Znaczenie kościołów ucieczkowych i granicznych we współczesnym krajobrazie kulturowym pogranicza polsko-łużyckiego
Wariant tytułu
Significance of refuge and border churches in the contemporary cultural landscape of the Polish-Lusatian border region
Autor
Szczepankiewicz-Battek, Joanna
Łach, Janusz
Opublikowane w
Wiadomości Konserwatorskie
Numeracja
nr 86S
Strony
123-142
Data wydania
2026
Miejsce wydania
Warszawa
Wydawca
Zarząd Główny Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków
Język
polski
angielski
ISSN
0860-2395
eISSN
2544-8870
DOI
10.48234/WK86SBORDER
Słowa kluczowe
Łużyce Wschodnie, dolina Kwisy, kościół ucieczkowy, kościół graniczny, sacrum, dziedzictwo kulturowe, krajobraz pamięci
Eastern Lusatia, the Kwisa Valley, refuge church, border church, the sacred, cultural heritage, landscape of memory
Abstrakt
Artykuł był prezentowany w ramach 4. edycji międzynarodowej konferencji European Culture Commonwealth 2025 (EuCuComm 2025) „500 lat Reformacji na Górnych Łużycach i Śląsku: dziedzictwo religijne, architektoniczne i kulturowe”, która odbyła się w dniach 21–23 maja 2025 r. w Lubaniu.
Po zawarciu pokoju westfalskiego w 1648 r. na Śląsku nastąpiły migracje między katolickimi księstwami „cesarskimi” należącymi do Habsburgów a terytoriami protestanckimi, w tym Łużycami. Kościoły opuszczone przez ludność katolicką osiedlający się protestanci adaptowali do swoich potrzeb – nazwano je później „ucieczkowymi”. W rejonach przygranicznych budowano też nowe świątynie, nazywane „granicznymi”, dla przybywających na nabożeństwa protestantów z terenów katolickich. Wiele tych kościołów zostało w późniejszym okresie przebudowanych, część uległa całkowitemu zniszczeniu, kilka jednak stanowi nadal ważny element w krajobrazie pogranicza śląsko-łużyckiego. W artykule skupiono się na znaczeniu „odziedziczonych” krajobrazów sakralnych we współczesnej przestrzeni kulturowej i geograficznej Śląska i Łużyc. Jego celem jest wykazanie związków społeczno-kulturowych obecnych mieszkańców z protestanckim dziedzictwem w kontekście ochrony krajobrazu sakralnego o złożonej historii.
This article was presented at the fourth edition of the international conference European Culture Commonwealth 2025 (EuCuComm 2025) “500 Years of the Reformation in Upper Lusatia and Silesia: Religious, Architectural and Cultural Heritage”, which took place on May 21–23, 2025, in Lubań. Following the Peace of Westphalia (1648), migrations took place in Silesia between the Catholic “imperial” duchies belonging to the Habsburgs and Protestant territories, including Lusatia. The Protestant settlers adapted the churches abandoned by the Catholic population to their own needs—these were later referred to as “refugee churches.” In border regions, new churches, known as “border churches,” were also built for Protestants traveling from Catholic areas to attend services. Many of these churches were subsequently rebuilt; some were completely destroyed, but a few still form an important feature of the landscape in the Silesian- Lusatian border region. This article focuses on the significance of “inherited” religious landscapes within the contemporary cultural and geographical space of Silesia and Lusatia. Its aim is to demonstrate the socio- cultural links between the current inhabitants and the Protestant heritage in the context of preserving a religious landscape with a complex history.
