Wiadomości Konserwatorskie : pismo Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków, nr 28

Wiadomości Konserwatorskie : pismo Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków, nr 28

Type: Collection of magazine numbers
Release date

Collection items (20)


Raport o stanie zniszczeń spowodowanych powodzią w maju 2010 roku na Podkarpaciu

Stojak, Grażyna
Article
2010
Artykuł porusza problem zniszczeń zabytków nieruchomych na terenie województwa podkarpackiego spowodowanych przez tegoroczne wiosenne powodzie. Największe straty odnotowano na terenie powiatu tarnobrzeskiego. Zalane zostały dwa zabytkowe zespoły w Tarnobrzegu Wielowsi: zespół kościoła parafialnego pw. św. Gertrudy wraz z przykościelnym cmentarzem oraz zespół kościelno-klasztorny sióstr Dominikanek. Na pozostałym obszarze województwa odnotowano pojedyncze przykłady zalania obiektów zabytkowych, m.in. na terenie powiatu rzeszowskiego, Ropczyc, a także ziemi krośnieńskiej.

Badania nad hydrofobizacją zniszczonych murów ceglanych na przykładzie Pawilonu I Szpitala Tworkowskiego w Pruszkowie

Barnat-Hunek, Danuta, Iwanek, Anna
Article
2010
Artykuł podejmuje tematykę związaną z zabezpieczaniem poprzez hydrofobizację ceglanych, zabytkowych elewacji przed destrukcyjnym wpływem czynników niszczących, tj. wody, mrozu, zanieczyszczeń atmosferycznych. Badania przeprowadzone w Instytucie Budownictwa Politechniki Lubelskiej przedstawiają wpływ oddziaływania silikonowych środków hydrofobowych na parametry wilgotnościowe skorodowanej cegły. Autorzy dokonali obiektywnej oceny preparatów, które mają być wykorzystane do hydrofobizacji zabytkowych murów. Materiał badawczy stanowi cegła z zabytkowych elewacji Szpitala Tworkowskiego w Pruszkowie. Wyniki badań posłużyły do sformułowania wniosków na temat celowości i skuteczności zabezpieczeń hydrofobowych remontowanych murów szpitala.

Beskidzkie martyriony Duszana Jurkoviča

Osiński, Andrzej
Article
2010
Rozprawa traktuje o eminentnych aspektach wojennej twórczości Duszana Jurkoviča (1868-1947), znamienitego architekta słowackiego doby przełomu XIX i XX wieku. Jurkovič, twórca o pokaźnym dorobku artystycznym oraz pionier budownictwa skansenowskiego w Europie środkowo-Wschodniej, kierował w latach 1915- -1918 pracami przy wznoszeniu nekropolii poległych bohaterów w ramach krakowskiego Kriegsgräber-Abteilung. Na terenie I okręgu żmigrodzkiego w dawnej Galicji Zachodniej, który nadzorował, powstały nie mające sobie równych założenia cmentarne, zdradzające zarówno inspirację drewnianym budownictwem ludowym, jak i niemal wszystkimi tendencjami sztuki europejskiej początku XX stulecia. Analiza stylistyczna powstałych obiekt ów ujawnia, iż użyte w nich elementy i symbole, umiejętnie przetworzone i zaadaptowane, sięgają do odległych źródeł starożytności i średniowiecza, rezygnując z wojennej retoryki i wyrażając imponderabilia o wartości dla człowieka najistotniejszej. Lekkość i łatwość, z jaką artysta porusza się po odrębnych obszarach kulturowych, odległych epokach, filozoficznych i religijnych archetypach, jest fascynująca i daje świadectwo zarówno zdumiewającego rozkwitu duchowo- kulturowego monarchii Habsburgów w przededniu Wielkiej Wojny, jak osobistych wysiłków Jurkoviča, zmierzających do urzeczywistnienia XIX-wiecznego marzenia artysty o jedności sztuk. Ocenie poddano trzy założenia cmentarne zlokalizowane w Beskidzie Niskim: cmentarz nr 11 w Woli Cieklińskiej, nr 6 w Krempnej oraz nr 46 na przełęczy Beskidek nad Konieczną. Odzwierciedlają one podstawowy zamiar twórczy Jurkoviča, jakim było wpisanie wojennych nekropolii w szeroki nurt architektury sakralnej oraz nadanie im uniwersalnych treści o charakterze religijnym. Analiza ikonograficzna i semantyczna ujawnia zdumiewającą prawdę: groby żołnierzy są grobami męczenników, okręg cmentarny - martyrionem, wzniesionym w miejscu ich męczeńskiej śmierci; pole bitewne - miejscem pielgrzymek, płynących szeroko z terenu dawnego Imperium.

Nowoczesne szkło w zabytkach. Zastosowania i zagrożenia

Mączyński, Dominik
Article
2010
Stare szkło w zabytkowych budowlach to jeden z materiałów, który współtworzy wartości zabytkowe. Dawne technologie stosowane przy jego produkcji wpływały na barwę, stopień przezroczystości, grubość, nierówność powierzchni szkła i związane z nimi zniekształcenia widoków i odbić. Współczesne szkło jest produkowane za pomocą najnowszych, przemysłowych technologii. Można mu nadawa ć różne, ściśle określone parametry, zależnie od przewidywanych zastosowań. W trakcie remontów i konserwacji zabytków nowoczesne szkło wprowadza się do dawnych obiektów. W przypadku stolarki okiennej zmiany te nie tylko znacznie wpływają na wygląd zewnętrzny elewacji, są równie ż łatwo dostrzegalne od strony zabytkowych wnętrz i mogą stanowić dysonans w zabytkowej przestrzeni. Przeszklenia mogą zaburzyć pierwotne podziały i proporcje, co staje się jeszcze bardziej widoczne, gdy w szybach pojawiają się nowe, przypadkowe odbicia i refleksy. Zadaszenia wykonane ze szkła ujętego w lekkie metalowe konstrukcje umożliwiają ochronę reliktów archeologicznych i architektonicznych. Sprawiają, że staje się możliwe wprowadzanie nowych funkcji w przestrzenie, które wcześniej zawsze były otwarte. W niektórych przypadkach zmienia to historyczne układy budowli i w konsekwencji powoduje dalsze przekształcenia, niespójne z historycznymi rozwiązaniami. W innych sytuacjach jest oceniane jako rewelacyjny, współczesny sposób na przedłużenie życia zabytkom. Nowoczesne szkło powinno być stosowane w zabytkach z dużą ostrożnością w taki sposób, aby nie wpływało niekorzystnie na wygląd zabytku i na jego wartości artystyczne, historyczne i naukowe.

Zabytki w laboratorium. Projekty realizowane na Wydziale Chemii UJ

Łojewski, Tomasz
Article
2010
Chemia konserwatorska jako gałą. chemii nie osiągnę ła jeszcze w Polsce statusu odrębnej dziedziny badawczej z własnymi instytutami czy wydziałami. Nie ma też studiów na I lub II poziomie nauczania, czy też studiów doktoranckich (czyli jak je obecnie nazywamy, studiów III stopnia). Finansowanie badań jest bardzo ograniczone, jako że chemia konserwatorska nie znajduje się na liście dyscyplin ubiegających się o wsparcie ministerialne. Pomimo tych wszystkich problemów dziedzina przyciąga coraz więcej naukowców z polskich instytucji badawczych. Różnorodne działania Pracowni Badań nad Trwałością i Degradacją Papieru (Wydział Chemii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków) odzwierciedlają to zainteresowanie. W chwili obecnej w laboratorium realizowane są trzy projekty badawcze: odkwaszanie i wzmacnianie papieru z użyciem aminosilanów, anoxia - oprawy o kontrolowanej atmosferze dla ochrony dzieł sztuki wrażliwych na fotodegradację oraz zmodyfikowane opakowania dla archiwów posiadające dodatkową cechę - kontrolę zanieczyszczeń przez sorbenty zawarte w kartonie.

Kowalówka. Miejsce, gdzie piękno jest ukryte...

Stojak, Grażyna
Article
2010
Gmina Cieszanów zaskakuje nas swoimi zabytkami. Kierując się na Roztocze, mijamy drewnianą cerkiew, która na pierwszy rzut oka wcale nas nie zachwyca. Wiele jednak zyskuje przy bliższym poznaniu, przede wszystkim za sprawą cennego ikonostasu. Cerkiew znajduje się w miejscowości dawniej noszącej nazwę Żuków, dziś . Kowalówka. W 1987 roku została objęta ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków pod numerem A-242. Obecnie jest użytkowana jako kościół obrządku rzymskokatolickiego pod wezwaniem Narodzenia NMP. To kościół filialny dla parafii w Cieszanowie, a jej proboszcz, ks. Stanisław Mizak, jako prawdziwy miłośnik zabytków, z pasją oddaje się ochronie zarówno rzymskokatolickiego kościoła w Cieszanowie, jak i dawnych greckokatolickich cerkwi w Kowalówce i Gorajcu. Najważniejszymi źródłami wiedzy na temat cerkwi są obecnie: karta ewidencyjna obiektu opracowana przez Eugeniusza Zawałenia w 1997 roku (poprzedzała ją karta ewidencji zabytków z 1961 roku, zwana „zieloną kartą”, opracowana przez A. Stelmacha), dokumentacja konserwatorska ikonostasu zachowanego w cerkwi, wykonana przez Małgorzatę Dawidiuk i przechowywana w Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu, nota w katalogu pamiątek i zabytków kultury ukraińskiej w Polsce, opracowana przez A. Saładiaka oraz publikacja Losy cerkwi w Polsce po 1944 roku. Cerkiew zbudowano najprawdopodobniej na miejscu starszej, także drewnianej, którą wyżej wymienione opracowania wiążą z końcem XVII lub II połową XVIII wieku. Z racji licznych zniszczeń została gruntownie przebudowana w 1813 roku, a następnie w latach 1899-1900. Była wielokrotnie uszkadzana podczas działań I i II wojny światowej. Kolejną zmianę przyniósł 1947 rok, gdy cerkiew zaadaptowano na kościół rzymskokatolicki. Cerkiew usytuowana jest w otoczeniu przerzedzonego starodrzewia, a także pozostałości zespołu cerkiewnego. Budowla założona jest na planie krzyża greckiego, w którym babiniec i sanktuarium są zbudowane na planie kwadratu o takiej samej wielkości, zaś ramiona transeptu założono na obrysie prostokąta i zamknięto trójbocznie. Warto zwrócić uwagę na zachowane, nieliczne elementy wyposażenia: zespół ołtarzy cerkiewnych, malowidło ścienne z przedstawieniem Sądu Ostatecznego (II poł. XIX w.), kropielnicę (II poł. XVIII w.), krucyfiks, ławkę i parę stall (II poł. XIX w.), a także feretron z przedstawieniem Matki Boskiej i .w. Stefana oraz dwudziestowieczny konfesjonał. Najcenniejszym zabytkiem omawianej cerkwi jest jednak ikonostas autorstwa Michała Rudkiewicza (Rudkowycza) ze szkoły żółkiewskiej. Jego styl określony został jako renesansowo-barokowy, ludowy. W 2007 roku rozpoczęto kompleksowe prace, mające na celu przywrócenie pierwotnego wyglądu ikonostasu. Nie należały one jednak do łatwych, m.in. ze względu na stan jego zachowania, a także w związku z dużą rozpiętością czasową powstawania ikon, która oscylowała pomiędzy XVII a XX wiekiem. Ze względu na wysoką wartość zabytkową, historyczną i estetyczną obiektu, zaplanowano działania konserwatorskie, które nie wiązałyby się z poważniejszą ingerencją w substancję zabytkową. Stało się to możliwe przy odpowiednim doborze metod, materiałów i środków, sprawdzonych w praktyce konserwatorskiej. Obecnie prace konserwatorskie przy ikonostasie są na finiszu. Końcowy odbiór prac oraz ukazanie ikonostasu w pełnej krasie przypadnie na ostatnią ćwierć 2010 roku. Będzie to uwieńczenie sukcesem kilkuletnich starań o przywrócenie blasku ikon z ikonostasu w Kowalówce- Żukowie.

Uwagi Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków o stratach powodziowych w województwie małopolskim w 2010 r.

Janczykowski, Jan
Article
2010
Niniejszy artykuł jest relacją wojewódzkiego konserwatora zabytków o stratach, jakie poczyniły wiosenne powodzie w obszarze Małopolski. Omówione zostały zniszczenia m.in. drewnianych kościołów w Binarowej oraz Łapanowie, pałacu w Siarach koło Gorlic. Uszkodzeniu uległy także dwa kopce: Piłsudzkiego i Kościuszki w Krakowie. W podsumowaniu autor zgłosił pilną potrzebę znalezienia optymalnego sposobu zabezpieczania zabytków przed falą powodziową.

Trzeci etap rewaloryzacji zamku w Dzikowie

Wójcik-Łużycki, Adam
Article
2010
W roku bieżącym rozpoczęto trzeci etap rewaloryzacji zamku w Dzikowie. W jego ramach odnowione zostaną elewacje budowli oraz wnętrza parteru. Zamek uzyska komplet nowoczesnych instalacji niezbędnych do jego funkcjonowania, zwłaszcza jako siedziby Muzeum Historycznego m. Tarnobrzega. Bryła zamku wznoszona etapami w XV, XVII i XVIII wieku, po licznych przebudowach i adaptacjach, jest obecnie stylistycznie zbliżona do architektury wczesnego baroku Wazów polskich. Uzyskała ją podczas odbudowy po pożarze zamku, zrealizowanej w latach 1928-1930 według projektu Wacława Krzyżanowskiego. Badania archiwalne wykazały, że projekt ten nie został w pełni zrealizowany, dlatego też obecna rewaloryzacja dopełni i uzupełni odbudowę sprzed 80 lat. Najbardziej istotną zmian ą będzie wprowadzenie na elewacje kamiennych obramień i portali. Zamek będzie funkcjonował w przyszłości jako obiekt muzealny. By przywrócić mu historyczny klimat, wyburzono szereg wtórnych ścian działowych, dzięki czemu obiekt odzyskał pierwotną dyspozycję wnętrz. Będą one zrekonstruowane jako ciąg historycznych sal. Ich rekonstrukcja jest oparta na zachowanych materiałach archiwalnych i ikonograficznych. Przewiduje się, że za sprawą prowadzonych prac remontowych i konserwatorskich zostanie odtworzonych i udostępnionych do zwiedzania 30 pomieszczeń, w znacznej większości stanowiących wierną rekonstrukcję istniejących niegdyś komnat. Pieczołowitej konserwacji poddawane są zachowane elementy oryginalnego wyposażenia zamku, takie jak stolarka okienna i drzwiowa, meble, obrazy, detale kowalskie i ślusarskie, kominki i piece, elementy sztukatorskie. Odnawiana obecnie część zamku zostanie udostępniona zwiedzającym w drugiej połowie 2011 roku.

Konstrukcja ciesielska wnętrza wieży hejnałowej kościoła Mariackiego w Krakowie. Zapomniane źródło do dziejów budowy

Węcławowicz, Jacek
Article
2010
Dominująca nad Starym Miastem charakterystyczna i wyjątkowa sylweta hełmu wieży wyższej kościoła Mariackiego zespoliła się z panoramą starego Krakowa, jest jego główną dominantą i poniekąd znakiem tożsamości miasta. Potężny, ośmioboczny ostrosłup środkowy jest otoczony ośmioma mniejszymi ostrosłupami, nadwieszonymi nad kamiennym gzymsem, wieńczącym wysmukłą wieżę. Mury obu wież, paradoksalnie, nie przyciągały uwagi badaczy w takim samym stopniu jak pozostałe partie kościoła. Nie posiadają bowiem poza hełmami żadnego wyróżniającego się stylowo detalu architektonicznego. Podstawowym motywem artykulacji ścian są ostrołukowe triady z dwudzielnym oknem z maswerkiem, ujętym po bokach płycinami z maswerkami rytowanymi i malowanymi na zaprawie tynkowej. Obie wieże kościoła - wyższa i niższa - zachowały się w całości, bez większych przemian nowożytnych. Architektura wieży wyższej wydaje się jednorodna. O jednolitym kolorycie, pozorującym jedność artystyczną i chronologiczną zdecydowało tworzywo ceglano-kamienne. W rzeczywistości budowano ją niemal trzy stulecia, od drugiej dekady wieku XIII. Nikt jeszcze nie dokonał szczegółowego datowania poszczególnych pięter, gdyż nie jest to możliwe. Na podstawie licznych, lecz lakonicznych i wieloznacznych wzmianek źródłowych wyciągano wnioski o kolejnych etapach budowy od trzynastowiecznych fundamentów do ozdobnego hełmu datowanego na rok 1478 na podstawie jedynego dokładnego zapisu, iż w tymże roku wykonał go cieśla Maciej Heringk. W istocie obie wieże ceglane stoją na najpewniej późnoromańskich fundamentach z białego wapienia, a dolne kondygnacje wieży hejnałowej . ceglane, z piaskowcową kamieniarką profilowanego cokołu i gotyckich, ostrołukowych obramień okiennych . pochodzą już z przełomu wieków XIII i XIV. Przez kolejne dziesięciolecia nadbudowywano sukcesywnie kondygnacje wieżowe odcinając każdą z nich kamiennym gzymsem. Maswerki zdobiące kamienne ościeża okien można datować tylko ogólnie na drugą i trzecią tercję wieku XIV, zachowane w płycinach maswerki malowane na połowę tegoż stulecia, a wieloboczna nadbudowa, o bardziej oszczędnym detalu, zapewne jest dziełem wieku XV. Czy zamiarem muratorów początku wieku XIV było doprowadzenie wieży hejnałowej do obecnej wysokości i zwieńczenie jej hełmem podobnym do obecnego oraz czy obecna, pozornie jednolita sylweta wieży powstawała przez sto kilkadziesiąt lat według jakiegoś niezachowanego, ogólnego projektu? Szczegółowa inwentaryzacja ciesielskiej konstrukcji wewnątrz wieży pozwoliła odpowiedzieć na powyższe pytania sprecyzować fazy budowy. Ornamentyka maswerkowa okien i płycin sugeruje, iż dolne kondygnacje z triadami okiennymi wzniesiono około połowy wieku XIV. Konstrukcja ciesielska podtrzymująca hełm zaczyna się jednak dopiero pomiędzy V a VI kondygnacją wieży. Podstawą konstrukcji są oparte na murach dwa masywne podciągi o wymiarach (w przekroju pionowym) 60 × 20 cm. Każdy z nich składa się z trzech bali z drewna iglastego zespolonych wzajemnie zaciosami i metalowymi .ciągami. Na podciągach spoczywają poprzeczne belki. Na tym swoistym .ruszcie., przy ścianach zewnętrznych, ustawione są cztery przeguby: pary belek iglastych ułożone jedna na drugiej, lecz rozdzielone klockami z drewna liściastego. Tworzą one podstawę właściwej konstrukcji słupowej powiązanej ryglami i zastrzałami (krzyżulcami). Jest ona dzielona na cztery kondygnacje niezależne od kondygnacji murów wieży, wyznaczanych od zewnątrz rytmem gzymsów, a od wnętrza rytmem odsadzek w licu ceglanym. Dopiero zmiana rzutu ścian wieży z czworobocznego na ośmiobok powoduje równoległą zmianę konstrukcji ciesielskiej z ryglami, lecz bez zastrzałów. Konstrukcja ozdobnego hełmu jest odrębna i wystaje poza lico korony murów. Jego bryła składa się z ośmiobocznej podstawy, na której wznosi się ostrosłupowa, ośmioboczna iglica. Wokół niej są koncentrycznie ustawione czworoboczne izbice narożnikami wysunięte na zewnątrz. Izbice zwieńczone są smukłymi daszkami namiotowymi Ostrosłup środkowy tworzą monumentalne krokwie, zespolone wokół słupa zamocowanego wieszarowo. Można zatem przypuszczać, iż nie wcześniej niż na przełomie wieków XIV i XV zaplanowano podwyższenie wieży i jej ozdobne zwieńczenie, które ukończono w roku 1478.

Historia zagospodarowania przestrzennego miasta "kazimierzowskiego" w Małopolsce na przykładzie Skawiny

Kuśnierz-Krupa, Dominika
Article
2010
W artykule poruszono problematykę rozwoju przestrzennego podkrakowskiego miasta Skawina w okresie średniowiecza. Skawina została założona jako miasto królewskie na prawie magdeburskim przez króla Kazimierza Wielkiego w 1364 roku, w ramach akcji urbanizacyjnej kraju. Na podstawie dostępnych materiałów .źródłowych (historycznych, kartograficznych oraz ikonograficznych), zdjęć lotniczych, wizji lokalnych w terenie, a także badań archeologicznych, przeprowadzono analizę rozwoju przestrzennego miasta. W konsekwencji wysunięto hipotezy dotyczące metrologii układu urbanistycznego Skawiny w okresie średniowiecza.