechowywali łupione na swych rozbój czy ch wycieczkach skarby. Karol wysłał na czele jednej armii syna swego Pipina z Fryulu do Pan non ii, a sam na czele 791. drugiej szedł wzdłuż Dunaj u przeciw tym dzikim barbarzyńcom. Przełamał on ich warowne grody i zawały, alić dopiero po siedmiu wyprawach zdołał ich podbić zupełnie i nawrócić poczęści do chrześciaństwa. Saksonowie, niewoleni do tej wj^prawy, ode- 793. rwali się od Karola w trzecim jej roku, z przyczyny bezustannych poborów w ich kraju. Rokosz ten był dla króla Franków tern niebezpieczniejszy, ile ze równocześnie w różnych dzielnicach państwa wybuchły zaburzenia, a nawet uknuto spisek na życie królewskie. Aliści wielki duch tego nadzwyczajnego monarchy znalazł środki zapobieżenia wszystkim niebezpieczeństwom. Aczkolwiek po kilku dopiero latach, przywrócił on spokojność w całem królestwie, nie tracąc z oka Obrzynów. Wojska jego zdobyły główny 796. ich obóz nad Cissą, otoczony nakształt pierścieni dziewięcią wałami, w których środku chagan miał swoją siedzibę i strzegł niesłychanych skarbów, nagromadzonych tam od dwu wieków z łupów zachodniej Europy. Zdobycz ich przypadła poczęści zwycięzcom, poczęści papieżowi w darze, poczęści zaś obróconą była na wybudowanie kościołów i pałaców. Z ziemi pomiędzy Anizą i Litahą utworzył Karol Wielki tak zwaną Marchią wschodnią (Ost- 799. markktóra miała być strażnicą rozległego państwa jego na wschodzie, a z której w upływie wieków dzisiejsza powstała Austrya.

Gdy tak wojska Karola Awaryą podbijały, a on sam udał się ku ujściom Łaby i Wezery, by tam przy pomocy Obodrytów skruszyć do reszty opór Saksonów, walczył syn jego Ludwik, król Akwi-tanii, z kalifem Hakemem Iym, i odzyskał część Marchii Hiszpańskiej, którą Hiszam Iy Frankom był odebrał, jak o tern w przyszłym wieku rzecz będzie.

Cesar

stwo

rzym

skie.

Tymczasem umarł papież Adryan Iy, po którym Leon Illci nastąpił. Tenże miał możnych nieprzyjaciół między swymi spółza-wodnikami, którzy przy pomocy swego stronnictwa podczas publicznego obchodu na niego napadli, skrzywdzili go i do klasztoru wtrącili. Uszedł jednak Leon rąk nieprzyjaciół i u Karola w Pader- 799. bornie szukał przeciw nim pomocy. Karol kazał niektórym znamienitszym mężom towarzyszyć mu do Rzymu i sam niezabawem zdążył do wiecznego miasta ku obronie głowy kościoła. Wdzięczny papież umyślił naonczas ucieszyć zasłużonego chrześciaństwu w

walkach z pogany i mahometany króla, nadzwyczajną czci oznaką. Ogłosić on, iż wskrzesza cesarstwo rzymskie, upadłe od cza-800. sów Romula Augustula i ozdobił Karola Wielkiego, gdy tenże klącząc modlił się w głównym u wielkiego ołtarza kościele, oznakami rzymsko-cesarskiej godności.

Najwyż

sza

dza

świecka i duchowna.

Aczkolwiek wyszczególnienie to czczą tylko było godnością i potwierdze-wia- niem udzielonego Karolingom od papiezów rzymskiego patrycyatu i zrazu Karolowi samemu wydawało się jedno odblaskiem ugaslego od dawna zaszczytu, przecież przyczyniło ono się dzielnie do podniesienia świetności i sławy jego panowania u rówienników i potomnych. Odtąd był Karol w oczach całego chrześciaństwa najwyższym władzcą świeckim, który ze swej strony uznał i poważał najwyższą duchowną władzę papieża. Ojciec święty zachował prawo koronowania cesarzów, a cesarz moc zatwierdzania papieżów. Patry-archa jerozolimski uznał także Karola najwyższym Grobu świętego stróżem i przesłał mu klucze od tego świętego przybytku. Wzmagająca się potęga królów frankońskich obudziła zawiść dworu bizantyńskiego, który wykonywane przedtem zwierzchnicze nad Rzymem orędownictwo od dawna już był zaniedbał, zaczem odtąd cesarzów greckich napotykamy często między przeciwnikami królów frankońskich.

Włochy.

Królestwo longobardzkie miało w wieku tym w osobie L u i t-

Luit-

744.

prand p r a ii d a dzielnego monarchę. Starał on się gorliwie nie tylko o 712 zastosowanie praw longobardzkieh do wymagań czasu i ich d°, pomnożenie, ale rozprzestrzenił nadto (728) granice swego królestwa, acz nie na długo, zdobyczą Exarchatu Raweńskiego. Za jego panowania rozpoczęły się spory z papieżem, które wkońcu sprowadziły upadek longobardzkiego królestwa. Luitprand oświadczył się wprawdzie za Grzegorzem Ilgim w sporze o obrazy z cesarzem LeonemIzauryjskim; a odtąd nie uznawali już papieże orędowniczego nad sobą zwierzchnictwa cesarzów bizantyńskich. Ale wyswobodzenie to nie przyniosło papieżom pożądanych korzyści, bo królowie longobardzcy, którzy po zdobyciu Rawenny w Wyższych i Średnich Włoszech mniej o jednego mieli przeciwnika, stali się tern groźniejszym Rzymu nieprzyjacielem. Gdy tedy przeciw Longobardów przewadze powstał księże na Spo 1 ecie, sprzyjali mu papieże Grzegorz ligi i Illci. Aleć Luitprand pokonał przeciwników i sposobił się do zajęcia odwiecznej stolicy. Na próżno szukał Grzegorz u Karola Martela pomocy. Rzym miał już popaść w moc Longobardów, gdy obrotny papież Zacha-

rias, następca Grzegorza Ulgo, pobożnego Luitpranda do pokoju 742. nakłonił.

Aistulf

Dezy

Po śmierci atoli Luitpranda rozpoczęły się znów zatargi Longobardów z głową kościoła. Hildebrand, synowiec i następca Luitpranda, strącon już był po kilku miesiącach, a Rac his który po tymże nastąpił, zamienił po pięciu latach tron na zacisze klasztorne. Aistulf, brat jego i następca, położył koniec panowaniu greckiemu wRawennie i wygnał zupełnie Greków z Włoch-wyższych, Zamierzył on i Rzym pozyskać berłu swemu, zaczem zagrożony Zacha rias u Franków szukał pomocy. Usiłował on za pośrednictwem św. Ronifacego i innych missyonarzy angielskich, zajętych naonczas nawracaniem pogan we wschodniej Frankonii i u sąsiednich ludów germańskich, zjednać sobie serca ludów rozległego Franków państwa, połączonych z Rzymem węzłem religii od bitwy pod Tolbiakiem, i pozyskać dla Stolicy świętej wschodzącą właśnie naonczas dynastyą Karolingów. Gdy tedy Aistulf po zupełnem 752. Exarchatu zajęciu zażądał od Rzymian uznania swego zwierzchnictwa i opłacania dani, udał się papież Stefan ligi, następca Zachariasa, o pomoc do króla Pipina, namaścił go uroczyście z oba jego synami i 754. nadał mu najwyższy nad Rzymem patrycyat z prawem i obowiązkiem obrony głowy kościoła. Pipin przekroczył Alpy po dwa-kroć i odebrał Longobardom Exarchat, który jako niepodległe 755. świeckie księstwo papieżowi darował. Księstwo to, nazwane „D a r 0-wiznąPipina,” połączone z innemi posiadłościami kościoła rzymskiego, tak zwaną „Puścizną św. Piotra.” (Patrimonium Sancti Petri) dało początek świeckiej papieżów potędze, zaprzeczanej im nieraz przez greckich i niemieckich cesarzów.

dery

774.

Po Aistulfie, który już następnego umarł roku, nastąpił Dezydery, książę Tuscyi, który w bracie Aistulfowym Rachisie 756 miał spółzawodnika. Dezydery zachował zrazu przyjazne stosunki z d0 Pawłem Iym, następcą Stefana, bo w sporze tronowym z Rachi-sem potrzebował jego pomocy, i wspierał nawet Stefana Ulgo, przeciw tegoż spółzawodnikowi Konstantemu i jego stronnikom; alić król ten zażądał tytułem wynagrodzenia części rzymskich dóbr kościelnych , a niezabawem powstały znów dawne międzyLongo-bardarni i Rzymem zatargi, tern niebezpieczniejsze dla Sto- 770. licy świętej, ile że Karol Wielki córkękrólaLongobardów poślubił. Następnego atoli już lata porzucił Karol Dezyderatę? a papież Adryan Iy, następca Stefana IUgo, znalazł w nim nader silną praw swoich podporę. Gdy Karol po śmierci Karlomana ziemię

jego pod swoje zagarnął berło, przyjął obrażony król Longobardów wdowę Karlo man a z j ej synami na swym dworze i pragnął Adryana do namaszczenia ich na przyszłych nakłonić królów. Ale Adryan odmówił zadanej uroczystości, przezco Karola Wielkiego tern silniej sobie przywiązał. Gdy tedy Dezydery pod Rzym się podsunął, przywołał Adryan Karola Wielkiego w pomoc. Karol 774. Przekroczył Alpy i położył na zawsze koniec państwu longo-bardzkiemu, jakto już w dziejach Franków było opowiedziane. Królestwo Longobardów zamienione zostało w dzielnicę frankońską, zachowało jednak swe dawne ustawy. Dopiero gdy syn Dezyderego, Adele his, podniósł broń przeciw Frankom, zaprowadził Karol po przytłumieniu rokoszu frankońskie w Longo-bardyi instytucye i podzielił księstwa longobardzkie, z wyjątkiem Benewentu, na pomniejsze hrabstwa.

Arabowie.

Wa-Ud I.

705

Po Abd Almaliku nastąpił syn jego Wal id Iy, pod którego panowaniem potęga Kalifów do najwyższego podniosła się szczebla. d Wódz jego Muza zdobył całe północnej Afryki pobrzeźe aż do oceanu Atlantyckiego. Mieszkańcy zachodniej części Wielkiej Berberyi byli potomkami dawnych Maurytanów i osiadłych między nimi Rzymian i Greków, nazywani naonczas ogólnem mianem Maurów. Muza pokonał ona część tych ludów, która stałe na po-brzeżach i równinach kraju zajęła siedliska, i powiodło mu się nawet nakłonić ją do przyj ę ci a islamu. Miał on trudniejszą walkę zKabylami, którzy w górzystych onej ziemi przebywali okolicach i byli mieszańcami zbiegłych tam różnemi czasy pokoleń punickich, numidyjskich , maurytańskich i wandalskich. W zachodnio-północnej stronie tej nowej zdobyczy zetknęli się Mahometanie zWizygotami, którzy w Afryce posiadali miasto Ceutę z okolicą. Wizygotów rozdzierały naonczas towarzyszące zwykle państwom elekcyjnym stronnictwa. Wityza, dążąc do wydżwignienia władzy monarszej, mianował brata swego Oppasa prymasem Hiszpanii (arcybiskupem toledańskim), odebrał duchowieństwu część dóbr kościelnych i zakazał mu odnosić się do Rzymu nawet w rzeczach ściśle duchownych. W ten sposób ściągnął on na się nienawiść przemożnego stanu duchownego. W swawoli swej kazał on oślepić syna Rekkazuinta, jednego z licznych swych przeciwników.

R o d e r y k, syn oślepionego, podniósł broń przeciw niemu i obalił go przy pomocy nieukontentowanych możnych panów i obrażonego 710. duchowieństwa. Me doniosły nam dzieje czy W i ty z a w walce tej poległ czyli też zginął z ręki krytobójczej. Ale synowie jego pozbawieni nadziei następstwa i stryjowie ich: Oppas, arcybiskup Toledy, i hrabia Julian na Sepcie (Ceińa), przywołali Arabów z Afryki w pomoc przeciw wdziercy. Onego czasu rozpostarli już byli mahometanie panowanie swe w Azyi aż poza brzegi Indu do Mul tanu, a w Afryce do Oceanu, jakeśmy to właśnie widzieli. Muza osiadł był w Kairuanie czyli Kairawanie, stolicy zdobyczy zachodnio-afrykańskich, a Tarykowi poruczył zarząd ostatecznego zachodu. Taryk zapragnął jeszcze Sep tę arabskiej pozyskać władzy i zaczepił ją, ze stratą jednak odparty. Wezwanie pomocy przez synów Wityzy było dlań pożądaną nagodą przeprawienia się do Hiszpanii, gdzie nieznaczny hufiec Wizygotów bronił mu wejścia do kraju. Taryk pokonał go na nazwanem po sobie w z g ó r z u Gebel »an al Tarik (góra Taryka), zkąd nazwa Gibraltaru powstała, i wizy. obozem tam się rozłożył. Na polach Xeres de la Frontera «°°-walczył Roderyk przez siedm dni (19 —26 lipca) z ożywionymi fanatyzmem mahometańskimi wojowniki i znikł dnia ósmego bez śladu, zaczem szeregi wizygockie w dziką rozwiązały się ucieczkę. Zwycięzkich Arabów zasiliły wnet tysiące spółwyznawców z Afryki. Taryk zajął potem południowe dzielnice Hiszpanii, wkroczył już z następną wiosną do Toledy, stolicy wizygockiego królestwa, i uczynił zdobycz niezmierną; między innemi tak zwany stół Salomona, darowany niegdyś przez Aecyusa Torysmundowi.

Upa

dek

kiego

711.

Stół ten liczył 365 nóg złotych i wysadzany był suto w bogate kamienie. Zawistny sławie Tarykowej Muza zakazał mu posuwać się poza Kordowe. Ale Taryk nie usłuchał tak niebezpiecznego dalszym postępom broni arabskiej rozkazu, zaczem Muza na czele znacznej siły sam stanął na ziemi hiszpańskiej i uwięzić go rozkazał. Mezabawem atoli kazał Walid wypuścić go na wolność, a obaj wodzowie dokonali społem zdobyczy iberyjskiego półwyspu, szerząc w nim zwłaszcza w niższych, niewolnych słojach ludności hiszpańskiej wiarę mahometańską. Okoliczność ta, a niemniej, iż prześladowani pod panowaniem ostatnich królów wizygockich żydzi także się z Arabami łączyli, ułatwiała tymże zdobycz Hiszpanii; a liczne B erb ów i innych mahometan osady przyczyniały się nie mało do jej utrzymania. Liczni wszelako W i z y g o t o-wie schronili się ucieczką w północno-zachodnie góry i

Króle-utworzyli niepodległe księstwa w Gallecyi, Asturyi i

stwo Asturyi. królestwo hiszpańskie. Muza nie zebrał owoców swej zawistnej

712. gorliwości. Odwołań do Damasku, obawiając się niełaski, odciągał on o ile mógł swój powrót, tak iź dopiero po dwu latach w Syryi stanął.

Biskaji, z których z upływem wieków odrodziło się dzisiejsze

Tymczasem umarł Walid, aSuleiman, brat jego, wstąpił tron mahometański. Suleiman uznał Muzę winnym, zabrał cały majątek i okrom tego skazał go na zapłacenie znacznej kary pieniężnej. Opowiadają nadto, iź Suleiman w srogości swej ukazał zgrzybiałemu (78mioletniemu) Muzie uciętą głowę syna, któremu tenże po swem odwołaniu zarząd Hiszpanii był powierzył, z zapytaniem, aźali straconego poznaje. Muza umarł niezadługo ze zgryzoty, iź u krewnych swych nie zdołał wyżebrać sumy, na której zapłacenie był skazany. Niepewny jest koniec Taryka, który także do Damasku powrócił. Również sromotnie zakończył Mahomet, zdobywca Indyi, iKuteiba, zdobywca Kowarezmu i Mawaralnaru (Turke-stanu). Podejrzliwy Suleiman ogołocił tamtego z dostojeństw, a tego pochnął postępowaniem swem do rokoszu, w którym Kuteiba poległ. Suleiman był srogim i rozwiozłym monarchą. Najparniętniejszem zdarzenien jego panowania było oblężenie Konstantynopola.

717. M o s 1 a m a, brat kalifa, otoczył stolicę Bizantynów od strony morza i lądu. Atoli oblężenie to nie powiodło się dla zgubnych ognia greckiego skutków, przy którego pomocy Bizantynie flotę arabską spalili, i dla dzielnej obrony doświadczonego w boju cesarza Leona Izauryjskiego. Przeszło 100.000 mahometan miało zginąć przy tern oblężeniu.

Sulei

man

717.

Omar

na

mu

Suleiman przeznaczył następcą po sobie O mara ligo, sy-nowca Abd Almalikowego, sławionego z pobożności, sprawiedliwości do i prostoty obyczajów.

Odkąd kalifowie rezydencyą swą z Medyny do Damasku przenieśli, nawykali Arabowie do coraz wystawniejszego władzców swoich dworu, a wojska maho-metańskie łaknęły jak niegdyś rzymskie łupów i zdobyczy. Ztąd rzadkie Omara cnoty poczytane mu były za występki. Pełen łagodności, nawet przeciw swym wrogom, zniósł Omar zaprowadzone od Moawii przy modlitwie przekleństwa na Al i ego i jego potomstwo, poczem niezabawem, snąć od Jezyda następcy swego zatruty, po trzechletnich umarł rządach.

Pod panowaniem Jezyda przekroczyli Arabowie Pireneje, od-720 Parci jednak w kilku potyczkach przez Franków.

Kalif ten oddawał się jedynie rozkoszom życia w Damasku i słuchał chętnie 724. pieśni zgromadzonych na swym dworze Poetów, opiewających gorącą miłość

II.

720.

Jezyd

II.

do

jego do niewolnicy Iiab aby. Opowiadają, iż Jezyd umarł ze zmartwienia nad jej śmiercią.

Brat jego i następca Hiszam był’ rządcą oględnym, ale Arabowie pogardzali nim dla jego chciwości. Alida Zeid, wnuk Has-sana wytoczył przeciw niemu pretensye do najwyższej władzy. Zeid

do

był wprawdzie pokonanym i zabitym, ale liczba A1 idó w wzrastała mimo przywróconego na nich przekleństwa. Z Alidami łączyli się Abbasydzi, potomkowie stryj a prorokowego A b b a s a, i pospół z nimi pracowali nad obaleniem Ommiadów. Pod panowaniem Hiszama podjął Abd Arraman, namiestnik Hiszpanii na czele cełej półwyspu tego mahometan skiej potęgi wyprawę pozaPire-neje, gdzie atoli od połączonej Franków armii pod wodzą Karola Martela między Turonem i Piktawami na głowę był pora- 732. żon, a nawet życie utracił. W kilka lat później podjęli Arabowie nową wyprawę pomsty przeciw Frankom, porażeni powtórnie przez Ka- 739. rola Martela. Klęski te i wybuchłe równocześnie w różnych dzielnicach arabskiego państwa wewnętrzne zatargi sprzyjały zamiarom Abbasydów. Hiszam sam pracował mimowolnie nad upadkiem własnej rodziny, oddalając z dworu lekkomyślnego i marnotrawnego synowca swego Walida, którego już Jezyd ligi następcą po nim naznaczył, a który przeto liczbę przeciwników kalifa pomnożył.

Walid ligi roztrwonił ogromne, staraniem stryja swego nagromadzone skarby na przepełnione zbytkami biesiady i wszelkiego 11 rodzaju zabawy, przezco zniechęcał sobie znamienitszych zwłaszcza ^3 Arabów. Nie trudno też było Jezydowi Illmu obalić go już po roku.

Hi

szam

724

Walid

744.

Jezyd Mci znalazł skarb wypróżniony, bo poprzednik jego

Jezyd

marnotrawił go nie tylko na wystawne uczty i hojne dary towarzy- iii. szom swej rozpusty, ale i na armią, której żołd podwyższył. 744. Jezyd przywrócił tedy dawniejszą stopę żołdu, przezco ściągnął na się nienawiść źołnierstwa. Namiestnik Armenii Merwan podniósł broń przeciw niemu.

Jezyd umarł już po sześciu miesiącach panowania, a brat jego I b r a h i m obwołan był kalifem. Ale M e r w a n pokonał wojska jego? wkroczył zwycięzko do Damasku i kazał się obwołać kalifem.

Ibra-

him

744.

Merwan ligi był wodzem w boju doświadczonym. Znosił on znoje wojenne z wytrwałością prostego żołnierza i szanowny ztąd alwanii. Hem ara t. j. Osła otrzymał od Arabów przydomek. Alić mimo 744 swej biegłości w boju nie zdołał on się utrzymać przeciw podnoszą-cym głowę Abbasydom. Z tych zostawał sędziwy, znany z pobo-

Mer-

źności i mądrości iman Mahomet, prawnuk stryja prorokowego Abbasa, w Wysokiem poważaniu u wszech przeciwników dynastyi Ommiadów. Utrzymują nawet, iż Alidzi pretensye swe do tronu na niego przenieśli. Gdy tedy mieszkańcy Korassanu czarną Abbasydów rozwinęli chorągiew przeciw białej nienawidzonych Ommiadów, stanął na ich czele Mahometa najstarszy syn Ibrahim, ale pojmany przez Merwana umarł wwiezieniu. Brat jego AbulAbbas wstąpił wprawa jego, wciągnął także Irakanów do powstania i obwołan był wKufie kalifem. W boju z Abdallą, stryjem nowego kalifa, utracił Merwan walną bitwę nad Zabem, nadbrzeżną Tygru rzeką, i zbiegł do E g i p t u, gdzie wprawdzie nową zebrał armią, lecz powtórną poniósł klęskę i ręką fanatycznego Korasanina był zamordowany.

Abul

Abbas

750

Nowa dynastya Abbasydów rozpoczęła panowanie nie-słychanem okrucieństwem. Abdalla zaprosił na ucztę do Damasku dziewięć dziesięciu Ommiadów, którym powszechną *754 przyrzeczono amnestyą, kazał wszystkich wymordować, a rozpostarłszy kobierzec na ciałach zabitych, na nim ucztę zwycięztwa obchodził. Dla czynu tak okropnego nazwano Abul Abbasa el Saffahem t. j. krwi rozlewcą. Stronnicy Ommiadów powstali przeciw niemu w niektórych dzielnicach, wszędzie jednak byli pokonani, najsurowiej prześladowani i wytępiani. Jeden tylko Ommiada Abd Erra-man, wnuk Kalifa Hiszama, uszedł prześladowania do Hiszpanii, gdzie założył niepodległy kalifat Kordowy. Pod panowaniem Abul Abbasa nastąpiła ta ważna zmiana w administracyi państwa mahometańskiego, iż w miejsce dotychczasowego pisarza rozkazów kalifa mianowano wezyra czyli pierwszego ministra, który jako pełnomocny zastępca kalifa przewodniczył sprawom rządowym. Abul Abbas przeznaczył następcą po sobie brata swego AbuDźafara.

Abu

Dzafar

AbuDźafarowi z przydomkiem Al Manzora t. j. zwy-1754 zięzcy pragnął władzy chciwy Abdalla wydrzeć panowanie, odpo-do kutował atoli zamach swój w więzieniu, urządzonem tak, iż się nad -nim zawaliło. Al Manzor założył w pobliżu zburzonego Ktezyfonu 763.czyli Madainu słynne później miasto Bagdad nad Tygrem. Abbas już nie postał w Damasku, nienawistnej Ommiadów stolicy, i przebywał zrazu w H i r z e, później wHadźemii, mieście w pół-768. nocno-zachodniej stronie odHiry. Almanzor zaś przeniósł rezydencyą kalifów do Bagdadu, nowo-załoźonej stolicy, od której państwo Abbasydów nazwę

Kalifatu Bagadzkiego

przyjęto. A bu Dźafar był srogim clirześcian prześladowcą. Opowiadają o jego chciwości, iż dla wydobycia prawdziwej liczby opłacających podatki mieszkańców Kufy, darował naprzód każdemu z nich pięć diremów (moneta mahometańska wartości dwu złotych), a gdy już wszyscy dar ten otrzymali, nałożył na każdego 40 diremów podatku. Umarł on na pielgrzymce do Mekki i pozostawił skarb olbrzymi.

Rodzina Mahometa i pierwsi kalifowie.

Amir Haszym

Abdal Motaleb

Abdalla

Abu Taleb

1) Abu Bekr

teść proroka (632—634)

2) Omar I.

teść proroka (634—644) Mahomet (622—632)

Faty m a t 630, źo- za Ot-na Aliego manem

Rokija Om Kol- Zeyneba som za za Abul-Otma- Assem, synem Ommii

4) Ali (656-660) zięć proroka.

Abbas

praszczur

dynastyi

Abbasy

dów.

nem

6) Hassan (661)

Dynastya Ommiadów na wschodzie.

Ummeye czyli Ommiah

JL

Afan

Harb

Abu Sofian

6) Moawia I. (661—680)

Abul Ass zięć proroka

Hakem Tared

7) Yezyd I. (680—683)

8) Merwan I. 3) O tman (644—656) (684-685)

8) Moawia II. (683)

zięć proroka.

10) Abd al Malik (685—705)

Abd al Assyz

Mahomet

___13) Omar II. 19) Merwan II,

11) Walid Z. 12) Suleiman 14) Yezyd II. 15) Hiszam I.'    (717—720)    (744-750)

ostatni z Ommiadów na wschodzie.

(705-714)    (714-717)    (720—724)    (724-743)

17) Yezyd III. 18)IbrahimI.

(744)

(744)

16) Walid II. (743—744)

Moawia

Abd Erraman

założyciel Kalifatu Kordowy.

809.

Przydomek Sprawiedliwego otrzymał Harun głównie od uczonych i poeto w, którzy pod jego orędownictwem zapewnili literaturze arabskiej n-azwę okresu kwitnącego, Harun bowiem okazał się nieraz prawdziwym oryentalnym despotą. Tak na przykład kazał on (803) jak utrzymują z zazdrości, uwięzić niespodzianie i ściąć natychmiast swego oględnego i sprawiedliwego ministra Dża-fura, i prześladował potem srodze przyjaciół jego we wszystkich kalifatu dzielnicach.

800.

W Afryce oderwał się od niego namiestnik Ibrahim ben Aglab i założył tam niezawisłe Aglabidów państwo.

Kalifat Kordowy.

755.

Mahomet I.

Almanzora syn i następca Mahomet Iy, także M ah a d i lub El Medi, przetrwonił skarby ojcowskie. Kazał on między innemi d0 z wielkim nakładem śnieg do Mekki sprowadzić, bo go tam nigdy nie 785. widziano. Po Mahomecie nastąpił syn jego.

Muza

775

Muza al Hadi ze spółrządcą H a r u n e m, młodszym bratem swoim. Muza miał ciężką walkę z Alidą Edryżem, który wza-785 chodniej Berberyi niepodległe Edryzydów założył pano-wanie. Umarł on już następnego roku, zaczem brat jego Harun z przydomkiem al Ras żyda t. j. Sprawiedliwego objął jedyno-

al

Hadi

786.

Harun

ai Ra-władztwo. Harun al Raszyd zasłynął podobnie na wschodzie jak s^yd Karol Wielki, rówiennik jego, na zachodzie.

W namiestnictwie Andalos czyli Hiszpanii powstały krwawe zatargi między różnoplemiennemi Arabów i Berbów szczepami, nazywanemi powszechnie M a u r a m i, bo z dawnej przybyli Maurytanii. Jussuf, jeden z wodzów arabskich, uchwycił władzę 746.najwyższą przy pomocy swych stronników, i ogłosił się niepodległym od dynastyi Ommiadów. Ale uciskani przezeń Berbowie burzyli się przeciw niemu, nie chcąc słuchać jego rozkazów. W tymże czasie znalazł Abd Erraman, zbiegły przed rzezią jedyny Ommiada, przytułek i pomoc w Afryce u jednego Berbów szczepu, i łączył się z pobratymcami tychże w Hiszpanii celem obalenia Jussufa. Abd Erraman przeprawił się z Berbami swymi do Hiszpanii, zdobył Kordowe i zmusił wdziercę do poddania się-759. Jussuf podniósł później broń przeciw Abd Erramanowi, alić już w pierwszej poległ potyczce.

Abd Erraman toczył bezustanną walkę z wewnętrznymi nie-przyjacioły. Kalifowie abbasydyjscy nie chcieli go uznać,

Abd

Erra

man

A1 i cl z i, dziedziczni Ommiadów wrogowie, podniecali w Hiszpanii dawną rodową nienawiść, a stronnicy synów Jussufa, ze złożonym namiestnikiem Saragossy na czele, wiązali się przeciw 755 niemu z potężnym królem Franków. Frankowie przekroczyli d0 Pireneje i zdobyli Marchię Hiszpańską, którą Karol jako lenno berła swego powierzył w zarząd wygnanemu namiestnikowi.

Alid już wiat kilka posunął Abd Erraman aż ku Pirenejom północną państwa swego granicę.

Pod panowaniem Abd Erramana stanęły w Hiszpanii niektóre okazałe, podziwiane od potomności budowle. Ozdobił on rezydencyą swą Kordowe spaniałym pałacem (Alkazar) i pysznemi ogrody, i uwiecznił imię swe założeniem meczetu w Kordowie, dokonanego dopiero pod synem jego Hiszamem.

Hiszam Iy, ulubiony syn Abd Erramana, walczyć miał z 7gg dwoma pominiętymi starszymi braćmi swymi i z W i z y g o- Hakem t a m i, którzy z Asturyi gęste na Mahometan czynili wycieczki.

Syn jego i następca Hakem Iy miał do stoczenia ciężką walkę z oba stryjami swymi, których Karol Wielki wspierał. Powiodło mu się wszakże jednego z nich położyć w boju a drugiego wyprzeć ^2 do Afryki.

788.

Hi-

szam

do

796.

Ludy chrzesciańskie w Hiszpanii.

Kiedy Arabowie na zdobytym iberyjskim półwyspie granice panowania swego coraz dalej ku północy a nawet poza Pireneje posuwali, a ujarzmionych chrześcian, tak zwanych Mo z ar ab ów t. j. służebnych Arabów , pozbawili praw politycznych, utrzymali się w niepodległości zbiegli w północno-zachodnie góry półwyspu chrze-ściańscy Gotowie i dawnych Hiszpanów potomkowie, i PelaJ° wzmacniali się zwolna w walce z mahometany, których najniebez-pieczniejszymi z czasem stali się wrogami. Bohaterowie ichPelagius 737 iPiotr [Pelaj o et Pedro), d awnych królów potomkowie, zadali niejedne Maurom klęskę. Pelajo poraził ich (718) pod Kabadongą Alfons w Asturyi, gdzie od z wy ciężkich chrześcian królem miał być obwo- I' łany. Zięć jego Alfons Iy odebrał im 30 miast, i rozszerzył panowanie Gotów aż nad brzegi górnego Duera. Alfons ligi, jeden z jego 757 potomków, założył w staroźytnem O we tum (Omedo) stolicę pań-Alfons stwa asturyjskiego, nazwanego po niej królestwem Owiedo. Dzielny Alfons połączył się z Karolem Wielkim przeciw Hake- do mówi Imu, pobił go w kilku potyczkach i podsunął się nawet aż pod 842.

798.Lisbonę. Wzniósł on kościół na grobie św. Apostoła Jakóba, który pierwszy w Hiszpanii głosił clirześciaństwo. Kościół ten (St. Jacobi in Campostella) zasłynął później jako cel licznych i dalekich pielgrzymek.

Państwo Edryzydów i Aglabidów.

Przeciw bagdadzkim kalifom Muzie al Hadi i następcy jego *785.Harunowi powstali Alidowie w Arabii, których pokonani naczelnicy śmiercią po największej części byli ukarani. Powiodło się Edryz. jednak Ed ryżowi, prawnukowi Aliego, zbiedz do Mag rąbu z wiernym sługą Raszydem, gdzie u Berbów nie tylko znalazł gościnność, ale nawet uznany był ich i m a n e m i emirem (przewodniczącym modlitwie i księciem). Edryz połączył tedy najwyższą duchowną i świecką władzę wMagrabie, i stał się założycielem 789. niepodległego Edryzydów państwa, które dzisiejsze Ma-rokko i Algeryą obejmowało. Niezabawem otruty był Edryz Iy za sprawą kalifa, alić Berbowie złożyli hołd pogrobowemu synowi jego 793. Edryz owi limu, i powierzyli opiekę nad nim Raszydowi. Harun al Raszyd mianował potem namiestnikiem Magrabu dzielnego

799.    wodza IbrahimabenAglaba i polecił mu wygnanie Edryzydów Agriab. z tej dzielnicy. Aliści Ibrahim ben Aglab dążył także do n i e p o d-

800.    ległości, i założył w Afryce państwo Aglabidów ze stolicą Kairuan, które, obejmując dzisiejszy Tripolis zTunetem, graniczyło na zachodzie z państwem Edryzydów, na wschodzie z Egiptem.

Justynian II

Cesarstwo bizantyńskie.

685

Przy pomocy Bułgarów dostąpił (705) znów wygnany Ju-do stynian ligi najwyższej w cesarstwie władzy, i mścił sie srodze na

711.

swych przeciwnikach. Pragnął on również pomścić się na mieszkańcach T aury i za zniewagę, jakiej od nich doznał na wygnaniu; ale ci stawili mu dotrwały opór pod wodzą Filippika Ba r da n es a.

Fllipik

711

713. Jystynian poległ wkońcu z ręki zabójczej, i zamknął poczet cesarzy z

rodziny Herakliusa. Filippik Bardanes, który po nim na-

Ana-

8tii*y stąpił, sprzyjał naukom Monoteletów, zaczem od przeciwników 713 tej sekty złożony był i oślepion. Następca jego Anastazy ligi, d0 żarliwy monoteletów prześladowca, ustąpił we trzy lata obwołanemu 716. przez armią Teodozemu Illmu, i poszedł do klasztoru.

Wygnani przez Anastazego ligo w roku 713 monoteleci zgromadzili się w górach Li ban o nu około klasztoru Marun, który opat Maro w VItym założył był wieku, wybrali mnicha Jana Marona z tytułem patryarchy Antiochii swym naczelnikiem i utrzymali się pod nazwą Maronitóww górzystych dawnej Fenicyi ziemiach. Utworzyli oni tam rzeczpospolitą wojskową, która broniła skutecznie swej politycznej i religijnej niepodległości, i zachowała ją później także pod zwierzchnictwem tureckiem za opłatą rocznej dani.

Maro-

nici.

Najwyższa sekty tej głowa ma antyochijskiego, acz siedzibę swą ma w klasztorze Kanobinie na Libanie (w południowo-wschodniej od Trypola stronie). Z końcem wieku XIIgo poddali się Maronici papieżowi, któremu co lat dziesięć przez swego patryarchę zdają stanie kościoła. Zachowali oni wieczerzę Pańską pod dwiema postaciami.

zawsze miano Piotra i nosi tytuł patryarchy

sprawę o

małżeństwo kapłanów i używanie przy mszy starosyryjskiego jęz)'ka a arabskiego przy innych obrzędach. Papież Grzegorz Xlllty założył w roku 1584kolegium w Rzymie dla kształcenia duchownych maronickich, z którego wielu uczonych wyszło mężów. Nakoniec nakłonił ich w roku 1736 papież Klemens XIIty do przyjęcia uchwał soboru trydentyńskiego, zaczem odtąd Maronitów libańskimi także nazywają katolikami.

Teodozy Illci strącon był juź następnego roku przez Le- L©<m

Ona IllgO Izauryj skiego. Dzielny ten cesarz odpędził Arabów od Konstantynopola, zaprowadził liczne w cesarstwie i armii porządki ' ^' i podźwignął upadłego Bizantynów ducha wojennego. Powziął on 744. (726) myśl nieszczęśliwą, wy tępienia c z c i obrazom oddawanej, i 726. wtrącił przeto uspokojone zaledwie swym dzielnym ramieniem cesarstwo w nowe zaburzenie, które przeszło wiek cały miotało chrze-

717

ściańską wschodu ludnością. Leon zakazał surowo używania obrazów w kościołach, i dał przeto powód do rozerwania mieszkańców cesarstwa na dwa wielkie nieprzyjazne sobie stronnictwa: Ikonodulów czyli obrazochwalców i Ikonoklastów czyli obrazoborców. Ikonoklaści, których sekta juź w Ytym wieku pod panowaniem Zenona poczęła się tworzyć, a od Arabów, odrzucających zupełnie obrazy i posądzających ztąd chrześcian o bałwochwalstwo, nowej nabrała podniety, palili wszystkie obrazy świętych, z wyjątkiem przedstawiających Chrystusa, kruszyli posągi i pobielali malowidła po ścianach kościelnych dla zatarcia aż do śladu czci obrazowej. W ten sposób oburzyli oni przeciw sobie lud, duchowieństwo a w szczególności licznych mnichów, i wywołali niebezpieczne ruchy między Grekami, które i przebywającym we Włoszech mieszkańcom greckim udzieliły się. W powstałem ztąd zamieszaniu utracili Grecy Exarchat Rawenny i inne posia- 728. dłości we Włoszech, a Arabowie nie przestawali najazdami swemi trapić mieszkańców cesarstwa. Nieukontentowanie wewnętrzne stawało się tern draźliwszem, ile że równocześnie Bizan-

19

tynów nawiedziła morowa zaraza i trzęsienie ziemi; to teź pamięć rządów Leona Izauryjskiego była Grekom długo w ohydzie.

Konstantyn V.

Iieon

Konstantyn VI.

780

Syn jego Konstantyn Vty Kopronim trzymał się zasad ojca w sporze o obrazy i walczyć musiał zrazu o tron z dziewie-741 rzem swym Artabasdem. Odebrał on Arabom część Syryi i do pokonał także Bułgarów, przeciw którym długo był walczył 715. nieszczęśliwie. Słaby syn jego i następca Leon IVty był także iv. gwałtownym obrazochwalców prześladowcą, ale własna jego mał-775 żonka, słynna Irena z Aten, sprzyjała Ikonodulom. Po nagłej cesa-rza tego śmierci sprawowała ona rządy w imieniu małoletniego syna "swego Konstantyna VIgo Porfirogenity. W walce z maho-metany odniosła zrazu Irena niektóre korzyści, ale wkoricu zniewolił ją Harun al Raszyd do pokoju a nawet do opłacania daniny. Irena łączyła się z obrazochwalcami i mnichy, i zwołała 797. (787)powszechny sobor do Nicei, na którym obalono rozporządzenia cesarzów ikonoklastów, ale przeciwnicy jej zmusili ją do odstąpienia rządów synowi. Konstantyna jedynowładztwo nie trwało dłużej roku, bo w nieudolności swej musiał on Irenę przypuścić do spół-790. rządztwa. Sześć lat trwały spólne syna z matką rządy wzajemnych zatargów i swarów. Nakoniec zbiegł Konstantyn do Azyi, by na czele armii powrócić do stolicy i upomnieć się o swe wyłączne Irena prawa; dognany jednak, oślepion był z rozkazu matki. Irena była 797 znów jedynowładną panią cesarstwa i zamyślała o przy-mierz u z Karolem Wielkim, które dwa chrześciańskie cesarstwa połączyć miało przeciw mahometanom, spólnym chrześciaii-stwa nieprzyjacielom. Dla utwierdzenia związku tego ofiarować miała cesarzowa rękę swą Karolowi. W tern strącił ją skarbnik jej 802. N i c e f o r i wygnał na wyspę L e s b o s, gdzie już następnego roku w klasztorze umarła.

Słowianie i Bulgarowie.

Po Samonie, który naksztalt meteoru zajaśniał na horyzoncie słowiańskim, by znów zniknąć po niedługim blasku, pokryła dzieje Słowian dawniejsza niepewności pomroka, przez którą nieliczne tylko podania i mity przebijają się. I tak opowiadają, iż jeden z potomków Samona, słynny z mądrości i sprawiedli-Krob. wości Krok, zająwszy złoty tron na zamku Wyszekradzkim, panował szczęśliwie nad Czechami z końcem wieku Yllgo, i założył (pod Rokonicami w Czechach) zamek swego imienia Kraków, który wszakże już w jedenastym wieku runął. Pozostawił on trzy córki, z których najmłodsza Libusza przymio-

Libu

sza.

tami duszy i serca przed irmemi celowała i po ojcu rządy królestwa objęła. Za-siadłszy razu jednego na sądy w sprawie powaśnionych możnego KI en a synów, przyznała Libusza dziedzictwo ojcowskie obom w równych połowach. Natenczas zelżył ją starszy z powaśnionej braci, mieniąc Czechów nieszczęśliwymi, iż słuchać muszą niewiasty. Libusza oddała przeto rękę Przemyślowi, panu na Stadycach (włości nad Białą), który od pługa na tron wyniesiony, założył panującą aż do XIVgo wieku dynasty a Przemyślidów i głównie oględnem prawodawstwem zasłużył się krajowi. Libusza miała założyć Pragę i umrzeć w roku 738. Przyjaciółka jej W ł as ta zapragnęła po jej śmierci niewieście przywrócić rządy, i celem tym prowadziła tak zwaną wojnę dziewic, dopóki przeciwnicy jej nie zdobyli pysznego dziewic grodu, Dziewina, naprzeciw Wyszeliradu, i nie zburzyli go.

Dziwnym sposobem spotyka się powieść czeska o Kroku z popobną do niej polską o Kraku czyli Krakusie. Krakus także panować miał’ około roku 700go i założyć Kraków nad Wisłą. Był on znamienitym książęciem, jaśniał rzadkiemi cnoty panującego i pozostawił panowanie córce swej Wandzie. Kiedy atoli Libusza wyrządzoną płci swej zniewagę oddaniem ręki Przemyślowi stara się zagła- da. dzić, przenosi Wanda śmierć w nurtach Wisły nad sromotę oddania ręki cudzoziemcowi, Krakus i Wanda żyją dziś jeszcze w pamięci wdzięcznego ludu, który im pod Krakowem wysokie usypał mogiły.

Sądowy wyrok Libuszy dał snąć w drugiej połowie IXgo wieku wątek do poetycznego utworu „Sąd Libuszyn,” z którego w roku 1818 znaleziono ułamek w rękopismie królodworskim, najstarszym zabytku języka i literatury czeskiej. W utworze tym odznaczającym się poetycznością przedmiotu, tkliwością uczucia i wzniosłością języka, jest między innemi mowa o świętych ustawach, przyniesionych na ziemię boemską przez Czecha i jego clirobackicli towarzyszów i o deskach prawo dat nych, co w wysokim stopniu potwierdza postawione wyżej zdanie o samorodnej Słowian oświacie i o znajomości przez nich pisma nowym jest dowodem.

Gdy tak dzieje północno-zachodniej części Słowian powłoką niepewności są okryte, z pod której jedno tylko przymierze Karola Wielkiego z Obodry tami przeciw Wilcom na jaśń się wychyla, szerzyli tymczasem na południu Bu Iga rowie panowanie swoje po obu brzegach dolnego Dunaju, i wzmagali się wzlewkn z pokonanymi Słowiany do coraz groźniejszej dla bizantyńskiego państwa potęgi. Król ich Krumus był niezabawem postrachem Greków i ich stolicy, jak o tern w następnym wieku rzecz qqq będzie.

Kra

kus.

Wan

Sąd Libuszyn.

Kru-

mus.

Chrześciaństwo.

Największą zasługę około rozkrzewienia chrześciaństwa w Niemczech położył mnich angielski Winfryd z Essexu. Urodzony około 680 roku, odznaczał się Winfryd od pierwszej młodości wielkim zapałem do nauk, zwłaszcza retoryki, historyi i teologii, był później nauczycielem tych przedmiotów w kilku angielskich klasztorach, i otrzymał wyświęcenie kapłańskie w 30tym roku życia. Przykład

Św. Bonifacy.

19 *

starszej jego braci klasztornej obudził i w nim zamiar wzięcia udziału w świętem apostolstwie. Poszedł więc do Rzymu, gdzie go papież Grzegorz ligi 718. upoważnił do opowiadania ewangelii Germanom. Winfryd udał się naprzód do Fryzów, którym pospół z św. Wilibrordem głosił naukę zbawienia. Trudne było święte posłannictwo Winfryda i jego missyonarskiej braci u Fryzów, którzy usiłowaniom ich zacięty stawiali opór. Opowiadają o księciu ich Radbodzie wymyśloną snąć powiastkę, znamionującą jednak trafnie wstręt Fryzów do nowej religii. Radbod nakłonił się nakoniec do przyjęcia chrześciaństwa i wstąpił już był jedną nogą w rzekę dla przyjęcia chrztu świętego. Wtem wspomniał na swych pogańskich przodków i zapytał, gdzie się oni po śmierci dostali? Do piekła! odpowiedział kapłan. Na te słowa miał Radbod z wody wyskoczyć i zawołać: Więc i ja tam pójdę, gdzie tylu walecznych jest mężów! Od Fryzów udał się Winfryd do Turyngów, Bawarów, Hassów i Saksonów, udzielając wszędzie chrztu i zakładając kościoły. Gdy później znowu wrócił do Rzymu, nadał mu Grze-723. gorz ligi imię Bonifacego, mianował go biskupem i wsparł listami do Karola Martela i frankońskich biskupów. Bonifacy poszedł znów do Turyngii i Hassyi, gdzie obalił słynny dąb Wodana (w pobliżu dzisiejszego Ober-Geismar) i odszczepieńców od wiary znów ewangelii przywrócił. Założył on kilka kościołów i klasztorów, z których kościół w Ordorp (OhrdruffJ w Turyngii był oraz szkolnym dla duchownych nauczycieli zakładem, i sprowadził z Anglii ku pomocy swej kapłanów, mnichów i zakonne panny, rozdzielając ich po Turungii, Hassyi i \ 732. Bawaryi. Papież Grzegorz Illci mianował go później arcypasterzem i pry-masern Niemiec, i udzielił mu moc zakładania wszędy biskupstw, gdzieby tego uznał potrzebę. W tymże czasie zburzyli Awarowie Lorch (Laureacum przy ujściu

737.    Anizy), zaczem biskupstwo miasta tego do Passawy przeniesiono. Upoważnion od bawarskiego księcia Ody łona, uporządkował Bonifacy za swym z trzeciej

741.

738.    podróży do Rzymu powrotem, kościelne stosunki bawarskie, i założył 739 istniejące dziś jeszcze dyecezye: Ratysbony, Salcburga, Fryzyngi i Passawy, dał początek frankońskim biskupstwom Eichstadt i Wircburga, i założył (744) opactwo Fuldy, główną szkołę missyonarską. Bonifacy zwołał był pięć soborów celem uporządkowania spraw kościelnych w państwie

745. Franków, mianowan najednem z nich od Pipina arcybiskupem Moguncyi, w którejto godności i papież później (748) go zatwierdził. Koronował on Pipina 752. Małego królem Franków w Swessyonie, poczem we dwa lata raz jeszcze do po-754 gańskich poszedł Fryzów, którzy go w pobliżu Dolckum wraz z towarzyszami jego zabili. Ciało jego sprowadzono naprzód do Utrechu, później do Moguncyi, nakoniec do Fuldy.

Tak zakończył święty apostoł Germanów zasłużony wielce nie tylko około rozkrzewienia religii chrześciańskiej i podniesienia powagi papieża ale i utrwalenia nowej u Franków dynastyi Karolingów. Jak silny atoli jeszcze był opór pogan przeciw nowej wierze, widzimy to na pomienionem właśnie zamordowaniu św. Bonifacego i długoletniej walce pogańskich Saksonów z chrześciań-skim Karolem Wielkim.

O walkach tych i o sporach Ikonoklastów z Ikonodulami, niemniej oMaronitach, którzy z sekty Monoteletów początek swój wzięli, i o początku świeckiej papieźów potęgi, byta już mowa wyżej przy dziejach Franków, Greków i Włochów.

Literatura i oświata.

a) Oświata samorodna u ludów pófriocno-zachodnich.

Podania i pieśni są w ogólności drogocenne zabytki narodów z czasów przedhistorycznych, wprowadzające nas w ich zamroczoną przeszłość jakby błędne światła płomyki. Opiewają one życie przyrody narodów, walki ich bohaterów, ich uczty i biesiady, i nie przedstawiają przeto postępowego rozwoju oświaty, lecz pewien tylko niezmienny stan przyrody i samorodnej oświaty, który wtenczas dopiero nabiera wartości historycznej, gdy się zetknie z chrześciaństwem i popadnie w walkę z jego potężnemi zasady.

Gaelowie

Zdumiał się świat ukształcony na widok dawnych pieśni szkockich i gaelskich, które Szkot Makferson przed niespełna wiekiem ogłosił w prze-Szkoci i kładzie angielskim jako dzieła Ossyanowe. Zaledwie atoli pojawiły się te lrowie* twory (1760—1765), a już poczęto powątpiewać o autentyczności tego no-woodkrytego i niezabawem na liczne europejskie języki przełożonego Homera szkockiego. Wytoczone ztąd spory w najnowszym dopiero czasie i to nie stanowczo zostały rozstrzygnięte. Gdy bowiem po śmierci Makfersona wydano także na jaw mniemany pierwopis (1807), a iryjska akademia w Dublinie naznaczyła (1829) nagrodę za najlepsze zbadanie autentyczności Makfersońskiego Ossyana, powzięli uczeni to przekonanie, iż Makferson wprawdzie korzystał z pieśni gaelskich, które znalazł w uściech mieszkańców wyżyn szkockich (które jednak po większej części iryjskiego są początku i dziś jeszcze znaleść je można u Irów), ale korzystanie to było tego rodzaju, iż Ossyan Makfersoński do dawnych Gaelów pieśni zbyt mało ma podobieństwa i za własny utwór tłómacza winien być poczytany. Podobne pieśni z czasów walk Brytów z Anglosaksonami przechowały się także u mieszkańców Walii i Kornwalii, zebrane starannie w nowszych czasach.

Skan-

Najliczniejsze i wiary najgodniejsze są podania i pieśni dawnych Skandynawów, z których w dawnych łacińskich kronikach pozostały ślady dynawi. i w pierwotnym też języku przechowały się. Najsłynniejsze z pomiędzy zbiorów oryginalnych są obie księgi Eddy (t. j. pierworodzicy) i Heimskringla (t. j. okrąg świata). Edda starsza czyli Zemundowa, tak nazwana po kapłanie islandzkim imieniem Samund^ który ją zebrał w pierwszej połowie XIgo stólecia, zawiera podania mityczne i pieśni bohaterskie z dawnych czasów pogańskich. Eddę młodszą czyli Snorrową przypisują słynnemu Islandczy-kowi imieniem Snorri Sturluson, który także czas jakiś w Norwegii bawił.

Mieści ona w prozie zupełną mitologią dawnych Skandynawów. W Heimskringli złożył Snorri Sturluson ustne i piśmienne podania i pieśni czasu swego (1230), zaczem ją obfitem źródłem dziejów normańskich uczynił.

Auglo-

sasi.

Charakterystyką poezyi normańskiej i najstarszej niemieckiej jest a 1 lite r a c y a czyli rym głosek, który zastępował używany dziś rym w poezyi i stanowił niejako muzykalną stronę utworów poetycznych. Znaczy się to głównie o poezyi anglosaksońskiej, z której także pozostały niektóre pomniki.

Najsłynniejszym z nich jest „Parafraza genezy” (opis stworzenia świata) przez Kaedmona i „Beowulf,” narodowy utwór bohaterski. Parafraza, Kaedmona opisuje upadek aniołów, stworzenie świata, potop i dzieje Abrahama i Mojzesa, i pochodzi snąć z VIIgo stólecia. Beowulf zaś był bohaterem wieku IVgo, którego czyny w YHIym, według innych w Xtym dopiero wieku dały wątek do nazwanego po jego imieniu poetycznego utworu. Język tego poematu podobnym jest tak dalece do słów pieśni skandynawskich, iżby Beowulfa poczytać można za utwór skaldyjski. W ogólności poematy anglosaskie tworzone były w czasach clirześciańskicli i pod wpływem chrześciańskiej oświaty. Duchowieństwo, piastując literaturę i dzierżąc kierownictwo zakładów naukowych, nie przypuszczało do nich oświaty Anglosaksonów i usiłowało zastąpić ich poezyą utworami clirześciańskiemi, jakto na parafrazie mnicha Kaedmona widzimy.

b) Oświata łacińska na zachodzie.

Poezya.

Beda.

Obok utworów poetycznych w języku anglosaskim powstała w Anglii poezya łacińska a z nią łacińska oświata. Ukształcona łacina spoglądała ze zniewagą na narodowe utwory poetyczne i zupełnie je z czasem przygłuszyła. Łacińska Anglosasów oświata nabiera ztąd wielkiego znaczenia, iż ją Karol Wielki w frankońskiem zaszczepił państwie. Karol wprowadzał wprawdzie i z Włoch rzymską do państwa swego oświatę, używał wszakże głównie Anglosasów (Alkuina i in.) w rozkrzewieniu jej u Franków i innych Germanów.    (

Pomiędzy łacińskimi wieku tego poetami odznaczyli się przed innymi Aldhelm, Beda, Bonifacy i Alkuin. Biskup Aldhelm (f 709) jest wynalazcą tak zwanego czworokątnego wiersza (ąuadratum carmen), uważanego za arcydzieło klasztornego wierszoklectwa. Onto wprowadził rym do łacińskiej poezyi zachodniej, co niektórzy mylnie Arabom przypisują. Częściej jeszcze napotkać można rym w poetycznych utworach jego następców, u św. Bonifacego i u słynnego dziejopisą anglosaskiego Bedy z przydomkiem Przewielebnego (f 735). Zasłużony wielce w rozkrzewieniu oświaty u Franków Alkuin należy także do tych poetów.

Czcigodny mnich Beda uczynił tak znamienite postępy w naukach, iż niezabawem jako najuczeriszy mąż wieku swego zasłynął. Rozwijał on swą błogą w następstwa czynność w klasztorze Girwy (dziś Yarrow pod Durhamem), który wedle własnego zeznania nigdy nie opuszczał, i napisał tam wiele cennych komentarzy pisma świętego, homilij, żywotów świętych, hymnów i epigramatów, niemniej dzieła treści gramatycznej, chronologicznej, teologicznej i filozoficznej. Najznamienitszem z dzieł jego jest „Historya kościoła angielskiego” (Historia ecclesiastica gentis Anglorum) w 5ciu księgach, trzymająca pierwszeństwo nie tylko przed dziełami Grzegorza z Turonu i Fre-degara, ale także przed kronikami wieku następnego, i stanowiąca jedyne niewątpliwe źródło najdawniejszych dziejów Anglii aż do roku 731go. W chrono-logicznem swem dziele „O sześciu wiekach świata” (Dc sex aetatibus mundi) wziął on za podstawę rachubę czasu Dionizego Małego, która po nim zaprowadzoną była w większej części średniowiekowych kronik uniwersal-

nych. Jego podręczna księga Dialektyki stała się później podstawą scholastyki.

Gdy Beda około 735 r. zeszedł ze świata, narodził się w Yorku Alkuin, również słynny uczony anglosaski. Jaśniał on wielkiemi zdolnościami i głębokiem ukształceniem i mianowan był przewodnikiem szkoły w Yorku. Gdy wracał z podjętej do Rzymu podróży, poznał go Karol Wielki w Parmie. Niechętnie przyjął 782. Alkuin wezwanie Karola do udzielania nauk na jego dworze. Alkuin nauczał tam naprzód w założonej w pałacu królewskim szkole nadwornej (schola palatina) i starał się o rozszerzenie naukowej oświaty za pomocą szkół klasztornych, które pod jego dozór oddano. Urządzał on je starannie i zakładał nowe szkoły wPa-ryżu, Akwisgranie, Turonie.... Tę ostatnią urządził on na wzór wyższej 796. szkoływYorkui sam w niej w ostatnich latach życia nauczał. Karol Wielki wspierał usiłowania jego całym swoim wpływem i szanował go tak dalece, iż go zgromadzeniu sejmowemu we Frankfurcie (794) jako swego przyjaciela i nauczyciela przedstawił. Dzieci Karola Wielkiego i siostry króla tego lubiały nazywać się Alkuina synami i córki, a sędziwy opat Adelhard, który jako wnuk Karola Martela do królewskiej należał rodziny, poczytywał sobie w skromności swej za zaszczyt być policzonym w grono uczni jego. Wielu też ze szkół Alkuina wyszło mężów uczonych: Eginhard, sekretarz Karola, którego biografią nam zostawił, Fredegis, kanclerz Ludwika Pobożnego, Ago bard, biskup Lugdunu,

Alkuin.

Adel

hard.

Egin-

liard.

który powstał przeciw sądom bożym i wydawanym na czarownice wyrokom, Ra-banus laurus, opat Fuldy i biskup Moguncyi, który okrom wielu pism teologicznych pozostawił także pieśni nabożne, (Feni Creator) i inne. Wszakże mężowie ci należą już do 9go wieku. Alkuin umarł r. 804 i pozostawił liczne pisma treści teologicznej, filozoficznej, matematycznej i gramatycznej, a krom tego poetyczne utwory i listy, które o stanie oświaty wieku jego ciekawe mieszczą ustępy.

Raba-

nus.

Oprócz Alkuina powołał Karol na dwór swój longobardzkiego dziejopisa Pawła Warnefryda i innych włoskich uczonych, którzy go w rozkrzewianiu Paweł oświaty u Franków wspierali. Paweł Warnefryd znany zwykle pod nazwą PawłaDiakon-Dyakona, był bowiem dyakonem patryarchy akwilejskiego, przybył na dwór Karola po wzięciu w niewolę króla Dezyderego, u którego pełnił obowiązki sekretarza i kanclerza. Później atoli wstąpił on do klasztoru Monte Cassino, gdzie (799) umarł. Paweł Dyakon pisał złożoną z podań i pieśni longobardzkich historyą swego narodu „Historia seu de gestis Longobardorum libri V.” zakończoną rokiem 744tym, i zostawił nadto „Dzieje Rzymian,” „Żywoty Świętych” i „Hymny.”

I około śpiewu kościelnego łożył Karol staranie i przywołał z Włoch nauczycieli śpiewu, którzy zrazu z wielkiemi walczyć musieli trudnościami. Tak więc pracował Karol Wielki bez ustanku nad szerzeniem w państwach swoich oświaty, której pożytki atoli, gdy zważym, że była obcą i od znajomości łacińskiego języka zawisłą, przysłużały wyższym jedynie słojom społeczeństwa.

Izydor e Paceń-

Ubogie jest w wieku tym dziejopisarstwo. Kronikarz Izydor z Beji (Pax Jtdia w Luzytanii) nazywany Izydorem Paceńskim, napisał „Dziej Hiszpanii” od roku 610go do 754go złą wprawdzie i niezrozumiałą łaciną, ale ski-dzieło jego nabiera ztąd wielkiego znaczenia, iż autor naocznym był świadkiem naj a z du Maurów na Hiszpanią i zwycię / tw ich w tym kraju. Zresztą kronika

Izydora przełożoną była później na lepszą łacinę. W ogólności w wieku tym i następnych zbierano w każdym niemal klasztorze zdarzenia dziejowe i składano je w rocznikach i kronikach, które tam już znaleziono już z nowa otwierano. Roczniki tego rodzaju otozymywały nazwę od tego klasztoru, w którym spisywane były. Najsławniejsze z nich były Roczniki Meteńskie (ilfete), Fuldeńskie i St. G aleński e.

O oświacie i piśmiennictwie Słowian była już wyżej wzmianka przy dziejach tych ludów.

c) Arabska oświata i literatura.

Następcy proroka wzrastając w potęgę urządzali dwór swój nakształt bizantyńskiego, z którym się naprzód zetknęli. Z organizacyą bizantyńską przybyły też do Arabów nauki greckie i cywilizacya. Sprzeciwiali się wprawdzie zrazu Arabowie wpływowi obcemu, wszakże co do sztuki lekarskiej, budownictwa, miernictwa i t. p. opór iclfistawał się próżny a nawet wprost niepodobny, to też lekarze arabscy, miernicy i budownicy wznoszonych na rozkaz kalifów meczetów byli zrazu sami Grekowie. Z czasem dopiero i przez obcowanie z światem ukształconym zatarła się zwolna ta niechęć Arabów do cudzoziemskiej oświaty, a nauki i umnictwo piękne znalazły u nich przytułek. Na spaniałym dworze Al Manzora opiekowano się niemi, a kalif Harun al Raszyd, który się uczonymi wszech krajów otaczać lubiał i nęcił ich do siebie, zaszczepił Arabom trwałe zamiłowanie do nauk.

Teolo-

gia.

Sekty.

czem

Wcześnie już rozpoczęły się spekulacye uczonych arabskich nad treścią koranu i dały nawet powód do bezowocnego pytania, azali koran był lub nie był stworzony (Motazalici). Szyici popadli ztąd w zaciętą walkę z Sun-nitami i ścigali się nawzajem. Gdy równocześnie i arystotelską filozofię na arabskie przełożono i do religii zastosowywać poczęto, powstały liczne (72) sekty między mahometany. Prawowierni nawet Sunnici rozpadli się z końcem wieku tego na cztery, dziś jeszcze istniejące główne sekty: Hanifitów, czyli racyonalistów, którzy wprawdzie nie odrzucają tradycyi, ale przenoszą nad nią zasady rozumu, Szafeitów, którzy z odrzuceniem wszelkich filozoficznych badań i wyników trzymają się ściśle tradycyi, Malekifiów i Kanbalitów, którzy badania rozumowe i filozofią jedynie w razie niedostateczności tradycyi przypuszczają. Twórcami tradycyi, (po arabsku sunny, ztąd nazwa Sunnitów) są przyjaciele proroka w liczbie 12, jego niby apostołowie. Sunna atoli rozmaicie była wykładaną, utworzyły się przeto na wzór czterech prawowiernych sekt sunnickich cztery szkoły teologiczne, swarzące się namiętnie między innemi nad onem pytaniem, ażali prorok na dniu ostatecznym obok boga na niebiańskim zasiędzie tronie, lub stanie tylko jako pośrednik między bogiem i wiernymi. Uczony u Arabów teolog rozpoczyna naukę w 5tym roku, przepędza cztery lata na pokonaniu trudności wymowy i czytaniu koranu, ośm lat na wyuczeniu się go na pamięć, po-dopiero przystępuje do wyuczenia się sztuki pisania.

lici.

Z łona Szyitów, którzy się sami Aliitami lub Alidami nazywają a nazwę Szyitów t. j. różnowierców otrzymali od swych przeciwników Sunnitów, wyszła ismae- w wieku tym sekta Ismaelitów. Szyici albowiem przyjmują dwunastu najbliższych następców Aliego, którzy z tytułem imana dziedziczyli najwyż-

szą godność kapłańską, za prawowitych następców proroka i wierzą, iż ostatni z nich (rodzaj zbawiciela) dnia pewnego na ziemię powróci i zapewni panowanie ich sekcie. Inni atoli Szyici nie przypuszczają tylko siedmiu imanów i utrzymują, iż godność imana po Ismaelu, siódmym następcy proroka, nieprawnie nadaną była tegoż bratu Muzie, gdyż Ismael miał syna Mahometa. Mahomet ten znikł był w wieku młodziuchnym, a zwolennicy jego (Ismaelici) nie uwierzyli w śmierć jego i twierdzili, iż ród jego tajemnie się plemi aż do przybycia ostatniego imana zbawcy, który sekcie ich tryumf zapewni. Ze sekty Ismaelitów wyszły później inne jeszcze sekty mahometańskie: w 9tym wieku Karmatowie^ tak zwani po nauczycielu swym Karmacie, który w okolicach Kufy spólnictwa dóbr nauczał, odrzucając modlitwę, posty i jałmużnę, Asasyni czyli wschodni Ismae. litowie, Druzowie w litem a Wahabici w 18tem stóleciu.

Jak teologia tak ijurysprudencya mahometańska pełną jest podobnych jurys-

bezowocnych poszukiwań i mądrości szkolarskiej, spólne albowiem z teologią w pruden-

cya.

koranie ma źródło. Jak teologia dwunastu przyjaciół proroka, tak prawnictwo mahometańskie przywodzi siedmiu mędrców prawników jako najwyższą w rzeczach prawniczych powagę.

Filozofia mahometańska zostawała do koranu w tym co schola- Fiio-s tyk a do biblii stosunku. Arabowie przekładali niezliczone razy dzieła Arystotelesa z°fia. i znaleźli w filozofii jego tyle upodobania, iż autora jej jakby w tor ego czcili proroka. Z Hiszpanii przeszła później filozofia arystotelska na zachód, gdzie scholastycznych dysput stała się podstawą. Nie były też bez wpływu na filozofią arabską wyobrażenia perskie i indyńskie, i zachwiały fanatyzm maho-metański.

Poezya.

na

z cza-

acz tylko bawić zamierzają bogaty w nauki i mądrość życia skarbiec. Mają one nadto tę dla Europejczyka wartość, iż mu właściwości wschodu w sposób nader żywy stawiają przed oczy. Są one poczęści indyjskiego, poczęści arabskiego, poczęści perskiego początku; ale trudno naznaczyć czas ich powstania i zbioru. W nowszych czasach wprowadził je do Europy francuzki oryentalista Gal land (f 1715). Tenże sam uczony przełożył pierwszy na język francuzki powiastki i bajki indyjskiego mędrca Bidpai i arabskiego mędrca L o km a na. „Antar“

O poezyi arabskiej w ogólności to panuje przekonanie, iż dla zbyt lękliwego przestrzegania prawideł gramatycznych, miary wiersza, ka-dencyi zgłosek, dźwięku głosek, źródłosłowa i t. p. zbyt wcześnie w przesadną popadła wytworność. Takie przynajmniej znamię noszą na sobie arabskie utwory poetyczne, zgromadzone z końcem wieku tego w wielkiej Antologii Abu Tern an a (f 845), uzupełnianej później wielokrotnie i powiększanej. Nadzwyczajnego upowszechnienia doczekał się indyjski zbiór bajek i powiastek autora Bidpai czyli Pilpai, który Ibn Almokaffa pod panowaniem Al Manzora przełżył język arabski, tłómaczony później na różne europejskie i azyatyckie języki. Ze zbiorem bajek Bidpajego mieszano często księgę „Siedmiu mądrych mi-strzów“ uchodzącą długo za treść wszech mądrości świata i przekładaną kilkakrotnie na wschodzie i zachodzie. Te indo-arabskie bajki rodziejkami swemi i czarownikami dały później poezyi zachodniej wątek do obszernych utworów poetycznych. Największego atoli udziału i rozpowszechnienia doznały wschodnie bajki i powiastki, znane pod nazwą „Tysiąca i jednej nocyu. Te w szczerocie igrające utwory fantazyi opisują z dziecinną prostotą pojawy pełnego cudów świata i zawierają,

romans bohaterski, opiewający czyny Antara, jednego z siedmiu uwieńczonych poetów arabskich, napisany snąć był pod panowaniem Harun al Raszyda w wieku 8ym, i zawiera wierny i ponętny obraz życia Beduinów.

Pogląd ogólny.

Jak niegdyś cesarstwo rzymskie, rozszerzało się teraz panowanie arabskie w trzech częściach świata z tą wszakże różnicą, iż punkt ciężkości świata mahometańskiego nie leżał w Europie, ale z Me dyny prze-niesion był do Damasku a ztamtąd do Bagdadu. Ren, Dunaj i Eufrat oddzielały świat rzymski od Barbarzyńców, Pireneje, Kaukaz, Syhun i Indus państwo synów proroka od Niewiernych. Nawet poza Pirenejami powiewały chorągwie proroka, a państwo Merowingów zatętniało pod hufcami mahometań-skich fanatyków, aleć zwycięzki okrzyk Ałła rozwiał się między Turonem i Piktawy o żelazną tarczę Karola Martela i słabym tylko o góry Asturyjskie uderzał odgłosem. Tam bowiem utrzymali się w niepodległości zbiegli przed Maurami Wizygotowie i dawnych Hiszpanów potomkowie, zaprawiali się zwolna do walki z niebezpiecznym chrześciaństwa wrogiem i z czasem stali mu się groźnymi. To zawładnięcie oręża arabskiego w trzech częściach świata było dziełem Ommia-dów. Ich obalenie przez Abbasydów było początkiem upadku olbrzymiej Arabów potęgi. Ocalony jeden Ommiada oderwał od nich dzielnicę Andalos. Za jego przykładem poszli namiestnicy Magrabu i Afrykii, a świat mahometań-ski rozpadł się z końcem wieku na cztery pomniejsze państwa: Abbasydów w Azyi i Egipcie, Ommiadów w Hiszpanii, Edryzydów w dzisiejszem Marokko i Aglabidów w właściwej Afryce. Oprócz tego nie utrzymali następcy proroka w jednej dłoni najwyższej świeckiej i duchownej władzy, jak ją był Mahomet dzierżył, gdyż już Abu Bekr dał pierwszy przykład jej rozłączenia, mianując imanem (raczej imamem) Omara w swej słabości, a pierwszy Abbasyda, mianując wielkiego wezyra, ustanowił nową na dworze kalifów godność, która im z czasem niebezpieczną stać się mogła. Gdy tak świat mahometariski, szarpany nadto nienawiścią sektarską, sam w sobie rozpadać się począł, a Bizantynie nieszczęsnym sporem o obrazy na dwa wrogie sobie stronnictwa rozerwali się, założyli Karolingowie na zachodzie nowe państwo świata, przejęci potęgą zasad chrystyanizmu , a z głową kościoła chrześciańskiego coraz ściślej związani. Już założyciel dynastyi karolińskiej był dość silnym, by przełamać mahometańską przewagę, syn zaś jego Pipin, by z majordomostwa wzbić się do najwyższej władzy, a wnuk jego Karol Wielki, by głośnemi a wielkiemi czyny swemi : zwycięzkiem zatknięciem krzyża u pogańskich Saksonów i Obrzynów, wyparciem wroga chrześciaństwa poza pireneje i Ebro, umocowaniem papieża na stolicy świętej i w posiadaniu darowizny Pipina, ścieśnieniem węzła przyjaźni, który królów frankońskich z papieżami łączył, by tedy czynami temi wywołać wskrzeszenie upadłej już od więcej trzech stóleci godności cesarstwa rzymskiego. I zaiste był Karol Wielki nadzwyczajnem na widowni dziejów zjawiskiem, znamienity nie tylko jako wódz i panujący, ale nadto jako nieutrudzony i nieugięty krzewiciel oświaty chrześciańskiej. Zajęty niemal bezustannie walką z nieprzyjacioły : Saksony, Longobardy, Maury, Słowiany i Obrzyny, niemniej

organizacyą rozległego państwa swego wzbogacał on przytem swój wzniosły umysł czytaniem klasycznych dzieł starożytności i utwierdzał się w przyrodzonej żądzy sławy. Przez dzieła te uczył on się poważać ich autorów, ztąd też cenił on i nagradzał uczonych dworu swego mężów i stawiał ich na równi z wycięzkimi wojsk swych wodzami. Był on godnym wzniosłej idei piastunem, nadania państwu swemu rozległości i sławy rzymskiego.

Roczniki.

IV i c e f o r, skarbnik cesarzowy greckiej Ireny, strą-802.ciwszy Irenę z tronu, obejmuje rządy cesarstwa bizantyńskiego.

Zgon słynnego Alkuina, uczonego angielskiego, zasłużonego 804. krzewiciela oświaty w państwie Karola Wielkiego.

Burzliwi Saksonowie podnoszą jeszcze rokosz przeciw 804. Karolowi Wielkiemu, który ich znów pokonywa i w znacznej części wewnątrz państwa frankońskiego przesiedla.

Kalif Harun alRaszyd dzieli państwo między trzech 809. synów: Amina, Mam.u na i Motassema, którzy kolejno rządom kalifatu Bagdadzkiego przewodniczą.

Karol Wielki umiera w Akwisgranie. Syn jego Ludwik 814. Pobożny odziedzicza po nim wielkie państwo frankońskie.

817.

ic

^ Wiek dziewiąty po Chrystusie.

(tś)

Ludwik Pobożny dzieli państwo na sejmie w Akwisgranie między swych trzech małoletnich synów. Według tego nieszczęsnego podziału Lotar (I) miał po ojcu nastąpić w godności cesarskiej, P i p i n otrzymać królestwo Akwitanii a Ludwik (Niemiecki) Bawaryą.

Ludwik pojmuje w powtórne małżeństwo Judytę, córką 819. bawarskiego hrabiego Welfa.

Tali er, wódz Mamuna, kalifa Bagdadzkiego, podnosi 821. broń przeciw panu swemu i zakłada w Korasanie niepodległą Taherydów dynastyą.

Ludwikowi Pobożnemu narodził się nowy syn Karol, 823. Łysym później nazwany.

827.

Egbert, król Wessexu, łączy pod swem panowaniem wszystkie anglosaskie królestwa (heptarchią), które odtąd miano Anglii przybrały.

Herb angielski.

Arabowie aglabidzcy nazywani także Saracenami t. j. mieszkańcami wschodu, połączywszy się z hiszpańsko- 828. arabskimi korsarzami, którzy po całem morzu Śródziemnem postrach roznosili, wydzierają Grekom wyspę Sycylią.

829.

N a prośby małżonki swej Judyty czyni Ludwik Pobożny nowy podział państwa na korzyść najmłodszego syna swego Karola (Łysego), któremu królestwo Alemanii przeznacza.

W skutek tego powstają przeciw ojcu trzej starsi bracia Karola, a pojmawszy Ludwika z Judytą, wtrącili ich do kia- 830. sztoru. Następnego wszakże już roku poróżnili się młodsi bracia, Pipin i Ludwik (Niemiecki), z władzychciwym Lota-rem (I.) i przywrócili Ludwika Pobożnego na cesarstwo.

Św. Ansgary, mnich klasztoru Korbei nad Sommą, głosi 832. ewangelią Normanom i zakłada w Hamaburgu (Hamburgu) arcybiskupstwo, którego pierwszym był arcypasterzem.

Ludwik Pobożny chce Akwitanią odebrać Pipinowi i nadać ją Karolowi. Trzej starsi jego synowie powstają znów przeciw niemu, uwodzą wojska jego na tak zwanem Polu Kłamstwa (Champs de mensonye) w pobliżu Kolmaru w 833. Alzacyi, biorą go znów w niewolę i wtrącają do klasztoru.

Że jednak Lotar swej żądzy panowania poskromić nie umiał, powstali znów młodsi bracia, Pipin i Ludwik, przeciw niemu i już następnego roku przywiedli na tron ciężko pokrzywdzonego ojca.

Po śmierci Pipina przedsiębierze Ludwik Pobożny nowy podział, nadając Akwitanią, z pominięciem synów Pipina, Lotarowi i Karolowi.

Mieszkańcy Akwitanii w połączeniu z Ludwikiem (Nie-839. mieckim) podnoszą broń przeciw cesarzowi w obronie Pi-pina ligo.

Ludwik Pobożny, zasłabłszy na wyprawie przeciw 840. Ludwikowi (Niemieckiemu), umiera, oddawszy Lotarowi oznaki koronne pod warunkiem bronienia praw Karola (Łysego).

841.

Wiarołomny Lotar zagraża posiadłości obu swych braci, od których wszakże w bitwie pod Fontanetem (Fonte-nailles) znaczną ponosi klęskę.

Pobożna Teodora, opiekunka małoletniego cesarza 842.greckiego Michała Ulgo, zwołuje sobor do Nicei, na którym ostatecznie potępiono obrazoborców i położono koniec stóletnim przeszło zatargom o cześć obrazową.

843.

W Werodunie (Verduri) zgodzili się nakoniec swarliwi bracia do ostatecznego odziedziczonych krajów podziału. Lotar Iy otrzymał koronę cesarską z Włochami i krajami między Renem, Skaldą, Mażą i Saoną (Lotaryngią), Karol Łysy ziemie od tych zachodnią (Frankonią-zachodnią czyi Francyą) a Ludwik Niemiecki ziemie wschodnie (Frankonią-wschodnią czyli Niemce).

Trzy lilie oznaczają Francyą, dwugłowy orzeł Niemce, a korona cesarska Włochy i Lota-

ryngią.

Normanowie t. j. Mężowie Północy czyli mieszkańcy Skandynawii , niepokoją na swych okrętach pobrzeża morza Niemieckiego (Nordsee) i oceanu Atlantyckiego, i na swych lekkich nawach wdzierają się przez rzeki nawet wewnątrz 845. wschodniej i zachodniej Frankonii, pustosząc okolice, łupiąc Hamburg i Paryż.

Normański statek wiosłowy.

848.

Z Sycylii roznoszą Saraceni spustoszenie po Włoszech i aż pod Rzym podjeżdżają. Ludwik (ligi), syn Lotara, poraża ich pod Benewentem.

Cesarz Lotar Iy umiera. Z synów jego Ludwik ligi 855. następuje po nim we Włoszech i w godności cesarskiej a

Lotar ligi w Lotaryngii t. j. w kraju między Renem, Skaldą i Mażą.

Rościsław czyli Rastyc zakłada niepodległe kró- 355 lestwo Wielkiej-Morawii, sięgające od Sprewy aż poza Dunaj, a od Lasu Czeskiego aż po rzekę Bug.

Herb Morawii.

Swarliwy Focyus mianowan jest nieprawnie patry- 857. archą Konstantynopola w miejsce pobożnego Ignacego.

Mitra biskupów greckich.

858.

Mikołaj Iy czyli Wielki obejmuje rządy papiezkie. Ziemowit, syn Piasta rolnika, otwiera dzieje 860. Polski pewne i zakłada dynastyą Piastów.

Orzeł Polski.

Borys, król Bułgarów, przyjmuje chrześciaństwo z swym ludem. Apostołowie Słowian Cyryl i Metody udają się od Bułgarów do Morawian.

Normanowie odkrywają wyspę Islandyą.

Normanin R u r y k zakłada u północno - wschodnich Słowian państwo ruskie i nazwaną po sobie dynastyą.

861.

861.

862.

Dawny herb ruski.

Papież Mikołaj Iy rzuca klątwę na nieprawnie ustanowionego patryarchę Focyusa. Odtąd wytoczył się między 863. patryarchą konstantynopolitańskim i papieżem rzymskim żarliwy spór o rzeczy kościelne, w skutek którego we dwa wieki później nastąpiło zupełne kościoła greckiego od łacińskiego oderwanie się (schyzma greckie).

W Hiszpanii chrześciańskiej dostępuje władzy najwyższej 866. Alfons Illci czyli Wielki.

869.

Namiestnik Egiptu Achmed, syn Tuluna, podnosi broń przeciw kalifowi Bagdadzkiemu i zakłada w Egipcie niepodległe panowanie Tulunidów.

871.

Czeski książę Borzywoj przyjmuje chrześciaństwo.

Świętopełk Iy (Swatopluk) król Wielkiej Morawii, poraża na głowę armią niemiecką pod W e 1 e h r a d e m (w pobliżu dzisiejszego Hradyszcza, Ung. Hradisch, nad Morawą).

Pod Wiltonem (na zachodzie od Salisbury) ponosi Alfred klęskę od Danów czyli Duńczyków i chroni się w bagniste okolice Sommersetu, gdzie przebrany żył w chacie pasterza.

Rozbójnik Jakub, z przydomkiem Soffara t. j. kowala, 873. obala dynastyą Taherydów w Korasanie i zakłada tamże panowanie Soffarydów.

Po zgonie cesarza Ludwika ligo uzyskuje Karol Łysy

875.godność cesarza rzymskiego.

876.

Pragnie on i kraje niemieckie pod swem połączyć berłem, lecz pod Antonakiem (Andernach nad Renem) ponosi klęskę od synów Ludwika Niemieckiego: Karlomana, Ludwika Młodszego i Karola Otyłego. Następnego już roku objął po nim panowanie słaby jego syn Ludwik ligi Bełkot, po którym we dwa lata nastąpili nie mniej słabi tegoż synowie: Ludwik Ilici i Karloman.

Alfred Wielki pokonywa Duńczyków i zniewala 878. ich do przyjęcia chrześciaństwa.

879.

Pod nieudolnemi rządy królów francuzkich Ludwika Ulgo i Karlomana zakłada władzychciwy hrabia Bożo na Pawii niepodległe królestwo Prowencyi, nazwane później Are-latem, także Cysjurańską czyli Niższą-Burgundyą.

Karol Otyły otrzymuje godność cesarską i łączy

884. całe państwo karolińskie pod swem panowaniem.

Normanowie zaganiają się ponownie pod Paryż,

885.    który oblegają. Zamiast uderzyć na nieprzyjaciela, zawiera

886. z nim Karol Otyły zelżywy układ pokoju.

Leon VIty czyli Mądry wstępuje na tron bizantyński. Nieudolny Karol Otyły złożon jest z tronu na sejmie w Tryburze, a synowiec jego Arnulf, książę Karyntyi, wyniesion na królestwo Niemieckie.

Alfred Wielki, wnuk Egberta, wstępuje

na tron

871. angielski.

886.

Francuzi zatem powierzają rządy królestwa Odónowi, 888. hrabiemu Paryża.

Rudolf, potomek po kądzieli Ludwika Pobożnego, nie 888. uznaje Odona, i poza górami Jury zakłada niepodległe pań-stwo, nazwane Burgundyą - Wyższą czyli Transjurańską, a później w połączeniu z Burgundyą Niższą królestwem A r e 1 a t u.

Najazd Magyarów czyli Węgrów na Europę, przy- 888. wołanych przez cesarza Leona VIgo w pomoc przeciw Bułgarom.

889.

Odo poraża Normanów w lesie Montfaucon.

891.

Arnulf poraża Normanów pod Lowanią (Lówen).

G-wido, książę na Spolecie, owładnie godność cesar- 892. stwa rzymskiego, którą po trzech latach syn jego Lambert dziedziczy.

Swatopłuk Morawski znagla Magyarów do od- 892. wrotu, których Arnulf przeciw niemu w pomoc był przywołał.

Przeciwnicy Odona wynoszą Karola Prostaka na 893. królestwo Francyi. Odo pokonywa ich, dzieli wszakże rządy 898. z Karolem.

899.

Po Arnulfie następuje syn jego Ludwik, Dzieckiem nazwany. Jest on ostatnim w Niemczech panującym z domu Karolingów.

900.

Ismael Sam ani, naczelnik perski, obala panowanie Solfarydów i zakłada w Korasanie i Persyi dynastyą Sama-n i d ó w.

Geografia.

Na brzemienne w następstwa zmiany wystawione było w wieku tym państwo Karola Wielkiego w skutek bezustannych waśni jego kłótliwych wnuków. Słabość Ludwika Pobożnego dawała podnietę tym swarom i wynikłemu z nich rozerwaniu. Traktat Averoduń-ski ustalił nareszcie (843) rozdział państwa Karolowego na trzy

nowe królestwa: I. Frankonią zachodnią czyli Francyą (Frctncia occidentaUs). II. F r a n k o n i ą wschodnią czyli Niemce (Francia orientalis) i III. Włochy z Lotaryngią (Italia et Lotha-ringia). Ostatnie królestwo rozpadło się po zgonie Lotara (855) między jego synów, a gdy ci bezpotomnie wymarli, stało się kością niezgody między niemieckimi i francuzkimi królami. O posiadanie Włoch i połączonej z niemi godności cesarskiej powstało nadto do boju kilku domowych książąt. Dawna Burgundy a przebudziła się do nowego życia, dwa nowe niepodległe obejmując królestwa: Bur-gundyą Wyższą i Niższą CBurgundia transjurana i dsjurana czyli Provencia). Niemce rozpadały się na księstwa: Saksonii, z Fryzlandyą na zachodzie, a Turyngią i krajem zhołdowanych Wilców na wschodzie, tudzież Frankonii austrazyj skiej, Ale-manii i Bojo ary i czyli Bawaryi z Marchią Wschodnią (Ostmark) i Karantańską.

We Włoszech rozróżniano księstwa: Lombardyi, Fry-ulu z Istryą, Tuscyi, Rom ani i z Puścizną św. Piotra i Be-newentu. Południowe kończyny półwyspu, nazwane naonczas Langobardyą były zawsze jeszcze w posiadaniu Bizantynów. Wyspę Sycylią opanowali Arabowie czyli Saraceni.

Gdy tak Arabowie afrykańscy żyzną Sycylią pod swą grabią władzę a nawet pod Rzym zaganiają się, wystawieni są Arabowie hiszpańscy na dotkliwe ze strony chrześcian asturyjskich pociski. Maurowie odzyskali wprawdzie Marchię Hiszpańską, aleć Karol Wielki odebrał im jej część znowu , którą pod mianem hrabstwa Barcellony ze swem połączył państwem. Z końcem wieku tego uzyskali hrabiowie Barcellony niepodległość i nadali hrabstwu miano królestwa Katalonii.

Dawniejsze anglosaskie królestwa (heptarchia) połączone są (827) w jedno pod imieniem Anglii, obok której dawni Brytowie w Walii, tudzież Irowie w Irlandyi-i Szkoci rządzą się niepodległe pod własnymi królami.

Północni Normanowie wstępują na widownię dziejów, podzieleni na Normanów osiadłych (Norwegów, Szwedów iDanów), nad którymi swojscy panują królowie, iNormanów morskich czyli korsarskich, szukających zdobyczy w obcych krajach pod dowództwem swych naczelników czyli królów morskich. Nawiedzają oni odległe wybrzeża i wyspy, i odkrywają (861) Islandyą, którą zaludniają. Na wyspach, Szkocyi przyległych, zakładają Normanowie królestwo Ma nu.

W północno-zachodnich i wschodnich ziemiach słowiańskich powstają trzy nowe królestwa: wielko-morawskie, polskie i ruskie. Ostatnie miało na południu Chazarów, pierwsze Magyarów, którzy 888 nad dolny przybyli Dunaj, niebezpiecznymi nader sąsiadami. Magyarowie, Uhrowie czyli Węgrzy ścieśniaj ą granice królestwa bułgarskiego. Serbowie i K r o a ci walczą z Bułgarami o całość swych granic, z Bizantynami o niepodległość.

Od kalifatu bagdadzkiego odrywają przeniewierczy wodzowie dzielnicę po dzielnicy. W Korasanie zakładają niepodległe panowanie naprzód Taherydzi, później SofFarydzi, a w ostatnim roku tego stólecia Samanidzi, którzy także Persyą pod swem łączą panowaniem. W Egipcie wzbijają się do niepodległości Tulunidzi. Kalifowie bagdadzcy tracą całą Afrykę.

Kronika i historya.

Królestwo Franków.

Zaszczycon godnością cesarską, wrócił Karol Wielki po Karol kilkomiesięcznym pobycie we Włoszech do Sasów, którzy aż ct₀Wielkl roku 804 głównymi jego pozostali wrogami. Przyzwał on przeciw nim syna swego Ludwika, króla Akwitanii, pokonał ich wszakże jeszcze przed tegoż z Barcellony przybyciem, i przesiedleniem całych powiatów saskich w odległe okolice państwa frankońskiego tudzież zaludnieniem ziem saskich osadami frankońskie mi i obod ryckie mi położył na zawsze koniec rokoszom Saksonów. Rozerwał bowiem narodowe spójnie tego niespokojnego ludu i sprawił, iż odtąd o powstaniach saskich więcej nie słyszano. Obronną tedy ręką wyszedł Karol z tej uporczywej ze Sasami walki. Szczęście towarzyszyło mu wszędy podczas jego słynnych 461etnich rządów, a od ostatniego wroga jego , króla Danów Gotfryda, który bezustannie północnym państwa frankońskiego zagrażał granicom, śmierć go uwolniła. Słynny Harun a 1 11 aszyd wysłał do Karola poselstwo z darami, między któremi metalowy oglądano zegar.

Śród bezustannej prawie wrzawy wojennej, rozwijał Karol Wielki swą pie- Organi-czolowitą baczność nad wewnętrznem królestw swych powodzeniem. Uporządko- zacya. wal on pospolite ruszenie, ciężące głównie na wschodnich cesarstwa dzielnicach. Każdy albowiem większy właściciel stanąć musiał osobiście do boju,

20*

uzbroić się własnym nakładem i utrzymać podczas wyprawy. Mniejsi właściciele stawili, kilku razem, jednego z pomiędzy siebie męża, którego spoinie na potrzebie utrzymywali. Duchowieństwo i mnisi wolni byli osobiście od służby wojennej, poddanych wszakże swych stawić mieli uzbrojonych do pospolitego ruszenia i mieć staranie o ich wyżywienie. Sprzeciwiający się temu podlegali karze pieniężnej. Kto zaś drużynę opuścił, śmiercią był ukarany. Na granicach cesarstwa stały jakby strażnice urządzone wojennie marchie, marki czyli margrab-stwa, wnętrze zaś kraju podzielone było, po zniesieniu niebezpiecznej powadze królewskiej władzy książęcej, na powiaty (Gaue), które znów na centy czyli sotnie rozpadały się. Marchiom przewodniczyli margrabiowie, powiatom hrabiowie powiatowi, sotniom centenarj^owie. Między urzędnikami tymi posiadali margrabiowie władzę najrozleglejszą, czuwać bowiem mieli nad obroną granic przeciw zewnętrznemu nieprzyjacielowi. Hrabiowie mieli podczas boju staranie o pospolite ruszenie swego powiatu i stawali na czele drużyny, a w czasie pokoju zasiadali pospół z ławnikami czyli wydziałem wolnych obywateli powiatu do obrad nad sądowemi sprawami. Od tych sądów ludowych można było odwoływać się do tak zwanych hrabiów wysłanników (Send-graf en). Karol Wielki mianował bowiem rocznie dla kilku razem powiatów dwu wyższych urzędników, jednego świeckiego , drugiego duchownego, którzy obowiązani byli objeżdżać przydzielone sobie powiaty, doglądać hrabiów w pełnieniu obowiązków i donosić królowi o ich czynnościach i potrzebach kraju. Okrom hrabiów wysłanników miał Karol jeszcze dwóch wysokich na dworze swym urzędników. Z tych arcykapłan przewodniczył sprawom kościelnym i kancelaryi nadwornej, a hrabia palatyn (hrabia pałacu) sprawom świeckim, zwłaszcza sądownictwu. Nad ważniejszemi sprawami radzono w zgromadzeniach narodowych, zwoływanych co wiosnę, zrazu w marcu (ztąd pola marcowe) później w maju (pola majowe). Przyjęte przez duchownych i świeckich panów uchwały otrzymywały moc prawa, nazwane kapitula-ryami.

Z podobnąż gorliwością pracował Karol nad podźwignieniem handlu, rękodzieł i rolnictwa i rozszerzeniem oświaty. Z jego rozkazu snuły się po kraju bite gościńce i kanały, wznosiły liczne mosty. Olbrzymie atoli jego przedsiębiorstwo połączenia Renu z Dunajem nie doszło zamierzonego kresu. Z pomiędzy budowli, które jego stanęły staraniem, najznamienitsze są pałace w Akwisgranie i Ingelheimie, tudzież kościół w pierwszem z tych miast, w którem snąć dla ciepłych wód tamecznych Karol przebywać lubiał. Stawiali je budownicy włoscy i zdobili licznemi posągami. Rolnictwo podnosił on i bronił prawnemi instytucyami a szczególniej wzorowem we własnych dobrach gospodarstwem. Celem rozkrzewiania duchowej między ludami swemi oświaty zakładał Karol szkoły i wspierał uczonych, z którymi (zwłaszcza z Alkuinem i Pawłem Dyakonem) najmilsze spędzał chwile. O czynnościach jego w tym względzie będzię rzecz w dziejach literatury. Dodać tu wszakże musimy, iż Karolowi słuszny czynią zarzut z powodu zbyt lękliwej chęci zastosowania rozporządzeń do najdrobniejszych wypadków; ztąd prawodawstwo jego trąciło nieraz śmiesznością a nawet w sprzeczność wpadało. I tak jeźli kto nazwał kogo tchórzem, zapłacił 6 złotych reńskich kary, gdy tymczasem potwarca, który fałszywie o kim innym zeznał, iż tarczę w boju porzucił, trzema tylko reń-skierni był ukarany.

Roku 806go podzielił Karol Wielki państwo między swoich synów: Karola, PipinaiLudwika. Dwaj pierwsi atoli zmarli jeszcze przed nim, zaczeni Karol wkrótce przed swym zgonem nowe uczynił rozporządzenie. Nadał on godność cesarską 813. Ludwikowi, najmłodszemu synowi i jedynemu swemu dziedzicowi , a Bernardowi, synowi Pipinowemu, przeznaczył królestwo włoskie pod zwierzchnictwem Ludwika. Następnego roku 814. (w styczniu 814) umarł Karol w 72gim roku życia,

dwik

840.

1. podział

Łagodny lecz słaby Ludwik otrzymał z powodu swej bogo- m-bojności i częstych modłów przydomek Pobożnego. Był on zrazu ^ nader surowym względem hrabiów i centenaryów, biskupów i opa- bozny tów, niedbałych w pełnieniu obowiązków lub nadużywających swej 814 władzy. Ludwik był sprawiedliwym, nie posiadał jednak potrze- d° bnej oględności i doświadczenia , i nie umiał w ukaraniu przestępstw przyzwoitej zachować miary. Otaczający go dworzanie nie omieszkali ztąd korzystać i nadużywać jego dobrotliwości, tak iż Ludwik już na wstępie panowania swego we wszystkiem od doradców swych zawisł i do samodzielności w rządach nigdy wzbić się nie mógł. Szukał on szczególnej zasługi w swej nadzwyczajnej hojności względem kościołów i klasztorów, i rozdał wielką część dóbr królewskich między duchowieństwo. Uwolnił krom tego liczne klasztory od pospolitego ruszenia i wszelkich ciężarów. Ludwik nie wypuszczał od siebie synowca swego Bernarda, i wtenczas go dopiero wysłał na ziemię włoską, gdy papież Leon IIIci, za- 815. groźon spiskami Rzymian, wezwał jego pomocy. W nierozmyślnej rodzicielskiej czułości podzielił Ludwik na sejmie w Akwis-granie państwo między swoich małoletnich synów, i niesłychane przeto na się i podzielone kraje sprowadził nieszczęścia. Najstarszy 817. Lotar Iszy naznaczon był Ludwika następcą w godności cesarskiej , drugi, P i p i n, przyrzeczone miał królestwo Akwitanii, a trzeci, Ludwik (Niemiecki), królestwo Bawaryi. Podział taki pokrzywdzą! Bernarda Włoskiego, który jako starszej linii potomek, sądził mieć bliższe prawa do godności cesarskiej. To też Bernard sposobił się potajemnie do walki. Ludwik odkrył jednak jego zamiary i pospolite przeciw niemu ogłosił ruszenie. Upokorzony g^g Bernard błagał przebaczenia, stawion atoli przed sądem, skazany był na śmierć i oślepion snąć za sprawą nieprzyjaciółki swej Ir-mengardy, małżonki Ludwika, poczem w kilka dni umarł. Te- g^g goź roku zmarła także Irmengarda, a Ludwik powziął myśl wstąpienia do klasztoru i oddania rządów synom. Otaczający go wszakże

samolubni dworzanie, obawiając się utraty swych wpływów, na-819. kłonili godo powtórnego małżeństwa z Judytą, córką Welfa, hrabiego bawarskiego. Judyta owładnęła zupełnie umysł słabego Ludwika, oddaliła jego dawniejszych doradców i przeprowadziła wyniesienie na kanclerstwo Bernarda, hrabiego Septymanii, potomka Pipina na Herystalu. Sroga atoli śmierć Bernarda Włoskiego nie przestawała dręczyć pobożnego cesarza wyrzutami sumienia. Wyznał on więc publicznie błąd swój na sejmie w Atty-niaku i poddał się dla przebłagania niebios pokucie kościelnej. Niezabawem po tern zdarzeniu powiła mu Judyta (823) syna, który później imię Karola Łysego otrzymał. Judyta pragnęła i temu zapewnić tytuł królewski i część rozległego Franków państwa, i pozyskała w tym celu przyzwolenie nie tylko swego małżonka lecz i najstarszego pasierba swego Lotara. Zaczem Karol z tytułem króla Ale mani i otrzymać miał ziemie między Renem, Menem i Dunajem z Recyą i Helwecyą. Wrogi jednak macosze Pipin 830. Akwitański podniósł broń przeciw cesarzowi, oskarżał Judytę o wiarołomne związki z hrabią Bernardem, którego do Septymanii wygnał, jął w Compiegne cesarza z małżonką jego w niewolę i wtrącił ich do klasztoru. Przeniewierczy Lotar połączył się z nim przeciw nieszczęsnemu ojcu. Ludwik także niezabawem przystąpił do ich związku. Gdy atoli rządy Lotara uciąźliwszemi braciom niżeli panowanie ojca wydawały się, połączył się Ludwik z Pipinem prze-331 ciw Lotarowi, i na sejmie w Nimedze przywrócili Ludwika Pobożnego do władzy. Lotar upokorzył się, ograniczon na same Włochy, a Ludwik połączył się znów z małżonką swą Judytą. Aliści słabość cesarza i podstępy Judyty wywołały powszechne w kraju uieukontentówanie, a trzej starsi Ludwika synowie ujrzeli w tern nagodną porę wytoczenia znowu swych przeciw ojcu uroszczeń. Wkońcu uwięził Ludwik Pipina i, gdy tenże uszedł 339 z więzienia, zajął Akwitania na rzecz najmłodszego syna Ka-rola. Zdarzenie to obudziło obawę Lotara i Ludwika (Niemieckiego) 333 o ich własne ziemie, zaczem z Pipinem do nowego rokoszu przeciw ojcu połączyli się. Znów broń rozstrzygać miała między synami i 833. ojcem. Na tak zwanem Polu Kłamstwa (Champs de mensonge) pod Kolmarem w Alzacyi powiodło się rokoszanom pozyskać wojska cesarskie i na swą przewieść stronę, zaczem zdradzony Ludwik sam wydał się w ręce rokoszan. Zwycięzcy zaprowadzili Judytę do Tor tony (na północy od Genuy), syna jej Karola do klasztoru P r i m (na północy od Trewiru) a nieszczęsnego Ludwika osadzili

822.

2. podział

829.

w klasztorze w Swessyonie, gdzie za sprawą Lotara odczytać musiał długi spis grzechów i poddać się publicznej pokucie kościelnej, żądanych wszakże ślubów zakonnych statecznie odmówił. Dziwnym sposobem powtórzyły się znów wypadki jak przed trzema laty.

834.

3. podział

Pipin i Ludwik (Niemiecki) obrażeni dumą Lotara, powstali przeciw niemu, zastawiając się niby o krzywdy ojcowskie, i zmusili go, gdy już i lud wszędy okazywał mu się niechętnym, a Bernard Septy-maiiski Burgundów dla Ludwika pozyskał, do odwrotu w południowe strony cesarstwa; poczem pokrzywdzonego tak dotkliwie ojca na tron i cesarstwo uroczyście przywrócili. Ludwik Pobożny oglądał znów swą małżonkę i najmłodszego syna, i przebaczył niegodnemu Lota-rowi, w posiadłościach wszakże ziemskich powtórnie go na Włochy ograniczył. Następnego roku udał się Ludwik do Mety, gdzie z 835. rąk najznamienitszych duchownych frankońskich koronę znowu odebrał. Tymczasem pracowała Judyta nad nowym na rzecz syna swego podziałem, zagrażającym posiadłości Ludwika (Niemiec- 837. kiego) i Pipina. Ludwik Pobożny musiał znów wyjść na spotkanie Ludwika Niemieckiego, a wtem otrzymał wiadomość o śmierci Pipina Akwitańskiego. Ludwik (Niemiecki) poddał mu się, zaczem 838. cesarz za namową małżonki i przyzwoleniem Lotara nowy na sejmie w Wormacyi przedsięwziął podział, wedle którego Ludwikowi (Niemieckiemu) przypaść miała tylko Bawarya, reszta zaś ⁴-p°-krajów, z pominięciem synów Pipina, Lotarowi i Karolowi. Natenczas powstali mieszkańcy Akwitanii w obronie Pipina ligo, najstarszego syna Pipina Igo Akwitańskiego, a Ludwik (Nie- 839. miecki) nie omieszkał z nimi się łączyć. Na nowej przeciw niemu wyprawie zasłabł rozżalony zgrzybiały Ludwik w Frankfurcie nad Menem, zkąd na okręcie na ostrów Renu pod I n g e 1 h e i m e m był przeprowadzony i tam dokonał pełnego trosków żywota. Przeba- 840. baczywszy Ludwikowi (Niemieckiemu) , oddał Ludwik Pobożny oznaki koronne Lotarowi pod warunkiem, by Karola Łysego bronił w jego dziedzictwie.

Lo-

tai* Z.

cłwik

II. i Karol Łysy

840

Niepomny ostatniej woli ojca, napadł wiarołomny Lo tar ziemie swych braci, pustosząc je naokoło. Ale Karol pobił część Lu-wojska Lotarowego nad Sekwaną i połączył się pod Tulem z Ludwikiem, który mimo stawionego oporu pod Moguncyą przez Ren był się przeprawił. W bitwie pod Fontanetem{Fontenail-les) na lewym brzegu Yonny, poniósł Lotar (841) od sprzymierzo- do nych braci klęskę wraz z Pipinem Ilgim Akwitańskiin, który z nim 843.

Traktat we-rozbroiło chciwość kłótliwych braci i zbliżyło ich w Werodunie

się by! złączy!. Aleć Ludwik walczyć niezabawem musiał z Sakso-nami a Karol z mieszkańcami Akwitanii, zaczem Lotar siły swe pokrzepi! i do nowy cli z braćmi gotował się zapasów. Gdy juz część Neustryi i Akwitanii spustoszył, zbliżyli się następnego roku dwaj 842.młodsi bracia pod Strasburg i tam w obliczu wojska wzajemną przysięgli sobie wierność. Plagi wojenne miały znów się rozpocząć. Aliści powszechne szemranie ludów, duchowieństwa i urzędników

na

l°skin (.Verduri) do umowy względem ostatecznego zawichrzo-843₁ nych krajów podziału. Na mocy weroduńskiego traktatu podziału otrzymał Lotar Iy godność cesarską, Włochy, ziemie między Renem, morzem Północnem, Skaldą, Mażą i Saoną (Lotaryngią), wraz z Fryzyą i rypuarskiemi powiatami prawym brzegu Renu, tudzież powiaty burgundzkie po tamtej stronie Saony i Rodanu; Karol Łysy ziemie zachodnie od Lota-

ryngii czyli właściwe państwo frankońskie, Francyą odtąd nazywane, z hrabstwem Barcelloną poza Pirenej ami; a L u d w i k Niemiecki ziemie na północy od gór Alpejskich a na wschodzie od Lotaryngii z biskupstwami Spirą, Wormacyą i Moguncyą na lewym brzegu Renu, któreto kraje stały się podwaliną przyszłego cesarstwa Niemieckiego. Nazwane Frankonią-wschodnią graniczyły Niemce na północy z Normanami, na wschodzie z ludami rodu słowiańskiego.

Frankonia zachodnia czyli Francya.

Karol

Ly»y

843

Długoletnia wojna między ojcem i synami a później między braćmi zadała głębokie rany państwu karolińskiemu i sprowadziła niedolę na jego mieszkańców. Najdotkliwiej niedola ta dawała się

877. uczuć zachodnim kraju dzielnicom, gdzie Pipin ligi Akwi-w°jna tański zawsze jeszcze nie uznawał zwierzchnictwa Karolowego i

i Akwi-tanami.

przy pomocy Lotara Igo, swego tajemnego przymierzeńca, utrzymywał 848. się w posiadaniu działu ojcowskiego, aczkolwiek Karol Łysy naprzód siebie a później syna swego na królestwo Akwitanii wynosił. Toż i Ludwik Niemiecki zapragnął Akwitanii, gdzie po uwięzieniu Pipina ligo (852) znalazł także stronników; ale temu sprzeciwiał się nietylko sam Karol Łysy lecz i cesarz Lotar. Pipin uszedł później rąk Karola i połączył się z korsarskimi Normany, powtórnie wszakże ujęty, umarł (864) w więzieniu. Podczas tych zaburzeń w

Akwitanii zamysieli także hrabiowie bretańscy o niepodległości. Lubo już orężem Klodwika do uległości zniewoleni, korzystali oni z każdej nagodności ku zrzuceniu z siebie jarzma frankońskiego. Nomenoe przyjął tytuł królewski, ale Karol Łysy zniewolił go przemocą broni do uznania zwierzchnictwa francuzkiego. 845. Syn atoli jegoErispoe (851) utrzymał się przy godności królewskiej, którą po nim Salomo (857) odziedziczył. Od czasów Ludwika Pobożnego zostawały państwa karolińskie w zupełnej niemocy. Korzystali ztąd łupieżcy Normanowie, którzy na swych lekkich nawach nie tylko wybrzeża morza Północnego, Atlantyckiego i Śródziemnego niepokoili, ale nadto przez spławne rzeki w głąb Francyi wdzierali się, Paryż nawiedziwszy złupili i przyległe okolice spu- 845. stoszyli. Zajęty bojem z Akwitanami i Bretony, nie podołał Karol Łysy stawić czoła najazdom normańskim. Zaczem możni panowie Ludwika Niemieckiego w pomoc przywołali a Karola Łysego 858. do ucieczki w ziemie burgundzkie zmusili. Karol tedy łączył się z Lo tarem Ilgim, królem Lotaryngii, i w cztery miesiące później zniewolił Ludwika do odwrotu w kraje niemieckie. Gdy Lot ar ligi 869. bez prawnego zeszedł potomstwa, zamierzył Karol Lotaryngią do Francyi przyłączyć. Ale Ludwik Niemiecki wytoczył także swe do Lotaryngii pretensye, poczem z Karolem do traktatu podziału 870. przystąpił, według którego ziemie na lewym brzegu Renu aż po Mozelę i ku dolnej Mazie Niemcom pozyskał, resztę zaś Lotaryngii Karolowi odstąpił. W kilka lat później umarł cesarz Ludwik ligi, najstarszy Lotara Igo syn, bez mę z kiego potomstwa. Obaj 875. tedy pozostali jeszcze synowie cesarza Ludwika Igo zapragnęli ziemi włoskiej i połączonej z nią godności cesarskiej. Karol Łysy ubiegł w tern starszego brata i z rąk papieża Jana YHIgo otrzymał koronę cesarską. Śmierć Ludwika, która niebawem nastąpiła, 876. uwolniła go od potężnego spółzawodnika a kraj od nowej niedoli. Po zgonie Ludwika Niemieckiego zapragnął Karol Łysy nawet ziem niemieckich, aleć od synów jego pod Antonakiem (Andernach nad 876. Renem) poniósł ciężką porażkę i cofnąć się musiał. Następnego roku podjął Karol wyprawę włoską celem obrony papieża Jana VIIIgo przeciw Grekom i Arabom; lecz dowiedziawszy się, iż Karlo-man, najstarszy syn Ludwika Niemieckiego, na czele znacznej potęgi także ku Włochom się zbliżał, nakłonił się do odwrotu, na którym umarł.

Wojna x Bretonami.

Najazdy

Norma

nów.

Syn jego i następca Ludwik ligi Bełkot był zbyt słabym, by w walce z Karlomanem utrzymać się przy godności cesarskiej,

Lud- którą mu papież usilnie nadać pragnął. Jan VIIIy ofiarował zatem rzymskie cesarstwo Bozonowi, hrabiemu Pawii, Karola Łysego 877 dziewierzowi, alió i ten ustąpić musiał przewadze Karlomana, któ-

wik IX. Befkot

do rego nakoniec papież (878) królem włoskim uznał. 879.

Ludwik Bełkot opłacić musiał uznanie swe we Francyi licznemi swobodami na rzecz możnych panów, którzy z wodzów i hrabiów stawali się zwolna nieograniczonymi powiatów swych władcami. Ci korzystali już z licznych Ludwika Pobożnego i Karola Łysego kłopotów, by nie jeden od nich uzyskać przywilej, wyjednywali sobie u nich prawo dziedzictwa w hrabstwach i zamienili w ten sposób monarchię francuzką w ary sto k racy ę feudalną, w której możni panowie pospolitemu ruszeniu dowolnie sprzeciwiali się, a król jedynie za pierwszego pomiędzy hrabiami (primus inter pares) był poczytywany.

Po śmierci Ludwika Bełkota nastąpili w rządach dwaj jego sy-wik nowie Ludwik Illci i Karloman. Hrabia Bożo na Pawii

III. i ISarlo-man

Lud-

postanowił korzystać z nieudolności tych królów i po upadłych względem Włoch nadziejach utworzyć sobie nowe w ich ziemiach króle-379 stwo. Uprowadził on bogatą Er men gardę, córkę cesarza rzymskiego Ludwika ligo, pozyskał jej skarbami możne w południowo-wschodniej Francyi stronnictwo, przy którego pomocy założył tamże man nowe niepodległe królestwo, nazwane zrazu Prowencyą później Arelatem i cysjurańską Burgundyą. Bożo utrzymał się przy władzy, acz królowie francuzcy z Karolem Otyłym, królem Niemiec, ku jego obaleniu połączyli się, jakoż potęga Karolingów hyźej jeszcze merowińskiej upadała, paraliżowana nadto bezustan-879. nemi Normanów najazdy.

Po zgonie Ludwika Illgo i Karlomana nastąpić miał pogrobowy

882.

Karlo-

-884.

Króle

stwo

Fro-

wencyi

Karol

otyiy syn Ludwika Bełkota, Karol Prostak; możni atoli panowie ofiaro-884 wali koronę Francyi Karolowi Otyłemu, królowi Niemieckiemu,

do który już i rzymską uwieńczon był koroną i cały przeto obszar 887.

państwa karolińskiego pod swem połączył berłem. Panowie francuzcy spodziewali się, iż Karol przy pomocy sił włoskich i niemieckich zdoła kraj ich przed Nor m a n a m i zasłonić, którzy po raz wtóry stolicę Francyi obiegli. Karol Otyły zbliżył się wprawdzie pod

885.    mury Paryża, nie śmiał jednak zaczepić nieprzyjaciela, i zelży wy

886. zawarł z nim pokój, wydając kraj na łup najezdników. Nieudolność

słabego Karola występowała na jaw tak widocznie, iż stany niemie-887. ckie na sej mie w Tryburze z tronu go złożyły i powierzyły rządy synowcowi jego Arnulfowi.

Francuzi też ujrzawszy się uwolnionymi od posłuszeństwa nieudolnemu królowi, wynieśli na tron hrabiego Odona na Paryżu, dzielnego oblężonej stolicy obrońcę przeciw Normanom, okrytego

sławą wraz z Goslinem, biskupem paryzkim, który poległ w walce z tymi najezdnikami. Tegoż roku, w którym Odo objął tron francuzki, 888 przyjął namiestnik helwecki Rudolf (I), potomek po kądzieli Lu- do dwika Pobożnego, ty tuł królewski i założył w okolicach alpej-

Odo

898.

skich poza górami Jura niezawisłe od Arnulfa i Odona królestwo, Króle-nazwane Burgundyą Górną czyli Transj urańską, która po- stwo łączona w następnym wieku z Burgundyą Cysjurańską, miano króle- gnndyi stwa Arelatu pzybrała. Odo gromił tymczasem Normanów i po- górnej raził ich (889) w lesie Montfaucon, przecież w całeni nieuznany królestwie. F u 1 k o, arcybiskup Remski, j ednał licznych Karolowi Prostakowi stronników i namaścił go uroczyście na króla Francyi.

Odo pokonał przeciwników, podzielił wszakże spaniałomyślnie panowanie z Karolem Prostakiem, który mu się poddał, powierzając mu w zarząd ziemię pomiędzy Sekwaną i Renem. Na nieszczęście kraju umarł dzielny i szlachetny Odo po dziesięciu latach panowania, a ^98 słaby i niedoświadczony Karol Prostak uznany był i na zachodzie.

888.

893.

Karol

Pro

stak

923.

Wiochy i Lotaryngia.

Wskrzeszona przez papieża Leona IUgo, a spoczywająca głównie na ziemiach włoskich godność cesarstwa rzymskiego prze-włelkl szła zKarolaWielkiego na syna jego LudwikaPobożnego g^ a z tego na najstarszego syna Ludwikowego Lotaralgo, rozpoczynającego rzymsko - karolińską dynastyę. Lotar mianowan był przez Ludwika spółrządcą już(817) przy lszym podziale ziem frankońskich koronowany później cesarzem rzymskim i królem włoskim. Miał on 814 jako król włoski z longobardzkimi Benewentu książętami i d0 Grekami ciężką we Włoszech-Niższy cli walkę do stoczenia. Wr. 839 powaśnili się mieszkańcy Benewentu o wybór nowego książęcia, dając przeto początek krwawej walce domowej. W tymże czasie zajęty ~d0_ był Lotar poza Alpami, zaczem tłumy Arabów (S a race nów) 855. z Afryki, Hiszpanii i Sycylii bez przeszkody do niższych wdzierały się Włoch, zkąd jako przy mierzeń cy wnet tego wnet onego stronnictwa aż pod mury Rzymu na łupy zapuszczali się. Dopiero po weroduńskim traktacie podziału mianował cesarz Lotar syna swego 843. Ludwika ligo królem Włoch, a później (852) spółrządcą i cesarzem. Tenże wyszedł na czele znamienitej potęgi naprzeciw Sarace-nom i Benewentynom, których pod Benewentem pobił i rozpłoszył. g^g Wkrótce przedśmiercią podzielił Lotar I.państwo między synów.Najstar-

Karol

Lud

wik

Fo-

5 toozny

823.

Lotar X

823

Lud- szy Ludwik ligi otrzymał godność cesarską i ziemię włoską, ' przy której utrzymał się przeciw utworzonej w Rzymie partyi bizan-

wlk IZ

855

do tyńskiej, średni Lotar ligi odziedziczył Lotaryngią a najmłodszy 875. Karol Prowencyą z Lugdunem, który to ostatni kraj bo bezdzietnej Tytbergaśmierci Karola (863) dwom starszym przypadł braciom. Lotar ligi

i Wal-

drada.

porzucił małżonkę swą Tytbergę, którą jak utzymywał wbrew własnej woli z rozkazu ojca poślubił, by z władzychciwą Waldradą, siostrą arcybiskupa Gintera kolońskiego, swobodniejsze wieść życie. Posądzał on Tytbergę o najohydniejsze występki i stawił ją przed sąd możnych panów, którzy przeciw niej próbę wrzącej wody uznali. Tytberga wyszła z niej z wy ciężko i uznaną była za niewinną; alić podstępny Ginter sprawił, iż rzecz tę raz jeszcze przed sąd wytoczono i Tytbergę na dozgonną w klasztorze skazano pokutę. Waldrada

862.    zatem ogłoszoną została prawowitą Lotara ligo małżonką. Powiodło się wszakże nieszczęśliwej Tytberdze zbiedz do Karola Łysego i znaleźć u niego i u duchowieństwa francuzkiego pożądaną ochronę. Ginter pragnął zatem pozyskać Hinkmara, arcybiskupa remskiego, który we Francyi powszechnie był poważany; alić Hinkmar oświadczył się przeciw niemu i rzecz całą wytoczył przed papieża Mikołaj a Igo. Ojciec święty ujął się o uciśnioną niewinność i zwołał do

863.    Mety synod, na którym sprawa ta pod przewodnictwem dwóch legatów papiezkich raz jeszcze roztrząśniętą być miała. Lotar atoli umiał pozyskać legatów, a Ginter przedłożył wydany na niewinną królowe wyrok papieżowi do zatwierdzenia. Mikołaj tak dalece tern był

864.    oburzony, iż Gintera klątwą obarczył. Tenże udał się do brata Lota-rowego Ludwika ligo, który naonczas we Włoszech - Niższych z Saracenami był walczył, i pobudził go do wyprawy przeciw papieżowi. Mikołaj schronił się zrazu do kościoła św. Piotra, po dotrwałym wszakże oporze odniósł nad przeciwnikami zwycięztwo. Ludwik albowiem pojął niezabawem, iż niesprawiedliwej podjął się sprawy i odwiódł wojska swoje od wiecznej stolicy. Mikołaj ogłosił Tytbergę za jedynie prawowitą małżonkę Lotara, któremu klątwą w razie jej nieprzyjęcia pogroził. Waldrada zaś ukaraną była dla

865 przebłagania boga i kościoła surową pokutą i skruchą. We dwa lata później umarł dzielny Mikołaj, a krzywdzona bezustannie przez Lotara Tytberga prosiła sama o rozwód i osiadła w klasztorze meteńskim. Waldrada, którą Lotar znów był wziął do siebie, wróciła także do klasztoru, a papież Adryan ligi pojednał się na prośby Ludwika ligo z Lotarem pod warunkiem, by Waldrada w klasztorze pozostała.

869. Lotar umarł niezadługo b e z prawnego potomstwa, aLota-

r y n g i a pozostała odtąd długo kością niezgody między francuz-kimi i niemieckimi królami. Cesarz Ludwik ligi toczył tymczasem dalej walkę z Saracenami we Włoszech niższych, którym, zawarłszy przymierze z cesarzem greckim Bazylim,Bariz okolicą odebrał. 871. Niedługo jednak trwała przyjaźń obu cesarzów. Dawna zawiść podniosła głowę i zdaje się, iź Bazyli, złączon potajemnie z Adelchem, ksiąźęciem Benewentu, wziął udział w zdradzieckiej pzeciw Ludwikowi wyprawie. Adelchis bowiem udawał szczególną do Ludwika przyjaźń, zaprosił go do siebie, jął gozdradnie w niewolę i nie wypuścił, dopóki pojmany nie przysiągł, iź się na nim mścić nie będzie, nie naruszy swobód, przyrzeczonych Bene-wentynom przez Karola Wielkiego i Bari Grekom nie wyda.

Otyły

881

Po Ludwiku Ilgim, który bez męzkiego umarł po-Karol tomstwa, otrzymał Karol Łysy godność cesarską. Po Lysy zgonie Karola (877) wystąpiło trzech o nią spółzawodników: Ludwik Bełkot, królFrancyi, hrabia Bożo na Pawii i Karlo- g^ man Niemiecki. Tenże ostatni opanował wkońcu Włochy, wygnał zXombardyi Bozona i w Pawii królem koronował się. Zajął on także Rzym. Aleć papież Jan VIIImy oświadczył się przeciw niemu i nie uznał go wkońcu jedno królem włoskim. W ten sposób spoczywała godność cesarsko-rzymska przez trzy lata, aż ją Jan Ylllmy, niemieckiej we Włoszech ulegając przemocy, nadał (881) bratu i następcy Karlomana, Karolowi Otyłemu. Złożonemu później z Karol tronu Karolowi odmówili także Włosi posłuszeństwa. Margrabia Berengar na Fryulu i Gwido książę Spoletu, dwaj naj-

do

potężniejsi z pomiędzy książąt włoskich, wystąpili z pretensyami do gg,-, korony włoskiej. Berengar naprzód opanował Włochy. Gwido, który tymczasem o opróżnioną Francy i ubiegał się koronę, spoglądał 888. zrazu obojętnie na postępy Berengara we Włoszech, lecz gdy w nadziei swej został zawiedziony, wystąpił on do boju z tymże spółzawo-dnikiem, koronując się na króla włoskiego, a następnego roku nawet na cesarza rzymskiego. Pragnąc domowi swemu zapewnićGwido godność cesarską, mianował on w tymże jeszcze roku syna swego ^2-Lamberta spółrządcą. Tymczasem zamknął się Berengar w gg^ swych warownych grodach, szukaj ąc pomocy u krewnego swego Arnulfa Niemieckiego. Tenże stanął na czele armii we Wło- 894.

szech-wyższych, znaglony wszakże do odwrotu po niefortunnej walce Lam"

bort

895

z burgundzkim królem Rudolfem, którego już przedtem napróźno od północnej zaczepił był strony. Niezabawem umarł Gwido, a Lam- d0 bert kazał obwołać się jedynowładzcą ziem włoskich. Arnulf 897.

tedy powtórną do Włoch przedsięwziął wyprawę, dotarł zwycięzko

896. do Rzymu i cesarzem rzymskim koronował się; jakoż Berengar, niedowierzając jego zamiarom, przedtem już zerwał był zawarte z nim przymierze. W ten sposób sprawa włoska i cesarstwa wikłała się coraz więcej. Włochy albowiem trzech naraz miały panów, z których dwóch cesarzami tytułowało się. Z nich Arnulf dla swej nieoględności i niekarności wojska swego powszechnie od Włochów był nienawidzony, a gdy i obaj jego przeciwnicy, Berengar i Lambert, w przekonaniu, iż niezgoda ich Arnulfowi tylko posłuży, przeciw niemu połączyli się, musiał on tegoż jeszcze roku opuścić ziemię

896. włoską. Berengar zawarł zatem w Pawii z Lambertem traktat podziału ziem włoskich. Tamten wziął przestrzeń północno-wschodnią na lewym brzegu Addy i Padu, ten zaś resztę

897.    obszaru ziem włoskich. Lambert umarł jednak już następnego roku, a we dwa lata po nim Arnulf, zaczem Berengar we Włoszech jedynowładztwa dostąpił. Me długo cieszył się niem dawny margrabia Fryulu, gdy bowiem w ostatnim roku tego wieku p r z e-

900 gra^ niebacznie bitwę z Magyarami, którzy z nad Cissy, gdzie od niedawna osiedli, aż do Włoch na łupy zaganiali się, upadł on tak głęboko w znaczeniu u swych wassalów , iż ci do wyboru nowego króla przystąpić postanowili.

Frankonia wschodnia czyli Niemce.

Lud-

wik rola Wielkiego nie działają już spólnie. Jeżeli który z trzech braci groźno przeciw innym wystąpił, zagrożeni zaraz łączyli się przeciw

Po zawartym w Werodunie traktacie podziału wnukowie Ka-

Niemiecki

niemu. Zdarzało się to wszakże rzadko, bo każdy z nich, znużony do bojem, zwykł był własnych granic pilnować. Granicami onej części,

876. która Ludwikowi Memieckiemu przy podziale przypadła i zrazu

Frankonią-wschodnią później Niemcami nazywała się, był na zachodzie Ren, tak wszakże, iż Fryzlandyą i pograniczny powiat południowy na prawym brzegu tej rzeki do państwa Lotarowego liczono, na północy Eidera, na wschodzie Łaba, Sala, Las Czeski i Litaha, na południu Sawa i Alpy. Krom najazdów nor-mańskich,niepokójącychgłównie Francyą,wMemczechbowiem stawiali im dzielny opór Saksonowie, zatrudniali Ludwika Niemieckiego 855.jego wschodni sąsiedzi, Słowianie. Roscisław, książę morawski połączył ziemie Sor ab ów, Czechów, Morawian i Biało-Chro-batów w jedno wielkie Morawskie królestwo, tem niebezpieczniejsze królestwu Niemieckiemu, ile że właśni Ludwika synowie z Rościsławem się łączyli. Karlom a n nie kotentował się bowiem przedsięwziętym przez ojca podziałem, wedle którego młodszym braciom, Ludwikowi limu i Karolowi Otyłemu, przypaść miały kraje, które on swoją mienił własnością, i łącząc się z Rościsławem, chciał ojca do nowego zniewolić podziału. Ludwik Niemiecki przebaczył mu i dział jego rozszerzył. Takie na Karlomana względy pobudziły Ludwika ligo do rokoszu i do połączenia się przeciw ojcu z Turyngami i Sasami. Niezgodzie tej położył Ludwik Niemiecki koniec nowym kraju podziałem, nadając najstarszemu synowi Bawary ą, z Marchią-wschodnią i sąsiedniemi awarskiemi, słowiaii-skiemi i włoskiemi powiatami, Ludwikowi limu właściwą Frankonią i Saksonią, a najmłodszemu Karolowi Otyłemu ziemię alemańską czyli szwabską.

Karlo-

man

Jeszcze za życia Ludwika Niemieckiego przeznaczył (875) synowiec jego cesarz Ludwik ligi Karlomana dziedzicem swym i następcą we Włoszech. Ubiegł go wszakże Karol Łysy i utrzymał ^76

do

880.

Lud

wik

Miod

się w posiadaniu godności cesarskiej. Karloman umarł (880) paraliżem tknięty już w czwartym roku swego panowania, pozostawiając syna nieprawego łoża, Arnulfa, księcia Karantanii, który później był królem Niemieckim. Ludwik ligi Młodszy, Saks o- szy nem także nazywany, któremu resztaKarlomanowych krajów przy- d0 padła, nieszczęsny był w walce z Normanami, i umarł (882) bezpo-

Karol

to mnie we dwa lata po swym starszym bracie; zaezem Karol otyiy O t y ł y, od roku 881 cesarz rzymski, po zgonie starszych braci ^ wszystkie kraje niemieckie pod swem połączył panowaniem.

nie we Fryzyi

We dwa lata później powierzyli mu także Francuzi zarząd swego 884. królestwa, a Karol Otyły ujrzał się za szczęśliwym zbiegiem okoliczności panem całego ziem Karola Wielkiego obszaru. Alić Karol Otyły był panem niedołężnym, tak iż rządom własnego księstwa Szwabii przewodniczyć nie umiał. Nie miał on poważania u Włochów, bo o ich kraj nie dbał, a Francuzi i Niemcy znieważali go po ohydnej przeciw Normanom wyprawie. Daniną bowiem okupił Karol pokój z tymi najezdnikami, i księciu ich Godfrydowi dał pół- Norma-nocną Fryzy ą w lenność pod warunkiem przyjęcia chrześciań-stwa. Ztąd powszechne w Niemczech nieukontentowanie. Gdy tedy 886. na zwołanym do Tryburu sejmie książę Arnulf karyntyjski, głowa nieukontentowanych, stanął na czele swych oddziałów wojennych, złożyło zgromadzenie Karola Łysego z dostojności kró-

lewskiej. Francya i Wiochy postąpiły podobnie, a Karol zo-888. stał z możnego władcy żebrakiem. Umarł on już następnego roku w ubóstwie i pogardzie.

Arnulf

Ludwik Dziecko

ggg niedolą, jaką Arnulf przywołaniem Magyarów na Niemce i sąsie-do dnie kraje sprowadził? Po śmierci Arnulfa uznano królem Niemiec 911.jego siedmioletniego syna Ludwika, Dzieckiem nazwanego.

Arnulf, uznany królem Niemiec i Lotaryngii był przedsię-biorczym i bitnym monarchą. Normanowie i Morawianie byli do jego głównymi nieprzyjaciółmi. Pierwsi spustoszyli straszliwie ziemie 899. żuławskie (u ujścia Renu) i porazili na głowę armię niemiecką pod wodzą biskupa mogunckiego. Otoczyli oni się warownemi wały w

891.bagnistej pod Lowanią (Lowen) okolicy, nieprzystępnej jeździe Arnulfowej. Alid Arnulf kazał zsiąść konnym, przypuścił szturm do nieprzyjacielskiego obozu i wyciął niemal do nogi całą tam skupioną rzeszę normańską. Potężnemu wszakże Świętopełkowi Morawskiemu nie zdołał on dotrzymać pola i przywołał przeciw niemu w pomoc dzikich Magyarów. Ci podjęli na Morawian wyprawę zniszczenia, osiadając nad Cissą jako niebezpieczni królestwa morawskiego sąsiedzi. Gdy nadto po zgonie Świętopełka domowe między synami jego Moimirem i Świętopełkiem Ilim wybuchły niezgody, mógł Arnulf pójść do Włoch i tam (896) cesarzem rzymskim koronować się. Ale czemźe był czczy tytuł w porównaniu z

Normanowie.

Od dawna panował u mieszkańców Skandynawii obyczaj przekazywania jedynemu z synów całego spadku ojcowskiego, zaczem inni synowie u obcych szu-Pierwo- kać musieli bogactwa, bez którego niepodobna było używać w pełni przyszłego

tne dzie- w Wal hal li żywota (str. 50). Często też wyprawiały się na zdobycz rzesze ocho-

je ^Tor-    normańskich , powierzając naczelne dowództwo któremu z możnych ksią-

manów.

żąt. Zrazu kierowane były ich wyprawy przeciw rozlicznym skandynawskim plemionom, później przy wzmagającym się wzroście ludności, przeciw narodom zamorskim. Skandynawscy Normanowie nawiedzali tedy kolejno pobrzeża morza Niemieckiego, Atlantyckiego i Śródziemnego, i przeprawiali się przez morze Bałtyckie do wschodnich ziem słowiańskich a nawet do Konstantynopola, gdzie pod nazwąWaregów t. j. najemników do przybocznej straży cesarzów bizantyńskich zaciągali się. Zapuszczali oni się na swych nawach wiosłowych przez rzeki wgłąb stałego lądu, a gdy im drogę powrotu odcięto, tedy nawy swe do innej przenieśli rzeki, której korytem wraz ze zdobyczą do ojczyzny wracali. Nadzwyczajna chęć wędrówek dawnych Skandynawów, których kraj już w czasie prze-chodu narodów oficyną ludów (officina gentium) nazywano, żywioną była nadzieją bogatych łupów tudzież żądzą przygód i wojennej sławy, i stała się powszechnym

narodu obyczajem. Normanowie mzpadali się na rozliczne plemiona pod samodzielnymi królami. Królom podlegali Jarlowie, którzy nad szczególnemi panowali szczepami. Tycli znów słuchali Her sowie, naczelnicy pomniejszych powiatów. Czem liczniejszą była drużyna królów, tem większą ich potęga i znaczenie.

Wedle dawnych podań Ynglingowie byli najdawniejszą Skandynawów dynastyą, wygasłą już w 7mym wieku, gdy jedynowładztwo swe i nad Szwecyą rozpostrzeć usiłowała. Po Ynglingach rozpoczyna Iw ar W i d f ame dynastyą Skioldungów, wywodzącą początek swój od Skiolda, syna Odinowego (str. 50). Iwar Wid famę panować miał nietylko nad Szwecyą i Danią ale nawet nad południowemi pobrzeżami Bałtyku. Z potomków jego odznaczył się głównie Ragnar Lodbrok swemi przygodami, bohaterską odwagą i śmiałemi wycieczkami do Anglii i Szkocyi•, popadł jednak wkońcu w moc Oe 11 i, króla Nortumberlandyi, który mu w kotlinie wężów okrutną śmierć zgotował.

Ynglingowie i Skioldungowie.

Odin, azyatycki zdobywca, pochodzenia scytyckiego albo tatarskiego, opanował około 150 roku przed Chrystusem kraje nadbałtyckie, wyniesion po zgonie w poczet bogów.

Y n g powrócił do Azyi, gdzie nad Turkami objął panowanie.

Niord

B e 1 d e g, król Saksonii. Od niego słynny wódz Sakso-nów Witte-kind.

Skiold, król Danii, praszczur dynastyi

Skioldungów.

Yng Frey,

pan naUpsali (według Wil-dego w wieku Chrystusowym, według T)alina w 3ciem stóleciu po Chr.). Nazwana po nim dynastya Ynglingów obaloną została przez Iw ar a Widfadmego, słynnego z wielkich podróży i zdobyczy, według Wildego r. 650, według Dalma 775. Od ostatniego króla Ynglingów, Ingialda Srogiego , wywodzi początek Har al d II aar f ag er, założyciel królestwa Norwegii.

Halfdan, potomek Skiolda, syna Odinowego , król Skanii

Iwar Widfadme

czyli Widfarne

Audur

JL

Randwer

Sygurd

Ragnar Lo&brog-

(f o. 860).

Dopiero z końcem 8go i początkiem 9go stólecia, gdy Karol Wielki i jego synowie podczas wypraw saksońskich z duńskimi zetknęli się królami, zrzucają z siebie dzieje Skandynawów ciemną niepewności powlokę. Zygfryd, król Jutlandyi, u którego saski książę Wittekind tylekroć znajdował przytułek, miał Gotfryda następcą.

Syn tegoż Harald Klak szukał u Ludwika Pobożnego pomocy przeciw 826.

braciom, którą znalazł pod warunkiem, by chrześciańskim missyona-chrze- rzom przystęp do Danii otworzył. Harald sam wraz z synem przyjął 'chrzest w Moguncyi i wziął z sobą do Skandynawii św. Ans-garego, mnicha klasztoru korbejskiego (Corbie nad Sommą). Rozpoczęte przez Ansgarego dzieło nawrócenia Normanów napotkało liczne trudności. Dzicy albowiem synowie północy, łaknąc przygód i łupów, patrzyli ze wstrętem na łagodne chrześciaństwa nauki, tyle przeciwne ich żądzy rozbojów. Pozyskał on wprawdzie nowych chrześciaiistwu wyznawców, nietylko w Danii ale nawet w Szwecyi, i za przyzwoleniem papieża i cesarza założył arcybi-832. skupstwo wHammaburgu (Hamburgu) przy ujściuŁaby, którego pierwszym był arcypasterzem. Nowi wyznawcy ewangelii ściągnęli wnet na się nienawiść i prześladowania swych spółziomków pogan, zwłaszcza odkąd Harald odpadł od nowej wiary. Ansgary musiał 845 z5iedz z Hamburga przed rzeszą dzikich Danów i Normanów, którzy na okrętach swych miasto to najechali i złupili. Niebawem atoli powrócił on za sprawą Eryka Igo do swej arcypasterskiej siedziby, zało-850 żył w Haddeby (w dzisiejszym Szlezwiku) pierwszy kościół chrze-ściański we właściwej Danii, i otrzymał od papieża Mikołaja Igo 858.w nagrodę swej gorliwości także biskupstwo bremeńskie, po-805. łączone na zawsze z hamburskiem. W Bremie też umarł Ansgary, okryty sławą i przydomkiem Apostoła północy, ochrzciwszy i pozyskawszy chrześciaiistwu syna Erykowego, Eryka ligo. Jak słabo atoli jeszcze schodziło rzucone między Normany ziarno ewangelii, dowodzi ta okoliczność, iż mimo przyjętej na pozór jedyno-zbawiennej wiary, nie zaniechali łupiezkich wycieczek i (881) spustoszyli straszliwie okolice nad Skaldą i Sommą, a nieco później oba Sekwany pobrzeźa aż w głąb Burgundyi. Gdy z początkiem lOgo stó-lecia Gorm Stary, który zrazu nad Zeelandyą tylko i Skanią (Schonen) panował, całe pod berłem swem połączył państwo duńskie, doznało chrześciaństwo u Normanów srogich prześladowań, wytępiane wszędy przez nienawistnego nowej religii króla.

ściańtwo w Danii

Anglia.

Nieprzerwane pasmo dziejów angielskich snuje się dopiero od połączenia siedmiu anglosaskich królestw ramieniem Egberta, króla zachodniej Saksonii (Westseaxas). Ostatnie dwa wieki napełnione były wewnetrznemi walkami przybyłych Anglów

i Saksonów z Bretonami, później, gdy już nie obawiano się zemsty podbitych kraju mieszkańców, swarami onych przybyszów między sobą. W pośrodku tej rozleglej czasu przestrzeni zajaśniał Ina, król Saksonii zachodniej (689 — 726), który swem oględnem, na zwyczajach ludu osnutem prawodawstwem położy! fundament do przeprowadzonej później przez Alfreda Wielkiego organizacyi królestwa angielskiego, dźwignął niski u Anglów i Sasów stan oświaty i za pomocą ułatwianych między oba narodowościami związków małżeńskich rozpoczął przyjazny zlewek przybylców z pierwotnymi kraju mieszkańcami.

Egbert, ostatni prawowity król Saksonii zachodniej, udał się Egbert w młodości swej na dwór Karola Wielkiego, by ujść zasadzek Bry- 827 te ryk a, możnego pana saskiego, który rządy kraju jego był opano- ^ wał. Dopiero po tegoż śmierci wrócił on (800) do kraju, gdzie nie-omieszkał ze szczęśliwych korzystać stosunków i resztę królestw anglosaskich, heptarchią, pod nazwą królestwa Anglii pod swem 827. połączył berłem. Egbert był dzielnym rządcą, który łupiezkim najazdom Normanów (Danów) na Anglią przynajmniej na czas swego panowania stawił skuteczny opór. Alić pod jego słabym synem 836 Etelwulfem powtarzali Danowie niemal rok w rok swe najazdy g^g i spustoszenia, i poczęli nawet (851) stale w Anglii osiadać. Równocześnie wewnętrzne niezgody trawiły nowe królestwo, gdy baia bowiem Etelwulf (855) pielgrzymkę do Rzymu odbywał, podniósł d° syn jego Etelbald broń przeciw niemu i zniewolił go do odstąpienia zachodniej części Anglii. Etelbald umarł niezadługo po ojcu i miał następcą brata swego Etelberta, po którym już w 6tym do roku nastąpił w rządach trzeci syn Etelwulfa, Etelred Iszy. Tenże 866. walczyć miał niemal bez przerwy z Danami (Duńczykami), którzy nakoniec w Nortumberlandyi osiedli, łupiąc ziemie okoliczne i do wszędzie roznosząc grozę i spustoszenie. Najdzielniejszy opór stawiła 871. im Saksonia zachodnia (Westseaxas), gdzie obok króla bronił kraju Alfred, najmłodszy brat królewski. Etelred poraził ich wprawdzie w jednej potyczce, alić ranny w bitwie pod Mortonem, umarł 871. niezabawem, zostawiając rządy Alfredowi.

Alfred objął rządy Anglii w 23cim roku, rozwijając już na wstępie swego panowania rzadkie panującego przymioty. Łączył bowiem wysokie zdolności wojenne z głęboką męża stanu oględnością, g^ uczoność z zamiłowaniem porządku, pełną ufności pobożność z nad- do zwyczajną odwagą. Niemocen stawić Danom skutecznego oporu, 901. przyjął Alfred fryzyjskich i innych korsarzów w swą służbę, by przy

21*

Etel-

wulf

Etel-

860.

Etel-

bert

Etel

red

Alfred

Wielki

ich pomocy przeciąć związki osiadłych w Anglii'Normanów z krajem 872. macierzystym. Gdy jednak mimo to p o d W ii t o n e m (na zachodzie od Salisbury) i w kilku innych poraźon był potyczkach, schronił on się do moczar hrabstwa Sommersetu, gdzie przebrany żył w chacie pasterza. Przygody jego dały wątek do powieści poetycznego ustroju. Opowiadają iź, gdy dnia pewnego spalił się chleb, powierzony jego pieczy przez zonę pasterza, ta łajała go surowo dodając, iź smacznie cldeb spożywa, lecz nań zarobić nie umie. Król zniósł zasłużone wyrzuty z największą powolnością. Inna powieść przytacza, iź Alfred w ubiorze barda udał się do obozu duńskiego i tam śpiewając badał stanowisko wroga; poczem na Danów niespodzianie uderzył i na głowę ich poraził. Niedostatek, jaki Alfred znosić miał na swem tułactwie i jego częste na nieprzyjaciela wycieczki zługowisk Sommersetu, gdzie sobie gród zbudował, dały snąć wątek poezyi do tych fantastycznych powieści. Gdy w końcu ucisk cudzoziemski An-glosaksonów przywiódł do rozpaczy, umiał Alfred korzystać z usposobienia narodu ku obudzeniu upadłego w własne siły zaufania. Z każdym dniem wzrastała liczba jego wojowników, tak iź w końcu 878. odważył się zaczepić duńskiego króla Gutruma. Zmusił on go do ograniczenia posiadłości duńskich na ziemie Nortum-berlandyi i Anglii-Wschodniej pod warunkiem hołdu i przyjęcia chrześciaństwa. Zbudował potem znaczną flotę przy pomocy fryzyjskich i innych żeglarzy, dźwignął lądową potęgę, odbudował zwolna zburzone grody i miasta, i nowe dla obrony kraju od strony morza pobudował twierdze.

Podobnie jak o bezpieczeństwo zewnętrzne starał się Alfred Wielki usilnie Or»ani- ° wewnętrzne państwa swegopowodzenie. Uorganizował on poboczny nacya. podział Anglii na hrabstwa (shires) sotnie i dziesiętnie czyli gminy. Naród składał się ze szlachty, między którą rozróżniano Thanów i Earlów (duńskich Irlów), dalej z tak zwanych Keorlówczyli wolnych mieszczan i Włościan. W zgromadzeniu narodowem, zwanem u Anglosasów zgromadzeniem mądrych (Wittenagemott), mieli przewagę Thanowie i Irlowie. Keorlowie natomiast dzierżyli niemal wyłącznie sądownictwo. Najwyższe atoli rozejmstwo przywiązane było do osoby króla. Alfred bjń surowym sędzią tak dla Anglów jak Danów. Przecież surowa jego sprawiedliwość nigdy srogości nie przybrała znamion. Z dwóch urzędników na czele każdego hrabstwa przewodniczył jeden administracyi drugi sądownictwu. Obaj, również jak ich podwładne gminy odpowiedzialni byli za bezpieczeństwo publiczne, ztąd też można było opowiadać sobie, iż gdy kto kieskę na gościńcu zgubił, zasnąć mógł spokojnie w przekonaniu, że ją tam nazajutrz znajdzie. Za pomocą tej trafnej instytucyi podniósł Alfred Wielki lud swój do godności wolnego narodu, który sam nad sobą czuwał i panował. Hrabia, stojący u steru administracyi, miał staranie o dostawienie żołnierza, którego część własnych broniła siedzib, inna zaś wychodziła z królem

do boju. Z równą troskliwością czuwał Alfred nad podźwignieniem rolnictwa i krzewieniem oświaty, o czem niżej będzie.

901.

Dając Anglii zbawienne instytucye, wzmocnił ją Alfred do tego stopnia, iż nietylko dwa nowe Danów odparła najazdy, ale także wybuchły w Nortumberlandyi i Anglii wschodniej po śmierci Gntru- 893. ma rokosz z łatwością przytłumiła. Alfred był nieutrudzony w troskliwości o dobro swego narodu. Aczkolwiek słabego zdrowia, pracował on bez ustanku aż do zgonu swego, poświęcając ośm godzin dziennie sprawom publicznym, ośm zatrudnieniom duchownym i modlitwie, i tyleż pokrzepieniu ciała snem i jadłem. Dla dokładniejszego rozmiaru czasu palił Alfred dziennie trzy świece, z których każda kolejno po ośm żarzyła się godzin. Rzemieślników, zwłaszcza przy stawianiu okrętów, dla których nowy wymyślił sposób budowania, nauczał on osobiście i nie upatrywał w tern ujmy swej godności. Umierając pamiętał Alfred o wszystkich, obdarzył hojnie swoich i służbę, liczne kościoły, klasztory i uczonych, i pozostawił synowi uporządkowane państwo i skarb dobrze opatrzony.

Słowianie.

Czesi i Morawianie.

Czesi.

Karol Wielki, uwieńczony zwycieztwy król 'Franków i cesarz rzymski, którego broni kolejno wszyscy ulegali przeciwnicy (Longobardowie, Sasi, Arabowie, Wilcy, Obrzyni), nie wahał się długo w zamiarach nowych podbojów na ziemi słowiańskiej. Trzy oddziały armii jego wtargnęły do Czech, bez wszelkich snąc powodów, jakoż 805. żaden z ówczesnych dziejopisów nie przytacza takowych. Czesi, nieprzygotowani do boju z tak potężnym nieprzyjacielem, unikali bitwy otwartej, chroniąc się do grodów i lasów; zaczem Frankowie, nieosiągnąwszy celu swej wyprawy, już po upływie 40 dni Czechy opuścić musieli. W następnych latach wysyłał Karol nowe przeciw Słowianom oddziały, iżby jednak, jak to frankońscy twierdzą dziejo-pisowie, Sorabów i Czechów pokonał i do daniny zniewolił, wątpliwą jest rzeczą, zwłaszcza iż wojska frankońskie z wypraw tych bez tryumfów wracały.

Mora

wianie.

Wtymże czasie posunęli Morawianie granice swego panowania aż ku Dunajowi, wygnawszy z okolicy między wzgórzami Manharda i rzeką Granem hołdowniczych Frankom Obrzynów. Gdy zaś z tąd w wojnę z Karolem W. mogli się zawikłać, postanowili ich

książęta poddać się temu możnemu władcy i kraj swój przyjąć od 803.niego wlenność na sejmie w Regensburgu. Pod panowaniem Moj mira, który chrześciaństwo przyjął i cesarzowi Ludwikowi wiernym pozostał, cieszyła się długim pokojem Morawia. Zaburzył go nieukontentowany książę Prywina na Nitrze, podnosząc broń przeciw Mojmirowi. Pokonany wszakże zbiegł poza 830. Dunaj, gdzie pod warunkiem przyjęcia chrzęści ans twa część dawnej Pannonii od cesarza Ludwika otrzymał i w niej nad jeziorem Błotnistem gród M o s b u r g sobie zbudował. Po zgonie Ludwika Pobożnego (840) i zawarciu traktatu weroduńskiego (843j było Ludwika Niemieckiego najusilniejszem staraniem, postawienie zapory wzrastającej potędze morawskiej. Wkroczył on tedy do Mora-wii na czele licznej armii, złożył z rządów Mojmira i w miejsce jego 846. ustanowił księciem Rościsława (Ras ty ca). Z Morawii wracał Ludwik przez Czechy, gdzie w czternastu Lechach, którzy 845. przed rokiem u niego w Ratysbonie (Regensburgu) przyjęli byli chrześciaństwo, spodziewał się znaleźć przymierzeńców. Inni atoli Lechowie, z ksiąźęciem czeskim na czele, wzbronili mu prze-chodu, porazili wojska jego i wielką na nich uczynili zdobycz. Zdarzenie to dało powód do cztóroletniej wojny Niemców z Czechami, zakończonej korzystnym dla tychże ostatnich poko-850. jem, którego warunków jednak dziejopisowie nie przytaczają. Przedsiębiorczy Rastyc Morawski korzystał ze słabości Ludwika Niemieckiego ku zapewnieniu swej niepodległości. Łączył on się z Bułgarami i dworem bizantyńskim i umacniał kraj twierdzami. Ludwik przeniknął jego zamiary, wyszedł przeciw niemu na czele znacznych zastępów, nie odważył się jednak zaczepić go w jego warowniach i dał znak do odwrotu, na którym dotkliwą poniósł

855.

Rosci-slaw

855 klęskę. Oswobodzona w ten sposób Morawia była wnet przy-do tułkiem nieprzyjaciół Ludwika, którego właśni synowie z Rości-870. sławem sprzymierzali się.

Wtymże czasie pielęgnował Rościsław tem usilniej przyjazne stosunki z dworem bizantyńskim, i wyprawił do cesarza Michała poselstwo z prośbą o słowiańskich religii chrześciańskiej nauczycieli, by lud swój w tej nowej wierze utwierdzić. Stało się to przez słynnych apostołów Słowian Cyryla i Metodego, jak o tem niżej rzecz będzie.

Nie uznawał jednak Ludwik niepodległości Morawii i nawiedzał ją wojskami swemi przy każdej sposobności. Roku 864 otoczył on Rościsława w Do winie (przy ujściu Morawy do Dunaju) i znie-864. wolił go znowu do uznania niemieckiego zwierzchnictwa. Rościsław nie przestawał jednak szukać związków z nieprzyjaciółmi

króla niemieckiego, łącząc się z Czechami i S o r barn i, a nawet 868. z synem Ludwika Niemieckiego, Ludwikiem Młodszym. Wojska niemieckie wtargnęły znów do Morawii, roznosząc po kraju po- 869. źoge, i obiegły, wszakże napróźno, Welehrad. Zmuszone do odwrotu, zostawiły Rościsława zwycięzcą, który teraz na szczycie swej potęgi stanął. Strącił go atoli z niej jego władzy-chciwy synowiec Świętopełk, książę Nitry. Rościsław miał wprawdzie w podejrzeniu synowca, knującego zdradę z Karlomanem, i chciał go podczas uczty uwięzić. Ale chytry Świętopełk uszedł stawionych sideł, pojmał n awet samego Rościsława i wydał go królowi 870. niemieckiemu, który go w kajdanach przed sądem w Ratysbonie stawił. Skazanego na śmierć kazał Ludwik oślepić i wtrącić do klasztoru.

Świę

topełk

870.

Zaraz po ujęciu Rościsława rozrzucił Karloman załogi nie-mieckiepo grodach morawskich, a hrabiów Engelszalka i Wilhelma ustanowił swymi przy Świętopełku namiestnikami.

Ci żalili się przed Karlomanem, iż młody książę rozkazom ich nie- do dość okazuje się powolnym; zaczem Karloman uwięzić go rozkazał. 894. Wtem powstali Morawianie przeciw niemieckim załogom i kapłana Sławomira, krewnego domu książęcego,stawili na swem czele. Tymczasem uznano Świętopełka niewinnym, oddano mu wolność, obsypano go darami i mianowano nawet dowódzcą zbrojnej siły niemieckiej , wyprawionej przeciw Sławomirowi. Świętopełk uznał, iż nadeszła nagodna zemsty chwila. Stanąwszy pod Welehradem, opuścił on obóz niemiecki, i pod pozorem układów pokoju udał się do zagrożonej stolicy, gdzie z ludem swym uradził straszliwej zemsty plany. Napadł on niespodzianie na niebaczną armię niemiecką 871. i okropną zadał jej klęskę. Przekonany, iż zdarzenie to nowej wojny będzie początkiem, wiązał się Świętopełk ściśle z zagrożonymi również przez Ludwika Czechami.

Pojął on w małżeństwo księżniczkę czeską, snąć siostrę księcia Bo-rzywoja, i bardzo podobną do prawdy jest rzeczą, iż Borzywoj onego czasu chrzest przyjął i potężnego Świętopełka (Swatopluka) uznał nad sobą zwierzchnikiem.

Jakoż z rokiem 871 wstępują Czechy na widownię dziejów pewnych.

Zrazu toczyli Niemcy szczęśliwy bój z Czechami. W Mo- 872. rawii jednak pobił ich Świętopełk w kilku potyczkach, zniewolił do odwrotu i ścigał nawet poza Dunaj. Odtąd zwierzchnictwo Lu- 873. dwika Niemieckiego nad Morawią i połączonemi z nią Czechami czczem tylko było imieniem. Niezabawem umarł Ludwik Nie- 876. miecki, a w cztery lata po nim Karloman, po którym Ludwik Młodszy przyległe Wielkiej Morawii kraje niemieckie otrzymał.

Karantanią tylko wziął A rnulf, syn Karlomana z nieprawego łoża. Arnulf okazywał zrazu wielką Świętopełkowi życzliwość i pierworodnego syna swego nazwał po jego imieniu (Z wen tobol dem). Potrzebował bowiem przyjaźni potężnego króla Morawian, dopóki w posiadaniu tronu niemieckiego nie był utwierdzony, podniósł jednak pretensye swych przodków do zwierzchnictwa nad Morawią niezaba-wem po swem na tron wstąpieniu. Niemocen atoli do ich utrzymania, przywołał on ku pomocy, niebaczny na następstwa, przebywa-

892. jących nad dolnym Dunajem Magyarów. Nad głową Świętopełka zawisła odtąd straszliwa burza, która później i Niemców uderzyć miała swym gromem. Gdy Magyarowie na swych lekkich koniach od wschodu do Wielkiej wpadli Morawii, oskoczył ich Świętopełk w lesistych wąwozach, gdzicby ich do szczętu był zniszczył, gdyby obronę własnych grodów przed zbliźającemi się od zachodu i południa wojskami niemieckiemi za naglejszą nie był poczytał. Za wałami twierdz swoich szydził on z nieprzyjaciela i zniewolił

894.

893.    go do odwrotu. Następnego roku wtargnął Arnulf powtórnie do Morawii, ze stratą znowu odparty. Wkrótce potem umarł Świętopełk i świetność Wielkiej Morawii poniósł ze sobą do grobu.

Moj-

mir

894

907.

Synowie Świętopełka, Moj mir i Świętopełk ligi, popadli wnet w niezgodę i prowadzili zawziętą z sobą walkę, która nikomu ^ więcej nad Arnulfa nie była pożądaną. Arnulf łączył się też z Ś wię-907? ^opełkiem Ugim i wspierał go przeciw starszemu bratu. Położenie Moj mira było pełne rozpaczy, zwłaszcza, że synowie Borzywoja, Spi-895. tygniew i Wrocisław, od Morawii oderwali się i na sejmie w Ratysbonie hołd Arnulfowi złożyli. Tymże torem poszli niezabawem Sorbowie, tak iż Moj mir zewsząd nieprzyjaciółmi był 899 toczony. Mimo to górował on nad swym nieukontentowanym bratem i jego przymierzeńcem. Po śmierci Arnulfa zawarł Moj mir z Ludwi-901.kiem Dzieckiem pokój w Regensburgu, i odparł później dwa jeszcze najazdy Magyarów, poczem bez śladu zeszedł ze sceny dziejowej. Zdaje się iż w walnej bitwie między Brzetysław ą (Pressburgiem,) iDowiną (Tlteben), w której Magyarowie wojska niemieckie na głowę porazili, poległ jako przymierzeniec Ludwika. Morawia wpadła odtąd po wielkiej części w moc Magyarów, którzy zachodnią panowania swego granicę posunęli aż ku Anizie.

Gdy tak państwo wielko-morawskie swą półwiekową utraciło niepodległość, wystąpiły w północno-zachodniej i wschodniej Sło-wiańszezyznie z pomroki podań niepewnych dwa nowe państwa słowiańskie, Polska i Ruś, na widownię dziejów.

Polska.

Na dwór króla Polanów Popiela przybyło niegdyś dwóch cudzo- Dzieje

bajeczne

ziemców (missyonarzy Cyryla i Metodego, jak niektórzy domyślają się), prosząc o gościnne przyjęcie. Wygnanych z dworu królewskiego przyjął w gościnę ubogi rolnik Piast, który właśnie synowi swemu Ziemowitowi sprawiał postrzyżyny. Cudzoziemcy ci postrzygli siedmioletnie pacholę i przepowiedzieli oraz, iż kiedyś będzie książęciem. Przepowiednia ta sprawdziła się niezabawem.

Zio-

Gdy bowiem władzycliciwy Popiel, z namowy swej małżonki, zatruł podczas biesiady dwudziestu stryjów swoich i ciała ich do jeziora Gopła (pod Gnieznem) kazał powrzucać, wyszła z ciał tych niezliczona moc myszy, i ścigała go aż na wieżę zamku Kruszwickiego (nad jeziorem Gopłem), gdzie go z całą rodziną zagryzła. Domowe, jak się zdaje, zamieszanie dało wątek do tej powieści. Ziemowit, syn Piasta, zasłużony już przedtem jako wódz ojczyźnie, ocalił snąć podczas tego zaburzenia naród od zaguby i dobił się władzy najwyższej.

Ziemowit rozpoczyna dzieje Polski pewne i jest zało- mowit źycielem dynastyi Piastów, która dłużej pięciu wieków nad 860 Polską panowała. O samym atoli Ziemowicie i synu jego Leszku nie wiele donoszą nam dzieje. Najstarsi bowiem kronikarze poczynają '    '

•    •    * LO"

892.

dzieje Polski od Mieczysława, Ziemowitowego prawnuka, który szek chrześciaiiską przyjął wiarę i w Polsce ją rozkrzewił.

Ruś.

We dwa lata po wstąpieniu Ziemowita na tron polski dał R liryk początek państwu ruskiemu. Normanowie szwedzcy czyli Waregowie (opowiada najdawniejszy kronikarz ruski Nestor) pojawiali się już z początkiem 9go stólecia na wschodnich morza Bałtyckiego wybrzeżach, w krainach Kurów, Estonów i F i-n ó w, i wdzierali się nawet w ziemię Słowian nowogrodzkie h.

Ruryk

Askold i Dir.

Ale ci połączyli się ku ich wygnaniu złudami fiiiskieini, po-czem celem wzajemnej obrony w spoiną nad jeziorem llmeńskiem złączyli się rzeczpospolitą. Wybuchłe domowe zatargi wykryły niezabawem niemoc tego związku , a Nowogrodzianie postanowili przywołać do siebie Waregów i powierzyć im rządy kraju swego. Normanowie przybyli pod wodzą trzech braci: Ruryka, ^ Syneusa i Truwora, ze szczepu Ros zwanego (zkąd nazwy cdo Rusi i Rosyi powstały), i rozpostarli niezadługo panowanie swoje 879. nad okolicznemi ludami. Inni Waregowie, Askold i Dir, zawistni snąć Rurykowi i niechętni jego zwierzchnictwu, przedsięwzięli na czele swej drużyny awanturniczą na Konstantynopol wypra-

wę, wyzwolili po drodze miasto Kijów z jarzma chazar-skiego, i założyli tam wtóre waregskie czyli ruskie państwo, którego granice szeroko rozpostarli. Waregowie czyli Rusini nadali imię swe Słowianom, nad którymi objęli panowanie, sami zaś przyjęli ich język, obyczaje i znalezioną u nich wyższą od własnej oświatę, i nakształt Bułgarów stali się Słowianami. Po śmierci Syneusa i Truwora panował Ruryk sam w północnem państwie ruskiem od Newy do Oki, które umierając małoletniemu zostawił

Igor

g79 Igorowi. Igor panował pod opieką wuja swego O leg a, dzielnego do wodza, który owładnął państwo Askoldowe i Dirowe, i 945. z Nowogrodu przeniósł się do Kijowa. Podbił on Drewlanów, °le«- Siewierzan i Radymiczan, założył kilka miast i z początkiem wieku lOgo (906) podjął wyprawę na Greków, z której z bo-gatemi powrócił łupami.

Bulgarya i Serbia.

Król Bułgarów Kremus czyli Krumus zasłynął jako jeden Kru- z najpotężniejszych wieku swego królów. Państwo jego sięgało od ““s gór Hemus aż po Karpaty, a od Cissy aż ku falom Dniestru i Pontu. Krumus był postrachem Bizantynów, zabił w bitwie cesarza Nicefora i stanął groźnie pod Konstantynopolem, gdzie wszakże w zasadzce omało życia nie stracił. W pragnieniu zemsty spustoszył on Tracyą, i rzesze ludu chrześciańskiego z licznem ducho-

woio- wieństwem uprowadził z sobą poza Dunaj. Jeńcy ci stali się pierw-

szczy-zna.

szymi apostołami chrześciaństwa u Bułgarów, i w zlewku z innymi mieszkańcami nowej ojczyzny dali początek dzisiejszej Wołoszczy-g|5 znie. Krumus, sposobiąc się do powtórnej na Konstantynopol wyprawy, umarł nagle z krwiotoku.

Prawnuk jego Borys wiódł nieszczęśliwą walkę z Bizantyny i Borys. Serbami. Pozyskany poczęści chrześciaństwu przez jedne z sióstr swoich, branką wychowaną w Konstantynopolu, zawarł Borys z Bi-zantynami przymierze przyjaźni, utwierdzone przyjęciem chrztu i g^l imienia chrzestnego ojca swego, cesarza Michała.

W owej pamiętnej epoce byli już Bulgarowie Słowianami, jakoż nie różnili się już od nich ani językiem ani obyczajem ani wiarą. Starszy syn Michała Borysa nosił słowiańskie, Włodzimirza, imię a młodszy Symcon pisał nawet w języku* słowiańskim.

Pa nowie bułgarscy powstali wprawdzie przeciw Borysowi i zaprowadzonej przez niego religii. Ale dzielny król przytłumił

powstanie, kazał stracie 52 rokoszan i zapewnił chrześciaństwu zwy-cięztwo. Ostatnie lata życia poświęcił Michał Borys ćwiczeniom religijnym, zdał rządy na najstarszego syna Włodzimirza i wstąpił do klasztoru. Gdy jednak Włodzimirz zboczył z toru przez ojca wskazanego, sprzyjając bałwochwalstwu i oddając się ropuście,jął się Borys raz jeszcze oręża, pokonał syna i do więzienia go wtrącił. Złożywszy niezabawem rządy w ręce młodszego syna swego Symeona, wrócił Borys do klasztoru, w którym (907) umarł świadkiem najazdów magyarskich. Symeon był godnym swego wielkiego ojca następcą, krzewił między Bułgarami oświatę i wiarę chrześciariską, ułatwiał stosunki handlowe i wydał wojnę greckiemu cesarzowi Leonowi VImu, gdy tenże handlowi bułgarskiemu począł kłaść przeszkody.

Sy

meon.

Leon przywołał w pomoc przeciw niemu przebywających naonczas nad Czarnem morzem Magyarów, którzy, wpadłszy do Mezyi, aż 888. doPeresławca (Marcyanopolu), stolicy państwa bułgarskiego, dotarli. Symeon poraził ich następnego roku i wyparł poza Dunaj, nie zdołał wszakże przeszkodzić zajęciu przez nich północnych państwa swego okolic.

Wfa-

szczęścia, ujarzmić ich jednak nie zdołali. Wielki źupan Włastymir atymir (836-843) odparł zwycięzko ich najazdy. Toż i synowie jego Mun- 836. ty mir, Stroi mir i Goj nik, którzy spoinie po nim panowali. Niezabawem jednak wynikły między braćmi spory o zwierzchnictwo, aż wkońcu Piotr, syn Gojnika, jedynowładne nad całą Serbią osiągnął wielkie źupaństwo.

co

co

Z sąsiednimi S e r ba m i walczyli Bulgarowie w zmiennej kolei

Piotr

897.

Cesarstwo bizantyńskie.

Nloe-

Cesarz Nicefor prowadził dalej rozpoczęte przez Irenę z Karolem Wielkim układy, które wszakże nie doszły do zamierzonego przymierza obu cesarstw przeciw mahometanom. Kalif H a r u n do al Raszyd zniewolił go do opłacania dani, przyrzeczonej Arabom 811. J przez cesarzową Irenę. W wojnie z Bułgarami był zrazu Nicefor szczęśliwy, wkońcu jednak poległ w walce z nimi. Rannemu w boju stau-synowi jego Stauracemu wydarł władzę tegoż dziewierz Michał Iszy, który podczas nawału Bułgarów na stolicę bizantyńską, po dziewięciomiesięcznem panowaniu, Leonowi Vmu Armeńskie- i. mu zniewolon był tronu odstąpić.

Leon Armeński zozpoczął z Bułgarami układy po-

802

racy

811.

Micha!

812.

Leon

koj u, podczas których króla ich Krumusa chytrym pojmał sposo- V,

§j[3 hem. Ale Krumus uszedł niewoli i mści! się srodze na wiarołomnych do Grekach. Obrócił oń liczne ich miasta w perzynę i uprowadził z sobą 820. poza Dunaj mnogi lud grecki w niewolę , który w zlewku z potomkami dawnych osadników rzymskich tudzież ze Słowiany i Traki dał początek dzisiejszym Wołochom. Leon poraził później Bułgarów w wąwozie, do którego ich złudził; mimo to pozostał Krumus i nadal najgroźniejszym Greków nieprzyjacielem. Podobnie jak Leon Izauryjski, był Leon Armeński przeciwnikiem czci obrazowej. Wódz Michał korzystał ztąd ku jego obaleniu. Zdradzony jednak, na gardło był skazany. Dla nadchodzących atoli świąt bożego narodzenia odroczono spełnienie wyroku, w czem przyjaciele Michała nagodną jego uwolnienia upatrzyli porę i, zamordowawszy cesarza podczas nabożeństwa, obciążonego kajdanami Michała wynieśli na tron grecki. Mich ał 11gi Bełkot zapewnił wolność obu religijnym Mrchaj stronnictwom, przezco oburzył na się obrazochwalców, za któ-g90 rych zwolennika przedtem był uchodził. A gdy ci ztąd burzyć się do poczęli, przeszedł nawet Michał na stronę obrazoborców. Wódz To-^29. mas, dawny jego nieprzyjaciel, powstał przeciw niemu i okolił go swem wojskiem w Kostantynopolu; pojmany jednak i stracony. W czasie tych zaburzeń opanowali hiszpańsko-mahometańscy 823. korsarze wyspę Kretę, zkąd na wszystkie strony rozboje roznosili. Mniej szczęśliwi byli mahometanie afrykańscy (Aglabidzi) w najazdach swych na Sycylią, gdzie im Michał ligi dotrwały stawił opór.

Wołosi.

820.

Syn jego i następca, znany z surowej sprawiedliwości i zamiło-Teofii wania w naukach Teofil, pragnął Arabów nakłonić do pokoju, i 829 wyprawił tym celem uczonego Jana Gram ma tyk a na czele świe-do tnego poselstwa do Kalifa Mam u na. Ale Mamun umarł tymczasem, a następca jego Motassem odnowił kroki wojenne. Toż i Aglabidzi w Sycylii postępowali na drodze podboju, mimo dzielnego ze strony Greków oporu. Chlubne zkądinnąd panowanie Teofila splamione zostało licznemi okrucieńs twy, których się na obrazochwal-cach dopuszczał. Kazał on nawet piętnować tych nieszczęśliwych. Umierając mianował Teofil pobożną małżonkę swą Teodorę opiekunką małoletniego syna i następcy Michała Illgo.

Teodorze powiodło się zaraz na wstępie swego zarządu zgnieść Michał podnoszących bezustannie głowę iko noki a stów i położyć na zawsze koniec nieszczęsnym o obrazy sporom. Zwołała ona do (842) zgromadzenie kościelne do Nicei, na którym postano-867 wi°no przywrócić cześć obrazową, złożyła z patryarchatu Jana Gram-

ma,tyka ikonoklastę i na godność tę wyniosła pobożnego Metodego, który z papieżem w przyjazne znowu wszedł związki. Utracili wprawdzie Grecy pod jej panowaniem resztę Sycylii w boju z Saracenami, 846. natomiast uspokojono Bułgarów nawróceniem na wiarę chrześciań-ską, za sprawą tessalońskich braci Cyryla i Metodego, i pozyskano religii chrześciańskiej sąsiednich Cli a z arów. Przyszedłszy do peł-noletności, wtrącił Michał Illci matkę swą do klasztoru, oddał się uciechom i powierzył troski rządowe władzychciwenm wujowi swemu Bard asowi, którego później (862) cezarem mianował. Bardas wygnał z kraju Paulic yanów, armeńską sektę kacerską, oddaną gnostycznej nauce Manesa, która odtąd przeciw Grekom łączyła się z Arabami.

cyusa z papieżem.

867.

Bazyli

Bazyli oddalił natychmiast Focyusa, który dotąd spra- i.

867.

Bardas był tyranem, który szydził z praw boskich i ludzkich, i postępowaniem swem publiczne dawał zgorszenie, zaczem pobożny patryarcha Ignacy, następca Metodego, odmówił mu wieczerzy pańskiej. Widząc Ignacego nieustraszonego groźbami,' złożył go występny rządca z pasterstwa, i w miejsce jego z dowódzcy wojskowego wyniósł na patryarchat uczonego i władzy chciwego Focyusa. Ignacy jednak uznawan był od wielkiej części duchowień- 857. stwa jedynoprawowitym patryarcha. Focyus przeto pragnął ująć sobie papieża Mikołaja Igo, i pospół z Bardasem wyprawił do srór F°-niego spaniałe poselstwo z zaproszeniem na powszechny sobór kościelny. Ale Mikołaj wyrzekł uroczyście jego złożenie a przywrócenie Ignacego, i klątwą mu w razie nieposłuszeństwa pogroził. 863. Odtąd rozpoczęły się cierpkie między patryarcha kos tan ty-nopolitańskim i papieżem zatargi, które we dwa wieki później sprowadziły zupełne kościoła greckiego od łacińskiego oderwanie (,schyzma). Tymczasem poróżnił się cesarz z Bardasem i kazał go zamordować, a opróżnione po nim miejsce cezara 866. nadał nieukształconemu wprawdzie ale utalentowanemu Bazy leni u Macedońskiemu. Cesarstwo greckie, uciśnione zarazem od Arabów w Azy i i Sycylii, książąt longobardzkicli we Włoszech niższych i Normanów ruskich, którzy przez Dniepr i morze Czarne aż pod sam Konstantynopol zapuszczali się, było naonczas 865. w opłakanym stanie. Michał 111ci padł wtem ofiarą spisku, na którego czele stanął zagrożony przezeń cezar Bazyli, założyciel tak zwanej dyn as ty i macedońskiej.

woni kościelnym dowolnie przewodniczył, i przywrócił Ignacego na patryarchat. Niedługo wszakże trwała odnowiona przeto przyjaźń ggg

z papieżem, bo Grecy z dworem rzymskim popadli w n o wy spór o sądownictwo bułgarskie. Focyus tymczasem umiał pozyskać łaskę nowego cesarza, wyniesion na patryarchę po śmierci

877. Ignacego. Bazyli walczył zwycięzko z Paulicyanami, i był postrachem Arabów. Wewnętrzne rządy jego celowały oszczędnością i umiarkowaniem. Był on prawdziwym ludów swych dobroczyńcą.

Leon

VI.

88G

Syn jego Leon VIty czyli Mądry, także filozofem zwany, ^ złożył z godności pasterskiej kłótliwego Focyusa i wtrącił go do 912. klasztoru w Armenii, gdzie tenże (892) umarł.

Jakkolwiek chwalebne były naukowe Leona usiłowania i starania o oględne prawodawstwo, przecież własne jego pisma , między któremi dzieło o taktyce do najważniejszych bywa policzane, jako też rozpoczęty przez ojca jego zbiór ustaw, tak zwane bazyliki, nie przyniosły nauce korzyści.

Z sąsiadami swymi Bułgarami, Rusinami i Araby wiódł Leon walkę niekorzystną. Przeciw pierwszym przywołał on 888. w pomoc Magyarów, pokonan mimo tychże pomocy przez króla Bułgarów Symeona.

Kalifat Bagdadzki.

Harun

ai Ba- Irenę daniny. Harun al Raszyd wysłał zatem do Nicefora

szyd

Cesarz grecki Nicefor odmówił Arabom przyrzeczonej przez

obelżywe pismo, w te do niego odzywając się słowa: „Harun, samo-

do

władca wiernych, do psa rzymskiego Nicefora,cc poczem wydal Grekom wojnę i zmusił ich po kilkoletniej walce do opłacania daniny. Umie-rając, podzielił Harun p a ń s tw o między trzech synów. Najstarszy Amin otrzymał Arabią, Egipt, Syryą i Irak, średni Mamun Persyą, Turkestan, Korasan i resztę dzielnic wschodnich, a najmłodszy Motassem Azyą-Małą i Armenią z dzielnicami podkaukazkiemi. Amin równocześnie odziedziczył tytuł kalifa i zwierzchnictwo nad całą państwa arabskiego przestrzenią z przeznaczeniem młodszych braci na następstwo w władzy najwyższej.

Amin

809

Podział ten wywołał niezabawem krwawe pomiędzy bracią zatargi. Amin powierzył sprawy rządowe wezyrowi, trawiąc czas przy ^ szachownicy (przybyłej dawniej jeszcze z Indyj do Persów), lub na 813. wesołych biesiadach, acz Machomet używania wina jak najsurowiej zakazał, i obraził brata swego Mamuna, położywszy w chotbie (modlitwie publicznej) w miejsce jego imienia, imię własnego syna. Mamun wysłał tedy przeciw niemu wodza swego Tahera, który Bagdad po rocznem zajął oblężeniu i zabił pojmanego kalifa.

Surowość Mamuna i wodza jego Tahera dala Alidom powód

Ma

mnn

Tahe-

rydzl

rzoną sobie dzielnicę i założył w niej niepodległą Taherydów dynastyą, która aż do roku 872 przy władzy się utrzymała. Ma-wtrącał się w spory religijne, wczęte nad tern pytaniem: ażali koran stworzon był lub przeciwnie, przezco podniecał tylko żarliwość fanatyków. Korsarze andaluzyjscy łupili tymczasem Egipt bez przeszkody i zajęli nawet Alexandryą lubo nie na długo.

Spory religijne przeszły na jego brata i następcę Motassema.

Motassem założył na 12 mil wyżej od Bagdadu spaniałe mia-Motas-sto Samarę czyli Sermenraj, w którem osiadł. Panowanie jego tern głównie jest pamiętne, iż on pierwszy tureckich przeciw Gre-kom i rokoszanom użył najemników i z nich sobie straż przy- g^ boczną utworzył. Z ustanowieniem tejże gwardyi zawisły nad pań- straż

przybo-

do nieukontentowania, tak iż nowy kalif za namową wezyra swego Fadla, tajemnego Alidy, czarną Abbasydów chorągiew na zieloną g^g Alidów zamienił, a nawet Alidę następcą po sobie przeznaczył. Lecz ao gdy Abbasydzi przeciw niemu broń podnieśli, poznał Mamun swój 833. błąd, kazał zamordować Fadla i znów czarną zatknąć wszędzie chorągiew. Dzielny wódz jego Taher obudził zawiść kalifa, zaczem tenże chętnie go na namiestnictwo Korasanu wysłał, o które się Taher ubiegał. Ale wódz ten oderwał od Kalifatu powie-

muu

sem

czna.

842

Tulu-

stwem Abbasydów wszystkie klęski rządów pretoryańskich. Do-wódzca jej stał się jak niegdyś prefekt pretoryanów wtóra w kraju potęgą i rozstrzygał dowolnie o następstwie w Kalifacie. Odtąd tron kalifów stał się igrzyskiem Turków, którzy zeń wedle upodobania nieprzychylnych sobie władców strącali a ulubieńców swych nań wynosili. Już syn Motassema, rozpustny i srogi Motawakel, wyli iesion był przez gwardyą na dostojność kalifską, zabity niezabawem przez jej dowódzcę Bagera, tym samym kosztownym pałaszem, którym go był kalif obdarzył. Z ośmiu kalifów, którzy po Motassemie w wieku tym nastąpili, umarła większa część śmiercią gwałtowną, w więzieniu lub pod pałaszami Turków. Nowych do najwyższej wła- 902. dzy kandydatów wyciągano zwykle z więzienia, by niezabawem na tronie innym ulegli spółzawodnikom. Powiodło się wszakże dzielnemu wodzowi Moaffekowi, bratu kalifa Mo tamę da (869-892), ukrócić swawolę Turków. Motamed przeniósł rezydencyą kalifów z Samary do Bagdadu, gdzie odtąd pozostała. Achmed, na- 873. miestnik Egiptu, odpadł od niego i założył w tejże dzielnicy nazwaną po ojcu swym Tulunie dynastyą Tulunidów. Achmet oderwał nidzi nadto Syryą od Kalifatu.

Państwo Taherydów, Soffarydów i Samanidów.

873.

Synowie Tahera, T alaha i Abdalla, biorąc Korasan z przy-ległemi dzielnicami od kalifa bagdadzkiego w len no ść, wyzuli się swej niepodległości. Przeciw Mahometowi, synowi Tahera ligo, powstał Jakub, prosty rozbójnik, z przydomkiem Soffara t. j. kowala, jął Mahometa z całą rodziną w niewolę i założył w Kora-sanie panowanie Soffarydów. Jakub groził nawet Bagdadowi, 870. ale zmarł nagle, zostawiając następstwo bratu swemu Am rem u. Amru obalon był po 20 latach przez Sam a niego, naczelnika perskiego, który w Korasanie założył niebezpieczniejszą jeszcze Abbasy-9 00. dom d y n a s t y ą Samanidów, i P e r s y ą od nich oderwał.

Państwa Edryzydów, Aglabidów i Tulunidów.

Ibrahim ben Aglab pragnął wydrzeć Ed ryz owi limu władzę nad Magrabem i kazał zamordować namiestnika jego Ras żyda. Ale Berbowie powstali w obronie młodocianego Edryza i odparli zwycięzko wszystkie Aglaba na kraj ich najazdy. Łagodny, sprawie-807. dliwy i dzielny Edryz ligi założył miasto Fez, stolicę swego królestwa. Państwo Edryzydów zakwitło pięknie pod jego panowaniem, pochyliło się jednak do upadku pod jego następcami: Mahometem, A lim, i czterą Jahiami, którzy kolejno po nich nastąpili, aż wkońcu pod Jahią IVtym (918) przemocy Fatymidów uległo.

Podobnyź koniec miała dynastya Aglabidów. Następcy Ibra-hima ben Aglaba, srodzy po większej części tyrani, z rokoszanami ztąd walczyć bezustannie mieli. Drugi syn Aglaba Zejadat Alla łączył się z korsarzami andaluzyjskimi, przy których pomocy Grekom 828. Sycylią zabrał. Ibrahim Abu Iszak (875-902) niepokoił z wyspy tej Kalabryą i inne ziemie włoskie. Panowanie Ibrahima pełne jest nieludzkich okrucieństw. Zamordował on ośmiu braci swych i sióstr piętnaście, i własne dzieci kazał dusić zaraz po ich narodzeniu. Chrześcian także prześladował Abu Iszs^ bez litości. Okrucieństwa jego zjednały mu przydomek SrogicrgtfT W sąsiednim Aglabidom Egipcie powstał Ach met, namiestnik tejże dzielnicy, przeciw 869. Motamedowi, i założył w niej nazwana po ojcu swym Tulunie dynasty ą Tulunidów. Achmet był mściwym i nieubłaganym w ściganiu swych przeciwników, lubiał otaczać się przepychem i spania-

fością, stawia! odzdobne gmachy i rzadką odznaczał się hojnością. Opowiadają, iż co tydzień 3000 dukatów między ubogich rozdawał. Ach met zamierzał podbić państwo Aglabidów, ale wojska odparte zostały przez Ibrahima Abu Iszaka. Egipt wrócił już

jego

(905) pod wnukiem Achmeta pod panowanie kalifa bagdadzkiego Moktafiego, który wszystkich Tulunidów kazał wymordować.

Kalifat Kordowy.

Ha

kem I.

Barcellonę z okolicą, którą we frankońskie zamienili hrabstwo. Przy- ^6 tłumianie wewnętrznych rokoszów, wywofywanycli surowością Ha-

W wojnie, którą Hakem Iszy prowadził z oba swymi stryjami i ich przymierzeńcein Karolem Wielkim, zdobyli Frankowie (803)

822.

Abd

Erra-

man

kema, zajęło wielką część jego panowania. Hakem otoczył się strażą przyboczną, złożoną po największej części z kupiony cli niewolników. Był on właściwym założycielem morskiej potęgi hiszpańsko-arabskiej, roznoszącej niezabawem postrach po zachodniej połowie morza Śródziemnego.

Pod panowaniem syna jego Abd Erramana nawiedzały hiszpańsko-arabskie okręty i drugą połowę morza Śródziemnego.

822

Arabów potęga morska wyrodziła się wkorsarstwo. Tak zwani ¹¹-adaluzyjscy korsarze stali się postrachem całego morza Środzie-

x    do

mnego

chwilowo Alex a udryą w Egipcie i stanęli nawet (846) pod Rzy

. Zdobyli oni (822) na lat niemal 40 wyspę Kr etę, zajęli

Maho met Z.

wnu-

852

mem. Abd Erraman ligi, będąc sam poetą i uczonym, był orędownikiem nauk i oświaty. Prześladował on poddanych chrześciańskich, nazywanych Mo z arabami (dla ich pomieszania z mahometany) i wielu z nich kazał stracić jako bluźnierców proroka. Zostawił wszakże chrześcianom własne prawa i instytucye (dzwony i t. p.) których niecierpiano w innych krajach arabskich. Pod panowaniem jego pojawili się po raz pierwszy Normanowie na pobrzeźach hiszpańskich. Za rządów syna jego Mahometa Igo i obu ków jego Mun di ra (886-888) i Abdalli (888-912) nacierali chrześcianie asturyjscy, zwłaszcza pod Alfonsem Illcim 886. Wielkim, coraz dzielniej na ziemie arabskie, z których niejedne przestrzeń znowu odzyskali.

Hiszpania chrześcianska.

ni.

Z walki, którą Alfons ligi w połączeniu z Karolem Wiel-Aifonsh i m przeciw Maurom prowadził, wyszedł Hakem Iszy ręką obronni na, bo zawiść Asturów przeciw przemożnym Frankom nie dozwalała d0 sprzymierzonym ścigać całą siłą spólnego wiary cbrześciańskiej 842. wroga. Alfons zachował jedynie odziedziczone po przodkach granice Hiszpanii cbrześciańskiej, a Karol Wielki założył w byłej Marchii Hiszpańskiej hrabstwo Barcellony. Margrabiowie Barcellony uzyskali niepodległość z końcem wieku tego i dali początek królestwu Katalonii, snąć gockiej Gothalanii. Pod panowa-Aifonsniem Alfonsa Ulgo Wielkiego rozszerzyły się znacznie granice Austryi; obejmowały bowiem nie tylko Asturyą, Owiedo, Biskaję i Kastylią, tak nazwaną od licznych grodów (kasie-910. khc), wystawionych w biegu 8go i 9go stólecia ręką ludu chrześci-ańskiego ku swej przeciw Mahometanom obronie, ale nadto królestwo Leonu, dawnego Legionu, i Gallicyą, dawną Galecyą.

Chrześciaństwo.

Cyryl

i

Metody.

o 860.

Kiedy św. Ansgary, jak o tem w dziejach Normanów rzecz b}da, zbawienne Ans^ary. chrześciaństwa nauki Danom głosił i Sz w edo m, wystąpili w południowo-wschodniej i środkowej Europie bracia Cyryl (przedtem Konstanty) i Metody jako apostołowie wiary chrześciariskiej. Cyryl i Metody urodzili się w Sieluniu (Tessalo-wice), mieście napół słowiańskiem napół greckiem, w łonie poważanej rodziny, i odznaczali się, postępując w naukach, wielką pobożnością i rzadkiemi wiadomościami pomiędzy uczonymi Konstantynopola. Cyryl zwłaszcza posiadał znajomość języków greckiego, łacińskiego, słowiańskiego i cliazarskiego i zjednał sobie przydomek filozofa. Poszedł on do przebywających nad morzem Czarnem i Kaspijskiem Cliazarów, którzy chrześciańskicli z Konstantynopola zażądali nauczycieli, nawrócił u nich samego nawet chana, uwolnił licznych clirześcian jeńców z niewoli i powrócił do ojczyzny z relikwiami zwłok święt. Klemensa, który roku 102 w Tauryi za wiarę był umęczony. Z młodszym bratem swoim Metodym, który był mnichem i malarzem, udał się Cyryl na dwór króla Bułgarów Borysa, który cesarza greckiego o kaznodziejów chrześciańskicli bj?ł prosił. Borys atoli przekładał zrazu łowy nad nauki ewangelii i polecił Metodemu, by pałac jego malowidłami ozdobił. Metody wymalował między innemi sąd ostateczny, 861. który na króla bałwochwalcę tak silne zrobił wrażenie, iż natychmiast zbawiennego chrztu zapragnął. Borys udawał się także do Rzymu po kapłanów i nauczycieli, zkąd między greckiem i łaciriskiem duchowieństwem powstał spór o dyecezye. Cyryl wynalazł około roku 855 pismo słowiańskie, nazwane po nim cyrylicą czyli kiryliką i jeszcze przed swem udaniem się do Bułgarów począł na język ten przekładać pismo święte i ojców kościoła. Dowiedziawszy się o postępach Bułgarów w nauce chrześciariskiej, wyprawił także Rościsław

morawski poselstwo do Konstantynopola z prośbą o słowiańskich nauczycieli.

W Morawii wschodziło już było rzucone od zachodu ziarno chrześciaństwa; Moy-mir bowiem, poprzednik Rościsława, był juz clirześcianinem. Kościół w Nitrze, trzymany za najstarszy w północno-zachodniej Słowiańszczyznie, poświęcon już był roku 836 przez arcybiskupa salcburskiego. Istniały też już i za czasów Mojmira kościoły w Ołomuńcu, Bernie i Weleliradzie, dawnej morawskiej stolicy. Aleć dla braku nauki w języku ludowi zrozumiałym nie przeszła jeszcze nowa religia w umysł i życie narodu. Cesarz Michał Illci wysłał tedy do Morawii obu braci Cyryla i Metodego, którzy tam znaleźli nowe pole swej zbawiennej działalności. Obaj apostołowie ukończyli w Weleliradzie przekład pisma świętego i opowiadali po całym kraju zawarte w niem zasady. Nabożeństwo słowiańskie rozkrzewiło się także poza Dunaj do Słowian pannońskich, nad którymi po upadku Pry winy (861) w walce z Rościsławem panował syn jego Kocieł. Biskupi bawarscy ujrzeli w tern zamach na swe prawa i pragnęli na missyonarzy greckich rzucić podejrzenie u ojca świętego. Roztropny papież Mikołaj Iszy zaprosił ich do Rzymu w piątym dopiero roku ich zbawiennego działania, lecz umarł, zanim przyzwani apostołowie w towarzystwie uczniów swych do wiecznego zdążyli miasta. Następca Mikołaja Adryan ligi przyjął ich łaska- Q07. wie, a przekonany o ich prawowierności i wysokich około chrześciaństwa zasługach, wyświęcił ich na biskupów a uczniów ich na kapłanów. Cyryl zasłabł jednak w Rzymie i przyjął śluby zakonne, poczem niezabawem umarł. Pochowano ggg. go w kościele św. Klemensa, gdzie relikwie tego świętego był złożył. Me do ty zaś powrócił do Pannonii i Morawii, mianowany przez Adryana arcybiskupem tych krajów, ażeby tam prowadzić dalej rozpoczętą w winnicy pańskiej pracę.

Won czas przypada chrzest czeskiego książęcia Borzywoja i małżonki Q71. jego św. Ludmili. Już roku 845 przyjęło wprawdzie czternastu Lechów czeskich z własnego natchnienia chrzest w Ratysbonie, gdzie ich Ludwik Niemiecki przyjaźnie był przyjął. Ale książę i lud pozostali wiernymi bałwochwalstwu przodków.

Jest tedy wielkiem podobieństwem do prawdy, przy nader niedostatecznych i niepewnych podaniach o czasie i miejscu nawrócenia panującej w Czechach rodziny, iż Borzywoj i Czesi dopiero za sprawą Metodego i wpływem Świętopełka na wiarę clirześciańską nawróceni zostali. W roku bowiem 871szym nastąpiło ścisłe Czechów z Świętopełkiem zespolenie, utwierdzone zaślubinami księżniczki czeskiej z królem morawskim, która albo już była chrześcianką albo nową religię wraz z małżeństwem przyjęła. Krom tego zaprowadzenie liturgii słowiańskiej, która Liturgia długo w Czechach przechowała się, upoważnia do wniosku, iż Metody osobiście sł"'^,iań' opowiadał ewangelią w Czechach. Czy zaś Borzywoja chrzcił w Czechach łub na dworze Świętopełka, trudno rozstrzygnąć. Obok słowiańskiej krzewiła się w Czechach także liturgia łacińska już od chwili ochrzczenia onych czternastu Lechów w Ratysbonie (845). Metody nie był jej cale przeciwnym. Mimo to oskarżono go przed papieżem, który znów do Rzymu go przywołał. Wszakże Janggg VIIImy, wysłuchawszy jego usprawiedliwienia, zatwierdził go w godności arcy-pasterskiej. W pięć lat później umarł Metody w Weleliradzie, nieukoiwszy zawiści swych przeciwników. Następca jego biskup Wiching, Niemiec, który pozyskał zaufanie Świętopełka, prześladował nauczycieli słowiańskich z ich pismem i liturgią, poddaną odtąd łacińskiej i zagładzoną zwolna zupełnie.

O sporze patryarchy greckiego Focyusa z papieżem rzymskim mowa jest przy dziejach państwa bizantyńskiego.

Chrześciańskie piśmiennictwo i oświata

Największe zasługi około oświaty Anglosasów położył król Alfred Wielki. Uwolniwszy kraj od nieprzyjaciela i przeprowadziwszy jego organizacyą na posadach narodowych, zajął on się podźwignieniem narodu swego na wyższy szczebel oświaty. Alfred przywołał swojskich i obcych na dwór swój uczonych, przez których sam wprowadzał się w tajniki głębszej wiedzy. Między tymi nymi odznaczył się mnich Asser, który trafnie życie i dzieła wielkiego króla opisał. Alfred sam przekładał na anglosaskie autorów łacińskich , lub zrobiwszy wybór oględny, przekład takowych uczonym dworu polecał. I tak za pomocą księgi pasterskiej (Liber pastoralis') Grzegorza Wielkiego, którą sam przełożył, zamierzył on rozkrzewić zasady moralne między ludem swoim. Toż za pomocą przełożonych wyznań Augustyna. Najważniejszem atoli pismem, jakie Alfred na anglosaskie przełożył, było Boetiusa „Pocieszenie filozofii⁴⁴, przy którego przekładzie i opracowaniu własne rozwijał pomysły, pragnąc nauczyć swych czytelników, w jaki sposób zasady chrześciaństwa i filozofii do życia praktycznego zastosowane być winny. Alfred był niejaki czas w podobnem położeniu jak on filozof łaciński, zaczem o złożonych w „Pocieszeniu filozofii44 prawdach również głębokie miał przekonanie. Tylko w pobudkach pociechy filozofa rzymskiego starał on się zastosować do pojęć Anglosasów, przezco z dzieła Boetiusa zrobił filozofią popularną. Z „Pocieszeniem filozofii1,4 połączył Alfred nadto żywot Teodoryka Wielkiego. Pragnąc swych Anglosasów oznajomić z geografią, liistoryą i innemi pożyteczneini nauki, przełożył Alfred his tory ą anglosaskiego kościoła Bedy Przewielebnego i dzieje powszechne Orozyusa, ucznia św. Hieronima z Palestyny i św. Augustyna z Afryki. Oro-zyus pisał na początku wieku 5go krótki rys historyi powszechnej od Adama Podróże aż do roku 316 po Chr., według którego w wiekach średnich w szkołach wykła-t odkry- dan0. z przekładem Orozyusa połączył Alfred uwagi nad różnemi podróżami po morzu Północnem i Baltyckiem i opis krajów słowiańskich wszakże niedokładny. Jego staraniem odbył Ot ber podróż do Laponii i Finlan-dyi, a W ul stan przepłynął zatokę fińską i zwiedził ludy zamieszkałe na wschodnich Bałtyku wybrzeżach.

W sąsiedniem państwie Franków rozwijała się zaszczepiona przez Ka-

A lfred Wielki.

Asser.

uczo-

c ia.

Karol rola Wielkiego oświata. Do szkół założonych przez św. Bonifacego i Alkuina, Wielki.

z których najznamienitsze fuldańska i tur o liska były, doliczono jeszcze

szkołę korbejską i aniańską. Z założonego w 7mym wieku opactwa korbej-skiego (Corbie nad Somą) wysłał Ludwik Pobożny kilku mnichów do Westfalii,

Ludwik

Pobożny, którzy tam nad Wezerą dali początek opactwu Nowej Korbeji (New- Corbie v. Correy), i z niem wedle zwyczaju szkołę połączyli. Szkołę zaś aniańską i klasztor tegoż imienia założył św. Benedykt z Aniane (w Septymanii w pół* liene- nocno-zachodniej stronie od Montpellier), wskrzesiciel podupadłej karności kla-

dykt

Aniań

ski.

sztornej. Był on synem znamienitej rodziny, bawił na dworze frankońskim, od wszystkich wielce poważany, i z końcem wieku zeszłego porzucił zgiełk świata, złożył śluby zakonne i założył klasztor aniański. Ludwik Pobożny mianował go opatem i poddał jego nadzorowi wszystkie klasztor}'- państwa. Aczkolwiek mnisi frankońscy regułę św. Benedykta zNursyi za podstawę wzięli,

przecież mnichostwo frankońskie nie zajaśniało tak wzniosłemi cnoty, taką pełnią szlachetnego poświęcenia się, jakie u anglosaskich mnichów podziwiać musimy. Gdy nadto klasztory frankońskie od czasów merowińskich za więzienia służyły, przeto upadek ich stawał się coraz głębszy. Św. Benedykt Aniański, postawion na czele klasztornego duchowieństwa, zapragnął w szczerem obowiązku swego dopełnieniu przy wrócić upadłą karność klasztorną i ułożył nową regułę, zgodną wprawdzie z zasadami św. Benedykta z Nursyi i św, Bazylego, wszelako mniej surową i dozwalającą mnichom używać życia z umiar-kowaniem. Benedykt przedłożył ją cesarzowi Ludwikowi, który ją na sejmie g^7 w Ak wis granie poddał pod obradę i uchwaloną do ustaw krajowych policzył. Czynności Benedykta były jakby ostatnim usiłowań Karola odgłosem, gdyż już pod Ludwikiem poczęła u Franków gasnąć prawdziwa oświata.

W szkołach, założonych przez Karola Wielkiego, poczęły objawiać się d ą- Schoia-żności filozoficzne. Nauczyciele, bez wyjątku duchowni, zwracali swe po-strzegi dyalektyczne ku chrześciariskim dogmatom. Spory ich filozoficzno-teologiczne dały początek nowej nauce, nazwanej scholastyką, która w wiekach średnich uczonych teologów zatrudniała. Wytoczył naprzód spór biskup Abogard Lugduński przeciw kanclerzowi Fredegisowi, który na dworze Lu-dwika używał wielkiego wpływu. Abogard zapomniał się bak dalece w swej do króla i jego kanclerza niechęci, iż rokosz synów przeciw ojcu usprawiedliwiał cytatami z pisma świętego. Równocześnie Eadbert z Ratramem sprzeczali się o naukę transsubstancyacyi. Pierwszy z nich dowodził wszystkiego filozoficznie, co tylko kościół do wierzenia podaje. Do sporu tego wtrącał się także mnich szkocki Jan Erigena Scotus, którego Karol Łysy na dwór swój był przywołał. Wystąpił on przeciw Radbertowi, zniewolon jednak przez papieża Mikołaja Igo do opuszczenia Francyi, znalazł przytułek w Oxfordzie 877. w państwie Alfreda Wielkiego. Tam popadł on w kłótnię z mnichami, którzy dawnym trybem nauki wykładali, zamordowany (886) jak utrzymują przez uczniów swych w Malm es bury. Z nim poczyna się przy go to wawczy okres scholastyki, obejmujący stólecia 9te, lOte i lite. Filozofia jego jest mistyczno-. spekulacyjną nauką emanacyi, wedle której wszystko z bóstwa wychodzi i do jego istności powraca. Głownem dziełem jego jest pismo o podziale przyrody (De dirmone natarcie), w którem filozofią mieni być prawdziwą religią.

styka.

gis.

Eadbert

Katram.

Jan Erigena.

Oświata arabska.

Abbasydowie w Bagdadzie szli w wieku tym na wyścigi z Ommiadami hiszpańskimi w opiece nad umiejętnościami i umnictwem pięknem. W Bagdą-dzie, Bassorze, Bocharze iKufie zakładano szkoły wzorowe z wielkie-mi książnicami w Alexandryii, Bagdadzie i Fostacie, a wysoka szkoła w Kordowie miała niezabawem rozpromienić się dla całego zachodu w ognisko wyższej oświaty. Arabowie hodowali starannie naukę geografii, histo-ryi, medycyny, fizyki, matematyki, geometryi i astronomii. Znaki liczebne, po nich nazwane, acz indyjskiego są początku, i liczne techniczne wyrazy arabskie: nadir, zenit, algebra i inne, świadczą o wpływie umiejętności arabskiej na duchową Europy oświatę. Wszystkie jednak słynniejsze imiona uczonych

arabskich są. własnością wieków późniejszych. W stóleciu 9tem zasługuje szczególniejszą uwagę przekład astronomii Ptolomeusa na język arabski (812), znany pod nazwą Almagest.

na

Sądy Boże.

Między dowodami, używanemi w wiekach średnich w sprawach cywilnych i karnych, ordalia czyli sądy boże ważne trzymają miejsce. Celem ich było wyśledzenie prawdy za bezpośrednim wpływem boga, zaczem w braku innych dowodów do nich się uciekano. Przypuszczano bowiem, iż tam, gdzie sąd ludzki mógłby być omylny, bóg, który nieskończoną jest prawdą,cudem swe nieomylne objawi wyroki. Sądy boże były w używaniu u barbarzyńskich narodów w wysokiej już starożytności, głównie atoli w średnich wiekach u ludów germańskich, i rozpadały się na próbę ognia, wody i wieczerzy pańskiej,prawo marowe, próbę krzyżową i pojedynek sądowy. Skazani na próbę ognia (głównie ludzie niewolni) musieli trzymać w ogniu obnażoną rękę, albo czerwone nieść w gołych rękach żelazo, albo przejść boso po rozżarzonych węglach lub przez stos rozpalony, przyczem nieraz woskową odziewano ich koszulą, albo nareszcie żar węgli na gołych wytrzymać nogach. Kto cało wyszedł z próby, za niewinnego był poczytany. Skazany na próbę wody miał obnażoną ręką wydobyć rzecz jaką z waru, poczem ramię jego zawiązano i po upływie trzech dni znowu obejrzano. Zupełne zagojenie ręki było znakiem niewinności. Zdarzało się także, iż obżałowanego i skarżącego wrzucano do głębi, z której tonącego wyciągano i za niewinnego poczytywano. W próbie krzyża czyli sądzie krzyżowym postawiono pod krzyżem skarżącego i obżałowanego z wyciągniętemi na krzyż ramionami, i skazano onego z nich, któremu naprzód ręce opadły. Albo podano spornym stronom dwie kości, których jedna krzyżem oznaczoną była, i uwolniono onego z nich od kary, który kostkę z krzyżem wylosował. Prawa marowe go używano w razach zabójstwa. Zwłoki zamordowanego złożone były na marach, a podejrzany o zbrodnię dotknąć się musiał ran trupa. Jeźli trup się poruszył lub krew z ran wytrysła, ukarano oskarżonego jako mordercę. Próba wieczerzy pańskiej używaną głównie była między duchowieństwem jako dowód niewinności. Przypuszczano bowiem, iż winowajca po użyciu ciała pańskiego umrzeć albo zachorować musi. Najsłynniejszym z pomiędzy sądów bożych był pojedynek sądowy, używany głównie między wolnymi. Pokonany w boju uznany był za winnego. Zasługuje na uwagę, iż osoba przeciw której próbę uznano, stawić mogła zastępcę. Skazaną na próbę wody Tytbergę zastąpił odważny mąż i wyszedł szczęśliwie z waru, zaczem królowa za niewinną była uznaną. Sądy boże były owocem nieudolności sędziów i zabobonu ludów, przechodzących ze stanu barbarzyństwa do cywilizacyi. Były one niegdyś w Wysokiem poważaniu, zwłaszcza że oszustwo w żywym interesie mass utrzymać je umiało. Światli monarchowie, jak cesarz Ludwik Pobożny, zapobiegali im wedle możności, lecz ich wykox’zenić nie zdołali. Skuteczniej działały zakazy papieżów, którzy je zaprowadzeniem lepszego sądownictwa wyprzeć usiłowali. Wszakże jeszcze w 14t,ym a nawet 15tym wieku napotykamy sądy boże. Dopiero upowszechnienie prawa kanonicznego i rzymskiego położyło im nieprzebytą tamę. Z prawa

marowego przechowały się jeszcze szczątki gdzieniegdzie w Niemczech, a z pojedynku sądowego boksowanie w Anglii. Unarodów pozaeuropejskich istnieją sądy boże dziś jeszcze.

Pogląd ogólny.

Zastanawiając się nad dziełami Karola tak pod względem politycznym jako i oświaty, podziwiać musimy wielkiego ducha, który je śród bezustannych bojów utworzył. Alić rękojmia utrzymania tych nabytków cywilizacyi poszła wraz z ich twórcą do grobu. Ludwik nie odziedziczył wielkich ojca zdolności. Bez silnej woli i niezawisłego postanowienia, nie podołał on powołaniu swemu w wieku, w którym wszystko od s am odzie 1 n ości monarchy zawisło. Ludwik był wprawdzie mężem oświeconym, ale sądził w swej dobrotliwości, że już dopełnił obowiązków panującego, gdy wy kraczającycli napomniał. Pełnił on z naj większą skrupulatnością pobożne onego czasu uczynki, czytał gorliwie psalmy i pismo święte, niemniej dzieła greckie i łacińskie, nie troszczył się wszakże osobiście o administracyą państwa, nie przedsiębrał podróży po kraju, by się naocznie o jego potrzebach przekonać, i nie rozstrzygał niczego, niezasięgnąw-szy poprzód rady otaczających go samolubnych dworzan. To też hrabiowie, nieobawiając się kary, postępowali w hrabstwach jako udzielni panowie i dążyli do odziedziczenia swej władzy. Akwitania i Bretania zatknęły nawet niepodległości chorągiew. Szkoły i umiejętności poczęły upadać. Ostatnie były nawet znieważane, i poniekąd słusznie, boć uczoność onoczesna nie miała nic z życiem spólnego. Uczeni nadętymi po największej części byli pedan

hrabiowie korzystać ztąd nie omieszkali. Uzyskiwali oni przy każdem pospolitem ruszeniu nowe przywileje a od Karola Łysego (877) nawet dziedziczność władzy w powierzonych sobie powiatach i księstwach. Leży w tem początek stosunków feudalnych. Prawnuk Karola Wielkiego połączył w dłoni swej raz

tami i okazali się najżarliwszymi nieszczęsnego Ludwika wrogami. Liczne podziały kraju pod panowaniem króla tego i jego synów sprowadziły zwolna upadek i rozerwanie karolińskiej monarchii. Nowe królestwa: Niemiec, Francy i, Włoch i Lotaryngii powstały w tem zamięszaniu, wszystkie zbyt słabe, by najazdom Normanów, ich łupieżom i pożodze dotrwały stawić opór. Traktat weroduński, przeznaczon położyć koniec drażliwości wnuków Karola, pozornie tylko dopiął tego celu. Kłótliwi bracia nie przestawali toczyć i później krwawych sporów granicznych, a każdy z nich dążył do wzmocnienia swego stronnictwa, zaczem

wne Saksonów

jeszcze całe karolińskie dziedzictwo, ale sprawił swą nieudolnością, iż z wyjątkiem korony niemieckiej wszystkie inne z rąk Karolingów wypadły. To ostatnie wszakże zjednoczenie państwa karolińskiego było tylko powierzchownem, bo różnorodne żywioły, które w skład jego wchodziły, przecięły jego ścisłej spójni. Żywioł albowiem germański wziął za podbojem przewagę we Frankonii wschodniej, oddzielając się w rozwoju od gaiło-1 ran koń s k i e go i i talo-longobardzkiego. Potrzeba było silnego ramienia, by tak różnorodne żywioły w jedności utrzymać, a ramię to zdrętwiało ze zgonem Karola. Gdy tak potęga Karolingów na zachodzie upadała, zawisła nowa burza nad wschodnią Europą. Dzicy Magyarowie stanęli nad

Pontem, przeprawili się przez Dunaj i osiedlili nad Cissą. Zakwitłe zaledwie Wielko -Morawskie królestwo, o które opierały się państwa bułgarskie i polskie, zostało przez nich w istnieniu zagrożone. W odległym północnym wschodzie powstało nowe państwo słowiańskie, Ruś, założona przez Normanów, których śmiałe rzesze po wszystkich pobrzeżach Europy postrach roznosiły. Goniąc za przygodami i skarby, ponieśli oni swe bohaterskie pieśni aż na wyspę Islandyą. Jeden tylko Abd Erraman odparł ich z wybrzeży hiszpańskich, gdy tymczasem Alfred Wielki w chacie pasterza przed nimi chronić się musiał. W samem sercu Europy zaszczepili winnicę Chrystusa Cyryl i Metody, apostołowie chrześciaństwa u Bułgarów, Morawian i Czechów, podobnie jak Ans gary u Normanów. Cześć obrazowa u Bizantynów przywrócona, ale spór o dy e-cezyą bułgarską daje władzychciwemu Focyusowi pożądaną sposobność zaczepienia papieża o prymat i odnowienia zatargów wczętych 451, które później sprowadziły zupełne rozdwojenie chrześciańskiego kościoła.

Roczniki.

901.

XC

Wiek dziesiąty po Chrystusie.

&©

Ludwik, król Burgundyi-niższej, syn Bozona, wynie-sion jest na godność cesarza rzymskiego.

Edward Iszy obejmuje rządy Anglii po ojcu swym, 901. Alfredzie Wielkim.

Alfons Illci Wielki, król Leonu, poraża na głowę 901. wojska mahometańskie pod Zamorą nad Duerem.

Margrabia francuzki Sancho (Iszy), przybrawszy (905) tytuł króla Pampeluny czyli Nawarry, zadaje 907. Maurom klęskę pod Pampeluną.

W pamiętnej bitwie między Brzetysławą i Dowiną 907. (Pressburg    Theberi) porażają Magyarowie wojska Ludwika

Dziecięcia, kładą koniec królestwu Wielkiej Mora-wii, której południową część zajmują, i posuwają granicę panowania swego przez Marchię Wschodnią (Ostmark) aż po Anizę.

Obeid Al la ogłasza się potomkiem Aliego i Fatymy, 909. i po obaleniu Aglabidów zakłada dynastyą Fatymidów, która w biegu tego stólecia rozpostarła panowanie swoje nad wszystkiemi arabskiemi państwami w Afryce.

Po zgonie L u d w i k a D z i e ci ę c i a, ostatniego króla 911. z domu Karolingów w Niemczech, wynoszą możni panowie Konrada Igo, księcia Frankonii, na tron niemiecki. Niemce przeto zamieniają się w królestwo elekcyjne.

Rzesza Normanów wdziera się do Francji pod

wo-

912. dzą księcia swego Ra u la (Roberta) i otrzymuje od Karola Prostaka Normandyą w lenność.

Abd Erraman Illci, najsłynniejszy z wszystkich Ommi-

912. adów, obejmuje rządy kalifatu Kordowy.

914.

Jan Xty wstępuje na tron papiezki.

Łączy on się z Ber en garem Iym, królem włoskim,

na

915. przeciw Saracenom i w dowód przyjaźni koronuje go rzymskiego cesarza.

915.

Zgon kronikarza Regi nona z Prumii.

Po śmierci Konrada Igo wyniesion jest Henryk lszy

919. Ptasznik na królestwo Niemieckie. Henryk rozpoczyna poczet królów niemieckich z domu saskiego.

Hrabia Robert na Paryżu, brat Odona, powstaje w po-

922.    łączeniu z kilką możnymi panami przeciw Karolowi Prostakowi i koronuje się w Remi (RheimsJ na króla Francyi. Karol

923.    stacza z nim bitwę pod Swessyonem, w której wprawdzie Robert ginie, ale przymierzeńcy jego zwycięztwo nad przeciwnikiem odnoszą. Zwycięzcy głoszą królem Rudolfa, hrabiego Burgundyi, zięcia Robertowego. Ludwik (IVty), syn Karola, chroni się ucieczką przez morze do Edwarda Igo, króla Anglii, a Karol umiera niezabawem w niewoli.

Przeciw Berengarowi Imu koronuje się Rudolf, król

923. Burgundyi-wyższej, na króla włoskiego.

Po Edwardzie Iym obejmuje syn jego A te 1 stan pano-

925.    wanie nad Anglią.

Rudolf, król Włoch i Burgundyi-wyższej, traci koronę

926. włoską przeciw Hugonowi, królowi Burgundyi-niższej.

Św. Wacław, syn św. Ludmili, następuje w królestwie

926.    Cześkiem po ojcu swym Wratysławie.

Henryk lszy, król niemiecki, zdobywa słowiańskie mia-

927.    sto B r a n i b o r (Brandenburg) i podbija słowiańskie szczepy Stoderanów i Dalemińców.

Staje on następnego roku pod Pragą i zniewala Wa-928. cława czeskiego do rocznej daniny.

Stoderanie powstają w połączeniu z innymi Słowiany przeciw Henrykowi Imu, ponoszą jednak klęskę pod Lun-929. kini w pobliżu prawego brzegu dolnej Laby.

Harald Sinozęby obejmuje po ojcu swym Gormie931. Starym panowanie nad Danią.

Henryk Iszy gromi Magyarów pod K e u s c li b e r g i e m 933. w pobliżu Merseburga.

Hugo, król Włoch i Burgundyi-niższej, odstępuje tego ostatniego królestwa na rzecz Rudolfa, króla Burgundyi-wyższej, którego nieukontentowani panowie włoscy na tron 933. Włoch przywrócić usiłują. Oba królestwa burgundzkie połączone przeto są w jedno królestwo Arelatu.

W Egipcie, odebranym (905) Tulunidom przez Abbasydów, przybiera Ab u Bekr Mahomet Iszy, namiestnik 935. abbasydyjski, tytuł Al Iks żyda, t. j. króla królów, i zakłada tamże niepodległą dynastyą Ikszydów.

Otto Iy czyli Wielki następuje po ojcu swym Henryku 936. w rządach niemieckiego królestwa.

Po bezdzietnej śmierci francuzkiego króla Rudolfa po-936. wraca Ludwik IVty Zamorski (ćCOutremer) z Anglii do Francyi.

Hako Dobry, najmłodszy syn Haralda Piękno-włosego (HaarfagerJ, założyciela Norwegii, następuje w rządach tego królestwa po najstarszym bracie swym Eryku 936. Krwi o to por ze (Blutaxt) i usiłuje wiarę chrześciań-ską w państwie swym zaprowadzić.

Atelstan, król Anglii, odnosi nad osiadłymi w Nortum-beriandyi Danami i połączonymi z nimi Normanami piękne 937. pod Brunaburgiem zwycięztwo.

W bitwie pod Antonakiem (Andernach) nad Renem giną książęta E b e r h a rd frankoński i Gizelbert lota- 939.

ryński, którzy młodszego brata Ottonowego, Henryka, na tron niemiecki wynieść usiłowali.

Nieukontentów ani panowie włoscy, z Berenga.rem (II)

945.    E b o r e j s k i m , wnukiem Berengara Igo, na czele, powstają przeciw królowi Hugonowi. Tenże zrzeka się korony włoskiej na rzecz syna swego Lotara i usuwa się do hrabstwa Burgundy i (Provence), które sobie u Rudolfa, króla Are-latu, (933) był zapewnił.

945.

Dzielny Światosław obejmuje rządy Rusi.

Edred, młodszy syn Atelstana, obejmuje rządy Anglii.

946.    Uczony, pobożny i surowy mnich Dunstan zarządzał pod nim i jego następcami jako minister sprawami publicznemi.

Otto Iszy podejmuje wyprawę na Dano w, zniewala

947.    króla ich Haralda Sinozębego do uznania zwierzchnictwa niemieckiego i utwierdza u nich chrześciaństwo założeniem nowych biskupstw.

Otto pokonywa powstałych znowu Słowian nadel-

949.    b i ań s k i cli, znaglając ich do posłuszeństwa i przyjęcia wiary chrzęściańskiej.

Berengar ligi Eborejski pozyskuje upragnioną

950.    °d dawna koronę włoską, którą ożenkiem syna swego Adelberta z wdową po Lotarze Adelaidą stara się, wszakże napróżno, w domu swoim utwierdzić.

950.

Onego czasu umarł filozof arabski Alfarabi.

Adelaide, przeciwną związkowi małżeńskiemu z Adel-bertem, więzi Berengar ligi. Przywołany od niej w po-

95^ moc Otto Iszy staje na ziemi włoskiej, otrzymuje rękę uwolnionej Adelaidy i zniewala Berengara do uznania zwierzchnictwa niemieckiego.

Fatymida Moez, prawnuk Obejd Alli, obejmuje pano-

953.wanie nad Afryką. Fatymidzi przenieśli już 834 roku siedzibę swą z Kairuanu do Mahady i na wybrzeżu wschodniem.

Otto Wielki poraża na głowę Magyarów na polach

955.lechowych w pobliżu Augsburga, kładzie na zawsze koniec

najazdom ich na Europę i wskrzesza zniszczoną przez nich (907) Marchię wschodnią.

Jan XIIty na godność papiezką wyniesiony.

Śmierć słynnego dziejopisa i geografa arabskiego Massudego. 957.

Wódz grecki, poźniejsz}^ (963) cesarz Nicefor Fok as, 961. odbiera Arabom wyspę Kretę.

Przywołań przez możnych panów włoskich przeciw dumnemu Berengarowi limu, podejmuje Otto Wielki drugą961 wyprawę włoską (rzymską), i uwieiiczon jest w Me- ^ dyolanie żelazną, w Rzymie zachodnio-rzymską koroną/ która aż do roku 1806go pozostała w posiadaniu królów nie-962. mieckich. Zamknięci w swych twierdzach Berengar i syn jego 964. Adelbert ulegli po dwu latach przemocy broni niemieckiej.

Do tegoż roku doprowadza Luitprand, biskup Kremony, swą 954. kronikę królów i cesarzów swego czasu.

965.

Zgon poety arabskiego Motenebbi.

Mieczysław I s zy, książę polski, przyjmuje c li r z e-ś c i a ń s t w o. We dwa lata później założone jest p i e r ws z e 966. biskupstwo polskie w Poznaniu, poddane wraz z in-nemi, założonemi przez Ottona Igo (949) biskupstwy słowiaii-skiemi pod arc.ybiskupstwo magdeburskie, roku 967 ustanowione.

Dzielny wódz Jan Zemiskes dostępuje (969) najwyższej władzy w cesarstwie bizantyiiskiem.

W zdobytym Egipcie buduje Fatymida Moez w pobliżu 972. Fostatu nową stolicę Kahirę czyli Kair o, t. j. miasto zwy-cięztwa, i przybiera tytuł kalifa Kahiry. Zaczem posiadłości arabskie na trzy rozpadły się kalifaty.

973.

Po Ottonie Wielkim następuje syn jego Otto ligi.

Założenie biskupstwa Pragi i jego poddanie pod arcybi-973. skupstwo Moguncyi.

W Rzymie wdziera się do władzy niecny Krescen-974. cyus, przybiera tytuł konsula, szydzi z potęgi papieżów i Ottonów, pokonany dopiero 998 przez Ottona Ulgo i skazany na stracenie.

Dzielny Bazyli ligi obejmuje pospół z bratem swoim Konstantynem Ylllym rządy bizantyńskie.

976.

Włodzimirz, książę ruski, wydziera braciom wyzna-

980. czone im przez Swiatosława dzielnice i wzbija się do jedy-nowładztwa nad całą Rusią.

Otto ligi ponosi we Włoszech-niższych od Greków i Sa-

982.racenów klęskę pod Bazan tellem.

Na wiadomość o tern powst aj ą Słowianie nadel-982. biańscy, burzą założone u nich kościoły chrześciańskie i dobijają się poczęści swej niepodległości.

983.

Po Ottonie Hm następuje tegoż trzechletni syn Otto Illci. Św. Wojciech, biskup Pragi, głosi we Węgrzech

984.    naukę chrześciańską.

W tymże czasie umarła słynna z utworów poetycznych za-

985.    konnica Rozwita.

Dzielny Sweno Szczęsny obejmuje do ojcu swym

986.    Haraldzie Sinozębym panowanie w Danii.

Ludwik Yty Gnuśny (Faineanł) wstępuje na tron fran-

986.    cuzki. Jest on ostatnim króle m Francyi z domu karolińskiego.

Hugo Kapet, książę Francyi, wyniesion jest na tron

987.    francuzki z wyboru możnych panów. Jest. on założycielem dynastyi Kapetów w królestwie francuzkiem.

Włodzimirz Wielki zaprowadza w ziemiach ru-

988.    skich chrześciaństwo obrządku greckiego.

Karol, książę Lotaryngii, wazal króla niemieckiego a syn Ludwika IYgo Zamorskiego, usiłuje wydrzeć Hugonowi

989. koronę francuzką, ponosi wszakże pod Laudunem (Laon) klęskę i wpada w niewolę, w której (992) umiera.

Bolesław Chrobry, Wielkim także nazywany, obejmuje 992. rządy Polski po ojcu swym Mieczysławie.

Mahomet Almanzor, wódz Hiszama ligo, kalifa kordo-994. bańskiego, pustoszy straszliwie chrześciańskie państwa w Hiszpanii, zabiera nawet i burzy St. Jago di Compostella w Galicyi.

Św. Wojciech znajduje śmierć męczeńską u pogańskich Pm- 997.

saków.

Św. Szczepan obejmuje rządy węgierskie po ojcu swym 997.

Giej zie.

Uczony arcybiskup Gerbert dostępuje godności papież-999. kiej pod imieniem Sylwestra ligo.

Bolesław Chrobry odbiera Czechom Kraków z Chro-999. bacyą, zdobywa także Pomorze, i posuwa przeto południową granicę Polski ku Dunajowi, północną ku morzu Bał

tyckiemu.

Otto lllci odwiedza grób św. Wojciecha w Gnieźnie, 1000.

gdzie arcybiskupstwo zakłada, i zawiera z Bolesławem Chrobrym przymierze przyjaźni.

Papież Sylwester ligi nadaje św. Szczepanowi koronę 1000. królewską.

W tymże czasie umarł kronikarz saski Widukind, mnich 1000. klasztoru Korbejskiego nad Wezerą.

Geografia.

Wielkie zmiany terrytoryalne zachodzą w tym wieku w Europie, największa przez Magyarów. Parci przez Pieczy ngów, wy-Węgry, dzierają Magyarowie Bnlgarom (jeszcze z końcem wieku zeszłego) ziemię na lewym brzegu dolnego Dunaju, grożą Wielkiej Morawii wpołączeniu z Arnulfem,którą obalają, i posuwają granicę swego panowania przez Marchię Wschodnią aż po Anizę. Roznoszone przez nich po Niemczech, Francyi i Włoszech spustoszenia i pożogi są zdaniem ich godnemi sławy czynami bohaterów. W bitwie n a polach Lech owych kładzie Otto Iszy koniec ich najazdom i wskrzesza przeciw nim dawniejszą Marchię Wschodnią. Odtąd granice węgierskie przybierają stalsze posady, opierając się na zachodzie o brzegi Morawy i Litahy (odkąd Marchia Wschodni# Baben-bergom przez Ottona ligo nadaną została), na północy i wschodzie o Karpaty, na południu o D unaj i Sawę.

Slowia-

Z obalonego państwa Wielkiej Morawii przypadła część południowa Magyarom, północno-wschodnia Polsce, zachodnia me'

dnia Czechom, które od roku 895go poddały się zwierzchniej obronie niemieckiej. Z końcem wieku tego posiadali Czesi Cli rob a cyą aż po góry Tatry. Bolesław Chrobry odebrał im (999) tę ziemię aź po Dunaj, a na północy, pokonawszy (999) Pomorzan, dotarł aź do Bałtyku. W północno-wschodniej stronie sąsiadowali Polacy z Prusakami i Lit winy, w południowo-wschodniej z Rusinami. Rusini rozpostarli panowanie swoje na południu przechodnio (967-971) nad Bułgaryą, na zachodzie, zabrawszy Polsce Chrobacyą w ona, po rzeki Sanu i Buga. Z podbitych orężem niemieckim i po-części na wiarę chrześciańską nawróconych Słowian na prawym brzegu Łaby i nad Bałtykiem odzyskali (od roku 982) niepodległo ś ć O b o d r y c i, Lutycy, Ukranie, Stode ranie i Hawe-lanie. U Słowian południowych wzbili się Kr o a to wie do niepodległości, tworząc między Sawą i Adryatykiem niezawisłe od Greków królestwo. Serbowie zwolnili także nieco węzeł podległości cesarzom bizantyńskim. Natomiast uginali się wyswobodzeni przy greckiej pomocy od wpływu ruskiego Bulgarowie coraz więcej pod jarzmo bizantyńskie.

c z e r-

Pieczyn

gowie.

na

na

Tak Słowianie jako Grecy i Węgrzy mają niebezpiecznych sąsiadów wPieczyngach, dzikim ludzie koczowniczym tureckiego pochodzenia. Pieczyngowie rozpostarli swe niszczące panowanie ua północy morza Czarnego od dolnego Donu aź ku brzegom Aluty. Dzielnem Ottona ramieniem wznoszą się Niemce do pier-Niemcy. w s z ej w Europie potęgi. Przebiegły ten i dzielny książę, wtóry Karol Wielki, podbija niemal całe Włochy swemu panowaniu. Książęta longobardzcy we Włoszech-wyźszych i niższych uznają jego zwierzchnictwo. Posiadanie Rzymu i uzyskana przez Ottona Wielkiego zachodnio-rzymska korona cesarska nadają Niemcom tytuł „świętego rzymsko-niemieckiego cesarstwa¹¹, przy którym przez całe wieki średnie aź do czasów najnowszych utrzymały sie. Na wschodzie i północy broniły kraju marchie graniczne, przeciw Węgrom marchia w i n d y c k a czyli k a r a n t a ń s k a nad Drawą i Sawą tudzież odbudowana Marchia-wschodnia nad Dunajem, przeciw Słowianom Marchia-wschodnia czyli mi-ijska nad górną, i północna nad dolną Łabą. Pomiędzy obiema marchiami wschodniemi leżały opasane wieńcem gór dannicze (od r. 927) Czechy z przyległemi ziemiami Dale m i n c ó w i M i 1 z i e n ó w północy, Morawian na wschodzie. Przeciw północnym Danom odbudowano marchię szlezwieka Lotaryngia, rozpadła od r. 959 niższą (kraj nad Mażą między Renem i Skaldą) i wyższą,

(kraj nad Mozelą między Renem i Mażą), pozostała przy Niemczech po zmiennego losu walkach między francuzkimi i niemieckimi królami.

Pomiędzy Alemanią, Longobardyą i Francyą rozpościerało się Areiat. od Bazylei nad Renem aź do morza Śródziemnego królestwo A rei a tu. Do roku 933go rozpadał się Areiat na królestwa Burgundyi-wy źszej i niższej. Krom tychże dwóch królestw burgundzkich, rozróżniano jeszcze dwie inne Burgundye: hrabstwo Burgundyi (Provence), które sobie król włoski Hugo zastrzegł (933) w lenność u króla Arelatu Rudolfa, i księstwo Burgundyi (Bourgogne) między Saoną i górną Loarą, które było lennem korony francuzkiej.

Norma-

Normanowie nie przestawali z najazdami i łupiezkiemi wycieczkami. Karol Prostak, król Francyi, nadał im Normandyą w lenność. W Irlandyi nazwani Ostmanami (mężami wschodu) zajęli oni już od początku wieku zeszłego najgłówniejsze miejsca na pobrzeźu. Wyspy szkockie połączyli Normanowie w udzielne kró-lestwo Manu. W połączeniu z Danami Nortumberlandyi zaczepili oni pod Brunaburgiem Atelstana, króla Anglii, wielką wszakże od niego ponieśli klęskę.

Norwe-

gia.

Dania.

Granice trzech królestw skandynawskich otrzymują bliższe oznaczenie. Król Harald Haarfager (863—933) połączą swem zwy-cięzkiem ramieniem drobne państwa norwegskie w jedno królestwo Norrige, sięgające od Skager Raku aź do morza Białego, ze stolicą Ladę. Liczni Normanowie, niechętni jego zwierzchnictwu, opuszczają Skandynawią i zaludniają odległą wyspę Sneland czyli Island (kraj śniegu czyli lodu). Cieśniejsze są granice S z wecy i, Szwec5ra-sięgające od rzeki Angermana na północy do kraj u Skanii (Sc/io-nen) na południu. Na przeciwległem wybrzeżu morza Bałtyckiego siedzieli Finowie czyli Czudzi w sąsiedztwie z Rusinami. Południowe kończyny dzisiejszej Szwecyi wraz z Jutlandyą i międzyle-głemi wyspy posiadali Dano wie. Pragnąc najazdom ich położyć tamę, ustanowili Niemcy przeciw nim marchię szlezwieka. Do Danii należała także korsarska rzeczpospolita Jomsburgu czyli Winę ty, którą Duńczyk Palnatoke założył na pobrzeźu po-wineta. morskiem, w skutek wybuchłych między nim i Haraldem Sinozębym zatargów. Wszej odważni korsarze bałtyccy doznawali tam chętnego przyjęcia, kobietom wszakże nie dozwalano przystępu.

Leon.

Również na iberyjskim półwyspie zaszły ważne zmiany terytoryalne. Królestwo Leo nu z przyległemi księstwami Galicyi i Asturyi posunęło granicę swą w walce z Maurami poza brzegi Du-

era i nabyło przestrzeń ziemi na lewym brzegu tej rzeki, nazwaną Estremadurą (Extrema Dur ii), wszakże w drugiej połowie wieku tego spustoszone jest straszliwie wraz z innemi chrześciańskiemi państwy w Hiszpanii ręką mauryjskiego wodza Almanzora. Sąsiednie hrab-Kastyha.gtw0 Kastylii czyli Burgos oderwało się 964 zupełnie od Leonu ^ i uzyskało samodzielność. Podobnież położona dalej na wschodzie Pampeluna zAragonią i Wizkają, której władzca Sancho Iszy od Francyi się oderwał i 905 roku przyjął tytuł króla Na war ry. K^'°' Na wschodzie od Nawarry leżało u stóp pirenejskich, czwarte chrze-ściańskie królestwo hiszpańskie B a r c e 11 o n y czyli Katalonii.

warra.

Kalifat

Kordo-

Kalifat

Kahiry.

Kalifat

Bagdadu

Hamda

nidzi.

towie.

widowif.

Daleko większa południowa część półwyspu iberyjskiego (kalifat Kordowy) zostawała zawsze jeszcze w posiadaniu mahome-tańskich Maurów, nad którymi dynastya Ommiadów śród bezustannych bojów domowych panowanie dzierżyła. W sąsiedniej Afryce wzbiła się nowa dynastya Fatymidów do ogromnej potęgi. Opanowała ona naprzód (909) królestwo A g 1 a b i d ó w, które odtąd pozostało kością niezgody między Fatymidami i Ommiadami hisz-Bd pańskimi. Moez nadał (972) kraj ten w lenność Jusufowi Balki-dzi. nowi, którego wnuk Badis (996) niepodległość uzyskał i dynastyą zeirydzi. Badyzydów założył. Równocześnie założył w zachodnim Magrabie naczelnik Berbów Zeiri ben Athia dynastyą Zeirydów. Faty-midzi podbili nadto (969) Egipt ze Syryą, założyli Kahirę (Kairo), przyjęli tytuł kalifów i posiadłościom swym nadali miano kalifatu Kaliiry. Dynastya Abbasydów zachowała jeszcze w Bagdadzie cień władzy najwyższej, która wkońcu zeszła na urząd przepowiadaczów modlitwy. Niegdyś rozkazywali Abbasydowie we trzech częściach świata, dziś zaledwie w murach Bagdadu słuchano ich rozkazów. Nad górnym Eufratem i Tygrem utworzyli Hamdanidzi w połowie wieku tego królestwa Halepu i Mos-s u 1 u. W Irak Arabi i rezydencyi kalifów panowali właściwie B u-bludzi, idzi, których szczep z końcem wieku tego opanował wschodni Irak Adżemi czyli Dżebal. W dzielnicach na południu morza Kaspijskiego Zyadzi. (Dilem i in.) panowali Zyadzi czyli Dylemici. We właściwej Arabii Karma- nad zatoką Perską założyła straszliwa sekta Kar mato w państwo niepodległe, przez Mogułów dopiero obalone. W odległym wschodzie Gazne- nad źródłowiskami Indu wzbiła się nowa dynastya Gaznewidów do wysokiej potęgi. Wzięła ona miano swe od zabulistańskiego miasta Gazny, gdzie osiadł Alp Tekin (f 975) i jego następcy. Alp Tekin, niewolnik turecki, który przez talenta swe doszedł na dworze Sama-nidów do wysokiego znaczenia, uszedł do Gazny w skutek sporów

dynastycznych między Samanidami i tamże w walce z nimi dobił się -niepodległości. Następcy jego przyjęli tytuł sułtana, podejmowali szczęśliwe wyprawy przeciw królom La hory i zagarnęli przy upadku Samanidów (1000) wielką część ich posiadłości.

Bizan-

tynie.

Korzystając z rozerwania kalifatu Bagdadzkiego, odzyskali Biz anty nie Cylicyą z okolicą nad górnym Eufratem, część Syryi północnej, Cypryą, Armenią i Iberyą z przyległem i krajami na południowych stokach Kaukazu. Odebrali oni także Kretę Saracenom.

Z pomiędzy ludów tureckich nadmieniliśmy już o Pieczyu- Turcy, gach, których dawniejsze siedliska na północy od morza Kaspijskiego zajęli teraz nieprzyjaciele ich i prześladowcy: Turcy, nazywani Uzami, Komanami czyli Połowcami. Na północy od nich przebywali Bul gar o wie Biali, tak nazwani dla różnicy od osiadłych nad Dunajem Bułgarów Czarnych. Dalej na wschodzie w głębi Azyi mieszkali Turkomanie, którzy w wieku następnym na widownię dziejów wstępują.

Kronika i Historya.

Niemce.

dwik

Dziecię

899

W imieniu małoletniego Ludwika prowadzili rządy dwaj Lu_ najznamienitsi panowie Hatto, arcybiskup Moguncyi, i Otto, książę saski. Zadanie ich było trudne, urzędnicy albowiem królewscy wzrośli już byli onego czasu we władzę, zwłaszcza ci, któ- ~ rym powierzono obronę krajów pogranicznych, i dążyli do usta- 9H. lenia w rodzinach swych dziedzictwa powierzonej sobie władzy.

benber-

gami.

Ciź przemożni książęta i hrabiowie, z których sascy i frankońscy największego używali znaczenia, poczęli już pod panowaniem Ar-nulfa staczać z sobą krwawe o swe wpfywy boje. Synowie mianowicie frankońskiego hrabi Wernera kłócili się i bili z Baben-BójzBa-b ergami, tak nazwanymi po ich grodzie Baben be rgu w pobliżu źródłowisk Menu. Rudolf i Konrad, synowie Wernera, ubili już dwóch Babenbergów, trzeci wszakże, Adelbert, wygnał Rudolfa z Wircburga, zabił Konrada, ojca późniejszego króla tegoż imienia, i spustoszył ich posiadłości. Podobne najazdy i rozboje utrudniały wielce rządy obu ministrów Ludwika, zwłaszcza iż Otto z Babenbergami w blizkiem był pokrewieństwie. Wkońcu przyzwano Adelberta na zgromadzenie narodowe, a gdy dla usprawie-

23*

905. dliwienia się nie stanął, zawojowano go, ujęto i ścięto. Tym wewnętrznym zaburzeniom towarzyszyły nadto najazdy M a gy ar ó w, 907 którzy ziemie niemieckie straszliwie pustoszyli i rozprószyli trzy armie niemieckie, posuwając wschodnią granicę panowania swego 91j aź po Anizę. W cztóry lata późnej umarł Ludwik, jako ostatni potomek dynastyi Karolingów w Niemczech.

Po śmierci Ludwika przystąpiono do wyboru nowego króla. Wybór mógł paść na jednego z dwu najmożniejszych książąt: Konrada frankońskiego, syna tegoż imienia hrabiego, zabi-eiekcyj-tego w boju z Babenbergami, lub Ottona, księcia saskiego, który pospół z Hattonem przewodniczył sprawom publicznym pod panowaniem Ludwika. Spojeni węzłem pokrewieństwa z wygasłą dy-nastyą, gdy w wyborze monarchy zawsze jeszcze zasada krwi przemagała, posiadali obaj równe prawa do godności królewskiej. Możni panowie wybrali Konrada, księcia frankońskiego,

Niemce

pań

stwem

nem.

Konrad I.

911. młodszego a przeto dzielniejszego. Nieuznawano wszakże Konrada Igo do w całej królestwa przestrzeni. Henryk fiszy), syn zmarłego 912 918. Ottona, pozostał samowładnym Saksonii panem i zajął nawet kró-

Bój z lewskie dobra lenne w swoje posiadanie. Alemańscy (szwabscy) hrabiowie Bertold i Erkanger powstali nawet przeciw niemu. Gdy bowiem Konrad ulubionemu ministrowi swemu Salomonowi, biskupowi Konstancei i opatowi st. galeńskiemu, nadał niektóre dobra alemańskie, utrzymywali pomienieni hrabiowie, iż prawo zarządu temi dobrami jedynie im przystoi, napadli na nieprzyjaznego sobie ministra, pojmali go i skrzywdzili. Konrad po-917. konał ich i jako zbrodniarzy stanu skazał na stracenie. Aleć niezadługo powstał przeciw niemu Bur kard fiszy), przyjaciel straconych, księciem Al eman ii od możnych panów uznany. Księcia Arnulfa bawarskiego, który także broń podniósł, wygnał Konrad z kraju. Arnulf zbiegł do Magyarów, którzy potem

Alema-

nami.

Najazdy

Magya- południowe Niemce aź po Bazyleję spustoszyli. Przy tak trudnem

rów.

wykonaniu władzy najwyższej nie myślał Konrad o ustaleniu dziedzictwa godności królewskiej w swej rodzinie i nakłonił brata 918. swego Eberharda do oddania oznak królewskich Henrykowi saskiemu.

GdyEberhard z oznakami najwyższej dostojności przed Henrykiem stanął, miał tenże właśnie łowieniem ptastwa być

Henryk I.

9-^9 zatrudniony, zkąd przydomek Ptasznika otrzymał. Henryk, do uznany na samym wstępie od Sasów i Franków, miał większe 936. od poprzednika swego poważanie. Przecież Burkard Alemański

i Arnulf Bawarski, który po zgonie Konrada do kraju powrócił,NiePr*y-okazali mu się przeciwnymi, iź nie byli powołani do wyboru króla* wewn?. Wszakże już po upływie roku znaglił ich Henryk do posłuszeństwa, Zapewniwszy w ten sposób spokojność wewnętrzną i przywróciwszy jedność Niemiec, dążył Henryk do wydźwignienia powagi niemieckiej na zewnątrz w boju z Węgrami, Słowiany i Danami. Przyznał on wprawdzie roczną daninę Magyarom, korzystał jednak z okupionego w ten sposób dziewięcioletniego pokoju ku lepszemu ludu swego uzbrojeniu i wćwiczeniu do walki z lekko uzbrojoną jazdą magyarską, niemniej ku otoczeniu niektórych miejsc warownemi mury, w którychby mieszkańcy kraju otwartego w razie nieprzyjacielskich najazdów mogli znaleść przytułek.

zewnę

trzni.

Miasta

średnio-

Z onych warownych grodów powstały niemieckie miasta wieków średnich z instytucyami i swobodami swemi. Później stawiano je zwykle pod zwierzchnictwo biskupów i opatów, a miasta takie różniły się tern od grodów wieczne, możnych panów, iż nie były jak te więzieniami ale otwartemi staraniem duchowieństwa miejscami ucieczki, w których uciśnieni i prześladowani znaleść mogli przytułek i opiekę.

nia.

Podbój "> Sfowian

biań-

skich.

Gdy siła Magyarów głównie w ich obrotnej jeździe i lekkiem spoczywała uzbrojeniu, a wojenna tymczasem Niemców potęga natizbroje-ciężko uzbrojonej polegała piechocie, przeto i Henryk począł zbroić swe wojska odpowiednio potrzebom i utworzył nową jazdę, na której czele postanowił spotkać się z Magyarami i Słowianami, którzy także po wielkiej części konno do boju stawali. Zabez-pieczon od Magyarów dziewięcioletnim pokojem, podjął Henryk (927—929) kilka wypraw na Słowian nad Łabą zamieszkałych pokonałStoderanó w i Daleminców, i założył wkraju ich mar- nadei-chie wschodnią czyli Misnii i północną czyli Saksonii północnej, które w części niemieckimi zaludnił osadnikami. Założoną snąć przez Karola Wielkiego marchię duńską, sięgającą aż po Eiderę, rozszerzył Henryk Iszy aż ku Danawirkowi (obronie Da-931. nów), wałowi usypanemu dawniej przez Jutów przeciw Niemcom.

Po upływie zawieszenia broni zażądali Magyarowie przy-933. padającej daniny, ale Henryk odmówił im takowej i kazał jak opowiadają psa parszywego rzucić ich posłom pod nogi. Obrażeni Magyarowie wpadli zatem sporemi rzeszami do Saksonii, pod Klęska Keuschbergiem atoli w pobliżu Merseburga nad Saalą ponieśli Magya" wielką od Henryka klęskę, tak iż odtąd nie odważyli się już na północne najeżdżać Niemce, Bawaryi wszakże i Alemanii łupić nie przestawali. Henryk miał z swej pierwszej żony syna Tankmara,

Otto I.

którego za niezdolnego do następstwa poczytał, a z drugiej małżonki Matyldy synów: Ottona, Henryka i Brunona, z których pierwszy w rządach po nim nastąpił, a ostatni duchownemu poświęcił się stanowi, tudzież dwie córki: Gerber gę i Jadwigę, z których pierwsza Gizelbertowi, księciu Lotaryngii, druga Hugonowi Dużemu, księciu Francyi, była poślubioną.

Otto Iszy, nazywany zwykle Wielkim, odbył zaraz na wstępie swego panowania uroczystą wAkwisgranie koro-

ca-

Opór

mo

żnych.

nacyą. Arcybiskup Moguncjo koronował go, a czterej kraju ksią-d0 żęta Frankonii, Bawaryi, Alemanii i Lotaryngii sprawowali przy tej 973. uroczystości po raz pierwszy pozostałe odtąd w zwyczaju nadworne dostojeństwa posług królewskich. Henryk Iszy pamiętał głównie o swem saskiem księstwie, Otto zaś pragnął podnieść powagę łego państwa i powierzył swój kraj dziedziczny saskiemu panu Hermanowi Billungowi, w którego też rodzinie pozostał. Alić w usiłowaniach swych wzniesienia i utwierdzenia powagi królewskiej, znalazł Otto trudności u możnych panów, którzy własnych króla braci przeciw niemu podburzali. Naprzód powstał starszy brat królewski Tan km ar, w boju wszakże pokonany. Potem podniósł broń młodszy Ottona brat Henryk, utrzymując, iż bliższe do korony ma prawo, bo go matka nie księżniczka lecz królowa porodziła. Książęta Eberhard Frankoński i Gizelbert Lotaryński łączyli się z nim i wciągnęli nawet w przymierze Ludwika Zamorskiego, króla francuzkiego. Ale wojska ich, przeprawiając się przez 939. Hen pod A n t o n a k i e m, poniosły klęskę, przyczem Eberhard w boju, Gizelbert w falach Renu zaginął. Otto przebaczył bratu i pogodził się z Ludwikiem Zamorskim, który wdowę po Gizel-bercie a siostrę Ottona poślubił. Niewdzięczny Henryk knuł jeszcze spiski na brata, ale odkryty ratował się ucieczką. Na prośby matki swej Matyldy przebaczył mu znów Otto i nadał opróżnione księstwo Bawaryi. Ale manią czyli Szwabią nadał Otto najstarszemu synowi swemu L u d o 1 f o w i, zaślubionemu z córką ostatniego księcia tej krainy. Lotaryngią powierzył on po śmierci młodego syna Gizelbertowego Konradowi, hrabiemu Wormacyi, swemu zięciowi, który już po upadku Eberharda pod Antonakiem Franko nią był otrzymał. W ten sposób połączył Otto cztery księstwa w swej rodzinie, a piatem, Saksonią, zarządzał mąż zupełnie mu oddany.

Narok 947my, wedle innych 965ty przypada Ottona wyprawa przeciw królowi Danów Haraldowi Sinozębemu, który kazał

wytępić kolonię saską, osiadłą w odbudowanej przez Henryka Igo Wypra. marchii szlezwickiej. Otto znaglił Haralda do uznania niemieckiego zwierzchnictwa i założył trzy duńskie biskupstwa w miastach Szlezwigu, Ripen i Aarhus, które poddał pod arcybiskupstwo hamburskie. Ztamtąd snąć udał się Otto przeciw powstałym znów Słowianom nadelbiańskim, których także przywiódł do posłuszeństwa i zaprowadzane do nich chrześciaństwo usiłował umocnić założeniem biskupstw w Braniborze (Brandenburgu), Hawel-bergu i Stargardzie (Oldenburgu).

wa duńska.

la wyprawa wioska

Beren-gar wa-zalem Ottona.

Żądza sławy króla Ottona miała wnet nową podnietę, gdy prześladowana przez Berengara Adelaida, wdowa po królu włoskim Lotarze, z ręką swą ofiarowała mu królestwo lombardzkie Otto wysłał naprzód syna swego Ludolfa, księcia Alemanii, na czele armii niemieckiej poza Alpy, poczem sam udał się do Włoch i w Pawii poślubił Adelaidę, nieprzybierając wszakże jeszcze tytułu króla włoskiego czyli longobardzkiego. Otto pozostawił we Włoszech zięcia swego Konrada, księcia Frankonii i Lotaryngii, celem obrony rozległych dóbr Adelaidy. Konrad nakłonił Berengara do udania się wraz z synem na dwór króla Ottona, od którego państwo swe wziął w 1 e n n o ś ć. Otto odłączył tylko od niego marchię fryulską, którą nadał bratu swemu Henrykowi Bawarskiemu, przywróconemu do łaski królewskiej a usiłującemu wydrzeć księciu Konradowi Frań konie wschodnią. Konrad zawiązał przeto z niechętnym macosze Ludolfem niebezpieczny spisek na życie Ottona, do którego wielu malkonten- spisek I tów z całego kraju przystąpiło. Ale Otto umiał złemu zapobiedz. 953. Wyszedł on na spotkanie spiskowych ku Moguncyi, gdzie się z braćmi swymi Henrykiem Bawarskim i dzielnym a uczonym Brunonem, kanclerzem państwa i arcybiskupem Kolonii, połączył. Nieustraszoność Ottona i jego oględne rozporządzenia zatrwożyły tak dalece spiskowych, iż mu się, Konrad i Ludolf, dobrowolnie poddali, 954 mimo najazdu Magyarów, którzy na ich wezwanie przybyli. Otto przebaczył im, ale z księstw im odebranych nadał Alemanią Burkardowi limu, synowi Burkarda Igo a zięciowi Henryka, a Lotaryngię podzielił na dwie części, nadając Lotaryngię wyższą Frydrykowi, hrabiemu Baru, który miał za żonę siostrzenicę Ottona a córkę Hugona Dużego, zaś Lotaryngię-niźszą zrazu Brunonowi, arcybiskupowi kolońskiemu, później Karolowi, ostatniemu ksiąźęciu z domu Karolingów francuzkich, również swemu siestrzanowi.

Następnego roku wpadły znów hordy magyarskiedo Niemiec, poniosły jednak na polach lechowych w pobliżu Augs-

Ostalnia

klęska

Magya- burga straszną od Ottona Wielkiego klęskę. Magyarowie

rów

955.

oskoczyli jak zwykle swą lekką jazdą armię niemiecką, uderzyli na tylną straż Czechów, złupili obłogi i zachwiali już szeregi niemieckie. Aliści Otto i Konrad, książę frankoński, który w walce tej dawniejsze przewinienia bohaterską zagładził śmiercią, przywrócili porządek bojowy i porazili nieprzyjaciela na głowę. Opowiadają iż z 60,000 Magyarów, którzy tam walczyli, siedmiu tylko z obciętemi uszami powróciło do domu. Otto wskrzesił potem obaloną (907) marchię wschodnią i zwycięztwem tern, acz drogo okupionem, zapewnił Niemcom na zawsze spokojność od strony Magyarów.

2ga wyprawa wioska

962.

na

Odno

wienie

cesar

stwa

rzym

skiego.

Włochy zostawały w onym czasie w stanie zupełnego zamieszania. Możni tylko panowie używali bezpieczeństwa, inne zaś stany wystawione były na łup ich swawoli i tyraństwa. Władza papiezka, która jedna bezlicznym nadużyciom mogła była tamę położyć, znajdowała się w ręku lBletniego młodzieńca, Jana XIIgo, wnuka osławionej Marozyi. Rerengar znów wznosił we Włoszech-wyższych za swym z Niemiec powrotem grody warowne, z których nieukontentowanych wazalów w grozie utrzymać pragnął. Gdy także papieżowi zagrażał, przywołał tenże do Włoch z woli licznych panów duchownych i świeckich Ottona Wielkiego, który bez oporu w Medyolanie stanął, longobardzką tam uwiedli czony koroną. Z początkiem następnego roku wkroczył Otto do 904 Rzymu, gdzie od papieża Jana XIIgo otrzymał spoczywającą od roku 923go rzymską koronę. Ztamtąd wyruszył nowy cesarz spotkanie Berengara ligo, pragnąc wydrzeć mu warowne grody, za któremi się tenże z wojskami śwemi ukrywał. Aliści ciź sami możni panowie, którzy go do Włoch przywołali, a nawet sam Jan XIIty, zniechęceni do cudzoziemców, postanowili wynieść na tron włoski Adelberta, syna Berengarowego. Otto pospieszył do Rzymu dla

963.    ukarania wiarołomnych, i wyniósł w miejsce Jana XIIgo Leona YHIgo na godność papiezka. Jan podniósł broń przy pomocy swego stronnictwa, przez Ottona wszakże pokonany. Cesarz toczył dalej walkę z Be renga rem, którego pokonał i pojmał. Tymczasem powiodło się Janowi odzyskać władzę papiezka i wygnać z Rzymu swego przeciwnika. Otto stanął po raz trzeci pod murami wiecznego miasta, którego mieszkańcy po nagłym Jana zgonie obwołali

964. byli papieżem Benedykta Vgo. Niebawem atoli poddali się Rzymianie zwycięzkiemu cesarzowi, który Leona YHIgo do

władzy papiezkiej przywrócił a Benedykta Vgo skazał na wygnanie do Hamburga. Otto powrócił tegoż jeszcze roku do Niemiec, osadzając pojmanego Berengara wBambergu, gdzie tenże po dwu latach umarł. Adelbert zbiegł do Korsyki.

Zaledwie atoli zdołał Otto odwiedzić brata swego Brunona w

3a wyprawa wioska

lów śmiercią i przywrócił Jana XIIIgo do władzy. Następnego 966 roku kazał Otto koronować swego młodego, pod przewodnictwem

Kolonii i ukochaną matkę Matyldę w założonym przez nią klasztorze Nordhausen, a już musiał spieszyć do Włoch, gdzie wazalowie lon-gobardzcy Adelberta do kraju przywołali, a panowie rzymscy wyniesionego na papieztwo po śmierci Leona Ylllgo Jana XIIIgo do 965. ucieczki znaglili. Powiodło się wszakże Burkardowi, księciu Ale-manii, przytłumić lombardzkie powstanie, a Otto, stanąwszy w Rzymie, sądził wiarołomnych surowo. Ukarał on trzynastu waza-

972.

967.

Brunona wychowanego syna Ottona ligo na cesarza rzymskiego i starał się dlań u cesarza bizantyńskiego o rękę księżniczki Teofanii.

W kroku tym wiedziony snąć by! cesarz wzniosłą myślą wygnania mahometan z ziem włoskich przy pomocy dworu greckiego, zdaje się wszelako, iż w zamierzonym tym związku przemagała próżna żądza zapewnienia sobie uznania pozyskanej godności cesarskiej przez cesarzów bizantyńskich.

Grekami we Wio

Gdy atoli Otto podczas starania się dla syna o rękę greckiej walka z księżniczki wspierał przeciw Grekom we Włoszech-niższych książąt Benewentu i Kapuy, przeto cesarz bizantyński Nicefor dał szech. odmowną poselstwu jego odpowiedź. Następnego roku stał sięNicefor 968. ofiarą spisku, a następca jego Zemiskes odnowił przyjazne związki z Ottonem i wysłał nareszcie przeznaczoną Ottonowi limu szesnasto- 972. letnią księżniczkę.

Teofania przyniosła Niemcom lękliwj^ obyczaj dworu bizantyńskiego, który również jak wprowadzony przez Adelaidę obyczaj włoski licznych pomiędzy panami niemieckimi znalazł zwolenników. — Po odbytych w Rzymie zaślubinach powrócił Otto do Niemiec, gdzie spór między margrabią Udonem i Mieczysła- 972. wem Iym na korzyść książęcia polskiego załatwił.

Syn jego i następca Otto ligi wyższym może był od ojca pod ottoii względem oświaty, niższym jednak jako wódz i panujący. Ade- 973 laida brała zrazu udział w rządach młodego króla, niezadługo atoli, d0 obrażona samowolą syna i zawiścią jego greckiej małżonki, udała się 983. do dóbr swych na pograniczu burgundzkiem. Książę Bawarski Henryk ligi Kłótliwy zamierzył w porozumieniu z Adelaidą, jak niektórzy utrzymują, utworzyć na dworze przeciwne wpływowi greckiemu stronnictwo, czemu Otto zapobiegając,

uwięzić go rozkazał. Z Lotarem, królem Francyi, prowadził Otto ligi nadaremną walkę o Lotaryngią, a dzielny Bernard, książę saski, bronił tymczasem północnych granic cesarstwa przeciw królowi Danów Haraldowi. Wybuchłe niezabawem rozruchy* wMe-wypra-dyolanie i Rzymie wymagały obecności cesarza we Włoszech. SkT°'W Rzymie wdarł się do władzy rozwiozły Krescency 9^ Teodory Młodszej, pozbawił Benedykta Ylgo władzy papiezkiej i życia i wyniósł w miejsce jego jednego ze swych stronników. Otto ligi,

Walka o Lotaryngią.

wa

u s, syn

980.    stanąwszy na rzymskiej ziemi, nie troszczył się cale o ukaranie nadużyć, lecz poszedł do Włoch-niższych, by poprzeć roszczone przez swą małżonkę pretensye do tej ziemi. Wkroczył on zwycięzko

Klęska Ottona

982 wszak^e w Kalabryi poniósł okropną klęskę i uszedł cudem prawie niewoli. Rzucił on się na swym rumaku w morze, przyjęty

981. d°Apulii i Kalabryi, pobił Greków i przywołanych przez nich ku pomocy Arabów sycylijskich w okolicy Tarentu, podbił nawet Neapol i Salerno swemu panowaniu, pod Bazantellem

na okręt grecki, który się tam przypadkiem znajdował, i udał przed jego osadą, iż do Konstantynopola pragnie być powiezio-. nym. Płynąc około Rossano, gdzie Teofania bawiła, zatrzymał się Otto pod pozorem zabrania z sobą pieniędzy i różnych kosztowności na dary do Konstantynopola, i wyprawił tym celem posłańca do miasta. Gdy niezabawem kilka statków do greckiego zbliżyło się okrętu, a Otto przyjaciół swych w nich poznał, rzucił on się w nurty morza i dopłynął szczęśliwie do swoich. Niezwłocznie po tej klęsce począł Otto czynić przygotowania do nowej wyprawy i

983.zwołał panów niemieckich na sejm do Werony, na którym uchwalono nie tylko dalszą wojnę przeciw Grekom i Saracenom ale nawet podbój Sycylii. Już armia saska wyruszyła była w pochód do Włoch, gdy Słowianie i Da nowie na wschodniem i północnem Niemiec pograniczu broń przeciw Niemcom podnieśli, wyganiając z kraju missyonarzy niemieckich i pustosząc straszliwie Saksonią. Niezabawem umarł cesarz, zaczem zamierzona wyprawa do kresu nie doszła.

Baben-

bergo-

wie.

W wewnętrznych dziejach Niemiec to pod panowaniem Ottona ligo ważne zaszło zdarzenie, iż cesarz ten hrabiego Leopolda z domu Babenbergów mianował margrabią Marchii Wschodniej, którego rodzina aż do swego wygaśnięcia w wieku XIIItym pozostała w posiadaniu kraju tego, nazwanego na-onczas Os terrichi później Austryą.

Po Ottonie Ilgim nastąpił syn jego Otto III ci, którego imieniem matka Teofania rządy sprawowała, Wielu z pomiędzy

Niemców nienawidziło tej pani, jakoż i ona niechętną im była i ra- otto dości swej z powoda klęski Niemców pod Bazantellem ukryć nie zdołała. Powstało też niebawem groźne przeciw niej stronnictwo, na którego czele stanął Henryk Kłótliwy, książę bawarski, wy- -£qq2 puszczony z więzienia jeszcze za Ottono ligo. Przywiódł on osobę króla do swej mocy i ogłosił się regentem królestwa. Stronnictwo jego pragnęło nawet wynieść go do najwyższej godności, ale większa część narodu oświadczyła się za Ottonem, zaczem Henryk do księstwa swego powrócił, a W i 11 i gis arcybiskup moguncki objął pospół z Teofania i Adelaidą wychowanie młodocianego monarchy i sprawowanie rządów podczas jego małoletności. Oprócz tych dostojnych osób wzięli udział w wychowaniu i ukształceniu Ottona najuczeńsi onego czasu mężowie: Bernward biskup Hildes-heimu, Meinwerk biskup Paderbornu, św. Wojciech biskup Pragi, i słynny Gerbert (późniejszy papież Sylwester ligi). Otto uczył się z łatwością rozmaitych języków i umiejętności swych nauczycieli i mistrzyń, i wcześnie już upodobał sobie za wpływem matki swej i babki w obyczaju greckim i włoskim. Tymczasem wzmagało się z każdym rokiem zamieszanie we Włoszech. Możni panowie uciskali lud z swych grodów i zwodzili krwawe z sobą boje, aKrescencyus w Rzymie przyjął tytuł konsula i trzymał w mocy swej nie jedno mieszkańców wiecznej stolicy ale także ojca świętego. Papież Jan XV ty zbiegł przed nim z Rzymu, gdy Te- 987. o fan i a na ziemi włoskiej stanęła. Konsul tedy pojednał się z papieżem, a Teofania nie pociągła nikogo do odpowiedzialności. Po jej atoli powrocie i zapadłej niezadługo śmierci (991) wybuchły znów włoskie rozruchy. Przeciw swawoli konsula zawezwał Jan XVty pomocy Ottona. Piętnastoletni król stanął we Włoszech na czele 996. potężnej armii i po zgonie Jana XVgo kazał obrać papieżem krewnego swego Brunona pod imieniem GrzegorzaVgo. Ukoronowany przez Grzegorza rzymską koroną, pozostawił Otto Krescencyusa 996. za radą papieża w posiadaniu warownego grodu Anioła. Zaledwie atoli opuścił Otto Włochy, a już wygnał Krescencyus niemieckiego papieża i w miejsce jego ustanowił biskupa Placencyi, Greka, pod imieniem Jana XVIgo. Otto powrócił do Włoch, pokonał prze- 997. ciwników, kazał ściąć Krescencyusa i jego najznamienitszych 998. stronników i przywrócił Grzegorza Vgo do władzy. Po Grzegorzu, zmarłym już następnego roku, wyniósł Otto na godność papiezką Gerber ta pod imieniem Sylwestra ligo, podjął za swym do 999. Niemiec powrotem pobożną pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha

iii.

Sprawy

włoskie.

1000 W Gnieźnie, odwiedził w tymże jeszcze roku grób Karola Wielkiego w Akwisgranie i znów udał się do Włoch, w zamiarze wyniesienia ziem włoskich na on szczebel potęgi, jaką w starożytności jaśniały. Tym celem Rzym miał być jego siedzibą i stolicą cesarstwa, co mu atoli Niemców zniechęcało. Otto pokonał mieszkańców Ty-buru (Twoli), którzy przeciw niemu powstali, i przebaczył im na prośby Bernwarda, biskupa Hildesheimu, przezco Rzymian, ich nieprzyjaciół, przeciw sobie oburzył, tak iż ci śród gróźb namiętnych pałac jego okolili. Otto przełamał szyki rokoszan, zamierzając stanąć w Rawennie, gdzie niemieckich oczekiwać chciał zasiłków, ale umarł po drodze w Paterno (1002) w 22gim roku życia. Z nim wygasła rod zin a królów saskich po mieczu.

Włochy i Burgundya.

Po haniebnej klęsce, jaką Berengar poniósł odMagyarów, wielu z możnych panów włoskich, na których czele stanął własny zięć Berengara, Adelbert Eb o rejs ki (Eboreja dziś Ivrea na północy od Turynu), zapragnęło dzielniejszego króla i przywołało do Włoch Bozonowego syna Ludwika, króla Prowencyi czyli Burgundyi Lu cysj u rabskiej, nazwanego później Ślepym. Ludwik przyjął wezwa-dwik nie, wygnał Berengara do jego margrabstwa i udał się do Rzymu,

gdzie go papież na rzymskiego ukoronował cesarza. Nowy ce-

cysj tirański

901 sarz napotkał we Włoszech takie same w panowaniu trudności, jakie do towarzyszyły rządom jego poprzednika. Nie zdołał bowiem zapewnić 905. sobie poważania u samolubnych wazalów, którzy wnet ze stronników

przemienili się w jego przeciwników. Berengar przeto nieomieszkał zaiów. korzystać z usposobienia tych panów ku odzyskaniu utraconych ziem włoskich. Ludwik wyszedł na jego spotkanie i zajął warowną W e-r o n ę, gdzie mylna o śmierci Berengara doszła go pogłoska. Ludwik tedy mniemał się być bezpiecznym i część wojska swego wysłał na

Sobko-stwo wa-

Beren-południe, aliści niespodzianie od Berengara został oskoczony, poj-

gar I.

905

many i oślepiony. Musiał on zrzec się godności cesarskiej i wrócił do Prowencyi, gdzie tymczasem możni panowie całą już władzę 923 królewską byli zagarnęli, niezostawiwszy panu swemu jedno tytuł króla. W ten sposób wzbił się Berengar powtórnie do jedynowładztwa we Włoszech, nie pozyskał wszakże jeszcze upragnionej godności cesarskiej, posiadanej przez Gwidona, Lamberta, Arnulfa i Ludwika Illgo. W onym czasie niepokoili Saracenie ziemie włoskie i

zagrozili Rzymowi. Papież Jan Xty szukał przeciw nim pomocy i znalazł jaw zbrojnych Berengara zastępach. Arabowie zagnieździli się byli w pasmach gór Gargano nad Adryatykiem i na przeciw-ległem wybrzeżu półwyspu włoskiego około zatoki kajetańskiej (Gaeta nad Garyglianem) a nawet we Włoszeeh-wyższych w Monako około Nicei (Nizzci), zkąd w ziemie rzymskie i inne okolice Włoch łupiezkie czynili wycieczki. W tak przykrem położeniu pozyskał Jan Xty króla Berengara i nadał mu godność cesarską, wsparty od niego wojskami. Nadto sprzymierzył się papież z longobardzkimi ksiąźęty Benewentu i miast sąsiednich, stanął osobiście na czele pozyskanej siły zbrojnej i wygnał Saracenów z okolic Gariglianu i zatoki kajetailskiej.

Walka z Sarace-nami.

Beren

gar cesarzem.

916.

Teodora

córki.

Do tego połączenia zbrojnej siły włoskiej przeciw Saracenom przyczyniły się w walnej części trzy niewiasty: Teodora Starsza i obie jej córki, Maro-zya i Teodora Młodsza. Zaślubione znamienitym Rzymianom, słynęły i jej wszystkie z odwagi i przebiegłości, chciwości władzy i rozwiozłości. Za pomocą licznych stosunków z możnymi Włoch panami i pozyskanego ztąd politycznego wpływu, były one właściwemi Włoch-średnich paniami i ułatwiały wielce usiłowania Jana Xgo przeciw wrogowi chrześciaństwa, które słusznie do najgłówniejszych wypadków onego czasu we Włoszech są policzane.

Swawola

transju-

rański

925.

Hugo

cysj tirański

Wyniesieniem swem na godność cesarską, nie pozyskał Beren-gar nic krom tytułu, nieukontentowani albowiem panowie pozostali jego wrogami. Nieukontentowanie ich wzrosło niebawem w nie- panów, nawiść, gdy Berengar stanął w obronie drobnych wazalów przeciw swawoli możnych i przyjął na żołd rzesze dzikich Magya-rów. Zięć jego Adelbert Eborejski i syn tegoż Berengar (ligi) połączyli się z wielą możnymi panami ku jego obaleniu i wynieśli na tron włoski Rudolfa ligo, króla Burgundyi-wyższej, piątego już społzawodnika Berengarowego. Rudolf wyparł Berengara do Rudolf Fryulu, gdzie tenże następnego roku od osobistego nieprzyjaciela był zamordowany. Rudolf tedy został jedynowładnym Włoch panem. 923 Zaledwie atoli objął on rządy ziem włoskich, a już nieukontentowani d0 panowie, którym korona włoska od dawna była igrzyskiem, poczęli 926. mu okazywać swą niechęć i tęsknić za nowym panem. Gwido książę Tuscyi, Lambert arcybiskup Medyolanu, i inni panowie przywołali na tron włoski Hugona, króla Burgundyi cysjurańskiej a niezabawem objawili możni panowie też samą do króla niechęć. Samolubni wazalowie zatęsknili znów za Rudolfem, zaczem zniechęcony Hugo zawarł z nim umowę, mocą której Rudolf w zamian za 926 zrzeczenie się swych do korony włoskiej pretensyj otrzymał Pro-wencyą czyli Burgundyą niższą. W ten sposób połączone zostały

933 oba królestwa Burgundyi w jedno królestwo Arelatu, z którego Hugo jakby w przeczuciu tego samego losu, jaki byl udziałem większej części jego na tronie włoskim poprzedników, zastrzegł sobie właściwe hrabstwo Prowencyi jako lenno bur-gundzkie. Przeczucie to sprawdziło się po upływie lat 12tu. Nie trudno albowiem było u dumnych panów włoskich o powody niechęci. Gdy tedy Hugo w rozdawnictwie urzędów świeckich i duchownych swoją jedynie miał na względzie rodzinę, obruszyli się tak dalece możni panowie na niego, iż margrabia Be ren gar (ligi) E bo rejs ki postanowił korzystać z ich usposobienia, obalić Hugona 945. i siebie wynieść na tron włoski. Zdobył onMedyolan i zbliżał się pod Pawią, gdy zatrwożony Hugo, zrzekając się korony włoskiej na Lotar rzecz syna swego Lo tara (ligo), zbiegł do Prowencyi, gdzie już następnego roku umarł. Lotar ligi utrzymał się na tronie włoskim, do na którym jego i małżonki jego Adelaidy piękne przymioty 950. licznych zjednały mu przyjaciół. Lotar umarł nagle w piątym roku 950. swego panowania, przez Berengara, jak utrzymują, otruty.

Be ren gar ligi pozyskał tedy upragnioną godność królewską i sądził, iż jej niestateczności zapobieży ożenkiem syna swego

Króle

stwo

Are

latu.

945

Beren-Adelberta z dostojną i powszechnie szanowaną Adelaidą,

gar II.

wdową po Lotarze; ale ta sprzeciwiała się temu związkowi. Gdy atoli Berengar w małżeństwie tern upatrywał rękojmię królewskiej dostojności, postanowił on zniewolić Adelaidę do zamierzonego związku. Więził ją naprzód wPawii, przeniósł potem do surowszego więzienia w Gardzie i sądził, iż ją podobnem tyraństwem wkońcu ugiąć potrafi. Alić stateczność Adelaidy zwrastała z przeciwnościami i obudziła w kapłanie imieniem Marcinie chęć uwolnienia pojmanej, choćby własnego życia ofiarą. Marcin wydrążył od strony jeziora otwór w murze więzienia i uprowadził szczęśliwie królową w czułnie na brzeg przeciwległy. Tam ukrywała się Adalaida przez kilka dni w lesie, dopóki pod zasłoną jazdy hrabiego Az zon a w warownym grodzie jego Kano ssie chętnego nie znalazła przytułku. Ztamtąd ofiarowała ona niemieckiemu królowi Ottonowi Imu rękę swą wraz z królestwem włoskiem. Otto

Ade-

laida.

Marcin.

Ottona

ia wy- przekroczył Alpy, zdobył Pawią i poślubił uwolnioną Adelaidę, pozostawił wszakże Berengarowi zarząd ziem włoskich, jako swemu 951.wazalowi. Dziesięć lat panował jeszcze Berengar pod zwierz-

prawa

wioska

Wtóra

wyprawa

włoska.

chnictwem Ottona, gdy atoli możni panowie włoscy nie przestawali żalić się na niego przed królem niemieckim, podjął tenże wtorą do Włoch wyprawę, złożył z rządów Berengara i w

niewolę go doBambergu (Babenbergu) baza! uprowadzić; a sam przyjął 961. naprzód włoską a potem rzymską koronę. Godność zachodnio 962. rzymskiego cesarstwa wskrzeszoną zatem po raz wtóry została i pozostała odtąd w posiadaniu królów niemieckich.

F r a n c y a.

Położenie Karola Prostaka śród możnych Francyi hrabiów i Karol książąt, z których większa część zostawała w związkach pokrewień-

Prostak

898

stwa z rodziną królewską, było nierównie przykrzejsze niżeli jego ^ poprzedników.

923.

Władza i powaga królewska upadły już tak głęboko, iż Karol nie śmiał ukarać zbrodni zabójstwa, popełnionego za sprawą Baldwina na Fulkonie, arcy- 900. biskupie remskim, aczkolwiek sprawcy jej klątwą kościelną przez duchowieństwo byli obarczeni. Powaga Karola poczęła wprawdzie znów się podnosić,

gdy Rainer książę Lotaryngii, z wygaśnięciem Karolingów niemieckich, Lotaryn-francuzkim poddał się królom. Wszakże władza królewska nic na tern nie zy- gia przy skała, albowiem król pozornie tylko panował nad wazalami, którzy jedynie wedle upodobania brali udział w pospolitem ruszeniu i po największej części na obronę własnych krajów ograniczali się. Na władzę królewską wtenczas tylko oglądano się, gdy chodziło o uzyskanie nowych przywilejów i o zatwierdzenie takowych królewskiem dyplomatem.

Gdy Normanowie pod wodzą R a u 1 a do Francyi wpadli, nie zdołał Karol inaczej jedno odstąpieniem części kraju łupieży ich nasycić. Karol nadał im ziemie nadsekwariskie, Normandy ą, ze zwierzchnictwem nad Bretanią, pod warunkiem 912. przyjęcia chrześciaństwa i złożenia lennego hołdu koronie francuzkiej, i dał nawet Raulowi, który na chrzcie imię Roberta otrzymał, własną córkę Gizelę w małżeństwo. W kilka lat później umarł Rainer, książę Lotaryński, jedyny z pomiędzy panów francuz- 916. kich, który rodu swego ze słynnych nie wywodził przodków, zaczem Karol za radą poufnego swego Hagana opróżnione po nim dobra lenne na rzecz korony zająć postanowił. Aleć Gizelbert, syn Rainera, znalazł pomoc u R o b e r t a, hrabiego na Paryżu, i innych możnych panów francuzkich, którzy dumnego Hagana nienawidzili i na wzrost potęgi królewskiej zawistnem patrzyli okiem. Robert, brat Odona, od dawna już o królewską ubiegający się godność, podniósł broń przeciw Karolowi, pokonał go z łatwością i kazał w Remi CRheims) na króla się namaścić. Karol schronił się do Lotaryngii i wydał rokoszanom (923) bitwę pod Swessyonem, w której do Robert poległ, ale syn jego Hugo Duży czyli Biały (tak 923.

Francyi

911.

Norman-

dya.

922.

Robert

922

nazwany dla swej wysokiej postaci i bladej cery) odniósł nad królem zwycięztwo w połączenia z hrabią Herbertem. Sprzymierzeni wynieśli zatem na tron Rudolfa, księcia Burgundyi, zięcia Roberto-wego, a małżonka Karola schroniła się wraz synem (Ludwikiem IVtym) do ojca swego Edwarda, króla angielskiego.

Rudolf okupić musiał królewskie mi dary swych stron

ników, zwłaszcza chciwego Herberta, hrabiego Wermanduy^

Rudolf

020 (który pojmał podstępnie Karola Prostaka w St. Quentin), przezco do powaga tronu jeszcze głębiej upadła. Nienasycony Herbert poróżnił 936. się wnet z królem i Hugonem Białym i wydał im walkę w połączeniu Lotaryn-z GizelbertemLotaryńskim, który Henryka Igo niemieckiego gia P^y eórkę był poślubił i księstwo swoje znów niemieckiemu poddał cach. zwierzchnictwu. Śród zbiegu takich okoliczności porzucił Hugo 936. Biały, po bezdzietnym Rudolfa, dziewierza swego, zgonie, żywioną

długo nadzieję opanowania tronu francuzkiego i kazał obwołać królem Ludwika IVgo, syna Karolowego.

Ludwik IVty d’Outremer, t.j. Zamorski czyli z za morza przybyły, panował zrazu pod opieką Hugona Białego, który księciu Burgundzkiemu, Hugonowi Czarnemu, zabrał część do księstwa i przeto jako też za pomocą ożenku z siostrą niemiec-954. kiego króla Ottona Igo do znacznej wzbił się potęgi. Gdy później Ludwik samowładne objął rządy, połączył się przeciw niemu Hugo Biały z Herbertem i innymi możnymi panami, usiłując dawny

Lu

dwik

936

Hugonowie wpływ odzyskać, ale dzielny Ludwik, wsparty w walce tej przez

Biały i

innych, Hugonowi wrogich panów (Hugona Czarnego, Raimunda z Tuluzy u Wilhelma z Piktaw) wyszedł z niej ręką obronną. Poślubił on wdowę po Gizelbercie Gerber gę i pogodził się później z Hugonem Białym za pośrednictwem Ottona Igo, swego nowego dziewierza. Wzrastająca atoli powaga Ludwika wywołała niezabawem dawne 942. waśni. Kiedy król po zgonie Wilhelma Igo, księcia Normandy i, zamierzył wydrzeć księstwo to małoletniemu synowi Wilhelma, Ryszardowi Imu, ujął się Hugo o prawa Ryszarda, wydał królowi walkę, pojmał go nawet przy pomocy Normanów i nie wypuścił na wolność, dopóki mu nie odstąpił miasta Laudunu (Laon), osta-946. tniego i najważniejszego z familijnych dóbr królewskich. Ludwik IVty odzyskał później Laudun, z Hugonem wszakże obchodził się nader łaskawie; jakoż znaczenie wazala tego stanęło już tak wysoko, 954. iź król umierając powierzenie syna swego jego opiece za rzecz konieczną poczytał.

Czarny.

Dynautya Karolingów.

Pipin na Herystalu f 714.

JL

Karol Martel t 741.

Pipin Mały (752-768)

Karloman + 747.

Grippo + 753.

Berta

Z. Karol Wielki

(768—814).

Karloman + 771.

Roland.

Karol+ 811 Pipin + 810 II. Lu d wi k Po b ożny

(814—840).

Adelaida

Bernard + 817.

VII. Gwido. ks. Spoletu (892—895)

VIII. Lambert

(895—897).

III. Lot ar 1. (840—855). Pipin Ludwik Niemiecki V. KarolLysy Gizela

(875—877).

+ 838.

+ 876.

IV. Ludwig II. Lotar II. Karol (855-875)

Irmengarda zaśl. Bozonowi kr. Burgundyi niższej

+ 869.Ź0- +863. ny Tyt-berga Waldrada

Berta

13. Hugo X. Lu- Rudolfl. (926—945) dwik kr. Bur-Ślepy gundyi 14. Lotar (901 do wyższej (945—950) 905).    + 912.

J Adelaida. 12. Rudolf II.

(923—926).

JL

żona

' Karlo- Ludwik VI. Karol man Młodszy Otyły + 880.    + 882.    (881—887)

XI. B e- Jadwiga ren-

Ludwik II.

Bełkot

+ ⁸⁷⁹- (915—923) Ptasznik

gar I. Henryk

IX. Arnu lf Ludwik III. Karloman Karol (896).

Ludwik Dziecko + 911.

+ 882.

+ 884. Prostak + 929.

Gizela XVI. Otto Iszy.

16. Be-

Ludwik IV.

Lotar Karol

Lu-

dwik V. Gnuśny.

(Liczbami rzymskiemi oznaczeni s% cesarze rzymscy, arabskiemi królowie włoscy.)

ren-

g a r II. (950 do

961)

Adel-

bert.

Hugo Biały umarł we dwa lata (956), zostawiając księstwo 954 Francyi najstarszemu synowi Hugonowi, Burgundyą zaś średniemu d0 Odonowi, po którego śmierci kraj ten najmłodszemu Henrykowi przypadł w dziedzictwie. Synowie Hugona wzięli odziedziczone po ojcu ziemie w lennośó od Lotara, poddając się formalności złożenia hołdu królowi, który w porównaniu z nimi w niedostatku zostawał. Jakoż Lotar nie posiadał tylko miasto Laudun i niektóre dobra w Lotaryngii, które matka jego Gerberga od młodszego brata swego, arcybiskupa Brunona Kotońskiego, otrzymała w spadku po Gizelbercie. Bruno wygnał nieukontentowanycłi hrabiów (Lamberta i Rainera) z Lotaryngii-niźszej, którzy wszakże przy pomocy francuzkiej do ziem swych powrócili i całą Lotaryngię z Francyą starali się połączyć. Między Francyą i Niemcami przyszło Niemca-ztąd do walki, którą Otto ligi nadaniem Lotaryngii-niźszej w lenność Karolowi, bratu Lotara, zakończyć usiłował. W onym atoli czasie tlało już u Francuzów uczuzie narodowości; zarzucano tedy Karolowi, iż cześć narodu osobistym poświęca intere-fran. soui, zaczem Lotar w zmiennej kolei losu dalszy z Niemcami bój toczył. W walce tej Otto ligi o mało nie popadł w niewolę, po-978. krzepił się wszakże i stanął nawet pod mu ram i Paryża, aleć po upływie trzech miesięcy znaglony był do odwrotu, na którym dotkliwą poniósł klęskę. We dwa lata później zawarł Lotar z Ottonem Ilgim obrzydły Francuzom pokój, bo Karol pozostał wazalem Ottona w Lotaryngii.

Lotar miał następcą 191etniego syna swego Ludwika Vgo Gnuśnego (/umćcrnt), który już następnego roku bezpotomnie v- umarł, lub jak niektórzy utrzymują zatruty został przez małżonkę swą Blankę za sprawa Hugona Kapeta. Z rodziny karolińskiej żył

do

jeszcze brat Lotara, Karol książę Lotaryngii z swym synem. ’ Ale Francuzi nienawidzili Karola, hołdownika króla niemieckiego, a Hugo Kapet nieomieszkał ztąd ku wyniesieniu własnej

Lotar

986.

Ubostwo

króla.

Wojna z

mi o Lotaryngią

Narodo

wość

cuzka.

Lu

dwik

986

rodziny korzystać.

Położenie Hugona Kapeta w pierwszych chwilach przyjścia

Hugo

Kapet do władzy było dosyć trudne, raz, że książęta i hrabiowie, 987 którzy sobie

d0 niemal prerogatywy królewskie (mennicy, udzielania mniejszych lenności, najwyższego sądownictwa), obawiali się utraty takowych pod panowaniem dzielnego monarchy, powtóre, iż Karol, książę Lotaryngii, wkroczył do Francyi na czele znacznej armii i Lau-989. dun opanował. Wszakże Hugo pokonał przeciwnych sobie wazalów,

za

ostatnich Karolingów przywłaszczyli byli wszystkie

okolił Karola w Laudunie i wziął go w niewolę. Karol umarł (992) wwiezieniu w Orleanie, a Hugo Kapet założył we Francyi dy-nastyą Kapetów, której nazwę niektórzy od wyrazu capetus, »tya

Dyna-

t. j. naśmiewca, inni od chappotus, t. j. ubrany w kapicę opata, wywodzą; jakoż Hugo i następcy jego byli właścicielami licznych opactw i prowadzili tytuł opatów. Hugo Kapet baczył głównie na zabezbieczenie domowi swemu tronu francuzkiego, zaczem syna

Kapotów.

swego Roberta (ligo) już w drugim roku panowania swego następcą po sobie przeznaczył i ukoronował.

Robert ligi, wychowaniec Herberta (Sylwestra ligo),Robert 1 zalecał się pobożnością i szlachetnem sercem. W rozdawnictwie posad 1Ł biskupich szedł on za wolą papieża, sprzeciwił się jednak Grze-g o r z o w i Vmu, gdy tenże małżeństwo jego z Bertą, wdową po pQ3 \ Odonie, hrabi Szampanii, a krewną królewską, za nieważne poczytał i klątwą go z przyczyny tej obarczył. Robert wtenczas dopiero 998. j rozłączył się z Bertą, kiedy mu ta potworne porodziła dziecko, i poślubił sobie władzychciwą i skąpą Konstancyę, córkę hrabi akwi-tańskiego. Małżeństwo to zakłóciło domową spokojność Roberta i jego panowanie.

Normandy a.

mandyi) wraz z ręką córki swojej Gizeli. Roiło, nazwany na chrzcie Ro-ROj6rt ber tern, podzielił kraj ten między swoich wojowników, którym wedle lenni-

Uciekając z Norwegii przed surowemi rządy HaraldaHaarfagera, przybył Raul, Rolf czyli Roiło (876) na czele rzeszy normańskich na północne po-brzeże Francyi, którą tak długo najazdami swemi trapił, popóki muKarol Prostak pod warunkiem przyjęcia chrześciaństwa i uznania zwierzchnictwa francuzkiego nie nadał dziedzicznie ziemi nad dolną Sekwaną (księstwa Nor-

czego porządku poddał pokonanych kraju mieszkańców. Odbudował on grody do zburzone, podźwignął rolnictwo i nadał księstwu temu tak oględne ustawy i instytucye, iż złote (tak sobie opowiadano) naręczniki, które wlesie kazał zawiesić, przez trzy lata pozostały nietknięte, zdjęte nakoniec ręką samegoz książęcia.

912

931.

Bobert

Syn jego Robert ligi Długomiecz odznaczył się dzielnością i spa- II. niałomyślnością. Był on wiernym króla Ludwika IVgo wazalem, zamordowan 931 za sprawą Arnulfa, hrabiego Flandryi. Synowi jego i następcy, małoletniemu do Ryszardowi Imu Laskonogiemu , zapragnął Ludwik IVty wydrzeć oj co w- 942. skie dziedzictwo. Wziął on młodego księcia na dwór swój w Laudunie, gdzie By-miał być wychowany. Aleć Normanowie uprowadzili go potajemnie, połączyli się 1. z Haraldem Sinozębym, królem Danii, złudzili do siebie króla francuz- 942 kiego pod pozorem poddania mu się zupełnego i nie wypuścili go na wolność, do dopóki im (945) w zakład swobód przyrzeczonych nie pozostawił własnego syna 996.

By- Karlomana. Ludwik IYty połączył się zatem z Ottonemlym przeciw Normanom, Otto okolił miasto ich Rotom ag (Rodomum, Rouen), zniewolon wszakże II,ł do odwrotu przez zdradę Arnulfa, hrabiego Flandryi. Ryszard pozostał odtąd OJb wrogiem Karol ingów, i przyczynił się walnie do ich upadku jako wierny d° przymierzeniec Hugona Białego i Hugona Kapeta, którego siostrę Emmę miał lvZ / (960) za żonę. Nastąpił po nim pobożny i dzielny syn jego Ryszard ligi.

•zard

Normanowie Danii i Norwegii.

Gorm Stary, król Danii, najechał i spustoszył Fryzyą, przezco króla niemieckiego Henryka Igo do wojny przeciw sobie pobudził. Henryk wtargnął do Danii, odbudował w niej założoną 93i snaó przez Karola Wielkiego marchię północną (duńską) i Harald zniewolił Gorma do płacenia daniny i otworzenia missyo-

Sino-

Gorm

910

narzom chrześciańskim przystępu do kraju. Syn jego Harald

zęby

931 Sinozęby korzystał z zatargów w sąsiedniej Norwegii, by i to do królestwo pod duńskie przywieść panowanie.

985.

W Norwegii połączył Harald Haarfager, t. j. Pię-knowłosy, którego ród od Ynglingów wywodzą, pojedyncze drobne królestwa pod swojem zwierzchnictwem, przezco kraj

Harald

Harfa- wprawdzie zyskał na potędze, zkąd wszakże drobni królowie wzięli po-g*g chop do tern większego poddanych swoich uciskania. Liczni Norma-do nowie opuszczali przeto Norwegią, osiadając na przyległych

930. wyspach duńskich, we Francyi, gdzie Normandyą założyli, w Brytanii, Irlandyi i po okolicznych wyspach a nawet w odległej Islandyi. Z nowych swych siedlisk usiłowali Normanowie pomścić się na Haraldzie Pięknowłosym, zaczem tenże z Atelstanem, królem Anglii, przeciw nim się łączył i najmłodszego syna swego Hakona Dobrego wysłał celem wychowania na dwór angielski. Eryk, naj-t0P°r starszy syn Haralda, wygnał z kraju jednych ze swych braci dru-930 gj^ wymordował, Krwiotoporem dla zbrodni tej nazwany, ggg Alić jeden z jego wazalów, Sygurd z Drontheimu, przywołał Hako z Anglii Hakona Dobrego, który przy pomocy Atelstana wygnał z Dobry Norwegii Eryka. Tenże umarł niezabawem w Anglii, wszakże syno-936 wie jego znaleźli przytułek w Danii u Haralda Sinozębego. Dzielny

do

Hako, wychowany w zasadach religii chrześciańskiej, pragnął naród swój przywieść na jej łono, przezco sobie pogańskich Normanów zniechęcił. Synowie Eryka korzystali ztąd ku obaleniu 950. Hakona i zwiedli z nim bitwę, w której wprawdzie pokonani zostali, wszelako po zgonie poległego w niej Hakona koronę ojca odzyskali.

Eryk

Krwio-

950.

Harald ligi Szaroskóry objął tedy panowanie nad Norwegią.Harald Pobił on Sygurda z Drontheimu, którego syn Hako Bogaty zbiegł do Haralda Sinozębego i podobnie jak przedtem Szaroskóry, znalazł u 959

Szaro

skóry

niego przytułek. W kilka lat później (962) wygnał Hako Bogaty do pomocy d u liski ej Haralda ligo i jako wazal duński 962.

przy

wzbił się na tron Norwegii.

Królowie Danii.

Biorn (696—701), pochodzący od Odina, policzon jest w poczęcie królów duńskich jako 57my

Balder (701—707).

Harald (707—715).

Gorm (715—765).

JL

Zygfryd

(765—800)

Godfryd

(800—810)

Gewa za Wittekindem

Olof (810—811).

córka.

córka.

Hemming (811—812).

Syward

(812—814)

Kingo

(812-814)

Kegner

(814—841)

Syward

Harald Klak (842—847)

Eryk I. (847—855)

Eryk II. (855—864)

Eryk I. do 936

Gorm Stary (910—931)

Kainhilda za Haraldem Haarfage-rem (+930).

Hako Dobry + 950.

Harald II. do 962

Kanut I. (864—874)

Frotno

(874—890)

Gorm II. (891—898)

Harald (898—910)

Harald Sinozęby (931—985)

I

Sweno Szczęsny, król Danii 985, Norwegii 1000, (+ 1014).

Tymczasem Harald Sinozęby pragnął zrzucić nałożoną Danii przez niemieckiego Henryka Igo daninę, zniewolony wszakże przez

Ottona Wielkiego do uznania niemieckiego zwierzchnictw a i przyjęcia chrześciaństwa wraz z synem swym Sweno-nem Szczęsnym i Hakonem, królem Norwegii. Hako odpadł wszakże od nowej wiary i od Haralda, i odzyskaj n i e p o d-* ległość przy pomocy pogańskich Normanów. Miał on następcą 994. Oława Igo, pod którego panowaniem oh rześciaństwo nie tylko w Norwegii ale nadto w Islandyi i odleglejszej jeszcze Gronlandyi poczęło się krzewić. Oław przegrał w boju z kró-1000 lami Danii i Swecyi bitwę pod Swolde i rzucił się

w morze z

Sweno

1014

rozpaczy, poczem zwycięzcy kraj jego między siebie podzielili. Sweno Szczęsny odpadł także od chrześciaństwa i łączył 985 się z poganami przeciw ojcu, którego też (985) obalił. Zdobył on nie d° _ tylko pomienioną właśnie część Norwegii, ale później nadto -Anglią, co wszakże jest już przedmiotem opowiadania następnego wieku.

Anglia.

na

901

Edward Iy, syn i następca Alfreda Wielkiego, musiał już wstępie panowania toczyć w a 1 k ę o tron z krewnym swym Etel-Ed_ waldem, który się z Danami Nortumberlandyi i Anglami wscho-dnimi ku jego obaleniu był złączył. Krom tego powstali przeciw do niemu królowie Walii i Szkocyi, toż książęta Mercyi, 925. jedynego z państw Heptarchii, które ani Egbertowi ani jego następcom zupełnie nie poddało się. Ze wszystkich walk tych wyszedł Edward zwycięzko. Upokorzeni Danowie przyrzekli mu znów posłuszeństwo, akrólestwoMercyi zostało zupełnie podbite. Walia. nawet i Szkocya uznały jego zwierzchnictwo.

Atel

stan

925

Syn jego i następca, dzielny A t e 1 s ta n, niebezpieczniejszych jeszcze miał do zwalczenia wrogów. Sądził on, iż sobie zniewoli niechętnych Nortumberlandyi mieszkańców (Danow), dając królowi ich Zygtrykowi siostrę swą w małżeństwo. Ale Zygtryk porzucił do swą małżonkę i odpadł od chrześciaństwa. Atelstan zajął Nor-941. tumberlandyą i wygnał z niej synów zmarłego Zygtryka. Jeden z nich Oław zbiegł do Irlandyi, wsparty od osiadłych tamże Normanów, na których czele niezabawem do Anglii wrócił. Natychmiast połączyli się z nim Szkotowie, Brytowie Kum-berlandyi i osiedleni w Anglii Danowie pod wodzą wygnanego z 937. Norwegii Eryka Krwiotopora. Pod Brunaburgiem (w północnej Nortumberlandyi) przyszło do rozprawy, w której Atelstan

i brat jego Edmund mimo przemagającej liczby nieprzyjaciela tak słynne nad nim odnieśli zwycięztwo, iż głośne czyny ich dały wątek do utworów poetycznych, a lud długo potem powtarzał ich imiona w pieśni.

Z pomiędzy rozporządzeń, wydanych przez Atelstana celem podźwi-gnienia handlu, pamiętne jest głównie jedno, stanowiące, iżby każdy kupiec, który odbył trzy podróże morskie do Thanów był policzony. Atelstan zamordować miał z zawiści brata swego Edwina, co z przyczyny jego długoletniej pokuty i założonych licznych klasztorów zdaje się być do prawdy podobnem.

Pod panowaniem brata jego i następcy, dzielnego Edmunda, Ea-objął sternictwo spraw publicznych znamienity bohater i mąż stanu mund opat Turketul, krewny domu królewskiego. Oław przybył znów z Irlandyi do Nortumberlandyi, gdzie nawet królem był obwołany, d0 ale Edmund pozyskał Malkolma, króla Szkocyi, nadając mu 946. Kumberlandyą wlennośó, i wygnał Oława z Anglii. W piątym roku swego panowania utracił Edmund życie z ręki zabójczej.

955.

Po Edmundzie nastąpił młodszy brat jego Edred, pod którym Edred św. Dunstan stanął u steru państwa. Dunstan był mnichem, słyń- 946 nym z głębokiej nauki i surowości obyczajów. Już w 20tym roku d0 życia został on opatem i na stanowisku swem u dworu sprzyjał jedynie bezżennym duchownym, nadając jedynie im i mnichom przedniejsze posady kościelne. Ze zgonem Edreda wzmogła się już tak dalece powaga Dunstana, iż jemu i arcybiskupowi Odonowi Kanter-burskiemu powierzono opiekę nad małoletnim Edwym, synem Edmunda.

Alid Edwy, który nienawidził surowości Dunstana, starał się

Edwy

957.

go pozbyć i z kraju go wydalił. Edwy przywiązany był tak dalece 955 do swej krewnej Elgiwy, iż w dzień swej koronacyi z wielkiem do zgromadzonych panów zgorszeniem ucztę opuścił i do niej się udał. Elgiwa musiała przeto uciekać przed zemstą obrażonych panów i padła wkońcu ofiarą ich prześladowania. Edwy umarł we dwa lata ze zgryzoty.

Pod jego 131etnim bratem i następcą Edgarem objął znowu Edgar Dunstan kierownictwo spraw publicznych, wyniesion niezabawem 957 na arcybiskupstwo kanterburskie. Bronił on Anglii przeciw naja- do zdom korsarzów i starał się zapewnić jej powodzenie ożywieniem handlu i czynną nad chowem owiec opieką. Opowiadają w tym względzie, iż pieniężną daninę Brytów Walii zamienił w roczną dostawę 300 łbów wilczych i wyniszczył w ten sposób w Anglii największego owiec nieprzyjaciela. Czuwał on także nad od-

dawaniem dziesięciny duchowieństwu i świętopietrza do Rzymu, tudzież nad zachowaniem świąt, surowe w tym względzie wydając przepisy. Królowi Edgarowi, który uwiódł dziewicę z klasztoru, nałożył Dunstan surową pokutę i zakazał mu przez 7 lat nosić koronę królewską.

Ed-    Edgara syn, Edward Święty, zamordowan był na ło-

™ wach już po trzech latach swego panowania, snąć za sprawą swej 95 władzychciwej macochy Elfrydy, która synowi swemu E t e 1 r e-do d o w i tron Anglii zabezpieczyć pragnęła. Elfryda łączyła się z prze-978. śladowanymi przez Dunstana żonatymi duchownymi, przy których pomocy wpływ ministra tego skruszyć postanowiła. Na zgromadzeniu narodowem w Wilts miały już być zniesione rozporządzenia Dunstana, aliści miejsce zgromadzenia zapadło się nagle i pogrzebało licznych ministra przeciwników. Naród w zdarzeniu tern upatrywał wyrok boży, a znaczenie Dunstana podniosło się jeszcze.

Gdy Etelred ligi wstąpił na tron zbroczony krwią bratnią, oddalił się Dunstan od spraw publicznych i przepowiedział niedolę Anglii pod tym nieudolnym ksiąźęciern. Św. Dunstan umarł IO13988. Po jego zgonie ponowili Normanowie swe najazdy. Nieudolny i płochy Etelred przyrzekł im płacić daninę, obracając ku temu grosz składany na obronę kraju od rozbojów duńskich. Słabość jego pobudziła łupuchciwych Danów do nowych najazdów, uwieńczonych w wieku następnym zupełnym Anglii podbojem.

Etelred IZ.

w r.

Chrześciańskie państwa w Hiszpanii.

910.

Panowanie Alfonsa Wielkiego odznaczyło się szczęśliwemi wyprawy na Maurów. Zadał on (901) pod Zamorą (nad Due-Alfonsrem) wielką mahometanom klęskę i połączył wszystkie ziemie ¹¹¹ na prawym brzegu Duera pod swem panowaniem. Alfons podzielił 866 państwo między swych trzech synów, nadając Garsyasowi Leon, Kastylią i Biskaje ze zwierzchnictwem nad całą chrześciańską Hiszpanią, młodszym zaś Ordognowi limu i Froile zarząd Ga-licyi i Asturyi. Za szczęśliwym atoli zbiegiem okoliczności połączył 913.0rdogno ligi po śmierci Garsyasa wszystkie chrześciańskie dzielnice.

W tymże czasie powstało niepodległe chrześciańskie państwo Nawarry, którego władca, hrabia francuzki Sancho Iy, przyjął

tytuł królewski. Sancho poraził(907)Maurów pod Pampeluną i odtąd niemal corocznie czynił na nich wyprawy. Nie składając cale gQg rządów, poszedł Sancho do klasztoru, z którego raz jeszcze wyszedł do i wojska Abd Erramana Ulgo poraził; poczem, licząc lat przeszło 90, 926. czynnego dokonał żywota.

San« oho I.

Obok Nawarry powstało nowe chrześciańskie państwo Kastylii, którego rządca, hrabia Fernando Gonzalez odpadł od 964. Leonu i samodzielność uzyskał. Zdarzenie to było powodem wewnętrznych zatargów między chrześcianamiHiszpanii; zaczem Almanzor, namiestnik Ommiadów, najechał zwyciężko Leon, Kastylią, Nawarrę i Barcellonę, i wszystkie cztóry królestwa straszliwie spustoszył. Zburzył on stolicę Leonu, zajął na czas dłuższy K a-„ stylią, zdobył Barcellonę, którą wszakże niezabawem utracił, 977. i zajął słynne z pielgrzymek miasto S. Jago di Compostella w 994. Galicyi, które z wyjątkiem grobu św. Jakóba zburzył i w perzynę obrócił. Spólne atoli niebezpieczeństwo, w które przeto państwa chrześciańskie popadły, zbliżyło ich panujących do siebie i zjednało im w drugim roku następnego stólecia pod Kalat Anazorem 4002 nad górnym Duerem zwycięztwo nad wrogiem chrześciaństwa.

Kalifat Kordowy.

AbdalJi wnuk i następca, Abd Erraman Illci, najsłynniej-

Abd

poprzedników swoich z chrześciany, którzy z każdym rokiem w potęgę wzrastali.

szy z pomiędzy wszystkich Ommiadów, odziedziczył krwawe boje Erraman

iii.

912

961.

Pod nim stanęło panowanie Arabów w Hiszpanii na najwyższym szczeblu sławy i wielkości. Hiszpania była naonczas najludniejszym krajem w Europie i liczyła 25 do 30 milionów mieszkańców. Stolica kalifatu, słynna Kordowa, obejmowała jak utrzymują przeszło 200.000 domów, między któremi 600 liczono meczetów. Pałac królewski Az z ara, tak nazwany po imieniu ulubionej niewolnicy kalifa, przedstawiał oddzielną część miasta, ozdobion 4312 kamiennemi posągami i najspanialszemi otoczon ogrody. Miasta Toledę, Saragossę, Walen-cyą, Murcyą, Sewillę zdobiły pyszne budowle, mosty i wodociągi. Abd Erraman i jego następcy wspierali rolnictwo i górnictwo, przemysł i handel, umiejętności i umnictwo piękne. W Hiszpanii mahometariskiej liczono naonczas 70 książnic i 17 wyższych zakładów naukowych. Biblioteka Kordowy zawierała 600,000 tomów. Panowanie arabskie w Hiszpanii stanęło przeto u szczytu swej potęgi, gdy tymczasem panowanie Abbasydów na wschodzie coraz głębiej upadało.

Abd Erraman przybrał tytuł Emira al Mumenin, t. j. najwyższej głowy wiernych, i ogłosił się jedynoprawowitym kalifem i obrońcą wiary. Wyprawił on poselstwa z darami, do cesarza greckiego i króla niemieckiego, i przyjmomał nawzajem poselstwa od nich z nadzwyczajnym przepychem. Gdy jednak Otto Iy posłów Abd Erramana, którzy krom darów obrażające wiarę chrześciańską pismo mu wręczyli, przez trzy lata zatrzymał, oświadczył Abd Erraman, iż poselstwo Ottona dopiero po trzy razy trzech latach do posłuchania przypuszczonem będzie. Dowiedział się albowiem, iż poselstwo to wiezie z sobą obronę chrześciaństwa z pociskami na islam. Lecz gdy Otto następnego roku inne kalifowi przesłał pismo, przyjął naczelnik wiernych poselstwo jego uprzejmie i przypuścił nawet posłów niemieckich do ucałowania ręki. Kronikarze rozgłosili sławę Abd Erramana Ulgo. Wszakże mimo nadzwyczajnej rządów jego świetności i przepychu, jakim dwór jego jaśniał, mimo bajecznych niemal bogactw i szeroko rozległej sławy, nie czuł się Abd Erraman szczęśliwym i w ostatnim dniu życia dni szczęścia naliczył tylko czternaście.

Hakem

Syn jego i następca Hakemllgi był wielkim umiejętności u. opiekunem i uczynił Hiszpanią ogniskiem arabskiej oświaty. 961 On to podniósł książnicę Kordowy zakupieniem dzieł najrzadszych i 97f> najdr0^szyck 600,000 tomów.

szam

Przy zgonie Hakema ligo liczył syn jego i następca Hiszam ligi zaledwie lat 10. Matka i opiekunka małoletniego kalifa, S o-Hi- bej a, powierzyła całą władzę rządową sekretarzowi swemu Mahometowi z przydomkiem Almanzora, który na wewnątrz i ze-( jg wnątrz dzielnie krajem władał. Alić miejsce osobistych rządów kalifa do zajęły rządy dworzanina, nazwanego hadźybem, który tę samą 1008 niemal co Emir al Omra w Bagdadzie miał władzę. Okoliczność ta sprowadziła zwolna upadek Ommiadów, co wszakże jest już wieku XIgo przedmiotem.

Kalifat Kahiry.

Pomiędzy szyitami przechowywało się od dawna proroctwo, iż dwunasty potomek proroka, M ah adi czyli M ad i, powróci jako zbawiciel na ziemię, by prawdziwej religii zapewnić zwycięztwo. Z wiary w to proroctwo korzystali Alidzi Abu Abd Alla i Obeid A11 a ku obaleniu nienawidzonego Agi ab idy Abu Nazr Z aj a-

dat A11 i, wnuka Abu Iszaka Srogiego. Obeid Alla ogłosił się potomkiem Aliego i Fatymy, musiał wszakże, nie dopiąwszy zamiarów, zbiedz do Sedżelmezy w zachodnim Magrabie. Natomiast powiodło się Abu Abd Al li pozyskać nieprzyjazne Abu Nazrowi stronnictwo i przy tegoż pomocy obalić dynastyą Aglabidów. 909. Zaczem zwycięzca do Magrabu wkroczył i zbiegłego Obeid Allę uwolnił. Aliści niewdzięcznik ten kazał go zamordować, opanował państwo Aglabidów i założył w niem nazwaną po córce proroka dynastyą Fatymidów. Obeid Alla ogłosił się obiecanym zbawcą (Mahadi) i nazwał się Emirem al Mimienin, t. j. księciem wiernych , co się tytułowi kalifa równało. Trzykroć zaczepił on A b b a- do sydów w Egipcie celem oderwania od nich tej dzielnicy, zawsze 934. ze stratą odparty. Natomiast zniewolił on Edryzydę Jahię IVgo 918. do dani, i powstałego wyzuł zupełnie z władzy. Odtąd pozostało o b a-lone państwo Edryzydów kością niezgody między Fatymi-dami i hiszpańskimi Ominiadami, którzy w Magrabie licznych mieli stronników. Obeid Alla założył na wschodniem pobrzeżu morza nową stolicę Mahadyą, do której z Kairuanu przeniósł (934) swoją siedzibę. Syn jego Kajem miał do zwalczenia niebezpieczny rokoszKajem. AbuJazyda ze szczepu Berbów, który założył nową sektę religijną i wszystkich muzułmanów niewiernymi mienił. Abu Jazyd poniósł pożogę aż do Kairawanu i okolił Kajema w Mahadyi. Pod murami miasta tego dościgła go śmierć i uwolniła Kajema od prze- 945. ciwnika, niebezpiecznego nietylko panowaniu Fatymidów ale nawet zasadom islamizmu. Wnuk jego Moez wiódł krwawą walkę z Abd 953 Erramanem Illcim o posiadanie państwa Edryzydów i wysłał ^ (969) dzielnego wodza swego Dżewara do Egiptu celem podbicia tej pięknej dzielnicy.

Obeid

Alla

909

Moez

975.

Abbasydowie, którzy (905) wytępili byli dynastyą Tul anidów w Egipcie, utrzymali się jedynie przez lat 30 w posiadaniu tej bogatej dzielnicy i połączonej z nią Syryi. Albowiem Abu Bekr Mahomet Iy, namiestnik Egiptu, przyjął tytuł Al Ikszyda, t. j. króla królów, otoczył się przyboczną strażą tak zwanych Mameluków, t.j. niewolników, kupionych na targu i wćwiczonych w rzemiosło wojenne, i założył nad Nilem niepodległą Ikszydów dynastyą. Pod małoletnim synem jego Mahometem Ilgim sprawował rządy szkaradnej wprawdzie postaci, ale pełen dzielności, oględności i zamiłowania w umiejętnościach i sztukach pięknych murzyn Kafur i opanował po zgonie swego pana i tegoż brata całą władzę rządową. Alić po jego śmierci (968) obwołali Mamelucy Ikszydą jedenastoletniego wnuka Mahometa Igo, by pod jego władać imieniem; zaczem wielu nieukontentowanych Egipcyan u Fatymidy Moeza poczęło szukać pomocy. Moez korzystał ztąd ku zawojowaniu Egiptu i wysłał tam wodza swego Dżewara na czele znacznej potęgi.

D ż e w a r podbił Egipt i połączoną z nim S y r y ą. Moez 969. założył w pobliżu powstałego z obozu Amrego Fostatu nową stolicę 972. Kahirę czyli Kair o, t. j. miasto zwycięztwa, przeniósł tam siedzibę swą z Mahadyi, przyjął tytuł Kalifa i był w ten sposób założycielem fatymidyckiego kalifatu Kahiry. Trudno natenczas było Moezowi utrzymać odległe państwo Edryzydów pod swym bezpośrednim zarządem, zaczem Magrab nadał w lenność 972. wodzowi Jusufowi Balkinowi, który tam nazwaną po ojcu swym Zeiri dynastyą Zeirydów założył. Wszakże dopiero wnuk Jusufa Badys (996—1016) uzyskał niepodległość od Faty-midów, zaczem dynastya Zeirydów otrzymała po nim Badyzydów miano. Równocześnie założył Zeiri ben Athia, naczelnik berbe-ryjskiego szczepu Zenetów, dynastyą właściwych Zeirydów w zachodnim Magrabie.

Kalifat Bagdadzki

Z końcem IXgo wieku widzieliśmy skruszoną przemoc gwar-dyi tureckiej dzielnością Moaffeka, brata Motamedowego. Alić już najbliżsi Motameda następcy utworzyli nową z Turków straż przyboczną, która wprawdzie zrazu od kalifa była zawisłą, z czasem jednak opanowała całą władzę rządową i rozstrzygała o następstwie. Turcy zajęli najprzedniejsze państwa posady, uczynili kalifa igrzyskiem otaczających go niewiast, nie troszcząc się o wewnętrzne Moktft-państwa rozerwanie i nieprzyjaciół zewnętrznych. Pod panowaniem der kalifa Moktadera wtargnęły(916) wojska cesarza Konstantyna 909 Porfir o gen i ty do Mezopotamii, zaczem Moktader posłów greckich z wielką u siebie (917) przyjmował uprzejmością. Następca Moktadera, srogi Kaher, już po trzech latach przez Turków był obalon i 931 oślepion, poczem u drzwi meczetu odbierał z rąk wiernych jałmużnę.

Nastąpił po nim Ra di, syn Moktadera, pod którym władza ^34. Abbasydów cieniem już tylko dawnej była potęgi. Radi bowiem

Radi

Gwardya

ture

cka.

931.

Kaher

do

za

prowadził godność Emira al Omra, t. j. księcia książąt, który w ^ imieniu kalifa nieograniczoną niemal wykonywał władzę. Godność tę 944 nadał kalif naprzód Turkowi Ibn Rayekowi. Brat Radego i następca M o t a k i chciał znieść godność emira i przywrócić dawną po-

934

Motaki

944 wagę kalifów, zniewolon wszakże przez najemników tureckich do do wyniesienia na emirat naczelnika ich Turuna, który Motakiego 944. oślepił a godność kalifa sprzedał Mostakfiemu. Niezabawem umarł

Turnn, a Turcy wynieśli w jego miejsce chciwego Zairada. Tenże mo-zapewniał opiekę i bezpieczeństwo nawet rozbójnikom, byle przyrzeczoną daninę wiernie opłacali. Natenczas stanął Buida Achmet na czele siły zbrojnej pod murami Bagdadu i rozprószył swawolnych Turków. Kalif powitał go swym zbawcą, nadał mu godność Emira al Omra i ozdobił go nadto tytułem Moez ed Daula, t. j. uszczęśliwiciela państwa. Równocześnie nazwał on braci Achmeta, Aliego i Hasana, Emad ed Daula, t. j. podporą państwa, i Roken ed Daula, t. j. filarem państwa. Moez ed Daula zapewnił domowi swemu dziedzictwo godności emira, a kalifat zeszedł pod Buidami, tak nazwanymi po rybaku Buja, ojcu Achmeta, Aliego i Hasana, na urząd przepowiadacza modlitwy w meczecie z prawem podpisywania rozkazów rządowych. Moez ed Daula ograniczył wydatki kalifa i przeznaczył mu dziennie summę około 6000 złp., co w porównaniu z dawniejszemi kalifów dostatkami i marnotrawionemi na dworze ich sumy, ubogą było jałmużną. Bui-dowie byli Szyitami, naturalnymi przeto przeciwnikami rozszerzonych wielce po krajuSunnitów. Już Moez ed Daula wyniósł poMo-stakfim, którego oślepić kazał, Alidę na kalifat. Zresztą dzieje kalifatu bagdadzkiego począwszy od Moeza ed Daula są dzie-jamiBuidów, z których najsłynniejszym był Adhad ed Daula (976—9S3). Sam zaś kalifat nie sięgał daleko poza mury Bagdadu, w odleglejszych bowiem dzielnicach tworzyły się wszędy niepodległe dynastye. Adhad ed Daula troskliwy był o materyalne powodzenie ludów poddanych jego zarządowi, sprzyjał naukom, zakładał szkoły publiczne i zapewnił chrześcianom zupełną wolność wyznania. W uznaniu jego zasług dał mu kalif T aj i dowód swej szczególnej łaski pozwalając mu przepowiadać modlitwę każdego trzeciego piątku i ogłaszać godzinę modłów uderzeniem w pałki przed jego pałacem. Kader następca Tajego korzystał z wybuchłych między potomkami Adhada niezgód ku powolnemu władzy emirów skruszeniu i wy- 99± dźwignieniu powagi kalifów. Był on opiekunem umiejętności do i przyjął na swym dworze perskiego poetę Firdużego, który 1032 zbiegł był do niego przed gniewem gaznawidyjskiego sułtana Mamuta Igo.

stakfl

945.

Obalenie

Turków

przez

Buidów.

5 Taji.

Kader

Państwo bizantyńskie.

LeonYIty Mądry, który obok swych zatrudnień literackich zapomniał o niejednym ważnym obowiązku panującego i obojętnie

Leon spogląda! na najazdy Arabów, którzy (904) bogatą Tessalonikę zlupili i mieszkańców miasta tego w niewolę uprowadzili, poślubi! do w czwarte małżeństwo Zoę, co ustawom cesarstwa grec-912. kieS° sprzeciwiało się. Patryarcha Mikołaj, gorliwy zwolennik

Focyusa, odmówił związkowi temu kościelnego błogosławieństwa. Aleć Leon VIty ustanowił innego patryarchę, który nietylko małźeń-

Patr.

na

Zoe.

Mikołaj wygnany. stwo to z przyzwoleniem papieża zatwierdził, ale nadto syna Leono-wego i Zoy, Konstantyna VIIgo Porfirogenitę, na spółrządcę 911. koronował. Trapiony jednak wyrzutami sumienia, przy wrócił Leon patryarcliat wygnanego Mikołaja. Po śmierci Leona poczytał Mikołaj Kon- za nieważne ustanowienie swego poprzednika i jego postępowanie w Styn" sPrawie cesarskiego małżeństwa, i zażądał od papieża Jana Xgo vii. potwierdzenia tego wyroku. Gdy Jan temu się sprzeciwił, nastąpiła 912 dawna oziębłość między stolicą apostolską i patryarchatem konstan-tynopolitańskim. Konstantyn VIImy miał dopiero lat siedm przy ° J’ zgonie ojca swego, zaczem zrazu występny A1 ex a n d e r, brat Leona, a po tegoż rychłej śmierci (913) Zoe, matka młodocianego cesarza, rządy sprawowała. Zoe sprzyjała za nadto krewnym swym i innym nieudolnym dworzaninom, przezco obudziła nieukontentowanie kilku

I. Lekapenus

wodzów, znajdujących otuchę u nienawistnego jej patryarchy Mikołaja. Wszakże zamiary wodza Konstantyna Dukasa spełzły przez Roman jego własną nieostrożność, zaczem podstępny Roman Lekapenus wystąpił w obronie cesarza, zaślubił go z córką swą Heleną, wy-919 słał do klasztoru cesarzową Zoę, której przedtem był faworytem, i zniewolił młodego cesarza do podzielania władzy z nim i jego trzema synami. Bulgarowie tymczasem pustoszyli i łupili Grecyą pod wodzą króla swego Symeona, który już szturmem groził stolicy cesarstwa. Jan Kurkuas i inni wodzowie bizantyńscy walczyli naonczas szczęśliwie z Arabami, Magyary i Rusinami, ale Roman Iy Lekapenus, acz przedtem dzielnym okazał się był wodzem, błagał w pokorze Symeona o pokój. Konstantyn VIImy panowałspólnie z nim i jego trzema synami przez lat 15, aż wkońcu, znużony dozna-945. wanem od nich upośledzeniem, z kraju ich wygnał i samowładne nad Grecyą objął rządy. Był on opiekunem nauk i umiejętności. 957. Wielka księżna Olga szukała jego przyjaźni.

Słaby syn jego Roman ligi powierzył troski rządowe mał-Roman^once swej Teofanii. Wódz jego Nicefor Fokas odebrał (961) 959 Arabom wyspę K r e t ę i zburzył założone tam przed wiekiem sie-do dlisko arabskich korsarzy. Po zgonie Romana sprawowała zrazu Teo-963. fania pospół z Nieeforem Fokasem regencyą w imieniu swych małoletnich synów B a z y 1 e g o ligo i Konstantyna VIIIgo. Wszakże Nicefor tegoż jeszcze roku kazał się obwołać cesarzem, poślubił Teo-fanię i panował pod własnem imieniem. Nicefor Fokas zawarł przy- 933 mierze z Światosławem ruskim przeciw Bułgarom, których do kraj Rusini zajęli. W szóstym atoli już roku swego panowania za- 969. mordowali był za sprawą Teofanii, która dzielnemu Janowi Ze-miskesowi pragnęła z ręką swą oddać tron grecki. Zemiskes przy- Rosyą. puścił niezwłocznie B a z y 1 e g o i Konstantyna do spółrządz-twa, wydalił wszakże Teofania ze stolicy na odległą wyspę, zwła- 939 szcza iż patryarcha sprzeciwiał się jej trzeciemu małżeństwu. Cesarz do ten wygnał (971) Rusin ów z Swiatosławem z Bułgarii i pod- 976. bił kraj ten berłu bizantyńskiemu. On to wysłał Teofania, siostrę swych spółrządców, w małżeństwo Ottonowi limu. Zemiskes czynił wielkie przygotowania do wyprawy arabskiej i udał B^yii się na wschód, gdzie go atoli śmierć śród zwycięztw zaskoczyła. Po nim objęli panowanie obaj jego spółrządcy Bazyli ligi i Kon- do stantyn VIII. Z nich Bazyli właściwym był panującym i stoczył 1025 krwawą walkę o tron z dwoma powstałymi wodzami, Bardasem Sklerem i Bardasem Fokasem. Rozszerzył on granice cesar- tyn stwa przeciw Arabom, a emirowi Syryi nałożył nawet daninę. Naj- Vd¹o¹' ważniejsze były w tym i następnym wieku jego walki z Bulga-j[()28 rami, które mu przydomek Bulgarobójcy zjednały.

Mfioe-for Fokas

Przymierze z

Zemi

skes

Kon-

stan

Magyarowie.

Pomiędzy morzem Azowskiem i Kaspijskiem przesiadywali w wieku IXtym pod zwierzchnictwem Chazarów Magyarowie, nazywani od Słowian Uhrami, Ugrami, Węgrami. Magyarowie są fińskiego pochodzenia i przebywali pierwotnie na stokach gór uralskich. Wyparci ze siedlisk swych przez dzikich Pieczyngów, wtargnęli oni pod wodzą Al mus a i syna jego Arpada do Europy, 888. przekroczyli Dunaj, przywołani przez cesarza Leona VIgo w pomoc przeciw Bułgarom, którzy ich wszakże na lewy brzeg Dunaju wyparli; poczem okolice dzisiejszego Siedmiogrodu i południowo-wschodnich Węgier zajęli. Ztamtąd przyzwał ich Arnulf, król niemiecki, w pomoc przeciw Świętopełkowi, królowi Wiel- 892. kiej Morawii, wszakże dopiero po upływie lat 15 obalili Magyarowie Morawią i posunęli aż po A niżę zachodnią panowania swego 907. granicę.

Rozgłos o ich wojennem powodzeniu sprowadzał do nich licznych wojowników z innych krajów. Utworzyli oni państwo wojenne, w którem przez dzielność w boju okazaną można było dojść do znaczenia i majątku, i podejmowali łu-piezkie wyprawy do Niemiec, Francyi, Włoch i cesarstwa greckiego. Najdotkliwszy cios zadali Magyarowie złożonej z licznych członków Sło-wiańszczyznie, w której serce wtargnęli. Od walnej i obfitej w następstwa bitwy między Brzetysławą i Dowiną, gdzie przemocy ich uległy wojska Ludwika Dziecięcia i ostatni snąć wojownicy Mojmira polegli, nie upłynęło żadne niemal lato, w któremby nie najechali zachodnich krajów europejskiego kontynentu a zwłaszcza ziem niemieckich. Zanim ciężko zbrojni Niemcy siły swe przeciw nim zebrać zdołali, już Magyarowie znikli z przed ich oczu z łupy i zdobyczą na swych chyżych rumakach.

Dopiero po klęsce pod Keuschbergiem (w pobliżu Merse-933.burga), poniesionej od Henryka Igo, króla niemieckiego, najazdy ich na Niemce stawały się rzadszemi. Wkońcu poraził ich Otto 955.Wielki w walnej bitwie na polach lechowych na głowę i położył na zawsze tamę ich łupiezkim napadom.

Odtąd polityka książąt węgierskich wzięła inny kierunek. Granice ich panowania przybierały postać pewniejszą, a w nich sztuki pokoju poczęły się krzewić i wzrastać. Do roli obracano jeńców niemieckich i podbitych Słowian. Ci byli już chrześcianami a przeto pierwszymi u Magyarów apostołami chrześciaństwa.

Giejza

0^2 żiniczkę siedmiogrodzką, a po jej zgonie Adelaidę czyli Białokniechinię, do siostrę Mieczysława polskiego, i wraz z niemi przyczyniał się do roz-997.krzewienia wiary chrześciańskiej pomiędzy Węgrami. Św. W oj-

Książę Giejza pojął chrześciaiiską małżonkę Saroltę, księ-

Szcze

pan

984. ci ech doznał na jego dworze w Granie gościnnego przyjęcia i ochrzcił syna jego Szczepana, który chrześciaństwu w Węgrzech zupełne zapewnił zwycięztwo. Nadał on wolnośó wszystkim jeńcom 997 chrześciańskim, a przeciwnych przyjęciu tej wiary Magyarów za-mieniał w niewolników, przywołał cudzoziemskich duchownych i nauczycieli, zakładał szkoły i kościoły, i sam nawet lud swój na-1000uczał. Papież Sylwester ligi udarował go złotą koroną, która dziś jeszcze stanowi zwierzchnią część świętej korony węgierskiej. Wskutek daru tego i połączonego z nim tytułu króla apostolskiego stanęły Węgry w poczęcie królestw europejskich.

Czechy.

Spity-

gniew

895

Po zgonie Świętopełka Igo (895), króla Wielkiej Morawii, udał się Spitygniew Iy, książę czeski, pod zwierzchniczą króla 912?niemieckiego obronę, który to stosunek poddaństwa tern

naglejszą zdawał się być potrzebą, ile że Czechy za upadkiem wielko-morawskiego królestwa bezpośrednio zetknęły się z Węgrami. Spity -gniew i brat jego Wr a ty sła w Iy, który po nim nastąpił, wychowani byli przez matkę swą Ludmiłę w wierze chrześciaiiskiej, i tysiaw łożyli usilne starania około jej rozkrzewienia między Czechami. 912 Wratysław miał za żonę chciwą i dumną Drahomirę, księżniczkę d° pogańskich jeszcze Lutyków, która mu dwóch porodziła synów: Wa-cława i Bolesława. Wacław, którego wychowaniem zajęła się św. Ludmiła, liczył przy zgonie ojca dopiero lat 18, zaczem zrazu 92(3 Drahomira regenc.yą sprawowała. Ludmiła oddaliła się zupełnie od ^2 spraw publicznych, pragnąc w Te ty nie poświęcić Bogu ostatnie J dni żywota; przecież dla wpływu swego i znaczenia zdawała sięDra-homirze niebezpieczną. Drahomira wysłała tedy rzeszę zbrojnego ludu na zamek tetyński z rozkazem zamordowania swej świekry. Świętobliwa Ludmiła modliła się właśnie w swem ustroniu, gdyjąśw Lud | dwóch przywódców zabójczej zgrai napadło i własną jej zasłoną udusiło.

Wra-

926?

Wa

cław

mila

927.

Sole

967

Onego czasu wiódł Henryk Iy, król niemiecki, krwawą walkę ze Słowian y n adelbiańskimi (Dalemińcami, Luty kami, Obod rytami i in.). Być może, iż Drahomira ludy te podburzyła do boju z Henrykiem; pewniejsza atoli, iż natenczas posłów niemieckich w Czechach pokrzywdzono. Król Henryk stanął zatem pod Pragą na 928 czele znacznej potęgi wojennej, a Wacław zobowiązał się do opłacania rocznej dani (500 grzywien srebra i 120 wołów) i do uległości królom niemieckim. Zdarzenie to i ta okoliczność, iż pobożny Wacław skarby swe obracał na zakładanie kościołów i inne pobożne cele, było snąć przyczyną, iż przeciw niemu nieukontentowane utworzyło się stronnictwo, na którego czele stanął brat Wacława, Bolesław. Tenże miał sobie wyznaczone miasto Bolesław (Bunzlau). Wacław, który zwykł był odwiedzać kościoły, przybył także na uroczystość poświęcenia domu bożego wBolesławiu-starym, gdzie od Bolesława i jego towarzysza Gniewszy niespodzianie był napadnięty i zamordowany. Bolesław żałował tego czynu i poświęcił duchownemu stanowi urodzonego podczas tego mordu syna swego siawi Strachkwasa. Wacław stał się niezabawem przedmiotem po- 936 wszechnego u Czechów uwielbienia i patronem kraju. Zamordowanie d0 jego połączone było z prześladowaniem stronników króla niemieckiego i wygnaniem z kraj u kapłanów niemieckich, zaczem król Otto Iy następnego już roku poniósł wojnę do 937 Czech. Wojna ta trwała z licznemi przerwami w zmiennej kolei szczęścia aż do r. 950go, w którym Otto na czele znacznej siły stanął pod

950. Pragą i zniewolił Bolesława do opłacania przyrzeczonej przez Wacława dani. Gdy w 5 lat później Magyarowie w liczbie 60.000 w niemieckie wtargnęli ziemie, wysłał Bolesław 1000 zbrojnych mężów w pomoc Ottonowi. Na polach lechowych oskoczyli Magyarowie 955. szeregi niemieckie, rzucili się znienacka na tylną straż z Czechów złożoną, i przełamali szyki zastępów niemieckich. Wszakże Konrad książę Frankonii przywrócił porządek bojowy. Tysiące Ma-gyarów poległo, wielu chroniło się ucieczką. Część zbiegów w nadziei łupów rzuciła się na Czechy, gdzie atoli wódz ich Lehe 1 ciężką poniósł klęskę a nawet popadł w niewolę.

Czy Bolesław Iy natychmiast ścigał dalej Magyarów, czy też, jak inni utrzymują, dopiero Bolesław ligi, jego następca, posunął wschodnią Czech granicę aż po góry Matry, w Chrobacyi zaś po Tatry a nawet ku Bugowi, nie jest rzeczą pewną.

965.

Bole

sław

976.

Bolesław Iy, nazywany Srogim, dał córkę swą Dąbrówkę w małżeństwo pogańskiemu jeszcze naonczas ksiąźęciu Polski Mieczysławowi Im u. Umierając zostawił on rządy synowi swemu Boleli. s ł a w o w i limu Pobożnemu, pod którym Czechy nie widzianą 96 7 później cieszyły się rozległością. W zamieszce tronowej między Otto-nem Ilgiin i Henrykiem Kłótliwym podniósł Bolesław ligi broń 'przeciw Ottonowi, który go jednak pokonał. Z dziewierzem swym Mieczysławem lym żył Bolesław ligi w spokoju, przerwanym dopiero w ostatnich latach panowania Mieczysława (989—992) granieznemi sporami naSzląsku. Nierównie ważniejszą część dziejów czeskich pod panowaniem Bolesława Pobożnego zajmują sprawy kościelne, zwłaszcza wyniesienie św. Wojciecha nabiskup-stwo Pragi, i połączony z niern spór Wrszowców ze Sławni-999. kami. Bolesław Pobożny pozostawił rządy synowi swemu Bolesławowi III mu, który na samym wstępie panowania w walce z Bolesławem Chrobrym utracił wschodnie ziemie swego królestwa (Chroba cy ą).

Słowiańszczyzna północno-zachodnia.

Po zgonie Karola Wielkiego wytchnęła nieco Słowiańszczyzna, jakoż Frankowie i Niemcy, rozrywani bezustannie domowemi niezgody , nie zdołali myśleć o nowych w sąsiedniej Słowiańszczyznie podbojach. Morawianie, aczkolwiek tylko przechodnio, otrzęśli nawet ich jarzmo. Gdy atoli w wieku Xtym książęta sascy z Henry-

kie m P t a s z n i k i e m objęli rządy niemieckie, rozpoczęły się znowu krwawe między Niemcami i Słowiany boje, w których ostatecznie północno-zachodnia Słowiańszczyzna uledz miała orężowi niemieckiemu. Zawarłszy dziewięcioletni rozejm z Węgrami, sposobił się -Henryk Ptasznik do wojny ze Słowiany, murował warowne grody (Merseburg i in.) i zaludniał je licznymi oręźnikami. Uderzył on naprzód na Stoderanów i śród zimy zdobył ich stołeczne miasto Branibor (Brandenburg9, pokonał Da 1 emińców i zatrwożonego 927. Wacława czeskiego do rocznej zniewolił dani. Tak więc całe 928.1 zachodnie pasmo Słowiańszczyzny od Dunaju aż do morza Bałtyckiego było w mocy niemieckiej; widzieliśmy już bowiem Lu tj⁷ kó w czyli Wilców uległych Karolowi W., aObodrytów przymierzeńcami tego możnego monarchy. Alić już następnego roku powstali przeciw Niemcom Reda rowie i wraz ze Stoderanami wygnali ich od 929 siebie. Henryk wysłał nowe przeciw rokoszanom wojska, które słowiańskie miasto Lunkini (w pobliżu prawego brzegu dolnej Łaby) zdobyły i cięższe jeszcze na pokonanych nałożyły jarzmo. Przeciw Ottonowi Imu powstali znów O b o d ry c i. Był natenczas margrabią wschodnim czyli misnijskim chytry i okrutuy G e r o. Obawiając się powstania i zemsty Słowian, zaprosił on trzydziestu książąt słowiańskich na ucztę i kazał ich wymordować. Jeden tylko książę stoderański uszedł zasadzki i połączy wszy się z Obodry-tami, toczył ze zdrajcą bój krwawy. Uległ on wkońcu, a Słowianie ugięli się znów pod cudzoziemskie jarzmo i przyjęli biskupów w Braniborze, Hawelbergu i S targardzie (Oldenburg) u Wa- 949, girów, którym dziesięcinę opłacać przyrzekli. W kilka lat później przybyli do Obodrytów wygnani z kraju hrabiowie niemieccy Wich-mann i Egbert i podniecili ich do rokoszu. Pod wodzą Stoj-gniewa powstają znów Słowianie i nad rzeką Raksą u Lutyków ®aiew otaczają zwycięzkie nad Magyarami wojska Ottona Igo, wiedzione do 955.' boju przez samego króla niemieckiego i margrabię Gerona. Podstępny Gero przeprowadził wszakże nocą wojska niemieckie przez rzekę, napadł niespodzianie na Słowian i na głowę ich poraził. Stojgniew poległ, a Wichman zbiegł przed mściwym mieczem zwycięzcy. Gero wyjednał mu jednak przebaczenie u Ottona i wysłał" go, niby znów zbiega, do Słowiańszczyzny celem podniecenia Słowian północnych przeciw Polanom i innym plemionom lechickim. Wnet też widzimy Gerona wraz z Wichmanem i północnymi Słowiany wojujących przeciw ksiąźęciu polskiemu, Mieszkowi czyli Mieczysławowi, cjgg Wszakże w wojnie tej poległ Zygfryd, jedyny syn Gerona , dla

Stój-

25 *

którego snąć tenże o słowiańskiem marzył królestwie; zaezem Gero klasztor dla zbawienia duszy buduje, a Wichman, popadłszy w niewolę Polan, w niej zginął. Mieczysław nie zdołał oprzeć się wpły-968, wowi duchownej i politycznej hierarchii niemieckiej, a nowe biskupstwo poznańskie miało wpływ ten utrzymać i utwierdzić. Krom poznańskiego założył Otto jeszcze trzy inne dla Słowiańszczyzny biskupstwa w Merseburgu, Cycyi (Zeitz) i Mysznach (Meissen), podległe arcybiskupstwu magdeburskiemu.

Odtąd nastała w Słowiańszczyznie głęboka cisza niewoli, w której Sasi, jak świadczą sami onego czasu kronikarze niemieccy, okropnych na podbitych ludach słowiańskich dopuszczali się łupieztw i srogości, tak iż zdaniem tychże kronikarzy sami ich swemi okru-cieństwy do buntu podniecali. Gdy tedy po Słowiańszczyznie gruchnęła

982. wieść o klęsce Ottona ligo pod Bazantellem zerwali się mśoi zn®w broni Słowianie. Wiódł ich do boju Mś ci w oj, obrażony woj. książę obodrycki, któremu saski książę Bernard i margrabia wschodni Teodoryk przyrzeczonej w małżeństwo krewnej swej odmówili , i na ich czele burzył i palił wzniesione po Słowiańszczyznie ręką niemiecką kościoły, wycinając załogi i duchowieństwo niemieckie w Hawelbergu, Braniborze, Star gradzie a nawet w Hamaburgu, gdzie aż zmysły w zaciekłości swej postradał. Margrabia Teodoryk, któremu klęsk tych całą przypisywano winę, popadł u cesarza w niełaskę i umarł ze zgryzoty, a Słowianie północno-zachodni utrzymali do czasu swą niezawisłość od Niemców, mimo 986. natarczywości broni niemieckiej i przymierza Ottona Ulgo z Mieczysławem.

Polska.

iemo-

mysi cudownie wzrok uzyskał, co zdaniem wieszczków onoczesnych do-921 tych czasową ślepotę Polski oznaczać miało. I zaiste musiała Polska j0 albo przyjąć światło religii chrześciańskiej albo dzielić nie

Z i e m o m y s ł o w i (921—962), synowi Leszka, urodził się ślepy Mieszko czyli Mieczysław, który w siódmym roku życia

Mie-ozy-faw I.

fortunne losy sąsiednich ludów słowiańskich, które mimo rozpaczliwego sił swych natężenia przecież wkońcu uległy zaborczej polityce niemieckiej pod hasłem zasad chrześciaństwa. Gdy tedy Mieszko już następnego roku (963) po swem na tron wstąpieniu zetknął się w boju, 992. jak to widzieliśmy, z margrabią wschodnim Geronem i broni jego ułegł, zastanawiał on się nad skutkami dalszej walki, której główny powód

pr żyję ciem wiary chrześciańskiej uchylić postanowił. Wyprawił on poselstwo do chrześciańskich juz od wieku Czechów z 965 prośbą o rękę księżniczki Dąbrówki, która otoczona okazałym dworem, zwłaszcza duchownymi, do Polski przybyła i małżonka swego od błędów pogańskich odwiódłszy, do przyjęcia wiary chrześciańskiej nakłoniła. Obalano tedy bałwany bożyszcz pogańskich i 966 ich świątynie, na których miejscu chrześciańskie wznosiły się kościoły. Jordan ustanowiony był pierwszym biskupem poznańskim i Polan 968, apostołem, gorliwy w winnicy pańskiej pracownik, w której wszakże zwolna tylko przybywało mu uczniów i wyznawców. Jakoż obyczaj pogański przechowywał się w długie jeszcze lata, z nałogu do ulubionego bytu przeszłości i sympatyi do sąsiednich pobratymców pogańskich, niejako w opozycyi z panującą chrześciańską rodziną.

Po zgonie Dąbrówki uprowadził Mieczysław Odę, córkę margrabi 977, Teodoryka z klasztoru Kalwe (snąć w Luzacyi) i poślubił ją sobie. Duchowieństwo, obrażone tern naruszeniem ustaw kościelnych, przebaczyło występnym małżonkom, zwłaszcza że Oda około rozkrze-wienia służby bożej między Polanami wielkie łożyła staranie.

Zawi-słość od cesarstwa.

Świadomy szkodliwych skutków, jakieby spłynąć mogły na Polskę ze zerwania przyjaznych z Niemcami stosunków, przestrzegał Mieczysław do tego stopnia przyjętej na się a nieoznaczonej wyraźnie uległości Niemcom po Wartę, iż nawetprzed margrabiego O do na nie śmiał przystąpić w futrze, ani, gdy tenże stał, usiadać. Tak upokorzonego książęcia polskiego postanowił Odo jeszcze głębiej poniżyć, i bez wiedzy cesarza, gdy tenże we Włoszech bawił, wtargnął w ziemię Polan. Zwycięzcę w pierwszej potyczce otoczył Cydebor, brat Mieszków, w miejscu zwanem Cy dyni nad Odrą i na głowę go poraził, 972. tak iż margrabia zaledwie z życiem ujść zdołał. Następnego roku udał się Mieczysław do Kwedlinburga, gdzie cesarz z dworem 973. swym święta wielkanocne przepędzał. Był tam i książę czeski Bolesław, obaj na znak zgody i przyjaźni uprzejmie od cesarza przyjęci i hojnie udarowani. Lecz gdy Otto Wielki już w kilka miesięcy umarł, połączyli się obaj książęta dziewierze z władzychciwym wszakże nieudolnym Henrykiem Bawarskim przeciw Ottonowi limu, i powtórnie przeciw małoletniemu Ottonowi Illmu. Niedołężny Henryk po dwakroć pokonany, a książęta słowiańscy wrócili do dawnych stosunków z cesarstwem, na zjeździe w Kwedlinburgu 9^5 znów hojnie od Ottona Ulgo obdarzeni.

Mieczysław łączył się z wojskami Ottona Illgo w walce z powstałymi północno-zachodnimi Słowiany (986 i 991), jakoż młoda, zaledwie powstała dyna-

stya Piastów inaczej postąpić nie mogła. Przyjąwszy bowiem wiarę chrześciari-ską, musiał Mieczysław w niej wytrwać, niechcąc bez niej narazić kraju na zgubę. Wątpić bowiem niepodobna, iż podległe berłu jego ludy, niedość jeszcze w chrześciaństwie utwierdzone, sprzyjały powstałym przeciw cudzoziemcom i clirześciaństwu pobratymcom, których los i sobie byłyby zgotowały. Wiążąc się tedy przeciw nim z Ottonem, bronił Mieczysław clirześciaństwa i interesu domu swego, i przeto ludy swoje ocalił. Niesłusznie zatem przez dziejopisów o zbyteczną uległość Niemcom posądzany. Przeciwnie jego dobrowolne przyjęcie chrze-ściaństwa i oględna z Niemcami przyjaźń stała się dla tychże nieprzebytą zaporą do dalszej Słowiańszczyzny. Szkodliwe następstwa, jakie z ostatnich zwycięztw Słowian nad Niemcami na Polskę wpłynęły, zwłaszcza dana ztąd poganom polskim otucha, były przemijające.

Umierając podzielił Mieczysław Polskę między swoich synów: Bolesława i Władywoja, których miał z Dąbrówki, tudzież Mieczysława, Świętopełka i Lamberta (Bolesława) z drugiej żony Ody. Siostrę swą Adelaldę, nazywaną Bia-łokniechinią, wydał Mieczysław za Giejzę, książęcia węgierskiego, a córkę Kunildę za króla Danów Swenona Szczęsnego, z której urodził się słynny Kanut Wielki.

Bole sław

Chro- wodzem mężnym i królem oględnym. Brał on i oddalał żony bez kanonicznego przyzwolenia i lubiał huczne biesiady, na których * do licznem otaczał się rycerstwem, wszakże to nie przeszkadzało mu

Bolesław, najstarszy syn Mieczysławów, łączył rzadkie panującego przymioty. Lubo gwałtownego z przyrody usposobienia, był

]Q25 gromić nieprzyjaciela i zasiadać osobiście na sądach, na których winowajców własną nieraz karcił ręką. Był w tern Bolesław wiernym wieku swego wyobrazicielem, wszakże pod względem wyobrażeń o potędze państwa był on wyższym nad wiek swój. Zwyczajem onego czasu podzielił Mieczysław Polskę między wszystkich synów, on zaś wygnał z kraju młodszych braci i macochę Odę, i połączył pod swem berłem zabrane im dzielnice. Bolesław dochowywał wiernie zaciągniętych przez ojca swego obowiązków względem ce-sarzów niemieckich, które na osobistej książąt polskich cesarzom uległości i wzajemnych polegały darach, tak iż państwa polskiego na równi z lennami niemieckiemi kłaść nie podobna, ani też Polski hoł-downiczką Niemiec nazywać. Jak Mieczysław, tak i syn jego przestrzegał dla dobra Polski tego z Niemcami stosunku i spólne z wojskami Ottona Ulgo na zachodnich Słowian pogańskich czynił wy-999. prawy, w których Lu tyków i Pomorzan panowaniu swemu podbił.

Stało się to najdalej r. 999go lub przedtem, gdy bowiem św. Wojciech

997 do Prusaków się wyprawiał, był już Gdańsk pogranicznem miastem polskiem.

Tegoż roku przypadła śmierć Bolesława ligo, ksiąźęcia czeskiego, po którym znienawidzony u ludu prześladowca św. Wojciecha i jego rodziny Bolesław IHci nastąpił. Bolesław Iy książę polski, który nazwę Chrobrego, t. j. walecznego otrzymał, wydał mu wojnę i zagarnął całą Chrobacyą.

Ziemia Clirobacka z Krakowem stanowiła niegdyś część Swięto-pełkowego państwa Wielkiej Morawii, po którego upadku (907) przypadła w części zwycięzkim Magyarom, w części zaś ksiązęciu polskiemu Ziemomy-słowi, ojcu Mieczysławowemu. Czas, w którym ją później Czesi po Tatry opanowali, nie da się z pewnością oznaczyć.

żnie,

Traktak

nic liski I

Bolesław Chrobry odebrał Czechom Kraków z okolicą, wygnał 9991 z niej załogę czeską i w walce z Magyarami posunął południową granicę państwa polskiego poza Tatry aż do Dunaju. Postępy Bolesława Chrobrego zwracały uwagę bawiącego naonczas w Rzymie cesarza Ottona Ulgo. Władca ten pragnął oraz odwiedzić grób św.otto Wojciecha, niegdyś swego nauczyciela i przyjaciela, którego w Gnie ciało Bolesław Chrobry był od Prusaków wykupił i w Gnieźnie złożył. Z początkiem roku lOOOgo stanął Otto IHci z dworem swym w Jlwie (nad Bobra, przypływem Odry na Szląsku) gdzie go Bolesław Chrobry na czele uszykowanego rycerstwa polskiego spaniale przyjmował. Stanąwszy w Gnieźnie, zbliżył się dostojny władca bosą noga do świątyni Bogarodzicy, w której ciało świętego Wojciecha spoczywało i na której cześć tenże męczennik ułożył pieśń w języku gminnym, długo potem przez Polaków i Czechów zwłaszcza przed rozpoczęciem boju śpiewaną. Złożywszy tam gorące modły, nie mógł Otto nadziwić się bogactwom i wystawności kościoła i rzekł do ota-cząjących go panów, iż daleko więcej u Bolesława ogląda niżeli o nim posłyszał, że przeto nie godzi się tak wielkiego męża za księcia tylko lub hrabię poczytywać, lecz przeciwnie do królewskiej podnieść godności. Zaczem własną koroną na znak przyjaźni ukoronował go, udarował włócznią św. Maurycego i ogłosił przymie-rzeńcem cesarstwa i ludu rzymskiego. Potem ustanowił Otto gnieź- J arcybiskups two gnieźnieńskie i nadał je Radzimowi, bratu św. Wojciecha, pod którego zwierzchnictwo poddał ustanowione równocześnie biskupstwa krakowskie, wrocławskie i kołobrzeskie. Władzę zaś swoją nad temi biskupstwami przelał na Bolesława i jego następców. Poznańskie tylko biskupstwo, jedyne dotąd w Polsce, utraciwszy w ten sposób większą część swej dyecezyi, nie uznawało zrazu arcybiskupa gnieźnieńskiego lecz magdeburskiego.

Przez trzy dni podejmował Bolesław Ottona, rozwijając nadzwyczajny podczas uczty przepych i hojność prawdziwie królewską. Każdego dnia zastawiano nowe ze złota i srebra misy i czary, co wszystko również jak drogie kamienie i inne kosztowności, w upominkach cesarzowi i jego dworzanom było rozdawane. Wróciwszy do Niemiec przez Magdeburg, gdzie z odprowadzającym go Bolesławem święta wielkanocne przepędził, przysłał Otto królowi polskiemu w darze wyjęte z grobu Karola Wielkiego krzesło cesarskie. W ten sposób uzyskała Polska niezawisłe od zagranicznej władzy własne duchowieństwo i formalne od politycznego wpływu niemieckiego wyzwolenie, a Niemcy prosili Boga, by odpuścił Ottonowi, że króla polskiego z ich hołdownika udzielnym uczynił panem.

Młodociany Otto Illci, mając sobie przez matkę swą Teofonią, księżniczkę grecką, wpojone wyobrażenia o wielkości władzy i znaczeniu starożytnych cesarzów rzymskich, gardził grubym obyczajem niemieckim, otaczał się dworem ceremonialnym nakształt cesarzów greckich, a pragnąc sławy wielkiego monarchy, postanowił w Rzymie stolicę państwa swego założyć. Marzył on o wyprawie w dalekie kraje nakształt dawnych bohaterów rzymskich, i otoczon pocztem znamienitych panów włoskich i niemieckich, duchownych i świeckich, wyruszył do odległej Polski, gdzie owiany szałem swej wielkości, wystąpił jako rozdawca koron i twórca przymierzy na pograniczu cesarstwa nakształt dawnych przymierzeńców rzymskich. Lubo ukoronowanie Bolesława przez Ottona Ulgo nie miało znaczenia, bo rozdawnictwo koron w onym czasie było prerogatywą papieżów, przecież odwiedziny cesarza w Gnieźnie ten miały dla Polski skutek, iż ją z pod wpływu cesarstwa tak w politycznym jak religijnym względzie zupełnie wyzwoliły.

Ruś.

Igor

879 łodzi, z których każda 40 mieściła żołnierzy, spustoszył przyległe

Zbrojne na Carogrod (Konstantynopol) wyprawy były obyczajem Rosó w czyli Waregów. Ol eg odbył takową (906) we 2000

945.

d0 stolicy greckiej ziemie i cesarza Leona Mądrego zniewolił do okupienia się ogromnemi dary. W pięć lat później zatwierdzony był ten 911. pokój piśmienną umową. Gdy Oleg następnego roku, ukąszon od jadowitej gadziny, umarł na mogile swego ulubionego konia, objął rządy Igor, syn Ruryków. Tenże dochowywał zrazu zawartego z Grekami pokoju, pragnąc atoli na wzór Olega jako bohater zasłynąć, wyprawił się na Carogrod w 10.000 łodzi, okropną po okolicach 941. Bosforu roznosząc pożogę. Ogień grecki zmusił go do odwrotu i ucie-

czki, aleć zasilon najemnikami waregskimi, których z za morza sprowadzić, tudzież Pi eczyn gam i, którzy pod jego panowaniem wtargnęli z Azyi między ujścia Donu i Dunaju, podjąć on nową na Greków wyprawę i do dani ich zniewolić; poczem uroczyste z nimi zawarć przymierze przyjaźni. Drewlanie, których coraz 445. cięźszemi uciskać daninami, powstali przeciw niemu pod wodzą ksią-źęcia Maćy, pojmali go i przywiązawszy do dwóch drzew, na dwoje ^ rozdarli. Nastąpić po nim syn jego Światosćaw pod opieką Olgi,tosiaw swej matki. Olga, poskromiwszy Drewlanów, wyprawića(946) na cześć 945 zabitego maćźonka igrzyska pogrzebne czyli tryznę obyczajem pogan- do skini. Wszakże już w lat kilka zachwycona światłem wiary chrze-ściańskiej udaća się do Carogrodu, gdzie przez patryarchę greckiego w zasadach jej utwierdzona, przeszła na ćono chrześciaństwa. 955. Wróciwszy do Kijowa, pragnęća Olga odwieść Światosćawa od bćędów pogaństwa, ale mćody książę nie chciać wiary przodków odstąpić. Swiatosćaw doszedćszy do pećnoletności nie znal milszej zabawy nad wrzawę wojenną, gardzić ostrością klimatu i strawą warzoną, żywić się mięsem końskiem i dzikich zwierząt, które kawaćkami piekl na węglach, i nie kazać rozpinać namiotów, lecz sypiać pod golem niebem na wojłoku i siodle. Podbiwszy Wiatyczanów, holdowników chana chazarskiego, wyruszyć Swiatosćaw w 60.000 wojska przeciw Bułgarom, zająć ich stolicę Pcreasćawiec i uczynić ją siedliskiem swego panowania. Pieczy n go wie tymczasem łupili bezkarnie księstwo kijowskie, i 01 g ę z dziećmi Światosćawa obiegli w K i j o w i e. Porazić ich wojewoda Pretycz i znaglić do pokoju, a Światosćaw, wróciwszy z Bulgaryi, wygnał ich za granice państwa. Po śmierci Olgi podzielić Światosćaw ziemie ruskie między swych synów, nadając Kij ów Jaropećkowi, ziemię Drewlańską 970. Olegowi, a Nowogród Wćodzimirzowi, i wrócił do Bulgaryi, gdzie wszakże jako nieprzyjaciel przyjęty, powtórnie Perea-sławiec i królestwo bułgarskie zdobywać musiał. Bułgarom sprzyjali Grecy, zaczem Światosćaw do greckiego wtargnąć państwa, pod Adryanopolem atoli na głowę porażony. Po nowej walnej bitwie 971. pod Dorostolem (Sylistryą,) prosi Światosćaw opokój. Jan Z e-

Wyprawa bul • garska

967.

Podział

Rusi

Jaro-

m i s k e s dozwolił mu wolnego wojsk odwodu, pod warunkiem zanie- Pelk chania dalszych na państwo greckie najazdów, i przystać na przy- Wło. wrócenie handlowych związków między Grekami i Rusią. U poro- dzł hów Dniepru spotkać się Światosćaw z Pieczy ngami, od nich (972) w boju zabity. Po jego śmierci powstały krwawe boje ’ d0 między jego synami. Jaropećk postanowić wydrzeć Olegowi 980.

ziemię drewlańską, poraził go w boju i zmusił do ucieczki, na której Oleg (977) zginął. Podobnież postanowił Jaropełk postąpić z Włodzimirzem. Gdy tenże do Waregów za morze się schronił, zajął Jaropełk Nowogród i został w ten sposób jedynowładnym

Wło

dzi

mirz

980.    całej Rusi panem. Niezabawem atoli powrócił Włodzimirz na czele waregskich posiłków i postanowił Jaropełkowi wydrzeć nie tylko panowanie ale nawet narzeczoną jego Rob niedę, zwaną Góry sławą, córkę Warega Rohwołoda, która przedtem ręką jego wzgardziła. Włodzimirz zdobył P o ł o c k, zabił Rohwołoda i wziął córkę jego za żonę; poczem na spotkanie Jaropełka wyruszył, zdradnie go za sprawą Jaropełkowego wojewody Błuda pod pozorem układów do

jedyno- siebie złudził i przez dwóch najętych Waregów zamordować kazał.

władca    A

980

' Zostawszy jedynowładcą, postawił Włodzimirz nowy posąg Pe-d0 run a z głową srebrną naprzeciw zamku w Kijowie, i oddał mu dzięk-

1015 czynne pokłony. Następnego roku wyprawił on się na Lachów

Przyjęcie Chersonezu greckiego, gdzie (w pobliżu Sebastopola) z całą

swoją drużyną chrzest przyjął i z księżniczką bizantyńską Anną, przyrzekłszy porzucić mnogie (800) żony pogańskie, małżeńskie za-988. warł śluby. Z powrotem do kraju kazał on wszędy obalać i niszczyć bałwany pogańskie, a odtąd widywano u brzegów Dniepru mnogie rzesze Rusinów odbierających nauki, chrzest i nawrócenie. Miejsce bałwanów i bożnic zaczęły zajmować kościoły. Tak kościół Bogarodzicy w Kijowie, nazwany cerkwią dziesięcinną, wzniesiony staraniem Włodzimirza a powierzony w opiekę ulubieńcowi książęcia, Ana-

981.    (Polan) i zabrał im Czerwie ń (w pobliżu Chełma), Przemyśl i inne grody, nazwane Czerwieńskiemi czyli Rusią czerwoną. Poskromił onWiatyczanów i zawojował lesistą ziemię J a d ź w i n-g ó w na pograniczu Polski i Litwy, wszędy po sobie ślady okrucieństwa zostawiając. Oddanego rozkoszom zmysłowym, postanowiła zamordować Rohnieda, zaco własną ręką małżonka ściętą być miała, wszakże na prośby możnych panów z synem swym Izasła-wem do nowo zbudowanego miasta Izyasławla wygnana. Włodzimirz brnął coraz głębiej w rozkoszach i kłaniał się bałwanom, poznał jednak błędy pogaństwa i postanowił szukać prawdy w innem wiary wyznaniu, słuchając kolejno nauk mędrców chrześciariskich, żydowskich i mahometańskich. Oświadczywszy się wkońcu za chrześciaństwem greckiem, ponętnem Waregom dla wystawności obrzędów i kościołów greckich, popłynął on do

chrze-ściań-s twa

s t a z e m u, sprowadzonemu z Chersonezu,

Bulgarya, Serbia i Kroacya.

Bulgarya

przez

zawojo

wana.

Bulgarya Grekom uległa.

Odwróciwszy od Bulgaryi sprowadzoną przez Leona VIgo burzę magyarską, wojował S y m e o n długo jeszcze z Bizantynaini i sprzymierzonymi z cesarzem greckim Serbami, aż wkońcu, za- 923. warłszy pokój z tamtymi, całą siłę wojenną przeciw ostatnim obrócił i kraj ich w pustynię zamienił. Po Symeonie, który pierwszy przyjął tytuł cara (cesarza), nastąpił syn jego Piotr. Tenże dozwalał Magyarom wolnego przejścia przez Bulgarya ku zawojowaniu Greków, zaczem cesarz grecki Nicefor Fok as połączył się z książę- 967. ciem ruskim Swiatosławem, który na czele znacznej siły stolicę Bulgaryi Pereasławiec (Marcianopolis) i inne miasta bułgarskie zdobył i w nich po śmierci cara Piotra, upodobawszy sobie okolice Rusinów naddunajskie, jakby we własnym kraju panować począł. Okoliczność ta dała powód do nowej wojny Greków i Bułgarów z Rusinami. Gdy bowiem Światosław z wyprawy naPieczyngów doPerea-sławca wracał, spotkali go podnieceni przez Greków Bulgarowie jako nieprzyjaciela, przeco książę ruski do Tracyi poniósł spustoszenie, pod Adryanopolem jednak i Dorostolem poraźon, prosił 971. Jana Zemiskesa o pokój, przyrzekłszy nie najeżdżać więcej ani cesarstwa greckiego ani Bulgaryi. Wyswobodzeni atoli z pod panowania ruskiego, popadli Bulgarowie w jarzmo bizantyńskie. Wojewoda Syzman i synowie jego Dawid, Moj z es, Aron i Samuel podnieśli proń przeciw Grekom w nadziei odzyskania niepodległości. Już Macedonia i większa cześć Tracyi były w ich mocy, mimo wrzącej między ojcem i synami zawiści i niezgody. Waleczny ale srogi Samuel, po wymordowaniu ojca i braci, dobił się j edy no władz twa. Gdy atoli młody cesarz Bazyli ligi objął986. rządy bizantyńskie, wydał on krwawą walkę Bułgarom, która po trzydziestoletnich namiętnych zapasach Bulgarya na 167 lat (1019—1186) niewolną Grekom uczyniła, a cesarzowi Bazy-lemu przydomek Bulgarobójcy zjednała.

Serbia.

Wielki źupan Piotr, syn Gojnika, żył zrazu w zgodzie z Bułgarami i zwierzchnikami swymi, cesarzami greckimi. Zawikłany atoli w walkę z carem Bułgarów Symeonem, popadł w niewolę i 917. życie utracił. Nastąpiły wewnętrzne niezgody i ułatwiły Symeonowi spustoszenie i zawojowanie Serbii. Po dziesięciu latach ujarzmienia 924. powiodło się jednak Cesławowi, wnukowi Stroimira, obalić pano-

934. wanie Bułgarów i znów pod zwierzchnictwem bizantjńskiem objąć rządy serbskie. Cesfaw i następcy jego walczyli odtąd w zmiennej kolei szczęścia z Bułgarami, aź ciBazylemu Bulgarobójcy ulegli, który także Serbią zamienił wg recką dzielnicę.

Kroacya.

Zachodni Serbów sąsiedzi, Kroatowie, ulegali kolejno Bi-zantynom (w. VII.) Frankom i Włochom (w. VIII. i IX.) a wróciwszy (w.IX.) znów" pod panowanie Greków, wzmogli się pod ich zwierzchnictwem do takiego znaczenia, iż władcy ich zkońcem wieku Xgo tytuł króla Kroacyi przyjęli.

Chrześciaństwo.

Obok założonych w Niemczech w wiekach zeszłych biskupstw bawarskich, frankońskich i saskich powstało staraniem Ottona Igo arcybiskupstwo ma-968. gdeburskie, któremu cesarz ten poddał biskupstwa wHawelbergu, Braniborze, Merseburgu, Cycyi, Misnii i Poznaniu. Biskupstwa te miały być krzewicielkami chrześciaristwa u sąsiednich Sło w i an. Aleć głosiciele słowa bożego, po największej części Sasi, których odrazę od chrześciaristwa w 8mym już poznaliśmy wieku, uczynili wiarę tę służebnicą celów politycznych, a przyjąwszy krzyż za znak wojenny, grabili sąsiednie ziemie i mieszkańców ich obracali w poddaństwo. Nawrócone przemocą ludy musiały nietylko oddawać dziesięcinę, ale nadto onych zbrojnych apostołów uznać swymi panami lub w walce z nimi zaginąć. Szczęśliwi przeto Czesi i Polanie, którzy dobrowolnem i szczerem nowej wiary przyjęciem oddalili od siebie niebezpieczeństwo zagłady, jaką Sasi zgotowali Wagirom, Lutykom, Dalemińcom, Stoderanom, Obodrytom i innym północno-zachodnim ludom słowiańskim. Aczkolwiek chrześciaństwo w Czechach już w połowie zeszłego wieku zaszczepionem było , niemieli przecież Czesi własnego biskupa, bo kapituła regensburska, do której dyecezyi Czechy należały, była temu przeciwna. Dopiero pobożny biskup Wolf gang przyzwolił na 973. zaprowadzenie biskupstwa prazkiego, poddanego arcybiskupowi Moguncyi w nagrodę za oderwaną odeń dyecezyę magdeburską. Po pierwszym biskupie Pragi Dytmarze, mnichu saskim, świadomym języka czeskiego, nastąpił w biskupstwie Wojciech, syn możnego Sławnika z Libie. Był on wychowany w Magdeburgu pod dozorem arcybiskupa Adalberta, który mu przy wyświęceniu swoje (Adalberta) nadał imię. Wojciech poświęcił się potem służbie bożej w swym kraju i podzielał smutek pobożnego biskupa Dytmara nad tern, iż Czesi jawnie jeszcze sprzyjają obyczajom pogańskim i że zasadom nowej wiary przeciwnymi jeszcze okazują się. Po zgonie Dytmara wyniesion był Wojciech przez Ottona ligo podczas sejmu w Weronie na biskupstwo prazkie, zatwierdzon w tej godności przez

983.    Willigisa,. arcybiskupa Moguncyi. Objeżdżając w towarzystwie swego dawnego nauczyciela Radły rozległą Pragi dyecezyę, udał się Wojciech także na dwór węgierski w Granie, gdzie od Giejzy zaszczytnie przyjęty ochrzcił syna jego

984.    Szczepana i mnóstwo ludu węgierskiego. Ztamtąd snąć udał się Wojciech do Krakowa i opowiadał tam ewangelią na onem miejscu, gdzie dziś jeszcze stoi

kaplica jego imienia. Surowy względem siebie, -łagodny względem bliźnich, nie szukał on innej nad cnotę rozkoszy. Obracał większą część swych dochodów na cele pobożne i dobroczynne i juz u rówienników miał zawołanie świętego. Na-próżno występował on przeciw wielożeństwu, małżeństwom duchownych i sprzedawaniu j eńcó w wojennych żydom, a że za wszystko złe w dyecezyi swej publicznie popełnione sądził się być przed bogiem odpowiedzialnym, postanowił przeto udać się do Rzymu i za przyzwoleniem ojca świętego złożyć godność 989. pasterską. Jan XYIty uwolnił go od obowiązków pasterskich, zaczem św. Wojciech w towarzystwie Radły i najmłodszego brata swego Radzima podjął do Ziemi Świętej pielgrzymkę. Wstąpiwszy po drodze do opactwa w }Ionte Cassino, rzekł doń opat, iż lepiej jest służyć bogu na jednem miejscu, niżeli po świecie się tułać, a Wojciech wstąpił tamże do zakonu benedyktynów. Lecz gdy go tam przy każdej sposobności czczono jako biskupa, poszedł do Rzymu i wstąpił do klasztoru św. Alexego, w którym po odbytym nowicyacie złożył śluby zakonne. W Cze- 990. chach tymczasem dawało się coraz mocniej uczuwać oddalenie tego świętobliwego męża. Bolesław Pobożny wyprawił naprzód do Willigisa a przez tegoż do papieża poselstwo, na którego czele był brat kziążęcia Strachkwas, jako mnich Krystynem nazywany, celem nakłonienia św. Wojciecha do powrotu. Ojciec święty kazał mu tedy wrócić do ojczyzny, zwłaszcza iż Czesi słuchać go przyrzekali. Aleć 992. lud teraz jak przedtem okazał się niesfornym. Okoliczność ta i wybuchła niezaba-wem dziedziczna Wrszowców doSławników nienawiść uczyniła nader przy-krem położenie tego świętobliwego pasterza. Wiarołomna małżonka jednego z Wrszowców, mająca być ściętą wedle dawnego Czechów obyczaju ręką obrażonego małżonka, uciekła się pod obronę biskupa, który ją ukrył w klasztorze zakonie, gdzie ze sknichą poddała się wyznaczonej pokucie. Aliści Wrszowce ujęli ją przemocą i miotając na św. Wojciecha obelżywe słowa, ściąć ją rozkazali. Tknięty tak boleśnie świętobliwy biskup wrócił do Rzymu, a bracia jego wystawieni byli 995. tymczasem na najboleśniejsze ze strony Wrszowców pociski. Sobie bór, najstarszy z nich, znalazł gościnne u Bolesława Chrobrego przyjęcie i wzrastał w Polsce w zaszczyty i bogactwa. Nienawistni Sławnikom Wrszowce oskarżali ich tedy o zmowy z Polską przeciw własnemu krajowi, otoczyli gród ichLibice i 996. zajęli go. Pokonani Sławnikowie schronili się do kościoła, który im Radła (mnich Anastazy) otworzył, z którego wszakże podstępem wyłudzeni, zdradziecko zamordowani zostali. Aczkolwiek tak boleśnie dotknięty, nakłonił się przecież św. Wojciech do powrotu na ziemię ojczystą za namową papieża Grzegorz a Ygo i cesarza Ottona Ulgo, który go za swego obrał spowiednika, udał się wszakże naprzód do Polski, zkąd do Czech wyprawił posłów z zapytaniem, ażali życzą sobie mieć go znów swoim pasterzem, i przyjął radośnie odpowiedź odmowną, przez 996. którą dopiero ostatecznie od wszelkich obowiązków względem swej dyecezyi ujrzał się uwolnionym. Pozostał on przez zimę u Bolesława Chrobrego, a ożywiony ulubioną myślą opowiadania ewangelii poganom, popłynął z wiosną następnego roku w towarzystwie brata swego Radzima Wisłą do Gdańska, gdzie licznych chrześciaństwu pozyskał wyznawców. Ztamtąd udał on się do pogańskich Prusaków, oddaliwszy poprzednio przydanych sobie od Bolesława trzydziestu zbrojnych mężów, niechętnie wszakże od pogan tych przyjęty, którzy go, gdy na 23&0 uświęcone pola Rom owe wstąpił, napadli i zabili. Radzim i jeszcze jeden z jego kwiet. towarzyszów powrócili do Bolesława Chrobrego, który wykupił od Prusaków 997. ciało tego świętego apostoła i uroczyście go w Gnieźnie pogrzebał. We trzy

lata później podjął Otto Illci pobożną do jego grobu pielgrzymką i założył tam 1000 arcybiskupstwo gnieźnieńskie, którego pierwszym pasterzem był brat św. Wojciecha Radzim pod imieniem Gaudentego. Inny św. Wojciecha towarzysz Radła, nazywany takie Anastazym i Astrykiem, został pierwszym arcybiskupem węgierskim, zbiegłszy do Węgier po okrutnem Sławników wymordowaniu.

Gdy tak clirześciaństwo obrządku łacińskiego krzewiło się i umacniało w Czechach, Węgrzech i Polsce, głównie zbawiennem staraniem św. Wojciecha, zaprowadził Włodzimirz, wielki książę ruski, wiarę ehrześciańską obrządku greckiego w swem państwie. Tam był Rzym źródłem światła, tu Konstantynopol.

Oświata i literatura.

Gerbert,

W wieku Ottonów uprawiano w szkołach klasztornych głównie nauki realne: matematykę, fizykę i zastosowaną mechanikę. Słynny Gerbert położył w tym względzie największe zasługi. Gerbert urodzony około 930 w Aury-laku (połud. Francyi) z rodziców ubogich, poświęcił się stanowi duchownemu i udał się, party żądzą wzbogacenia swoich wiadomości do Barcellony, gdzie głównie poświęcał się naukom matematycznym, kwitnącym naonczas w Hiszpanii. Później odbył on podróż po Hiszpanii, badając umiejętności wykładane w onym wieku w szkołach Maurów lepiej niż gdziekolwiek. Poszedł potem do Włoch, gdzie ze starożytną obeznał się literaturą. Tam poznał go Otto Wielki, 968. polecał rau różne sprawy i nadał opactwo Bobbio. Po śmierci Ottona wygnali go niechętni rządom cesarskim Włosi, poczem do Francyi powrócił. .Adalbero, arcybiskup remski, powierzył mu kierownictwo szkoły w Remi (Rheims), w której Gerbert nabyte w Hiszpanii i we Włoszech nauki z wielką swych uczniów wykładał korzyścią. Kazał on przepisywać starożytnych autorów i nowsze także zbierał skwapliwie dzieła. Hugo Kapet powierzył mu wychowanie syna swego Roberta i mianował go arcybiskupem remskim. Alić 992. Jam XVty nie chciał go w godności tej zatwierdzić, zaczem Gerbert Francyą opuścił i poszedł na dwór mierniecki, by wziąść udział w wychowaniu i kształceniu młodego Ottona Ulgo. Z rzadkiemi talentami i wiadomościami łączył Gerbert nadzwyczajną roztropność i przebiegłość, i nie był wolen od zarzutu pochlebstwa, przeco na charakter młodocianego monarchy niekorzystny wpływ wywierał. Otto Illci mianował go arcybiskupem magdeburskim. Tam trudnił się Gerbert astronomią i ńzyką, i wprowadził ucznia swego Ottona i otaczające go rycerstwo tizykalnemi doświadczeniami w takie zadziwienie, iż go czarownikiem okrzyczano. Mylnie jednak przypisują mu wynalazek zegarów ściennych. Podobniejszem do prawdy jest zdanie, iż się przyczynił wahiie do zaprowadzenia liczb arabskich, czem mechaniczna część matematyki uła-997. twioną została. Otto nadał mu później arcy biskupstwo Rawenny i wy-999 niósł go wkońcu na godność papiezką pod imieniem Sylwestra ligo. Przewodniczył on sprawom kościoła z wielką oględnością, umarł wszakże już w czwartym roku (1003) swego panowania. Okrom tego słynnego i najuczeriszego wieku swego męża łożyli także dwaj inni nauczyciele Ottona Illgo: Ber n w ar d,

biskup Hildesheimu, i Meinwerk, biskup paderbornski, czynne starania około rozkrzewienia oświaty w Niemczech, głównie w przedmiocie sztuk mechanicznych, werk. Meinwerk wspierał przedewszystkiem ulubione sobie budownictwo. Sprowadzał do Paderbornu cudzoziemskich architektów, którym budowę i upiększanie

Meiu-

Bern-

rzeźbiarstwa i budownictwa. Opowiadają o nim, iż skwapliwie warci.

kościołów powierzał, i krajowców im do nauki w różnych gałęziach mechaniki i rękodzieł polecał. Bernward zaś był wielkim znawcą i opiekunem malar-

stw a

nabywał sporządzone sztucznie sprzęty i zaraz na wzór ich kazał wyrabiać podobne przez niemieckich rękodzielników i umników, i że zręcznych robotników' brał z sobą na podróże, by się cudzoziemskim przyglądali rękodziełom i zaprowadzali u siebie zaczerpniętą u obcych naukę. W utrzymywanej jego nakładem pracowni wyrobów kruszcowych wHildesheimie sam nieraz przykładał on czynną rękę. Bernward umarł 1022.

Luit-

prand.

Ann aliści i kronikarze wieku tego opowiadają zaszłe za ich pamięci zda- DZiejopi-rzenia językiem dziejopisarzów rzymskich. I tak Regino z Prumii (f 915), saratwo. pisząc kronikę do roku 907 idącą, wziął sobie za wzór Justyna i jego słowami Regmo. opowiada najazdy Magyarów i inne wypadki swego wieku. Co Justyn o Scytach powiedział, powtarza za nim Regino o Magyarach. Pełen pretensyi Luitprand, biskup Kremony, pisał kronikę królów i cesarów swego czasu od roku 862do964go tudzież i sprawozdanie poselstwa swego do Konstantynopola. Schlebia on w sposób płaski Ottonom, a rzuca zelżywe wyrazy na cesarzów greckich Nicefora i Zemi-kesa, najdzielniejszych onego czasu cesarzów greckich, i hańbi Berengara ligo, bo o nim w testamencie nie pomniał. Słynna z poetycznych utworów zakonica

Rozwita czyli Hrozuita, właściwie Helena z Rossowa, opiewa wierszem głośne czyny Ottona Igo, poświęcając apologią tę Gerberdze, przełożonej zakonu wGandersheimie(wOstfaliinapołudniu od Hildesheimu), siostrze Ottona ligo. W tymże czasie (980) pisał Wittichind, Wittekind czyli W i d u k i n d, mnich klasztoru korwejskiego nad Wezerą (na wschodzie od Paderbornu) f 1004, kronikę Sasów i Ottonów, w której czyny tego cesarza sławi słowami Sallusta, a Francyą, ile razy o niej mowa, niesłusznie poniża.

Rozwita.

Widu-

kind.

Literatura arabska.

W wieku lOtym zajaśnieli głównie Arabowie opieką nad umiejętnościami i ich pielęgnowaniem we wszystkich trzech częściach ziemi. Z Franeyi i innych krajów udawała się wiedzychciwa młodzież (Gerbert) do Hiszpanii, by w tamtejszych zakładach naukowycli kształcić się szczególnie w matematyce i medycynie. Oprócz wyższego zakładu naukowego w Kordowie mieli Arabowie 17 akademij, liczne szkoły elementarne i publiczne księgozbiory, z których biblioteka kalifa Hakema mieścić miała 600.000 tomów. Literatura arabska, ograniczona w pierwszych wiekach liedżry na ko ran, poezyą i wymowę, zakwitła teraz we wszystkich gałęziach umiejętności.

Dzieje.

W dziedzinie dziejopisarstwa pojawili się już w 8ym i 9tym stóleciu mężowie, którzy dawne spisywali podania i dali przeto początek zbiorom historycznym. Heszam ben Mohammed al Kelbi, Ibn Doraid, Ibn Kutaiba, Abu Horaira al Dussy są najdawniejszymi Arabów dziejopisami. Pisma ich

Masudy.

jednak mato są znane i rzadko kto z nich korzystaj. W lOtym wieku były dzieje ulubionym Arabów przedmiotem. W nim też żył słynny dziejopis Arabów Mas-sudy (f 957). Był on wysoko poważany od uczonych arabskich, przebył dla wzbogacenia swoich wiadomości większą część żywota na podróżach i był pierwszym, który powszechną napisał historyą. Około geografii zasłużyli się

Astronomia. zawody w opiece nad tą umiejętnością i zakładali obserwatorya w Bagda

Geografia. głównie Arabowie w wiekach średnich. Odbywali oni podróże po Afryce, południowej Rosyi i do Chin nawet zapuszczali się, i szerzyli u siebie zebrane o krajach tych wiadomości. Wodzowie arabscy od dawna już mieli obowiązek opisywania zdobytych krajów pod względem geograficznym. Okrom Massudego pracowali z korzyścią w przedmiocie geografii Ibn Kordadbe, El Istakri, Abu Iszak al Farezy i Ibn Haukal. Z geografią łączono także matematykę i astronomią, które różnostronnie wzbogacano i szerzono. Trzej kalifowie szli w

dzie, Damasku, Kairze, Kordowie i po innych miejscach. Właściwem umiejętności arabskiej jest podział ziemi na siedm klimatów.

Filo

zofia.

Z wiadomości filozoficznych zasłynął Al farabi (f 950). Nazywano go wtorym nauczycielem mądrości, bo zbadać miał wszystkie sztuki i umiejętności. Najgłówniejszem jego dziełem jest en cy klopedy a, której rękopism znajduje się w Eskuryalu. Cenną jest także jego r oz p r a w a o muzyce.

Z pomiędzy poetów arabskich zasłynął w wieku tym jako piewca bojów Poezya. ]y[ ₀ ten eb 5 i ? t. j. wieszcz prorokujący (f 965). Jego Dywan, zbiór 289 utworów poetycznych, zatrudniał licznych wykładaczów.

Feudalność.

n em

na

nazywano

sunku feudalnym nietylko właścicieli allodyalnych, którzy oraz byli wazalami, ale nadto licznych lenników, którzy z właścicieli allodyalnych powstali. Wszystkie węzłem feudalnym połączone osoby na siedm od króla na dół rozpadały się działów, tak zwanych tarcz wojennych. Na czele ich stał Major do mus jako pierwszy z pomiędzy wazalów i namiestnik króla. Wiódł on do boju pierwszą tarczę, złożoną zjazdy królewskiej i zastępował nawet

Pierwszego zarodu stosunków lennych czyli feudalnych szukać należy w drużynie. Drużyna zostawała zrazu dożywotnie w służbie króla, któremu do wierności (fidelitas) była obowiązaną. Gdy kraj jaki zdobyto, podzielił go król między swoją drużynę, z której każdy z obowiązkiem obrony kraju otrzymywał los (Allodium) na nieograniczoną własność, i los taki mógł przekazywać wr spadku lub dalej rozdzielać. Król największą zwykle przy rozdzielaniu otrzymywał własność, udzielał przeto z niej niektórym z pomiędzy wiernych (wazalom) cząstki ziemi w dożywocie. Podobną własność ziemską nazywano lennem nada-(feudum datum) czyli benefkimn, co rzeczowy stosunku feudalnego stanowiło żywioł. Obowiązanego do wierności i służby wojennej wazala bronił lenno-dawca, gdy tymczasem wolni właściciele allodyalni (egregiae libertatis viri) własną ograniczeni byli obronę. Ci z tych ostatnich, którzy się sami bronić nie zdołali, powierzali swą własność allodyalną możniejszemu sąsiadowi, by ją od niego otrzymać napowrót w lenność. Lenno takie dla różnicy od lenna nadanego lennem wniesionem (feudum oblatum). Rozróżniano tedy w sto-

401

niekiedy króla w rozdawnictwie beneficyj królewskich i w sądownictwie. Tarczą drugą tworzyli książęta duchowni ze swymi lennikami, trzecią książęta świeccy, czwartą hrabiowie, piątą tak zwani średniowolni. nie policzani wprawdzie do wysokiej szlachty, mogący wszakże mieć jeszcze wolnych swymi wazalami, szóstą proste rycerstwo, siódmą ręko-dzielni mieszczanie i kupcy. Zresztą rozpadali się wazalowie na waza-lów koronnych czyli królewskich (immediati), którzy bezpośrednio od króla czyli korony dobra w lenność brali, i wazalów pośrednich (mediati), którzy byli lennikami którego z książąt lub innych panów. Tym znów obowiązani byli do posług i wierności tak zwani wazalowie niżsi czyli pośledni. Wielkości lenna odpowiadała ilość stawić się mających lenników i czas na jaki panu swemu do służby wojennej byli obowiązani, co w wiekach średnich na prowadzenie wojny wpływało. Stosunki lenne właściwe były ludom germańskim w wiekach średnich, i Frankom głównie zawdzięczają swoje wykształcenie. Chciwi zdobyczy Merowingo w ie, niezadowoleni obowiązkiem właścicieli allodyalnych stawania w obronie kraju, pragnęli ich nadaniem dóbr ziemskich przywiązać sobie na czas dłuższy a nawet dożywotnie, by mieć zawsze gotową na swe rozkazy drużynę. Karolingowie rozdali wielką część dóbr merowiriskich w lenność swoim wiernym, by jeszcze podnieść liczbę otaczającego ich rycerstwa. Z czasem nadawano w lenność nie tylko dobra ziemskie ale nawet urzędy i prawa, które za pośrednictwem inwestytury w lenna zamieniano, a dawniejsi hrabiowie i inni urzędnicy otrzymywali od króla urzędy na własność lenną. Stosunki feudalne podkopały dawną ustawę germańską jakoż dawni wolni, obowiązani jedynie do obrony kraju, stali się zawisłymi osobiście lennikami, a wybieralni przedtem urzędnicy możnymi panami, którzy, korzystając ze słabości i przykrego Karolingów (Karola Łysego i in.) położenia, przeistaczali swe zyskowne urzędy, poczęści za przyzwoleniem królów po-części przez uzurpacyą, w dziedziczne posiadłości. W ten sposób utracał król, zrazu nieograniczony całego kraju właściciel, zwolna dobra ziemskie, postradał wkoricu wszystkie posiadłości, i został jedynie naczelnikiem swych książąt i hrabiów, właściwych kraju panów. Z każdem lennem nadanem połączona była możność jego przepadku czyli powrotu do lennodawcy, w razie ciężkiego przewinienia, wiarołomstwa czyli felonii. Wazal odmawiający swemu lennodawcy winnych posług wojennych, opuszczający go w niebezpieczeństwie, zdradzający jego tajemnice, pozywający go, obrażający jego rodzinę: żonę, córkę lub siostrę, tracił lenno dla siebie i potomstwa, które na tak długo wracało do lennodawcy, dopóki nie przyszła kolej sukcessyi na agnatów, t.j. krewnych pobocznej linii męzkiej. Również lennodawca mógł się stać winnym felonii względem swego wazala, zamachem na tegoż życie, zdrowie, cześć i majątek. Felonię lennodawcy karano utratą feudalnego zwierzchnictwa.

Pogląd ogólny.

W wieku Xtym Ottonowie wznoszą się nad wszystkich czasu swego panujących. Przewodniczyli oni oględnie narodowi swemu na ścieżkach oświaty, łożyli usilne starania około zapewnienia ludom swym materyalnego powo-

dzenia, umieli utrzymać możnych panów w granicach umiarkowania, nied-o zwalając im uszczerbiać powagi królewskiej, która w innych krajach była jedno igrzyskiem przemożnych hrabiów i książąt, podnieśli ją nawet, zapewniając Niemcom godność cesarstwa rzymskiego i zapisali w ten sposób jednę z nojspanialszych stronnic w dziejach niemieckiego narodu. Arcybiskup Bruno, brat Ottona Wielkiego, starał się głównie o wydźwignienie oświaty. Założył on słynną szkołę kolońską i wspierał rozwój sztuk mechanicznych wraz z biskupami Meinwerkiem paderbornskim iBernwardem hildeslieimskim. Na podniesienie oświaty działało korzystnie rozszerzenie związków handlowych, którym znów sprzyjało odkrycie kopalni srebra w lasach liercyiiskicli (jedynych obok wydatnych kopalni mahometańskicli w Hiszpanii) i pomnożony ztąd pieniądz. Z rozgałęzieniem stosunków handlowych zostaje w związku rozszerzenie po Niemczech licznych rodzin żydowskich i lombardzkich, które usiłowały owładnąć interesa pieniężne. Powstały też w onym czasie liczne miasta zwłaszcza w Niemczech północnych (Brema, Magdeburg i in.), gdzie przed najazdami rozbójniczych Danów poza warownemi mury ucieczki szukać musiano. Duchowieństwo onego czasu wywierało nader zbawienny wpływ na Ottonów i sprawy rządowe. W wieku albowiem Ottonów przewiązane jeszcze były wyższe posady w hierarchii duchownej nie do urodzenia lecz do zasługi. I tak Otto ligi nadał arcybiskupstwo Moguncja Willigisowi, synowi woźnicy. Później zmienił się ten stosunek na szkodę narodu, uważano albowiem wyższe prelatury za wyłączną niektórych rodzin prerogatywę. Gdy tak Ottonowie ludów swoich zapewniali powodzenie, panowało we Włoszech największe zamieszanie. Stan moralny tak tam był upadł głęboko', że się cale nie wstydzono występku. Wiarołomstwo, tyraristwo i przemoc fizyczna panowały we Włoszech-wyższj^ch. Włochjr-średnie zostawały długo w mocy osławionej Teodory i jej córek. Po Włoszech-niższych roznosili zniszczenie Grecy i Saracenie. Cesarze rzymscy i królowie włoscy byli igrzj^skiem w ręku samolubnych panów możnjrcli. We FrancjA podobnież smutny bjTł stan moralności i królewskiej powagi. Tam za czasów Karola Prostaka Baldwin hrabia Flandrjń, Robert hrabia Paryża i Herbert hrabia Wermanduy byli nierównie możniejszymi od samego króla panami. Baldwin kazał zamordować arcybiskupa Fulkona, najdzielniejszą króla podporę, a Karol nie odważył się ukarać zabójców pomimo rzuconej na nich klątwy. Przemoc fizjTczna, rozstrzygała w onym czasie tak we Francyi jak Włoszech. Zgasła potęga Karolingów, a czjmny i oględny Ludwik IVty uznał na łożu śmiertelnem potrzebę szukania ochrony dla swej rodziny u swych nieprzyjaciół. Podobnież było z Abbasydami. Będąc długo igrzyskiem przybocznej straży tureckiej, wyrwali ich z jej rąk Buidowie. Alić nowi ich zbawcy nałożyli im swą wolę i zagarnęli całą władzę rządową. Bezwładne zresztą rządy Abbasydów ograniczały się na Bagdad i ziemie przyległe, gdy tymczasem Fatymidzi całą północną Afrykę i Syryą pod imieniem kalifatu Kahiry pod swem połączyli panowaniem. Ommiadowie tylko, acz domowemi trawieni nie-zgody, wjmieśli panowanie swoje na najwyższjr szczebel sławy. Kordowa była ogniskiem arabski ej umiejętności i sztuki, o których opiekę wszystkie dynastyje arabskie na wyścigi ubiegały się. Począwszy albowiem od Indu, gdzie Gaznawidowie panowali, przez arabską Azyą i Afrykę aż po brzegi Ebru w Hiszpanii, kwitnęły wszędy wyższe i niższe zakłady naukowe, wspierające się nawzajem , zwłaszcza że komnnikacya między najcelniejszemi Arabów miastami

ułatwioną była założeniem gościńców, utrzymywaniem studzien na pustyni i t. p. Uczeni znajdowali wszędy chętne przyjęcie i obronę. Wszystkie celniejsze miasta posiadały zakłady naukowe i książnice. W Hiszpanii jedynie arabskiej liczono pod panowaniem Abd-Erramana IUgo 70 bibliotek i 17 wyższjudi zakładów naukowych, w których także młodzież żeńska do tego kształciła się stopnia, iż niektóre niewiasty zasłynęły jako poetki. Abd-Erraman sam przestawał najchętniej z poetami i uczonymi, których liczba wzrastała nadzwyczajnie tak w jego państwie jako i na dworach innych dynastyj arabskich. Wszystko to jednak nie zdołało powstrzymać potęgi Arabów na drodze upadku, do którego się od dwóch wieków chyliła. Upadek szedł równym krokiem z niesłychanym przepychem, jakim się na kalifskich otaczano dworach. I tak zadziwił (917) kalif Mo-ktader w Bagdadzie posłów cesarzaKonstantynaPorfirogenity nadzwyczajną dworu swego świetnością. Pominąwszy okazałą i ‘niezliczoną kalifa służbę, bogactwa dworu i stu lwów na łańcuchach u wchodu do pałacu, mieściła sala w której posłów przyjmowano wielkie drzewo ze szczerego złota, na którem siedziały złote i srebrne ptaszki,' naśladujące śpiew za poruszeniem maszyny. Słynny pałac Azzera w Kordowie mieścić miał w tak zwanej sali kalifa fontannę z jaspisu, około której stało 12 zwierząt ze szczerego złota, bogato w drogie kamienie ozdobnych. Równymże przepychem jaśniały zakładane przez Abd Erramana ogrody, mosty, wodociągi i inne w3rstawne dzieła. Tak w Hiszpanii jak we Włoszech i Azyi-małej toczyli Arabowie namiętną walkę z państwami chrześciańskiemi. Grozili oni nawet Rzymowi, gdzie im wszakże papież Jan Xty dotrwały stawił opór i podniósł przeto powagę papieżów. Takie broni papiezkiej powodzenie jątrzyło tak dalece p atry ar cli ę konstantynopolitańskiego i Greków, iż ci przeciw papieżom i Ottonom we Włoszech niższych z Saracenami sprzymierzali się. Grecy przeto oddalali się coraz więcej od zachodu, a rozdział chrześciaństwa na dwie wrogie sobie połowy zbliżał się chyżo do ostatecznego kresu.

. .

-

. '

'

,,

- .

.

-

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

000 00

9.

jL

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

11-352991

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000316615

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000299820