Krajobraz kulturowy polskich wsi ulega coraz większej unifikacji. Regiony posiadające kiedyś swój odrębny styl, z małymi wyjątkami stają się coraz bardziej do siebie podobne. Mimo to współcześnie także powstają domy, które formą, materiałem, detalem nawiązują do kontekstu krajobrazu kulturowego. Przedmiotem dysertacji jest właśnie ta współczesna architektura przedstawiona na przykładzie zabudowy mieszkalnej jednorodzinnej Jury Krakowsko-Częstochowskiej. W świetle teorii krytycznego regionalizmu Kennetha Framptona badaniu zostało poddanych 10 obiektów zrealizowanych na tym obszarze. Autorzy w mniejszym lub większym stopniu, w świadomy i celowy lub niezamierzony, intuicyjny sposób nawiązywali do historycznych cech regionalnych tego regionu. Na podstawie wielokierunkowych analiz w pracy wykazano m.in., że również obecnie obserwujemy postawy regionalizujące w architekturze. Trend ten, choć wciąż niezbyt popularny w Polsce, ma tendencję wzrostową. Potwierdzono, że krytyczny regionalizm jest współczesną, nowoczesną i naturalną odpowiedzią na zachowanie ducha regionu w architekturze. Ponadto w dysertacji zebrano i podsumowano wyniki badań na temat regionalizmów Jury Krakowsko-Częstochowskiej, podejmując próbę syntezy cech, które składają się na wyrazistą i unikalną architekturę Jury (plan, bryła, geometria dachu, materiały itd.). Wiedza ta była niezbędna, aby trafnie odczytać nawiązania, cytaty, przekształcenia, inspiracje miejscowym regionalizmem w obiektach współczesnych. W pracy dokonano też uporządkowania terminologii związanej z architekturą regionalną, a także przeanalizowano zagadnienia prawne związane z ochroną krajobrazu kulturowego, szukając odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu współcześnie obowiązujące prawo zabiega o spójność krajobrazu kulturowego. Przeprowadzono również analizę i ocenę stopnia przydatności Katalogu form zabudowy dla jurajskich parków krajobrazowych. Bardzo ważnym aspektem w zabieganiu o odrębność krajobrazów kulturowych, objawiających się charakterystyczną architekturą w danym regionie, jest upowszechnianie i popularyzowanie wiedzy na ten temat wśród projektantów oraz potencjalnych inwestorów.
The cultural landscape of Polish villages is becoming increasingly unified. Regions that once possessed their own distinct styles are now, with few exceptions, gradually becoming more unified. Despite this, houses are still being built today whose form, materials, and details reflect the context of the cultural landscape. The subject of this dissertation is precisely this contemporary architecture – using the single-family housing in the Kraków-Częstochowa Upland as an example. In light of Kenneth Frampton's theory of critical regionalism, 10 buildings constructed in this area were examined. To a greater or lesser extent, the authors consciously and intentionally, or unintentionally and intuitively, referenced the region's historical regional characteristics.Based on the analysis, the work demonstrates that we still observe regionalizing attitudes in architecture today. This trend, although still not very popular in Poland, is growing. It confirms that critical regionalism is a contemporary, modern, and natural response to preserving the spirit of the region in architecture. In addition, the work compiled and summarized the results of research on the regionalisms of the Kraków-Częstochowa Upland, attempting to synthesize the features that contribute to the distinctive and unique architecture of the Upland (plan, form, roof geometry, materials, etc.) – this knowledge was necessary to accurately interpret references, quotations, transformations, and inspirations from local regionalism in contemporary buildings. Polish terms related to regional architecture were also listed. Legal issues related to the protection of the cultural landscape were also examined, seeking to answer the question of the extent to which current law promotes the coherence of the cultural landscape. An analysis and assessment of the usefulness of the "Katalog form zabudowy dla jurajskich parków krajobrazowych" were also conducted. A crucial aspect in striving to achieve the distinctiveness of cultural landscapes, manifested by characteristic architecture in a given region, is the dissemination and popularization of knowledge on this subject among designers and potential investors.
