Prawo ochrony zabytków w Polsce rozwija się od 1918 r. W ponad stuletniej historii powstały cztery podstawowe regulacje prawne dotyczące zabytków: (1) Dekret Rady Regencyjnej z 1918 r., (2) rozporządzenie Prezydenta RP z 1928 r., (3) ustawa o ochronie dóbr kultury i o muzeach z 1962 r., (4) ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. Niestety akty te zawierają odmienne definicje zabytku, co utrudnia prowadzenie skutecznej ochrony dziedzictwa kulturowego. Niedookreśloność pojęcia zabytku, zaakceptowana w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, wpływa na uznaniowość decyzji wojewódzkiego konserwatora zabytków dotyczących wpisu do rejestru zabytków.
W niniejszym artykule dokonano krytycznej analizy istniejących definicji zabytku oraz zaproponowano nową, bardziej precyzyjną definicję tego pojęcia. Uwzględnia ona pomijane wcześniej przesłanki dotyczące czasu powstania i wartości chronionej rzeczy. Rejestr zabytków został ustanowiony rozporządzeniem z dnia 17 lipca 1928 r. Przedmiot wpisany do rejestru zabytku podlega szczególnej ochronie prawnej. Jednak orzecznictwo sądowe dotyczące rejestru zabytków jest nadal kontrowersyjne. Marek Szewczyk i Juliusz Szewczyk zwrócili uwagę, że w orzecznictwie sądów występują rozbieżności dotyczące ochrony obszarowej. W szczególności nierozstrzygnięta pozostaje kwestia, czy do rejestru należy wpisywać wyłącznie obszar, czy też obszar i obiekty, które się na nim znajdują. Kolejnym istotnym problemem pozostaje wywóz zabytków za granicę – procesowi temu może skutecznie przeciwdziałać centralny elektroniczny rejestr zabytków. W tym zakresie potrzebne są jednak nowe rozwiązania. Księgi rejestru zabytków od niemal stu lat prowadzone są w formie papierowej, co w zestawieniu z funkcjonującym centralnym elektronicznym rejestrem zabytków wydaje się rozwiązaniem anachronicznym.
Nie sposób pominąć również postulatu ustanowienia i odpowiedniego ukonstytuowania kompetentnych organów stojących na straży przestrzegania prawa ochrony zabytków. Jacek Rulewicz zaproponował utworzenie odrębnej Służby Ochrony Zabytków, nawiązującej do istniejącej wcześniej Państwowej Służby Ochrony Zabytków. Tę cenną ideę należałoby uzupełnić o powołanie Rzecznika Ochrony Zabytków, który rozpatrywałby skargi i wnioski dotyczące zabytków.
Monument protection law in Poland has been developing since 1918. In its over century-long history, four essential legal regulations on monuments were put forth: (1) the Regency Council Decree of 1918, (2) the Presidential Decree of 1928, (3) the Law on the Protection of Cultural Property and Museums of 1962, (4) and the Monument Protection and Preservation Act of 2003. Unfortunately, these acts contain different definitions of a monument, which makes it difficult to effectively protect cultural heritage. The indeterminacy of the concept of a monument, accepted in the jurisprudence of the Constitutional Tribunal, affects the discretionary nature of the provincial conservator’s decisions regarding lisitng in the register of monuments. This article critically analyzes existing definitions of a monument and proposes its new, more precise definition. It considers the previously overlooked considerations of the time of creation and the value of the object of protection.
The register of monuments was established by decree on July 17, 1928. An object included in the register of monuments is subject to special statutory protection. However, court rulings concerning the register of monuments remain controversial. Marek Szewczyk and Juliusz Szewczyk noted that there are discrepancies in court decisions regarding area-based protection.
In particular, there is an unresolved question of whether only the area should be included in the register, or the area and the structures that are located within it. Another major problem is the transport of monuments abroad—a process that can be effectively countered by a central digital register of monuments. However, new solutions are needed in this area. The books of the register of monuments have been kept in paper form for almost a century, which, in comparison with the already operating central digital monument register, seems to be an anachronistic solution.
It is also impossible to ignore the call for the establishment and proper constitution of competent bodies to ensure compliance with monument conservation law. Jacek Rulewicz has proposed the creation of a separate Monument Protection Service, referring to the previously existing State Monument Protection Service. This valuable idea should be supplemented by the establishment of a Monument Protection Commissioner to handle complaints and requests regarding monuments.
