Ochrona obszarowa krajobrazu a instytucja parku kulturowego w Polsce w ujęciu celowym i ilościowym
Wariant tytułu
Area-based landscape conservation versus the cultural park institution in Poland: a purpose and quantitative perspective
Autor
Tomczak, Anna Aneta
Opublikowane w
Wiadomości Konserwatorskie
Numeracja
nr 85
Strony
101-119
Data wydania
2026
Miejsce wydania
Warszawa
Wydawca
Zarząd Główny Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków
Język
polski
angielski
ISSN
0860-2395
eISSN
2544–8870
DOI
10.48234/WK85LANDSCAPE
Słowa kluczowe
krajobraz kulturowy, ochrona zabytków, forma ochrony krajobrazu, park kulturowy, samorząd lokalny, planowanie przestrzenne
cultural landscape, heritage protection, form of landscape protection, cultural park, local government, urban planning
Abstrakt
Park kulturowy to forma obszarowej ochrony wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla lokalnej tradycji budowlanej i osadniczej. Od 2003 r. odpowiedzialność za ustanawianie, zarządzanie oraz monitorowanie tej formy ochrony spoczywa na samorządach lokalnych. Artykuł przedstawia wyniki badań, jakimi objęto parki kulturowe funkcjonujące w Polsce. Analizie poddano genezę, cele i czas ich powstania, a także typy krajobrazów objęte ochroną obszarową. Celem opracowania jest ocena działań samorządów lokalnych w zakresie wykorzystania parku kulturowego jako narzędzia ochrony krajobrazu oraz prowadzenia na jego obszarze polityki konserwatorskiej i planistycznej. W badaniach zastosowano metodę ilościową, opartą głównie na analizie danych pochodzących z zasobów Narodowego Instytutu Dziedzictwa, materiałów samorządów gminnych oraz dokumentów planistycznych. Zastosowane wskaźniki urbanizacji mają formę autorskich analiz pierwotnych. Uzyskane wyniki wskazują, że park kulturowy jako forma ochrony występuje w każdym typie krajobrazu antropogenicznego, różne są natomiast cele tej ochrony oraz skala i charakter chronionej przestrzeni.
The cultural park is a form of area-based conservation of areas with immovable monuments that are distinctive for local construction and settlement traditions and stand out in landscape terms. Since 2003, the responsibility for establishing, managing and monitoring this form of conservation has rested with local governments. This article presents the results of a study of cultural parks that operate in Poland. The origins, purposes and time of their establishment were analyzed, as well as the types of landscapes covered by area-based conservation. The purpose of this study was to evaluate the activity of local governments in the use of the cultural park as a tool for landscape conservation and the conduct of conservation and planning policies in its area. The research used a quantitative method, based mainly on analysis of data from resources of the National Institute of Cultural Heritage, municipal government materials and planning documents. The urbanization indicators used were in the form of original primary analyses. The findings indicate that the cultural park, as a form of conservation, was present in every type of anthropogenic landscape, while the goals of this conservation and the scale and character of the protected space differed.
