Wywłaszczenie prawa jako skutek wpisu do rejestru zabytków budynku objętego uprzednią decyzją administracyjną uprawniającą do realizacji robót budowlanych
Wywłaszczenie prawa jako skutek wpisu do rejestru zabytków budynku objętego uprzednią decyzją administracyjną uprawniającą do realizacji robót budowlanych
Wywłaszczenie prawa jako skutek wpisu do rejestru zabytków budynku objętego uprzednią decyzją administracyjną uprawniającą do realizacji robót budowlanych
Wariant tytułu
Expropriation of rights as a result of the registration of a building as a monument, which was previously authorized by an administrative decision to carry out construction works
Autor
Kruś, Maciej
Staniszewska, Lucyna
Opublikowane w
Wiadomości Konserwatorskie
Numeracja
nr 84
Strony
145-159
Data wydania
2025
Miejsce wydania
Warszawa
Wydawca
Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków. Zarząd Główny
Język
polski
angielski
ISSN
0860-2395
eISSN
2544-8870
DOI
10.48234/WK84RIGHTS
Słowa kluczowe
prawna ochrona zabytków, wpis do rejestru zabytków, pozwolenie na realizację robót budowlanych przy zabytku, rozbiórka a wpis do rejestru zabytków
legal protection of monuments, listing in the register of monuments, permission to carry out construction works on a monument, demolition vs. listing in the register of monuments
Abstrakt
Artykuł porusza zagadnienia ingerencji w prawo własności na skutek wpisania nieruchomości do rejestru zabytków, które uniemożliwia wykonanie wcześniej wydanej decyzji administracyjnej (np. pozwolenia na rozbiórkę). Choć nie jest to wywłaszczenie w ścisłym sensie, skutkuje faktycznym odebraniem możliwości korzystania z prawa, co kwalifikuje się jako quasi-wywłaszczenie. Obowiązujące przepisy (art. 161 i 162 k.p.a.) nie zapewniają skutecznej ochrony majątkowej właściciela w takich przypadkach. W Konstytucji RP uregulowane zostały dwie instytucje wywłaszczenia (art. 21 ust. 2) oraz ograniczenia prawa własności (art. 64 ust. 3). Pomiędzy tymi instytucjami zachodzą zasadnicze różnice. W świetle art. 21 ust. 2 Konstytucji RP wywłaszczenia może dokonać każda władza publiczna. Natomiast ograniczenia prawa własności zgodnie z art. 64 ust. 3 Konstytucji RP może dokonać tyko władza ustawodawcza. Z każdą ingerencją władzy publicznej noszącą znamiona wywłaszczenia norma z art. 21 ust. 2 Konstytucji RP wiąże słuszne odszkodowanie. Natomiast w przypadku ograniczenia prawa własności, o którym to ograniczeniu stanowi art. 64 ust. 3 Konstytucji RP, Konstytucja RP wymogu takiego nie formułuje. Także w niemieckim systemie prawnym funkcjonuje rozróżnienie podobne do wyżej naszkicowanego. Zatem na gruncie ustawy zasadniczej Republiki Federalnej Niemiec odczytać należy, że czym innym jest wywłaszczenie, a czym innym ograniczanie prawa – istota tego ostatniego polega na określaniu treści i granic prawa własności. Dlatego roszczenia w przypadku wywłaszczenia należy wyprowadzać z Konstytucji RP, która gwarantuje słuszne odszkodowanie (art. 21 ust. 2). De lege ferenda wskazane jest wprowadzenie wyraźnej podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa za legalne działania administracji wywołujące szczególnie dotkliwe skutki dla jednostki w postaci wywłaszczenia także prawa. Proponowany przepis art. 417³ k.c. miałby wypełnić tę lukę, wprowadzając mechanizm rekompensaty za szkody powstałe mimo zgodnego z prawem działania administracji.
This article discusses interference with property rights as a result of listing a property in the register of monuments, which renders the execution of a previously issued administrative decision (e.g., a demolition permit) impossible. Although it is not expropriation in the strict sense, it results in the actual deprivation of a right, which qualifies as s quasi-expropriation. Current legal provisions (Articles 161 and 162 of the Code of Civil Procedure) do not provide effective property protection for the owner in such cases. The Constitution of the Republic of Poland regulates the two institutions of expropriation (Article 21(2)) and restriction of property rights (Article 64(3)). There are fundamental differences between these institutions. In light of Article 21(2) of the Constitution, expropriation can be carried out by any public authority. In contrast, the restriction of property rights under Article 64(3) of the Constitution can only be done by the legislative authority. Article 21(2) of the Constitution of the Republic of Poland binds any interference by public authorities that bears the characteristics of expropriation to just compensation. In contrast, in the case of a restriction on the right to property, which is provided for in Article 64(3) of the Constitution, the Constitution does not formulate such a requirement. In the Germal legal system there is a similar distinction. Thus, on the basis of the Basic Law of the Federal Republic of Germany, it should be read that expropriation is something different from restriction of a right—the essence of the latter is to determine the content and limits of the right to property. Therefore, claims in cases of expropriation should be derived from the Polish Constitution, which guarantees just compensation (Article 21(2)). De lege ferenda it is advisable to introduce an explicit basis for the liability of the State Treasury for legal actions by the administration that cause particularly severe consequences for the individual in the form of expropriation of a right. The proposed provision of Article 417³ of the Civil Code would fill this gap by introducing a mechanism to compensate for damages incurred despite the administration’s lawful action.
